I Digitized by the Internet Archive in 2011 with funding from University of Toronto http://www.archive.org/details/operaquotquotrep01spin BENEDICTI DE SPINOZA O P E R A. t\ Officina Fratrum Giunta d'Ai.»ani. \\\ \VJ 1 3-T58 1882- BENEDICTI DE SPINOZA O P E R A QUOTQUOT REPERTA SUNT. RECOGNOFERUNT J. VAN VLOTEN et J. P. N. LAND. VOLUMEN PRIUS. HAGAE COMITUM, APUD MARTINUM NIJHOFF. MDCCCLXXXII. L. S. Confilium quod anno 1880., sere undique terrarum collato, SpinozEB ftatuam Hagse Comitum ponendam curaverat, pecu- nias, quas reliquas habebat, in philofophi fcripta denuo edenda impendere fummo confenfu flatuit. Nam et pofl: Bruderi labores quasdam reperta erant necdum in unum corpus collefta, et alia in variis bibliothecis latere fama ferebat, et recentio- rum editorum vix quifquam tantum operce in audloris verbis repraefentandis pofuerat, quantum viri honor et dignitas pofcere videbantur. Opus nobis mandatum eo libentius aggrelli fumus, quo magis perfuafum nobis erat, optimos hujus rei judices nobis haud defuturos. Atque novam editionem ita difponere vifum eft, ut unum volumen libros contineret primarios, qui integram Spinozse dodlrinam philofophicam exhibent, alterum ea fcripta, quorum omnis fere ufus eft in illis interpretandis et illuflrandis. Haec omnia ad ipfos fontes revocaturis, quoniam Spinozse autographa maximam partem interiere, editiones veteres Am- ftelodamenfes adeundse erant, Principiorum Philofophise Carte- fianae anni 1663., Tradatus Theologico-Politici anni 1670., Operum Pofthumorum anni 1677., ^um Hagana Hollandica libelli de Iride qu^ anno 1687. prodiit. Atqui monuerant et Grseffius bibliographus ' et Heinzius philofophise hifloriam Ueberwegianam retradlans ", exemplaria illa annum 1670. in fronte gerentia inter fe difcrepare; qua re ulterius perveltigata , Tr^for des livres rares ec pr^cicux, T. VI, Drefde 1865., p. 469. Grundrifb der Gefchichte der Philof., 5te Aufl., Berlin 1880., p. 66, VI brevi compertum eft ', ea fola genuina efle, qua; cum librarii nomcn Kunraht pcr ht fcriptum, tum errata typo- graphica, in pagina 234. indicata, omnia incorrcfta habcnt. Ex hac editione, quam litera A notaraus, manaffe alteram (B), fervato errorum indice, fed correftis iis qui crant in paginis 8, «22, 39, 41, 95, 121.; deinde cx altera tertiam (C), iifdem fignis confpicuam , praeterquam quod nomen illud Kunrath per th fcriptum fit; denique ex tertia talem (D), quae hujus rationcm retineat omiffo tantum errorum indice, quamque unam formae quartze habuerint qui hoc faeculo Traftatum Theologico-Politicum typis defcripferint '. Harum varietatem hic fmgulatim exhibere, opus et taedii plenum ct ab hujus libri ratione alienum , fuperfedemus ; attamen pro rei fpecimine pauca exempla dare libet. Scilicet pag. nobis 393. vf. 7. A ut Deo — BCD mn ut Deo; p. 413. vf. K). K fuerunt — BCD fuerint; p. 378. vf. 19. A ad formandas quafdnm notiones — ^C ad formandam q. n. — T) ad formandum q, n. ; p. 464. vf. 16. AB continere debet. — C continere. — D continet.; p. 584. vf. 7. A infenfum — BC infenfum — D incenfum ; p. 379. vf. 12. AB ut fit — CD ut ftt ; p. 452. vf 19. AB iridem — CD itidem; p. 460. vf. 23. AB huic utrique — C huic utique — D hinc utique; p. 484. vf. 12. AB ipfus — CD ipfe; p. 509. vf. ultimo in CD omiffa funt hsc verba: 22. hoc ipfum clare indicatur. Levitte^ inquit Hijioricus. Cf. ctiam pag. 480. annotatio de verficulis in BCD permutatis. Qua3 in D correfta funt, meri erant lapfus calami unicuique manifefti; v. c. pag. 455. vf. 2. ' Verflagen cn Medcdeclingen dcr Kon. Akad. van VVetenfcli., Afd. Letterkundc, ae reeks d. XI, Amft. 1881.: ,,Over vicr drukkcn, cnz." * Editio A Rcgiomonti in liiblioth. Wallcnrodtiana cxftat ,\ iteni intcr librof quos Bonnx poflldet C. Schaarfchmidt. Reliquarum cxcmpla, poll lihrum anno 1674. prohibitum, imo pofl au(ftoris mortcm fafta, omni audtoritatc carcrc facilc appareu VII ABC Chromghraphi — D Chronographi ; et pag. 577. vf. 7. AD legationis — BC legationibus. Verfionem Hollandicam f. Belgicam Operum Pofthumorum, eodem anno cum libro Latino editam,e chartis audtoris manu fcriptis fadlam fuiffe invenimus '; et in epiltolis, quarum ille complures Hollandice confcripferat , ejus verba parum expolita elegantius, ut tunc judicabant, iteralTe, potius quam eLatinis, quamvis ab ipfo Spinoza converfis, in fermonem patrium retuliffe ■. Et in ea, quje antea prodierat, Principiorum Car- tefianorum, quafdam Spinozse obfervationes abfconditas efle , jam antequam illam infpeximus a Schaarfchmidtio didicimus. Gallicam Traftatus Theologico-Politici fimilem ob caufam jam olim Marchandus perluftraverat. E diario anni 1705. unius epiflolse et verba Hollandica et extremam partem forte fortuna recuperavimus. Autographas habebamus epiftolas illas in Orphanotropheo Araftelodamenfi fervatas, et unam antehac in Regni Tabulario , hodie in Bibliotheca Lugduno-Batava exftantem, quibus jam ante hos viginti annos alter nollrum in Supplemento fuo adornando ufus erat '*. Aliam , quas olim erat Galli Feuillet de Conches, hodie Caroli Meinert civis DefTaviensis , jampridem tranfcripferat vir honeftiffimus J. Z. Mazel Haga- nus; nunc a Meinerto lumma liberalitate commodatam denuo examinavimus. Eas porro, quse tum Parifiis inter chartas Viftoris Coufin tum Londini in Societatis Regise fcriniis ' Vernagen en Medcd., in vol. jarn laudato: „Over de uitgavcn en den text der Ethica van Spinoza." * Verflagen en Meded., deel IX, Amft. 1879.: „Ovcr de cerfte uitgavcn der Brieven van Spinoza." ' Ad Bi. de Spinoza Opera Omnia Supplcmentum, etc, Amftelodami apud Fred. Muller, 1862. VIII inventae funt, maxiraa diligentia defcribendas curavit Frederi- cus Pollock jureconfultus. Hanovera c Bibliotheca Regia epiftolara ad Leibnitiura datara rcc^ius hujus editorcra Gcr- hardtura ', quara olim fecerat Murrius, repetiifTe confidimus. Ad has inopinato acceflit una prorfus nova e Bibliotheca Havnienfi, cujus ultro copiam nobis fecit illius praefeftus vir doftiffimus C. G. Bruun. Exemplura denique editionis A Tradtatus Theolo- gico-Politici, quod Spinoza, obfervationibus quibufdara fua raanu ditatura , anno vitae ultimo Klefmanno donaverat , Rudolfi Reickii coraitate Regiomonto miflum et cum Dorovii libello - collatum e(l. Alienis manibus exarata in promptu erant, Lugduni noftri e Profperi Marchandi legato fafciculus ^ annotationum in Traftatum modo diftum; Hagaj Comitura utruraque exemplum Hollandicura ' Tradatus de Deo et Horaine. Ex Operibus Rob. Boylii * fragraentura epiflolae ad Oldenburgium dataj produxerunt tum R. Willis tum Alfredus Stern, cujus rei notitiam Pollockio et Sternio poft Heinzii librum debemus. Eorura autem, quae fatis accurate ex fuis copiis protuliffe ' Die philof. Schriften von Gottfr. Wilh. Lcilmiz. Hcrausgcg. von C. J. Gerhardt. I. Band, Berlin 1875. » Benedikt Spinoza's Randgloffcn, u. f. w. von Dr. W. Dorow. Berlin 1835- • Quem jam anno 1852. in ufum vertit Ed. Boehmer in libro Halis edito c. L. B. dt Spinoza Traftatus dc Dco et Hominc ctc. lincamcnta, atque adno- cationcs ad Traft. Theol.-Politicum. » Antiquius (A), quod Bogajrfii crat, exprcflit Schaarfchmidt CAmftclod. iS^^Oi reccniius(B), quondam Antonii van der Linde, cum antiquiorc collatum aitcr noftrum in Supplcmcnto anno 1862. cdito. Utrumque poftea in Bibl. Rcgiam reccptum cft. » Boylc's Works, vol. V. cd. 1744., vol. VL ed. 1772. — R. Willis, Bcn. dc Spinoza, his Lifc, Corrcfpondencc , and Ethics, Lond. 1870. — Alfr. Stcrn in Nachrichten dcr Kgl. Gef. der WiUenfch. in Gottingen, 1872. IX videntur Murrius et Boehmerus ', hos folos teftes habe- mus; etfi illa minoris momenti funt. Editiones operum Spinozje hoc feculo fadtas, item verfiones Germanicas, Gallicam, Anglicam, totas perlegere opus non erat. Attamen ita eas cognoviraus, ut de fmgularum ratione nobis conllaret, et locis difficilioribus varias hominum dodo- rum fententias aiFerre liceret. Et H. E. G. Paulus quidem, tunc Jenenfis, quum annis hujus fcBCuli fecundo et tertio primus Spinoz^ fcripta in unum colleda prelo traderet, tantopere in plagulis examinandis feftinavit, ut etiam Corrigenda ad Operum Pofthumorum calcem enumerata fere prorfus negligeret. Qui hunc anno 1830. fecutus eft, A. Gfroerer, volumina Paulina typographo exprimenda dediffe, deinde plagulas cum antiquis libris aliquanto diligentius comparaffe , et menda qusedam e conjeftura fufluliffe videtur. Ethica anno 1843. a Carolo Riedelio ex editione Paulina parum induftrie repetita efl. Eodem vero anno in Operum Omnium orationem conflituendam multo intentius incubuit C. H. Bruder, qui fparfa nonnulla collegit, locos e Sacris Literis et fcriptoribus Latinis allatos reftius indicare, omiffis quidem Judaicis, interpunftionem ubique corrigere, orthogra- phiam ad grammaticorum fuas astatis leges conformare ftuduit. Quamquam veterum editionum auftoritatem non neglexit, tamen quofdam Pauli errores, invito etiam Gfroerero, impru- dens recepit. Noviflimus editor Hugo Ginsbergius, in Bruderum ut fit acrius inveftus, ipfius tamen labores, mendis typographicis ■ Ben. de Spinoza Adnotationes ad Tradt. Theol.-Pol. ex autograplio edidit ac prasfatus eft . . . Chr. Th. de Murr. Hagae Comitum (ut quidem ilie profitetur, fed fonafle Norimbergs) 1802. — Boshmerus in libro modo laudato. lua incuria paflim inquinatos, pro expurgatis offerre fatis habuit , duobus tamen locis poft Btchmerum ' reflitutis. Verfiones Germanicas vidimus Tradatus Theologico-Politici a Conzio anno 1806. vulgatam, quae non aflis facienda eft; Ethices, quam fex annis poft dedit Fred. Guil. Val. Schmidt, in cujus prxfatione complures loci ita fanantur, ut mirum fit, nullum cditorem ejus rei rationcm habuiffe. Elegantiori fermone hasc verfio retraftata eft in ea quam Operum Omniura dedit Bertholdus Auerbach, omnium adhuc optima, anno iS^i.novis curis repetita. Kirchmannianam deinde properantius quam par erat paratam dolent , qni vegeti fenis in promovendo philofophiae fludio affiduitatem admirantur. Aliquanto diligen- tius rem cgit iEmilius Saiffet in verfione Gallica anno 1861. poftremum in lucem data; quippe qui varias editiones confu- luerit et locos quofdam, aliorum plerumque exemplo, reflitue- rit; funt vero quos vel injuria tentaverit vel haud intelleftos filcntio practermiferit. Quod fane commune vitium habetur eorum, qui hujufcemodi libros vernacule interpretati nihil obfcuri reliquiffe videntur. Ad Willifii verfionem Anglicara admodum vitiofam " non erat quod attenderemus. Confilia per literas data de Spinozje oratione reflituenda grato animo accepta referimus Schaarfchmidtio profcffori Bonnenfi, Sigwarto Tubingenfi, Camerero ecclefiafl^ in pago Bothnang prope Stuttgardiam. Ubi in Judaicis corrigendis deficiebat Bibliotheca Lugduno-Batava, rogati prompte nos edocuerunt viri literatiffimi, M. Roeft ex Amflelodamenfibus, A. Neubauer e Bodleiana, R. Hcerning e Mufeo Britannico. ' Cfr. Ed. BoelimcTi Spinozana, Zcitsclir. fijr Philof. u. pliilof. Kritik, N. F. XXX VI, 153. Sunt loci in Etliicse p. 4., prop. 66. ct dcm. 68. Qcaiifa efl Jtituriy — qui fola ducitur, ubi Brudcrus futura ct quia dcderat). » Cf. Frcd. Pollock, Spinoza: liis Life and Pliilofopliy, London 1880., Introd. p. xix fq. xt Supelleftilem literariam Spinozanam , quam olim collegerat Antonius van der Linde, e Bibliotheca Regia Hagana nobis fuppeditavit hujus prsfeftus amicus nofter M. F. A. G. Campbell. Operis fubfidiis hoc modo conquifitis, fmgula fapientis fcripta in antiquiffimis qus aderant exemplis attente perlegi- mus, locos corruptos vel dubios ex ipfius fentiendi etloquendi ratione corrigere conati fumus, ea tamen lege, ut prster meros fcribendi errores omnem in fontibus confpicuam leaionis varietatem, et prsecipuas virorum dodorum fententias , in margine afferremus. Interpunc^ionem, pro noftra neceffitate minus idoneam, imo pr^pofteram, non ad hodiernum quidem morem exigere, fed una cum literarum majuscularum ufu ita reformare tentavimus, ut verborum contextus et continuatio hodiernis leftoribus quam certiffime appareret. Orthographia univerfs conftantiam, Grscs fcientiam, ei fcriptori obtrudere noluiraus, cui ad refte fcribendum haud fane ingenii facultas, fed inftitutio fcholaftica continuata defuerit. Obfervatiunculis criticis pauciffimas addidimus, res quafdam fpeftantes, quae procul a patria noftra difficilius cognofcuntur. Cseterum Spinozce opera non interpretari, fed quam integerri- ma edere animo propofueramus ; quod quatenus confecuti fimus, aequi judices videant. HOC VOLUMINE CONTINENTUR Pag. I. — 36. Tractatus de Intellectus Emkndatione. P- 3?. — 278. Ethica ordine geomecrico demonflrata. P. 279. — 366. Tractatus Politicus. P- 3<^7« — 610. Tractatus Theologico-Politicus. P. 611. — 630. Annotationes in Traftatum Theologico-Poli- ticum poft librum editum adfcriptas. TRACTATUS D£ INTELLECTUS EMENDATIONE, ET DE VIA, QUA OPTIME IN VERAM RERUM COGNITIONEM DIRIGITUR. ADMONITIO AD LECTOREM. /-ryractatus , qttem de fnteJlectiis Emendatione etc. impetfectum hic tibi damus , Benevole Lector , jam multos antc annos ah auclore fuit confcriptus. In a/iimo femper hahuit eum perficere : at , aliis negotiis prcepeditus , et tandem morte ahreptus , ad optatum finem perducere non pottiit. Ctim vero miiltn praclara atque utilia contineat.^ qu idea habebit in fe objective omne id, quod idea Petri habet formaliter, et rurfus idea, quse eft idea; Petri, habet iterum fuam eftentiam, quse eiiam poteft elTe objectum alterius idea^, et fic indefinite. Quod ijuifque poteft experiri, dum videt fe fcire, quid fit Petrus, et etiam fcire se fcire, ct rurfus fcit fe fcire, quoA fcit, etc. Unde conftat , quod , ut intelligatur eflentia Petri , non fit necelTe ipfam idearo Petri intelligere, et multo minus ideam idex Petri; quod idem eft, ac fi dicerem, non elTe opus, ut fciam quod fciam me fcire, et multo minus efle opus fcire, quod fciam me fcire; non magis, ciuam ad intelligendam eflentiam trianguli, opus fit eflentiam circuli * in- telligere. Sed contrarium datur in his ideis. Nam ui fciam me fcire, necefl^irio debeo priiis fcire. Hinc patet , quod certitudo nihil fit prajter ipfam eflentiam objectivam; id eft, modus, quo fentimus eflentiam formalem,eft ipfa certitudo. Unde iterum patet, quod ad certitudinem veritatis nullo alio figno fit opus, quam veram habere ideam: Nam , uti oftendimus , non opus eft, ut fciam, ijuod fciam me fcire. Ex quibus rurfum patet, neminem pofle fcire, quid fit fumma certitudo, nifi (jui habet adaequatam ideam, aut eflentiam objectivam alicujus rei; nimirum, (juia idera eft ccrtitudo et efl*entia objectiva. Cum itatiue veritas nullo egeat figno, fed fufliiciat habere eflentias rerum objectivas, aut, (]uod idem eft, ideas, ut omne tol- latur dubium; hinc fequitur, quod vera non eft methodus fignum veritatis qujerere poft ac(iuifitionem idearum; fed quod vera metho- dus eft via, ut ipfa veritas, aut cflentia^ objectiva: rerum, aut idea; (omnia illa idem fignificant) debito ordine ^ qua^rantur. Rurfus methodus neceflario debet loqui de ratiocinatione, aut de intellectione; id eft, methodus non eft ipfum ratiocinari ad intelligendum caufas ' Nou , quod liic non inqiiiriiiiiis , quomodo priina cllcntia ohjccftiva nohis innata fit. Nam id i^ertinct ad inven.igationcm uatura: , ubi lix*c rufnis explicantur, ct fimul ollcnditur, quod pr^tcr idcam nulla datur affiriDatio ncquc negatio , nequc ulla volunus. » Quid qusrerc in aniir.a fit , explicatur in mea Pliilolbphia. E m e n d a 1 1 o n e 1" r a c t a t u s. 13 rerum , et multo minus efl: xo intelligere caufas rerum ; fed eft intel- ligere, quid fit vera idea, eam a cjeteris perceptionibus diftinguendo, ejufque naturam inveftigando, ut inde noftram intelligendi potentiam nofcamus, et mentem ita cohibeamus, ut ad illam normara omnia intelligat, qu« funt intelligenda; tradendo, tanquam auxilia, certas regulas, et etiam faciendo, ne mens inutilibus defatigetur. Unde coUigitur, Methodum nihil aliud efte, nifi cognitionem reflexivam , aut ideam ideae ; et quia non datur idea idea; , nifi prius detur idea ; ergo methodus non dabitur, nifi prius detur idea. Unde iUa bona erit methodus, qus oftendit, ciuomodo mens dirigenda fit ad datse vers idera; cujus natura cxiftcrc implicat **. Ex quibus patct id, quod dixi, fcilicct quod fictio , de qua hic loquiraur, non con- tingit circa a^tcrnas ' vcritatcs. Scd antequara ultcrius pcrgani, luc obitcr notandura cft, quod illa diflcrcntia, qu:i: eft intcr cflcn- tiara unius rci ct cficntiara ;dtcrius, ea ipfa fit intcr actualitatcm aut exiftcntiani cjufdcra rci , ct intcr acl:uahtatera aut exiftentiani akerius rci. Adco ut fi cxiftcntiam cx. gr, Adami tantum pcr gene- * Ed. Pr. : ai/iil prorsus nns. Vcrs. Iklg. : cian. ' Qiiia rcs , modo ea intelligatur , fe ipfam manircfliat, idco tantiun cge- nuis cxemplo fine alia demonfliratione. Idemque crit liujus contradicTioria , quie ut apparcat cnb ialfa , tantum opus reccnfcri, uti fliatim apparebit , quum dc lictionc circa ellcntiam loquemur. * Nota, quamvis multi dicant fc dubitarc , an Dcus cxiflat, illos tamen niliii pra;ter nomen liaberc , vel aliquid nngere , quod Dcuni vocant : id qiiod cum Dci natura non convenit, ut poflica fuo loco ollcndam. ** l. c. contradictioncm involvendo impedit s. ijni^cludit; cf. Cog. Mct. I. 3 § 8 et II. 1 § 3. Sic ctiam Vcrs. Belg. Etsi proptcr C. M. II. 12 § 4 legere quis vclit: cujus natura noa cxistere impHcal. ^ Statim ctiam ofl:endam , quod "nulla fictio vcrfctur circa xternas verita- tcs. Pcr xtcrnam vcritatem taleni intelligo, qu:c> fi cfl: affirmativa , nunquani poterit clVc ncgativa. Sic prima et a;terna veritas ctt, 'Deum elfe, non autem cfl: ajtcrna veritas, /Idaniiim cogitare. C/iinficram nnn efe, cfl: Ktcrna veritas , non autem , /Idumum uon cogitarc. 2. it 1) e 1 n t c 1 1 0 c t u s ralem cxiftentiam conciperc velimus, idcm futurum fit, ac fi, aJ concipiendam ipfius cflentiam, ad naturam entis attendamus, ut tan- dcm definiamus, Adamum efie ens. Itaque ijuo exillentia gencralius concipitur, co ctiam confufius concipitur, faciliufiiue unicuiqiic rei poteft affingi : econtra, ubi particularius concipitur, darius tum in- telligitur, et difficilius alicui, nifi rei ipfi , ubi non attendimus ad naturse ordincm, affingitur. Quod notatu dignum ert. Vcniunt jara hic ca confidcranda, quse vulgo dicuntur fingi, quam- vis clarc intelligamus, rcm ita fcfc non habcrc, uti eam fingimus. E\. gr. quamvis fciam terram efic rotundam, nihil tamcn vetat, quominus ahcui dicam terram niedium globum efle , ct tanquam mcdium pomum auriacum in fcutelhi , aut fi)lem circum tcrram mo- veri, et fimiha. Ad hscc fi attcndamus, nihil vidcbimus, quod non cohacreat cum jam dictis, modo prius advertamus, nos aliquando potuifle errare , ct jam crrorum noftrorum efle confcios; deinde quod poflumus fingerc, aut ad minimum putare , ahos homincs in eodem efle crrorc , aut in cum , ut nos antchac , pofle incideie. Hoc , in- quam, fingcrc pofl^umus, quamdiu nuUam vidcmus impofllbintatcm nuUamquc neceflitatem: quando itatjuc alicui dico, terram non cfle roiundam, ctc, nihil aHud ago, (luam in memoriam revoco crrorcm, quem forte habui, aut in quem labi potui, ct poftca fingo aut puto, cum, cui hoc dico, adhuc cfle , aut poflc hibi in eundcm cr- rorem. Quod, ut dixi, fingo, quamdiu nuUam video impoflTibiHta- lem nuUamque ncccflitatem : hanc vcro fi intcllcxiflcm, nihil prorfus fingcrc potuiflcm, ct tantum dicendum fuiflct, mc aliquid operatum efle. Supereft jam, ut ea etiam notcmus, qua; in (iua;ftionibus fuppo- nuntur; id (juod paflim ctiam contingit circa impoflibifia. Ex. gr. quum dicimus: fupponamus lianc candclam ardcntcm jam non ardcrc, aut fupponamus cam ardcrc in ahquo fpatio imaginario, fivc ubi nuUa dantur corpora : quorum fimiha paflim fupponuntur, quamvis hoc ultimum dare intcUigatur impofllbile cfle; fed quando hoc fit , nii prorfus fingitur. Nam primo nihil ahud cgi, quam quod ' in • Poflea cum de fictionc , qux verfatiir circa tlTeiuias, l.iqucinur, clare t, 111 e n d a t i o II e T r a c t a t u s.- 19 nienioriani revocavi aliain caiulelam non ardentem (aut hanc candem concepi fme (lamma) , et , quod cogito de ea candela, id iplum de liac intelligo, quamdiu ad llammam non atteiulo. In lecundo nihil aliud iit, quam abftrahere cogitationes a corporihus circumjacentihus, ut niens le convertat ad Ibhim candeht, in le l'ola rpectatiX, contem- plationcm; ut pollea concludat candelam nullam liahere caulam ad lui ipfius deftructionem. Adeo ut fi nulla eflent corpora circumja- centia, candela ha:c, ac etiam flamma, manerent immutabiles, aut fi- milia : NuUa igitur datur hic lictio, led * veni: ac nierii: aiVertioncs. Tranleamus jam ad ficl:iones, qu£c vcrf;intur circa eflentias folas , vel ciun aliqua actualitate five c\iftcntia fimul. Circa qtias hoc maxime venit confulerandum : quod, ijuo mens minus intelligit, et tamen plura percipit, eo majorem habeat potentiam fingendi, et quo plura intelligit, eo magis illa potentia diminuatur. Eodeni ex. gr. modo , quo fupra vidimus , nos non pofle fingere , quamdiu cogita- mus , nos cogitare et non cogitare ; fic etiam , poftquam novimus naturam corporis , non poflumus fingere mufcam infinitam; five poft- quam novimus naturani ^ anima: , non poflumus fingcre cani efle quadratam, quamvis omnia verbis poflinius efi^ari. Scd, uti diximus, quo minus homincs norunt Naturam , co facilius multa poflunt fin- gere ; veluti, arbores loqui , homines in momento mutari in lapides, apparebit, quod ficT:io nunqiiani uliqiiid novi facit, aut nicnci pnvbct; fcd quod tantiim ea, qua; funt iu cercbro aut in iuiaginatione, rcvocantur ad nicmoiiam , et quod confufe ad omnia fimul mens attendit. Revocautur cx. gr. in nicnio- riam loqucla et arbor; et cuui mens confufc attcndit line diftinctionc , putat arborem loqui. Idem de exiftentia intelligitur, praifcrtim , uti dixinujs, cuui adeo generaliter ac ens concipitur : quia tum facile applicatur omnibus, qu:v fimul in menioria occurrunt. Quod notatu valde dignuin cft. ' Idem etiam de hypotliefibus intelligcndum , qua; fiunt ad ccrtos motus explicandum , qui convcniunt cuin ciclorum pbivnomenis, nifi quod cx iis, fi motibus cajleftibus applicentur, naturam cajlorum concludant, qux tanicn alia poteft eflc, priefertim cum ad cxplicandum tales motus nuilca; aWx caufe pofiiiU concipi. * Sa;pc contingit, iiomincm banc voceni a;/i::!t! ad fuam memoriam revocarc, et fimul aliquam corpoream imaginem formare. Cum vero ba;c duo fimul re- praifentantur, facile putat fe imaginari et iingere animam corpoream : quia nomen a re ipfa non diftinguit. Ilic poftuio , ut lcclores non fint pra;cipitcs ad boc refutandum, quod , ut fpcro , nou lacient, modo ad exempla quam accurate atteudnnt, et fimul ad ca quie fequuntur. Ho D c 1 11 t c 1 1 c c t 11 s in fontcs, appaicrc iii rpcculis Ipccir;!, niliil licii aliqiiiii , cii.im Dcos in bcftias ct homincs imitari, ac inlinita cjiis gcncris alia. Aliijnis fortc putabit, quod fictio Hctioncm tcrminat, fcd non in- icUcctio; hoc cft, poftiiuam linxi aliquiil, ct (luailam libcrtatc volui alVciuiri, iil lic iii rcrum n.iiura cxiftcrc , lioc cnicit , ut intllca noii pidlimus iil alio modo togitarc. 1C\. gr. poftv|uam lin\i (ut cum iis loijuar) naturam corporis talcm , mihiiiuc c\ mca libcrtatc pcrluatlcrc volui , cam fic rcalitcr c\iftcrc , non amplius licct mulcam v. g. inli- nitam fingcrc, ct poftt]u.iiii linxi clVciuiam aiiim;c , cam tpuulrarc noii poftum, ctc. Scil hoc c\aminaiulum. Prinn): \cl ncgant, vcl con- ccilunt nos alitiuid polVc iniclligcrc. vSi conccdunt, ncccflario id ipfum, quod de ficti«>nc dicunt, ctiam dc iiitcllcclionc diccndiim crit. vSi vcro hoc ncganty vidcamus nt)s, tpii rciiiuis iios aliiiuid lcirc, (luiii dicant. lloc fcilicct dicunt , animam polVc fciuirc , ct miiltis modis pcrcipcrc , non fc ipfam, nciiuc rcs, qwx c\iftiiiit; fcd tantum ca , qua.' ncc iii fc iicc ullibi fiiiit; lioc cft , aiiimam polVc fola fiia vi crcarc fcnfati<»ncs aiit idcas, tpuc ikhi fuiit rcruni; adco ut c\ partc cam taniiuam Dcum c(»nfulcrcnt. Porri» dicunt, iios, aut animaiu noftram, talcm habcrc libcrtatem, iit n(»fmct, aut fe, imo fuam ipfam libertaiem, cogat: Nam pofttiuam ca alitiuid finxit, ct alVcnfum ei prxbuit, non potcft id alio m(»do cogitare aiit fuigcrc, ct ctiam ca fictione cogitur, ut etiam * tali modo cogitentur, ut prinia Hctio non oppugnetur; ficut hic ctiam coguntur abfurda, qiue hic reccnfeo, admittcre proptcr fuam lictioncm ; ad tiua.' cxplodcnda n(»n defatiga- biiniir ullis ' demonftrationibus. Sed eos iii fuis deliriis liiKiueiido curabimus, ut ex verbis, (lua: cum ipfis fecimus, ali^iuid veri ad n(»ftram rcm hauriamus, iiempe hoc : meiis , cum ad rcm iict:\m et fiia natura falfam aticiuiit, ut cam peiilitet et intelligat, bonotiue ordine e\ ca dcducat, tjiuc fuiit dediicenda , facile fallitatcm iKitefa- * Fortassc : ut ctiani alia lali ii/otlo. ' Quainvis lioc cxi)cricnti.i vidcar concliiderc , ct qiiis dicat id nil cllc, (jtiia dcl)i.it dcinonllratio , cain , fi quis dclidcrac , (ic iialicac. Ciim in naciira iiiliil ponic dari , qiiod cjiis lcgcs oppiigiicc r, fcd ciini (unnia rcciindimi ccrtas cjus lcgcs liant, ut ccrtos , ccrtis legibus, fuos prodiicaiit cftcti^tus irrcfragabili concntcnacionc : liinc fcquitur, qiiod aninia, iil>i rciii vcrc concipit, j)ergct objcctivc cordciii cflcctus rdrinarc. Vidc inrni , iil)i tlc idca falla loqu'.'r. E m e n d a t i " n e T r ;i c t a t u s. 21 cict; ct fi rcs iicta Tiia natiira iit vcra , cum mcns ail cam attcndit, ut cam intelligat, ct cx ca bono ordinc incipit deducere, qux inde leciuuntur, fclicitcr pcrgct finc ulla intcrruptione , ficut vidimus , quod ex falfa fictione , modo allata , ftatim ad oftendendam ejus ab- furditatcm , ct alias indc dcductas _. praduiit ic intcUcctus. Nullo crgo modo timcndum crit, nos aliquid fingcrc, fi modo dare ct diftinctc rcm pcrcipiamus : nam fi fortc dicamus homincs in mo- mcnto mutari in bcftias, id valdc gcncralitcr dicitur; adco ut nullus dctur conccptus, id cft idca, five cohaTcntia i'ubjecti ct pradicati in mcnte: fi cnim darctur, fimul viderct mcdium ct caufas, ijuo ct cur talc (piid factum fit. Dcindc ncc ad naturam fiibjecti ct praxli- cati attcnditur. Porro, modo prima idea non fit ficta , ct cx ca catcra omncs idca dcducantur, paulatim pracipitantia fingendi cva- ncfcct; deindc, cum idca ficta non pofiit efie clara ct diftincla, fcd loUunmodo confuia , ct omnis confufio indc proccdat , quod mcns rcm intcgram , aut cx multis compofitam , tantum cx partc noicat , et notirni ab ignoto non diftinguat: pra:terea quod ad multa, qux continentur in unaquaquc re, fimul attcndat fine ulla diftinctionc; — indc fequitur primo, quod fi idea fit alicujus rci fimplicillima;, ca non nifi clara ct diftincta potcrit eiVc : Nam rcs illa non cx partc , icd tota aut niliil cjus innijtcfccrc dcbcbit. Scc^uitur fccundo, quod fi rcs, (jua; componitur cx multis, in partcs omnes fimplicifiimas cogitationc dividatur, ct ad unamquamciue feorfim attcndatur, omnis tum confufio cvancfcct. Sccputur tcrtio, quod fictio non pollit cfic fimplex; fed quod fiat cx compofitione diverlarum ideanim confufa- rum, qua funt diverfarum rerum atcpie aclionum in Natura exiften- tium; vel melius cx attentionc ' fimul finc aficniu ad tales diver- 1 fas ideas : nam fi cfict fimplcx , elTct clara ct diftincta, ct per con- fequens vcra. Si cx compofitione idcarum diftinctarum, ciTct etiam earinn compofitio clara ct difiiincta , ac proindc vcra. Ex, gr. poft- 5 ' NB. qiiod fictio in fc fpectiua non nniltum tliffcrac a fomnio , nifi quod in fomniis non oftcrantiir caufu, quK vigilaiuibus opc fcnfuum ofTcruntur, e\ quibus colliguiii itla repntrcntamina illo icniporc iion reprajfentari a rcbus extra fe conftitutis. Error autem , ut ftaum apparcbic, cfl vigilando fomniare; ct, fi fit admodiim manircftus, ddirium vocatur. 22 I) c 1 n t c I I c »-• t II .<; ijuam novimus naturam circuli , ac ctiam naturam quailrati,, jain non polVum ca iluo componcrc, ct circukmi faccrc iiuailratum, aut ani- mam tiuadratam, ct limilia. Concluilamus itcrum brcvitcr, ct vidca- mus, iiuomoilo fictio nullo nnnlo fit timcnda, ut ca cimi vcris idcis confunilatur. Nam quoad primam, ilc (jua prius locuti fumus, ubi fcilicct rcs clarc concipitur, viiiimus, quod fi ca rcs , i\ux clarc concipitur, ct ctiam ipfius cxiftcntia, fit jkt fc a:tcrna vcritas , nihil circa talcm rcm potcrimus fini;crc; fcd fi cxillcntia rci conccptiv non fit ;i.'tcrna vcritas , tantum cll curandum , ut cxiftcntia rci cum cjiis clVcntia confcratur, ct fimul ad ordincm Natura} attcndatur. Quoad fccundam fictioncm, iiuam diximus clVc fimul attcntioncm finc aficnfu ad divcrfas idcas confufas, qux" funt divcrfarum rcrum atijuc actio- num, in Natura cxilVcntium; vidimus ctiam rcm fimpHcillimam non polVc fingi fcd intclligi, ct ctiam rcm compofitam, modo ad partcs fimpHciilimas, cx tiuibus componitur, attcndamus; imo ncc cx ipfis iillas actioncs, qua' vcra: non funt, nos polVc fingcrc : Nam fimul cogcmur contcmplari, quomodo ct cur talc (juid fiat. His fic intcllcctis, tranfcamus jam ad inquifitioncm Idca: Falfa*, ut vidcamus, circa (lua; vcrfctur, ct (luomodo nobis poffimus cavcre, nc in falfas pcrccptioncs incidamus. Ouod utruuKiuc non crit nobis jam diflicilc post in«iuifitioncm idca; ficta: : nam intcr ipfas nulla alia datur diffcrcntia , nifi quod Iia^c fupponat aflcnfum , hoc cft (uti jam notavimus) , quud nulhv offcruntur caufa: , dum rcpra:fcntamina ipfi offcruntur, quibus, ficut fingcns, poflit coUigcrc , ca non oriri a rcbus cxtra fc, ct quod fcrc nihil aliud fit, (luam ocuUs apcrtis, five diim vigilamus, fomniarc. Vcrfatur ita^iue idca falfa, vcl (ut meli^is l nos poiTunt in dubium pcrtrahere , et fimul quomodo dubitatio tollatur. Loquor de vera dubitatione in mente, et non de ea, quam paflim videmus contingcrc, ubi fcificet vcrbis, quamvis animus non dubitet, dicit quis fe dubi- tarc : non cft cnim Methodi hoc emendarc , fed potius pertinet ad in^iuifitionem pertinacix et cjus emendationcm. Dubitatio itaque in anima nulhi datur per rem ipfam , de qna. dubitatur , hoc eft , fi tantum unica fit idea in anima , five ea fit vera five falfa , nulla dabitur dubitatio , nc iis, quas imaginamur, ilillinguantur; quoil c\ proprictatiliu^ uniuscujufquc. ncinpe iinagi- uationis et intcllcctionis, crit clicicnclum. E m e n d a t i 0 n e T r a c t a t u s. 31 fi vero res non lu in fe , led requir;u caulam , ut exillat , tum per proximam fuam caufam debet intelligi: Nam revera • cognitio effeftus nihil aliud eft , quam perfectiorem caufa; cognitionem acquirere. Unde nunquam nobis licebit, quamdiu de inquifitione rerum agimus, ex abftraclis aliquid concludere, et magnopere cavebimus, ne mifcea-i/ mus ea, (\ux tantum funt in intellectu, cum iis, qua^ funt in re; Sed optima conclufio erit depromenda ab eilentia aliqua particulari affirmativa , five a vera et legitima definitione. Nam ab axiomatis foiis univerfalibus non poteft intellectus ad fuigularia defcendere, quandoquidem axiomata ad infinita fe extendunt, nec intellectum magis ad unum, quam ad aliud fingulare contemplandiuii determi- nant. Quare recla inveniendi via eft ex data aliqua definitione cogitationes forraare : quod eo felicius et facilius procedct , quo rem aliquam melius definiverimus. Quare cardo totius liujus fecunda^ raethodi partis in hoc folo verfatur, nempe in conditionibus bona^ definitionis cognofcendis , et deinde in modo eas inveniendi. Primo itaque de conditionibus Definitionis agam. Definitio ut dicatur perfecta, debebit intimam eflentiam rei expli- care, et cavere, ne ejus loco propria qu2:dam ufurpemus; ad quod explicandum, ut alia exemphi omittam, ne videar aUorum errores velle detegere , adferam tantum exemplum alicujus rei abftraftae , quac perinde eft, quomodocunque definiatur, circuli fcilicet: quod fi definiatur, efle figuram aliquam, cujus Unea:, a centro ad circumfe- rentiam ducla;, funt aequales, nemo non videt talem definitionem minime explicare efTentiam circuli , fed tantum ejus aliquam proprie- tatcm. Et quamvis, ut dixi, circa figuras et catera entia rationis hoc parum referat; muUum tamen refert circa entia phyfica et rca- Ua: nimirum quia proprietates rerum non intcUiguntur, quamdiu earum eflentia; ignorantur; fi autem has prtetermittimus , neceflario concatenationem inteUectus , qux Naturx concatenationem referre debet, pervertemus, et a noftro fcopo prorfus aberrabimus. Ut itaque hoc vitio Uberemur, erunt ha:c obfervanda in Definitione. ' Nota, quod liiiic appareat iiihil nos de Natiira pofle Intelligere, quln fimul cognicioncm prlma^ cauia;, five Dei , ampllorem reddamus. 32 D e 1 11 t c 1 1 0 c t II s I. Si res fit creat;i, ilefinitio debebit, uti dixiimis, comprehentlere caurani proximam. Ex. gr. circulus fccuiiilum Iianc legein lic eflrct detiniciulus: cuin cfle liguram , (iu;e ilclcribitur a linca quacunciuc, cujus alia cxtrcmitas eft lixa, alia mobilis; qvix dclinitio clarc com- prehendit caulam proximam. II. Talis requiritur conceptus rei, five dcfinitio, ut omncs pro- prictates rci, dum Ibla, non autcm cum aliis conjuncta ipcchuur, ex ea concludi poflint, uti in liac dclinitionc circuli vidcrc cft. Nam ex ea chire concluditur, omnes lineas a centro ad circumfercntiam ductas a-iiuales elVe; quodque hoc fit ncccflarium rciiuifitum defini- lionis , adeo pcr le eft attcndcnti manifcftum , ut non vidcatur opera.' pretium in ipfius dcmonftrationc morari, ncc ctiam oftcndere ex hoc fecundo requifito, omnera definitioncm dcbcre efl*e aflirmati- vam. Loquor dc affirmationc intcllcctiva , parum curando verbalcm , qua; propter verborum pcnuriam poterit fortaflc aliquando negativc exprimi, quamvis aflirmativc intelHgatur. Dcfiniiionis vero rci increata; ha;c funt requifita. I. Ut omncm caufam fecUidat , hoc eft , ubjcctum nullo alio prartcr fuum elTc cgeat ad l\ii cxpUcationcm. II. Ut data ejus rci dclinitioiic nulUis mancat locus qua.'ftioni, An fit? III. Ut nuHa, (juoad mentcm, habeat fubftainiva, (lua; pofliiu adjcctivari, hoc eft, ne pcr aU(iua abftracta cxpUcctur. 1\^ Et ultimo (quamvis lioc notarc uon iit valdc ncceflarium) requiritur, ut ab ejus definitione omncs cjus proprietatcs concUidan- tur. Qmx ctiam omnia attendcnti accuratc fiunt manifcfta. Dixi etiam, quod optima conclufio crit depromenda ab clVcntia ali(iua particulari aflirmativa: Ouo cnim fpccialior cft idca, co di- ftinctior, ac proinde clarior ci\. Undc cogniiio particularium (juam maxime nobis (lux-renda cft. Quoad ordinem vcro, ct ut omnes noftra.' perccptiones ordinciuur et uniantur, rc^iuiritur, ut, (]uamprimum licri potcft ct ratio poftu- lat, inquiramus, an dciur quoddam Ens, ct iimul (lualc, (juod fit omnium rcrum caula, ut cjus clVcntia objcciiva lit ciiam caufa om- iiium nortrarum idcarum^ ct tum mens noftra, uii diximus, (juam EmendationeTractatus. 33 maxime referet Naturam: nam ct ipfuis elTcntiam, et ordinem, et unionem liabebit objectivc. Undc poiVumus viderc, apprime nobis eHe neccflarium, ut lemper a rebus phyficis, five ab entibus realibus, omnes noftras idcas dcducamus , progrediendo , quoad ejus fieri poteft, fccundum fcriem caufarum ab uno ente reali ad aliud ens reale, et ita quidem, ut ad abftrafta et univcrfalia non tranfeamus , fivc ut ab iis aliquid reale non concludamus, five ut ea ab aliquo reali non concludantur: Utriunque enim verum progrelfum intelleftus/'i /£>^i» ,^^s interrumpit. Sed notandum, me hic pcr feriem caufarum, et realium I i , y . / entuun, non intelligere feriem rerum Imgularuun mutabihum; fed tan- p .^ ^ tumraDdo feriem rerum fixarum a^ternarumque. Seriem enim rerum • li f fingularium mutabilium impofllbile foret humana^ imbecillitati afTequi, cum propter earum omnem numerum fuperantem multitudinem, tum propter infinitas circumftantias in una et eadem re, quarum unaqua^- que poteft efle caufa, ut res exiftat, aut non exiftat. Quandoqui- dem earum exiftentia nullam habet connexionem cum earundem eflentia, five (ut jam diximus) non eft anerna veritas. Veriunenim- vero neque ctiam opus eft, ut earum feriem intelligamus : fiquidcm rerum fingularium mutabilium eflentia} non funt depromenda: ab earum fcrie five ordine exiftendi; cum hic niliil aliud nobis pra^beat prECter denominationes extrinfecas, relationes, aut ad fummimi cir- cumftantias; qua: omnia longe abfunt ab intima eflentia rerum. Hsec»! vero tantum cft petenda a fixis atque a.nernis rebus, et fimul a,' 1 legibus in iis rebus, tanquam in fuis veris codicibus, infcriptis,! '1 fecundum quas omnia fingularia et fiimt et ordinantur; imo ha.^cl / mutabilia fingularia adeo intime atque eflentialiter (ut fic dicam) ab'- iis fixis pendent, ut fine iis nec efle nec concipi poflint. Unde hac fixa et anerna, quamvis fint fingularia, tamcn ob eorum ubique praifentiam, ac latiflimam potentiam, erunt nobis tanquam univerfalia, five genera definitionum rcrura fingularium mutabilium, et caufiv proxima omnium rerum. Scd, ciun hoc ita fit, non parum diflicultatis videtur fubefle, ut ad horum fingularium cognitionem pervenire pofllimus: nam omnia fimul concipere res eft longe fupra hiunani intelleftus vires. Ordo autem, ut unura ante aliud intelligatur, uti diximus, non eft peten- 34 D e I n t e 1 1 e c t u s diis ab eorum exiftendi ferie, neque ciiani a rclnis ccternis, Ibi enim omnia hxc funt fimul natur;\. l^ndc aliu auxilia necelTario funt quxrenda pra.*ter illa, quibus utimur ad rcs a.'tcrnas earumquc leges intelligendum; attamen non cft liujus loci ca tradere , neque etiam opus eft, nifi poftquam rerum a.'ternarum, earumque infallibi- lium lcgum , fufficientcm acquifivcrimus cognitioncm , fcnfuumquc noftrorum natura nobis innotuerit. Antequam ad rerura fingularium cognitionem accingamur, tcmpus erit, ut ea auxilia tradamus, qux omnia co tcndent, ut noftris fen- fibus fciamus uti, et cxperimenta certis legibus et ordine faccre, qux' fufficicnt ad rem, qua.' inquiritur, detcrminandam, ut tandcni ex iis concludamus, fecundum quafnam rcrum a:ternarum leges fada fit, et intima ejus natura nobis innotefcat, ut fuo loco oftendam. Hic, ut ad propofitum revcrtar, tantum enitar traderc, qux videntur ncceflaria, ut ad cognitionem rcrum a.nernarum pcrvcnirc poflimus, earumque definitiones formemus conditionibus fupra traditis. ^ Quod ut fiat, revocandum in memoriam id, quod fupra diximus; nempe quod, ubi mens ad aliquam cogitationem attcndit, ut ipfani perpcndat, bonoque ordine ex ea dcducat, qua: Icgitimc funt dcdu- cenda, fi ea falfa fuerit, falfitatem deteget; fin autcm vcra, tum faciliter * perget fine ulla interruptione res veras inde deducerc; hoc, inquam, ad noftram rem requiritur. Nani ex nullo fundamento cogi- tationcs noftra; terminari queunt. Si igitur rem omnium priniam inveftigare velimus, neceffe eft dari aliquod fundamentum, quod noftras cogitationes eo dirigat. Dcindc, quia mcthodus eft ipfa cognitio reOexiva , hoc fundamcntum , quod noftras cogitationcs dirigere debet, nullum aliud potcft elfe, quam cognitio cjus, quod formam veritatis conftituit, et cognitio intellectus, ejufque proprie- tatum et virium : hac enim acquifita fuiidamentum habcbimus , a quo noftras cogitationes dcdiicemus, ct viam , qua intcllcftus, prout ,' ejus fert capacitas, pcrvenirc potcrit ad rcrum a.'tcrnarum cognitio- nem, liabita nimirum rationc virium intellcctus. Quod fi vcro ad naturam cogitationis pcrtineat vcras formare Aut: felicUer. — Ed. Pr.: fecililei: EmendationeTractatiis. 35 idcas , ut in prima parte oftenfiim , Iiic jam inquirendiim ; quid per Vires et potentiara Intelleftus intelligamus. Quoniam vero pra^cipua noftrje methodi pars eft vires intellectus cjusque naturam optime intelligere, cogimur necelVario (per ea, qux m hac lecunda parte methodi tradidi) ha;c deducere ex ipla cogitationis et intelleclus definitione. Sed hucufque nuUas regulas inveniendi definitiones habuimus , et quia eas tradere non polfumus, nifi cognita natura five definitione intellcclus , ejufquc potentia , liinc fequitur, quod vel definitio intelleclus per fe debet efie chira , vel nihil intelligere poflumus. lUa tamen per fe abfokite cLara non eft; attamen quia cjus proprictatcs, ut omnia, qua^ cx intelleftu habemus, chare et diftincte percipi nequeunt, nifi cognita earum natura: ergo definitio intellectus per fe innotefcet, fi ad ejus proprietates, quas clare et diftincle inteUigimus , attendamus Intelleclus igitur Proprietates hic enumereraus , eafque perpendamus , deque noftris innatis ' inftru- mentis agere incipiamus. Intelleclius proprietates , quas priv;cipue notavi , et chire intelHgo , ha: funt. I. Quod certitudinem involvat, hoc eft, quod fciat rcs ita eife formaliter, ut in ipfo objeclive continentur. II. Quod qua:dam percipiat, five quafdam formet ideas abfolute , quafdam ex aliis. Nempe quantitatis ideam format abfolute, nec ad alias attendit cogitationes; motus vero ideas non, nifi attendendo ad ideara quantitatis. III. Quas abfolute format, infinitatem exprimunt; at determinatas ex aliis format. Ideam * cnim quantitatis, fi eam per caufam percipit, tum quantitatem** determinat, ut cum ex motu alicujus planicorpus, ex motu lincie vero planura , ex motu denique puncti lineam oriri percipit; qwx quidem perceptiones non infcrviunt ad intelligendam, fed tantum ad determinandara quantitatem. Quod indc apparet, quia eas quafi ex motu oriri concipiraus, cuni taraen motus non percipiatur, nifi percepta quantitate, et motum etiara ad formandam • Vide fiipra pag. 10, 11, et feqq. * Aucrbach, Saiiret: Idea. *♦ Vcrf. lielg.: /7 per caitfam percipit , tuni eam per quanlitateni. 3<5 D c I n t e 1 1 e c t u s E m e n d at i o n e T r a c t a t u s. lineara in infinitum continuare polVumus, quod niinime polVemus fa- cerc , fi non liaberemus ideam infinitiu (luantitaiis. IV. Ideas pofitivas prius format, quam negativas. V. Res non tam fub duratione, quam fub quadam fpecie a^terni- tatis percipit, et numero infinito; vel potius, ad res percipiendas , nec ad numerum nec ad durationem attcndit: cum autem res imagi- natur, eas fub certo numcro , determinata duratione, et quantitate percipit. VI. Idea^, quas daras et diftinctas formamus, ita ex fola necefli- tate noftr;v natura.' fequi videntur, ut abft)lutc a fola noftra potentia pendere videantur; confufa.' autem contra. Nobis enim invitis fivpe formantur. VII. Ideas rerum, quas intellectus ex aliis format, multis modis mens determinare poteft: ut ad determinandum ex. gr. planimi ellip- feos fingit, ftylum chorda; adha-rentem circa duo centra moveri, vel concipit infinita punda eandem femper et certam rationem ad datam aliquara reclam lineam habentia, vel conum plano aliiiuo obliquo fec^um, ita ut angulus inclinationis major fit angulo verticis coni , vel aliis infinitis modis. VIII. Idea.', quo plus perfedionis alicujus objefti exprimunt, eo perfectiores funt. Nam fabrum, qui fanuni ali^iuod cxcogitavit, non ita admiramur ac ilhun, qui tempkun aliquod infignc cxcogitavit. Reliqua, qua; ad cogitationem referuntur, ut amor, la;titia, etc. nihil raoror: nam nec ad noftrum inftitutum praifens faciunt, nec etiam pofl^unt concipi , nifi perccpto intellcciu. Nam perceptione omnino fublata ea omnia tolluntur. Idea: falfx* et ficta; nihil pofitivum habcnt (ut abunde oftendimus) , per quod falfx aut ficla; dicuntur; fed cx folo defeftu cognitionis ut tales confiderantur. Idea.' ergo falfa." et ficla', quatenus tales, nihil nos de eflentia cogitationis docerc poflunt; fed ha.'c petenda ex modo recenfitis proprietatibus pofitivis; hoc eft, jam aliquid commune ftatuendum eft, ex quo ha; proprietates ncccflario fecpian- tur, five quo dato ha* neceflario dentur , ct (juo fublato ha.'c omnia tollantur. Reliqiia (hftderatUiir. E T H I C A ORDINE GEOMETRICO DEMONSTRATA ET ]N QUlNQUe PARTES DISTINCTA , in qiiibns ngitiir I. De D20. II. De Natura ec Origine Mentis. III. De Origine ec Natura Affectuum. IV. De Servitute Humana , feu de Affectuum Viribus. V. De PoTENTiA Intellectus, feu de Libertate Humana. E T H I C E S PARS PRIMA, D E D E O. I. "D^r caufam fi ^ five id, ciiji DEFINITTONES. |er caufam fui intelligo id, cujus effentia involvit exiftentiam; )us natura non poteft concipi nifi exiftens. II. Ea res dicitur in fuo genere finita, qure alia ejufdem natur^e terminari poteft. Ex. gr. corpus dicitur finitum, quia aliud femper majus concipiraus. Sic cogitatio alia cogitatione terminatur. At corpus non tcrrainatur cogitatione , nec cogitatio corpore. III. Per fubftantiam intelligo id, quod in fe eft, et per fe con- cipitur: hoc eft id, cujus conceptus non indiget conceptu alterius rei, a quo formari debeat. IV. Per attributum intelligo id, quod intellectus de fubftantia percipit , tanquam ejufdem efientiam conftituens. V. Per modum inteiligo fubftantiie affectiones, five id, quod in alio eft, per quod etiam concipitur. VI. Per Deum intelligo ens abfolute infinitum, hoc eft, fubftan- tiam conftantem infinitis attributis, quorum unumquodque a;ternam et infinitam effentiam exprimit. EXPLICATIO. Dico abfolute infinitum, non autem in fuo genere; quicquid enim in fuo genere tantum infinitum eft, infinita de eo attributa negare poffuraus; quod autem abfohite infinitum eft, ad ejus efientiara per- tinet, quicquid effentiam exprimit et negationem niillam involvit. 40 E t li i c c s Pars 1. VII. Ea res libcra ilicetur, qux cx fola (ux mtmx ncccnitate cxirtit, et a fe fola ad agciuhtm dctcrminatur: NccclVaria autcm, vcl potius coachi, qux ab alio determinatur ad cxiftcndum ct opcrandum certa .-^c determinata rationc. VIII. Pcr ;vtcrnitatcm intclligo ipfam cxiftcntiam, (juatcnus ex fola rci A-tcrna.* dcfniitionc nccclTario fccpii concipitur. E X P L I (" A T I o. Talis cnim cxiftciitia ut icterna vcritas, ficut rci ciVcntia, coiici- pitur, proptereacjuo pcr durationcm aut tcmpus cxplicari non potcfl, tametli duratio principio et fuic carcrc concipiatur. A X I O M A T A. I. Omnia, qua.* funt, vel in fe vel in alio funt. II. Id, quod pcr aliud non poteft concipi, pcr fe concipi debet. III. Ex data caufa determinata necefVario fequitur effectus, et contra, fi nidla dctur determinata caufa, impofVibilc cft, ut clVcctus fcquatur. IV. Effeclus cognitio a cognitione caufic dcpendcr, ct candcm involvit. V. Qua* niliil communc cum fc inviccm liabcnt, ctiam pcr fc invicem intelligi non polVunt, five conceptus unius altcrius conccp- tum non involvit. VI. Idea vera debct cum fuo ideato convcnirc. VII. Quic fit , cito perit , verum fit, nec etiam, an refpectu totius natura; omnia a^que facilia fint an fecus. Sed hoc tantum notare fufficit, me hic non loqui de rebus, qua; a caufis externis fiunt, fed de folis fubftantiis^ quje {per Prop. 6.) a nulla caufii externa produci poflunt. Res enim, quse a caufis externis fiunt, five ea; muhis partibus conftent iive paucis, 48 E t h i c c s Pars I. quicquid perfeftionis five realitatis Iiabent, id omne virtuti cauHc externa: dcbetur, adeoque earum exiftentia cx fola perfeftioiie caufse extcrn*, non autem fux' oritur. Contra, quicquid fubllantia perfec- tionis habet, nulh caufv externie debetur; (juarc ejus etiam exiftentia ex fola ejus natura fequi debet, qux* proinde nihil ahud eft, quam ejus eflentia. Perfeclio igitur rei exiftcntiam non tolht, fed contra ponit; imperfectio autem contra eandeni toHit; adeoque dc nulhus rci exiftentia certiores efle poflumus, (luam dc exiftcntia Entis abfolute infiniti feu perfecti, hoc eft Dei. Nam quandoquidem ejus efl*entia omnera imperfectionem fecludit, abfolutamque perfcc^ioneni involvit, eo ipfo omnem caufam dubitandi de ipfius exiftentia toUit, fummamquc de eadem certitudinem dat, quod mediocriter attendenti perfpicuum fore credo. PROPOSITIO XII. Nullum fubflantia. attributinn fotefl vere concipi , ex quo fequatur, fubflantiam pojfe dividi. DEMONSTRATIO. Partes enim, in quas fubftantia fic concepta divideretur, vel na- turam fubftantia; rctinebunt, vel non. Si primum, tum (/«?;■ 8. /^rop.) unaquxque pars debebit cfle infinita, ct {per Prop. 6.) caufa fui, et {per Prop. 5.) conftare debebit ex diverfo attributo, adeoque ex una fubftantia plures conftitui poterunt, quod {per Prop. 6.) eft abfurdum. Adde, quod partes {per Prop. 2.) nihil commune cum fuo toto habercnt, et totum {per Defin. 4. et Prop. 10.) abfque fuis partibus ct cfle et concipi poflct, quod abfurduni cflc nenKj dubitare potcrit. Si autem fecundum ponatur, quod fciHcct partcs naturam fubftantix non retinebunt; ergo, ciun tota fubftantia in u.'(iuales partes eflet divifa, naturam fubftantia.* amitteret, et efle de- fineret, quod {per Prop. 7.) cft abfurdum. P R O P O S ITI O XIII. Subflantia abfolute infinita efl indiviflbilis. DEMONSTRATlCi. Si enim divifibihs eflet, partcs, in (juas dividerctur, vel naturam fubftantix" abfolute infinita; rctincbunt, vel non. Si primum, dabun- D e D e 0. 49 tur ergo plures rubftamiiv ejufdem natunv, quod (/xfr Prop. 5.) eft abrurdum. Si lecundum ponatur. ergo (/// fitprcf) poterit lubftantia abrokiie infinita dclinere clVe, quod {per Prop. 11.) eft etiam abrurdum. C O R O L L A R 1 U M. Ex his feiiuitur, nullam fubftantiam , et confcquenter nuUam fub- ftantiam corpoream, quatenus fubftantia eft, efte divifibilem. S C H 0 L I U M. Quod fubftantia ftt indivifibilis, fnnplicius ex hoc folo intelligitur, quod natura fubftantix^ non poteft concipi nifi infuiita, et quod per partem fubftantiie nihil aliud intelUgi poteft (luam fubftantia linita, quod {per Prop. 8.^ manifeftam contradictionem impUcat. PROPOSITIO XIV. Prater Deiim nulhi (lari neqiie coiicipi potefi fuhftiintia. DEMONSTRATIO. Cum Deus fit ens abfohite infuiitum, de quo nunum attributum, quod eiTentiam fubftantia? ex.primit, negari poteft {per Defiu. 6.), ifque neceflario exiftat (per Prop. 11.); fi aliqua fubftantia pra'ter Deum daretur, ea explicari deberet per aliquod attributum Dei, iicque dux fubftanti» ejufdem attributi exifterent, quod (/^^r/^ro/). 5.) eft abfurdum ; adeoque nulla iubihintia extra Deum dari poteft , et confequenter non etiam concipi. Nam ii poflet concipi, deberet necelT;trio concipi ut exiftens; atqui hoc {per pritnam partem luijus Dewon/f.) eft abfurdum. Ergo extra Deum nulla dari neque concipi poteft fubftantia. Q. E. D. C O R O L L A R I U M I. Hinc clariflime fequitur T,, Deum elTe iniicum, hoc eft [per Defin. 6.) in rerum natura non nifi unam fubftantiam dari, eamque abfolute intinitam efle, ut in Sc/io/io Pi-op. 10. jam innuimus. C 0 R O L L A R I U M II. Sequitur 11°. , rem extenfam et rem cogitantcm vel Dei atiributa elVe, vel {per Axiom. i.) aftectiones attributorum Dei. PROPOSITIO XV. Qiiicqiiic/ e/l , in Deo e/f , et ni/iii Jine Deo effe neqiie concipi pote/i. 5o E t h i c c s Pars I. n E M (» N S T II A T 1 t). Praner Denm nuUa datiir noiiiic coiicipi potell riibftaniia {per 14. PrufK), hoc cft {per Defin. 3.) rcs, qu;e in ic cft et per lc concipi- tur. Modi autem {per Defiii. 5,) linc lubftantia nec clVc ncc concipi polVunt; quare hi in l'ohi divina natuia clVc, et pcr iplam i"t.him concipi polVunt. Atqui pra.'ter lubftantias ct inodos nil datur {per Axiutna i.). Ergo nihil iine Deo eiVc nequc concipi potcft. (>. E. D. S C H O L I U M. Sunt, qui Deum inftar hominis corpttrc ct mente conftantem, atque pallionibus obno.xium lingunt; lcd , quam longe hi a vcra Dei cogni- tione aberrent, latis cx jam deinonftratis conihit. Scd liosmitto: nani omnes, tjui naiuram divinam alitjuit modt> conicmphiti liuu, Deum elTe corporcum ncgant. Quod etiam optimc probant cx eo, ijuod pcr corpus intcUigimus tiuamcunquc (luantitatem, longam, hitam et proVun- dam, ccrta aHqua ligura tcrminatam, tjuo nihil abfurdius dc Deo, entc lcilicet abiblute infinito, dici potcft. Attanicn inicrim ahis ratio- nibus, iiuibus lioc idem dcmonftrarc conantur, chire oftcndunt, fe lubftaniiam ipfain corpoream iivc extcniam a natura divina omnino removcrc, atque ipfam a Deo creatam ftatuunt. E\ tjua autcm divina potcntia crcari potucrit, prorius ignorant; tiuod chuc oftcndit, illos id, quod ipfimet dicunt, non intclhgcrc. Ego laltcm iatis chire, meo quidcin judicio, dcmonftravi {vide Curoll. Prop. 6. et Schol. 1. Prop. 8.), nullam lubftantiam ab aho iioile produci vcl creari. Porro Prup. 14. oftendimus, pnctcr Dcum nuHam dari nctjuc concipi polVc iubllantiam ; attjuc hinc conclufimus, fubftantiam extenlam unum c.k iniinitis Dci attributis cflc. Vcrum, ad plcniorem e.\plicationem, adverlariorum argumenta rcfutabo, qua; omnia huc rcdcunt. Priino, tjiiod fubftantia corporca , (luatciuis lubftantia, conftat, iit putant, iiartibus; ct ideo candcm inlinitam i^oflc eflc, et coniciiuenter ad Dcuin pcrtincrc polTe , ncgant. Atque hoc multis excmplis explicant, ex tjuibus unum aut altcrum ai^eram. Si fubftantia corporca, ajunt, cft inlinita, concipiatur in duas partcs dividi; crit unatpiictiuc jiars vcl linita, vcl intinita. Si illud , coinpcMiitur crgo inlinitum cx duabus partibus iinitis, ijuod eft abfurdum. Si hoc , datur ergo iniinitum duphj majus alio inlinito, De Dco. 51 quod ctiam cft abrLiriUim. Porro , fi (luantitas infinita mcnfuratur partibus j-edcs a?quantibus, infinitis tafibus partibus conftare dcbcbit, ut ct, fi partibus mcnfurctur digitos ivciuantibus ; ac proptcrca unus numerus inlinitus crit duodccics major afio infinito. Deiiiqiie , fi cx P. ^uno punclo infinita." ctijufdam quantitatis concipiatur, duas Hneas, ut AB, AC, ccrta ac determinata in initio diftantia in infinitum protcndi; ccrtiim eft, diftantiam intcrBetC continuo augcri, et tandcm cx dcterminata indcterminabilcm forc. Cum igiturlia;cabfurda fcquantur, ut putant, cx co, quod quantitas infinita fupponitur: indc conckidunt, lub- ftantiam corpoream dcbere efic finitam , ct confcquentcr ad Dei cflcn- tiam non pertincre. Secundum argumcntum pctitur ctiam a fumma Dci pcrfectionc. Dcus cnim, inquiunt, cum fit cns fumme perfeclum, pati non potcft: atqui fubftantia corporca, quandoquidcm divifibifis cft , pati poteft; fcquitur ergo, ipfam ad Dei eficntiam non pertincrc. Ha.^c funt, qua^ apud fcriptorcs invcnio argumenta, qiubus oftendere conantur, fubftantiam corporcam divina natura indignam efle, nec ad eandcm poflc pertincre. Vcrum enim vcro, fi quis rcctc attcndat, mc ad ha.'c jam rcfpondiflc compcriet ; quandoquidcm ha^c argumcnta in co tantum fundantur, quod fubftantiam corporcam cx. partibus componi fuppo- nunt , quod jam {Prop. 12. ctim Coroll. Prop. 13,) abfurdum eflc oftendi. Deinde fi quis rem recte pcrpcndcrc vcfit, videbit, omnia illa ablinda {jiqiiidem umiiia abfurda funt , de quo jam 11011 difpiito), cx quibus concUulerc vokmt, fubftantiam cxtenfitm finitani cflc, minimc ex co fcqui , quod quantitas infinita fupponatur : fed quod quantitatcm infinitam menfurabilem , et ex partibus finitis conflari fupponunt; quare ex abfurdis, qua} indc fcquuntur, nilnl ahud conckiderc poflunt, quam quod quantitas infinita non fit menfurabiUs, et quod cx partibus finitis conflari non poflit. Atquc hoc idem cft, quod nos fupra {Propojit. 12, etc.) jam dcmonftravimus. Quare teUun, quod in nos * In Vers. Beli?. a ^c^i 52 E t h i c c s P;irs I. iniendunt, in lc ipros rovcra cnnjiciunt. Si igitur ipil cx fuo hoc nbfurdo conchiilcrc tamcn vohnit , rubftantiani cxtenfain dcbcrc elVc linitani, nihil ahud hcrclc faciunt, iiuani li (luis c\ co , quod linxil circuhim (juadrati proprictatcs habcrc, conchidit, circuhnn non habcrc ccntrum, ex quo omncs ad circumfcrcntiam ducta' Hncic funt a.'iiuales. Nam fubllantiam corporcam, qua.' non nili infniita, non nifiunica, ct non nifi indivifibiUs potclt concipi (ivV/. Prap. 8,5,(f/ 12.), cam ipfj ad cdnchidcndum , candcin clVc fmitani , cx. partibus liiiitis conlhiri, ct multiphccm clVe ct divifibilcin concipiunt. Sic ciiain aUi , pollquain lingunt, lincam cx punctis componi, nnilta fciunt invcnire argumcnta, quibus ollcndant, lincam non polVc in intinitum dividi. Et profedo non minus ablurdum cll poiicrc, ijuod fublVamia corporca cx corpo- ribus five partibus componatur, iiuain quod corpus ex fuperliciebus, fupcrficics ex lineis, linea.' deniciue ex punctis componantur. Atque hoc omncs, ijui claram rationcm infallibilcm ciVc fciunt, fateri dcbcnt , et imprimis ii , ijui ncgant dari vacuum. Nam ii fubftantia corporca ita poflet dividi, ut ejus partcs realitcr dillincta.' cflcnt; cur ergo una pars non polVct annihilari, manentibus rcliquis ut ante inter fe connexis? Et cur (»mnes ita aptari dcbcnt, nc detur vacuum? Sane rerum, (lua.- rcalitcr ab inviccni dillinctic finu, una fmc alia clVc ct in fuo ftatu mancrc poteft. Cum igitur vacuum in Natura non dctur (dc qiio ahas), fed omncs partes ita concurrcre debent, ne dctur vacuum; fc^iuitur hinc etiam, cafdcm non polVc rcahtcr diftingui, hoc eft, fubftantiam corporcain, (juatcnus fubftantia cft, non pofle dividi. Si (juis tamcn jam (iua.'rat, cur nos cx natura ita propenfi fimus ad dividendam quantitatcm? Ei rcfpondco, (luod (juantitas duobus modis a nobis concipitur, abftractc fcilicct, fivc fupcrticialitcr, prout ncmpe ipfam imaginamur, vcl ut fubftantia, (piod a folo intcllcctu fit. Si ita^pic ad (luantitatem attendinuis, prout in imaginatione eft, quod fa-pc ct facilius a nobis fit, rcpcrictur finita, divifibilis, ct cx partibus cftnflata; fi autem ad ipfam prout in intcllcctu cft attcndimus, et cam (luatcnus fubftaiuia ctl concipiinus, (juod diflicillimc lit, tuin, iit jam fatis dcmonftravimus, innnita, unica, ct iiulivilibilis rcpcrietur. Quod omnibus, (^ui intcr imaginati(jnem ct intcllcctum diftingucrc fciverint, fjtis manifeftum crit : Pracipuc fi ad hoc etiam attcndatur, De Deo. 53 quod materia ubiiiue oadem ert, nec jiartes in cadem dirtinguuntur, nifi quatenus materiam diverrnnodc alFeclam elTe concipimus, unde ejus partes modaliter tantum diftinguuntur, non autcm realiter. Ex. gr. a^iuam, (juatenus acjua cft, dividi concipimus, ejuf(iue partes ab invicem feparari; at non quatcnus fubftantia cfi: corporea; eatenus enim neque fejiaratur necpic dividitur. Porro acpui, (luatenus aipia, generatur et corrumpitur; at, quatcnus fubftantia, nec gcneratur nec corrumpitur. At^iue liis me ad fecundum argumentum etiam rcfpondiiTe puto: quandoquidem id in eo etiam fundatur, (juod materia, (juatenus fubftantia, divifibilis fit et ex partibus confletur. Et quamvis lioc non eHet, nefcio, cur divina natura indigna eflet: quandoquidem {pcr Prop. 14.) extra Deum nidla fubfl:antia daripoteft, a qua ipfa pateretur. Omnia, inquam , in Dco funt, et omnia, qux fiunt, per folas leges infinita^ Dei natura; fiunt, et ex neccflltate ejus eflentia; (ut mox oftendam) fequuntur; quare nidla ratione dici potefi:, Deum ab alio pati, aut fubfi:antiam extenfam divina natura indignam efle; tametfi divifibifis fupponatur, dummodo a;terna et infinita concedatur. Scd de his imprccfentiarum fittis. PROPOSITIO XVI. Ex ncccffttatc diviiKZ naturcc infinita infinitis rnodis (Jioc cfl oninia, qua fub intellcctuin infinitum caderc pojfunt') fcqui dcbcnt. DEMONSTRATIO. IIa:c Propofitio unicuique manifefi:a cfle debet, fi modo ad hoc attendat , quod ex data cujufcunt]ue rei definitione plures proprietates intelleclus concludit, qua: revera ex eadem (hoc efl:, ipfit rei eflentia) neceflario fequuntur, et eo plures, (^uo plus reafitatis rei definitio cxprimit, lioc efi:, quo plus realitatis rei definita^ elTentia involvit, Cum autem natura divina infinita abfolute attributa habeat(/)frZ)^///. (5.), quorum etiam unum(]uodque infinitam eflentiam in fuo genere exprimit , ex ejufdem ergo neceflltate infinita infinitis modis (hoc efl:omnia, qus fub intclleftiim infinitum cadere polTunt) neceflario fequi debent. Q^. E. D. C O R O L L A R I U M I. Hinc fequitur, Deum omnium rcrum , qua: fub intellectum infinitum. cadere pofl^unt, efle cauiam cflicientem. 54 E 1 1i i c e s Pars 1. C O R O L 1. A R I IT M 11. Setiuiiur 11"., Dcuni caurani elTc pcr fc , imn vcm pcr acciilcns. C O R U L L A R I l' M 111. Scquitur 111"., Deuin cdc abfolute caulam priniam. PIK^POSITIO XVll. Deiis cx fjlif fiiit iKiturit legibiis , ci a ncminc coachis ngit. 1) E M U N S T R A T I (). E\ lula divinx* natune neceHitatc, vcl (iiund idcm eft) ex folis ejusdcm natura^ lcgibus, infinita abfulutc lc^iui, modo Prop. \6. ortendimus; et Prop. 15. dcmunftravimus, niliil linc Deo elle nec concipi pofle, lcd omnia in Dco eflc; tiuarc niliil cxtra iiifum cfle poteft, a (pio ad agendum dctcrminctur vel cogatur, at^iue adeo Dcus cx f()lis fua.' naturx lcgibus ct a ncmine coactus agit. Q. E. J). C U R O L L A R I U M I. Ilinc fcipiitur I"., nullam dari caufam , qux Dcum cxtrinfccc vcl intrinfecc, pr;vtcr ipfuis natur;c pcrfcctiuncm, incitct ad agcndum. C O R O L L A R I U M II. Se^iuitur 11". , fulum Dcum efle caufam libcram. Dcus cnim folus ex fola fua; natura: neceflltatc exiftit (pcr Prup. 11. ci Coroll. i. Prop.i^.), ct ex fola fua^ natura* ncceflitatc \\^\t{pcr Prop.praccd.). Adeo(iue {pcr Dcfin. 7.) ff^lus cft caufa libcra. Q. E. D. S C II o L I u M. Alii initant, Dcum circ caufam libcram pruptcrca (juud putcft, ut putant , cflicerc, iit ca, (lua; cx cjus natura fcijui diximus, lioc cft c[\.\-x in ejus potcftatc funt, non liant, five ut ab ipfo nun prodii- cantur. Sed lioc idem eft ac li diccrcnt, (juud Dcus putcft cflicerc, ut ex natura trianguli non fcijuatur, cjus trcs angulos a:(iualcs clTc duobus rcctis; five ut cx data caufa non fc^juatur cffcctus, (juud cft abfurdum. Porro infra ablipic ope bujus Prujvjfuiunis uftcndam , ad Dci naturam ncijuc intcllcctum nc^iiic vuluntatcm jicrtincrc. Sciu e^iuidcm plurcs clfc, (jui putant fe pofle dcmonftrarc, ad Dci natu- ram fummum intcllc(:tum ct libcram voluntatcm pcrtincrc ; niliil cnim pcrfcctius cognofcere fcfe ajunt, (juod Dco tribuere poflunt, (juam D e D e o 55 id, (iiiod in nobis fumma cfl: perfectio. Porro, tametfi Deum actu fumme intelligentem concipiant, non tamen credunt, eum polTe om- nia, (\ux actu intelligit, efficere ut exiftant, nam fe eo modo Dei potentiam dcftrucre putant. vSi omnia, in(piiunt , qnx \n ejus intel- lectu funt , creavilfet, niliil tum amplius creare potuilfet, (piod credunt Dei omnipotentije repugnare ; ideoque maluerunt Deum ad omnia indifferentem ftatuere, nec aliud creantem praner id, (piod abfoluta (juadam voluntate decrevit creare. Verum ego me fatis clare oftendilfe puto (i'id. Prop. 16.), a fumma Dei potentia, five infmita natura , infinita infinitis modis, hoc eft, omnia necelfario effluxifle, vel femper eadcm neceflitate fecjui; eodem modo ac ex natura trian- guli ab a^terno et in anernum fc(piitur, ejus tres angulos a^juari duobus rectis. Quare Dei omnipotentia aclu ab aeterno fuit, et in jcternum in eadem actualitate mancbit. Et hoc modo Dei omnipo- tentia longe, mco (luidcm judicio, perfeftior fl:atuitur. Imo adver- farii Dei omnipotentiam (ficcat aperte lo(pii) ncgare vidcntur. Co- guntiir enim fateri, Deum infinita creabilia intelHgere, qus tamen nunquam creare poterit. Nam afias, fi fcificet omnia, qux inteUigit, crearctj, fuam, juxta ipfos, exhauriret omnipotentiam, et fe impcr- fectum reddcret. Ut igitur Dcum perfectum fl:atuant, eo rediguntur, ut fimul ftatuere debcant , ipfum non poflc omnia efficerc , ad qua^ ejus potentia fe extcndit, (pio abfurdius, aut Dci omnipotentiaf; magis repugnans, non video quid fingi poflit. Porro, ut de intel- lectu et vokintatc, quos Dco communiter tribuimus, liic etiam afi^piid dicam : fi ad sternam Dci clTcntiam intcllcctus fcificet et volimtas pertinent, aUud fane per utrunKpic hoc attributum inteingendum cfl, quam quod vulgo folcnt homines. Nam intcUcctus et vohmtas, (pii Dei eflcntiam conftitucrent , a nofl:ro intelledu et vohmtate toto coelo difi^errc dcberent, nec in ufia re, pra;terquam in nomine , con- vcnire poflcnt; non afiter fcificet, quam intcr fe conveniunt canis, fignum ccclcfte, ct canis, animal latrans. Quod fic dcmonftrabo. Si inteUectus ad divinam naturam pcrtinct, non potcrit, uti noftcr in- teUectus, pofterior (ut plcrifque phKct), vel fimul natura efle cum rebus inteUe^ftis, quandoquidcm Dcus omnibus rebus prior eft caufii- Utate (pru Coroll.i. Prop. id.); fed contra veritas et formaUs rcrura 55 E 1 1i i c c s Pars I. elTentia ideo talis crt, qiiia talis in Dci intclkdii cxiflit objcc^ive. Ouare Dei intellcctus, iiuatenus Dei eflcntiam conrtituere concipitur, ert revera caufa rcruin , tam earum eflcntia: quam earum esirtentia.'; (luod ab iis viilctur ctiam fuiflc animadverfum , tjui Dci intcllcctum, voluntaiem, et potcntiam unum et idem cfle aflcrucruiu. Cum itaciue Dei intcllcctus lit unica rcrum caufa, videlicet (ut ortendinuus) tam earum eflcntije quam cariun cxiftentix* , dcbct ipfe necefl^ario ab iifdem difl^erre, tam rationc eflentia; iiuam ratione cxiftentia;. Nam caufatinn difl^ert a fua caufa pra:cife in eo, (luod a caufa liabct. Ex. £^r. liomo cft caufa exiftcntia.', non vero cflentia: alterius hominis; cft cnim iia^c xtenia veritas: et ideo fecundum eflentiam prorfus convenirc poflunt; in exiftendo autcm difl^crre dcbcnt; et proptcrea , fi unius cxiftcntia percat, non idco altcrius peribit; fed fi iinius cflcntia dcftrui poflet, et fieri falfa, dcftrucretur etiam alterius cflcntia. Quaproptcr rcs, iiua: ct eflentix et cxiftentia: alicujus effcctus cft caufa, a tali efi^ectu difFerre debct, tam rationc eflciuia: quam ratidiic cxiftcntia:. At(iui Dei intellectus eft ct eflcntia: et cxiftcntia: noftri intcllcctus caufa: ergo Dei intellectus, quatenus divinam efTcntiam conftitucre concipi- tur, a noftro intcllectu tam ratione eflentis (juam rationc cxiftentia: diftcrt, nec in ulla re, pra^tcniuam in nominc, cum co convcnire potcft, ut volcbamus. Circa voluntatcm codcm moder Prop. praccd.), qnx ct neceftario ct intinita exiftit. Q. E. D. PROPOSITIO XXIV. P^erum a Dco produciarum eflcntia non involvit exiflcntiam. DEMONSTRATIO patet ex Detinitione i. Id enim, cujus natura (in fe fcilicet con- fiderata) involvit exiftcntiam, caufa eft fui, et ex fola fua: natura: necelfitate exiftit. 66 E t h i c c s Pnrs I. r (I R I) I, L A R I IT M. Hinc iequitur, Dcuin non tantuni cfle caufam, ut rcs incipiant exiftcre; fcd ctiani ut in cxirtcndo pcrfcvcrcnt, five (ut tcrmino Scholaftico utar) Dcum cflc caufam cflcnili rcrum. Nam, livc rcs exiftant fivc non cxiftani, (luoticscunciuc ad carum cflcntiam attcn- liimus, eamlem ncc exiflcntiam ncc durationcm involvcrc compcrimus; atlcotiuc carum eflentia netjuc fua: exiftcntia: ncquc hix durationis poteft cfle caufa; fcd tantiim IX-us, ad cujus folam naturam pcrtinet exiflerc {f'er Ojrull. i. ProfK 14.). PROPOSITIO XXV. Deitr tnn tantuin eft caufa efnicns renim exiflcntia , fed etiain effentict. n E M O N S T R A T I o, Si negas, ergo rerum eflcntije Deus non cft caiifa ; adeoqiie {per ^lxiotn. 4.) poteft rcrum eflcntia fme Dco concipi: atcpii hoc {per Prop. 15.) eft abfurdum. Ergo rcrum etiam cflcntiae Deus eft caul;t. Q. E D. s r H O L I U M. Ha:c Propofitio clarius fcquitur ex Propofitionc \6. Ex ca enim fequitur, «piod ex data natura divina, tam rcrum clVcntia (juam exiftentia debeat nccefljirio concludi ; ct, ut vcrbo dicam, co fcnfu , (pio Dcus dicitur caufa fui , ctiam omnium rcrimi caufa diccndus eft, quod adhuc clarius ex fctiuenti Corollario conftabit. C O R O L L A R I M M. Rcs particulares nihil funt, nifi Dci attributorum aftcctioncs, fivc modi, (luibus Dci attributa certo et dctcrminato modo exprimuntur. Dcmonftratio patct cx Propofitionc 15. ct Dcfinitionc 5. PROPOSITIO XXVI. Ref, qua ad aliquid operandinn dctertninata efl , a Dc» ncccjfari» fic fuil detertninata ; et/qu(t a Dco non cfl dctcniiitiata , tion polcft fe ipfam ad f>peranduin detennitiarc. D E M O N S r R A T I O. Id, per (piod rcs dctcrminata; ad aliipiid opcrandum dicuntur, ncccflario (juid pofitivum cft {ut per fe notutn) ; Adcoquc tam cjus Dc Deo. 6i elfentia' quam exillcntiiv Dcus cn. ncccnitatc lua^ natura: cft caulu efficiens {per Prop. 25. et i6.)\ quod crat piimum. ¥^\ (luo ctiam, quod fccundo proponitur, clariflimc lcciuitur. Nam li rcs, qua^ a Deo determinata non cll, lc iplam dctcrminarc iiolVet, prima pars hujus talla ctVct; quod ell: abfurdum , ut oilcndimus. PROPOSITIO XXVII. B.es , qiui a Deo ad aliqitid operandinn determinata efl , fe ipfam indeterminaiam reddere non potefl. D E M O N S T R A T I O. Ha^c Propofitio paict cx Axiomatc tcrtio. PROPOSITIO XXVIII. Qiiodcunqne flngiilare, flve qiKXvis res , qua Jinita efl , et determi- natam habet exiflentiam , non potefl exiflere , nec ad operandain deter- minari , nifl ad exiflendum et operandiim determinetiir ab alia canfa , qita etiain Jinita efl et determinatam liabet exiflentiam: et riirfiis hac canfa non potefl etiam exiflere , neqiie ad operandiim determinari , nifi ah aHa , qiia etiam finita efl et determinatam habet exiflentiam , de- terminetnr ad exiflendiim et operandiim , et flc in infinitiim. D E M O N S T R A T I O. Quicquid dcterminatum cft ad exiftendum ct operandum , a Dco fic determinatum cft {per Prop. 16. et Coroll. Prop, 24.). At id , quod finitum cft et dctcrminatam liabet cxiftcntiam, ab abfoluta natura alicujus Dci attributi produci non potuit; quicquid enim cx abfoluta natura alicujus Dei attibuti fequitur, id infniitum et a'tcr- num eft i^per Prop. 21.). Dcbuit crgo ex Deo , vel aliquo cjus attributo fcqui , quatcnus aliquo modo affcctum confidcratur; praner enim fubftantiam et modos nil datur {per Axium. i. et Defin. 3. et 5.) ; et modi {per Coroll. Prop. 25.) nihil funt nifi Dci aitributo- lum affectiones. At ex Dco, vcl aHquo cjus attributo, quatcnus effeclum cft modificatione , qua atcrna ct infinita cft, fcqui ctiam non potuit {pcr Prop. 22.). Dcbuit crgo fcqui , vcl ad exiftcndum et opcrandum detcrminari, a Deo vcl aHquo cjus attributo, quatcnus raodificatum cft modificatione, qua finita cft ct detcrminatam habet exiftcntiam. Quod crat primum. Dcinde hxc rurfus caufa , Hve hic tfa E t li i c e s Pars I. modiis (/)<•/■ eandem rdtionein , qiui priniani partein htijns jain jam demonftroviiniis) dcbuit ctiam ilctcniiinari ab alia , ^\\\x ciiam linita ert ct dcterminatam habct cxillcniiam, ct riiri'iis lucc ultima {per eandeni rationein) ab alia, ct lic fcmpcr {per eandem ratioiiein) in inlinitum. {>. E. D. s c n t) L 1 u M. Cum qu;V(.iam a Dco immcdiatc produci dcbucrunt , vidclicct ca , qua.' e\ abfoUita cjus natura nccclVarin lcquuntur, mcdiantibus his primis, * quie tamen finc Deo ncc cflc ncc concipi pttlVunt; hinc fcquitur P. , quod Deus fit rcrum immediatc ab iplo productarum caufa abft)hite proxima; iinn vcro in fuo gcncrc , ut ajunt. Nam Dei cfFectus finc fua caufa ncc clfc ncc concipi pulVunt {l>er Prcr.iin nocluner: et viedlantibiis liis p/iiiiis quaedaiu^ qv.ae, Objcctuni enim hic indicaciir per icntcntiain rclativani a cafii noniinativo orrain, ut fiipra pag- 35 vf. 25 fulijcctuin latet in riinili fLntcntia quac ab accufativo initiuni caf-it. D e D e o, (J3 a Deo [per eaiid. Prnp.) determinati iion iint, impoflibile, non vcro contingens eft, ut le ipios determinent; et contra {per Prop. 27.) li a Deo determinati iint, impoflibile, non vero contingens eft, ut le ifilos indeterminatos rcddant. Quare omnia ex neceflitate divina.' natunv determinata i"unt, non tantum ad exillendum, led etiam ad certo modo exiilendum et operandum , nulluniiiue datur contingens. Q. E. D. S C H O L I U M. Antequam ulterius pergam, liic, quid nobis per Naturam Naturan- tem, et quid per Naturam Naturatam intelligendum fit, explicarc volo, vel potius monere. Nam ex antecedentibus jam cunilare exiilimo, nempe, qiiod per Naturam Naturantem nobis intelligendum ell id, quod in ie eil: et per ie concipitur, ilve talia iubilantia? attributa, qua» a^ernam et intinitam eflentiam exprimunt, lioc eil {per Coroll. i, P7-op. 14. et Corol/. 2. Prop. 17.), Deus, quatenus ut caufa libera conlideratur. Per Natiu'atam autem intelligi» id omnc , tiuud ex necei- iltate Dei natura, five uniuscujuique Dei attributurum fequitur, hoc eil omnes Dei attributorum modos, quatenus cunfiderantur ut res, qua? in Deo iunt, et qua fine Deo nec cife nec concipi polfunt, PROPOSITIO XXX, Intelledfi/s , actu finitus aut actu iujiuitus , Dei attributa Deique ofecliones cowpreheudere debet , et niliil aliucl. D E M O N S T R A T I O. Idea vera. debet convenire cum fuo ideato {per Axiow. 6.), hoc eft (/,'/ per se notuw) id, quod in intellectu objective continetur, debet necelfario in Natura dari : atqui in Natiu-a {per Coroll. i. Prop. 14.) non niO una iubilaniia datur, nempe Deus; nec \\\\x alia^ atfectiones {per Prop. 15.), ciuam qua in Deo iunt, et qua {per eandew Prop.) fine Deo nec efle nec concipi polfunt; ergo intellecius, actu iinitus aut actu infinitus, Dei attributa Deique alfectiones com- prehendere debet, et nihil aliud. Q. E. D. PROPOSITIO XXXI. Intelle&us actu , jive is finitus jit jive infinitus , ut et voluntas , cupiditas , awor etc, ad Naturaw Naturataw, non vero ad Naturan- tem referri debent. 64 E t h i c e s Pars I. D E M O N S T R A T 1 tt. Per intelleclum eniin {nt per se noimii) non intclliginuis abrnUitam cogitationcm, fed certum tantum modum cogitandi, »iui modus ab aliis, lcilicet cupiditate, amorc, ctc. (.UlVcrt, adcoiiuc {[fer Dejln 5.) pcr abriilutam cogitationcm concipi ilcbct; ncmpc {^per Prup. I5- ff Dejin. 6.) pcr aliiiuod Dei attributum, cjund ivternam ct inlinitam cogitationis eflentiam exprimit, ita concipi dcbct, ui linc iplo nec clle nec concipi poflit; ac propterca {per Schol. Pr^p. 29.) ad Natu- ram Naturatam , non vero Naturantcm rcicrri dcbct, ut ctiam rcliqui modi cogitandi. {). E. D. s c II o L 1 u M. Ratio, cur hic loquar dc intcllcctu actu, non cft, ijuia conccdo , ullum dari intellec^um protcmia; lcd , quia <»mncm confulioncm \ itarc cupio, nolui loijui , niil dc rc nobis quam clariflime percepta, de ipla fcilicct intcllcctionc, ijua nihil nobis clarius percipitur. Nihil cnim intclligcre ptiiVumus, ijuod ad pcrtcctiorcm intcllcctionis cog- niiioncm non conducat. PROPOSITIO XXXII. fu/nnn/y nun p»tej1 vucari coiifii liberii, Jed tiiniinn iiecejjnrid. 1> E .M O N S T R A T 1 o. Voluntas ccrtus tantum cogitandi modus cll, ficuti intcllcctus; adeoque {per Prop. 2K.) una(iua.'quc volitio non pcttcft exiftere , neque ad opcrandum dctcrminari, nifi ab alia caufa dcterminctur, et hicc rurfus ab alia , et fic porro in inlinitmn. Quod fi voluntas infinita fupponatur, dcbct ciiam ad cxiftendum ct opcrandum dcicr- minari a Deo, non (luatenus fubftantia abfolutc inlinita eft, sed qua- tenus attributum habct, (luod infinitam ct ivtcrnam cogitationis elTen- tiam cxprimit {per Prup. 23.). Quocinnciue igitur modo , fivc linita fivc infinita, concipiatur, caufam rc(iuirit, a iiua ad cxiflcndum ct opcrandum determineiur; adco^iuc {j^er Defin. 7.) non potcft dici caufa libcra, lcd tantum ncccflaria vcl coacta. (>. E. D. C o R (* L L A R 1 U M I. Hinc fc(iuitur I"., Dcum non opciari ex libertatc voluntatis. D e D e 0. 6$ C 0 Pv O L L A 11 I U INI II. Sequitur II"., voluiuatem ct iiitcllcctuni ad Dci naturam ita fcfe liaberc, ut motus ct quics, ct abfolutc ut oinnia naturalia, qua: {per Prop. 29.) a Dco ad cxii1:cndum ct opcrandum ccrto modo dctcrminari debent. Nam voluntas, ut rcliqua omnia, caufa indigct, a qua ad cxiftendum et opcrandiun ccrto modo dctcrminctur. Et, quamvis cx data voluntatc fivc intcllectu infinita fcquantur, non tamcn proptcrca Deus magis dici potcft cx. libcrtatc voluntatis agerc, quam proptcr ca, qua; cx motu ct quictc fequuntur (iniinita enim ex liis ctiam fcquuntur), dici potcft ex libcrtate motus ct quietis agere. Quarc voluntas ad Dei naturam non magis pcrtinet, quam rcliqua naturalia , fcd ad ipfam codcm modo fcfc liabct, ut motus ct quies, ct omnia rcliqua, qua" oftcndimus cx ncccfiitate divina: natura^ fcqui, ct ab eadcm ad exiilcndum et opcrandum ccrto modo dctcrminari. PROPOSITIO XXXIII. Res nitllo alio modo , neqiie cilio ordine a Deo prudiici potiierunt qiiam producta funt. DEMONSTRATIO. Res enim omnes ex data Dei natura ncceftlirio fcquutje funt {per Prop. 16.), et ex ncceflitatc natura: Dci dcterminata; funt ad certo modo exiftendum et opcrandum [per Prop. 29.). Si itaquc res altcrius naturvE potuinent efte , vcl alio modo ad opcrandum dctcrminari , ut natura? ordo alius eflct; crgo Dci etiam natura alia poflet eflc, quam jam eft; ac proinde {per Prop. 11.) illa etiam dcberet exifterc , ct confcquentcr duo vel plures polTcnt dari Dii, quod {per Coroll. i. Prop. 14.) cft abfurdum. Quaproptcr res nullo alio modo, ncque alio ordinc, ctc. Q. E. D. SCHOLIUM 1. Quoniam liis luce mcridiana clarius oftcndi , niliil abfolute in rcbus dari, propter quod contingentes dicantur, cxplicare jam paucis volo, quid nobis per Contingcns erit intelligcndum; lcd prius , quid pcr NccciVarium, ct Impoflibilc. Rcs aliqua ncccflaria dicitur, vcl ratione iua^ eflcntiiv, vcl ratione caufic. Rei cnim alicujus exiftcntia vcl ex ipfius eflcntia et dctinitionc, vcl ex data cauia eflicicnte neceflario 5 66 E t h i c e s Pars I. rcquitur. Dcindc liis ctiam dc caulis rcs aliiiua impDlHbilis dicitur; nimirum lUiia vcl iplius cllcntia feu dcHnitio contradictionem involvit, vcl iiuia nulla caula cxtcrna datur, ad talcm rcm produccndam dcter- minata. At rcs aliqua nulhi alia de caula contingens dicitur, nili relpec^u defectus nostra.' cognitionis. Rcs cnim, cujus eQentiam contra- dictionem involvere ignoramus, vel dc cjua probc fcimus, eandcm nuUam contradictioncm involvere ct tamcn dc ipfius exiftcntia nihil certo affirmare poiVumus, propterea (juod ordo caularum nos huct; ea nunquani, ncc ut necenaria, nec ut iniponibilis vidcri nobis potelt, ideoque eandem vcl contingcntcm, vcl pollibilcm v(jcanuis. S C H O L 1 U M II. Ex pnecedcntibus clare fequitur, res fuinnia pcrfcctionc a Dco fuilVe productas: (piandotpiidcm c\ data iierfectinima natura nccclVario fecutce funt. Ncque hoc Deum iiUius arguit imperfectionis; ipfius enim perfectio hoc nos aflirmare coegit. Imo cx hujus contrario clare fe^iuerctur (ut modo oftcndi), Deum non elVe fumme perfcctum ; nimirum (juia, fi rcs alio modo fuiflent productie, Dco alia natura eflet tribuenda, diverfa ab ea, quam ex confidcratione Entis perfec- tiflimi coacti fumus ei tribuere. Verum non dubito, quin multi hanc fententiam ut abfurdam explodant, nec aninuim ad eandem iicrpen- dendam inftituerc velint; id^iue nulhi alia de caufa, (luam (]uia Dco aliam libertatem afl^ueti funt tribuere, longe diverfam ab illa, qua.' a nobis (Defi/i. 7.*) tradita est; videlicet abfolutam yoluntatem. Verum nc(iue etiam dubito, fi rem meditari vellent, noftrarunKiuc demon- ftrationum fcriem recte fecum pcrpcnderc, (^uin tandem talcm liber- tatem, (jualem jam Deo tribuunt, non tantum ut nugatoriam, sed ut magnum fcientia- obftaculum, plane rejiciant. Nec opus eft, ut ea, (jux' in Sciiolio Propofitionis 17. dicta funt, hic repetam. Attamen in eorum gratiam adhuc oftcndam, (juod, (juamvis conccdatur, voUni- tatem ad Dei elVentiam pertinere, ex ejus perfe<:^ione nihilominus fcquatur, res nUllo alio potuifle modo ne^iue ordine a Deo crcari ; ()uod facilc crit ortenderc, fi prius conlidcremus id, quod ijifimct c(»ncedunt, vidclicet ex folo Dci decrcto ct vohnuate jicndere, ut Sigwart. — EJ. Pr.: Defitt. 6. D e D e 0. 6? unaquaeque res id, quod cft, fit. Nam alias Deus omnium rerum caufa non eflet. Deinde quod omnia Dei decreta ab a^terno ab ipfo Deo fancita fuerunt. Nam alias imperfectionis et inconflantiiv argueretur. At cum in a.'terno non detur quando , aiite, nec poj}: hinc, ex fola fcilicet Dei perfectione, fciiuitur, Deum aliud deccrnere nunquam pofle , nec unquam potuifle; five Deum antc fua decreta non fuiiVe, nec flne ipfis efle pofle. At dicunt, quod, iiuamvis fupponeretur, quod Deus aliam rerum naturam feciflet, vel ipiod ab ;eterno aliud de Natura ejufque ordine decreviflet, nulla indc in Deo fequerctur imperfeclio. Verum fi hoc dicant, concedent fimul, Deum pofle fua mutare decrcta. Nam fi Deus de Natura ejufque ordine aliud, quam decrevit, decrcviflet; hoc efl:, ut aliud de Natura vohiifl*et et con- ccpiflet; ahum neccflario, quam jam habet inteUectum, ct aham , quam jam habet voluntatem , habuiflct. Et 11 Dco alium iiuellectum aliamquc vohuitatem tribuere licet , abfque ufla ejus eflentiai ejufque perfectionis mutatione; quid caufa^ efl:, cur jam non poflit fua dc rebus creatis dccreta mutare, ct nihilominus a^quc perfectus mancre? Ejus enim intellecl:us et voluntas circa res creatas et eariun ordinem , in refpecliu fua; eflentia; et perfectionis , perinde efl: quomodocunque concipiatur. Deinde omnes, quos vidi, Philoiophi concedunt, nuUum in Deo dari intcUeclum potentia, fed tantum actu; cum autcm ct cjus intellectus et ejus voluntas ab ejufdem eflcntia non diftinguantur, ut ctiam omnes concedunt , fequitur ergo hinc etiam, quod, fi Deus aliiun inteUeclum actu habuiflet , et aham voluntatem , ejus etiam eflentia alia neceflario eflet; ac proindc (ut a principio conckifi) , fi aliter res , quam jani funt , a Deo products eflent , Dei intellectus ejufque voluntas , hoc eft (ut conceditur) ejus eflentia , alia eflc deberet, quod eft abfurdum. Cum itaque res nuUo alio modo ncc ordinc a Deo produci po- tuerint; et, hoc verum eiTe , ex fum.ma Dei perfectione fequatur; nuUa profefto fana ratio perfuadere nobis poteft , ut credamus, quod Deus noluerit omnia , qua: in fuo intellectu lunt , eadeni illa per- fectione , qua ipla inteUigit , creare. At dicent , in rebus niUlam efle perfectionem ncque imperfectionem; icd id, quod in ipfis eft,proptcr quod perfects funt aut imperfectiv , et bona? aut malae dicuntur, a 68 E t h i c e s Pars I, Dei tantum voluntate penilcrc; atquc adco li Dcus voluilTet, potuilVct efficere , ut id, quod jani pcrtcctio cll, runima elVct inipcrfeftio , ct contra. Vcruni quid lioc aliud elVct , tiuani apertc aiVimiarc , quod Dciis , ipii id , (luod vult , necelVario intcUigit , Vua voluntate efficcre potcft , ut rcs alio modo, quam intcUigit, intcUigat; quod (ut niodo oftendi) niagnum cft abfurdum. Quare argumcntum in ipfos rctorqucrc polVum, lioc modo. Omnia a Dci potcftaic pcndcnt. Ut res itaijuc aliicr fe liabcrc poflint, Dci nccelVario voluntas alitcr fe haberc etiam deberet; atqui Dei voluntas aliter fc liabcre nequit (ut modo ex Dci pcrfcctione evidcntiflimc oftcndimus). Ergo ncquc res alitcr fc liabcre polVunt. Fatcor, lianc opinionem, (puv omnia indifl'crenti cuidam Dci voUuitati fubjicit, ct ab ipfius bcncplacito omnia pcndere ftatuit, minus a vcro aberrarc, quam illorum, (pii ftatuunt, Dcum omnia fub ratione boni agerc. Nam hi aliquid extra Deum vidcntur poncre, (juod a Deo non dcpendct, ad quod Deus, tanquam ad cxcmphu, in opcrando attendit, vcl ad (juod, tantiuam ad certum fcopum , coUiraat. Quod profecl:o niliil aliud cft, (piam Dcum fato fubjicere, quo nihil de Deo abfurdius ftatui potcft, (picm oftcndimus tam om- nium rcrum cflcntiiv, quam earum cxillcntiiv, primam et unicam libcram caufam clTc. Quarc non cft, ut in lioc abfurdo refutando tempus confumam. PROPOSITIO XXXIV. Dei potentia eft ipfa ipjiits ejfentia. U E M 0 N S T R A T I O. Ex fola cnim necefliitate Dei eflentise fequitur, Dcum cflc caufam fui {per Prop. ii.), et {per Prop. i6, ejufqite Coroll.) omnium rcrum. Ergo potcntia Dci, (jua ipfc, ct omnia, funt ct agunt , cft ipfa ijifuis cflentia. Q. E. D. PROPOSITIO XXXV. Quicquid concipivius in Dei potejlate ejfe , id necejfario efl. DEMONSTRATI O. Quicquid cnim in Dci poteftatc cft, id {per Pr^jp.praced.) \n ejus eflentia ita debet comprchcndi, ut c\ ea nccclVario fcquatur, adeoque necelVario cft. Q. E. D. D e D e o. 69 PROPOSITIO XXXVI. Nihil (.xiftit , ex cujiis imtiira aliqiiis effecfiis uoii feqiiatiir. D E M O N S T R A T I O. Quicquid esiftit, Dei naturam five elTentiam certo et determinato modo cxprirait {per Coroll. Prop. 25.), hoc eft {per Prop. 34.), quicquid exiftit, Dei potentiam, qus omnium rerum caufa eft, certo et determinato modo exprimit, adeoeiue {per Prop. 16.) cx eo aliquis effeclus fequi debet. Q. E. D. A P P E N D I X. Ilis Dei naturam ejufque proprietates explicui, ut, quod neceffario exiftit; quod fit unicus ; quod ex fola fua; natura; neceflitate fit et agat; quod lit omnium rerum caufa libera, et ipiomodo; quod omnia in Deo fint, et ab ipfo ita pendeant, ut fme ipfo nec elle nec con- cipi pofl^int; et denique quod omnia a Deo fuerint pra;determinata, non quidem ex libertate voluntatis, five abfoluto beneplacito, fed ex abfoluta Dei natura, five infinita potentia. Porro ubicunque data fuit occafio, prjejudicia, qua^ impedire poterant, quo minus mex demonftrationes perciperentur, amovere curavi; fed quia non pauca adl)uc reftant pra^judicia, c[wx. etiam, imo maxime impedire poterant, et pofliint, quo minus homines rerum concatenationem eo, quo ipfam explicui, modo amplecti poflint, cadem hic ad examen rationis vocare oper^e pretium duxi. Et quoniam omnia, qua; hic indicare .fufcipio, pra;judicia pendent ab hoc uno, quod fcilicet communiter fupponant homines, omnes res naturales, ut ipfos, propter flnem agere, imo ipfum Deum omnia ad certum aUquem finem dirigere , pro certo ftatuant: dicunt enim, Deum omnia propter hominem fecifl^e , hominem autem , ut ipfum coleret ; Hoc igitur unum prius confiderabo , qua:rendo fcilicet primo caufun, cur plerique hoc in prjejudicio acquiefcant , et oranes natura adeo propenfi fint ad idem amplectendum. Beinde ejufdem fiilfitatem oftendam, et tandem, quo- raodo ex hoc orta fint prsjudicia de bono et inalo, merito et peccato, laiide et vituperio , ordine et confufione, pulchritudine et deformitate , et de ahis hujus generis. Verum ha:c ab humana: mentis natura deduccre, non eft hujus loci. Satis hic erit, fi pro fundamento id jo ^' t li i c c s Pars I. capiam, iiuoil ajnul onincs dcbct clVc in CdnfclVo; ncnipc lioc, nuoil oinncs liomincs rcrum caufarum ip;nari naVcuntur, ct (juod omnes appctitum liabcnt fuum utilc tiua:rcnili, cujus rci lunt confcii. E\ his cnim lctjuitur, primo , (luod homincs i'c libcros clVc opincntur, tliiandoquidcm fuarum volitionum fuiiiue appetitus funt confcii, et dc caufis, a quibus difponuntur ad appctcndum ct volcndum, ipiia carum funt ignari, nc pcr fomnium * cogitant. vSctiuitur /a7///^y, homines omnia proptcr linem agerc ; videlicet jiroptcr utile, ipiod appetunt ; undc fit , ut fempcr rcrum peractarum caufas tinalcs tam- tum fcire cxpctant, ct ubi ipfas audivcrint, iiuicfcant; nimirum tjuia nidhnn habcnt caufam ulterius dubitandi. Sin autcm cafdcm ex aHo audirc nctpicant, nihil iis rciVat , niii ut ad icnict ic convcrtant, ct ad fuics, a (juibus ipfi ad ilmiHa detcrminari folcnt, rcllcctant, et ilc cx fuo ingcnio ingcnium alterius necelVario judicant. Porro cum in ie et cxtra ic non pauca reperiant mcdia, qua: ad fuum utile anetiuendum non jiarum conducant, ut ex. gr. oculos ad videndum, dcntcs ad mafticandum, lierbas et animantia ad alimcntum, iblem ad ilhiminandum, mare ad alcndum pifces, etc. ; liinc faftum, ut omnia naturaha tamiuam ad fuum utilc mcdia confidcrcnt. Et quia illa mcdia ab ipfis invcnta, non autcm parata clVc iciunt; hinc caufam crcdcndi habucrunt, aliiiuem alium eflc, qui iUa mcdia in corum ufum para- verit. Nam pofttiuam res ut media confidcravcrunt, crederc non potucrunt, eafdem ie ipfas feciflc ; fcd ex mcdiis, tiua; fibi ipfi parare folcnt, conchulcre dcbucrunt, dari alitiucm, vcl aliquos Natura: rcctores, liumana iira.'ditos libcrtate, qui ipfis omnia curaverint, et in corum ufum oninia fccerint. Attpic horum etiam ingcnium, (pian- dotpiidem dc co nunquam (piid audivcrant, cx fuo judicare dcbue- runt ; atiiuc liinc ftatucrunt, Dcos omnia in hominum ufiun dirigcrc, ut homines fibi devinciant, ct in iummo ab iifdem honore habean- tur; unde iactum, ut unufiiuilquc divcrfos Dcum colendi modos cx luo ingenio excogitavcrit, ut Dcus eos fupra rclitiuos dihgcrct, ct totam Naturam in ui"um cccca- illorum cupiditatis et iniatiabihs ava- * Anon. Tubing.: iic pcr fvuiiiUr.ii fjtiitlcni, Cl". auccin Livius Gronovianiis 33 : Aropter fe, non vcro proptcr rcs creandas egilVc; quia nibil ante creationem pra:ter Deum ailignarc polVunt, propter (juod Deus ageret; adeoque neceflario fateri coguntur, Deum iis, propter qua: media parare voUiit, caruilVc, caquc cupiviflc, ut pcr ic clarum. Ncc bic prancreundum cft, quod bujus doctrina icctatores, qui in aflignandis rcrum tinibus iuum ingenium oftentarc voluerunt, ad banc i'uam doctrinam pr(jbandam novum attulcrunt modum argumentandi , redu- cend(» fcibcet, ni»n ad impoflibile, ied ad ignorantiam; quod oftcndit nullum aliud fuiiVe buic doctrina argumcntandi niedium. Nam ii ex. gr. ex culmine alitjuo bipis in abcujus caput ceciderit, eumque inter- fecerit, lioc modo dcmonftrabunt, lapidcm ad bomincm interticicndum cecidifle. Ni cnim cum in linem, Dco id volente, ceciderit, (]uo- modo tot circumftantia" (t\vpe cnim multa iimul concurrunt) caiii concurrere potuerunt? Refpondebis fortalVe, id e\ eo, quod ventus flavit, et (piod liomo illac iter babebat, cvcnilVc. At inftabunt, cur ventus illo tempore flavif? cur bonio illo codcnKjuc temporc illac itcr babebat ? Si itcrum rcfp()ndcas, ventum tum ortum, quia marc pra.*cedenti die, tcmpore adbuc tranquillo, agitari inccperat; et (juod bomo ab amico invitatus fuerat; inftabunt iterum, quia nulhis rogandi tinis, cur autcm marc agitabur? cur liomo in ilhid tcmpus invitatus fuit? et tic porro caufarum caufas rogarc non ccflabunt, doncc ad Dei vohmtatcm, lioc cft ign^jrantia: aiyhim, c(jnfugeris. Sic etiam, D e D e o. 73 ubi corporis luimani iabricam vidont, ftuiicfcunt, ct cx co, (juod tanta: artis caufas iij;norant, concludent, eandem non mcchanica, led divina vel fupcrnaturali arte fabricari, taliciue modo conftitui, ut una pars alteram non la^dat. At^jue hinc fit, ut qui miraculorum caufas veras qua;rit, quiiiuc res naturales ut doclus intelligere, non autem ut ftultus admirari ftudet , paflim pro haTetico ct impio liabeatur et prochimetur ab iis, quos vulgus tanquam Naturx Deorum- ijue interpretes adorat. Nam fciunt quod, fubhua ignorantia, ftupor, hoc eft unicum argumentandi tuenda^que fua^ auctoritatis mediuni, (juod habent, toUitur. Sed ha:c relinquo , et ad id, quod tej-tio loco hic agere conftitui, pergo. Poftiiuam homincs fibi perfuaferunt , omnia, (\wx. fuuu, proptcr ipfos fieri; id in unaquaque re pra^cipuum judicare debuerunt, ([uod ipfis utiliflimum, et illa omnia pra^ftantiflima xftimare, a quibus op- time afficiebantur. Unde has formare debuerunt notiones, quibus reriim naturas expHcarent, fcilicet Boiiiiiii , Maliiiu, Ordinciu, Confu- fionem , Calidum , Frigidum , Pulchritudinem , et Deformitatem : et quia fe liberos exiftimant, inde ha; notiones ortK funt, fcilicet Lrtr^.r et Vituperium, Peccatum et Meritum ; fed has infra, poftquam de natura humana egero, ihas autem hic breviter explicabo. Nempe id omne, quod ad valetudinem et Dei cultum conducit, Bonum , quod autem iis contrarium eft , Malum vocaverunt. Et quia ii , qui rerum naturam non intelligunt, nihil de rebus affirmant, fed res tantum- modo imaginantur, et imaginationem pro intellectu capiunt, ideo Ordinem in rebus efle firmiter credunt , rerum fuicque naturs ignari. Nam cum ita fint difpofita^, ut, cum nobis per fenfus reprccfentan- tur, eas facile imaginari, et confequenter earum facile recordari poflimus, eafdem bene ordinatas; fi vero contra, ipfas male ordina- tas, five confufas efle dicimus. Et (juoniam ea nobis pra; csteris grata funt, qua; facile imaginari poflumus, ideo homines ordinem confufioni prjeferunt; quafi ordo aUquid in Natura pra;ter refpectum ad noftram imaginationem eflet ; dicuntque Deum omnia ordine creafle, et hoc modo ipfi nefcientes Deo imaginationem tribuunt; nifi vefint forte, Deum, humanai imaginationi providentem, res omnes eo difpofuiflc modo, quo ipfiis facillime imaginari poflent; nec moram 74 K t li i c e s Pars T. forfan iis injiciet, «lunil infinita rcperiantur, \\ux ndrtrani imagina- tionem lonjjc luperant, ct plurima, qua' iplam, proptcr cjus imbc- cillitatcm, confundunt. Seil dc liac rc iatis. ('ivtcrx- liciiulc nntioncs ctiam jira.-tcr imai;inanili modos, ipiilnis imai!;inatio ilivcrlimodo afli- citur, niliil funt, et tamen ab ijfnaris tanquam prxcipua rerum attri- buta coniulcrantur; ijuia, ut jam diximus, rcs omncs proptcr iplos tactas elVc crcdunt; ct rci alicujus naturam bonam vcl malani, ianam vcl putridam ct cdrruptam dicunt, prout ab cadcm aniciuntur. E\ j^r. li motus, ijucm ncrvi ab objectis , pcr oculos repritlcntatis, ac- cipiunt, valctudmi conducat, objccta, a 'luibus caulatur, piilchra dicuntur, (lua^ autcm contrarium motuni cicnt, dcformia. Oua^ dcindc jKT narcs icni"um movcnt, odorilcra vcl fcetida vi»cant, tpuu pcr linguam, dulcia aut amara, lapida aut iniipida, ctc. Qux autem per tactum, dura aut mollia, afpera aut hevia, etc. Et ipiic deni(iue aures movcnt, flrcpitum, fonum, vel liarmoniam edcre dicinnur, (luorum poftrcmum homincs adco dcmcntavit, ut Deum ctiam har- monia delectari crcderent. Ncc defunt Philofoplii , (pii iibi perfua- ferint , motus ctcleftes harmoniam componere. Oua; omnia fatis ollendunt, unumtiucm^pie pro diipollti^jnc ccrcbri de rebus judicanc , vel potius imaginationis alFectiones pro rcbus acccpiifc. Quarc non mirum cft (ut hoc etiam obiter notemus), (juod inter homines tot, (luot experimur, controverfia^ ort.x fint, ex (juibus tandem Sccpti- cifmus. Nam, (piamvis humana corpora in multis convcniant, in plurimis tamen difcrcpant, ct idco id, (juod uni bonum, altcri ma- lum videtur; quod uni ordinatum, altcri confufum; (piod uni gratum, alteri ingratum cft; ct fic de ca;teris, (]uibus hic fupcrfcdco, cum (piia hujus loci non eft dc his ex profeiTo agere, tum quia hoc onincs fatis cxpcrti lunt. Omnibus cnim in ore cft, Quot capita, tot fenius; Suo (luemque fenfu abundare; Non minora cerebrorum quam palato- rum elTe difcrimina: (lux fententia: fatis oftendunt, homincs pro difpofitionc cercbri de rcbus judicarc, rcs^pie potius imaginari (juam inteliigerc. Res cnim fi intellexiflcnt, illa; omncs *, tefte Mathcfi, fi non alliccrent, ad minimum convinccrcnt. • Sclimidt: illac omncs eos. Sailfct, Auerbacli : illac cos oinucs. D e D e o. 75 Videnuis it.uiuc (iiiincs r;itiunes , (luibus vulgus folet Naturain explicare, modos elTe tantummodo imaginandi, nec uUius rei natu- ram , led tantinn imaginationis conftitutionem indicare ; et iiuia nomina liabent, quafi elVent entiimi extra imaginationem exiftentium, eadem entia, nun rationis, icd imaginationis voco ; atijue adeo omnia argumenta, quie contra nos ex iunilibus notionibus petuntur , facile propidfari potVunt. Solent enim multi fic argumentari. Si omnia ex neceflitate perfectiflimje Dei natura.' lunt confecuta, unde ergo tot imperfectiones in Natura *"? Videlicet rerum corruptio ad ftetorem ufque, rerum deformitas, qua^ naufeam moveat, confuiio, malum, peccatinn , etc. Sed, ut modo dixi, facile confutantur. Nam rerum perfeclio ex fola earum natura et potentia eft a:ftimanda, nec ideo rcs magis aut minus perfecta.^ lunt , proptcrea (juod bominum fenfum delecliant vel offendunt, quod liumanje naturs conducunt vel quod eidem repugnant. lis autera, qui qua^runt, cur Deus omnes homines non ita creavit, ut fulo rationis ductu gubernarentur? nihil aliud refpondeo, quam quia ei non defuit materia ad omnia, ex fumrao nimirum ad infimum periectionis gradum, creanda; vel magis proprie loipiendo, quia ipfius Naturs leges adeo araplje fuerunt, ut fufficerent ad orania, qu« ab aliquo infinito intellecluconcipi poffunt, prodiicenda, ut Propofitione 16. demonftravi. Ila^c funt, qux hic notare fulcepi, pra^judicia. Si qua?dam hujus farina; adhuc reftant, poterunt eadem ab unoquoque mediocri meditationc emcndari. Fiuis Partis Prima:. Corrigenda Ed. Pr. addiiiu: ortae. E T H 1 C E S PARS SECUNDA, DE NATUR.I ET OIIIGINE M E N T I S. Tranfei) jam ad ca explicanda , qiia cx Dci , ftyc Eiitis dtcnii et infiniti. effentia neceffario debucrunt fequi. Non quidem omnia; infinita eniin infinilis modis ex ipfa debcre fequi Prop. l6. Part. i. demonjlraiimus: fed ea foluwmodo, qua nos ad Mentis liumana , ejufque fumma beatitudinis , cognitionem qiiafi manii ducerc pofftint. D E F Tn I T I 0 N E S. I. Per corpus intelligo modiim, qui Dei elTentiam, quateiuis ut res extenfa confideratiir , certo et determinato modo exprimit; i'id. Coroll. Prop. 25. p. i. II. Ad eflentiam alicujus rei id pertincre dico , (^uo dato res necefTario ponitur, ct (juo fublato res neceflario tollitur; vel id, fine (juo res, et vice verfa ciuod fine re, nec cfiTe nec concipi poteft. III. Per ideam intelligo Mentis conceptum, (luem Mens format proptcrea (luod res eft cogitans. EXPLICATIO. Bico potius conceptinn quam pcrccptiteftatom omnia doftruondi haboro dicunt, et in nihihun redigondi. Dei porro potontiam cum potontia Regum D e M e n t e. 79 la^piflime comparant, Sed Iioc in Corollario i. et 2. Propofitionis 32. partis I. refutavimus, et Propolltionc 16. partis, i. oftendimus , Deum eadem neceflitate agere, qua ieipium intelligit; lioc cil:, ficuti ex necellitate divinx natura^ fequitur (ilcut omnes uno ore ilatuunt), iit Deus leipfum intelligat, eadem etiam neceliitate iequitur, ut Deus inlinita infinitis modis agat, Deinde Propoiitione 34. partis i, ofl:en- dimus, Dei potentiam nihil efle, pra.'terquam Dei actuofam eirentiam; adeoque tam nobis impoflibile eil concipere, Deum non agere,quam Deum non efle, Porro fi Ikvc ulterius periequi liberet, poflem liic ulterius ofl:endere, potentiam illam, quam vulgus Deo aifingit, non tantum humanam efle (quod ofliendit Deum hominem, vel infliar hominis a vulgo concipi), ied etiam impotentiam involvere, Sed nolo de eadem re toties fermonem infl:ituere, Leclorem iblummodo iterum atque iterum rogo, ut, qua.' in prima parte, ex Propofitione 16. ufiiue ad finem , de hac re dicl:a iunt, iemel atque iterum per- pendat. Nam nemo ea, qnx volo, percipere recte poterit, nifi magnopere caveat, nc Dei potentiam cum humana Regum potentia vel jure confundat. PROPOSITIO IV. Idea Dei, ex qna infinita infinitis inodis fequitntnr, nnica tanttnn ejje fotefl. DEMONSTRATIO, Intellectus infinitus nihil, pra.'ter Dei attributa ejufque afiecliones, comprehendit {^per Prop. 30, p. i,), Atqtu Deus efl: unicus {per Coroll. i. Prop. 14, /;. i.). Ergo idea Dei, es. cpia infinita infinitis modis iequuntur, unica tantum efle poteil. Q. E. D. PROPOSITIO V, EJfe formale idearam Deam , qaatenas tantam ut res cogitans con- fideratar, pro caufa agnofcit , et non quatenas alio attributo explica- tur. Hoc efl , tam Dei attribatorum , quam reriim fingularium idea, mn ipfa ideata fire res perceptas pro caafa efficiente agnofcunt , fed ipfam Deam, quatenus eft res cogitans. D E M O N S T R A T l {) patet quidem ex. Propofitione 3, hujus. Ibi enim concludebamus, 8o E t h i c e s Pars II. Deum ideam Wix elVeiuia.", et omniiim, qiuv cx ca neccftario feqiiun- lur, Ibrmare polVe ex lioc folo , nempe quod Deus ert res cogitans, et non e\ eo, ciuod fit fu;v ide;v objectum. Quare elVe formale idearum Dcum, iiuaienus elt rcs coii;itans , pro caufa aii;nofcit. Sed aliter hoc modo demonrtratur. Elfe formale idearum modus ell cogitandi («/ per fe tutum), hoc eit {per Corull. Pr»p. 25. /». i.) modus, iiui Dci naturam quatenus ert res cogitans certo modu e\- primit, adeotiue (/><•;• Prop. 10. p. I.) nulhus altcrius attribuii Dci conceptum involvit, ct confeiiuenter {per Axiuvi. 4. p. i.) nuUius alterius attributi nifi cogitationis cft eflectus : adeoque clVe formale idearum Deum, quatenus tantum ut res coiriians confideratur, etc. C>. E. D. PROPOSITIO VI. Cujtifcunque atiributi imdi Deiim , quutenus tantum fiib illu attri- butu, cujus inudi funt , et nun quatenus fub ullu aliu cunJideratur,pro caiifa habent. D E M O N S T R A T I O. Unumquodque cnim atiributum pcr fc abfiue afio concipitur {^per Prup. 10. p. I.). Quare uniuscujufque attributi modi conccptum fui attributi, non autem alterius involvunt; adeoque {per Jxium. j[.p.i.) Deum, quatenus tantum lub iUu attributo, cujus modi funt, et non (luatenus fub uHo alio confideratur, pro caufa liabent. Q. E. D. COROLLARIUM. Ilinc ftquitur, quod cflc formale rerum , qua: modi non funt cogi- tandi, non fetiuitur ideo cx divina natura, (juia res prius cognovit; fed eodem modo cademque neceniiate rcs ideata' c\ liiis attributis confequuntur et concluduntur, ac ideas cx attributo Cogitationis confequi oftendimus. PROPOSITIO VII. Ordu et cunnexiu idearum idem efl , ac urdu et cunnexiu reriim. U E M O N S T R A T I O patet ex Ax. 4. p, i. Nam cujufcuntiue caufati idea a cognitionc caufa.', cujus eft efFecitus, dependct. D e M e n t e. 8i COROLLARIUM. Hinc fequitnr, quod Dei cogitandi potentia a^qualis eft ipfius aauali agendi potentix. Hoc eft, Quicquid ex infinita Dei natura fequitur formaliter, id omne ex Dei idea eodem ordine eademque ccnnexioiie fequitur in Deo objeftive. s c H o L I u M. Hic, antequam ulterius pergamus, revocandum nobis in memoriam eft id, quod fupra oftendimus; nempe quod quicquid ab infinito intelleftu percipi poteft tanquam fubftantia; elTentiam conftituens, id omne ad unicam tantum fubftantiam pertinet, et confequenter quod fubftantia cogitans et fubftantia extenfa una eademque eft fubftantia, qax jam fub hoc, jam fub illo attributo comprehenditur. Sic etiam modus extenfionis et idea illius modi una eademque eft res, fed duobus modis exprefla ; quod quidam Hebra^orimi quafi per nebulam vidiflc videntur, qui fcilicet ftatuimt, Deum, Deiintelle(flum , refque ab ipfo intelleftas , unum et idem efl^e. Ex. gr. circulus in Natura exiftens, et idea circuli exiftentis, quae etiam in Deo eft, una eademque eft res, qiia^ per diverfa attributa explicatur; ct ideo , five Naturam fub attributo Extenfionis, five fub attributo Cogitatio- nis, five fub alio quocunque concipiamus, unum eundemque ordinem, five unam eandemque caufiuum connexionem, hoc eft eafdem res, invicem fequi reperiemus. Nec uUa alia de caufa dixi, quod Deus fit caufa ideae ex. gr. circuli quatenus tantum eft res cogitans, et circuli quatenus tantum eft res extenfa, nifi quia efl^e formale idete circuli non nifi per alium cogitandi modum , tanquam caufam proxi- mam, et ille iterum per alium, et fic in infinitum, poteft percipi; ita ut, quamdiu res ut cogitandi modi confiderantur, ordinem totius Naturje, five caufarum connexionem, per folum Cogitationis attribu- tum explicare debemus *; et quatenus ut modi Extenfionis confide- rantur, ordo etiam totius Natura^ per folum Extenfionis attributum explicari debet, et idem de aliis attributis intelligo. Quare rerum, ut in fe funt, Deus revera eft caufa, eiuatenus infinitis conftat attributis; nec impra^fentiarum hjec clarius poflum explicare. * Sic iii Ed. Pr. 83 E t h i c c s Pars II. PROPOSITIO VIU. Idea rertim fingulariutn, Jiie modorttni, tion exifletitiutn ita debent comprehendi in Dei infinita idea , ac rertim lingiilariiiw , five modortnn, elJentia formales in Dei attribtitis continentiir. U E M O N S T R A T 1 O. ll;vc Propofitio patct c\ pr;ccctlcnti ; ictl iinclligitur clarius cx privccdcnti Sckolio. C O R O L L A R I U M. llinc lciiuitur, (juod, quamdiu rcs fingulares non cxiftunt, nil'! quatcnus in Dci attributis coniprclienduntur, caruni clVc objcctivum, fivc idca.', non exiftunt, nili (luatcnus infinita Dci idea exiftit; ct ubi res fingulares dicuntur Oxiftcre, non tantum quatenus in Dci attri- butis comprchenduntur, icd (luatcnus ctiam durarc dicuntur, earum idcic ctiam cxilkMitiam, }icr (luam durarc dicuntur, involvcnt. S C H O L I U M. Si quis ad ubcriorem hujus rci explicationem excmphnn dcfidcrct, nuUum lane darc potero, quod rem, dc qua hic lo^iuor, utpote unicam , adivquate explicct ; conabor tamen rem , ut Hcri potcft , illuftrarc. Ncmpc circulus talis cft natunv , ut oninium lincarum rectarum, in eodem fcle inviccm lccantium, rcclangula Itib fcgmcntis fint intcr lc lequalia; quarc in circulo iniinita inter fe aniualia rccftan- gula continentur: attamcn nullum eorum potcft dici exiftcrc, nifi quatcnus circuUis cxiftit, nec ctiani alicujus liorum rc(:tangul(trum idea i^^Jtci^ dici cxifterc, nifi (luatcnus in circuli idea comprehenditur. Concipiantur jam ex infinitis illis duo tantum, ncmpe E et D exiftere. Sanc eorum ctiam idca: jam non tantum exiftunt, (juatenus fo- lummodo in circuli idea comprehenduntur; fcd ctiam , (luatcnus illorum rcctangulorum cxiftentiam involvunt; (juo lit, ut a rcli^juis rcliquoruni rcctangulorum idcis diftinguantur. PROPOSITIO IX. Idea rei lingularis , aclu exijlentis, Deiitu pro caiifa habet, non qttateniis iiifinitiis ejl , J'ed qttalemis aliii rci fingiilaris actii exijlcntis D e M e n t e. 83 ided affectus confideratiir, cujiif etiam Deus eft caufa , quateims alid tertid affe^us eft , et fc in injinitum. DEMONSTRATIO. Idea rei fingularis, actu exiftentis, modus fingularis cogitandi eft, et a reliquis diftinctus {per Coroll. et Schol. Prop.^. hujus); adeoque {per Prop. 6. hujus) Deum, quatenus eft tantura res cogitans, pro caufa habet. At non {per Prop. 28. p. i.) quatcnus eft rcs abfolute cogitans, fed quatenus alio cogitandi modo affeclus confideratur; et hujus etiam Deus eft caufa *, quatenus alio affoclus eft, et fic in infinitum. Atqui ordo et connexio idearum (per Prop. 7. hujus) idem eft ac ordo et connexio caufarum; ergo unius fingularis idea^ aUa idea, five Deus, quatenus alia idea afFeclus confideratur, eft caufa, et hujus etiam, quatenus alia affeclus eft, et llc in infinitum. Q. E. D. COROLLARIUM. Quicquid in fingulari cujufcunque idea^ objeclo contingit, ejus datur in Deo cognitio, quatenus tantum ejufdem objecli ideam habet. DEMONSTRATIO. Quicquid in objeclo cujufcunque ide» contingit, ejus datur in Deo idea {per Prop. 3. hujus), non quatenus infmitus eft, fed qua- tenus aUa rei fingularis idea affectus zer Prop. 13. hujus) , cum natura Mcntis non convenit adiciiuatc; adcotiuc {per /lxiow.6. p. i.) luijus idcx" idea ada-tiuate lunnanx' Mcntis naturam non cxprimit, fivc ada.'quatam cjus cognitioncm non involvit. Q. E. D. COROLLARIUM. Ilinc fcquitur, Mcntem luimanam, tiuoties ex communi Natura; ordine res percipit, ncc fui ipfius, ncc fui Corporis, ncc corporum cxtcrn(»rum ada^quatam , fed confufam tantum ct mutilatam habere cognitioncm. Nam Mcns fe ipfam non cognofcit , nifi quatenus ideas affectionum Corporis pcrcipit {per Prop. 23. hujus). Corpus autem fuum {per Prop. ip. hujus) non percipit, nifi pcr ipfas affectionum idcas, pcr tjuas ctiam tanium {per Prop. 16. hujus) corpora extcrna pcrcipit; atque adco, (]uatcnus cas habet, nec fui ipfius {per Prop. 29. hujus), ncc fui Corporis {per Prop.ij. hujus), ncc corporum externorum {per Prop. 25. hujus) habct ada'(iuatam cognitionem , fed tantum {per Prop. 28. hujus cum cjus Schol.) mu- tilatam et ctuifufam, Q. E. D. s c H o L I u M. Dico cxprclTc, (juod Mcns nec fui ipfius, ncc fui Corporis, ncc corpcjrum cxtcrnorum adjc^iuatam, fcd confufam tantum cognitioncm habeat, (juoties ex communi Natiira; ordine rcs pcrcipit; hoc cft, (luoties externc, cx rcrum ncmpc fortiiito occurfu, detcrniinatur ad D c M c n t e. 103 hoc vel illiid contemplandiim, ct non (luotics intcrnc, cx co fcilicct, ijuod res plures fimul contcmplatur, determinatur ad earundem con- vcnicntias, difFcrentias , et oppugnantias intelligcndum; (juotics cnim liOc vel alio modo internc difponitur, tum rcs clare ct diftincte con- templatur, ut infra oftcndam. PROPOSITIO XXX. Nos de dtiratione mflri Corporis nullam nifi admodum inadaquatam cognitionem habere pojfumus. DEMONSTRATIO. Noftri corporis duratio ab cjus eflTentia non dependet {per Ax. i. hujus) , ncc etiam ab abfoluta Dei natura {per Prop. 21. p. i.). Scd {per Prop. 28. p. i.) ad cxiftcndum et operandum determinatur a talibus caufis , qua^ etiam ab aliis determinatae funt ad cxiftendum ct operandum ccrta ac dctcrminata ratione, et hje itcrum ab aliis, et fic in infinitum. Noftri igitur Corporis duratio a conimuni Naturai ordine ct rerum conftitutionc pendet. Qua autem rationc rcs con- ftitut^e fint, cjus rei ada^quata cognitio datur in Dco, quatenus earum omnium ideas , ct non (luatcnus tantum luuTiani Corporis ideani habct {per Coroll. Prop. 9. hujus) ; quarc cognitio durationis noftri Corporis eft in Dco admodum inada^quata, quatenus tantum naturam Mentis humans conftituere confideratur; hoc t^{per Coroll. Prop.ii. hujus) , hsc cognitio eft in noftra Mente admodiun inadje- quata. Q. E. D. PROPOSITIO XXXI. Nos (le duratione rcrum /ingularium , qua extra nos funt , nullam nifi admodum inadaquatam cognitionem habere poffumus. DEMONSTRATIO. Unat|Uffique cnim res fuigularis, ficuti humanum Corpus, ab alia re fingulari dctcrminari debet ad exiftcndum et operandum certa ac determinata ratione; et ha^c iterum ab alia, et fic in infinitum {pcr Prop. 28. p. i). Cum autem ex hac communi rerum fingularium proprietate in pra^cedcnti Prop. demonftraverimus, nos dc duratione noftri Corporis non nifi admodum inadxquatam cognitionem habere; ergo hoc idem de rerum finguhirium duratione erit concUidendum, 104 E t li i c c s Pars H. iiuod lcilicct cjus non niti ;uliuoJuin inail.Tiiuat.uii ci>gnitioncm lia- bere polVunuis. Q. E. D. COROLLARIUM. Ilinc fciiuitur, omncs rcs particularcs contingcntcs ct corruptibilcs clVc. Nam de carum durationc niillam adaniuatam cognitioncm liabcrc polTumus (/)£■/• Prop. praced.), ct hoc cft id, (^uod jicr rcrum con- tingcntiam ct corruptionis pollibilitatcm nobis cft intcUigendum {vide Sc/io/. I. Prop. 33. p. I.). Nam (per Prop. 29. p. i.) pra:tcr hoc nuUum datiir contingcns. PROPOSITIO XXXII. Onincs ides , quatcmis ad Dcum rcfcrutttur , ycra futit. D E M O N S T R A T I O. Omncs cnim idca:, cjuiv in Dco iunt, cum fuis idcatis omnino convcniiint {per Corui/. Prop. 7. /lujui), adcoiiuc (^pcr Ax. 6. p. i.) omnes vcra; funt. Q. E. D. PROPOSITIO XXXIII. Ni/u/ iii ideis pofttiyum efl , proptcr quod faifa dicuiitur. D E M O N S T R A T I O. Si negas, concipe, fi fieri poteft, modum pofitivum cogitandi, ijui formam crroris fivc falfitatis conftituat. Ilic cogitandi modiis non poteft clTc in Dco {per Prop.praced.); cxtra Deuin autem ctiam ncc elTc nec concipi potcft {per Prop. 15. p. i.). Atquc adco nihil potcft dari pofitivum in ideis , propter quod falfje dicuntur. Q. E. D. P R O P O S I T I O XXXIV. Omiiis idca, qua iti iiobis cjl abfoiuta, ftve adaquata et pcife&af yera ef/. D E M O N S T R A T I O. Cum dicimus, dari in nobis idcam adcC(iuatam ct pcrfecl.am, nihil aHud dicimus {per Coro//. Prop. 11. /lujus), ciuam (juod in Dco, (luatenus noftra; Mentis eflentiam conftituit, detur idca ada;(iuata ct perfecta; ct c«jnfc(iuenter {per Prop. 32. /lujus) nihil aliud dicimus, (luam (luod talis idea fit vera. Q. E. D. D c M c n t e. 105 PROPOSITIO XXXV. Falfitas confiftit in cogmtioms privatioue , quain idea inadczqiiata , five miitilata. et confufa involvunt. D E M O N S T R A T I O. Nihil in ideis poritiviira datur, quod falfitatis formam conftituat {per Prop. 33. hujus); at falfitas in abfoluta privatione confiftere nequit (Mentes enim, non Corpora, crrare nec falli dicuntur), neque etiam in abfoluta ignorantia; diverlii enim funt ignorare ct crrarc; quare in cognitionis privatione, quam rerum inadsquara cognitio, five ideje inadccquatai et confufa; involvunt, confillit. Q. E. D. S C II 0 L I U M. In Scholio Prop. 17. hujus Partis explicui , qua ratione error in cognitionis privatione confiftit; fed ad uberiorem hujus rei explica- tionem exemplum dabo. Nempc ialluntur homines , quod fe liberos efle putant; qu^e opinio in hoc folo confiftit, quod fuarum actionum fint confcii, et ignari cauforum, a quibus determinantur. Haec ergo eft eorum libertatis idea^ quod fuarum actionum nullam cognofcant caufam. Nam quod ajunt, humanas actiones a vohmtate pendcrc, verba funt , quorum nullam habent ideam. Quid enim voluntas fit , et quomodo moveat Corpus , ignorant omnes; qui aliud jactant , anims fedes et habitacula fingunt, vel rifum vel naufeam movere folent. Sic cum folem intuemur , eum ducentos circitcr pedes a nobis diftare imaginamur; qui error in hac fola imaginatione non confiftit, fed in eo, quod dum ipfum fic imaginamur, veram ejus diftantiara, et hujus iraaginationis caufara ignoraraus. Nam taraetfi poftea cognofcaraus , eundera ulira 600 terrs diametros a nobis diftare, ipfum nihilominus prope adefle imaginabimur; non enim folcm adeo propinquum iraaginamur propterea, (juod veram ejus diftantiam ignoramus, fed propterea, quod aff^ectio noftri Corporis eflentiam fofis involvit, quatenus ipfum Corpus ab eodera afficitur. PROPOSITIO XXXVI. Idea inadaquatct et confufa eadem necejfitate confequuntur , ac adaquata, five clara ac diftincta idea. io6 E t li i c e s Pars II. D E M O N S T R A T I O. Ideac omnes in Deo funt (per Prop. 15. p. i); et, quatenus ad Deum rcferuntur, funt verje {per Prop. 32. /mjus) et {per Coroll. Prop. 7. hujus) adxHiuata:; adcoque nulhe inadxiiuata; ncc confufae funt, nifi (juatenus ad fingularem alicujus Mcntcm rcfcruntur {qua de re vide Prop. 24. et 28. hujus): adeoque omnes, tam ada^quatje quam inadxquata.' , cadem nccelfitate {per Coroll. Prop. 6. hujus) confequuniur. i^. E. D. PROPOSITIO XXXVII. Id, quod omnibus commune (de his vide fupra Lemma 2.) , quodque aque in parte ac in toto ejl , nullius rci fingularis ejfentiam conftituit. I) E M U N S T R A T I O. Si negas, concipe, fi fieri potcft, id elTentiam alicujus rei fingu- laris conftitucre; ncmpc effcntiam B. Ergo {pcr Dcfin. 2. hujus) id fine B non potcrit cflc nequc concipi; atijui hoc cft contra hypo- thcfin : Ergo id ad ellcntiam B non pertinct, ncc altcrius rci fingu- laris clTcntiam conftituit. Q. E. D. PROPOSITIO XXXVIII. Illa, qua omnibus communia, qutxque aque in parte ac in toto funt, non vojfunt concipi nifi adxquatc. D R M 0 N S T R A T I (). Sit A ali(iuid , (juod omnibus corporibus communc , (juod^iue «(jue in parte cujufcun^iue corporis ac in toto eft. Dico A non polle C(jncipi nifi ada;(iuatc. Nam cjus idca {per Coroll. Prop. 7. hujus) crit nccelTario in Dco adsequata, tam (luatcnus ideam Corporis hu- mani, (^uam (^uatenus idcas habet cjufdem affectionum, (lua; {per Prop. 16, 25, et 27. hujus) tam Corporis humani (^uam corporum externorum naturam cx partc involvunt; hoc eft {per Prop. i^.et i'^. hujus), haec idea erit neceffario in Dco adaj^iuata, quatenus Mentem humanam conftituit, five quatenus ideas habct,qux in Mente humana funt; Mens igitur {per Coroll. Prop. 11. hujus) A neceffario ada;- quate percipit, id^iue tam quatcnus fe, (^uam quatenus fuum, vel quodcun^iue cxternum corpus pcrcipit, ncc A alio modo potcft con- cipi. Q. E. D. D c M e n t e. 107 COROLLARIUM. Hinc fequitur, dari quafdam ideas, five notiones, omnibus homini- bus communes; Nam {per Lem. 2.) omnia corpora in quibufdam conveniunt, quc cognitio unica eft falfitatis caufa. Dcinde ad cognitioncm lecundi et icrtii illas pertmcrc dixinuis, iiuiv fuiit ada'quata."; adcocjuc (^per Prop. 34. hujus) cft ncceflario vcra. ^. E. D. P R O P O S I T I O XLII. Secundi et tertii , et noii primi ^eneris cognitio docet nos rerum a falft diftini^uere. D E M O N S T R A T I O. Ha;c Propofitio pcr fc patct. Qui cnim intcr vcrum ct falfum fcit diftingucre, debct adsquatam vcri ct falfi liabcrc idcam ; hoc cft (per 2. Schol. Prop. 40. hujus), verum ct falfum fccundo aut tcrtio cognitionis gcncrc cognofcerc. DeMente. iii PROPOSITIO XLIII. Qtil veram habet ideam , fimtil fcit fe i rram habere ideam , nec de rei veritate poteji diibitare. D E M O N S T R A T I O. Idea vera m nobis eft illa, qiuu in Deo, quatenus per naturam Mentis humanie explicatur, cft ada.H]uata {^^er Coroll. Prop. ii.htijiis). Ponaraus itaquc, dari in Deo, quatenus pcr naturam Mentis humana} explicatur, ideam ada}quatam A. Hujus idca? debet neceilario dari etiam in Deo idea, qua; ad Deum eodem modo refertur ac idea A {per Prop. 20. htijus , ciijiis Demonjtratio univerfalis eft). At idea A ad Deum referri fupponitur, quatenus per naturam Mentis humana; explicatur; ergo etiam idea idea^ A ad Deum eodem modo debct referri; hoc eft (^per idem Coroll. Prop. 11. hiijus), ha.^c ada.'quata idea ideac A erit in ipla Mcnte, qua: ideam ada^quatam A habct; adeoque qui ad«equatam habet ideam , five (^per Prop. 34. hujus) qui vere rem cognofcit, debet fimul fua.^ cognitionis ad^equatam habere ideam , five veram cognitioncm; lioc eft {iit per fe manifejlum) , debet fimul elVe certus. j^. E. D. s c H o L I u M. In SchoUo Propofitionis 21. hujus Partis expUcui, quid Ut idea idea^; fed notandum, pra^cedentem PropoUtioncm per fe fatis efle manifeftam. Nam nemo, qui veram habct ideam, ignorat veram ideam fummam certitudinem involvere; veram namque habere ideam, nihil aliud fignificat, quam perfecte five optime rem cognofcere; ncc fane aUquis de hac re dubitare poteft, nifi putet, ideam quid muium inftar pictura^ in tabula, et non modum cogitandi eile, nempe ipfum intelUgere; et , qua^fo, quis fcire poteft , fc rem aUquam inteUigere , nifi prius rem intelUgat? hoc eft, quis poteft fcire, fe de aUqua rc certiim eife, nifi prius de ea rc certus fit? Deinde quid idca vera clarius et certius dari poteft, quod norma fit veritatis? Sanc ficut lux feipfam et tenebras manifeftat, fic veritas norma fui ct falfi eft. Atque his me ad has quaeftiones refpondifle puto; nempe, fi idea vera, quatenus tantum dicitur cimi fuo ideato convenire, a falia diftinguitur, nihil ergo reaUtatis aut perfectionis idea vera habet tia E t h i c e s Pars II. prx falfa (quandoquidem pcr folatn denominationcm extrinfccam diftinguuntur), et confciiuenter nequc etiam homo, qui veras, priv illo, qui falfas tantum ideas liabct. Deinde , undc fit , ut homines falfas habeant ideas? Et deniquc, undc aliquis ccrto fcirc poteft, fe ideas habcrc, quce cum fuis idcatis convcniant ? At has, inquam, (]Uxftiones mc jam refpondiirc puto. Nam iiuod ad dilTcrcntiam inter ideam veram et talfam attinct, conftat cx Propofit'one 35. hujus, illara ad hanc fcfe liaberc, ut ens ad non ens. FaHitatis autera caufas a Propofitione 19. ufquc ad 35. cum ejus Scholio clarinime oftendi. Ex quibus ctiam apparct, (luid liomo, qui veras habet idcas, homini, qui non nifi falfas habet, intcrfit» Quod dcniquc ultimum attinet, nempe, undcnam homo fcire poteft fe habcre ideam, qua: cum fuo ideato conveniat ; id niodo fatis fupeniue oftendi , cx hoc folo oriri, quod ideam habet, qua.' cum fuo ideato convenit, five quod veritas fui fit norma. His adde, quod Mens noftra, quatenus res verc percipit, pars eft infniiti Dci intellectus {per Coroll. Prop. 11. hujus)\ adeo(iuc tam nccclVc cft, ut Mentis clara; et diftinctx' ide;e vera.' fint, ac Dci idea:. P R O P O S I T I 0 XLIV. De natura Rationis mn e/i , res ut contingentes , fed ut necejfarias contewplari. D E M 0 N S T R A T 1 O. De natura Rationis eft, rcs verc perciperc {per Prop. 41. hujus), nempe {per /Ix. 6. p. i.) ut in fe funt, hoc cft {per Prop.2().p. i.) non ut contingentes, fcd ut ncceflarias. Q. E. D. C O R O L L A R I U M I. llinc fcquitur, a fola imaginatione pcndcrc, (juod res, tam rcfpectu pra.'teriti (juam futuri, ut contingentcs contcmplemur. s c n o L 1 u M. Qua autcm ratione hoc fiat, paucis cxplicabo. Oftcndimus fupra {Prop. ij.hujus cum ejiis Coroll.), Mentera, (luamvis res non exiftant, eas tamcn fempcr ut fibi jincfcntcs imaginari, nifi caula." occurrant, qua; earum pra-fcntem exiftentiam fccludant. Dcindc {Prop. 18. hujus) oftcndimus, quod, fi Corpus humanum fenicl a duubus cor- DeMente. 113 poribus externis fimul affeclum fuit , ubi Mens poftea eorum alteru- trum imaginabitur, ftatim et alterius recordabitur, hoc eft, ambo ut ftbi prjefentia contemplabitur, nifi caufa; occurrant, quK eorum prscfentem exiftentiam fecludant. Prieterea ncmo dubitat, quin etiam tempus imaginemur, nempe ex eo, quod corpnra alia aliis tardius, vel celerius, vel a:que ccleriter moveri imaginemur. Ponamus itaque puerum, qui heri prima vicc hora matutina viderit Petrum, meridiana autem Paulum, et vefpertina Simeonem, atque hodie iterum matutina hora Pctrum. Ex Propofitiune iB. hujus patet, quod finuilac matu- tinam lucem videt, iUico folem eandem cceli, quam die pra^cedenti viderit, parteni percurrentem , five diem integrum, et fimul cum temporc matutino Petrum, cum meridiano autem Paulum, et cuni vefpertino Simeonem imaginabitur, hoc eft, Pauli et Simeonis exiften- tiam cum relatione ad futurum tempus imaginabitur; et contra, fi hora vefpertina Simeonem videat, Paulum et Petrum ad tempus prjeteritum referet , eofdem fcilicet fmnil cum tempore pra;terito imaginando; atque hxc eo conftantius, quo faipius eos eodem hoc ordine viderit. Quod fi aliquando contingat, ut alia quadam vefpera loco Siraeonis Jacobum videat, tum fequenti mane cum tempore vefpertino jam Simeonem, jam Jacobum, non vero ambos fimul imaginabitur. Nam alterutrura tantura, non autem ambos fimul tera- pore vefpertino viditfe fupponitur. Fluctuabitur itaque ejus iraagi- natio, et cum futuro tempore vefpertino jam hunc jam illum imagi- nabitur, hoc eft, neutrum certo, fed utrumque contingenter futurura contemplabitur. Atque ha:c imaginationis fluctuatio eadera erit, (i imaginatio rerum fit, quas eodem modo cum rehitione ad terapus pra^teritura vel pra^fens contemphunur; et confequenter rcs, tam ad tempus pr-A:fens quam ad pra:teritum vel futurum rehitas, ut contin- gentes imaginabimur. C O R 0 L L A R I U M II. De natura Rationis eft, res fub quadara xternitatis fpeciepercipere. D E M O N S T R A T 1 O. De natura enim Rationis eft, res ut necelfarias, et non ut contin- gentes contemphiri (per Prop. pracecJ,). Hanc autem rerum necefli- "4 E t h i c e s Pars II. tatem {^per Prop. 41. hujus) vcrc, hoc cft (^per Axiuin. 6. p. 1.) ut in le eft, percipit. Scd {per Prop. 16. p. i.) hitc rcruiii neccflitas eft ipfa Dei xtcrna.' natura; ncceflitas; Ergo de natura Rationis cft, res lub hac itternitatis ipecie contemphiri. Addc, quod fundamenta Rationis notiones fint {per Prop. 38. hujus), qua? illa cxpficant, qua? omnibus communia funt, quivque {per Prop. 37. hujus) nullius rci finguhiris cflentiam explicant ; qua^que propterea abfijue ulhi tcmporis relatione, fed fub quadam a;ternitatis fpccie debent concipi. Q. E. D. PROPOSITIO XLV. IJnaquaque cujuscunque corporis , rel rei jingularis actu exiffentis , idea Dei aternani et infinitani ejjentiam necefjario involvit. U E M O N S T R A T I O. IJca rei finguhiris, actu exiftcntis, ipfius rei tam eflcntiam (luam exiftentiam necefliirio involvit {per Coroll. Prop. 8. hujus) : At rcs fingulares {per Prop. 15. p. i.) non poflunt fine Dco concipi; fed , quia {per Prop. 6. hujus) Deum pro caufa habcnt, quatcnus fub attributo confidcratur, cujus res ipfse modi funt, dcbcnt ncceflfario earum ideje {per Axiom. 4. p. i.) ipfarum attributi conceptum , hoc eft {per Defin.C.p.i.) Dci a.'ternam et infinitam eflentiam involvcre. Q. E. D. S C H O L I U M. Hic per exiftentiam non intcnigo durationem, hoc eft cxiftentiam, quatenus abftracte concipitur, et tanquam qua.'dam (juantitatis fpccics. Nam loquor dc ipfa natura exiftentia?, qua; rebus finguhiribus tribui- tur proptcrca, tiuod cx a^terna neceflitate Dci natura- infinita infi- nitis modis fcquuntur {vide Prop. \6. p. i.). Loquor, inciuam, dc ipfa cxiftcntia rcrum finguhirium, (juatenus in Deo funt. Nam, etfi una(]ua'quc ab alia rc finguhiri dcterniinetur ad ccrto modo cxiftcn- dum, vis tamcn, (]ua unaqua.'(iuc in cxiftcndo perfeverat, ex tctcrna neceflitate naturas Dci fc^juitur. Qua dc rc vidc Corolh Prop. 24. j). i. P R 0 P O S I T I O XLVl. Cognitio atermt et infitiita. ejjentia l)ei , qiiani iinaqiiaque idea involvit , ejl adtxquata et pcrfecta. D e M e n t e. 115 D E M 0 N S T R A T I 0. Deraonflratio prjecedentis Propofitionis univerfalis eft , et , five res ut pars five ut totum confideretur, ejus idea, five totius fit five partis, {per Prop. praced.) Dei jeternam et infniitam e(l*entiam in- volvet. Quare id, (luod cognitionem ancrnx' et infinitae elTentis Dci dat, omnibus commune, et a^que in parte ac in toto eft, adeoque {fer Prop. 38. htijits) crit ha:c cognitio ada^quata. Q. E. D. PROPOSITIO XLVII. Mens hiimana adaquatam habet cognltionein aternce et infinita ejfentia Dei. D E M O N S T R A T I O. Mens humana ideas habct {per Prop. 22. hiijtis) , ex quibus {per Prop. 23. hajus) fe fuuraque Corpus (per Prop. 19. hujus) et (per Coroll. I. * Prop. 16. et per Prop. 17, hujus) corpora externa, ut actu exiftentia, percipit; adeoque (per Prop. \^.et \6.1iujus) cogni- tionem a^tern^ et infinitce elTentiai Dei habet ada^cjuatam. ^. E. D. s c H o L 1 u M. Hinc videmus, Dci infinitam clTentiam ejufque a:ternitatem omni- bus efle notam. Cum autem omnia in Deo fint et per Deum con- cipiantur, fequitur, nos ex cognitione hac plurima pofle deducere, qua: adsquate cognofcamus, atquc adeo tertium illud cognitionis genus formare, de quo diximus in Schoho 2. Propofitionis 40. luijus Partis, et de cujus pra;ftantia et utilitate in quinta Parta erit nobis dicendi locus. Quod autem homines non a:quc chiram Dei ac notio- num communium habeant cognitionem , inde Ht , quod Deum imagi- nari ncciueant ut corpora, et quod nomen Deus junxerunt imaginibus rerum, quas videre folent, quod homines vix vitare pollunt, qui:^ continuo a corporibus externis afliciuntur. Et profecto plerique e^ rores in hoc folo confiftunt, quod fciHcet nomina rebus non recte appHcamus. Cum enim ahquis ait, Hneas, ijua; ex centro circuli ad ejufdem circumferentiara ducuntur, elle ina^quales, ille fone ahud , tum faltem, per circulum intelligit, quam jNIathematici. Sic cura homines in calculo errant, alios nuraeros in racnte, alios in charta * Ed. Pr.: per Coroll. Prop. 16. II^ E t hices P;irs 11. habent. Quare fi iplbrum Meinem Ipectes, noii errant lanc; viilen- tur taraen errare, quia iplbs in mente putamus liabere numeros, tiui ,in charta lunt. Si hoc non elVet, nihil eofilem errare crederenuis; ut non crediili quendam errare , quem nuper audivi clamantem , liuim atrium vohilVe in gallinani viciiii, quia lcilicet ipfuis mens iatis per- Ipecta mihi videbatur. Atque hinc plera'(iuc oriuntur controverruo , nempe quia homincs mentem luam non recte explicant, vcl (juia alterius mentem male interpretantur. Nam rcvera , dum libi maNime contradicunt, vel eadem vcl diverla cogitant, ita ut, (juos in alio errores ct abfurda clVe putant , non fmt. IMl 0 P 0 S I T I O XLVllI. //; Mente uiilla ejl abfuhita fiye libera yoliiutas ; fed Meus ail Iwc vel illiiil voleudavi deterwinatiir a caiifa , qua etiam ab alia determi- mita efl . et /lac iterimi ab alia, et fic iu injimtitn). D E M O M S T R A T I O. Mcns ccrtus ct detcrminatus modus cogitandi cft {per Prop. il. hujus), adcnque {per Coroll. 2. Prop. 17. p. i.) fuarum actionum non poteft eflc caufa libcra, five abfolutam facidtatcm volendi et nolendi habcre non poteft; fed ad linc vcl ilhid volendum (/^fr y^7v/y;. 28. p. I.) dctcrminari dcbet a caufa , iiuie ctiam ab alia determinata eft, ct ha.'c itcrum ab alia, ctc. Q. E. D. s c H o L I u M. Eodem hoc modo dcmonftratur, in Mcntc nidlam dari facultatcm abfolutam intclligcndi, cupicndi, amandi , etc. Unde fc^juitur, has et fimiles facultates vel prorfus fictitias, vel nihil efle pra.ncr entia Metaphyfica, five univcrfalia, qua^ ex particuhuibus Ibrmarc folcmus. Adeo ut intclle(:tus ct voluntas ad hanc ct illam ideam, vcl ad hanc et illam volitionem codem modo lcfc habcant, ac lapideitas ad lumc ei illum lapidem, vel ut homo ad Petrum ct Paulum. Caufam autem, cur homines fe liberos efle piucnt , cxplicuimus in Appendice Partis prima:. Vcrum ante^iuam ulterius pcrgam , venit hic notandum, me per voluntatem aflirmaiuli ct ncgaiuli facultatem, non aiitein cupidi- tatcm intclligere; facultatcm, iiKiuam, inielligo, (]ua Mens, quid verum (]uidve lall"um fit, aflirmat \cl ncgat, et non cupiditatem, (]ua I D c M c n t c. 117 Mens res appetit vcl averfatur. At poftquam demonftravimus, has facultates notiones elTe univerfales, qu^e a fmgularibus, ex quibus eafdem formamus, non diftinguuntur, inquirendum jam eft, an ipfse volitiones aliquid fint prster ipAis rerum ideas. Inquirendum, inquam, cil:, an in Mente alia affirmatio et negatio detur prjeter illam, quam idea, quatenus idea eft, involvit, qua de re vide fequentem Propo- fitionem, ut et Definitionem 3. hujus, ne cogitatio in pifturas incidat. Non enim per ideas imagines, quales in fundo oculi, et, fi placet, in medio cerebro formantur, fed Cogitationis conceptus intelligo. PROPOSITIO XLIX. //; Mentc niilla datur yolitio , fire affirmatio et negatio, prater illam, quam idea, quatenus idea eff, involvit. DEMONSTRATIO. In Mente {per Prop.praced.) nulla datur abfokita facultas volendi et nolendi, fed tantum fingulares volitiones, nempe hsc et illa affirmatio, et hsc et illa negatio. Concipiamus itaque fingularem aliquam voHtionem, nempe modum cogitandi, quo Mens affirmat, tres angulos trianguli a^quales eiTe duobus rectis. Hsc affirmatio conceptum five ideam trianguU involvit, hoc eft, fine idea trianguli non poteft concipi. Idem enim eft, fi dicam , quod A conceptum B debeat involvere , ac quod A fine B non poflit concipi. Deinde hcec affirmatio {per Axiom. 3. hujus) non poteft etiam fine idea trianguli eflTe. Haic ergo affirmatio fine idea trianguli nec elfe nec concipi poteft. Porro haic trianguli idea hanc eandem affirmationem involvere debet, nempe quod tres ejus anguli a^quentur duobus reclis. Quare et vice verfa hsc trianguli idea fine hac affirmatione nec effe nec concipi poteft, adeoque {per Defin.i. hujus') hsc affir- matio ad elTentiam ides trianguli pertinet, nec aHud prfeter ipfam eft. Et quod de hac volitione diximus (quandoquidem eam ad libi- tum fumpfimus), dicendum etiam eft de quacunque volitione, nempe quod prjeter ideam nihil fit. ^. E. D. COROLLARIUM. Voluntas et intellectus unum et idem funt. ii8 E t h i c c vS Pars II. 1) K M •> N S T R A T 1 (•. VoUmtas et intcllcctus niliil pr;v:tcr iplas linf^ularcs volitiones et idcas funt {pcr Prop. 48. /;/;/V/.r et ejiifdem Sc/inl.). At Inigularis volitio et idca (per Prop. praced.) unum ct idcm lunt; cr^o volun- tas ct intcllcctus unum ct idcm lunt. Q. E. I). S C 11 (I L 1 r M. llis caufam, qux communitcr erroris clVc ftatuitur, fuftulimus. Supra autcm ortcndimus, lalfitatcm in fola privatif»nc, quam idcjc mutilatJC ct confufc involvunt , confirtcrc. Quarc idca falfa , (]uatc- nus falfa clt, ccrtitudincm non iiivolvit. Cum itaquc dicimus, homi- nem in falfis acquiclccrc, ncc dc iis dubitarc, non idco ipfum ccrtum clTc, fed tantiim non dubitarc dicimus, vcl quod in falfis acquicfcit, quia nuUx caufx' dantiir, qua- clliciant, ut ipfuis imaginatio Huctuc- tur *. Qua de rc vidc Schnlium Propofitionis 44. luijus Partis. Quantumvis igitur homo falfis adha^rcre fiqiponatur, nunciuam tamcn ipfum certum elfc diccmus. Nam pcr ccrtitudinem iiuid pofitivum intclligimus (yide Prop. 43. /iiijii.f ctim ejufdcm Sc/iol.), non vcro dubitationis privationcm. At pcr ccrtitudinis privationcm fallitatcm intelligimus. Sed ad ubcriorcm cxplicationcm pr^cedcntis Propofi- tionis (jua^dam monenda fupcrfunt. Supcrcll: dcinde, ut ad objectio- nes, (piic in noltram hanc doctrinam objici polVunt, refpondcam; ct deni^jue, ut omncm amovcam fcrupulum , opcnc prctium clfc duxi, hujus doctrina: (luafdam utilitatcs indicarc. Quafdam, in^iuam; nam prxcipua; ex iis, (lua; in quinta Partc dicemus, nielius intcllii^cntur. Incipio igitur a primo, Lcctorcs^iuc monco, ut accuratc dirtinguant intcr Idcam, fivc Mentis conccptum, ct intcr Imajfincs rcrinn, quas imaginamur. Dcinde necclfc cft , ut diftinguant intcr idcas ct Vcrba , iiuibus rcs fignificamus. Nam (piia lia^c tria, imagines fcilicet, vcrba, ct idca; , a multis vcl plane confunduntur, vcl non fatis accuratc, vcl dcni(iuc non fatis cautc dirtingiumtur, idco lianc dc voluntatc doctrinam, fcitu prorfus nccclfariam, tam ad fpcculationcm (juam ad vitam fapicntcr inftitucndam, planc ignorarunt. Quippc, (iiii putant ideas confiftcre in imaginibus , qua; in nobis cx corporum occurfu Paulus ctc. — Ed. Pr. : fltictuatur. D e M e n t c. 119 formantur, fibi perfiiadent, ideas illas rcrum, quarum fimilem nuUam imaginem formare poflfumus, non cffe ideas, fed tantum figmenta , quct ex libero voluntatis arbitrio fingimus; ideas igitur veluti picluras in tabula mutas afpiciunt, ct, hoc prxjudicio prsoccupati , non vident, ideam, quatenus idea eft, affirmationem aut negationem in- volvere. Deinde, qui verba confundunt cum idea, vel cura ipfa affirmatione , quam idea involvit , putant fe poflTe contra id , quod fentiunt, vellc; quando aliquid folis verbis contra id, quod fentiunt, affirmant aut negant. Ha;c autem pra^judicia exuere facile is poterit , qui ad naturam Cogitationis attendit, qua; Extenfionis conceptum minime involvit, atque adeo clare intelliget, ideam (quandoquidem modus cogitandi eft) ncque in rei alicujus imagine, neque in verbis confiftere. Verborum namiiue et imaginum eflentia a folis motibus corporeis conftituitur, qui cogitationis conceptum minime involvunt. Atque hcec pauca de his monuifl^e fufficiat; quare ad prjedicl;as objedliones tranfeo. Harum priiua cft, quod conftare putant, vokm- tatem latius fe extenderc quam intellectum, atque adeo ab eodem diverfam elfe. Ratio autem, cur putant , voUuitatem latius fe exten- dere quam intelleclum, eft, quia fe cxperiri ajunt, fc non majore afl^entiendi, five affirmandi, et negandi facultatc indigere ad infinitis aliis rebus, quas non percipimus , aflentiendum, quam jam habemus, at (luidem majori facultate inteUigendi. Diftinguitur ergo voUintas ab inteUeftu, quod finitus hic fit, iUa autem infinita. Secundo nobis objici poteft, quod experientia nihil chirius videatur docere, (piam quod noftrum judicium poflumus fufpendere, ne rebus, quas perci- pimus, aiTentiamur; quod hinc ctiam confirmatur, quod nemo dicitur decipi, quatenus aUqiiid percipit, fed tantum quatenus aflTentitur aut diflentitur. Ex. gr. qui equum ahuum fingit, non ideo concedit dari equum ahitum, hoc eft, non ideo decipitur, niU fimul concedat, dari equum alatum; nihil igitur chirius videtur docere experientia, quam quod vohmtas , five facultas aflcntiendi , Ubera fit , et a facukatc in- teUigendi diverfa. Tertio objici poteft, quod una affirmatio non pUis reaUtatis videtur continere quam afia; hoc eft, non majore potentia indigere videmur ad affirmandum, verum efle id, quod verum eft, (luam ad aU^juid, quod falfum eft, verum cfle affirmandum; at unam 120 E t h i c e s Pars II. ideam plus realitatis, fivc perfcctionis , quam aliam liabcre pcrcipi- mus; quantum cnim objecta alia aliis prjeftantiora, tantum ctiam corum idcx alia; aliis pcrfcctiores funt; cx quibus ctiam conftarc videtur differentia inter voluntatcm ct intellec^um. Qnarto objici poteft, fi homo non operatur c\ libcrtatc voluntatis, (piid crijo fict, fi in aequiHbrio fit , ut Buridani afina ? famcnc ct fiti pcribit P quod fi concedam, viderer afinani vcl hominis ftatuam, non liumincm con- cipere; fi autcm negem, ergo feipfum determinabit, et confequenter eundi facultatem, ct taciendi quicquid vclit, habct. Pnvtcr ha:c alia forfan polTunt objici; fcd (juia inculcare non tcncor, (piid unufipiif- que fomniare poteft, ad has objectiones tantum rcfpondere curabo, idque quam potero breviter. Et (luidem ad priinam dico, me con- ccdere, vohmtatcm latius fe cxtcndcre quani intellectum , fi pcr in- tellectum chiras tantummodu ct diftinctas idcas intelligant; fed nego voluntatem latius fc cxtendcrc (juam pcrccptioncs, fivc concipiendi facultatem; nec fanc video, cur facultas volcndi potius dicenda eft infinita (juam fcntiendi facultas; ficut cnim infinita (unum tamen poft ahud; nam infinita fimul afhrmarc non poflumus) cadcm volcndi facukate poflumus afhrmarc, fic ctiam infinita corpora (unum ncmpe poft ahud) eadem fentiendi fiicukatc poflumus fentirc fivc pcrcipere. Quod fi dicant, infinita dari, (]uiv pcrcipcrc non jioflumus? rcgcro, nos ea ipfa nulla cogitati«jne, ct confc^picntcr nuUa volendi facuhate poffe affe^iui. At dicunt, fi Deus vellct eflicere , ut ea etiam perci- peremus, majorem quidem facultatem pcrcipiendi deberct nobis dare, fed non majorem (jukm dedit volcndi facultatem; (juod idcm cft ac fi diccrent, (piod fi Dcus veHt cfliccrc , ut infinita aha cntia intelH- gercmus, necefle quidem cflct, ut nobis darct majorem intehectum, fcd non univerfahorem cntis idcam, (piam dcdit, ad eadem infinita cntia amplectendum. Oftendimus cnim voluntatcm cns cfll- univcr- falc, fivc idcam , (jua omnes fingularcs voHtioncs, lioc cft id, (juod iis omnibus communc cft, cxplicamus. Cum ita^jue hanc omnium voHtionum communcm fivc univcrfalcm idcam facuhatcm elTc crcdant, minime mirum, fi lianc facuhatcm ultra Hmites intelleclus iii iiifini- tum fc extendcre dicant. Univcrfale cnim a.Miue dc uno ac dc phi- ribus, ac de infinitis individuis dicitur. Ad fecundam objectionem D e M e n t e. 121 refpondeo negando, nos liber;im habere poteftatem judicium fufpen- dendi. Nam cum dicimus, aliquem judicium fufpendcre , nihil aliud dicimus, quam quod videt , fe rem non adaequate percipere. Eft igitur judicii fufpenfio revera perceptio, et non libera voluntas. Quod ut clare intelligatur, concipiamus puerum, equum imaginan- tem, nec aliud quic^piam percipientem. Quandoquidem hsec imagi- natio equi exiftentiam involvit (yper Coroll. Prop. 17. hujiii), nec puer quicquam percipit , quod equi exiftentiam tollat, ille neceffario equum ut prsefentem contemplabitur: nec de ejus exiftentia poterit dubitare, quaravis de eadem non fit certus. Atque hoc quotidie in fomnis experimur, nec credo aliquem elTe, qui putet fe, dum fom- niat, liberam habere poteftatem fufpendendi de iis, qus fomniat, judicium, efficiendique, ut ea, quje fe videre fomniat, non fomniet; et nihilominus contingit, iit etiam in fomnis judicium fufpendamus, nempe cum fomniamus , nos fomniare. Porro concedo neminem decipi quatenus percipit, hoc eft, Mentis imaginationes in fe confi- deratas nihil erroris involvere concedo {yide Schol. Prop. 17. hujus)\ fed nego, hominem nihil affirmare quatenus percipit. Nam quid ahud eft equura alatura percipere, quam alas de equo affirmare? Si enim Mens prxter equtnn alatura nihil aliud perciperet, eundem fibi pr^efentem contemplaretur, nec caufam haberet uUara dubitandi de ejufdera exiftentia, nec idhira diftentiendi facidtatera , nifi iraaginatio equi ahtti juncla fit ides , qute exiftentiam ejufdeni equi tollit, vel quod percipit, ideara equi alati, (luam habet, eife inad^quatara , atque tum vel ejufdera equi exiftentiani neceflario negabit, vel de eadem neeeftario dubitabit. Atque his puto me ad tertiam etiam objectionem refpondifte, nerape, quod voluntas iniiverfale quid fit, quod de omnibus ideis prsdicatur, quodque id tantum fignificat, quod omnibus ideis commune eft, nempe affirmationem, ciijus prop- terea adcequata eflfentia, quatenus fic abftracte concipitur, debet elTe in unaquaque idea, et hac ratione tantum in omnibus eadem; fed non quatenus confideratur eiTentiara idea^ conftituere; nara eatenus fingulares affirraationes sque inter fe differunt, ac ipfje ide£B. Ex gr. affirraatio, quara idea circuli , ab illa, quara idea trianguli involvit, sque differt, ac idea circuli ab idea trianguli. Deinde abfolute 122 E t li i c e s Par5 11. nego, nus a.Miuali cugitandi potentia indigcre ad aflirmaniUun, verum elTe id, iiuod verum crt, iiuam ad aflirmandum , vcrum circ id,quod falfum cft. Nam ha.^ duje affirmationcs, W mcntem fpec^cs, le liabent ad invicem, ut cns ad non-ens; niliil cnim in ideis pofitivum cft, quod falfitatis furmam conftituit (vide Prop. 35. /iiijus cum cjus Schol. et Schol. Prop. 47. hujus). Quare Iiic apprimc vcnit notan- dum, quam facile dccipimur, ijuando univcrfalia cum lingularibus, ct entia rationis et abrtracta cum realibus citnfundimus. Quod deni(iue ad quartam objectionem attinet , dico, me omnino conccdere, quod homo in tali a?quilibrio pofitus (nempe qui nihil aliud percipit ciuam fitim et famem , talcm cibum et talem potum , qui a>que ab co diftant) fame et fiti peribit. Si mc rogant,an talis homo non potius afinus quam homo fit a^ftimandus? dico me nefcirc, ut ctiam nefcio , quanti a:ftimandus fit illc , tiui fe penfilem facit , et quanti xftimandi fint pueri, ftulti , vefani, etc. Supereft tandem indicare, quantum hujus doctrina; cogniiio ad ufum vitje conferat, quod facile ex his animadvertemus. Ncmpc I". quatenus docet nos qK folo Dci nutu agere , divinsque natura; efle participes, et eo magis, (luo perfectiores actiones agimus, et (luo magis magifiiue Deum intelligimus. Hjec ergo doclrina, prseterquam quod animum omnimode quietum reddit, hoc etiam habet, quod nos docet, in quo noftra fumma felicitas five bcatitudo confiftit, nempe in fola Dei cognitione, ex i^ua ad ea tantum agenda inducimur, qua: amor et pietas fuadent. Unde clarc intclligimus, (luantum illi a vera virtutis aeftimatione aberrant , (pii pro virtutc ct optimis actio- nibus, tanquam pro fumma fervitute, fummis pra^miis a Deo deco- rari exfpectant, quafi ipfa virtus Deique fervitus non eflet ipfa felicitas et fumma libertas. IP. quatenus docet, quomodo circa res fortunae , five i\\vs. in noftra poteftatc non funt, hoc cft, circa res, (lua: ex noftra natura non fe^iuuntur, nos gerere debeamusj nempe utram^iue fortunae faciem a:(iuo animo exfpectare et ferre : nimirum quia omnia ab xterno Dei decreto eadem necefiitatc fequuntur, ac ex efl*entia trianguli fequitur, quod tres ejus anguli funt xciuales duobus rectis. IIR confert hxc do(:trina ad vitam focialem, quatenus docet, ne- rainera odio habere, contemnere, irridere, nemini irafci, invidere. D e M e n t e. 123 Praitcrea ciuatemis docet , ut unuiquifque fuis fit contcntus , ct proximo * auxilio, non ex muliebri mifericordia, partialitate, necpie fuperftitione, fed ex folo Rationis ductu, prout fcilicet tempus et res poftulat, ut in tertia Parte oftendam. IV. denique confert etiam lijec doctrina non parum ad communem focietatem : quatenus docet, qua ratione cives gubernandi fint et ducendi , nempe non ut ferviant, fed ut libere ea, qux optima fimt, agant. Atquc his qua; in hoc Schol. agere conftitueram abfolvi, et eo iinem huic nofttce fecundje Parti impono ; in qua puto me naturam Mentis hu- mans ejufque proprietates fatis prolixe, et quantum rci difficultas fert, clare explicuilVe, atque talia tradidiiTe, ex quibus multa prs- clara, maxime utilia, et cognitu neceilaria concludi polTunt, ut partim. ex fequentibus conftabit. Fitiis Secundce Partis. * Sclimidi:: tnid der uachjlev. Iliilfe. — Reifle Verf. Belg. : en aan zijn iiaafte behulpfaam te zijn. Sic edam SailTet, Auerbacli , Kirclimann, E T H I C E S PARS TERTIA, DE ORIGINE ET NJrURJ AFFECTUUM. Pleriqtiey qiii de Affcctibus et hominum yivendi ratione fcripfcrunt, lidentur non de rebus naturalibus , qua communes Natura leges fequuntur, fed de rebus , qua extra Naturam funt, agerc. Imo homincm in Natura ycluti impcrium in imperio concipere videntur. Nam hominem Natura ordinem magis perturbare quam fequi, ipfum- que in fuas acliones abfolutam haberc potentiam ^ nec aliundc quam a fe ipfo determinari credunt. Humana deindc impotentia et inconfian- tia. caufam non communi Naturx potentiiX, fed iiefcio cui natura humana vitio tribuunt , qiiam propterea flcnt , rident, contcmnunt , yel, quod plerumque fit , dcteftantur ; ct qiii liumana Mentis impoten- tiam eloquentius yel argutius carpere noyit , yeluti diyinus habctur. Non defuerunt tamen yiri praflantifftmi {/juorum labori ct induftria nos multum debere fatemur), qui de recta yiyendi ratione praclara mitlta fcripferint , et plena prudentia confllia mortalibus dedcrint; yerum /Ijfeciuum naturam et yires , et quid contra Mens in iifdem moderandis pojfit , nemo , quod fciam , dctcrminavit. Scio eqiiidem celeberrimum Cartefium, licet etiam crediderit , Mentem in fuas aclio- nes abfolutam habere potentiam , /Ijfccfus tamen humanos per primas D e A f t e c t ib u s. 125 fiicis caiifas explicare , ftmiilqiie viam oflendere ftudiiijfe , qiia Mens in Afectus abfolntnm habere pojjit imperium; fed , mea quidem fen- tentia , nihil prater magni fui ingenii acumen oftendit, ut fuo loco demonftrabo. Nam ad illos revertere volo , qui hominum Afectus et acliones deteftari vel riderc malunt , quam intelligere. His ftne dubio mirum videbittir, quod hominum vitia et ineptias more Geometrico traStare aggrediar,et certa ratione demonftrare velim ea, qua Rationi repugnare , quaque vana , abfurda, et horrenda efte clamitant. Sed mea hac eft ratio. Nihil in Natura fit , quod ipftus vitio poftit tribui; eft namque Natura femper eadem , et ubique una eademque ejus virtus et agendi potentia; hoc eft , Natura leges et regula , fe- cundum quas omnia fiunt , et e.x unis formis in alias mutantur, funt t:bique et femper eadem , atque adeo una eademqiie etiam debet efte ratio rerum qualiumcunque naturam intelligendi , nempc per leges et regulas Natura univerfales. Afectus itaque odii , ira , invidia etc. in fe conftderati ex eadem Natura neceffttate et virtute confequuntur , ac reliqua ftngularia; ac proinde certas cai.fas agnofcunt , per quas intelliguntur, certafque proprietates habent , cognitione noftra aque dignas ae proprietates cujufcunque alterius rei , cujus fola contem- platione deleSiamur. De Affectuum itaque natura et viribus ,ac Mentis in eofdem potentia, eadem Methodo agam, qua in pracedentibus de Deo et Mente egi , et humanas actiones atque appetitus conftderabo perinde, ac ft quaftio de lineis , planis , aut de corporibus eftet. DEFINITIONES. I. Caufam adccquatam appello eam, cujus effeclus potefl clare et diflincle per eandem percipi. Inada^quatam autem, feu partialem , illam voco, cujus effecl:us per ipf^im lolam intelligi nequit. II. Nos tum agere dico, cum aliquid in nobis aut extra nos fit, cujus ada:quata funius caufi, hoc efl {per Defin. praced.) cum ex noflra natura aliquid in nobis aut extra nos fequitur, quod per eandem folam poteft clare et diflincte intelligi. At contra nos pati dico, cum in nobis aliquid fit, vel ex noflra natura aliipiid fequitur, cujus nos non niti partialis fumus caufi. III. Per Affectum intelligo Corporis atfectiones , quibus ipfuis 126 E t h i c e s Pnrs III. Corporis agendi potentia augetur vel minuitur, juvatur vel cotlrce- tur, et limul harum aftectionum ideas. S/ itaque alicujus harum afeclionum aditquata fofpmus ejfe caufa , tum per Affe^um actionem inteHigo; alias pajjlonem. P O S T U L A T A. I. Corpus humanum potert multis aflici modis , quibus ipfius agendi potentia augetur vel minuitur, et etiam aliis, qui ejufdem agendi potentiam nec majorem nec minorem reddunt. Hoc Poftulatum fen Axioma nititur Poftulato i. et Lemmat. 5. et 7., qua vide po/i Prop. 13. p. 2. II. Corpus humanum multas pati poteft mutationes , et nihilomi- nus retinere objec^orum imprefliones feu veftigia (de quibus vide Poft. 5, p. 2), et confequenter eafdem rerum imagines; quarum Dejin. vide Schol. Prop. 17. p. 1. PROPOSITIO I. Mens noftra quadam agit, quadam vero patitur ; nempe quatenus adaquatas habet ideas , eatenus quadam necejfarii/ agit, et quatenus ideas habet inadaquatas , eatenus necefario quadam patitur. D E M 0 N S T a A T I O. Cujufcunijue humana; Mentis idea.* alia: ada.Hiuativ funt, alia; autem mutilatx et confufrimi hasc nomina Sympathia: ct Aniipathijc introduxcrunt, fii^nilicare iifdem vokiilTe rerum occultas quafdam qualitates ; fed niliilominus credo nobis licere, per cadem notas vel manifeftas etiam qualitates intelligerc. PROPOSITIO XVI. E.\ eo folo , quod rem aliquam aliquid habere iinagiiiamur fimile obje&o, quod Mentem Latitia i-cl Triflitia afficere folet; quamvis id, in quo res objeSto efi fimilis, non fit horuin affectuum efficiens caufa ; eam tamen amabimus vel odio habebimus. DEMONSTRATIO. Id, (juod fimile eft objecto, in ipfo objeiilo {per hypothefin) cum afFectu Lstitia; vel Triftitije contemplati furaus; atque adeo {per Prop. 14. hujus), cum Mens ejus imagine afficietur, ftatim ctiam hoc vel illo afficietur affectu, et confequenter res, quam hoc idem habere percipimus, erit {pcr Prop. 15. hujus) per accidens Leetitiai vel Triftitije caufa; adeoque {per praced. CorolL), (juamvis id, in quo objecto cft fimilis, non fit horum affectuum caufa efficicns,cam tamen amabimus vel odio habebimus. Q. E. D. P R O P O S I T I O XVII. .SV rem * , qua nos Triflitia affeBu afficere folet, aliquid habcrc imaginamur fimile alteri , qua iios aque magno Latitia affeclu folet afficere, eandem odio habebimux et fimul amabimus. D E M O N S T R A T I O. Rft enim { per hypothefin) hxc res per fe 'J^riftitia; caufa, et {per Schol. Prop. 13. hujus), (luatenus eandem hoc affeclu imaginaraur, candem odio habemus: et (juatcnus pra;terea ali^iuid habere imagina- mur fimile altcri, qua^ nos jetiue magno La^titia: affe6lu afficere folet, aequc magnr» Lajtitia: conamine amabimus {per Prop. prac); atqiie adeo eandem odio habebimus ct fimul amabimus. Q. E. B. ♦ Anon. Tubing., Camercr. — Ed. Pr. rcs. De Affectibus. 139 s c H o L I u AI. Hsc Mentis conftitiitio , qiia fcilicet ex duobits contrariis afeclibus oritur, Animi vocatur Fluctuatio, quje proinde affectura refpicit, ut dubitatio imaginationem {iHd. Schol. Prop. 44. p. 2.); nec Animi Flucluatio et dubitatio inter fe differunt, nifi fecundum majus et minus. Sed notandum, me in Propofitione prjecedenti has animi flucluationes ex caufis deduxiffe, qus per fe unius, et per accidens alterius affectus funt caufii; quod ideo feci, quia fic faciHus ex praecedentibus deduci poterant; at non quod negem, animi fluclua- tiones plerumque oriri ab objecl;o, quod utriufque affeftus fit efficiens caufa. Nara Corpus humanum {per Poft. i. p. 2.) ex plurimis diverfa^ natura; individuis componitur, atque adeo {per Ax. i. poft Lem. 3. quod vide poft Prop. 13. p. 2.) ab uno eodemque corpore plurimis diverfisque modis potefl: affici; et contra , quia una eadem- que res raultis raodis poteft afiici, raultis ergo etiam diverfisque raodis unam eandcoKpie Corporis partem afficere poterit. Ex quibus facile concipere poffumus, unura idemtpie objecl:um poffe cfle caufam multorura contrariorumquc aftectuura. PROPOSITIO XVIII. Homo ex imagine rei praterita aut futurct eodem Latitia et Triftitia affectu afficitur, ac ex imagine rei prafentis. DEMONSTRATIO. Quamdiu horao rei alicujus iraagine affeclus eft, rera ut prcefentem, tametfi non exifiiat, contemplabitur {per Prop.17. p.i. cum ejufdem Coroll.), nec ipfam ut pra:tcritam aut futuram iraaginattir, nifi qua- tenus ejus imago juncla efi: imagini temporis prsteriti aut futuri (^vid. Schol. Prop. 44. p. 2.). Quare rei imago, in fe fola confide- rata, eadera eft:, five ad tenipus futurum vcl pra.'teritum, five ad pra^fens referatur; hoc eft {per Coroll. 2. Prop. \6. p. 2.), Corporis conftitutio feu affeclus idem cft, five imago fit rei pra.^teritje vel futurae, five pra^fentis; atque adeo affeclus La^titia? et Triftitiie idera eft, five iraago fit rei pra.nerita.' aut futura:, fivc pn^fentis. Q. E. D. S C H O L I U M I, Rem eatenus pra^teritara aut futuram hic voco , quatenus ab eadera 140 E t h i c e s Pars III. affecti fuinius aut afficicmur. Ex. gr. quatenus ipfam vidimus aut vidcbimus, nos refecit aut reficiet, nos Ijefit aut lccdet, etc. Quatc- nus cnim eandera fic iraaginamur, eatenus ejus exiftcntiam affirmamus; lioc eft, Corpus nullo affeAu afficitur, qui rci exiftentiam fecludat, atque adeo {per Prop. 17. /».2.) Corpus ejufdem rei imagine eodem raodo afficitur, ac fi res ipfa prjefens adeffet. Verum enim vero , quia pleruraque fit, ut ii, qui plura funt experti, fluctuent, quaradiu rcm ut futuram vel prajteritara contemplantur, dei]uc rei eventu ut plurimum dubitent {vid. Schol. Prap. ^^. />. 2.); hinc fit, ut affeclus, qui ex fimilibus rerum imaginibus oriuntur, non fint adeo conftantes, fed ut plerumque aliarum rerura iraaginibus perturbentur , donec homines de rei evcntu certiores fiant. s c H 0 L I u M II. Ex raodo dictis intelHgiraus, quid fit Spes, Metus, Securitas, Defpcratio, Gaudiura, et Confcientiae morfus. Spes namque nihil aliud eff , quam inconflans Latitia , orta ex imagine rei futiira, vel praterita, de cujiis eyentit dubitamus, Metus contra inconftans Trifti- tia, ex rei dubia imagine etiam orta. Porro fi horum affectuum dubitatio toUatur, ex Spe fit Securitas , et ex Metu Defperatio; nempe Latitia, lel Triftitia, urta ex imagine rei , qtiam metuimus , vel fperavimus. Gaudium deinde eft Latitia, orta ex imagine rei praterita, de cujus eventu dubitavimus*. Confcientia denique morfus eft Triftitia, oppofita Gaudio. PROPOSITIO XIX. Qui id , quod amat , deftrui imaginatur , contriftabitur ; fi autem confervari, latabitur. DEMONSTRATIO. Mens, quantum poteft, ea iraaginari conatur, quaj Corporis agendi potentiam augent vcl juvant (^per Prop. 12. hujus), hoc eft {per Schol. Prop. 13. hujus **) ea, (juai amat. At imaginatio ab iis juva- tur, qua: rci exiftentiam ponunt, et contra coercetur iis, quae rei • Corrigenda Ed. Pr. — In ordinc verborum : dubitamus. ** Schmidt, Brudcr, alij. — Ed. Pr.: pcr Scliol. ejufdem Prop. De Affoctibus. 14! exiftentiam fecludunt {per Prop. 17. p. 2.); ergo rerum imagines quai rei amata; exiftentiam ponunt, Mentis conatum, quo rem ama- tam imaginari conatur, juvant , hoc eft {per Schol. Prop. 11. hujus) Lartitia Mentem afficiunt; et quiu contra rei amata.^ exiftentiam fe- cludunt , eundem Mentis conatum coercent , lioc eft {per idem Schol.) Triftitia Mentem afficiunt. Qui itaque id, quod amat, deftrui ima- ginatur, contriftabitur, etc. Q. E. D. PROPOSITIO XX. Qui id, quod odio habet , deflrui imaginatur, latabitur. DEMONSTRATIO. Mens {per 13. Prop. hujus) ea imaginari conatur, qua; rerum exiftentiam, quibus Corporis agendi potentia minuitur vel coercetur, fecludunt; hoc eft {per Schol. ejufdem Prop.) ea imaginari conatur, qus rerum, quas odio habet, exiftentiam fechidunt; atque adeo rei imago, quK exiftentiam ejus, quod Mens odio habet, fecludit,hunc Mentis conatum juvat, hoc eft {per Schol. Prop. 11. hujus) Mentem Laetitia afficit. Qui itaque id, quod odio habet, deftrui imaginatur, Ixtabitur. Q. E. D. PROPOSITIO XXI. Qui id , quod amat , Lmitia vel Triflitia affecfum imaginatur , Latitia etiam vel Triflitia afficietur ; et uterque hic afectus major aut minor erit in amante, prout uterque major aut minor efl in re amata. DEMONSTRATIO. Rerum imagines {tit in Prop. 19. htijus demonflravimus) , qu^ rei amatae exiftentiam ponunt, Mentis conatum, quo ipf^un rem amatam imaginari conatur, juvant. Sed Lietitia exiftentiam rei la^ta." ponit, et eo magis, quo Lanitia.' affeftus major eft; eft enim {per Schol. Prop. II. hujus) tranfuio ad majorem perfeclionem : ergo imago Lstitije rei amat^e in amantc ipfius Mentis conatum juvat, hoc eft {per Schol. Prop. 11. hujus) amantem La^titia afficit, et eo majori, quo major hic affettus in re amata fuerit. Quod erat primum. Deinde quatcnus rcs aliqua Triftitia afficitur, catenus deftruitur, et eo magis, quo majori afficitur Triftitia {per idem Schol. Prop. 11. 142 E t h i c c s Pars 111. hujus)\ adcoque (/>cr Prop. 19. hujui) i\\x\ id , quod amat, Triftitia affici imaginatur, Trirtiiia ctiam afficietur, ct co majori, quo major hic affectus in re amata fuerit. Q. E. D. PROPOSITIO XXII. Si aliquem imaginomur Lcetitiii aljicere rem , quam amavuis , Amore erga eum afficiemur. Si coiitra euruJem imaginamur Triflitia eandem afficere , econtra Oilio etiam coiitra ipftim afficiemur. 1) E M O N S T 11 A T 1 O. Qiii rcm, quam amamus, Lxtitia vel Trillitia allicii, illc nos Lauitia vel Triftitia etiam afficit, li nimirum rciii amatam La?titia illa vcl Trirtitia atVcctam imaginamur {per praced. Prop.). At lucc Lxtitia vcl Triftitia in nobis rupponitur dari concomitante idca cau1":v exiernx; ergo {per Sc/iol. Prop. 13. /itijiis), ii aliiiuem imaginamur Ljetitia vel Triftitia afficere rem , iiiiam amamus, crga eundem Amore vcl Odio afficiemur. Q>. E. J). S C II o L I u M. Pri)puliti«) 21. nobis explicat, quid lU Commiferatio, quam dclinirc polVumus, (juod /// Trifiitia urta e.\ alteriiis damiio. Quo autcm nomine appellanda fit Ljctitia , (juiv cx altcrius bono oritur, neicio. Porro Amorem erga illum, qui alteri benc fecit , Favorem, ct contra Oilium erga illum , qtii alteri male fecit , liulignationem appcllabimus. Dcnitiuc notandum, nos non tantum mifercri rci, (juam amavimus {tit in Prop. 21. oflendimus): Sed ctiam cjus, (juam aniea nullo affectu profccuti fumus, modo cam nobis limilcni judicemus (ut infra oftendam); Atque adeo ci ctiam faverc, qui iimili benc fecit, ct contra in eum indignari, qui fimili damnum intulit. P 11 O P 0 S I T 1 O XXIII. Qui id , quod odio /labet , Triftitia affecfum imaginaiiir, latabitiir ,• // contra idein l.atitia affecliim efje imaginetiir, contrifiabiiiir ; ei uterque /lic affeclus major aut niinor erit , prout ejiis coiitrarius major aiit miwtr efl in eo , quod odio /labet. 1) E M O N S T K. A T I O. Quatenus rcs odioia Triftitiu afficitur, caicnus dcilruitur, ct eo D e A f f e c t i b u s. 143 magis, qiio majori Triftitia afficitur {per SchoL Prop.ii. hiijus). Qui igitur {per Prop. 20. htijtis) rem , quam odio habet , Triftitia affici imaginatur, Lstitia contra afficietur ; et eo majori, quo majori Triftitia rem odiofam affeclam effe imaginatur; Quod erat primum. Deinde Lsetitia exiftentiam rei Ista? ponit {per idem Schol. Prop.ii. hujiis), et eo magis, quo major La^titia concipitur. Si quis eum, quem odio habet, Lcetitia affectum imaginatur, h;ec imaginatio {per Prop. 13. ht-jui) ejufdem conatum coercebit; hoc eft {per Schol. Prop. 11. hujus) , is, qui odio liabet, Triftitia afficietur, etc. Q.E.D. S C H O L I U M. Ha^c La^titia vix. iblida et abique ullo animi conrtictu efte puteft. Nam (ut ftatim in Propofitione 27. hujus oftendam) quatenus rem fibi innilem Triftitia; affectu affici imaginatur, eatenus contriftari debet ; et contra, fi eandem Lsetitia atfici imaginetur. Sed hic ad folum Odium attendimus. PROPOSITIO XXIV. Si aliquem imaginamur Latitia affivere rem , qiiam odio habemus , Oclio etiam erga eum afficiewur. Si contra eundem imaginamur Triflitia eandem rem afficere , Amore ergo ipfum afficiemur. D E M 0 N S T R A T I O. Demonftiratur eodem modo ha^c Propoiitio, ac Propoiitio 22. luijus, quam vide. s c H o L I u M. Hi et fimiles Odii affeclus ad Invidiam referuntur, qua^ propterea niliil aliud eft:, quam ipfum Odiim, quatenus id conflderatur liominem ita difponere, ut malo alterius gaudeat, et contra ut ejufdeni bonu contriftetur. PROPOSITIO XXV. Id o?nne de nobis deque re aniata affirmare conainur, quod nos , rel rem amatam , Latitia afficere imaginamur; et contra id omne negare , qiiod nos , vel rem amatam , Triflitia afficere imaginamur. DEMONSTRATIO. Quod rem amatam Lstitia vel Triftitia afficere imaginaraur, id nos Lstitia vel Triftitia afficit {per Prop, 21. hujus). At Mens {per 144 E t h i c e s Pars III. Prup. 12. hujtis) ca , qux nos Lcetitia afficiunt, quantum potcft conatur imaginari, lioc eft (/vr Prop. 17. />. 2. <•/ . E. D. S C H O L I U M. Ha?c affectuum imitatio, quando ad Triftitiam refertur, vocatur Cummiferatiu {cle qua ride . E. 1). PROPOSITIO XXXIX. Qi/i alUptem Odi<> habet , ei mahim iiiferre conabitiir, iiifi ex eo majus ftbi malum oriri timeat ; et contra , qui aliquem amat, ei eadem lege benefacere conabitur. D E M 0 N S T R A T 1 O. Alitiuem odio jiabcrc eft {per Schol. Prop. 13. hiiju.<:') aliqucm ut Triftitia: caufam imaginari; adcoquc {pcr Prop. 28. hiijux) i.s, qui ali(iuem odio habct, cundcm amoverc vel dcftrucrc conabitur. Sed fi indc aliiiuid triftiu.s, fivc (tiu(»d idcm cft) majus malum fibi timeat, idquc fc vitare poflc crcdit, n(»n infcrcndo ci, «lucm odit, malum , quod meditabatur, a malo inferendo {per eaiidcm Prop. 28. hujuf) abftincrc cupict; idcpic {pcr Prop. 37. hujiii) majore conatu, (piam quo tencbatur infcrendi malum, (lui propterea pra?valcbit, ut volc- bamus. Secunda; partis dcmonftratio eodem modo procedit. Ergo qui ali(iuem odio habct , ctc. Q. li. D. s c u o L 1 u M. Per bouum hic intclligo omnc genus La^titiae , et (luicquid porro ad eandcm conducit, et pra^cipuc id, quod dcfiderio, qualecunque illiid fit, fatisfacit. Pcr malum autem omne TriftiticC genus, et prscipuc id, quod defiderium fruftratur. Supra enim (//; Schol. Prop. 9, hujits) oftendimus, nos nihil cupcrc, quia id bonum eflc judicamus, fed contra id bonum \ocamus, (luod cupimus; ct confc(iucnter id, quod averfamur, malum appcllamus; (luare unufiiuifiiue ex fuo affectu judicat fcu xftimat, (juid bonum, (piid niahnn, (piid mclius, quid pcjus, et quid dcni^iuc optimum, (piidvc pcnimum fit. Sic Avarus argcnti copiam optimum, cjus autcm inopiam pcflimum judicat, Ambitiofus autcm nihil ai^iue ac Gloriam cupit, ct contra nihil a.'(iuc ac Pudorcm reformidar. Invido dcindc niliil jucundius quam altcrius infclicitas, ct nihil molcftius (]uam alicna fclicitas; ac fic unufiiuifiiuc cx fuo aftectu rcm ali^iuam bonam aut malam, utilem De Affectibus. 155 aut inutilem efTe judioat. Ca^terum liic alfectus, quo homo ita difpo- nitur, ut id, quod vult, nolit, vel ut id, cjuod non vult, velit, Timor vocatur, ijui proindc nihil aliud eft, quam nietiis , qiiatenus honvj ab eodem difponitiir ad maliim , qiiod futieriim Jiidicat, minore vitandim {Vid. Prop. 28. hujui). Sed fi maUuii, quod timet, Pudor fit , tum Timor appellatur Verecundia. Denique fi Cupiditas mahun futurum vitandi coercetur Timore alterius mali, ita ut tiuid potius veht, nefciat , tum Metus vocatur Otnjtcrnatio ^ prscipue fi utrumciue mahun, quod timetur, ex maximis fit. PROPOSITIO XL. Qtii fe odio haberi ab aliquo imaginatur , nec fe ullam odii caiifam illi dedijfe credit, eundem odio contra habebit. DEMONSTRATIO. Qui ahquem odio atFectum imaginatur, eo ipfo etiam odio afficictur {per Prop. 27. hujui) , lioc eft {pcr Schol. Prop. 13. hujus), Triftitia concomitante idea caufa^ externa^. At ipfe {pcr hypothcfn) nullam hujus Triftitia; caufam imaginatur pra:ter ihum, qui ipfum odio ]iabet; ergo ex hoc, quod fe odio haberi ab ahcjuo imaginatur, Triftitia afficietur concomitante idea ejus, tiui ipfum odio habet, five {per idem Schol.) eundem odio habebit. Q. E. D. S C H O L I U M. Quod fi fe juftam Odii caufiim prsbuilTe imaginatur, tum {per Prop. 30. hujm; et ejufdem Schol.) Pudore afficietur. Sed hoc {pcr Prop. 25. hujus) raro contingit. Pra^terea ha;c Odii reciprocatio oriri etiam poteft ex eo , quod Odium fequatur conatus mahim inferendi ei , qui odio habetur {per Prop. 39. hujus). Qui igitur fe odio haberi ab ahquo imaginatur, eundem ahcujus maH five Triftitis caufam imaginabitur; atque adeo Triftiiia afficietur, feu Metu, concomitante idea ejus , (pii ipfum odio habet , tanquam caufa, hoc eft, odio contra afficietur, ut fupra. COROLLARIUM I. Qui, quem amat, odio erga fe affectum imaginatur, Odio ct Amore fimul conflictabitur. Nam quatenus imaginatur, ab eodem fe I5<^ E t h i c e s Pars III. odio haberi, dcterminatur (per Prup. prsced.) ad cundem contra odio habendum. At ( per hypothefin) iplum nihilominus amat : ergo Odio et Amore funul conllictabitur. c o R o I, I. A R I i; M II. Si ali(|uis imaginatur, ab alinun, (lucm antea nullo aftcc^u proiecu- tus eft, malum aliquod pra: Odio fibi illatum clTc, ftatim idcm malum cidem refcrre conabitur. D E M O N S r R A T I O. Qui aliquem Odio erga fe aftecUim clVe imaginatur, eum contra (per praced. Prop.) odio habcbit , et (per Prop. 16. hujus) id omne comminilci conabitur, quod eundem poflit Triftitia afficcre, atque id eidcm {pcr Prop. 39. hiijits) infcrrc Ihulcbit. At (pcr hypnthcfin) primum, quod huiusmodi imaginatur, cll: malum fibi illatum; ergo idem ftatim eidem infcrrc conabitur. Q. E. D. s c H o L I u M. Conatus maium infercndi ei, quem odimus, Ira vocatur; conatus autcm malum nobis illatum referendi Vindicta appellatur. P R 0 P O S I T I O XLI. Si qiiis ab aliquo fe amari imaf;inatur , nec fe ullam ad id cau- fam dedijfe credit (tiuod pcr Coroll. Prop. 15. et per Prop. i<5. hujus fieri poteft), eundcm contra amahit. 1) E M O N S T R A T 1 O. IIa:c Propofitio cadcm via dcmonftratur ac praeccdcns. Cujus etiam Scholium vidc. s C II o L I u M. Quod fi fe juftam Amoris caufam prjcbuiffe crediderit, gloriabitur (per Prop. 30. hujus cum cjufdcm Schol.) ; quod (]uidcm (per Prop. 25. hujui) frcfiuentius contingit, ct cujus contrarium evenire dixi- mus, (piando ali^juis ab ali^juo fe odio haberi imaginatur (lide Schol. Prop. praced.). Porro hic reciprocus Amor, ct confcqucntcr (per Prop. 39. hujus) conatus bcnefacicndi ei, (jui nos amat, quique (/»fr eandem Prop. 39. hujus) nobis bencfacere conatur, Gratia feu Dc Affectibus. 157 Gratitudo vocatur; atque adeo apparet, homines loiige paratiores eiTe ad Viiididam , quam ad referendum beneficium. C O R O L L A Pv I U M. Qui ab eo, quem odio liabet, fe amari imaginatur, Odio et Amore fimul confliclabitur. Quod eadem via , qua primum prxcedentis Coroll., demonftratur. s c n O L I U M. Quod fi Odium pra^valuerit , ei , a quo amatur, malum inferre cona- bitur; qui quidem aifecl:us Criicklitas appellatur, pra^cipue fi illum, qui amat, nullam Odii communem caufam pra^buiiTe creditur. PROPOSITIO XLIl. Qui in aJiquem, Ainure aut fpe Gloria motus , beneficium contulit , contriflahitur y fi viderit , beneficium ingrato animo accipi. D E M U N S T R A T I O. Qui rem aliquam fibi ilmilem amat, conatur, quantum poteil, efficere, ut ab ipfa contra ametur (per Prop. 33. hujus). Qui igitur pra amore in aliquem beneticium contulit, id tacit defiderio, quo tenetur, ut contra ametur, lioc eft {per Prop. o^\.hujus) fpe Gloris, five (^per Schol. Prop. 30. hujus) Lstiti^e; adeoque (per Prop. 12. hujus) hanc Gloria; caufam, (]uantum poteft, imaginari, live ut aclu exiftentem contemplari conabitur. At (^er /;j^or/i^//«) aUud imaginatur, quod ejufdem caufa; exiftentiam fecludit: ergo (^per Prop. 19. hujus) eo ipfo contriftabitur. Q. E. D. PROPOSITIO XLIII. Odium reciproco odio augetur , et Amore contra deleri poteft. D E M O N S T R A T I O. Qui eum, quem odit , Odio contra erga fe affeJtum efle imaginatur, eo ipfo (per Prop. 40. hujus) novum Odium oritur, durante (per hypothefin) adhuc primo. Sed fi contra eundem Amore erga fe affeclum effe imaginatur, quatenus hoc imaginatur, eatenus (per Prop. 30. hujus) fe ipium cum Lstitia contemplatur , et eatenus {per Prop. 29. 15B >1 1 h i c e s Pars III. hujus) eidcm placerc conabitur; hoc cll {^per Prup. 41. * hujus), eateniis conatur ipfum odio non haberc, niilhuiuc Trillitia afliccre; qui qui- dcm conatus {per Prop. 37. hujus) major vcl minor crit pro ratione atVcctus, c\ quo oritur; atque adeo li major fucrit illo, qui cx Odio oritur, ct quo rcm , quam odit (/>»<•;• i-^/v-/;. 26. ///////j), Triftitia afficere conatur, ci pncvalcbit, ct Odium c\ animo dclcbit. Q. E. D. PROPOSITIO XLi\'. Odiuvj , quod Amure plane yincitiir , in Amnrein tranfit ; et jiinor propterea major eji , qnam ji (Jdiiim nun pracejjijjet. D E M O N S T R A T I 0 eodcm modo procedit ac Propofitionis 38. luijus. Nam qui rem, quam odit , five quam cum Triftitia contcmphiri folcbat, araare incipit, eo ipfo, quod amat, hvtatur, et liuic Livtitix', ijuam Amor involvit {vide ejus Dejin. in Schul. Prup. i^^.hujiis), illa etiam accedit, quic e\ eo oritur, quod conatus amovendi Trillitiam, iiuam Odium involvit (/// in Prop. 37. hujus oflendimiis), prorfus juvatur, con- comitantc idca ejus, iiuem odio habuit, tanquam caunu SCHOLIUM. Quaravis res ita fe habeat, ncmo tanien conabitur rem ahquam odio habere, vel Triftitia affici, ut majori liac Lxtitia fruatur; hoc eft, nemo fpc damnum recuperandi , damnum fibi infcrri cupiet , ncc a^grotare defidcrabit fpe convalefcendi. Nam unuscjuifque fuum efle confervare, ct Triftitiam, quantum potcrt, amov'crc fcmper conabitur. Quod fi contra concipi poftet, hominem polVe cupere aUqiiem odio habcrc, ut cum jioftea majori araore profequatur, tum eundem odio haberc fcmpcr dcfiderabit. Nam quo Odium majus fuerit, eo Amor erit major, utquc adco deliderabit lcmpcr, ut Odium magis magifque augeatur, ct cadem dc caufa homo magis ac raagis a^grotare conabitur, ut majori Lxtitia e\ rcftauranda valetudine poftea fruatur; atque adeo femper a-grotarc conabitur, quod {per Prop. 6. hujiis) eft abfurdum. Schmidc, Aucrbacli. — Ed. Pr.: 40. DeAffectibus. 159 PROPOSITIO XLV. S/ qtiis aliqiiem jibi jiviilem Odio iu rem jibi iimilem, qiiam amat , affedlum efj'e imaginatiir, eiim odio habebit. DEMONSTRATIO. Nam res aniata eum, qui ipfam odit, odio contra habet (y^^r Prop. 40. hujtis): adeoquc amans, (]ui aiiquem imaginatur rem amatam odio habere, eo ipfo rem amatam Odio, hoc eft {per Schol. Prop. i"^. hti/as) Triftitia, aftedam efte imaginatur, et confequenter {per Prop. i\. hiijas) contriftatur, idcjue concomitante idea ejus , qui rem amatam odit, tanquam caufa; hoc eft {per Schol. Prop. 13. hajtis) , ipfum odio habebit. {). E. D. PROPOSITIO XLVI. Si qtiis ab aliqtiu cttjtijdam * cla^ts five ncttiotiis a ftia diverfa, Latitia rel Trijfitia afecttis ftierit , concomitante ejas idea , J^tib nomine univerfali claffis vel nationis , tanqtiam catija: is non tantiim tlltim, fed omnes ejtijdem c/ajjis vel nationis amabit vel odio habebit. DEMONSTRATIO. Hujus rei demonftratio patet ex Propofttione 16. hujus Partis. PROPOSITIO XLVII. Latitia , qua ex eo orittir , qtiod fcilicet rem , quam odimus ,defirui , atit alio malo affici imaginamtir , non oritur abfque ulla animi Trijiitia. DEINIONSTRATIO patet ex Prop. 27. hujus. Nam quatenus rem nobis fimilem Triftitia affici imaginamur, eatenus contriftamur. S C II o L I u M. Poteft h^c Propofitio etiam demonftrari ex Corollario Propofitionis 17. Partis 2. Quoties enim rei recordamur, quamvis ipfa actu non exiftat , eandem tantum ut pia;fentem contemphunur , Corpusque eodem modo afficitur ; quare quatenus rei memoria viget , eatenus homo determinatur ad eandem cum Triftitia contemphindum , qua? determinatio, manente adhuc rei imagine, coercetur quidem memoria * Ed. Pr. : cujufdem. Corrigenda : ejufdoii. i6o K t h i c c s Pars III. illarum reriim , iiiia: hujiis exillcntiam rcchuUint , lcJ non toUitur: atque ailco homo eatcnus tantum la.'tatur, quatcnus hivc (.lctcrminatio cocrcetur; ct liinc lit, ut Iktc La.'titia , i\ux e\ rci , (luam odimus , malo (-»ritur, totics rcpctatur , quntics cjurdcm rci rccordamur. Nam, uti diximus, iiuaiulo cjusdcm rci imago cxcitatur, (luia h;cc ipfius rci cxillcniiam involvit , lK)mincm (.lcterminat ad rcm cum cadcm Triftitia C(.>ntcmiilanilum , (jiui candcm contcmplari Iblcbat , cum ipla exifterct. Scd quia cjuiclcm rci imagini alias junxit , (iiuv cjulUcm exiftcntiinn rccUulunt , idco lucc ad Triilitiam dctcrminatii) flaiim cocrcctur, ct honu) dc novo hetatur , ct hoc totics, (juotics lucc repetitio lit. At^juc lucc cadcm cit cauia , cur homincs hctantur, quoties alicujus jam pr;ctcriti nudi rccordantur, ct cur pcricula , a quibus libcniii i'unt , narrarc g;iudcant. Nam ubi ;ili(iuod pcricuUim imaginantur, idcm vcluti adhuc iuturum contempl;i.ntur, et ad id metucndiim dctcrminantur ; (iiia* detcrmiiuitio dc novo cocrcctur idea libertatis , (piam hujus pcriculi idea: juii.xcrunt, cum ;ib codcm liberati l'unt, qusque eos de novo iecuros reddit; atiiuc adco dc novo Ijetantur. PROPOSITIO XLVIII. /Itnor et Odium ex gr. erga Petrim deftruitiir , /i Trijiitia , quam fioc , et Latitia, quam ille itwolvit , idea alterius caufa jungatur ; et eatetius uterque dimituiitur , quatetjus imagitiamur Petrum nonfolum fuifje alterutrius caufam. U E M O N S T R A T I O patet ex fola Amoris ct Odii deiinitionc; quam vide in Schol. Prop. 13. hujus. Nam propter hoc loluin La.'titia vocatur Amor , et Tril^itia Odium erga Petrum , quia fcilicct Pctrus hujus vel illius etfectus caufa elTe confidcratur. lloc itaque prorfus vel ex parte fublato , ailectus quoque erga Pctrum prorius vel ex parte diminuitur. Q. E. D. PROPOSITIO XLIX. jimor et Odium erga rem , quam liberam efje imagitmmur, major ex pari catifa uierque debet effe , quam erga necejjariam. De Affectibus. i5i DEMONSTRATIO. Res, qiuun liberam eflfe imaginamur, debet {per Defin. 7. p. i.) pcr fe abfque aliis percipi. Si igitur eandera Lstitife vel Triftitiae cauflim efle imaginemur , eo ipfo {per Schol. Prop. 13. hujns) ean- dcm amabimus vel odio habebimus, idquc {per Prop.praced.) fummo Amore vel Odio , qui ex dato affectu oriri poteft. Sed fi rera, quae ejufdem affcclus eft caufa , ut neceffariam imaginemur , tum {per eaiulem Defiii. "J. p. i.) ipfora non folara , fed cum aliis ejufdem affectus cauHun effe imaginabimur , atque adeo {per Prop. prac.') Amor et Odium erga ipfam minor erit. Q. E. D. s c H o L I u M. Hinc fequitur, homines , quia fe liberos effe exiftimant, majore Amore vel Odio fe invicem profequi , quam alia ; ad quod accedit affectuum imitatio , de qua vide Prop. 27, 34, 40, et 43. hujus. PROPOSITIO L. Res qiKZcunque poteft ejfe per accidens Spei aut Metus caiifa. DEMONSTRATIO. Hsc Propofitio eadem via demonftratur , qua Propofitio 15. hujus, quam. vide una cura Schol. Propofitionis 18. hujus. s c H o L I u M. Res, quas per accidens Spei aut Metus funt caufje , bona aut mala omina vocantur. Deinde quatenus hsc eadem omina funt Spei aut Metus caufa , eatenus (^per Defin. Spei et Metus , quam vide in Schol.i. Prop. 18. hujus) Ljetitia^ aut Triftiti^e funt caufa, et confe- quenter {per Coroll. Prop. 15. hujus) eatenus eadem amamus vel odio habemus, et {^per Prop. 28. hujus) tanquam media ad ea, quae fpe- ramus , adhibere , vel tanquam obftacuhi aut Metus caufas amovere conamur. Pr^terea ex Propofitione 25. hujus fequitur, nos natura ita effe conftitutos , ut ea , qu^ fperamus , facile , qua^ autem timemus , difficile credamus , et ut de iis plus minusve jufto fentiamus. Atque ex his ort^ funt Superftitiones , quibus homines ubique confliclantur. Csterum non puto operai efle pretiura , anirai hic oftendere fluctua- tiones , qus ex Spe et Metu oriuntur ; quandoquidem ex fohi horum affectuum definitione fequitur , non dari Spera fine Metu , neque i62 E t h i c c s Pars 111. Metum linc Spc (ut tufius luo loco explicabimus) ; et pnutercii quandoquidem , quatcnus aliquid fperamus aut mctuimus , eatcnus idem amamus vel odio habemus ; atque adeo quicquid de Amore et Odio diximus , facilc unufquifque Spei ct Mctui applicare poterit. PROPOSITIU Ll. Diyerft homines ab uno eodemqtie ohjecfo diverfimode affici pojfiint , et tintss idemqtie hottio ab iino eodemqtie obJe8o poteji diierjis temporibtis diverfimode affici. DEMONSTRATIO. Corpus hunianum {per Pofl. 3. /;. 2.) a corporibus extcrnis pUiri- mis modis afficitur. Poflfunt igitur eodem tcmporc duo homines diverfimode eiVe affccti; atque adeo {per Axioin. \., qiiod efl pofl Lemma 3., qiiod vide pofl Prop. 13. p.i.) ab uno eodemque objedo polTunt diverfimode affici. Deindc {per idem Poftiil.) Corpus huma- num poteft jam hoc jam alio modo effe affeclum; ct confe(iuenter {per idem jixiom.) ab uno eodemque objecto divcrfis temporibus diverfimodc affici. Q. E. D. s c H 0 L I u M. Videmus itaque ficri poffe, ut quod liic amat, altcr odio habeat; et quod hic metuit, altcr non mctuat; ct ut unus idcmque homo jam amet, quod antea oderit, ct ut jam audeat, quod antea timuit, etc. Deinde, quia unufcjuifque ex fuo affectu judicat, quid bonum, quid malum, quid melius, et quid pcjus fit {vide Schol. Prop. 39. htijiis), fequitur, homincs tam judicio quam affectu variare ' poffe; et hinc fit, ut cum alios aliis comparamus, ex fola affectuum diffe- rentia a nobis diftinguantur, et ut alios intrepidos, aHos timidos, alios denique alio nomine appellcmus. Ex. gr. ilhun ego intrepidiim vocabo, (jui malum contemnit, quod ego timere foleo; ^t fi prjeterea ad hoc attendam, quod ejus Cupiditas malum infcrendi ei, quem odit, et benefaciendi ei , qucm amat, non cocrcctur timore maH, a quo ego contineri foieo, ipfum audacem appellabo. Deinde illc mihi • N. B. PolTe hoc fieri, tatnetn Mens liumana pars cffet diviiii intcllc(ftus, oftcndimus in SciioJ. Prop. 13. [Ed. Pr. : 17. Fomirc: Coroll. Prop. 11.] p. a. D e A f f c c t i b u s. 16$ tiwidiis vidobitur, qui malum timct, quod cgo contemnere foleo ; et fi infuper ad boc attendam, quod ejus Ctipiditas coercettir timore mali, quod mc continere ncquit, ipfumywy?//^;//wfW eflfe dicam; et fic unulquifqtie judicabit. Denique ex hac hominis natura et judicii inconftantia, ut et quod homo fa.'pe ex folo affectu de rcbus judicat, et quod res, quas ad Lstitiam vel Triftitiam fiicere credit, quafque propterea {per Prop. 28. hiijiis), ut tiant, promoverc, vel amovere conatur, fitpe non niii imaginaria} fmt; ut jam taceam alia, qua: in 2. Parte oftendimus, de rerum incertitudine; tacile concipi- mus, hominem poflfe fiepe in caufa elTe, tam ut contriftettir, qtiam ut la-tetur, five ut tam Triftitia quara La^titia afficiatur, concomitante idea fui tantiuam caufa; atque adeo facile intelligimus, quid Poeni- tentia, et quid Acquiefcentia in fe ipfo * fit. Nempe Posnitentia eft Triftitia concomitante idea fiii, et Acquiefcentia in fe ipfo * efl Latitia concomitante idea fiii , tanqtiam canfa , et hi aft^ectus vehementiflimi funt, quia homines fe liberos efle credunt (ivV/. Prop. 49. hujus). PROPOSITIO LII. Objedium, qnod fimul cum aliis antea ridimus, rel quod nihil habere imaginamur, nifi quod commune eft phiribus , non tamdiu contemphibi- mur, ac illud , quod aliquid fingulare hahere imaginamur. DEMONSTRATIO. Simiilatque objeftum, quod cum aliis vidimus, imaginamur, ftatim ct aliorum recordamur {^per Prop. 18. p.^., cujus etiam Schol. ridc), et fic ex unius contemplatione ftatim in contemplationem alterius incidimus. y\tque eadem eft ratio objecti, quod nihil habere imagi- mur, nifi quod communc eft pluribtis. Nam eo ipfo fupponimus, nos nihil in eo contem^tlari , quod antea cum aliis non viderimus. Verum cum iupponimus, nos in objecl:o aliquo aliquid fingulare, quod antea nunquam vidimus, imaginari, nihil aliud dicimus, quam quod Mens, diun illud objeeium contemplatur, nullum aliud in fe habeat, in ctijus contemplationem ex contemplatione illius incidere poteft; atque adeo ad illud folum contemplandum determinata eft. Ergo objectum, etc. j^. E. D. * Ed. Pr.: In fi ipfd. l6^ E t h i c e s Pars 111. S C H O L I U M. Hxc Mcntis afTectio, five rei fingularis imaii;inatio, quateniis fola in Mente verlatur, vocatur AcItniratio\ qua' fi ab objec^o, quod timcmus, moveatur, Confternatio dicitur, quia mali Admiratio liomi- nem rulpcnlum in Ibla lui contemplatiunc ita tcnet, ut dc aliis cogitarc non valeat, quibus illud malum vitarc poflet. Scd fi id, quod admiramur, fit hominis alicujus prudentia, induftria, vcl aliquid hujufmodi, quia eo ipfo hominem nobis longc antcccUere contempla- mur, tum Admiratio vocatur Veneratio\ alias Horror, fi hominis iram, invidiam, etc. admiramur. Dcindc, fi hominis, qucm amamus, prudcntiam, induftriam, etc. admiramur, Amor eo ipfo (/xrr Prop. \2. hujus) major erit, et hunc Amorem Admirationi five Vcncrationi junc^um Devotionem vocamus. Et ad hunc modum concipcre etiam pofTumus Odium, Spem, Securitatem, ct alios Affectus Admirationi junclos; atque adeo plures Affedus deducere poterimus, quam qui reccp- tis vocabulis indicari folcnt. Unde apparct, Affcctuum nomina inventa effe magis ex eorum vulgari ufu , quam cx corundem accurata cognitione. Admirationi opponitur Contemptus , cujus tamen caufa ha;c plerum- (jue eft, quod fc. ex eo, quod aliquem rem aliquam admirari, amare, metuere, etc. vidcmus, vel ex eo, quod res aliqua primo afpectu apparet fimilis rebus, quas admiramur, amamus, metuimus, etc. {per Prop. 15. cum ejus Coroll. et Prop. 27. hujus) , determinamur ad eandem rem admirandum, amandum, metuendum etc. Sed fi ex ipfius rei prafentia, vel accuratiore contemplatione, id omnc de eadem negare cogamur, quod caufa Admirationis, Amoris, Metus etc. effe poteft, tum Mens ex ipfa rei pra^fentia magis ad ea cogitandum, qua; in objecto non funt, quam qua; in ipfo funt, determinata ma- nct; cura tamen contra ex objecti pra^fentia id pra^cipue cogitarc foleat, quod in objec^o cft. Porro ficut Dcvotio ex rci, quam ama- mus, Admiratione, fic Irrifio cx rei, cpiara odiraus vcl ractuimus, Contcmptu oritiy, et Dedignatio cx ftuUitia.' Contemptu, ficuti Ve- neratio ex Adrairationc prudentia;. Poffumus dcnique Amorcm, Spem, Gloriam, et alios Affectus junftos Contemptui conciperc, atque indc alios pra;tcrea Affectus deducerc, (juos ctiani nullo finguhiri vocabulo ab ahis diftingucrc folemus. De Affectibus. i6$ PROPOSITIO LIII. Cim Mens fe ipfam , fuamque agendl potentiam contemplatur , latatur; et eo magis , quo fe fuamque agendi potentiam diftinctius imaginatur. DEMONSTRATIO. Homo fe ipfum non cognofcit, nifi per affectiones fui Corporis earumque ideas {^per Prop. 19. et 23. p.^.). Cum ergo fit, ut Mens fe ipfam poffit contemplari, eo ipfo ad majorem perfeclionem tranfire, hoc eft {per Schol. Prop. 11. hujus) , Lstitia affici fupponitur, et eo majori, quo fe fuamque agendi potentiam diftinctius imaginari poteft. Q. E. D. C O R O L L A R I U M. Ha^c Lstitia magis magifque fovetur, quo magis homo fe ab aliis laudari imaginatur. Nam quo magis fe ab aliis laudari imaginatur, eo majori LtCtitia alios ab ipfo affici imaginatur, idque concomitante idea fui (^per Schol. Prop. 29. hujus); atque adeo (^per Prop. 11. hujus) ipfe majore Lstitia concomitante idea fui afficitur. Q. E. D. PROPOSITIO LIV. Mens ea tantum imaginari conatur, qua ipfius agendi potentiam ponunt. D E M O N S T R A T I O. Mentis conatus five potentia eft ipla ipfius Mentis eflfentia (^per Prop. 7. hujus) : Mentis autera elTentia (ut per fe notum) id tantum , quod Mens eft et poteft, affirmat; at non id, quod non eft neque poteft; adeoque id tantum imaginari conatur, quod ipfius agendi potentiam affirmat five ponit. Q. E. D. PROPOSITIO LV. Cum Mens fuam impotentiam imaginatur, eo ipfo contriftatur. DEMONSTRATIO. Mentis elTentia id tantum, quod Mens eft et poteft, affirraat, five de natura Mentis eft , ea tantummodo imaginari , quje ipfius agendi potentiam ponunt (per Prop. praced.). Cum itaque dicimus, quod Mens, dum fe ipfam contemplatur, fuam imaginatur impotentiara, nihil aliud diciraus, quam quod, dura Mens aliquid iraaginari cona- irr .Vi7/o/. Prop. ii. ////yV/j) quod ipfa contrirtatur. Q. E. D. C O R O L L A R I V M. IIivc Triftitia ma^is ac magis fovctur, i\ fe ab aliis vituperari imaginatur; tjuod coJcm moilo ilcmonrtratur, ac Coroll. Prop. 53. luijus. S C II o L I u M. IIicc Triftitia concomitante itlca noftnv imbecillitatis Hiimilitas appcllatur; Lxnitia autcm , qua: ex contcmplatione noftri oritur, Phitaiitia, vcl Acquiefceutia in fe ipfo vocatur. Et quoniam lutc toties repetitur, quoties homo fuas virtutes five fuam agendi poten- tiam contemplatur, liinc ergo etiam fit, ut unufquifque fac^a fua narrare, fuique tam corporis quam animi vires oftentare gcftiat, ct ut homines hac de caufa fibi invicem molefti fint. Ex quibus itcrum fequitur, homines natiira efic invidos {vid. Schol. Prop. 24. ct Scho/. Prop. 32. hiijus) , fivc ob fuorum a.'(iualiiun imbecilHtatcm gaudcre, et contra proptcr eorundcm viriutem contriftari. Nam quoties unus- quifque fuas actiones imaginatur , totics Ljctitia {per Prop. 53. hujus) afficitur, ct eo majorc, quo aftiones plus perfectionis expri- mere, ct cafdem diftinctius imaginatur; hoc eft {pcr illa, quA in Schol. I. Prop. 40. p. 2. dicla funt), (juo magis eafdem ab aliis diftinguere et ut res fingulares contemplari poteft. Quare unufquifque ex contemplatione fui tunc maxime gaudebit, (juando aliquid in fe contemplatur, quod dc rcli^juis ncgat. vScd fi id, ijuod de fe affirmat, ad univerfalem hominis vel animalis ideam refert, non tantopere gaudebit; et contra contriftabitur, fi fuas, ad aliorum actioncs com- paratas, imbecilliores effe imaginetur; quam (luidem Triftitiam {pcr Prop.i^. hujus) amovcrc conabitur, idque fu(jrum squaHum a(ftiones perpcram intcrpretando, vcl fuas quantum potcft adornando. Apparet igitur, homines natura proclives efie ad Odium ct Invidiam, ad (juam accedit ipfa educatio. Nam parentcs folo honoris et Invidia; ftimulo liberos ad virtutcm concitarc folent. vScd fcrupulus forfan remanct , quod non raro hominum virtutes admiremur , eofiiuc vcnercmur. Hunc ergo ut amoveam, fequcns addam Corollarium. De Affectibus. i6j COROLLARIUM. Nemo virtutem alicui , nifi ccquali , invidet. DE MONSTRATIO. Invidia eft ipfum Odium (17V/. Sc7ioL Prop. 24. hiijus) , five {per Schol. Prop. 13. hiiJHs) Triftitia, hoc eft in ipfa rc non funt, (luam (jua." in ipfa funt. l^id. Schoi. Prop. 52. hujus. De Affcctibiis. I75 Definitiones Venerationis et Dedignationis miiTas liic facio, quia nuUi, quod fciam , allectus ex his nomen trahunt. VI. Amor eft La^titia concomitante idea caufa." externa;. E X P L I C A T I O. Ha:c Delinitio fatis ch;re Amoris elTentiam explicat ; iUa vero Auctorum , qui detiniunt Amorem effe volinitatem amantis fe jungencU rei amatcz, non Amoris efl*entiam, fed ejus proprietatem exprimit, et, qtiia Amoris efientia non fatis ab Aucloribus perfpecta fuit, ideo neque ejus proprietatis ullum clarum conceptum habere potuerunt ; et hinc faclum, ut eorum definitionem admodum obicuram elfe omnes judicaverint. Verum notandum, cum dico, proprietatem eife in amante, fe voluntate jungere rei amata:, rae per voluntatem non intelligere confenium, vel animi deUbcrationem feu Uberum decretum (nam hoc ficlitium eiVe demonftravimus PropoUtionc 48. partis 2.) , nec etiam Cupiditatem fefe jungendi rei amata.' , quando abeft , vel perfeverandi in ipfius pra.'fentia, quando adeft; poteft namque amor abfque hac aut iUa Cupiditate concipi : fed per voluntatem me Acquiefcentiam intelligere, qua: ell: in amante ob rci amata.' pra^len- tiam, a qua La2titia amantis corroboratur, aut ialtcra fovetur. VIL OcJiiim eft Triftitia concoraitante idea caufa." externs. EXPLICATIO. Qua: hic notanda funt, ex dictis in pracedentis Definitionis Ex- plicatione facile percipiuntur. Fide praterea Sc/iol. Prop. 13. * hiijiis. VIII. Propenjio eft Lstitia concoraitante idea aUcujus rei , qua: per accidens caufa eft La:titia.\ IX. Averfio eft Triftitia concomitante idea alicujus rei , qua; per accidens caufa eft Triftitia\ De Iiis vide Schol. Prop. 15. hiijus. * Briidcr. — Ed. Pr.: ScUol. Prop. 11. I7titiam folidam non elTe. Vid. Schnl. Pr'>i). 47. hiijus. XII. Spes eft inconftans Lxtitia, orta ex idea rci futura; vel prajterita.', dc cujus eventu ahiiuatenus dubitamus. XIII. Metus eft inconftans Triftitia , orta ex idea rci futurai vel pra^te- rita, de cujus eventu aUquatenus dubitamus. Fide de his Schol. 1. Prop. 18. hujus. EXPLICATIO. Ex his dcfinitionibus fequitur, non dari Spem fine Metu, neque Metum fine Spe. Qui enim Spe pcndet et de rei eventu diibitat, is aliquid imaginari fupponitur, quod rci futura; exiftentiam fecludit; atque adeo catenus contriftari {per Prop. 19. hujus), et confequen- ter, dum Spe pendet, metuerc, ut res eveniat. Qui autem contra in Metu eft, hoc eft, de rei, quam odit, eventu dubitat, aliquid etiara iraaginatur, «luod ejufdem rci cxiftentiam fecludit ; atquc adco {per Prop. 20. hiijus) la^tatur, ct confequcnter eatenus Spcm habct, ne eveniat. ♦ Gfrorer, Rriidcr, Ricdcl. — Ed. Pr.: inuigiiiamitr D e A f f ec t ib us. 177 XIV. Seciiritas eft Ljetitia orta ex idea rei futurje vel praeterita?, de qua dubitandi caufa fublata eft. XV. Defperatio eft Triftitia orta ex idea rei futura^ vel prceteritce, de qua diibitandi caufa fublata eft. EXPLICATIO. Oritur itaque ex Spe Securitas , et ex Metu Defperatio , quando de rei eventu dubitandi cauAi tollitur; quod fit, quia homo rem prseteritam vel futuram adeiVe imaginatur et ut pr«fentem contem- platur, vel quia alia imaginatur, qu^ exiftentiam earimi rerum feclu- dunt, qu£e ipfi dubium injiciebant. Nam tametfi de rerum fuigularium eventu {per Coroll. Prop. 31. p. 2.) nunquam poflumus efte certi, tieri tamen poteft, ut de carum evcntu non dubitemus, Aliud enim efle oftendimus {vide Schol. Prop. 49. p. 2.) de re non dubitare, aliud rei certitudinem habere; atque adeo fieri poteft, ut ex imagine rei pr«eteritai aut futura} eodem La^titia^ vel Triftitise aff^eclu afticia- mur, ac ex rei prsfentis imagine, ut in Propofitione 18. hujus demonftravimus , quam cum ejufdem Scholio vide. XVL Gatidiiim eft Lstitia concomitante idea rei prsteritEe , qus prceter Spem evenit. XVIL Qvifcientia morfus eft Triftitia concomitante idea rei prsteritaj, qus praeter Spem evenit. XVIII. Commiferatio eft Triftitia concomitante idea mali, quod alteri, quem nobis fimilem efle imaginamur, evenit. Fid. Schol. Prop. 21. et Schol. Prop. 27. hujus. EXPLICATIO. Inter Commiferationem et Mifericordiam nuUa videtur efl^e difFe- rentia, nifi forte, quod Commiferatio fingularem aff^eftum refpiciat, Mifericordia autem ejus habitum. 178 E thices Pars III. XIX. Favor eft Amor erga aliquem, qui alteri benefecit. XX. Indignatio eft Odium crga aliquem, iiui alteri maletecit. E X P L I c A T I (). Ha-c nomina ex communi ufu aliud fignificare fcio, Sed meum inftitutum non eft, verborum fignificationem, fed rerum naturam explicarc, easque iis vocabulis indicare, quorum fignificatio, quam ex ufu habent, a fignificatione , qua eadem ufurpare volo, non omnino abhorret, quod femel monuilTe fufficiat. Caeterum horum afFectuum caufam vide in CoroUario i. Propofitionis 27. et SchoUo * Propofitionis 22. hujus Partis. XXI. Exiftimatio eft de aliquo pra; Amore plus jufto fcntire. XXII. Defpe&iis cft de aliquo pr£e Odio minus jufto fentire. EXPLICATIO. Eft itaquc Exiftimatio Amoris, et Defpectus Odii effectus five proprietas; atque adeo potcft Exijiimatiu etiam definiri, quod fit Amor , qitatenus hominem ita afficit , tit de re amata plus jufto fentiat, et contra Defpectus , quod fit Odium , quatemis hominem ita afficit , ut de eo , quem odio habet , mimts jufto fentiat. Vide de his Schol. Prop. 16. hujus. XXIII. Invidia eft Odium, quatenus hominem ita afficit, ut ex alterius feUcitate contriftetur, ct contra, ut ex alterius malo gaudeat. EXPLICATIO. Invidije opponitur communiter Mifericordia , quae proinde, invita vocabuli fignificatione, fic definiri poteft. XXIV. Mifericordia eft Amor, quatenus homincm ita aflicit, ut ex bono alterius gaudeat, et contra ut ex alterius malo contriftctur. ♦ Vers. Belg. - Ed. Pr.: Scholiis. De Affectibus. 179 EXPLICATIO. Caeterum de Invidia vide Schol. Prop. 24. et Schol. Prop. 32. hujus. Atque hi afFeclus La^titiit ct Triftitia^ funt, quos idea rei externas comitatur tanquam caufa per fe vel per accidens. Hinc ad alios tranfeo, quos idea rci interna.' coraitatur tanquam caufa. XXV. Acquiefcentia in fe ipfo eft Latitia orta ex eo, quod homo fe ipfuni fuaraque agendi potentiam contemplatur. XXVL Hiimilitas eft Triftitia orta ex eo, quod homo fuam irapotentiara five imbecillitatem contemplatur. EXPLICATIO. Acquiefcentia in fe ipfo Humilitati opponitur, quatenus per ean- dem intelligimus Ljetitiam, qua; ex eo oritur, quod noftram agendi potentiam conteraplaraur; fed quatenus per ipiam etiam intelligiraus Lstitiam concomitante idea alicujus facl:i , quod nos ex Mentis libero decreto feciflTe crediraus, tura Poenitentije opponitut;, qua; a nobis fic definitur. XXVIL Pcenitentia eft Triftitia concomitante idea alicujus fiicli, quod nos ex libero Mentis decreto feciffe crediraus. EXPLICATIO. Horum affecluum caufiis oftendimus in Schol. Prop. 51. hujus, et Prop. 53, 54, et 55. hujus, ejufque Schol. De libero autem Mentis decreto vide Scliol. Prop. 35. p. 2. Sed hic pr£eterea notandum ve- nit, mirum non effe, quod omnes oranino aclus, qui ex coniuetudine pravi vocantur, fequatur Triftitia , et illos , qui recfi dicuntur, Laetitia. Nam hoc ab educatione potiffunum pendere, facile ex fupra dictis intelligimus. Parentes nirairum^ illos exprobrando, Uberofque propter eofdera fa^pe objurgando , hos contra fuadendo et laudando , effecerunt, ut Triftitis comraotiones illis, La^titi^ vero his jungeren- tur. Quod ipfi etiam experientia comprobatur. Nam confuetudo et Religio non eft omnibus eadera, fed contra, quai apud alios facra, apud alios profana, et qus apud alios honefta, apud aUos turpia l8o E t h i c e s Pars III. runi Prout igitur unuftiuirquc educatus ert, ita iacti alicujus poeniict, vel eodem gloriatur. XXVUl. Stiperbia ert dc le pra.' Aniore fui plus jullo leiuire. E X P L I C A T 1 o. Differt igitur Superbia ab Exiftimatione, quod lia:c ad objectum externum, Superbia autcm ad iplum homincm, dc fe pUis jufto lentientcm , referatur. Ca.'terum, ut Exiftimatio Amoris, fic Superbia Philauti;t etfectus vcl proprictas eft, quje propterea etiam dcfuiiri poteft, quod fit Amor ftii , fire Acqtiiefcentia iti fe ipfo , quatetms honnnem ita afficit , ttt de fe pliis jiiflo fentiat (vid. ScIkjI. Prop. 2(5. liujus). Huic affcctui non datur contrarius. Nam nemo de fc , pra." odio fui, rainus jufto fcntit; imo nemo dc fc minus jufto fentit, quatenus imaginatur, fc hoc vel illud nun pofle. Nam quicquid homo imaginatur fe non pofle, id ncceflario imaginatur, ct hac imaginatione ita difponitur, ut id agerc revera non pofllt, quod fc non pofle imaginatur. Quamdiu enim imaginatur fe hoc vel illud non pofl^e, tamdiu ad agendum non eft dcterminatus, et confequenter tamdiu impoflibile ei eft, ut id agat. Vcrumcnimvcro fi ad illa atten- damus, (jua; a fola opinione pcndent , conciperc potcrimus ficri pofle, ut homo de fe minus jufto fentiat; licri enim potcft, ut ali- quis, dum triftis imbecillitatem contemplatur fuam, imaginetur, fc ab omnibus contemni, idquc dum rcliqui nihil minus cogitant, quam ipfum contemncre. Poteft pra:terca homo dc fe minus jufto fentire , fi aliquid de fc in pra.'fenti neget cum relatione ad futurum tempus, cujus cft incertus; ut quod neget, fe nihil certi pofl*e concipcre, nihiUiuc nifi prava vcl turpia pofle cupcre vcl agere , ctc. Pofl^umus deinde dicere, aliquem de fe minus jufto fentire, cum videmus, ipfinn cx nimio pudoris metu ea non audcre, qua; ahi ipfi a-quales audent. Hunc igiiur affeclum poflumus Superbia.* opponerc, quem Abjectioncm vocabo; nam ut cx Acquiefcentia in fc ipfo Superbia, fic ex Humilitatc Abjcctio oritur, qua.' proinde a nobis fic dcfinitur. XXIX. Abje&io eft de fe pra: Triftitia minus jufto fcntirc. De Affectibus. i8i EXPLICATIO, Solemus tamen faepe Superbije Humilitatem opponere, fed tum niagis ad utriufque efFeclus quam naturam attendimus. Solemus namque illum fuperbum vocare, qui nimis gloriatur (xvW. Schol. Prop. 30. hujui), qui non nifi virtutes fuas, et aliorum non nifi vitia narrat, qui omnibus pra^ferri vult, et qui denique ea gravitate et ornatu incedit, quo folent alii, qui longe fupra ipfum funt pofiti. Contra illum humilem vocamus , qui fspius erubefcit , qui fua vitia fatetur , et aliorum virtutes narrat, qui omnibus cedit, et qui denique fub- milTo capite ambulat , et fe ornare negligit. Ca^terum hi afFeclus, nempe Humihtas et Abjecliio, rariiTimi funt. Nam natura humana, in fe confiderata, contra cofdem, quantum poteft, nititur {i'ide Prop. 13. et 54. * hujus); et ideo , qui maxime creduntur abjecti et humiles e(fe, maxime pleramque ambitiofi et invidi funt. XXX. Gloria eft La^titia concomitante idea alicujus noftrai actionis, quam alios laudare imaginamur. XXXI. Pudor eft Triftitia concomitante idea alicujus ac1:ionis, quam alios vituperare imaginamur. EXPLICATIO. De his vide Scholium Propofitionis 30. hujus Partis. Sed hic notanda eft differentia , qure eft inter Pudorem et Verecundiam. Eft enim Pudor Triftitia, qua; fequitur faftum, cujus pudet. Verecundia autem eft Metus feu Timor Pudoris, quo homo continetur, ne ali- quid turpe committat. Verecundia; opponi folet Inipudentia, quje revera affectus non eft, ut fuo loco oftendam: fed affectuum nomina (ut jam monui) magis eorum ufum quam naturam refpiciunt. Atque his Laetitis et Triftitis affectus, quos explicare propofueram, abfolvi. Pergo itaque ad illos, quos ad Cupiditatem refero. XXXII. Defiderium eft Cupiditas five Appetitus re aliqua potiundi, quje * Schmidt, Auerbach. — Ed. Pr., Kirchmann : 15 et 34. — Corrigenda , Verf. Belg., Gfrorer, Bruder, Saiffet: 15 et 54. i82 E t li i c c s Pars IIT. ejufdeni rei mem(>ri;\ fovetur, ct limul aliarum rerum memoria, ijuai ejufdem rei appetendx' exiftentiam rccluiiunt, cocrcctur. K X P L 1 c A T 1 o. Cnm alicujus rei recordamur, ut jam la^pc diximus, eo ipfo difpo- nimur ad eandem codem affectu contcmplandum, ac fi res pr^efens adeffet; fed liivc difpofitio, fcu conatus, dum vigilamus, plerumque cohibetur ab imaginibus rerum, qu£e exiftentiam ejus, cujus recor- damur, fccludunt. Quando itaque rei meminimus, c]uIerum(iuc juncta fit Invidia, dc co vidc Propofitioncm 32. hujus cum cjufdcm Scholio. XXXIV. Cratia fcu Crratitiul) eft Cupiditas, fcu Amoris ftudium, ([uo ci benefacerc conamur, (^ui in nos pari amoris affectu bcncficium con- tulit, Viclc Prop. 39. cum Schol. Prop. 41. htijus. De Affectibus. 183 XXXV. Beuevolentia eft Cupiditas benefaciendi ei , cujus nos miferet. Vide Schol. Prop. 27. hujiis. XXXVI. Ira efl: Cupiditas, qua ex Odio incitamur ad illi, iiuem odimus, malum inferendum. Fide Prop. 39. hujus. XXXVII. VindiSta eft Cupiditas , qua ex reciproco Odio concitamur ad malum inferendum ei , qui nobis pari affectu damnum intulit. Vide 1. Coroll. Prop. 40. hujus cum ejufdem Schol. XXXVIII. Crudelitas feu Sayitia eft Cupiditas, qua aliquis concitatur ad malum inferendum ei, quem amamus, vel cujus nos miferet. EXPLICATIO. Crudelitati opponitur Clementia, quai paflio non eft, fed anirai potentia, qua homo iram et vindiclam moderatur. XXXIX. Timor eft Cupiditas majus, quod metuimus, malum minore vitandi. Vide Schol. Prop. 39. hujus. XL. Audacia eft Cupiditas , qua aliquis incitatur ad aliquid agendum cum peritulo, quod ejus a^quales fubire metuunt. XLI. Puftllanimitas dicitur de eo , cujus Cupiditas coercetur timore periculi, quod ejus a;quales fubire audent. EXPLICATIO. Eft igitur Pufillaminitas nihil ahud, quam INIetus alicujus mah, quod plerique non folent metuere; quare ipfam ad Cupiditatis affec- tus non refero. Eandem tamen hic exphcare vohii, quia, quatenus ad Cupiditatem attcndimus , aifeclui Audaciae revera opponitur. XLII. Confternatio dicitur de eo, cujus Cupiditas mahun vitandi coerce- tur admiratione mah, quod timet. 184 R t h i c e s Pars III. E X P L I C A T I O. Eft itaqiie Conrternatio Pufillanimitatis fpecies. Scd quia Con- llernatio c\ duplici Tiinore oritur, ideo comniodius dcfiniri poteft, iiuod fit Mc-njs, qui homiiiem ftupefacium oiit fluctuaiitem ita omti- riet , tit is malum amovere iion pojpt. Dico ftupefaclum , quatenus ejus Cupiditatem malum amovendi adniiratione coerceri intcUigimus. Flucluantein autcm dico, quatenus concipimus candcm Cupiditaicm coerceri Timore alterius mali, tjuod iplum leijue cruciat : undc rtt, ut , quodnara ex duobus avertat, neiciat. Dc Iiis vide Scliol. Prop. 39. ct Schol. Prop. 52. hujus. Cicterum ilc Pufillanimitatc et Audacia vide Schol. Prop. 51. hujus. XLIII. Humanitas feu Modeftia cft Cupiditas ea faciendi, qus kominibus placent, et omittendi, qux' difplicent. XLIV. Ambitio cft immodica gloria: Cupiditas. EXPLICATIO. Ambitio eft Cupiditas, qua omnes efFectus (^per Prop. 27. et 31. hujus) foventur et corroborantur; et idco hic affectus vix fuperari poteft. Nam quamdiu homo aliciua Cupiditate tcnctur, hac fimul neceffario tenetur. Optimus quifquc , inquit Cicero *, maxime gloria ducitur. Philofophi etiam libris , quos de contemnenda gloria fcribunt, nomen fuum infcribunt , etc. XLV. Luxuria cft immodcrata convivandi Cupiditas, vcl etiam Amor. XLVI. Ebrietas eft immoderata potandi Cupiditas ct Amor. XLVII. Aiaritia cft immoderata divitiarum Cupiditas ct Amor. XLVIII. Libido eft etiam Cupiditas ct Amor in commifccndis corporibus. ♦ Pro Archia 11. De Affectibus. 185 EXPLICATIO. Sive liffic coeundi Cupiditas moderata fit, five non fit, Libido appellari folet. Porro hi (juinque affectus {iit in Schol. Prop. 56. hujus monui) contrarios non habent. Nara INIodeftia fpecies eft Am- bitionis, de qua vide Scliol. Prop. 29 hujus; Temperantiam deinde, Sobrietateni, et Caftitatem Mentis potentiam, non autem paflionem indicare, jam etiam monui. Et tametfi iieri poteft, ut homo avarus , arabitiofus, vel timidus a nimio cibo, potu, et coitu abftineat; Avaritia tamen, Ambitio, et Timor luxuris, ebrietati, vel hbidini * non funt contrarii. Nam avarus in cibum et potura alienum ingur- gitare plerumque defiderat. Ambitiofus autera, raodo fperet fore clara, in nuUa re fibi teraperabit, et fi inter ebrios vivat et fibidi- nofos, ideo quia ambitiofus eft , proclivior erit ad eadeni vitia. Tiraidus denique id , quod non vult , facit. Nam quamvis mortis vitandJB caufii divitias in raare projiciat, raanet tamen avarus ; et fi libidinofus triftis eft, quod fibi morem gerere nequeat, non definit propterea libidinofus efie. Et abfolute hi affectus non tam ipfos actus convivandi, potandi, etc. refpiciunt, quam ipfum Appetitum et Amo- rem. Nihil igitur his affecl:ibus opponi poteft, pr^eter Generofitatem et Animofitatem, de quibus in fcqq. Deiinitiones Zelotypi^e et reliquarum animi fluctuationum filentio praetermitto , tam quia ex compofitione affectuum, quos jam definivi- mus , oriuntur , quam quia plerxque nomina non habent ; quod oftendit ad ufum vita; fufficere , eafdem in genere tantummodo nofcere. Ca^terum ex Definitionibus affectuum, quos explicuimus, liquet, eos oranes a Cupiditate, La^titia, vel Triftitia oriri, feu potius nihil prster hos tres efle, quorum unufquifque variis nomi- nibus appellari folet propter varias eorum relationes et denomina- liones extrinfecas. Si jam ad hos primitivos, et ad ea, qua; de natura Mentis fupra diximus, attendere velimus, aftectus, quatenus ad folara Mentem referuntur, hic definire poterimus. AFFECTUUM GENERALIS DEFINITIO. Affectus, qui animi Pathema dicitur, eft confufa idea, qua Mens * Schmidt, Saiflet, Auerbacli. — Edd. omnes, Verf. Belg., Kirchmann : caflitati. i96 Ethices Pars III. raajorem vel minorem fui Corporis, vel alicujus ejus partis, exiftendi vim, quam antea, affirmat, et qua data ipfa Mcns ad hoc potius quam ad illud cogitandum determinatur. E X P L I C A T I O. Dico prirao, AflFectum feu paflionem animi efle confufam ideam. Nam Mentem eatenus tantum pati oftendimus {ride Prop. 3. hujus)^ quatenus ideas inada^quatas five confufas habet. Dico deinde, qua Mens majorem vel minorem fui Corporis , vel alicujus ejus partis , e.xiftendi xim, quam antea , affirmat. Omnes enim corporum ideiv, quas haberaus, magis noflri Corporis actualem conftitutionem {per Coroll. 2. Prop. 16. p. 1.), quam corporis cxterni naturam indicant; at hjEC, quae affectus formam conftituit, Corporis, vel alicujus ejus panis, conftitutionem indicare vel exprinicre debet, quam ipfum Corpus vel aliqua ejus pars habet, ex eo, quod ipfms agendi po- tentia five exiftendi vis augetur vel minuitur, juvatur vcl coercetur. Sed notandum , cum dico, majorem vel minorem e.xiflendi vim, quam antea , me non intelligere, quod Mens prjefentem Corporis conftitu- tionem cum prsterita comparat, fed quod idea, quje affectus formam conftituit , aliipiid de Corpore affirmat , quod phis minufve realitatis revera involvit, quam antea. Et quia elfentia Mentis in hoc con- fiftit {per Prop. \i. et i-^.p.i.), qu6d fui Corporis aclualem exiftcn- tiam affirmat, et nos pcr perfectionem ipfam rci effentiam intelligimus; fequitur ergo , quod Mens ad majorem minoremve pcrfcctioncm tranfit, quando ei aliquid de fuo Corpore, vel aliqua ejus parte , affirmare contingit, quod plus minufve realitatis involvit , quam antea. Cum igitur fupra dixerim , Mentis cogitandi potcntiam augeri vel minui, nihil aliud intelligere volui, quam quod Mens ideam fui Corporis, vcl alicujus ejus partis, formavcrit , qua^ plus minufve realitatis exprimit, (juam dc fuo Corpore affirmaverat. Nam idearum prjeftantia, ct actualis cogitandi potcntia, ex objecti praeftantia sefti- matur. Addidi denique, et qua data ipfa Mcns ad hoc potius quam ad aliud cogitandum determinatur, ut iira.'tcr Lstitia: et Triftitia; naturam, quam prima definitionis pars explicat, Cupiditatis etiam naturam cxprimercm. Finis Tertia Fartis. E T H I C E S PARS QUARTA, DE SERVITUTE HUMANA, SEU DE AFFECTUUM FIRIBUS. P R iE F A T I O. Humanam impottntiam in moderandis et coercendis afectibus Servi- tutem 1'oco; homo enim affe&ibus obnoxius fui juris non eft , fed fortuna; in cujus poteftate ita eft , ut fape codctus fit , quanquam meliora ftbi videat, deteriora tamen fequi. Hujus rei caufam, et quid praterea affe&us boni vel mali habent , in hac Parte demonftrare pro- pofui. Sed antequam incipiam, pauca de perfectione et imperfeStione , deque bono et malo pnefari lubet. Qiii rem aliquam facere conftituit , eamque perfecit , rem fuam per- fectam efte , non tantum ipfe, fed etiam unufquifque , qui mentem Auctoris illius operis et fcopum recte noverit, aut fe novifte crediderit, dicet. Ex. gr. ft quis aliquod opus {quod fuppono nondum efte peractwii) viderit, noveritque fcopum Auctoris illius operis efte domum adificare, is domum imperfectam efte dicet , et contra perfectam, ftmulatque opus ad finem, quem ejus Auctor eidem dare conftituerat , perduStum viderit. Verum ft quis opus aliquod videt , cujus ftmile nunquam viderat , nec mentem opificis novit, is fane fcire 7ionpoterit,opufne illudperfectum an imperfeStum fit. Atque hac videtur prima fuifte horum vocabulorum l88 Ethices Pars IV. fignificatio. Sed poftquam homincs ideas univerfales formare , et domuum , adificiorum, turrium, etc. exewplaria e.xcogitare, et alia rerum e.xem- plaria aliis praferre iuceperunt , faclum eft , ut umtfquifque id perfecium rocaret , quod cum unirerfali idea, quam ejufmodi rei formaverat , videret * convenire, et id contra imperfecttim , quod cum conceptn fuo exemplari minus convenire videret , quanquam c.x opificis fenlentia confummatum plane efiet. Nec alia videtur efie ratio , cur res natu- rales etiam , qux fcilicet humana manu non funt facfa , perfectas aut imperfeclas yulgo appellent ; folent namque homines tam rerum natu- ralium quam artificialium ideas formare univerfales , quas rerum veluti exemplaria habent , et quas Naturam {quam nihil nifi alicujus finis caufa agere exiftimant) intiieri credunt , fibique exemplaria pro- ponere. Cum itaque aliquid in Natura ficri vident , quod cum con- cepto exemplari , quod rei ejufmodi habent , minus convenit , ipfam Naturam tum defecifie vel peccavifiTe , remque illam imperfectam reli- quifie credunt. Videmus itaquc homines confuevijfe . res naturales perfeHas aut imperfe&as vocare, magis ex prajudicio quam ex eariim vera cognitione. Oftendimus enim in Prima Partis Appendice , Na- turam propter finem non agere; aternum namque illud et infinitum Ens , quod Deum feu Naturam appellaimis , eadem, qua exiftit, ne- ceffitate agit. Ex qua enim natura neceffitate exiftit, ex eadem ipfum agere oftendimus (Prop. i6. p. i.). Ratio igitur , feu caufa , cur Deus feu Natura agit , et cur exiftit, iina eademque eft. Ut ergo nullius finis caufd exiftit , nullius etiam finis caiifd agit; fed ut exiftcndi, fic et agendi principium , vel finem, hahet nulliim. Caufa autem, qua finalis dicitur , nihil eft pratcr ipfum hiimanum appeti- tum , quatenus is alicujus rei veluti frincipiutn feu caufa primaria confideratiir. Ex. gr. cuw dicimus habitationem caufam fuifie finalem hujus aiit illius domus , nihil tum fane intelligimus aliud , quam quod homo ex eo , quod vita domeftica commoda iwaginatus eft , appetitum habuit adificandi domum. Quare habitatio , quatenus tit finalis caufa confideratur, nihil eft prater hunc fingularem appetitum, qiii revcra caufa eft efi^iciens ; qua ut prima confideratur, qtiia homines fuorum ♦ Schfuidt, Auerbach , Saiflct. — Ed. Pr.: viderat. De Servitute Huniana. 189 appetittium caiifas conwwniter ignorant. Simt namque , ut jam fape dixi, fuarum quidem aStionum et appetituum confcii , fed ignari caufa- rtmy a qtiibus ad aliquid appetendum determinantur. Quod praterea 1'ulgo ajunt , Naturam aliquando deficere vel peccare , refque imper- fedtas producere , inter commenta numero , de quibus in Appendice Partis Prima egi. Peife&io igitur et imperfedtio revera modi folim- modo cogitandi funt , nempe notiones , quas fingere folemus ex eo, quod ejufdem fpeciei aut generis individua ad invicem comparamus : et hac de caufa fupra (Defin. 6. p. 2.) dixi, me per realitatem et perfe&ionem idem intelligere. Solemus enim omnia Natura individua ad unum ge- nus , quod generaliffimum appellatur, revocare ; nempe ad notionem Entis , qutz ad omnia abfolute Naturce individua pertinet. Qiiatenus itaque Natura individua ad hoc genus revocamus , et ad invicem com- paramus , et alia plus entitatis feu realitatis quam alia habere com- perimus , eatenus alia aliis perfe&iora ejfe dicimus; et quatenus iifdem aliquid tribuimus , quod negationem involvit , ut terminus , finis , im- potentia , etc. , eatenus ipfa imperfedia appellamus , quia nofiram Men- tem non aque afficiunt ac illa, qua perfedia vocamus , et non quod ipfis aliquid, quod fuum fit , deficiat , vel quod Natura peccaverit. Nihil enim natura alicujus rei competit , nifi id, quod ex neceffitate natura caufa efficientis fequitur, et quicquid ex neceffitate natura caufa efficientis fequitur, id neceffario fit. Bonum et malum quod attinet, nihil etiam pofitivum in rebus , in fe fcilicet confideratis , indicant , nec aliud funt prater cogitandi modos , feii notiones , quas formamus ex eo , quod res ad invicem com- paramus. Nam una eademque res poteft eodem tempore bona et mala , et etiam indiffierens efi^e. Ex. gr. Mufica bona efl Melancholico , mala Lugenti ; Surdo autem neque bona neque mala. Verum, quamvis fe res ita haheat , nobis tamen hac vocabula retinenda funt. Nam quia ideam hominis , tanquam natura humana exemplar, quod intueamur, formare cupimus, nobis ex ufu erit , hac eadem vocabula eo, quo dixi, feufu retinere. Per bonum itaque in feqq. intelligam id, quod certo fcimus medium ejfe, ut ad exemplar humana natura, quod nobis pro- ponimus , magis magifque accedamus. Per malum autem id, quod certo fcimus impedire , quo minus idem exemplar referamus. Deinde homines ipo E t h i c e s Pars IV. perfe&iores atit imperfecliores dicemus , quatenus od hoc idem exemplar magis aut minus accedunt. Nam apprime notandum ef} , cum dico, aliquem a minore ad majorem perfeciionem tranfire, et contra, me non intelligere, qu')d e.v una effentia feu forma in aliam mutatur; Equus namque ex. gr. tam deftruitur, fi in hominem, quam fi in infedtum mutetur; fed quod ejus agendi potentiam, quatenus hac per ipfius naturam intelligitur, augeri rel minui concipimus. Denique per per- fe&ionem in genere realitatem, uti dixi, intelligam; hoc eft , rei cujus- cunque efjentiam , quatenus certo modo exiftit et operatur , nulla ipfius durationis habita ratione. Nam nulla res fingiilaris poteft ideo dici perfedlior, quia plus temporis in exiftendo perfeveravit ; quippe rerum duratio ex earum ejfentia determinari nequit ; quandoqnidem reriim effentia ntillum certum et determinatum exiftendi tempus involvit; fed res quacunque, five ea perfectior fit, five minus , eadem vi, qua exiftere incipit, femper in exiftendo perfeverare poterit , ita tit omnes hac in re aquales fint. DEFINITIONES. I. Per boniim id intelligam, quod certo fcimus nobis efle utile. II. Per malum autem id, quod certo lcimus impedire, quo minus boni alicujus firaus compotes. (De his prjecedentem vide prxfationem fub fniem.) III. Res fingulares voco contingentes, quatenus, dum ad earum folam eflTentiam attendimus, nihil invenimus, quod earum exiftentiam necelTario ponat, vel quod ipfam neceflario fecludat. IV. Eafdem res finguhires voco poffibiles, quatenus, dum ad caufas, ex quibus produci debent, attendimus, nefcimus, an ipfce detcr- minata; fint ad eafdem produccndum. (In Schol. I. Prop. 33. p. 1. inter poflibile ct contingens nulhim feci difFerentiam , quia ibi non opus erat ha,x- accurate diftinguere.) V. Per contrarios affectus in feqq. intelligam eos, qui hominem diverfum trahunt, (luamvis ejufdcm fint generis, ut luxurics et avaritia, qua* araoris funt fpecies; ncc natura, fcd per accidens funt contrarii. VI. Quid per affectum erga rem futuram, pra^fentem, et prsteritam inteUigam, explicui in .Schol. i. et 2, Prop. 18. p. 3., quod vide. De Servitute Humaiia. 191 (Sed venit hic prsterea notandum, quod ut loci, fic etiam tem- poris diftantiam non nifi ufque ad certum quendam limitem polfumus diftincte imaginari; Iioc ell, ficut omnia illa objecl:a, qu^e ultra ducentos pedes a nobis diftant, feu quorum diftantia a loco, in quo fumus, illam fuperat, quara diftinc^e imaginamur, ceque a nobis diftare, et perinde, ac fi in eodem plano effent, imaginari folemus; fic etiam objecla, quorum exiftendi tempus longiore a prsfenti intervallo abeffe imaginamur, quam quod diftincle imaginari folemus, omnia a;que longe a praefenti diftare imaginaraur, et ad unum quafi temporis momentum referimus.) VII. Per tinem, cujus caula aliquid facimus, appctitum intelligo. VIII. Per virtutem et potentiam idem intelligo; hoc eft {per Prop. 7- P- 30? virtus, quatenus ad hominem refertur, eft ipfa hominis eflentia feu natura, quatenus poteftatem habet qujedam efficiendi, qu£e per folas ipfius natura^ leges poffunt inteUigi. A X I O M A. NuUa res fingularis in rerum Natura datur, qua potentior et fortior non detur alia. Sed quacunque data datur alia potentior, a qua illa data poteft deftrui. PROPOSITIO I. Nihil, qiiod idea falfa pofitivum habet, tollitur prafentia veri , quatenus verum. DEMONSTRATIO Falfitas in fola privatione cognitionis, quam ides inadsquats in- volvunt, confiftit {per Prop. 35. p. 2.), nec ipfs aliquid habent pofitivum, propter quod falfa; dicuntur {per Prop. 33. p. 2.); Sed contra, quatenus ad Deum referuntur, vers funt {per Prop. 32. p. 2.). Si igitur id, quod idea faUa pofitivum habet , prtefentia veri,quate- nus verum eft, toUeretur, toUeretur ergo idea vera a fe ipfa , quod {per Prop. 4. p. 3.) eft abfurdum. Ergo Nihil, quod idea, etc. Q. E. D. S C II O L I U M. Intelligitur hsc Propofitio clarius ex 2. Coroll. Prop. 16. p. 2. Nam imaginatio idea eft, qua; magis Corporis humani prsfentem conftitutionem, quam corporis externi naturam indicat; non quidera 192 Ethiccs Pars IV. dirtinctc , lcd ctMifurc; unde quod noftram agendi potentiam auget vel minuit, juvat vel coercet. Quatenus itaque {per Defin. Lcstitice et Triftitia, quas vide in Schol. Prop. 11. p. 3.) rem aliquam nos Lstitia vel Triftitia afficere percipimus, eandem bonam aut malam vocamus; atque adeo boni et mali cognitio nihil ahud eft, quam L^etiti» vel Triftitia^ idea, quse ex ipfo La^titis vel Triftitiai affectu neceflario fequitur {per Prop. 22. p. 2.). At h^ec idea eodem modo unita eft affectui, ip5 E t h i c e s Pars IV. ac Mens unita eft Corpori {per Prop. 21. p. 2.); hoc eft {lU in Schol. ejufdem Prop. oflenfuni), \\xc idca ab iplb atVectu, five {per gen. Affecl. Defin.) ab idea Corporis aflec^ionis, revera non diftin- guitur, nifi folo conceptu; ergo ha;c cognitio boni et raali nihil eft aUud, quani ipfe afleclus, quatenus ejufdeui furaus confcii. Q. E. D. P R 0 P 0 S I T I 0 IX. AffeHus , cujus caufam in prafenti nobis adeffe imaginamur, fortior eft , quam fi eandem non adeffe imaginaremur. DEMONSTRATIO. Imaginatio eft idea, qua Mens rera ut pra^fcntem contemplatur {}'ide ejus Defin. in Sc/io/. Pr. 17. p.2.), qux tamen magis Corporis humani conftitutionem , quam rei extcrnai naturam indicat (per Coroll. 2. Prop. 16. p. 2.). Eft igitur affeftus (per gen. JfeB. Defin.) iraaginatio, quatenus corporis conftitutionem indicat. At imaginatio {per Prop. 17. p. 2.) intenfior eft, quaradiu nihil imaginamur, quod rei externse pra^fentem exiftentiam fecUidit ; ergo etiam affeftus , cujus caufara in pra^fenti nobis adeffe imaginamur, intenfior feu fortior eft, quam fi eandem non adcffe iraaginaremur. Q. E. D. s c H o L I u M. Cura fupra in Propofitionc 18. partis 3. dixerira, nos ex rei futura; vel praeteritai imagine eodem affectu affici, ac fi res, quam iraagina- mur, praefens effet, expreffe monui, id verum effe, quatcnus ad folam ipfius rei imaginem attcndimus; eft enim ejufdem natur^, five res imaginati fimus five non fimus: fed non negavi, eandem debihorem reddi, quando alias res nobis prfefentes conteraphiraur, qus rei futurae praefentera exiftentiam fecludunt; (juod tum monerc neglexi, quia in hac Parte de affectuum viribus agerc conftituerara. COROLLARIUM. Imago rei futura vel pratcritas, hoc eft rei, quam cum rehitione ad tempus futurura vel pra^ieritura fcclufo prafenti conteraphimur, caeteris paribus, debihor eft iraaginc rci jirxfcntis; ct confcquenter affectus erga rera futurara vel pra^tcritara, jcaeteris paribus, reraidior cft affectu erga rem pra.'fcntem. D e S e r V i t u t e H u m a il a. 197 PROPOSITIO X. Erga rem fiituram , quam cito afuturam imaginamtir , intenftus afficimur, quam fi ejus exiftendi tempus longius a prafenti diflare imaginaremur; et memorid rei , quam non diu prateriijje imaginamur, intenfitis etiam afficimur, quam fi eandem diu prateriifi^e imaginaremur, DEMONSTRATIO. Quatenus enim rem cito affuturara, vel non diu prsteriiffe imagi- namur, eo ipfo aliquid imaginamur, quod rei prasfentiam minus fecludit, quam fi ejufdem futurum exiftendi tempus longius a prx- fenti diftare, vel quod dudum prsterierit, imaginaremur {ut per fe notuni)\ adeoque (^per praccd. Prop.) eatenus intenfius erga eandem afficiemur. j^. E. D. s c H 0 L I u M. Ex iis, qucc ad Definitionem 6. hujus Partis notavimus, fequitur, nos erga objefta, quje a prxfenti longiori teraporis intervallo diftant, quam quod imaginando determinare poffumus, quamvis ab invicem longo temporis intervallo diftare intelligamus , aeque tamen remiffe affici. PROPOSITIO XI. Affectus erga rem, quam ut neceffariam imaginamur, cateris pari- bus , intenfior eft , quam erga pofiibilem vel contingentem , five non neceffariam. DEMONSTRATIO. Quatenus rera aliquam neceffariam effe imaginamur, eatenus ejus exiftentiam affirraamus, et contra rei exiftentiam negamus, quatenus eandem non neceffariam effe imaginamur (/)(;r &/;()/. i. Pro/. 33.^. i.); ac proinde {per Prop.^. Iiujus) affectus erga rem neceff^riam, Cceteris paribus, intenfior eft, quam erga non neceffariam. Q. E. D. PROPOSITIO XII. Affe&us erga rem , quam fcimus in prafenti non exifiere, et quam ut poffibilem imaginamur , cateris paribus , intenfior efi , quam erga contingentem. DEMONSTRATIO. Quatenus rem ut contingentera imaginamur, nulla alterius rei ima- gine afficimur, qu^e rei exiftentiam ponat (^per Defin. 3. hujus): fed 198 E t h i c e s Pars IV. contra {fecundum hypothefin) qujcdam imaginanuir, iiiuv ejufdem prse- fentem exiftentiam fecludunt. At ciuatenus reni in futurum podibilem ede imaginamur, eatenus iiua:dam imaginamur, i\wx ejufdcm exiften- tiam ponunt {per Defin. 4. hujus) , hoc cft {per Prop. 18. p. 3.), quje Spem vel Metum fovent; atque adeo affectus erga rem polfibi- lem vehementior eft. Q. E. D. COROLLARIUM. AfFectus erga rem, quam fcimus in pra.'fenti non exiftere, et quara ut contingentem imaginamur, multo remilfior eft, quam fi rera in prxfenti nobis adelTe imaginaremur. D E M O N S T R A T I O. AfFectus erga rem, quam in pra.Menti exiftere imaginamur, intenfior eft, cpiam fi eandem ut futuram imaginaremur {per Coroll. Prop. 9. hujus), et multo vehementior eft, fi tempus futurum a prxfenti * multum diftare imaginaremur {per Prop. 10. hiijus). Eft itaque affectus crga rem, cujus exiftendi tempus longc a prsfenti diftare iraaginamur, multo remifTior, quam fi eandem ut prjefentem imagina- remur; et nihilorainus {pcr Prop. prcec.) intenfior eft, quara fi ean- dem rem ut contingentem imaginarenuir; atiiue adeo afFectus erga rem contingentem multo remiflior erit, quam fi rem iii prsfenti nobis adeffe imaginaremur. j^. E. D. P R O P 0 S I T I O XIII. Affeclus erga rem contin^entem , quam fcimus in prccfenti non exiftere y cateris paribus, remiffior efl , quam affe&us erga rem prateritam. D E M O N S T R A T 1 O. Quatenus rem ut contingentem imaginamur, nuHa alterius rei iraa- gine afficimur, qux rei exiftentiam ponat (per Defin. 3. hujus), sed contra (fecundum hypothefin) qua^dam imaginamur, qux eiufdem praefentcm exiftcntiam fecUiduiu. Verum (juatenus candcm cum rcla- tione ad tcmpus praeteritura iraaginamur, catenus aliquid imaginari ♦ Vers. Bclg. — Ed. Pr. : non wulttnn. Sic omnes recendores; veruin SaKTet ct Kirchmann ita vertunt ac fi antc kriptum cflct: et erga rem futuram multo vehementior ejl. Dc Servitute Humana. 199 fupponimur, quod ipfam ad memoriam redigit , five quod rei imagi- nem excitat {i'ide Prop, 18. />. 2. cum ejufdem Sc/ioL), ac proinde eatenus efficit, ut ipfam, ac fi pra^fens eflfet, contemplemur {pe?- Coroll. Prop. 17. p. 2.). Atque adeo {per Prop. 9. hujtis) affeclus erga rem contingentem, quam fcimus in prjcfenti non exiftere, cjeteris paribus , remiffior erit , quam affeclus erga rem praeteritam. Q^. E. D. PROPOSITIO XIV. f^era boni et mali cognitio, quatenus vera, nullum affectum coercere potejl , fed tantitm quatenus ut affectus conftderatur. DEMONSTRATIO. Affeclus eft idea, qua Mens majorem vel minorem fui Corporis exiftendi vim, quam antea, affirmat {per gen. Jff. Defin.); atque adeo (per Prop. i. /wjus) nihil pofitivum habet, quod prjefentia veri tolli poffit; et confequenter vera boni et mali cognitio,quatenus vera, nullum affeftum coercere poteft. At quatenus affeclus eft (vidc Prop. 8. /lujus) , fi fortior affeclu coercendo fit, eatenus tantum (per Prop. 7. /lujus) affe6tum coercere poterit. Q. E. D. PROPOSITIO XV. Cupiditas , qua ex vera botii et mali cogttitione oritur, multis aliis Cupiditatibus , qua affe&ibus , quibtis cotiflictatntir , oritmtur, reflingui vel coerceri potefl. DEMONSTRATIO. Ex vera boni et mali cognitione, quatenus h^c (per Prop. 8. /lujus) affeftus eft , oritur necefilirio Cupiditas (per i. Affe^. Def.), qucC eo eft major, quo affeftus, ex quo oritur, major Q^(per Prop. 37- P- SO- Sed quia h£ec Cupiditas (per /lypot/ieflti) ex eo, quod aliquid vere inteUigimus, oritur, fequitur ergo ipfa in nobis, quate- nus agimus (per Prop. i. * p. 3), atque adeo per folam noftram effentiam debet intelfigi (per Defin. 2. p. 3.); et confequenter (per Prop. 7. p. 3.) ejus vis et incrementum fola humana potentia defi- niri debet. Porro Cupiditates, quae cx affeftibus, quibus conflicla- mur, oriuntur, eo etiam majores funt, quo hi affectus vehementiores Sigwart. — Ed. Pr. : per Prop. 200 E t h i c e s Pars IV. crunt; atque adeo earum vis et incrementum {pcr Prop. 5. hujui) potcntia caufarum cxtcmarum dcfiniri debct, »iuic, li cum noftra comparctur, noftram potentiam indcfinite Tuperat (/)fr Pro/». 3. /i«/V;j): at»iue adeo Cupiditatcs, ipiic c\ iimilibus afi^edibus oriuntur, vchc- mentiores elTe poffunt illa, quie ex vera boni ct mali cognitione oritur, ac proinde {per Prup. 7. Iiujus) eandcni cocrcere vel reftin- guerc poterunt. Q^. E. D. PROPOSITIO XVI. Capiditas , qua ex cognitione boni et mali , quatenus hac cognitio futurum refpicit , oritur, facilius rerum Cupiditate , qua in prccfentia fuaves funt, coerceri yel refiingui poteft. DEMONSTRATIO. Affectus erga rcni, quam futuram imaginamur, remiflior eft, quam erga prsfentem {^per Coroll. Prop. 9. hujus). At Cupiditas, qua: ex vera boni et mali cognitione oritur, tametfi haec cognitio circa res, quaj in pra.'fentia bona; funt, verfetur, reftingui vel coerceri poteft aUqua tcmcraria Cupiditate {per Prop. praced., cujus dem. univerfalis eft)\ ergo Cupiditas, qua; ex eadem cognitionc, quatcnus ha'c futu- rum refpicit, oritur, facihus coiirccri velreftingui pf'tcrit,etc. Q.E.D. PROPOSITIO XVII. Cupiditas, qua oritur ex yera boni et mali cognitione, quatenus hac circo res contingentes verfatur, niulto adliuc facilius coerceri poteft Cupiditate rerum , qucc prafentes funt. DEMONSTRATIO. Propofitio ha.'c eodem modo ac Prop. prsced. demonftratur ex Coroll. Prop, 12. hujus. S C H O L I U M. Ilis me caufara often^ifie credo, cur homines opinione magis quam vera Ratione commovcantur, ct cur vera boni et mali cognitio animi commotiones excitet, ct fa.'pe omni Ubidinis generi cedat ; unde illud Poeta; * natum, Fidco meliora proboquc, deteriora fequor. Quod idem etiam ?2cclcfiaftcs ** in menic habuiflc vidctur, cum Ovid. Metam. VII. 20 sq. I. 18. De Servitute Humana. 201 dixit, Qui augct fcientiam , auget dolorm. Atque hsc non eum in finem dico, ut inde concludam, pra^ftabilius efle ignorare quam fcire, vel quod ftulto intelligens in moderandis afFectibus nihil interfit, fed ideo quia neceffe eft, noftra; natur^e tam potentiam quam impoten- tiam nofcere, ut determinare pollimus, quid Ratio in moderandis affecUbus poffit, et quid non poffit; et in hac Partc de fola humana impotentia me aclurum dixi. Nam de Rationis in affectus potentia feparatim agere conftitui, PROPOSITIO XVIII. Cupiditas , qua ex Latitia oritur, cateris paribus , fortior ejl Cu- piditate , qua ex Triflitia oritur. DEMONSTRATIO. Cupiditas eft ipAi hominis effentia {per i. AffeB. Defin.), hoc eft {per Prop. 7. p. 3.) conatus , quo homo in fuo effe perfe- verare conatur. Quare Cupiditas , qua^ ex Laetitia oritur , ipfo LaetiticC affectu {per Defi/i. Latitia, quam vide in Schol. Prop. 11. p. 3.) juvatur vel augetur; qua^ autem contra ex Triftitia oritur, ipfo Triftitiae affeclu {per idem Schol.) minuitur vel coercetur; atque adeo vis Cupiditatis, tiua; ex L^etitia oritur , potentia humana fimul et potentia caufse externje, qu» autem ex Triftitia, fola humana potentia definiri debet; ac proinde hac illa fortior eft. Q. E. D. S C H O L I U M. His paucis humans impotentia^ et inconftantice caufas, et cur homines Rationis prscepta non fervent , explicui. Supereft jam , ut oftendam, quid id fit, quod Ratio nobis prsfcribit, et quinam affeclus cum Rationis humans reguhs conveniant, quinam contra iifdem contrarii fint. Sed antequam hsc proHxo noftro Geometrico ordine demonftrare incipiam , lubet ipla Rationis diclamina hic prius breviter oftendere , ut ea , quae fentio , faciHus ab unoquoque perci- piantur. Cum Ratio nihil contra Naturam poftulet, poftulat ergo ipfli, ut unufquifque feipfum amet, fuum utile, quod revera utile eft, quccrat, et id omne, quod hominem ad majorem perfectionem revera ducit, appetat, et abfolute, ut unufquifque fuum effe, quan- tum in fe eft, confervare conetur. Quod quidem tam neceffario 202 E t h i c c s Pars IV. verum eft, (luani quod totum lU lua partc majus (A^/Vftf Pr')/). 4. />. 3.). Deinde , ijuandoquidem virtus {per Dejin. 8. hujus) nihil aliud eft, quara ex legibus proprijc naturse agerc, et ncmo luum elTe {per Prop. 7. p. 3.) conlervare conetur, nifi cx propria: fua." natura: legi- Inis; hinc requitur primo, virtutis fundamentum eHc ipfum conatum proprium cfle confervandi , et felicitatcm in co confiftcre, quod homo fuum efle confervare poteft. Seciindo fcquitur, virtutcm propter fc elTc appetcndam, ncc quicquam, quod ipfa pra;ftabilius aut quod utilius nobis fit, dari, cujus caufa deberet appeti. Tertio denique fequitur, eos, qui fe interficiunt, animo efl^e impotentes, eofquc a caufis externis, fuai natura; rcpugnantibus, prorfus vinci. Porro cx Poftuhito 4. partis 2. fetiuitur, nos eflicere nunquam pofle , ut nihil extra nos indigcamus ad noftrum cfle confcrvandum, ct ut ita viva- mus, ut nullum commercium cura rebus, qua: extra nos funt, habea- raus; et, fi praeterea noftram Mentem fpeclemus, fanc nofter intel- lcctus imperfectior efl^et , fi Mcns fola cflet , nec quicquam pra:ter fc ipfam intelHgeret. Multa igitur extra nos dantur, qua; nobis utilia, qua^que propterea appetenda funt. Ex his nuUa pra.'ftantiora exco- gitari pofl^unt, quam ea, qua; cura noftra natura prorfus conveniunt. Si enira duo ex. gr. ejufdera prorfus natura: individua invicem jun- guntur , individuum componunt fingulo duplo potentius. Homini igitur nihil horaine utilius; nihil, inquam, homines pr£eftantius ad fuum efle confervandum optarc poflunt, quam quod omnes in orani- bus ita convcniant, ut oninium Mentes et Corpora unam quafi Mentem unumque Corpus componant, ct omncs fimul, (juantum pofl^unt, fuum efle confervare concntur, omnefque fimul oraniura communc utile fibi qujerant; ex quibus fequitur, homines, qui Rationc gubcrnantur, hoc cft homincs, (\\\\ ex ductu Rationis fuum utile qujerunt, nihil fibi appeterc, (juod reliquis hominibus non cupiant, atque adeo eofdera jiiftos, fidos, atque honeftos efle. Hxc illa Rationis di(5taraina funt, qua: hic paucis oftcndcrc pro- pofueram, ante^iuam cadcm prolixiori ordine demonftrare inciperera; quod ea dc caufa fcci, ut, fi ficri poflct, corum attcntioncm mihi conciliarem, cjui credunt, hoc principium, (iu(jd fcilicet unufquifque fuum utilc (iua:rcrc tenctur, impietatis, non autem virtutis et pietatis De Servitute Hiimana. 203 efle fundamentum. Poftquam igitur rem fefe contra habere breviter oftenderim, pergo ad eandem eadcm via , qua huc ufque progreffi fumus, demonftrandum. PROPOSITIO XIX. Id liimfquifque ex legibus fun funt invicem molefti, quatenus natura conveniunt, hoc eft quatenus uterque idem amat, fed qua- tenus ab invicem difcrepant. Nara quatenus uterque idem amat, eo ipfo utriufque amor fovetur {pe^- Prop. 31. p. 3,), hoc eft {per Defin. 6. Affecf.) , eo ipfi > utriufque Lstitia fovctur. Quare longe abeft, ut quatenus idem amant, et natura conveniunt, invicem mo- lefti fint. Sed hujus rei caufa, ut dixi, nuUa alia eft, quam quia natura difcrepare fupponuntur. Supponimus namque , Petrum ideam habere rei amato: jam pofleifa?, et Paulum contra ideam rei amatiE amilla}. Unde tit , ut hic Triftitia , et ille contra Laetitia afficiatur, atque eatenus invicem contrarii lint. Et ad hunc modum oftendere facile polfumus, reliquas odii caufas ab hoc folo pendere, quod homines natura difcrepant, et non ab eo , in quo conveniunt. PROPOSITIO XXXV. Qiiatemis homiiies ex ductii Rationis vivimt , eatemis tantum natura femper neceffario conveniunt. DEMONSTRATIO. Quatenus liomines affectibus , qui paftiones lunt , conflictantur, polTunt elTe natura diverfi {per Prop. 33. hujus) et invicem contrarii {per Prop. praced.). Sed eatenus homines tantum agere dicuntur, quatenus cx duclu Rationis vivunt {per Prop. 3. p. 3.); atque adeo quicquid ex humana natura , quatenus Ratione definitur, fequitur, id (per Defin. 2. p. 3.) per folam humanam naturam, tanquam per proximam fuam caufam , debet intelligi. Sed quia unufquifque ex fus naturje legibus id appetit, quod bonum, et id amovere conatur, quod malum efl*e judicat (per Prop. 19. hujus); et cum pr^eterea id, quod ex dictamine Rationis bonum aut malum efle judicamus, neceflario bonum aut malum fit (per Prop.^i. p.2,.); Ergo homines, quatenus ex ducl:u Rationis vivunt, eatenus tantum ea ncceflario agunt, qua; humana: natura?, et confequenter unicuique homini neceflario bona lunt, hoc eft (per Coroll. Prop. 31. ht.-jus) qnx cum natura uniuf- cujufque liominis conveniunt; atque adeo homines etiam inter fe, (jua- tenus ex ductu Rationis vivunt, neceflario femper conveniunt. Q.E.D. ai2 E t h i c e s Pars IV. C O R (» L L A 11 1 l' M 1. Nihil fingulare in rerum Natura ilatiir, ijuod homini fit utilius quam homo, qui e\ dudu Rationis vivit. Nam id homini utiliflimum eft, quod cum lua natura maxime convenit {per Curoll. Prop. 31. hiijus), hoc eft {iit per fe rjotum) homo. Ai homo ex legibus lutt naturiv ablblute agit, quando c\ ductu Rationis vivit {per Defiti. 2. f. 3.), et eatenus tantum cum natura alterius hominis necefl'ario femper convenit {per Prop. praced.)\ ergo homiiii nihil inter res fingulares utihus datur quam homo , etc. Q^. E. D. COROLLARIUM 11. Cum maxime unufquilque homo fuum libi utile (]ua?rit , tum maxime homines funt fibi inviccm utiles. Nam quo magis unufquis- que fuum utile qua^rit , et fe confervare conatur, eo magis virtute praeditus eft {per Prop. 20. hiijtis), five , quod idem eft {per Defin. 8. hujiis), eo majore potentia prx^ditus eft ad agendum ex fua.' natura; legibus, hoc eft {per Prop. 3. p. 3.) ad vivendum ex du(flu Rationis. At homines tum maxime natura conveniunt, cum e\ ductu Rationis vivunt {per Prop. praced.); Ergo {per prac. Coroll.) tum maxime homines erunt fibi invicem utiles, cum maximc unufquifque fuum uiile fibi qua;rit. Q. E. D. s c H o L 1 u M. Qu£E modo oftendimus, ipfa etiam experientia quotidie tot lamque luculentis teftimoniis teftatur, ut omnibus fere in ore fit: hominem homini Doum efle. Fit tamen raro, ut homines ex ductu Rationis vivant; fed cum iis ita comparatum eft, ut plerumque invidi, atque invicem molefti fint. At nihilominus vitam folitariam vix tranfigere queunt, ita ut plerifque illa delinitio, quod homo fit animal fociale, valde arriferit; et revera res ita fe habet, ut cx hominum communi focietate multo plura commoda oriantur, quam damna. Rideant igitur, quantum velint, res humanas Satyrici, eafque deteftentur Theologi, et laudent, quantum poflunt, Melancholici vitam incultam et agreftem , hominefque contemnant, et admircntur bruta; expcricn- tur tamen, homines mutuo auxilio ea, (juibus indigent, multo faci- lius fibi parare, et non nifi junctis viribus pericula, qua; ubique imminent, vitare pofle; ut jam taceam , quod multo prajftabilius fit, D e vS e r V i t u t e H u m a n a. 213 et cognitione noftra magis dignum, liominum, (juam brutorum facta contemplari. Sed dc his alias prolixius. PROPOSITIO XXXVI. Summim buiium eorum, qui virtutem fecfantur, omnibus commuiie efl, eoque omnes aque gaudere foffunt. D E M O N S T R A T I 0. Ex virtute agere efl: ex ductu Rationis agere (^per Prop. 24. hujus), et quicquid ex Ratione conamur agere, efl: intelligere {per Prop.26. /lujus) ; atque adco (per Prop. 28. hujus) fummum bonum eorum , qui virtutem fectantur, efl: Deum cognofcere, hoc efl: {per Prop. ^j^ p. 2. et ejufdem Schol.) bonum, quod omnibus hominibus commune eft, et ab omnibus hominibus , (juatenus ejufdem funt natutce, poffi- deri sque potefl:. Q. E. D. s c H o L I u M. Si quis autem roget, quid fi fummum bonum eorum, qui virtutem fectantur, non efiet omnibus coramune ? an non inde, ut fupra (i-ide Prop. 34. hujus), fequeretur, quod homines, qui ex duclu Rationis vivunt, hoc efl: {per Prop. 35. hujus) homines, quatenus natura conveniunt, eflent invicem contrarii? Is hoc fibi refponfum habeat, non ex accidenti , fed ex ipfa natura Rationis oriri, ut hominis fumraum bonura oranibus fit commune, nimirura quia ex ipfa huraana elfentia , quatenus Ratione definitur , deducitiir; et quia horao nec efle nec concipi poflet, fi potefl:atem non haberet gaudendi hoc fiunrao bono. Pertinet nanique (^per Prop. 47. p. 2.) ad Mentis humanae eflentiam, adaHpiatam haberc cognitionem jeterna; et infini- fx. eflenticE Dei. PROPOSITIO XXXVII. Bonum , quod unufquifque , qui fectatur virtutem , fibi appetit , re- liquis hominibus etiam cupiet, et eo magis, quo majorem Dei habuerit cognitionem. D E M O N S T R A T I O. Homines, quatenus ex ducl:u Rationis vivunt, funt homini utiliflTimi {per Coroll. i. Prop. 35. hujus); atque adeo (^per Prop, 19. hujus) ex duftu Rationis conabimur neceflario efiicere, ut homines ex du(flu ai4 E t h i L- c s Pars IV. Rationis viv.int. At bomini , iiiiod iiiiufquifque, qui ox Rationis dictamine vivit, lioc eft {per PnifK 24. huins) qui virtuteni fedatur, fibi appetit, ert intellisiere (/>£•/" Pr'ip.26. /////V/.r); cri;(> bonimi, (jutul unufquiUiue, qui virtuteni fedatur, fibi appetit , rcli(|uis hominibus etiam cupiet. ncinilc Cupiditas, iiuatenus ad Mcntcni rcfertur, c\\ ipfa Mentis elVentia (pcr i. .Iffccl. Deji/i.); Mciitis autem elVentia in cognitione confiftit {per Pmp. 11. p. 2.), (lua; Dei cognitioneni in- volvit (per Prop. 47. />. 2.), et fine (jua {per Pnip. 15. p. i.) nec elVe nec concipi potcl\; adco^iuc (pK) INIentis elVcntia niajorem Dei cognitionem involvit, eo Cupiditas, (jua is, (lui virtutem fcclatur, bonum , (^uod fibi appetit, altcri ciqiit, ctiani major erit. Q. E. D. J li t c r. Bonum, (piod liomo fibi appetit ct amat, confiantius amabit, fi viderit, afios idem amare {pcr Pnip. 31. />. 3.); aKjuc adco (per Curoll. ejtifdem Prop.) conabitur, ut reli^iui idem ament; et (juia hoc bonum (per Prop. prac.) omnibus communc eft, eo^iue omnes gau- dere polVunt, conabitur ergo {per candcm rationem), ut omnes codem gaudeant, et {per Prop. 37. p. 3.) eo magis, (pK» hoc bono magis fructur. Q. E. D. S C U 0 L I M M I. Qui ex fulo alTeclu conatur, ut rcli^jui amcnt, (piod ipfc amat, et ut rcli(iui cx ipfius inij;cni() vivant, folo impctu agit, ct ideo odiofus cft, pra.'cipue iis, quibus alia placcnt, (lui^iue propterea etiam ftudcnt, ct codem impctu conantur, ut reli^iui coiitra ex ipfi>- rum ingenio vivant. Deindc (juoniam fumminn, (juod homines ex afFecftu appetunt, bonum ficpc talc cft, ut unus tantum cjus pofiit eflc compos, hinc fit, ut (jui amant, mente fibi non conftcnt, ct dum laudes rci, (juam amant, narrarc gaudcnt, timcant crcdi. At qui reliquos conatur Ratione diicere, non impctu, fcd humanitcr ct benignc agit, ct libi mcntc maxinic conftat. Porro (juic^iuid cupi- mus et agimus, cujus caufa * fiunus, (]uatcnus Dci habciTius idcam, five (luatenus Dcum cognofcimus, ad Rcli^qioiicin rcfero. ('upiditatcm autem bcnc faciendi, (jua} cx eo ingeneratur, (luod ex Rationis ductu • E(l. Pr. : cujus caufd. De Servitute Humana. 215 viviraus, Pietatem voco. Cupiditatem deinde, qua homo, qui ex duftu Rationis vivit, tenetur, ut reliquos fibi amicitia jungat, /f(9«(r- jiatem voco, et id honeflum, quod homines, qui ex duclu Rationis vivunt, laudant, et id contra turpe , quod conciliands amicitije re- pugnat. Prxter hsc, civitatis etiam qusenam fint fundamenta oftendi. Differentia deinde inter veram virtutem et impotentiam facile ex fupra diclis percipitur; nempe quod vera virtus nihil aliud fit, quam ex folo Rationis duclu vivere ; atque adeo impotentia in hoc folo confillit, quod homo a rebus, qu£ extra ipfum fant, duci fe patia- tur, et ab iis ad ea agendum determinetur, quse rerum externarura coraraunis conftitutio , non autem ea , quae ipfa ipfius natura , in fe fola confiderata, poftulat. Atque hac illa funt, quje in SchoHo Propofitionis 18. hujus Partis demonftrare promifi, ex quibus appa- ret, legem illam de non maclandis brutis magis vana fuperftitione et muUebri mifericordia, quam fana Ratione fundatam efTe. Docet qui- dem ratio noftrum utile quaerendi*, neceffitudinem ** cum hominibus jungere, fed non cum brutis, aut rebus, quarum natura a natura humana eft diverfa; fed idem jus, quod illa in nos habent, nos in ea habere. Imo quia uniufcujufque jus virtute feu potentia unius- cujufque definitur, longe majus homines in bruta, quam haec in homines jus habent. Nec taraen nego bruta fentire; fed nego, quod propterea non liceat noftrje utilitati confulere, et iifdem ad libitura uti, eaderaque traclare prout nobis magis convenit; quandoquidera nobifcura natura non conveniunt, et eorum affeftus ab afTedibus humanis funt natura diverfi {vide Schol. Prop. 57. p. 3.). Supereft ut explicem, quid juftum, quid injuftum, quid peccatum, et quid denique meritura fit. Sed de his vide feq. SchoHum. SCHOLIUM II. In Appendice Partis primce expHcare proraifi, quid laus et vitu- periura, quid raeritura et peccatum, quid juftum et injuftura fit. Laudem et vituperium quod attinet, in Scholio Propofitionis 29. * Sic rede verf. Belg.; cf. infra pagg. 247. vf. 15., 259. vf. 25., 559. vf. 34., 579. vf. 10. — Schmidc, Auerbach, Kirchmann: Ratio, noftrum utile qua- rendi caufd necejfttudinem. ** Saiflet : Ratio, noftr. ut. qu. nec. nos cum hominibus jungere. 2x6 Ethices Pars IV. partis 3. explicui; de reliquis autem hic jam crit dicendi locus. Sed prius pauca de JJatu hominis naturali et ciyiii dicenda funt. Exiftit unufquifque furamo Naturje jure, et confequenter furamo Naturje jure unufquifque ea agit, qux ex fua; naturae neceflltate fequuntur; atque adeo furamo Naturje jure unufquifque judicat, quid bonum, quid malum fit, fuxque utilitati ex fuo ingenio confulit (x'ide Prop. 19. et 20 hujus) , fefeque vindicat {yide CorolL 1. Prop. 40. p. 3.)» et id, quod amat , confervare, et id, quod odio habet, deftruere conatur {vide Prop. 28. p. 3.). Quod fi homines ex duftu Rationis viverent, potiretur unufquifque {per Coroll. i. prop. 35. hujus) hoc fuo jure abfque ullo alterius damno. Sed' quia afFedibus funt obnoxii {per Coroll. Prop. 4, hujus), qui potentiam feu virtutem humanam longe fuperant {per Prop. 6. hujus), ideo fjepe diverfi trahuntur {per Prop. 33. hujus), atque fibi invicem funt contrarii {per Prop. 34. hujus) , mutuo dum auxilio indigent {per Schol. Prop. 35. hujus). Ut igitur homines concorditer vivere ct fibi auxilio effe poffint, necefle eft, ut jure fuo naturali cedant, et fe invicem fecuros reddant, fe nihil acturos, quod poffit in alterius damnum cedere. Qua autem ratione hoc fieri poffit, ut fcilicet homines , qui affeclibus necefl^ario funt obnoxii {per Coroll. Prop. 4. hujus), atcjue inconftantes et varii {per Prop. 33. hujus), poffint fe invicem fecuros reddere, et fidem invicem habere, patet ex Propofitione 7. hujus partis et Propofitione 39. partis 3. Nempe quod nullus affeclus coerceri poteft, nifi affectu fortiore et contrario affeftui coercendo, et quod unufquifque ab inferendo damno abftinet timore majoris damni. Hac igitur lege Societas firmari poterit, fi modo ipfa fibi vindicet * jus, quod unufquifque habet, fefe vindicandi, et de bono et malo jndi- candi ; quseque adeo poteftatem habeat communem vivendi rationem praefcribendi , legefque ferendi, eafque non Ratione, quae affeftus coercere nequit {per Schol. Prop. 17. hujus), fed minis firmandi. Hsc autem Societas, legibus et poteftate fefe confervandi firmata, Civitas appellatur, et qui ipfius jure defenduntur, Cives; ex quibus facile intelHgimus, nihil in ftatu naturali dari, quod ex omnium con- Ed. Pr. : vendket, ut ct alias, etsi modo: vindicat et mox : vindictndi. De Servitute H u m a n a. 217 fenfu bonum aut malum fit; ciuandoquidem unufquifiue, (lui in Itatu eft naturali, fucC tantummodo utilitati confulit, et ex fuo ingenio, et quatenus fuje utilitatis tantum habet rationem, (luid bonum quidve malum fit, decernit, et nemini, nifi fibi foli, obtemperare lege ulla tenetur. Atque adeo in ftatu naturali peccatum concipi necpiit; at quidem in ftatu Civili , ubi et communi confenfu decernitur, quid bonum quidvc raalum fit, et unufquifque Civitati obteraperare tene- tur. Eft itaque peccatiim nihil aliud quara inobedientia , quae propterea folo Civitatis jure puiiitur, et contra obedientia Civi meritiim duci- tur, quia eo ipfo dignus judicatur, qui Civitatis commodis gaudeat. Deinde in ftatu naturali nerao ex corarauni confenfu alicujus rei eft Dominus, nec in Natura aliquid datur, quod podit dici hujus ho- minis elfe, et non illius; fed omnia omnium funt; ac proinde in ftatu naturali nulla poteft concipi voluntas unicuique fuum tribuendi, aut alicui id , quod ejus fit, eripiendi; hoc eft, in ftatu naturali nihil fit, quod jujlum aut iujuftum pofiit dici ; at quidcm in ftatu civili, ubi ex communi confenfu decernitur, cjuid luijus, quidve illius fit. Ex quibus apparet, juftum et injuftum, peccatum et me- ritum, notiones efle extrinfecas; non autem attributa, qus Mentis naturam explicent. Sed de his fatis. PROPOSITIO XXXVIII. Id , quod Corpus hiimanum ita difponit, ut pluribus modis pojfit affici , vel quod idem aptum reddit ad corpora externa pluribus modis afficiendum, homini eft utile; et eo utilius , quo Corpus ab eo aptius redditur, ut phiribus modis afficiatur, aliaque corpora afficiat; et contra id noxium eft , quod Corpus ad hac minus aptum reddit. DEMONSTRATIO. Quo Corpus ad hsc aptius redditur, eo INIens aptior ad percipien- dum redditur (^per Prop. 14. p. 2.); adeotiue id, quod Corpus hac ratione difponit, aptum^iue ad hsc reddit , eft necefl^ario bonum feu utile {per Prop. 26. et 27. hujus) , et eo utiHus, quo Corpus ad hcEC aptius poteft reddere; et contra (per eandem Prop. 14. p. 2. inverfam, et Prop.i6. et i-.hujus) noxium, fi Corpus ad ha^c minus aptura reddat. j^. E. D. 2i8 E t h i c e s Pars IV. P R O P O S I T 1 0 XXXIX. Qi/if effieitint , ut motiis et qiiietis ratio , quam Corporis hiimani partes ad inricem habent , confervetur, bona funt; et ea contra ma/a , qu. 2.). At id , quod formam humani Corporis confti- tuit, in hoc confiftit, quod ejus partes motus fuos certa quadam ratione fibi invicem communiccnt {per Dcfin. ante Lcm. \.,quamvide pojl Prop. 13. /). 2.). Ergo (lua; cfficiunt, ut motus et quietis ratio, tiuam Corporis humani partes ad invicem habent, confervetur, eadem humani Corporis formam confervant, et confe^iuenter efficiunt {per Poft. 3. et 6. p. 2.), ut Corpus liunianum nniltis modis affici, et ut idem corpora externa multis modis ailiccrc poffit, adcoque (/'^;' /'roy). prac.) bona funt. Deinde, qua; efficiunt, ut Corporis humani partcs aham motiis ct (luietis rationem obtincant , eadem (per eandem Defin. p. 2.) efficiunt, ut C(.»rpus humanum aliam formam induat, hoc eft (/// per fe notuni , et in fine prafationis hujiis partis monui- mus) ut Corpus humanum deftruatur, et confequenter ut omnino ineptum reddatur, ne poffit pluribus modis affici, ac proinde (per Prop. prac.) mala funt. Q. E. D. s c n o L I u M. Quantum ha.'c Mcnti obeiVc vel prodefle polTunt , in r)uinta Parte explicabitur. Sed hic notandum, (]uod Corpus tum mortem obire intelligam, (juando ejus partcs ita difponuntur, ut aham motus et (luietis rationem ad invicem obtineant. Nam negare non audeo, Corpus humanum, rctenta fanguinis circulatione , ct aliis, propter (]ux Corpus vivcre exiftimatur, poflc nihilominus in aliam naturam a fua prorfus diverfam mutari. Nam nuHa ratio me cogit, ut ftatuam Corpus n(^n mori, niii niutctur in cadavcr; (luin ipfa cxperientia ahud fuaderc vidctur. Fit nam^juc aliquando, ut homo talcs jiatiatur mutationes, ut non facile eundem illum clfe dixcrim; ut de quodam Ilifpano Pocta narrare audivi, (jui morbo correptus fuerat,et (juamvis D e S e r V i t u t e H ii m a n a. 219 ex eo convaluerit, maniit tamen prsteritEe fuje vitje tam oblitus, ut Fabulas et Tragoedias, quas fecerat, fuas non crediderit elle; et fane pro infante adulto haberi potuiflet, fi vernaculcE etiam linguas fuiflet oblitus. Et fi hoc incredibile videtur, quid de infantibus dicemus? Quorum naturam homo proveclai Ktatis a fua tam diver- fam elle credit, ut perfuaderi non poflet, fe unquam infantem fuilTe, nifi ex aliis de fe conjecluram faceret. Sed ne fuperftitiofis materiam fuppeditem movendi novas (luaeftiones, malo hccc in medio rehnquere. PROPOSITIO XL. Qi/a ad homitmm communem Societatem conditciint, fii'e qiia efficiiint, ut homiues coucorditer vivaiu , utilia fuut , et illa coutra mala , qua. difcordiam iu Civitatem iuducuut. DEMONSTRATIO. Nam qux efficiunt, ut homines concorditer vivant, fimul efficiunt, ut ex duclu Rationis vivant {per Prop. 35. hujus), atque adeo {per Prop. 16. et 11. hujus) bona funt, et {per eaudem ratiouem) illa contra mala funt, qua; difcordias concitant. Q. E. D. PROPOSITIO XLI. Latitia dirccle mala uou eft , fed bona; Triflitia autem coutra directe eft mala. DEMONSTRATIO. Lstitia {per Prop. 11. p. 3. cum ejufdem Schol.) eft affeclus, quo corporis agendi potentia augetur vel juvatur; Triftitia autem contra eft affecT:us, quo corporis agendi potentia minuitur vel cocrcetur; adeoque {per Prop. 2,^. huju^ Lanitia direfta bona eft,etc. Q.E.D. PROPOSITIO XLII. Hilaritas excejfum haberc nequit, fed femper boua eft ; et coutra Melancholia femper mala. DEMONSTRATIO. Hilaritas {vide ejus Defiu. in Schol. Prop. 11. />. 3.) eft La^titia, qux, quatenus ad Corpus refertur, in hoc confiftit, quod Corporis omnes partes pariter fnit affecls; hoc eft {per P^op. 11. />. 3.) quod Corporis agendi notentia augetur vel juvatur, ita ut om.nes ejus 220 E t li i c c s Pars IV. p.irics eaiulcm ad inviccm motus ct quictis rationcm obtineant; atqiie adeo (per Prop.29. htijus) Hilaritas icmpcr crt bona, ncc cx- ceflTum habere poteft. At Mclancliolia {cujus etinm Defin. yide in eudein Sc/iol. Prop. 11. />. 3.) cft Trirtitia, qua.', quatenus ad Corpus rcfertur, in lioc confiftit, (juod Corporis agendi potentia abfolutc minuitur vcl coercetur; adeotiue (^per Prop. 38. hujus) fempcr eft mala. Q. E. D. PROPOSITIO XLIII. Titillatio excefjum habere poteft , et inala efte ; Dolor autem catenus p>jteft ejfe botms , quatenus Titillatio feu Lcctitia eft tnala. D E M O N S T R A T I O. Titillatio eft Lxtitia, qux, iiuatenus ad Corpus refertur, in lioc confiftit, quod una vel aliqiiot ejus partes prs reliquis afficiuntur {i'ide ejus Defin. in Schol. Prop. 11. p. 3); cujus affectus potentia tanta efie poteft, ut reliquas Corporis actiones fuperet {per Prop.6. hujus), eicjue pertinacitcr adha^reat, atquc adeo impediat, quo minus Corpus aptum fit, ut plurimis aliis modis afliciatur; adeoque (/^r yrw/). 38. hujus) mala elTe potcft. Deinde DoI(»r, qui contra Triftitia cft, in fe folo confideratus, non poteft efle bonus {per Prop.^i. hujus). Verum quia ejus vis ct incrementum definitur potentia caufa; extern£e cum noftra comparata ( per Prop. 5. hujus), polTumus ergo hujus affe(ftus infinitos virium concipere gradus et modos {per Prop. 3. hujus); atque adeo eundem talem concipere, qui Titillationem poffit coercere, ut excefl^um non habeat, et eatenus {per pritnam partetn Prop. hujus) efficere, ne Corpus minus aptum reddatur; ac proinde eatenus erit bonus. Q. E. D. PROPOSITIO XLIV. /Imor et Cupiditas excejfum habere pofiiint. DEMONSTRATIO. Amor cft Lactitia (per Defin. 6. Jfecf.) concomitantc idea caufK externa;: Titillatio igitur {per Schol. Prop. 11. p. 3.) concomitante idea caufee externa; Amor eft; atciue adco Amor (per Prop. prac.) e.xcefl^um habere poteft. Deinde Cupiditas eo eft major, quo afl^ectus, ex quo oritur, major eft {per Prop. 37. p. 3.). Quare ut aff^ectus 1) e Servitute H u m a n a. 221 (^per Prop. 6. hnjiis) reliquas hominis actiones fuperare poteft; lic etiara Cupiditas, qus ex eodem atlectu oritur, reliquas Cupiditates luperare, ac proinde eundem exceflTum liabere poterit, quem in pra.^- cedenti Propofitione Titillationem habere oftendimus. Q. E. D. S C H O L I U iM. Hilaritas, quam bonam eile dixi, concipitur facilius quam obfer- vatur. Nam affeftus, quibus quotidie confliclamur, referuntur ple- rumque ad aliquam Corporis partem, qucC pra reliquis afficitur; ac proinde affeclus ut plurimum exceffum habent , et jNIentem in fola unius objecti contemphitione ita detinent , ut de aliis cogitare nequeat; et quamvis homines pluribus affecl:ibus obnoxii fmt , atque adeo rari reperiantur, qui femper uno eodemque affectu conflicten- tur, non defunt tamen, quibus unus idemque affeclus pertinaciter adhaereat. Videmus enim homines ahquando ab uno objeclo ita affici, ut quamvis prsfens non fit, ipfum tamen coram habere cre- dant; quod quando homini non dormienti accidit, eundem deUrare dicimus vel infanire ; nec minus infanire creduntur , qui Amore ardent , quique nocles atque dies fohmi amafiam vel meretricem fomniant, quia rifum movere folent. At cura avarus de nulla alia rc, quam de lucro vel de nuramis cogitet, et ambitiofus de gloria , etc. , hi non creduntur dehrare, quia molefti folent effe, et Odio digni sftiraantur. Sed revera Avaritia, Ambitio, Libido, etc. dehrii fpecies funt , quamvis inter morbos non numerentur. PROPOSITIO XLV. Odium ntmquam potejt ejfe boniinh DEMONSTRATIO. Hominem, quem odimus, deftruere conamur {per Prop. 29- p-?,-)) hoc eft {per Prop. 37. hujus) aUquid conamur, quod raalum eft; Ergo etc. i^- E,. D. s c H 0 L I u M. Nota, me hic et in feqq. per Odium iUud tantum intelUgere, quod eft erga homines. COROLLARIUM I. Invidia, IrriUo, Contemptus, Ira, VindicT:a, et rcUqui affeclus, 22i E t lii c e s Pars IV, qiii ad Odiuni rctcruiuiir vcl ck codcm t>riuntur, mali lunt ; quod ctiam ex Prop. 39. p. 3. ct Prop. 37. luijus patct. C O R O L L .\ R I H M U. Ouicquiil c\ co, quod odio atFec^i iumus, appetimus, turpe, ct in Civitatc injuftum cft. QuoJ etiam patet ck Prop. 39. p. 3. ct ex Defin. turpis et injufti , (luas vide in Scholiis Prop. 37. hujus. s c H o L I i; M. Inter Irrifionem (quani in i. CoroU. inalam clVc ilixij ct rifum magnam agnolco differentiam. Nam rifus, ut ct jocus, mera c(l La.'titia; adeoque, modo exceiTum non habeat, per fe bonus cfl: {per Prop. 41. hujus). Nihil profecl;o nifi torva ct trillis fuperftitio deleclari prohibet. Nam qui magis decet famem ct fitim extinguerc, quam melanchofiara expcllere? Mea h^ec eft ratio, et fic animum induxi meum. NuUum numen, nec afius, nifi invidus, mea impo- tentia et incommodo delectatur, nec nobis lacrimas, finguUus, metum, et alia hujufmodi, qua? animi impotentis funt figna , virtuti ducit; fed contra, quo majori La^titia afticimur, eo ad majorem pcrfcctio- nem tranfimus, hoc eft, eo nos magis de natura divina participare necelTe eft. Rebus itaque uti, et iis, quantum ficri poteft, deleftari Tnon quidcm ad naufeam ufque, nam lujc dclectari non eft), viri cft fapientis. Viri, inquam , fapientis eft, modcrato ct fuavi cibo et potu fe reficere et recreare, ut ct odoribus, plantarum vircntium amcenitate , ornatu, mulica, ludis exercitatoriis, theatris, ct aliis hujufmodi, quibus unufquifque abfquc ullo altcrius damno uti potcft. Corpus nam(iue humanum ex plurimis diverfie natura- partibus com- ponitur, (jux' contiiuK^ novo afimcnto indigent ct vario, ut totnm Cijrpus ad oinnia, qua* ex ipfius natura lcqui polTunt, a'i]ue aptum fit, et confequenter ut Mcns ctiam icquc apta fit ad phira finuil intelfigendum. Hoc itatiuc vivendi inftitutum ct cum noftris princi- piis et cum communi praxi f»ptime convcnit; (piare, fi (jua; alia, lia-c visendi ratio optima cft, et omnibus m(»dis commendanda; nec opus eft dc his chuius ne^juc i^roHxius agerc. P K O P 0 S I T 1 O XLVI. Qiii ex clucfii Rationi.i viril, fjuautinn phte/f c^nattir, alterius in D e S e r V i t u t e H u m a n a. 223 ipfimi Odiiini , Irani, Contemptwn , etc. Amore contra, five Generofi- tate compenfare. DEMONSTRATIO. Omnes Odii affectus mali funt {per Coroll. i. prac. Prop.); adeo- que, qui e\ ductu Rationis vivit, quantum poteft conabitur efficerc, ne Odii afFeclibus conflicletur {per Prop. i^.hujus), et confequenter (^per Prop. 37. hujus) conabitur, ne etiam alius eofdem patiatur afFectus. At Odium Odio reciproco augetur , et Amore contra extingui poteft {per Prop. 43.^. 3.), ita ut Odium in Amorem tranfeat {per Prop. ^^. p. 3.); Ergo qui ex ductu Rationis vivit, alterius Odium , etc. Amore contra compenfitre conabitur , hoc eft Generofitate {cujus Defin. vide in Schol. Prop. 59. p. 3.). Q^. E. D. s c H o L I u M. Qui injurias reciproco Odio vindicare vult, mifere profecto vivit. At qui contra ftudet Odium Amore expugnare, ille fine tetus et fccure pugnat, a;que facile uni horaini ac pluribus refiftit, et fortuna; auxilio quam minime indiget. Quos vero vincit, ii l«ti cedimt, non quidem ex defectu, fed ex incremento virium; qua; omnia adeo chue ex foUs Amoris et Intellectus detinitionibus fequuntur, ut opus non fit eadem figilLatim demonftrare. PROPOSITIO XLVII. Spei et Metus affectus non pojfunt effe per fe boni. DEMONSTRATIO. Spei ct Metus affectus fuie Triftitia non dantur. Nam Metus eiT: [per 13. AffeSt. Defin.) Triffitia, et Spes {vide Explicationem 12. et 13. Affe&. Defin.) non datur fine Metu; ac proinde (per Prop. 41. hujus) hi affeclus non poffunt efle per fe boni,fed tantum quatenus LstitiK exceffus coercere poifunt {per Prop. 43. hujus). Q. E. D. SCHOLIUM. Huc accedit , quod hi affecTius cognitionis defeclium et Mentis im- potentiam indicant; et hac de caufa etiam Securitas, Defperatio , Gaudium, et Confcientia} morfus animi impotentis funt figna. Nam , quamvis Securitas et Gaudium affectus fnit Lstitia?, Triftitiam tamen eofdem pr^ceffifle fupponunt, nempe Spem et Metum. Quo itaque 224 E t h i c e s Pars IV. magis ex duiftu Rationis vivcrc conamur, co niagis Spe minus pen- dere, et Metu nofmet liberarc, et fortunic, quantiim poflumus, im- perarc conamur, noftralque actiones ccrto Rationis conlilio dirigerc. PROPOSITIO XLVIII. Jfecfi/s Exiftivnitionis et Defpe&iis fewper mali ftmt. DEMONSTRATIO. lli cnini atlcctus {per 21. et 22. Afecf. Defin.') Rationi repugnant ; adeoque (/xrr Frop. 26. et 27, hiijus) niali funt. Q. E. D. PROPOSITIO XLIX. Exiflimatio facile hominem , qiii exiftimatiir , fiiperbnm reddit. DEMONSTRATIO. Si videmus, aliquem dc nobis plus jufto pra? amore fentirc, facilc gloriabimur {per Schol. Prop. 41. /».3.), five Lsetitia alViciemur ( per 30. * /ffed. Defin.); et id boni, quod de nobis pra.*dicari audimus, facile credemus (per Pr»p. 25. p. 3.); atque adeo dc nobis pra.' araore noftri plus jufto fcntienuis, hoc cft {per Defin. 28.** Jfeci^) facile fupcrbiemus. Q. E. D. PROPOSITIO L. Commiferatio in homine, qui ex diidfu Rationis vivit , per fe mala et inutilis eft. D E M O N S T R A T I O. Commiferatio enini (per iS. Jfe&. Defin.) Triftitia eft; ac proindf (^per Prop. 41. hujus) pcr fe mala; bonum auteni, (juod ex ea fc- quitur, quod fciHcet liominem, cujus nos miferet, a miferia liberarc conamur (per Coroll. 3. Prop. 27. p. 3.) , ex folo Rationis diclamine facere cupimus (per Prop. 37. hujus); nec nifi ex folo Rationis dictamine aU^iuid, quod ccrto fcimus bonum cflc, agere poflumus (per Prop. 27. hujus); at(]ue adco commifcratio in homine, qui cx du(ftu Rationis vivit, per fe mala cft ct inutilis. Q. E. D. COROLLARIUM. Hinc fequitur, quod homo , qui ex dictamine Rationis vivit, conatur quantum poteft, eflicere, ne commiferatione tangatur. ♦ Schmidt, Aucrbach, Bruder. — Ed. Pr. 29. •* Schmidt , Auerbach , Bruder. — Ed. Pr. 27. D e S e r V i t u t c H u tn a n a. 125 s c H o L I u M. Qui refte "novit , omnia ex natura^ divina? ncceflitate fequi , et fecundum ^eternas Natura^ leges et regulas fieri, is fane nihil repc- riet, (juod Odio, Rifu, aut Contemptu dignum lit, nec cujufiiuam miferebitur, fed, quantum humana fert virtus, conabitur bene agere , ut ajunt, et latari. Huc accedit, quod is, qui Commiferationis affectu facile tangitur, et alterius miferia vel lacrimis movetur, fxpe aliquid agit, cujus poftea ipfum pcenitet; tam quia ex aifectu nihil agimus, quod certo fcimus bonum elfe , quam quia facile falfis la- crimis decipimur. Atque hic exprelfe loquor de homine, qui ex duclu Rationis vivit. Nam qui nec Ratione nec Commiferatione movetur, ut aliis auxilio fit , is recte inhumanus appellatur, nam {per Prop. 27. p. 3.) homini didimilis efle videtur. PROPOSITIO LI. Favor Ratiom mn repiignat , fed cinn eadem convenire et ab eadem oriri potejl. DEMONSTRATIO. Eft enim Favor Amor erga iUum, qui alteri benefecit (^per 19. Afecl. Defin.); atque adeo ad Mentem referri poteft, quatenus hjec agere dicitur {per Prop. 59. p. 3.), hoc eft {per Prop. 3. p. 3.) quatenus inteUigit; ac proinde cum Ratione convenit, etc. j^. E. D. Aliter. Qui ex duc"tu Rationis vivit, bonum, quod fibi appetit, alteri etiam cupit {per Prop. ^-j. hiijus) ; quare ex eo , quod ipfe aliquem videt alteri benefiicere, ipfuis benetaciendi conatus juvatur, hoc eft {per Schol. Prop. 11. p. 3. *) Istabitur, idque {ex hypotheji) conco- mitante idea illius, qui alteri benefecit; ac proinde {per 19. Affecl. Defin.) ei tavet. Q. E. D. S C H O L I U M. Indignatio , prout ipfa a nobis definitur {vide 20. Affecf. Defin.) , eft necefl'ario mala {per Prop. 45. /////V/j-); fed notandum , quod, quando fumma poteftas defiderio, (juo tcnciur, tutandro pacis (.ivcm * Ed. Pr. : per Pyop. 11. p. 3. 15 aa(J K i h i c 0 s Pars IV. punit, qui altcri injuriam tccit, canclom civi indii^nari non dico, quia non Odio percita ad perdendum civcm, icd pictatc mota eun- dem punit. PROPOSITIO Lll. Acqiiiefcentia in fe ipfu ex Rcitiurie uriri potefl , et ea fola ac- quiefcentia , qi:a ex Ratione oritiir, finmna eff , qun: putefl dari. D E M (1 N S 'l' R A T 1 t). Actiuicfcentia in lc ipfo crt La:iiiia oria c\ co, quod liium» lc iplum ruamquc agcndi potentiam contcmplatur (^per 25. jiffeB. Defin.). At vera hominis agendi potentia fcu virtus eft ipla Ratio (^per Prop. 3. p. 3.), quam homo clare et diftincte contemplatur {per Prop. 40. et 43. p. 2.); Ergo Actiuieiccntia in lc ipib cx Ratione uritur. Deindc nihil homo, dum ie ipium contemphitur, chirc et diftinctc, llve ada:quatc percipit, niii ca , quai ex ipfius agendi po- tentia iequuntur {per Defin. 2. p. 3.), lioc eft (per Prop. 3. p. 3.) qua.' e\ ipfuis intclligendi potcntia icquuntur; adcoque ex fola hac contemphitione iumma, qux dari potcll, Acquiclceniia oritur. Q. E. D. s c II o L 1 u M. Eft revera Acquieiccntia in fe ipib iummum , (juod iperare polTu- mus. Nam (nt Prop. 25. /mjii.f oficndivuii) ncmo fuum eile alicujus tinis caufa confcrvare conatur; ct ijuia \vx.c Acquiefcentia magis magifque fovetur ct corroboratur \\\\\i}\\i\\%{per (loroll. Prop. H.p.^^, ct contra {ptr Coroll. Prop. 55. p. 3.) vituperio magis magiique turbatur, ideo gUjria maximc ducimur, ct vitam cum probro vix ferrc ptjlTumus. P R O P O S IT 1 O LIIL Humilitax virtus non efl , five cx Rationc nnn oritur. I) K M O N S T R A T I O. HumiHtas eft Triftitia, (lua; c\ eo oritur, (juod homo iiiam ini- potentiam contcmplatur {pcr 16. Jfc&. Defin.). Quatenus autcm homo fc ipium vcra Rationc cognoicit, catcnus i"uam cifcntiam in- teUigcre fuppide Schol. Prop. 13. p. 3.); adeoque parafitorum vel adulatorum {horum Defimtiones omifi , quia nimis noti funt) pra:;fentiam amabunt, et generoforum, qui dc ipfis, ut par eft , fcntiunt , fugicnt. j^. E. D. ♦ Vcrf. Belg. — Ed. Pr.: hdc illa. D e S e r V i t u t e II u m a n a. 229 S C II 0 L I u M. Nimis longum foret; hic omnia Superbia.> mala cnumerare, quando- quidem omnibus affectibus obnoxii funt fuperbi; fed nullis minus, quam affeclibus Amoris et Mifericordia?. Sed hic minime tacendum eft, quod ille etiam fupcrbus vocetur, qui de reliquis minus jufto fentit , atque adeo hoc fenfu Superbia detinicnda cft , quod fit Lstitia orta ex falfa opinione, quod homo fe fupra reHquos efle putat. Et Abjeftio huic Superbia; contraria definienda efl"et Triftitia orta ex falfa opinione , quod homo fe infra rehquos efle credit. At hoc pofito facile concipimus , fuperbum neceflario efle invidum {vide Schol. Prop. 55. p. 3.), et eos maxime odio habere, qui maxime ob virtutes hiudantur; nec facile eorum Odium Amore aut beneficio vinci {vide Schol. Prop. 41. p. 3.); et eorum tantummodo prjefentia delectari, qui animo ejus impotenti morem gerunt , et ex ftulto in- fanum faciunt. Abjeclio quamvis Superbia: fit contraria, eft tamen abjectus fuperbo proximus. Nam, quandoquidem ejus Triftitia ex eo oritur, quod fuam impotentiam ex aHorum potentia feu virtute judicat, levabitur ergo ejus Triftitia, hoc eft lanabitur, fi ejus imaginatio in alienis vitiis contemplandis occupetur, unde illud proverbium mmm: folamen miferis focios habuijje maloriim ; et contra eo magis contriftabitur, quo fe magis infra reliquos efle crediderit; unde fit, ut nulli magis ad Invidiam fint proni, quam Abjecli; et ut ifti maxime hominura facla obfervare conentur ad carpendum magis , quam ad eadem cor- rigendura, et ut tandera folam Abjectionem laudent, eaque glorientur; fed ita, ut tamen abjecti videantur. Atque hjec ex hoc aff^ectu tam necefl^ario fequuntur, quam cx natura trianguli, quod ejus tres anguli jequales fint duobus rectis; et jam dixi, me hos et fimiles affeclus malos vocare, quatenus ad folam huraanara utilitatera attendo. Sed Naturs leges communem Natur^e ordinem, cujus homo pars eft, refpiciunt ; quod hic in tranfitu monere volui , ne quis putaret me hic hominum vitia et abfurda facl:a narrare, non autem rerum natu- ram et proprietates demonftrare voluifle. Nam, ut in Pra^fatione Partis tertis dixi, humanos afFectus eoruraque proprietates perinde confidero , ac reUqua naturalia. Et fane humani affectus , fi non 230 K i li i c c s Pars 1\^ hunianam, Niiturx raltcm potcntiam et artiHciuiii 11011 iiiiiuis iiiilicaiit quani niulta alia , quiv admiranuir, (luoruiiKiuc coiitcmplationc dc- lectaniur. Sed pcrgo de aflFccUbus ca iiotarc , qua: lioniiiiibus utilita- tem adfcrunt, vcl qux iifdcm damnum infcrunt. P R O P O S I T I O LVIII. Gloria Rationi mn repiignat , fed ab ea oriri poteff, D E M O N S T R A T 1 (» patct c\ 30. Affect. Dctin. ct c\ dcHnitionc ll()ncll.i, (juain vidc in Schol. r. Prop. 37. hujus. s c n o L I u M. Vana, quai dicitur, Gloria cft acquiefccntia in fe ipfo, (\\vx. fola viilgi opinione fovetur; ca^jue ccn"antc, ccfiat ipfa acquiefcentia, hoc eft {per Scliol. Prop. 52. hitjui) fummum bonuni, (juod unuf- quifquc amat; unde tit, ut qui vulgi opinione gloriatur, ciuotidiana cura anxius nitatur, faciat, experiatur, ut famani confervet. Eft namque vulgus varius ct inconftans, at^juc adco, nift confervctur fama, cito abolefcit; imo (juia omncs vulgi captare applaufus cupiuiit, facilc unuf^piifquc altcrius faniam rcprimit; cx quo, quandoquidem de fummo, quod a-ftimatur, bono ccrtatur, ingcns libido oritur fc invicem quocunquc modo opprimendi, ct (]ui tandem \\&.ox cvadit, gloriatur magis, quod altcri obfuit , quam (luod fibi profuit. Eft igitur haec Gloria feu acquiefcentia revcra Vana, (]uia nulla cft. Qua; de Pudore notanda funt, coUiguntur facile ex iis, qua; de Mifericordia et Pcenitentia diximus. Hoc tantum addo, quod ut Commifcratio, fic ctiam Pudor, (luamvis iiuii fit virtus, bonus tamcn eft, quatcnus indicat, homini , qui Pudore iiitfunditur, cupiditatem inclfc honcfte vivendi; ficut dohjr, qui catenus bonus dicitur, qua- tenus indicat, partem huiam nondum c(fe putrcfadrtam; quarc, quam- vis homo, (]ucm facti alicujus pudet, revcra fit triftis, cft tamcn pcrfcctior impudenti, (jui nuUam habct honefte vivcndi cupiditatcm. Atque ha.'c fuiit , qua; dc aftectibus La.'titiai ct Triftitia^ notarc fufceperam. Ad Cupiditates quod attinet, ha; fane bonaj aut niala: funt , quatenus cx bonis aut maHs aflectibus oriuntur. Sed omncs revera, quatcnus cx affectibus, qui iiaflioncs funt, in nobis ingenc- D c S c r V i t u t c II u m a n a. 23 1 rantur, ccecje funt {iit facile colligitur ex iis , qiia in xSchol. Prop. 44. hujtis diximus), ncc ullius ufus eflcnt, fi liomincs facilc duci poiTent, ut ex folo Rationis dictaminc vivcrcnt , ut jam paucis oftendam. PROPOSITIO LIX. Ad omnes acfiones , ad qiias ex affe&u , qui pajjio eft , dctermina- jnur, pojfumus abfquc eo a Ratione determinari. DEMONSTRATIO. Ex Ratione agere nihil aliud eft {^per Prop. 3. et Defin. 2. p. 3.) , quam ea agerc, qux ex neccflitate noftrs natur^e, in fc fola confi- deratje, fcquuntur. At Triftitia eatenus mala eft, quatcnus hanc agendi potentiam minuit vel coercet (per Prop. 41. hujus); ergo ex hoc affectu ad nullam actioncm poffumus determinari, quam non poilemus agere, fi Ratione duccremur. Prreterea La:titia eatenus tantum mala cll:, (piatcnus impedit, quo minus liomo ad agendum fit aptus {per Prop. 41. et 43. hujus); atque adco catenus ctiam ad nullam actionem detcrminari poflumus, quam non pollemus agere, fi Ratione duceremur. Denique quatenus Lffititia bona eft, eatenus cum Ratione convenit (confiftit enim in eo, quod hominis agendi potentia augetur vcl juvatur); nec paffio cft, nifi quatenus hominis agendi potentia non eo ufque augetur, ut fc fuafque actiones ada;- quate concipiat {per Prop. 3. p. 3. cum ejus Schol.'). Quare fi homo La:titia affectus ad tantam iierfectionem duceretur, ut fe fuafque acliones ada^quate concipcrct, ad eafdem actiones, ad quas jam ex affectibus, qui paffioncs funt, dcterminatur, aptus, imo aptior effet. At omnes aftectus ad Li\2titiain, Triftitiam, vel Cupiditatem referun- tur {vide explicationem quarta Aff. Defin.), ct Cupiditas {per i. Affe^. Defin.) nihil aliud cft, 'quam ipfe agendi conatus; ergo ad omnes actiones, ad (juas cx aftectu, qui paffio eft, determinamur, poffumus abfque eo fohi Ratione duci. Q. E. D. Aliter. Actio quaicunque catcnus dicitur mala, quatenus ex co oritur, quod Odio aut aliquo malo affectu affecti fumus {vide Coroll. i. Prop. 45. hujus). At nulla actio, in fe fola confiderata, bona aut 2yi E t h i c e s Pars IV. mala eft (t/t in Prafatione hiijus oflendimus), fcd ima eademquc aftio jam boiia jam mala cft; ergo ad candcm adioncm, ijiuv jam nfala cft, livc qiKV ex aliiiuo malo alVcctu oritur, Rationc liuci polVumus {per Prop. 19. hujus). Q. E. D. s c H o L 1 u M. Klxplicantur lixc clarius cxcmplo. Nempe vcrbcrandi actio, quatc- nus phylice coniidcratur, ct ad hoc tantum attcndimus, (luod homo bracliium toUit , manum claudit , totunniuc brachium vi dcorium movet, virtus ci^, iiua- ex Corporis humani tabrica concipitur. Si itaque homo, Ira vcl Odit) commotus, dcterminatur ad chiudendam manum vcl bracliium movendum, id, ut in Partc fccunda oftcndimus, fit, (luia una cadcnKiuc actio poteft jungi quibuicunquc rcrum ima- ginibus; atque adco tam cx iis imaginibus rcrum, (juas confufe , quam quas clare et diftincte concipimus, ad unam eandemque aclio- nem determinari poilumus. Apparct itaque, quod omnis Cupiditas, (lua: cx affcctu, (]ui paflio eft, oritur, nullius clTct ufus, ii homincs Ratione duci poHcnt. Videamus jam, cur Cupiditas, (lua: ex affectu, (jui pafllo eft, oritur, creca a nobis appcUetur. PROPOSITIO LX. (^upiditas , qu(t oritiir e.x Latitia vel Triflitia, qua ad imam vel ad aliquot , nm autem ad omnes Corporis partes refertur, rationem utilitatis totius hominis non habet. D E M O N S T R A T 1 O. Ponatur ex. gr. Corporis pars A vi ahcujus caufa.' cxtcrna} ita corroborari, ut rcliquis pra;valcat (^per Prop. 6. hujus). ]lxc pars vires fuas amittcre proptcrea non conabitur, ut rcliqua^ Corporis partcs fuo fungantur oflicio; dcbcrct cnim vim fcu potcntiam habcre vircs fuas amittcndi, (juod (pcr Prop. 6. p. 3.) eft abfurdum. Cona- bitur ita^jue illa pars, et confc^jucnter (per Prop. 7. et 12. /». 3.) Mcns etiam, illum ftatum confervarc; adcoque Cupiditas, qua; ex tali affectu L.xtitijE oritur, rationem totius non habet. Quod fi contra fupponatur pars A coiirccri, ut rcliqua" pra.>valcant , codem modo demonftratur, (juod nec Cupiditas, (lua: ex Triftitia oritur, rationem totius habeat. j^. E. D. De Servitute Humana. 233 s c H 0 L I u M. Cum itaque La:titia plcrumque {pe7- Schol. Prop. 44. hiijiis) ad unam Corporis partcm rcferatur, cupimus ergo plerumque noftrum efle confervarc, nulla habita ratione integra^ noftrx valctudinis; ad quod acccdit, quod Cupiditatcs, quibus maxime tcncmur (/)f;- Coro//. Prop.c). hi/jiis) , temporis tantum pra:lentis, non autem futuri habcnt rationem. PROPOSITIO LXI. Cupiditas , qiia ex Katione oritiir, excejfum habere ueqiiit. DEMONSTRATIO. Cupiditas (/>. 2.) non nifi admodum inada^quatam cogni- tioncm liabcre poflumus, ct rcrum exiftciidi tempora {per SchuL Prop. 44. p. 2.) fola imaginatione determinamus , qua; non aniuc afficitur imagine rei pra?fentis ac futura; ; unde fit, ut vera boni ct mali cognitio, quam habcmus, non nifi abftracta five univerfalis fit, ct judicium, quo-i de rerum ordinc et caufarum ncxu facimus, ut determinare pofllmus, quid nobis in pra;fenti bonum aut malum fit, fit potius imaginarium (juam reale. Atque adeo mirum non cft, fi Cupiditas, (luaj ex boni ct mali cognitionc, quatenus ha:c futurum profpicit, oritur, facilius rcrum Cupiditate, qua: in prarfentia fuavcs funt, coerceri poteft, de (juo vide Propofitionem 16.* hujus Partis. PROPOSITIO LXIII. Qiii Metti (lucitnr, et botitiw , iit inalum litet , op:it, is Ratione non ducitur. D E M O N S T a A T I O, Omnes affeclus, qui ad Mentem, (luatenus agit, hoc (:?i(per Prop. 3. p. 3.J qui ad Rationem referuntur, nulli alii funt , quam affcctus La.'titi£ ct Cupiditatis (per Prop. 59. p. 3.); at^iuc adco (per 13. Affecl. Defin.) qui Mctu ducitur, et bonum timore mali agit, is Ratione non ducitur. Q. E. D. s c 11 o L 1 u M. Supcrftitiofi, qui vitia exprobrare magis quam virtutes doccrc norunt, ct qui homines non Ratione ducerc, fed Mctu ita continere ♦ Ed. Pr.: 18. — Schmidt , Aiierbacli : 15. Dc Scrvitutc Ilumana. 235 ftudciit, ut malum potius fugiant quam virtutes amcnt, nil aliud intcndunt, quam ut rcliqiii xquQ ac ipfi liant miieri; et idco nou mirum, fi plcrumquc molcfti ct odiofi fint liominibus. COROLLARIU M. Cupiditate, qucC ex Ratione oritur, bonum dircctc lcquimur, ct malum indirecte fugimus. DEMONSTRATIO. Nam Cupiditas, qua^ ex Ratione oritur, ex folo Lxtitia: affcdu, qua^ palfio non eft, oriri poteft (per Prop. 59. /). 3.), hoc cft cx Lretitia, quje exccifum habere .ncquit (per Prop. 61. hiijiis), non autem cx Triftitia; ac proinde ha;c Cupiditas (per Prop. 8. hnjiis) cx cognitione boni, non autcm mali oritur; atque adco ex ductu Rationis bonum directe appctimus, ct eatcnus tantum malum fugimus. Q_. E. D. S C H O L I U M. Explicatur hoc Corollarium cxemplo a^gri ct fani. Comedit a^ger id, quod averfatur, timore mortis; fanus autem cibo gaudct, et vita fic mclius fruitur, quam fi mortem timeret, eamijuc dirccle vitare cuperct. Sic judex, (]ui non Odio aut Ira, etc. ied folo Amore falutis publicx' reum mortis damnat, fola Ratione ducitur. PROPOSITIO LXIV. Cogiiitio mali cognitio efl inadaquata. DEMONSTRATIO. Cognitio mali {per Prop. 8. liiijus) eft ipia Triftitia , (juatcnus ejufdem fumus conicii. Triftitia autcm eft tranfitio ad minorcm per- fectionem (per 3. Afect. Defin.), qua^ propterea per ipfam liominis effentiam intelligi nequit {per Prop. 6. et 7. p. 3.); ac proinde {per Defin. 1. p. 3.) pailio eft, o^vx. {per Prop. 3. p. 3.) ab ideis inadx- quatis pendct ; et confcquenter {per Prop. 29. p. 2.) ejus cognitio, nempe mali cognitio, eft inada^quata. Q. E. D. COROLLARIUM. Hinc fequitur, quod fi Mens humana non nifi adsquatas haberet ideas, nullam mali formaret notionem. a^tf E t h i c c s Pars IV. PROPOSITIO LXV. De duobiis bjnis maiiix , et de duobiis ivalis viintis ex Rationis (iiictii feqtieimir. IJ E M O N S T R A T I O. Bonum, quod impedit, quo minus majore bono truamur, cft rcvera malum; malum enim ct bonum {in in Pntfat. hiijiis oftendimus) de rcbus dicitur, quatcnus cafdem ad inviccm comparamus; et (^fer eandem raiionem) nialum minus rcvcra bonum eft; tjuarc {per Corotl. Prop. praced.) ex Rationis duc^u bonuni tantum majus, ct malum minus, appetemus feu fequemur. Q. E. D. COROLLARIUM. Malum minus pro majore bono cx Rationis ductu fequcmur, ct bonum minus, quod caufa cft majoris mali, ncgligemus. Nammalum, quod hic dicitur minus, revera bonura eft, et bonum contra maluni; quare {per Coroll. Prop. 6"^.*) illud appetemus, et hoc negligemus. Q. E. D. P R O P O S I T I O LXVI. Bonum majus futurum pra minore prafenti , et vialum pnsfcns mimis pra majure fiituro ** , ex Rationis ductu appetemus. DEMONSTRATIO. Si Mcns rci futurK ada^quatam polfet haberc cognitionem, eodcm afFectu crga rem futuram ac erga prjefentem afficerctur (/xrr Prop. 62. hujus)\ quare quatenus ad ipfam Rationem attendimus, ut in hac Propofitione nos faccrc fupponimus, res cadcm eft, five majus bonum vcl malum futurum, five pra^fens fupponatur; ac proinde (per Prop. 65. hujus) bonum futurum majus pra; minore pra^fenti , etc, appetemus. Q. E. D. C O R 0 L L A R I U M. Malum pra:fens minus, (juod eft caufa majoris futuri boni, cx Rationis ductu appctemus; et bonum pra:fens minus, quod caufa cft • Schinidt. — Ed. Pr. : per Cornll. Prop. prac. *• Camerer, Sclimidt. — Ed. Pr. : et malum prcefeiis mbius^ quod caufa eft futuri alkujus mali. Vers. Belg. ct Pollock p. 268 aiin.: futuri alicujus majoris boiii. Gfrorcr , SaifTct : futuri alicujus boiti. t) e ^ e r V i t u t e l4 u m a n a. 237 majoris futuri mali, negligcmus. Hoc Coroll. fe habet ad prsced. Prop. ut Coroll. Prop. 65. ad ipfam Prop. 65. s c H o L I u M. Si igitur hsc cum iis confcrantur, qua: in hac Parte ufque ad Propofitionem 18. de alFectuum viribus oftendimus, facile videbimus, quid homo, qui folo affeclu feu opinione, homini, qui Ratione ducitur, interfit. IUc enim, veht nolit, ea, qua^ maxime ignorat, agit; hic autem nemini, nifi fibi, morem gerit, et ea tantum agit, qux in vita prima eflTe novit, qusque propterea maxime cupit; et ideo illum fervum, liunc autem liberum voco, de cujus ingcnio et vivendi ratione pauca adhuc notare libet. PROPOSITIO LXVII. Hof7io liber de niilla re mimis quam de morte cogitat ; et ejits fa- pietitia non tnortis , fed pita meditatio eft. DEMONSTRATIO. Homo Hber, hoc eft qui ex folo Rationis dictamine vivit, mortis Metu non ducitur (^per Prop. 63. hujus), fed bonum directe cupit (^per Coroll. ejufdem Prop.) , hoc eft {per Prop. 24. hujus) agere , vivere, fuum effe confervare ex fundamento proprium utile qua^rendi; atque adeo nihil minus quam de morte cogitat, fed ejus fapientia vits eft meditatio. Q. E. D. PROPOSITIO LXVIII. Si homines liberi nafcerentur, nullum boni et mali formarent con- ceptum, quamdiu liberi ejfent. DEMONSTRATIO. Illura liberum effe dixi, qui fola ducitur Ratione; qui itaque liber nafcitur, et liber manet, non nifi adsquatas ideas habet; ac proinde mali conceptum habet nuUum (^per Coroll. Prop. 6^. hujus), et con- fequenter (nam bonum et mahnn corrclata funt) ncquc boni. Q. E. D. s c II o L I u M. Hujus Propofitionis hypothefin falfam efle, nec polTe concipi, nifi quatenus ad folam naturam humanam, feu potius ad Deum attendi- mus, non quatenus infinitus, fed quatenus tantummodo caufii eft. 238 E t h i c c s Pars IV. cur homo exiftat, patct c\ 4. Propofitione luijiis Partis. Atque hoc, ct alia ijuiv jani demonftravimus, vidcntur a Mofe figniticari in illa primi hominis hiftoria. In ea enim nuUa alia Dci potentia concipitur, quam iUa , qua homincm creavit, hoc eft potenti;i, qua hominis lolummodo utilitati confuhiit; atquc catcnus narratur, quod Dcus homini libcro prohibuerit, ne de arbore cognitionis boni et mali comederet, ct quod, fimulac de ea comederet, ftatim mortem mc- tueret potius quam vivere cuperet. Deinde,quod inventa ab honiine uxore, quie cum fua natura prorfus convenicbat, cognovit nihil pofle in Natura dari, quod ipfi poflet illa efle utilius; fed quod, poftiiuam bruta fibi fimilia cfle credidit , ftatim eorum aftectus imitari incepcrit {yide Prop. 27. />. 3.), et libertatem fuam amittcrc; iiuam Patriarchie poftea recuperaverunt, ducti Spiritu Chrifti, hoc eft Dei idea, a qua fola pendet, ut homo Hber fit, et ut bonum, quod fibi cupit, reli- quis hominibus cupiat, ut fupra (/j^r Proi/). 37. /////V/,r) demonftravimus. PROPOSITIO LXIX. Hijtninis liberi lirtus aque VJa^na ceruittir in declinandis quam in fuperandis periculis. D E M 0 N S T R A T r O. Affectus coerceri nec tolli poteft, nifi afFectu contrario, et fortiore afFectu coercendo {per Prop. 7. * /lujus). At cceca Audacia et Metus afFectus funt, (jui jeqiie magni pofl^unt concipi (per Prop. 5. et 3. hujus) : Ergo a:quc magna animi virtus , feu fortitudo (/lujus Defini- tionem yide in Sc/iol. Prop. 59. p. 2>.) , rciiuiritur ad Audaciam, quam ad Metum coercendum; hoc eft {per Defin. j^o. et ^i. JfeB.), homo liber eadem animi virtutc pcricula declinat, (lua cadem fupcrare tentat. Q. E. D. C O R O L L A R I U M. Homini igitur Hbcro a.Miuc niagna: Animofitati fuga in tempore, ac pugna ducitur: five homo libcr eadcm Animofitatc, fcu animi prjefentia, qua certamcn, fugam cligit. * Sclmiidt , Brucicr. — Ed. Pr. : pcr 1'rop. y. linjiis. D c S e r V i t u t e II u m a n a. 239 s c H 0 L I u M. Quid Animofitas fit, vel quid per ipfam intelligam, in Scholio Prop. 59. p. 3. explicui. Per periculum autem id omne intelligo , quod poteft eflfe caufa alicujus mali, nempc Triftitia;, Odii, Dif- cordia>, etc. PROPOSITIO LXX. Homo liber , qui inter ignaros * yivit, ejrum , quantum putefl , beneficia declinare ftudet. DEMONSTRATIO. Unufquifque ex fuo ingenio judicat, quid bonum fit {lide Schol. Prop. 39. p. 3.); ignarus igitur, (^ui in aliquem beneficium contulit, id ex fuo ingenio a;ftimabit , et fi minoris ab eo , cui datum eft , a.'ftimari videt, contriftabitur {per Prop. 42. p. 3.). At homo Uber rcliquos homines amicitia fibi jungere {per Prop. 37. huju.i), nec paria hominibus beneficia ex eorum afFectu referre, fed fe et reliquos hbero Rationis judicio ducere, et ea tantum agere ftudet, quse ipfe prima efl^c novit: Ergo homo liber, ne ignaris odio fit, et nc eorum appetitui, fcd foli Rationi ubfcquatur, eorum beneficia , quantum poteft, dechnare conabitur. Q. E. D. s c 11 o L I u M. Dico quantum poteft. Nam quamvis homines ignari fint, funt tamen homines, qtii in ncccfiitatibus humanum auxiUum, quo nuUum pr£eftabilius eft, adfcrre iiueunt; atque adeo fa^pe fit, ut necefic fit ab iifdem beneficium accipcre, ct confequenter iifdem contra ex eorura ingenio congratulari ; ad quod accedit, quod etiam in decli- nandis beneficiis cautio efie dcbct, ne videamur eofdem contemnere, vcl prai Avaritia remuncrationcm timere , atque ita dum eorum Odium fugimtis, eo ipfo in eorum offenfionem incurramus. Quare in declinandis beneficiis ratio utiUs et honefti habenda eft. PROPOSITIO LXXI. Soli homines liberi erga fe iniicem gratijftmi funt. * Verf. Relg. ex auctoris outograplio miile lcdto: ignavos ; fic etiam iii Dem. et Schol. i^O E t fi i c c s Pars IV. D E M O N S T R A T 1 0. Soli homines liberi fibi iiivicem utilillimi lunt, et maxima amicitiic neceiritudine invicem junguntur (per Prop. 35. hujtis ^ et i. ejus Coroll.) , parique amoris ftudio fibi invicem benetacere conantur (per Prop. 37. /wjt:s)\ adeoque {per 34. Jfe&. Defin.) Ibli homines liberi erga fe inviccm gratilTimi funt. Q. E. D. s c 11 o L I u M. Gratia, quani h(.)mincs, qui cteca Cupiditate ducuiitur, invicem habent, nicrcatura fcu aucupium potius, quam gratia plerunniuc cft. Porro ingratitudo afFectus non eft. ¥.([ tanicn ingratitudo turpis, quia plerunKjuc hominem nimio Odio, Ira, vel Superbia , vel Ava- ritia etc. atfcctum clTe indicat. Nam qui prx ftultitia dona compen- farc ncfcit , ingratus noii eft, et multo minus illc, qui donis non movetur mcrctricis, ut ipfius libidini infcrviat, nec furis, ut ipfius furta celct , vel alterius fnnilis. Nam hic contra animum habere conftantem oftendit, qui fcilicct fe nullis donis ad fuam vel com- raunem perniciem patitur corrumpi. P R 0 P O S I T I O LXXII. Honio Uber uunquam dolo malo , fed femper cum fide agit. D E M 0 N S T R A T I O. Si liber homo (luicquam dolo mahj, quatenus libcr eft, ageret, id ex dictamine Rationis agcret (nam eatenus tantum liber a nobis appcllatur) : atque adeo dolo malo agere virtus ellet {per Prop. 24. hujus), et confeciuentcr (per eandem Prop.) unicuique ad fuum clle confervandum confultius elfet , dolo malo agerc; hoc eft {tit per fe notum) , hominibus confuhius elTet , verbis folummodo convcnire, re autem invicem elTe contrarios, quod {per Coroll. Prop. 31. hujus) cft abfurdum. Ergo homo libcr etc. j^- ^- ^- S C H O L I U M. Si jam qua-ratur , (piid li homo fe perfidia a pricfcnti mortis pcri- culo ptjlfet liberare, an non ratio fuum elfc cfcripto vivunt), et tamen ple- rumque invidi, et magis ad vindictam (juam ad Mifcricordiam pro- cHves. Unumiiuemijuc igitur cx ipfius ingcnio fcrrc, ct fcfc conti- nere, nc corum affec^us imitetur, Hngularis animi potentia; opus eft. At qui contra homines carpere, ct vitia potius exprobrarc quam virtutes docere, et hominum animos non firmare fed frangcre norinit, ii ct fibi ct rcliquis molefti finit; unde multi, jinc niinia fcilicct animi impatientia, falfoque reHgionis ftudio, intcr bruta potius (luam intcr homincs vivere malueruni; ut pucri vcl adolefcentcs, qui parentum jurgia a.'(iuo animo ferre nequeunt, militatinn confugiunt, et incom- moda belli ct impcrium tyrannidis pr;c donicfticis commodis ct pa- ternis admonitionibus cHgunt, et (]uidvis oncris fibi iniponi patiun- tur, dummodo parcntes ulcifcantur. D e S e r V i t u t c 11 u m a n a. 245 C A P U T XIV. Quamvis igitur homines omnia plerumque ex fua libidine mode- rcntur, ex eorum tamen communi focietate multo plura commoda quam damna fequuntur. Quare fatius eft, eorum injurias a^cpio animo ferre , et ftudium iis adhibere, qua: concordia; et amicitia: concilian- da.' inferviunt. C A P U T XV. Qua: concordiam gignunt funt ilhi, qu^e ad juftitiam , a^cjuitatem , et honeftatem referuntur. Nam honiines pra^ter id, quod injuftum et iniquum cft, ctiam a^grc ferunt, quod turpe habetur, five quod ahquis receptos civitatis mores afpernatur. Amori autem conciliando illa apprime neceflTaria funt, qu;e ad Religionem et Pictatem fpectant. De quibus vide SchoL i. et 2. Prop. 37. et Schol. Prop. 46. et Schol. Prop. 73. p. 4. CAPUT XVI. Solct pra^terea concordia ex Metu plerumque gigni, fcd fme fide. Adde, quod Metus ex animi impotentia oritur, et propterea ad Rationis ufum non pertinet; ut ncc Commiferatio, quamvis Pietatis fpeciem prje fe ferre videatur. C A P U T XVII. Vincuntur pra:terea liomines etiam largitate , prscipue ii , (pii non habent, luide comparare poffint ilhi, quje ad vitam fuftentandam necenfaria funt. Attamen unicuique indigenti auxilium ferre, vires et utihtatem viri privati longe fuperat. Divitia' namque viri privati longe impares funt ad id fuppcditandum. Unius pra^terea viri facultas ingenii * limitatior eft, quam ut omnes fibi poilit amicitia jungere; quare pauperum cura integra^ focietati incumbit, et ad communem tantum utilitatem fpeclat. C A P U T XVIII. In beneficiis accipiendis et gratia referenda aha prorfus debet elTe cura, de qua vide SclioL Prop. 70. et SchoL Prop. 71. p. 4. C A P U T XIX. Amor pranerea meretricius, hoc eft generandi hbido, qua^ ex forma * Corrigenda Ed. Pr. : /actiltas liinttatior efl. 1^6 K t h i c c s P.irs IV. oritur, ct abri^lute omnis Ami)r, qui aliam caulam pr;vtcr animi libertatcm agnofcit, facilc in Odium tranlit; nifi, (]U()d pcjus eft, fpccies dclirii fit, at^iue tum magis difcordia (luam concorilia * fovc- tur. Viil. Coroll. Prop. 31. p. 3. C A P U T XX. Ad matrimonium (luod attinet, ccrtum cll, iplum cum llaiionc convenirc, fi Cupiditas mifccndi corpora non cx fola forma , lcd etiam ex Amorc liberos procreandi et fapientcr educandi ingcncretur; et prxterea fi utriuf^iue, viri fcilicct ct fccmina;-, Amor non folam formara, fed animi pra;cipuc libcrtatem pro caufa habeat. C A P U T XXI. Gicjnit pra:terea adulatio concordiam; fcd f(cdo iervitutis crimine, vel perfidia; nuUi (luippe magis adulatione ca[>iuntur (juam fupcrbi, qui primi elTc volunt, ncc funt. C A P U T XXIT. Abjeiftioni falfa pictatis et rcligionis fpccies ineft. Rt ([uamvis Abjectio Superbia: fit contraria, cfl: tamcn abjcctus fupcrbo proximus. Vide Schol. Prop. 57. p. 4. CAPUT XXIIT. Confert pra;terea concordia; Pudor in iis tantum, qua; celari non podunt. Deindc, (]uia ipfe Piidor fpecies eft Triftitia^, ad Rationis ufura non fpectat. C A P U T XXIV. Caeteri Triftitia erga homines affcclus directc juftitia}, a.'(iuitati, honeftati, pietati , et rcligioni opponuntur; et, (juamvis Indignatio aequitatis fpeciem pra; fc ferrc videatur, ibi tamen fine lcgc vivitur, ubi unicuique de fiiAis altcrius judicium fcrrc, ct fuum vcl altcrius jus vindicarc licet. C A P U T XXV. Modeftia, hoc eft Cupiditas liominibus pl;;ccndi, (]ua; cx R;itione determinatur, ad Pietatem (ut in vSchol. i. Proji. 37. ]>. 4. diximus) refertur. Scd fi cx affectu oriatur, yVmbiiio cft, fivc Cupiditas, Ed. Pr. : difcordid, quaiii cuncordid. ]) e S c r V i t II t e II ii m a n a. 247 qua homines falfa Pietatis imagine plerumque difcordias et feditiones concitant. Nam qui reliquos confilio aut re juvare cupit, ut fimul fummo fruantur bono, is apprime ftudebit eorum fibi Amorem con- ciliare; non autem eos in admirationem traducere, ut difciplina ex ipfo habeat vocabulum, nec ullas abfolute Invidife caufos dare. In communibus deinde colloquiis cavebit hominem vitia referre^ et de humana impotentia non nifi parce loqui curabit: at largiter de humana virtute feu potentia, et qua via poflit perfici; ut fic horaines, non ex Metu aut averfione, fed folo La^titiai affeclu moti^ ex Rationis pra^fcripto, quantum in fe eft, conentur vivere. C A P U T XXVI. Praeter homines nihil finguhire in Natura novimus, cujus Mente gaudere, et quod nobis amicitia aut aliquo confuetudinis genere jungere pofluraus ; adeoque quicquid in rerum Natura extra homines datur, id nofi:ra; utiUtatis ratio confervare non poftulat, fed pro ejus vario ufu confervare, deftruere, vel quocunque modo ad noftrum ufura adaptare nos docet. C A P U T XXVII. UtiHtas, quam ex rebus, qua; extra nos funt, capimus, eft, pra^ter experientiam et cognitionem, quam acquiriraus ex eo, quod eafdcra obfervamus, et ex his formis in aHas rautamus, pra^cipua corporis confervatio; et hac ratione rcs illK imprirais utiles funt, qu^e Cor- pus ita alere et nutrire pofiunt, ut ejus omnes partes officio fuo recle fungi queant. Nam quo Corpus aptius eft , ut phiribus modis pofllt affici, ct corpora cxterna phirirais modis afiicere, eo Mens ad cogitandura eft aptior (vide Prop. 38. ct 39. p. 4.). At hujus nota; perpauca in Natura efie videntur; (piare ad Corpus, ut requiritur, nutriendum necefle eft, multis natura: diverfa; ahmentis uti. Quippe humanum Corpus ex plurimis divcrfai natura; partibus coraponitur, qua^ continuo alimento indigent, et vario, ut totum Corpus ad omnia, qu^e ex ipfius natura feipii pofiunt, a^que aptura fit, et con- fequenter ut Mens etiam a^que apta fit ad phira concipiendura. C A P U T XXVIII. Ad ha^c autem comparandura vix uniufcujufque vires fufllcerent. 248 E t h i c c s Pars IV. nili honiincs opcras nuituas tradcrent. Vcruni omn.iuni rcruni coni- pcndium pccunia attulit , undc factum, ut cjus imat!;o Mcntcm vulj^i maximc occupare folcat; (juia vix ullam Lictitiic Ipccicm imai^inari polVunt, nili concomitantc nummorum idca taniiuam caufa. CAPUT XXIX. Scd h(jc vitium cnrum tantum cl1:, iiui non c\ incli}j;cntia, ncc proptcr ncccflitates nummos qua^runt, fcd iiuia lucri artcs didiccrunt, (piibus fc magniticc cfl^erunt. Civtcrum Corpus c\ confuctudinc paf- cunt, fcd parcc, (juia tantum dc fuis bonis fc pcrdcrc crcdunt , (luantinn fui Corporis confcrvaiioni impcndunt. At (jui verum num- morum ufum norunt, ct divitiaruni modum cx fohi indigcntia modc- rantur, paucis contcnti vivunt. C A P U T XXX. Cum igitur rcs illa; fuit bona.-, (lua: Corporis partes juvant, ut fuo oflicio fiuigantur, et La.nitia in co confiftat, (piod hominis potentia, (piatcnus Mcntc ct Corporc conftat , juvatur vcl augetur; funt ergo illa omnia, (lua; La.*titiam alferunt, bona. Attamcn, (juo- niam contra non eum in finem res agunt, ut nos La-titia afliciant, nec earum agendi potentia cx noftra utiHtatc tcmpcratur, et deni^iuc (luoniam La;titia plerum^iuc ad unam Corporis partcm potiflimum refcrtur; habent ergo plerunKiiic La'titi;c aflcctus (nifi Ratio et vigilantia adfit) , et confc^iucnter Cupiditatcs ctiam, ciua: e\ iifdcm gencrantur, cxceflum; ad (piod acccdit, (pKnl ex alfeclu id primum habeamus, (piod in pra-fenti fuave cfl:, ncc futura aMjuali aniriii afl^ectu a.'ftimarc polVumus. Vidc vScliol. Prop. 44, ct vSchol. Prop. 60. ji. 4. * CAPUT XXXL At fupcrftitio id contra vidctur ftaiucre bonum clfc , (juod Trifti- tiam, et id contra niahim, (jufjd Latitiam alVert. Scd, ut jam dixi- mus fvide vSch(jl. Prop. 45. p. 4.), ncmo, nifi invidus, mca impo- tentia et incommodo dele^ftatur. Nam (juo majori Lactitia atticimur, * i:d. I'r.: p. 3. Schniidt, Aucrbacii: Sc/iol. Prop. 44. /;. 3. ct Scliol. Prop. 60. p. \. Saiffct: Schol. Prop. 54. ct Schol. Prop. 60. p. 3. Dc vS c r V i t u t c Ilumana. 249 co :ul majcjrcm pcrrcctioncm tranfimus, ct confcqucntcr eo niagis de natura divina participamus; nec Lietitia uniiuam mala eflfe potefl:, (juam noftra; utilitatis vcra ratio moderatur. At qui contra Metu ducitur, et boniim, ut malum vitet, agit, is Ratione non ducitur. C A P U T XXXII. Sed humana potentia admodum limitata cft, et a potcntia caufa- rum extcrnarum iniinite fupcratur; atque adco poteftatem abfolutam non liabemus, rcs, qua; extra nos funt, ad noftriun ufum aptandi. Attamen ea, qua^ nobis eveniimt contra id, quod noftra: utilitatis ratio poftulat, a^iuo animo feremus, ft confcii fimus, nos functos noftro officio fuifte, et potentiam, quam habemus, non potuiUe fe co ufque extendere, ut eadem vitare poiTemus; nofque partem totius Naturs efle, cujus ordinem fequimur. Quod fi clarc et diftinclc in- telligamus, pars illa noftri, qua; intelligentia definitur, hoc eft pars melior noftri, in co planc acquicfcet, ct in ca acquiefcentia perfe- verarc conabitur. Nam, (luatcnus intelHgimus, nihil appetere nifi id, quod neceflarium eft, nec abfolute, nifi in veris, aciiuicfccrc pofl\i- mus; adeoque quatenus ha;c rectc intcUigimus, eatenus conatus mc- lioris partis noftri cum ordine totius Natura; convenit. Finis Quartcc Partis. E T H I C E S PARS QUINTA, DE POTENTIA INTELLECTUS, SEU DE LIBERTATE HUMANA. P R iE F A T I O. Tranfeo tandem od altcram Ethices parteni, qua cji de modo fiie xia, qiia, ad Libertatem ducit. In hac erg;o de potentia Rationis agam, ojlendens , quid ipfa Ratio in afeclus pojftt , ct deindc , quid Mentis Libertas feu Reatitud) fit ; ex quibus vidcbimus , quantum fapiens potior fit ignaro. Qiiomodo autem et qua yia debeat Intcl- lcclus perfici , et qua deinde arte Corpus fit curandum, iit pofiit fuo officio rc&e fungi , huc non pcrtinct ; hoc cnim ad Medicinam, illud autem ad Logicam fpe&at. Ilic igitur, ut dixi, de fola Mcntis fcu Rationis potcntia agam, et ante omnia , quantum ct qtialc impcrium in affeclus habeat ad eofdem cocrcendum ct moderandum, oftcndam. Nom nos in ipfos impcrium abfolutum non habcre , jam fupra demon- ftravimus. Stoici tamen putarunt , eofdcm a noftra voluntate abfoluie pcndere, nofque iis abfolute impcrare poftc. Attamcn ab c.xpericntia reclamonte, non vero ex fuis principiis , coacti funt fateri , tifum ct ftudium non parvum requiri ad eofdcm cocrcendum ct moderandum ; quod quidam excmplo duorum canum (Ji recle memini), iinius fcilicct domeftici , altcrius venatici , conatus eft oftendere; nempe quia ufu D e L i b c r t a t c II ii m a n a, 351 efficerc taiidcm potuit , iit doviejliciss yenari , vemticiis coiitra a lepo- ribus fectandis abftinere affuefceret. Huic opinioni non parum favet Cartefttis. Nam ftatiiit , Animam feu Mentem unitam pracipiie ejje cuidam parti cerebri , glandula fcilicet pineali didta, cujus ope Mens motus omnes , qui in Corporc excitantur, et obje&a externa fentit , quamquc Motis eo folo , quod vult , varie movere poteft. Hanc glan- dulam in medio cerebri ita fiifpenfam cjfe ftatuit , ut minimo fpiri- tuum animalium motu pojftt moveri. Deinde ftatuit , quod hac glans tot variis modis in medio cerebro fufpendatur , quot variis modis fpi- ritus animales in eandem impingunt , et quod praterea tot varia veftigia in eadem imprimantur, quot varia objecta externa ipfos fpi- ritus animalcs verfus eandem propellunt ; unde fit , ut fi glans poftea ab Anima voluntate ^ iUam diverfimode movente, hoc aut illo modo fufpendatur, quo fcmel fuit fufpenfa a fpiritibus , hoc aut illo modo agitatis , tum ipfa glans ipfos fpiritus ajiimales eodem modo propellet ct determinabit , ac antea a fimili glandula fufpenfione repulfi fuerant. Praterea ftatuit, unamquamque Mentis voluntatem Natura efje unitam certo cuidam glandis motui. Ex. gr. fi quis voluntatem habet objectum remotum intuendi , hac voluntas efficiet, tit pupilla dilatetur; fed fi de fola dilatanda pupilla cogitet , nihil proderit ejiis rei habere volunta- tem, quia Natura non junxit motum glandis , qui infcrvit impellendis fpiritibus verfus nervum Opticum modo conveniente dilatanda vel contrahenda pupilla, cum voluntate eandem dilatandi vel contrahendi, fed demum cum voluntate intucndi objecta remota vel proxima. Dcni- que ftatuit , quod, etfi unufquifque motus hujtis glandula videatur connexus effc per Naturam fingulis ex noftris cogitationibus ab initio noftra vita , aliis tamen per habitum poft^unt jungi ; quod probarc conatur art. 50. p. i. de Pafi\ Anima. Ex his concludit , nullam cfie tam imbecillem Animam , qua non pofit , cum bene dirigitur, ac- quirere poteftatem abfolutam in fuas Paffiones. Nam ha, ut ab eo definiuntur, funt perceptiones , aut fenftis, aut commotioncs anims, qucC ad cam fpeciatim referuntur, qujcque NB. * producuntur, con- * Verf. Belg. : en die QuerJc') door caiigc bjivcging der geefte:'. voorigc- hracht worden. — Ed. Pr. : quceque producuntur. Corrigenda : ita Auctor fcripferat , NB. produ-. 252 E t li i c c s Pars V. fervantur, ct corroboraiuiir, pcr aliqueni motum Ipirituum {ridc art. 27. p. I. Paf. Anim.). ^lt quandoquidem cuilibet yoluntati pujju- mus jungere motum quemcunque glandis , et cjnfequenter fpirituum ; et determinatio voluntatis a fola nuftra poteftate pendet; fi igitur noftram loluntatem certis et jirmis judiciis, fecundum qua noftr^t xita acfiones dirigere yolumus , determinemus , et motus pajftonum , /]uas habere 1'olumus , hifce judiciis jungamus , imperium acquiremus abfolutum in noftras Pajfiones. Hac eft clariftimi hujus Viri fententia {quantum ex ipftus yerbis conjicio'), quam ego vix credidiftem a tanto Viri pro- latam eft^e , fi minus acuta fuiftet. Vrofccto mirari fatis non poffum , quod vir Philofophus , qui firmiter ftatuerat , nihil deducere , nifi cx principiis per fe notis , et nihil ajfirmarc , nifi quod clare ct diftincte perciperet , et qui toties Scholafticos reprehenderat , quod per occultas qualitates res obfcuras voluerint explicare, Hypothefin fumat omni occulta qualitate occultiorem. Qtiid , quafo, per Mentis et Corporis unionem intelligits' quem , inquam, clarum et diftinctum Qonccptum habet cogitationis ar&ifime unita cuidam quantitatis portiuncula? Vellem fane, ut hanc unionem per proximam fuam caufamexplicuificl. Sed ille Mentem a Corpore adeo diftinctam conceperat , ut nec hujus unionis , nec ipftus Mentis ullam ftngularem caufam ajfignare potuerit, fed necejfe ipfi fuerit , ad caiifam totius Univerfi , hoc cft ad Deuin , recurrere. Deinde pervelim fcire , quot motus gradus potcft glanduUt ifti pineali Mens tribuere , et qiianta cum vi eandem fufpcnfam tenere poteft. Nam nefcio an hac glans tardius vel celerius a Mente circumagatur, quam a fpiritibus animalibus , ct an niotus Paffionum, quos firmis judiciis arcte junximus , non pojfint ab iifdcm iterum a caufis corporeis disjungi ; ex quo fequeretur, ut , quamvis Mens firnii- ter propofuerit contra pcricula irc , atque huic decreto motus audacia junxerit , vifo tamen periculo glans ita fiifpendatur, ut Mens non nifi dc fuga pofiit cogitarc ; et fane , cum nulla detur ratio voluntatis ad motum, nulla etiam datur comparatio inter Mentis et Corporis poten- liam feu vires ; ct confequenter hujus vires nequaquam viribus illius dctcrminari pofi^unt. Ilis adde , quod nrc hac glans itci in mcdio cerebro fita rcperiatur, iit tam facile totquc modis circmnagi pofiit, et quod non omncs ncrvi ad cavitatcs ufque cerebri protendantur. D e L 1 b e r t a t e II u m a n a. ^53 Demque omiiia , qua de voluntatc ejufque libertate af/erit , oniitto , quandoquidem hac falfa ejfe fatis fuperque oflenderim. Igitur quia Mentis potentia, ut fupra oflendi, fold intelligentid definitur, afcStuum remedia, qua omnes experiri quidem, fed non accurate obferyarc nec diflin&e videre credo , fola Mentis cognitionc dcterminabimus , et ex eadem illa omnia , qua ad ipflus beatitudinem fpectant , deducemus. A X I 0 M A T A. I. Si in eodem lubjecto dus contraria; actiones excitentur, debe- bit necellario vel in utraque, vel in una Ibla mutatio lieri , donec definant contrariK eiVe. II. Effecliiis potentia definitur potentia ipfuis cauik', quatenus ejus elTentia per ipiius cauia} eflentiam explicatur vel deiiniiur. (Patet hoc Axioma ex Prop. 7. Part. 3.) PROPOSITIO I. Prout cogitationes , rerumque idea , ordinantur et concatcnantur in Mentc , ita Corporis afectioncs , feu rerum imagincs , ad amiijflm ordinantur et concatenantur in Corpore. DEMONSTRATIO. Ordo et connexio idearum idem eft {per Prop. 7. p. 2.), ac ordo et connexio rerum, et vice verla ordo et connexio rerum idem eft {per Coroll. Prop. 6. et 7. p. 2.'), ac ordo et connexio idearum. Quare, licuti ordo et connexio idearum in Mente fit fecundura ordi- nem et concatenationem affectionum Corporis {per Prop. 18. /). 2.), llc vice verla {per Prop. 2. p. 3.) ordo et connexio affectionum Corporis lit, prout cogitationes , rerumque idea.*, ordinantur et con- catenantur in Mente. Q. E. D. PROPOSITIO II. Si animi commotionem feu afcctum a cauft cxterna cogitatione amoveamus , et aliis jungamus cogitationibus , tum Amor feu Odium crga caufam cxternam , ut et animi fludtuationes , qua ex his afecti- bus oriuntur, deflruentur. D E M O N S T R A T i O. Id enim . quod iVirmam Amoris vel Odii conllituit, cft La^titia vel 254 ^^ t li i c e s Pars V. Triftitia, concomitante idea caulx' c\x.\ixy\x{per Dcfin.6.et ^. ^ff'e&.')\ hac igitur liiblata, Amoris vel Odii lorma fuiuil toUitur; adeoque lii aftectus, ct qui c\ his oriuntur, deftruuntur. Q. E. D. PROPOSITIO III. AffeBiis y qui pajpo efl , definit ejj'e pcifpv , fivuilatque ejiis claram et diftin^am formamus ideam. D E M 0 N S T R A T 1 O. AffeCtus, qui paffio eft, idca eft confufa {per gener. jiffecl. Defin.). Si itaque ipfms afFedus claram et diftinc^am formemus ideam , lia.'c idea ab ipfo affectu, quatenus ad folam Mentcm refcrtur, non nifi ratione diftinguetur {per Prop.21.* p.i. ciim ejufdem Sc/iol.); adeo- que (per Prop. 3. p. 3.) afFec^us dcfinct clTe pafTio. Q. E. D. COROLLARIUM. Atlectus igitur co magis in noftra poteftate cft, et Mens ab co minus patitur, quo nobis eft notior. PROPOSITIO IV. Nulla eft Curporis afccHu , ciijus aliquein ciarinn et diftin&um non poftiimus formare conceptum. D E M O N S T R A T I O. Qua.' omnibus communia funt, non poflunt concipi nifi ada^quate (per Prop. 38. p. 2.); adcoque {pcr Prop. 11. et Lemma 1., quod habetur poft Schol. Prop. 13. /'.2.) nulhi cft Corporis aifcctio, cujus aliquem chirum ct diftinctum non poffumus formare conccptum. j^. E. D. C O R O L L A R I U M. Ilinc fe(]uitur, nuUum elfe affectum, cujus non pon'unuis ahiiucm chirum et diftinctum formarc conceptum. Eft namque affectus Cor- poris afFectionis idea (per gen. /1j}'ecf. Defin.), qua: propterea (pcr Prop.prac.) ahquem chirum ct diftinctum involvcrc dcbct conccptum. s C II o L I u M. Quandoquidem nihil datur, cx cpio aliquis cffcctus non fcquatur (per Prop. "^6. p. i.), et quicquid ex idea, quae in nobis eft adae- ♦ Scliinidc, P.ririk-r. -- Ed. Pr.: 22. D e L i b e r t a t e H u m a n a. i55 quata, lequitur, id omne clare et diftincle intelligimus {per Prof. 40. p. 2.); hinc fequitur, unumquemque poteftatem habere, fe fuos- que affectus, fi non abfohite, ex parte fahem chire et diftincte in- telhgendi, et confequenter efficiendi, ut ab iifdem minus patiatur. Huic igitur rei pra^cipuc danda eft opera, ut unumciuemque affectura, quantura fieri poteft, cLare et diftincte cognofcamus; ut fic Mens ex: affeftu ad illa cogitandum determinetur, quse chare et diftincte per- cipit, et in quibus phme acquiefcit; atque adeo, ut ipfe affectus a cogitatione caufa; externx feparetur, et veris jungatur cogitationibus; ex. quo fiet, ut non tantum Amor, Odium, etc. deftruantur {per Prop. 2. hujiis) , fed ut etiara appetitus feu Cupiditates, qua.^ ex taU affeclu oriri folent , exceffum habere nequeant {per Prop. 61.* p. 4.). Nam apprime notandum eft , unum eundemque effe appeti- tum, per quera homo tam agere quam pati dicitur. Ex. gr. cura natura huraana ita comparatum effe oftendimus , ut unufquifque appetat, ut reUqui ex ipfius ingenio vivant {vide Schol.** Prop.^i- p. 3.); qui quidem appetitus in homine, qui Ratione non ducitur, paffio eft, quas Arabitio vocatur, nec mukura a Superbia difcrepat; et contra in horaine, qui ex Rationis dicl:amine vivit, actio feu virtus eft, qus Pietas appeUatur {i'ide Schol. i. Prop. 37. p. 4., et 2. Demonjirat. ejiifdem Prop.). Et hoc modo omnes appetitus feu Cupiditates eatenus tantum pafiiones funt, quatenus ex ideis inada:;- quatis oriuntur; atque etedem virtuti accenfentur, quando ab ideis adsquatis excitantur vel generantur. Nam omnes Cupiditates, quibus ad aUtiuid agendum determinamur, tam oriri poffunt ab ada^quatis quam ab inada^quatis ideis {vide Prop. 59. p. 4.). Atque hoc (ut eo , unde digreflus fum, revertar) affecl:uum remedio, quod fciUcet in eorum vera cognitione confiftit, nuUura prjeftantius aUud, quod a noftra poteftate pendeat, excogitari poteft , quandoquidem nuUa aUa jNIentis potentia datur, quam cogitandi et adjequatas ideas formandi, ut fupra {per Prop. 3. p. 3.) oftendimus. ' Schmidc, Bruder. — Ed. Pr. : 61. '* Sdiinidt, Aiierbacli ! Coroll. a5. E. D. PROPOSITIO VI. Quatenus Mens res omiies iit iiecej]'arias intelligit , eatenus majorein in affeBus potentiam /labct , feii minus ab iifclciii patitiir. D E M O N S T R A T I O. Mens res omnes necciVarias cflc intclligit {per Prop. 29./». i.), ct infinito caufarum ncxu detcrminari ad cxiflcndum et opcrandum (per Prop. 28. p. i.); adcoque {per Prop. prcvc.) catenus elVicit, ut ab aftectibus, (jui cx iis oriunrur, minus pariatur, ct (per Prop. ^d. p. 3.) minus crga ipfas alHciatur. i). E. ]). s c 11 o L 1 u M. Oiio ha.'c cognitio, (juod Vcilicct rcs nccclVariic iinr, magis circa res fingulares, qiias diftinctius ct magis vividc imaginamur, vcrlatur, co ha^c Mcniis in alVcctus potcnria niajor cft; (juod \y>\\\ ctiam cx- pcricntia tcftatur. Videmus cnim Triftitiam boni aiicujus, (juod periit, mitigari, limuhic homo, (jui id pcrdidit, conlidcrat , bonum illud fervari nuUa rationc i.(»tuilVc. Sic ctiam videmus, (juod ncmo mifererur inlantis, proptcrca (juod ncfcir locjui, ambulare, ratiociiiari, et quod dciii^iuc lot annos (]uali fui infcius vivat. At ii plcri^juc adulti, ct unus aut aker infans nafccrcntur , tum ununKiuem^iuc mi- D e L i b e r t a t e H u m a n a. 257 fereret infantum; quh tum ipfam infantiam non ut rem naturalem et neceflariam, fed ut Natura^ vitium feu peccatum cunfidcraret ; et ad hunc modum plura alia notare polTemus. PROPOSITIO VII. Jfe&iis, qui ex Ratione oriuntur rel excitantur, fi ratio temporis habeatur, potentiores funt iis, qui acl res fingulares referuntur , quas ut abfentes contemplamur. DEMONSTRATIO. Rem aliquam ut abfentem non contemplamur ex affectu, quo eandem imaginamur, fed ex eo, quod Corpus alio afficitur affectu, qui ejufdem rei exiftentiam fecludit (^per Prop. i'/. p. 2.). Quare afFecl:us, qui ad rem, (luam ut abfentem contemplamur, refertur, ejus natura.^ non eft, ut reliquas hominis actiones et potcntiam fuperet {de quibus ride Prop. 6. p. 4.), fed contra ejus naturs eft, ut ab iis aftectionibus, qua^ exiftentiam externa} ejus caufa? feclu- dunt, coerceri aliquo modo poflit {per Prop. 9. p. 4.). At aftectus, qui ex Rationc oritur, refertur necellario ad communes rerum pro- prietates {vide Rationis defin. in 1. Schol. Prop. 40. p. 2.), quas feraper ut prsfentes contemplamur (nam nihil dari poteft, quod earum prsfentem exiftentiam fecludat), et quas femper eodem raodo imaginamur {per Prop. 38. p. 2.). Quare talis affectus idem femper manet; et confequenter {per Ax. i. hujus) affedus , qui'eidem funt contrarii, quique a fuis caufis externis non foventur, eidera magis raagifque fefe accomraodare debebunt, donec non amplius fnit con- trarii; et eatenus affectus, qui ex Ratione oritur, eft potcntior. i^. E. D. PROPOSITIO VIII. Quo affe&us aliquis a pluribus caufis fimul concurrentibus excitatur, eo major efi. DEMONSTRATIO. Plures caufa^ fimul plus poffunt quam fi pauciores effent {per Prop. 7. p. 3): adeoque {per Prop. 5. j^. 4.) , quo aft'eclus afiquis a pluribus caufis fimul excitatur, eo fortior eft. ^. E. D. »7 a$6 E t li i c e s Pars V. s c n O L 1 U M. Uxc Propofitio paiet etiam ex Axioinate 2. luijus Partis. P R O P 0 S I T I O IX. Jffe&as , qui od plures et diverfas coufas refertur, quas Mens cum ipfu afeciu fimul contemplatur, minus noxius eft , et minus per ipfum patimur, et erga unomquamque caufam miniis afficimur, quam alius aque magnus affeBus , qui od unam fulam lel pauciores caufas refertur. D E M O N S T R A T I O. AfFectus eatenus tantum malus feu noxius eft, (luateniis Mens ab eo impeditur, quo minus poHit cogitarc (^per Prop.i6. et 27. /».4.): adeoque illc affcctus, a quo Mens ad plura fimul objefta contem- plandum deterrainatur, minus noxius eft, quam alius scque magnus affectus, qui Mentem in * fola unius aut pauciorum objectorum con- templatione ita detinct, ut de aliis cogitare nequeat; Quod erat primum. Deinde , quia Mentis effentia , hoc cft {per Prop. 7. p. 3.) potentia, in fola cogitatione confiftit {per Prop. 11. p. 2.**), ergo Mens per affectum, a quo ad plura fimul contemplandum determina- tur, minus patitur, quam per xque magnum affecium , qui Mentem in fola unius aut pauciorum objectorum contemplatione occupatam tenet; Quod erat fecundum. Dcnique hic affcctus {per Prop. 48. p. 3.), quatenus ad plures caufas externas refertur, cft ctiam erga unamquamque minor. Q. E. D. PROPOSITIO X. Quamdiu affeciibus , qui noftra nottira funt coutrarii , non confti&a- mur, tamdiu poteftatem habemus ordinondi et concatenandi Corporis afeciiones fecundum ordinem ad intelleclum. D E M 0 N S T R A T I O. Affectus, qui noftras naturs funt contrarii, hoc eft (per Prop. ^o. p. 4.; . 2.) neque rerum praeterirarum rccordari potcft , nifi ilurante Corpore {yide (iepn. Menvjriit in Sc/io/. Prop. 18. p. 2.). Q. E. D. P II O P O S l T I O XXII. /// Deo tamen datur neceffario idea , (jiia /itiiits et iliiii!! Corporis /lumani effentiam fub aternitatix fpecie exftrimit. D E M O N S T R A T I (). Deus non tantum eft caufa liujus et illius Corporis Inimani e\i- ftentix, fed etiam eflentiae {per Prop. 25. /). i.); quae proptcrea pcr ipfam Dei cflentiam necclTario debet concipi (per Jxiom. 4. /». t.), idque aeterna ipiadam neceditate (per Prop. 16. p. i.); qui (piidem conceptus necefl^ario in Deo d;iri debet (per Prop. 3. p. 2.). Q. E. D. PROPOSITIO XXIII. Mens /iiimana non poteft ciim Corporc abfoliite deftrui , fed cjui aliquid remanet , quod aternum eft. D E M O N S T R A T I O. In Deo datur ncceflario conceptus feu idca, qua^ Corporis liumani efl^entiam exprimit (per Prop. prac), qua: propterca aliquid necefl".!- rio efl:, (luod ad cfl^entiam Mcntis humana; pertinet (per Prop. 13. p. 2.). Sed Menti humanje nullam durationem, qua: tempore deti- niri poteft, tribuimus, nifi quatenus Corporis actualem exiftentiam, qux per durationem cxplicatur et tcmporc dcfiniri poteft, exprimit; hoc cft (per Coroll. Prop. 8. /). 2.), ipfi durationem non tribuimus, nifi durante Corpore. Cwm tamcn ali^juid nihilominus fit id, quod a-terna quadam ncccflitate pcr ipfam Dci cflentiam concipitur (per Prop. prac), erit ncceflario hoc aliquid, qiiod ad Mentis eflcntiam pertinet, ajtcinum. Q. E. D. s c H o L I n M. Rft, uti diximus, hxc idea, qua: Corporis eflentiam fub fpecic a^ternitatis exprimit, certus cogitandi raodus, (jui ad Mcntis cflcn- tiam pcrtinct, qui^pic neceflario a.'tcrnus cft. Nec tanicn iicri iioteft, ut rccordemur nos ante Corpiis cxftitiflc, (luandoquidcm nec in Corporc ulla cjus vcftigia dari, ncc xternitas tcmporc dcfiniri, nec ullam ad terapus relationem habere poieft. At nihilominus fentimus De L i b e r t ;i t e Hum;ina, 267 experiniurciue, nos a;tcrnos clVe. N;un Mens non minus res illas fentit, (juas intclligendo concipit, ipiam (pias in memoria habet. INIentis enim oculi, (juibus rcs videt obfervatipie, funt ipfa^ demon- ftrationes. Quamvis ita^pie non recordemur, nos ante Corpus exfti- tilTc, lentimus tamen, Mcntem noftram, (juatenus Corporis elTentiam fub ;i3ternitatis fpecie involvit, a.>ternam effe , et hanc ejus exiften- tiam tempore detiniri , five per durationem explicari , non polTe. Mens igitur noftra catcnus tantum poteft dici durare, ejuftiue exiftentia certo tempore deliniri poteft, (luatenus actualem Corporis exiftentiam involvit ; et eatenus tantum potentiam habet reriun exiftentiam tem- pore determinandi, eaftjue fub duratione concipiendi. PROPOSITIO XXIV. Quo magis res fingulares intelliginms , eo magis Deiim intelligimus. DEMONSTRATIO patet ex Coroll. Prop. 25. p. i. PROPOSITIO XXV. Summus Mentis conatus fummaque virtus efl , res intelligere tertio cognitionis genere. DEMONSTRATIO. Tertiuni cognitionis genus procedit ab adffi^juata idea (luorumdam Dei attributorum ad ada.n]uatam cognitionem elTentiai rerura (vide hujus defin. in 1. Schol. Prop. 40. p. 2.); et quo magis hoc modo res intelHgiraus, eo magis {per Prop. prac.) Deiun intelHgiraus; ac proinde {per Prop. a8. p. 4.) fumma Mentis virtus, hoc eft {per Defin. 8. p. 4.) Mentis potentia feu natura, five (per Prop.j. p. 3.) furamus conatus, eft,res intelligere tcrtio cognitionis genere. Q. E. D. PROPOSITIO XXVI. Quo Mens aptior efi ad res tertio cognitionis genere intelligendum , eo magis cupit , rcs eodem hoc cognitionis generc intelligcre. DEMONSTRATIO patet. Nam tpiatenus concipiraus, Mentem aptara elTe ad res hoc cognitionis genere inteUigendura , eatenus eandera determinatam con- cipimus ad res eodem cognitionis genere intelligendum; et confeciuen- 268 E t h i c e s Pars V. ter {per \. Afecl. Defin.), quo Mcns ;ul lioc aptior cft, co magis hoc ciipit. Q. E. D. PROPOSITIO XXVII. £.v h'jc tertio cognitioiiis genere fiimma , qiia dari pnteft , ^lcntis acquiefcentia oritur. D E M O N S T R A T I O. Summa Mentis virtus eft Deum cognofcere {per Prop. 28. p. 4.) , five res tertio cognitionis genere intclligere {per Prop. 25. /i/i/us); quae quidem virtus eo major eft, (]uo Mens hoc cognitionis gencre magis res cognufcit (per Prop. 24. hujiis) ; adeoqiic qui res hoc cognitionis genere cognofcit, is ad fummam humanam perfeclioncm tranfit , ct confequenter {per 2. /Iffect. Defin.) furama Lsctitia affici- tur, idque {per Prop. 43. p. 2.) concomitante idea fui fujeque vir- tutis; ac proinde (per 25. Jj[e&. Defin.) ex hoc cognitionis genere fumma, tpix dari poteft, oritur acquiefcentia. Q. E. D. P R O P O S I T 1 O XXVIII. Conatus feu Cupiditas cognofcendi res tertio cognitionis genere oriri non potejl cx prinv) , at quidem ex fecundo cognitionis genere. D E M O N S T R A T I O. Hxc Propofitio per fc patet. Nam (juicquid clare ct diftinfte intelligimus, id vel ]ier fe vcl per illud, (piod j^er fe concipitur, in- telligimus; hoc eft, ideje, (lua: in nobis clara; et diftint^ae funt, five qu«e ad tertium cognitionis genus rcfcruntur (vide 2. Schol. Prop. 40. p. 1.) , non podunt fequi ex ideis mutilatis ct confufis, quae (pcr idem Schol.) ad primum cognitionis genus rcferuntur, fed ex idcis adsequatis, five {per idem Schol.) ex fecundo et tertio cognitionis genere; ac proinde (per i. Afect. Defin.) Cupiditas cognofcendi rcs tertio cognitionis gcncre non poteft oriri cx primo, at quidem cx fecundo. j^. E,. D. P R O P O S I T I O XXIX. Quicqiiid Mens fub fpecie aternitatis intelligit , id ex eo non intel- ligit , quod Corporis prafentem actualem exiftcntiam concipit , fed cx eo , quod Corporis ejjentiam concipit fub fpecie aternitatis. De Libertate Humana. 269 DEMONSTRATIO. Quatenus Mens pra^fentem fui Corporis exiftentiam concipit, eate- nus durationem concipit, qua^ tempore determinari potefl, et eate- nus tantum potentiam habet concipiendi res cum relatione ad tempus (per Prop, 21. hiijus et Prop. 16. p. a.). At a^ternitas per duratio- nem explicari nequit (per Defin. 8. p. i. et ipfms explication.). Ergo INIens eatenus poteftatem non habet concipiendi res fub fpecie aner- nitatis , fed quia de natura Rationis eft , res fub fpecie anernitatis concipcre {per 2. Coroll. Prop. 44. p. 2.), et ad Mentis naturam etiam pertinet , Corporis eflfentiam fub fpecie aternitatis concipere {per Prop.i^i.hiijtis), et pra.ner ha^c duo nihil aUud ad Mentis elTen- tiam pertinet {per Prop. 13. p. 2.); Ergo ha;c potentia concipiendi res fub fpecie xternitatis ad Mentem non pertinet, nifi quatenus Corporis eflentiam fub fpecie a}ternitatis concipit. jl^. E. D. SCHOLIUM. Res duobus modis a nobis ut actuales concipiiuitur: vel quatenus eafdem cum relatione ad certum tempus et locum exiftere, vel qua- tenus ipfas in Deo contineri, ct ex natura divina? neceffitate con- fequi concipimus. Quiv autem hoc fecundo modo ut vera} feu reales concipiuntur, eas fub aternitatis fpecie concipimus, et earum ide^e a.nernam et iniinitam Dei elTentiam involvunt, ut Propofitione 45. Partis 2. oftendimus, cujus etiam Scholium vide. PROPOSITIO XXX. Mens noflra , quatemis fe et Corpus fub aternitatis fpecie cognofcit, eatenus Dei cognitionem neceflario habet , fcitque fe in Deo ejfe et per Deum concipi. DEMONSTRATIO. iEternitas eft ipia Dei eflentia, quatenus hac neceiniriam involvit exiftentiam {per Defin. B. p. i.). Res igitur iub fpecie a.nernitatis concipere, eft res concipere, quatenus per Dei eiTentiam ut entia realia concipiuntur, iive quatentis per Dei eilentiam involvunt exiften- tiam; adeoque Mens noftra, quatenus fe et Corpus fub specie ater- niratis concipit, eatenus Dei cognitionem necetTario habet , icitque etc. Q. E. D, 270 E t li i c c s Pars V. P R O P O S ITI O XXXI. Tertiurn cogniiionis gcnus pendet ti Mente, tanqtiam a furmali caufa , quatenus Mens ipfa ceterna eft. D E M O N S T R A T 1 O. Mens nihil lub a^ternitatis fpccie concipit, niii (iiuiteniis rui Cor- poris elTcntiam fub xternitatis fpecie concipit {per Prop. 29. hujus), hoc eft {per Prop. 21. et 23. hujiis) , nifi quatenus a'terna eft;adeo- que {per Prop. prac.) , quatenus a:terna eft, Dei habet cognitionem; qu«e quidem cognitio eft necellario adsquata {per Prop. ^6. p. 2.); ac proinde Mens, quatenus a.*terna eft, ad illa omnia cognofcendum eft apta, qua; ex data hac Dei cognitione confequi pofTunt {per Prop. 40. p.2.), hoc eft ad res tcrtio cognitionis genere cognofcen- dum (r//). 29. hujus), led quatenus Deum sternum clTe intelHgimus; et hoc eft, quod Amorem Dei intellccl:ualem voco. PROPOsiTio xxxm. Jmor Dei intellectiialis , qui ex tertio cognitionis genere oritur , eft aterniis. DEMONSTRATIO. Tertium enim cognitionis genus {per Prop. 31. hujus , et Axiom. 3. /;. I.) eft a?ternum ; adeoque {^per idem Axiom. p. i.) Amor, qui e\ eodem oritur, eft etiam neceflario sternus. Q. E. D. s c H o L I u M. Quamvis hic erga Deum Amor principium non habuerit {per Prop. prac), habet tamen omnes Amoris perfediones, perinde ac fi ortus fuiflet, ficut in Coroll. Prop. pr^ec. finximus. Nec uUa hic eft diffe- rcntia, nifi quod Mens eafdem has perfecliiones, quas eidem jam accedere finximus, «ternas habuerit, idque concomitante idea Dei tanquam caufa a^terna. Quod fi Lanitia in tranfitione ad majorem perfectionem confiftit, Beatitudo fane in eo confifterc debet, quod Mens ipfa perfeclione fit pra^dita. PROPOSITIO XXXIV. Mens non nift durante Corpore obnoxia efl affeSlibus , qui adpafiones referuntur. DEMONSTRATIO. Iraaginatio eft idea, qua Mcns rem aliquam ut pra:fentem contem- platur {i'ide ejus defin. in Schol. Prop. 17. p. 2.) ; qua^ tamen magis Corporis humani pra^fentem conftitutionem, quam rei extcrnaMiaturam indicat {per 1. Coroll. Prop. 16. p. 2.). Est igitur atfectus {per gen. Afedt. Defin.) imaginatio, quatenus Corporis pr£efentem conftitutionem indicat; atquc adeo {per Prop. 21. hujus) Mens non nifi durante Corporc obnoxia eft affectibus, qui ad pafliones referuntur. Q.E.D. 272 E t h i c e s Pars V. C O R O L L A R 1 U M. Hinc fequitur, nullum Aniorcni pra.'tcr Amorem intellcctualem elTc xternum. s c n o L I u M. Si ad hominum communcm opinioncm attcndamus, vidcbimus, eos lu.-e Mentis a.>ternitatis clVe quidcm conlcios, lcd ipfos candcm cum durationc confundcrc, caraiiuc imaginationi fcu memoria; tribuere, quam poft mortem remancrc crcdunr. P R 0 P 0 S I T I 0 XXXV. Deus fe ipfinn Amore intellecluali infinitu amat. D E M 0 N S T R A T 1 O. Deus eft abfolute infinitus {^per Defin.6. p. i.), hoc ci\. (per Defin. 6. p. 2.), Dei natura gaudet infinita perfeftione , idque {per Prop. 3. p. 2.) concomitante idca fui, hoc cft {per Prop. ii. et Defin. * i. p. I.) idca fux* caufa.' ; ct hoc cft, (juod in Coroll. Prop. 32. iuijus Amorem intellectualcm elfe diximus. PROPOSITIO XXXVI. Mentis Amor intellectualis erga Deum ejl ipfe Dei Amor, quo Deus fe ipfum amat , non quatenus infinitus eft , fed quatenus per ejfentiam humana Mentis , fub fpecie aternitatis confideralam , explicari potefl ; hoc efl , Mentis erga Deum Amor intelledtualis pars efl infiniti amoris , quo Deus fe ipfum amat. DEMONSTRATIO. Hic Mentis Amor ad Mentis actiones rcfcrri debet {per Curoll. Prop. 32. hujus , et per Prop. 3. p. 3.); qui proinde actio eft, qua Mens fe ipfam contemplatur, concomitante idca Dci tanquam caufa {per Prop. 32. hujus , et ejus Coroll.), lioc eft {per Coroll. Prop. 25. /;. I. et Coroll. Prop. 11. p. 1.) actio, qua Deus, quatcnus pcr Mentem humanam explicari poteft, fcipfum contcmphitur, concomi- tantc idca fui ; atcpie adco {per Prop. prctc.) hic Mcntis Amor pars eft infiniti amoris, (juo Deus feipfum amat. Q. E. J). " Ed. Pr. : /fxiom. D e L i b e r t a t c U ii in a n a. 273 COROLLAIIIU M, Hinc fequitur, quod Deus, quatenus leipfum amat, homines amat, et confequenter, quod Amor Dei erga homines,et Mentis erga Deum Amor intellectualis, unum et idem fit. s c H o L I u M. Ex his chu"e intelligimus, (jua in re nollra fihis, feu Bcatitudo . feu Libertas confiftit: nempe in cunftanti et ■iCterno erga Deum Amore, five in Amore Dei crga liomines. Atquc hic Anior fcu Beatitudo in Sacris codicibus Gloria appcUatur, ncc immcrito. Nam five hic Amor ad Dcum refcratur, fivc ad Mentcm , rccte animi Ac- (luiefccntia, i\ux revera a Gloria {per 25. et 30. Jffect. Defiii.) non diftinguitur, appeUari poteft. Nam (piatenus ad Dcum refertur, eft {per Prop. 35. hiijns) La.'titia, liceat lioc adhuc vocabido uti, con- comitantc idea fui , ut ct quatcnus ad Mcntcm refertur (^per Prop. 27. hujus). Deinde (|uia noftrie Mentis elfentia in foht cognitione confiftit, ciijus principium et fundamentum Deus eft {per Prop. 15. p. i.et Schol. Prop. ^j. p. 2.), hinc perfpicuum nobis fit, (luomodo et qua rationc Mens noftra fccundum elfcntiam et exiftentiam ck natura divina fcquatur, et continuo a Deo pendeat; (^uod hic notare operic pretium duxi, ut hoc exemplo oftenderem, quam rerum fmguhuium cognitio, quam intuitivam five tcrtii gcneris appcUavi (ric/e 2. Schol. Prop. 40./'. 2.), poUcat, potiorcpic fit cognitione univerfaU , quam fecundi generis elle dixi. Nam quamvis in prima Parte generaUter oftenderim, omnia (et confcquentcr Mcntem etiam liumanam) a Dco fecundum elYentiam ct exiftentiam pcnderc; iUa tamcn dcmonftratio, tametfi legitima Ut et extra dubitationis aleam polita, non ita tamcn Mentem noftram afficit , quam quando id ipfum ex ipfa eifentia rei cujufcunque Unguhiris, quam a Deo pendere dicimus, concluditur. PROPOSITIO XXXVII. Nihil in Natura datur, quocl huic Amori intellectuali fit contrarium , Jiye quod ipfum pojfit tollere. DEMONSTRATI O. Hic inteUecluaHs Amor ex Mentis natura nccefl^irio fequitur, qua- tenus ipfa, ut ccterna veritas, per Dei naturam conUderatur {per 274 E t h i c e s Pars V. Prop. 33. et 2y. htij(ii). Si iiuiii ciii;it ilarctur, iiuod liuic Aniori elVet contrariuni, id contrarium cllct vcro; ct conlciiucntcr id,(iuiid hunc Amorcm polVet tollcre, cfficcrct, ut iti, iiuod vcruni cft, tairum elVet; quod (/// per J'e riutnm) eft abfurdum. Ergo nihil in Natura datur, ctc. (>. E. D. s c H o L 1 u M. Pariis (^Uiartiv Axioma rcs lingularcs rclpicit, ijuatcnus cum rcla- tione ad certum tempus ct locum confideraniur; dc ijuo ncmincni dubitare credo. PROPOSITIO XXXVIIi. Quo pli/res res fectituJo et tertio cognitionis genere Mens intelligit , eo nuntts ipfa ab affedibt/s , qtii inali ft/nt , patitt/r, et lUortem minus timet. DEMONSTRATIO. Mcntis ctVcntia in cognitione confiftit (per Prop. ii. p. 2.); quo igitur Mcns plurcs rcs cognolcit lccundo ct tcrtio cognitionis ge- nere, eo major ejus pars remanct {per Prop. 29. et 23. ht/jus), et confequenter (per Prop. prac.) eo major ejus pars non tangitur ab aftectibus, tiui noftra.' natura" funt contrarii, lioc cft (per Prop. 30. p. 4.; qui mali funt. Oun itaijuc Mcns phircs res fccundo ct tertio cognitionis gencre intclligit, eo major ejus pars illa'fa manct, et confequcntcr minus ab aftectibus patitur, ctc. Q. E. D. s C II (t L I u M. Hinc intelligimus id, (juod in Schol, Prop. 39. p. 4. attigi , ct ijuod in hac Partc explicare promifi; nempe quod mors eo minus eft noxia, quo Mentis clara et diftin(:l:a cognitio major cft, et con- fequenter, quo Mcns magis Deum amat. Dcindc, quia (^per Prop. 27. huji/s) ex terti(t cognitionis gencrc funima, (\wx. dari poteft, oritur acquicfccntia , hinc fe^iuitur, Mentcm humanam p(tHe ejus natura; elVe, ut id, ciuod cjus cum Corporc pcrire oftcndimus (vide Prop. 21. ht/ji/s), in refpetftu ad id, ijuod ipiius remanct , nullius lit momenii. Scd dc his mox prolixius. P R O P (J S I T I O XXXIX. Qui Corpus aci plurima aptmii hahet , is Mentem habet , cujus maxima pars e/I ateriia. D e L i b e r t a t e H u in a ii a. 275 1) E M 0 N S T R A T 1 O. Qui Corpus ad plurima agendum aptum liabet, is minime aflecti- bus, qui mali lunt , conHictatur {per Prup. 38. p. 4.), hoc eft {per Prop. 30. p. 4.) affectibus, e]ui natune noftne iunt contrarii; atque adeo {per Prop. 10. hiijiii) poteftatem habet ordinandi et concate- nandi Corporis affectiones fecundum ordinem ad intellectum, ct con- iequenter eiliciendi {per Prop. ij^. hnjiis) , ut onines Corporis affefti- ones ad Dei ideam referantur; ex. quo iiet {per Prop. 15. hiijiis) , ut erga Deum aiiiciatur Amore, qui {per Prop. \6. hiijus) Mentis ma\imam partem occupare iive conftituere dcbet, ac proinde {per Prop. 33. hiijiis) Mentem habet, cujus maxima pars eft sterna. Q. E. D. SCHOLIUM. Quia Corpora humana ad pUuima apta funt, non dubium eft , quin ejus natura^ pollint eiVe, ut ad Mentes referantur, qua^ magnam fui et Dei habeant cognitionem, et quarum maxima feu pra^cipua pars eft a.Herna, atque adeo ut mortem vix timeant. Sed ut ha;c clarius intelligantur, animadvertendum hic ei\, quod nos in continua vivimus variatione, et prout in melius ftve in pejus mutamur, eo felices aut infelices dicimur. Qui enim ex inf;mte vel puero in cadaver traniiit, infeli.x. dicitur, et contra id felicitati tribuitur, quod totum vits ipatium Mente iana in Corpore iano percurrere potue- rimus. Et revera qui Corpus habet, ut infans vel puer, ad pau- ciflima aptum, et maxime pendens a cauiis externis, Mentem habet, qua.^ in ie ibla coniiderata nihil iere fui nec Dei nec rerum ftt confcia; et contra, qui Corpus habet ad pUirinia aptum, Mentem habet, quiv in ie fola conilderata miiltum fui et Dei et rerum fit conilia. In hac vita igitur apprime conamur, ut Corpus in- fantiiv in aliud , quantum ejus natura patitur , eique condiicit, mutetur, quod ad plurima aptum iit, quodquc ad Mentem referatur, ^ qua^ iui et Dei et rerum plurimum fit confcia; atque ita ut id omne, e|uod ad ipftus memoriam vel imaginationem refertur, in reipectu ad intellectum vix alicujus iit momenti, ut in Schol. Prop. pra.'ced. jam dixi. 2-^6 E t h i c c s Pars V. PROPOSITlo \L. Quo unaqiiaque res pliis perfectinnis habef , eo uuii^is ai^it et minus patilur; et cnntra , quu vuigis agit , eo perfeclior efl. D E M C) N s r R A r I <)• Qiit) unaiiiui:quc res pcrfcctior eft, co pUis Iiabot rcalitatis {per Defin.* 6. p. 2.) , et conrequcntcr {per Prop. ^. p. ■^. rui/i ejiis Scliol.) eo magis agit et minus patitur; quii.* iiuidcni dcnionrtratio invcrlo ordine eodem niodo procedit, ex «juo iequitur, ut res contra eo lit pcrrcctior, quo magis agit. Q. E. J). C O R O L L A R I U M. Ilinc lcquitur, partem Mentis, tiua' rcnianct, quantacuntiuc ca iit , perfcctiorcm eflc reliiiua. Nam pars Mcntis a.'tcrna {per Prop. 23. et 29. /lujus) eft intcllcctus, pcr quem folum nos agere dicimur {per Prop. 3. p. 3.); illa autcm, iiuam perire oftendimus, eft ipfa imagi- natio ( per Prop. 21. hujus), pcr iiuam ft)lani dicimur pati {per Prop. 3. p. 3. et gen. Jffecl. Defin.); attiue adeo {per Prop. prac.) illa, ijuantacuntiuc ca fit, liac cft pcrfectior. Q. E. D. s c IJ o L 1 l' .M. Ihvc funt, qua' de Mcnte, ijuatenus finc rclatitnic ad Corporis exiftentiam ct^nfidcratur, oftenderc conftitueram : c\ tiuilnis, ct iimul c\ Prop. 21. p. I. et aliis , apparct, tpiotl Mcns noftra, iiuatciuis intelligit, a.'tcrnus cogitandi modus iit, ipii alit) icterno cogitandi modo determinatur, et hic iterum ab aHt), ct iic in intinitum; ita ut omnes limul Dci ivtcrnuin et inlinituin intcllcctuin ct)nftituant. PROPOSITIO XLI. Quanwis nefcirenuis, Menteni noftram citernam ejje, Pietatem tamen, et Jieligionem , et abfolute oninia , qiicc ad Animofttatem et Generofita- tem referri oftendimus in quarta Parte, prima liaheremus. U E M t> N S T R A T 1 (J. Primum ct unicuin viriutis ieu rccte vivcndi rationis fuiulamcntum (per ('orull. Prop. 22. et per Prop. 24. /). 4.; eft iuuin iitilc iiua.'rere. Ad illa autcm determinandum, tiua- Ratio utilia clfc dictat, nuUam SJiinidt, Aiicrbacii , Bruder. — Ed. Pr. , Kirciimann : Axiom. 6. De Libertate Tlumana. 277 rationem habuimiis Mentis a.'tcrnitatis , (juam demum in hac quinta Parte novimus. Ouamvis igitur tum temporis ignoraverimus, iMentem efle jeternam, illa tamen, qua; ad Animolitateni et Generofiiatem refcrri oftendimus, prima habuimus; atriTfcripto, (luanium eorum fert tcnuitas ct impotens animiis, vivant. Et nifi \\xc Spes et Mctus hominibus inetTent, at contra fi credcrcnt, Mcntcs cum Corporc intcrirc, ncc reftare miferis, Pietatis oncrc confcclis, viverc longius; ad ingenium redirent, et e\ libidine omnia modcrari, ct fortuna: potius (piam fibi parcre vcllcnt. Qux mihi non minus abfurda videntur, (juam fi (piis, propterea quod non credit, fe pofle bonis alimentis Corpus in a^ternum nutrire, venenis potius et lethiferis fe exfaturare veilet; vel, quia videt Mentem non circ a.ncrnam fcu immortalem, idco amens mavult cife et fine Ratione vivere : (jua: adeo abfurda funt, ut vix recenferi mereantur. P R O P O S I T I O XLII. Beatitiido mn ejl lirtutis prainium, fed ipfn lirtus; nec eadem gaudemus , qiiia libidines cocrcenuis , fed contra , quia eadem gaudemus , ideo libidines coercere poffumus. D E M O N S T R A T I O. Beatitudo in Amore crga Deum confiftit {per Prop. ■^6. hujus , et ejus Schol.), qui quidem Amor ex tertio cognitionis genere oritur * Corrigenda Ed. Pr. — Scriptum erat : Pietas igitur, et Reitgio. 2^8 E t li i c e s Pars V. {per Corull. Prup. 32. /iijjus); [\u\\ic adco hic Anior (/)<■/■ Prap. 59. 'f 3- P- 3-) •*^l Memem, iiuatciuis aj^it, rcfcrri ilcbct ; ac proinde (f>er Defin. 8. />. 4) ipla virius ert; Ouod crat priniuni. Dciudc tpio Mens lu)c Amorc diviiio lcu bcatitudine magis gaudct , co plus intcl- ligit {per Prop. 32. hitjiis), lioc crt: {per Curoll. Prop. 3. /injux)^ eo majorem in aftcctus Iiabct potcntiam, ct (pcr Prop. 38. /iiijus) colitico * dc }urc Naturali et Civili egimus, et in noftra Ethica ** cxplicuimus, ipiid pcccatum, (juid meritum, quid juftitia, (luid injuftitia, ct quid dcniiiuc humana libertas fii. Scd ne ii, (pii hunc tractatum lcgunt, opus habcant ea, quas ad hunc ipfum tractatum maximc fjicctant, in aliis (luxrcre, ea hic itcrum cxplicarc, et apodictice demonftrarc conftitui. .^. H. Rcs (luaecuntiue naturalis poteft adxquatc concipi, five exiftat five non exiftat; ut igitur rcrum naturalium cxiftendi princi- pium, fic earum in exiftcndo pcrfcvcrantia cx carum dcfinitionc non poteft concludi. Nam carum clTcntia idcalis cadem cft pofttpiam exifterc incepcrunt , (]uam anteiiuam exiftcrent. Ut ergo carum exiftcndi principium cx carum cflcntia fei]ui ne(]uit, fic nec earum in exiftendo perfeveraniia : fed cadem potcntia , (jua indigent ut exiftere incipiant, indigent ut cxiftere pergant. Rx (juo fecjuitur, rerum naturalium potentiam , (jua exiftiun, ct confc^iucntcr qua opc- rantur, nulhun aliam efle poflc, quam ipfam Dci xternam potentiam. Nam ft (luje alia crcata eflet, non jioiTct fcipfam, ct confcqucntcr nequc res naturales confcrvarc; fed ipfa ctiam cadcm potentia, (jua indigeret ut crearctur, indigcrct ut in exiftendo perfevcrarct. ^. III. Hinc igitur, (]uod fcilicet rcrum naturalium potcntia, qua cxiftunt ct opcrantur, ijifiniina Dci fit i-^otcntia, facilc intclligimus, (]uid Jus Natura:; fit. Nam (luoni.im Dcus jus ad omnia habet, et jus Dei nihil aliud eft quam ipfa Dei potentia, (]uatcnus hasc abfo- lute libcra confideratur, hinc fc(]uitur, unam(]uamquc rcm naturalcm tantum juris ex Natura habcrc, (]uaiitum jiotcinia' habet ad cxiftcn- dum et operandum : quando<]uidcm uniufcujufquc rci naturalis potcntia, • Tract Theol. Pol. cp. 16. *• Eih. IV. 7,7. SclK.l. 2, IV. 67. Dem. Caput II. 285 qua exiilit ct operatur, nulla alia eft, (luam ipla Dei poteiitia, qux abfolute libera eft. ^. IV. Per Jus itaque Natura? intelligo ipfas Natura^ leges feu regulas, fecundum quas omnia fiunt, lioc eft ipfani Natura^ poten- tiani ; atque adeo totius Natunv , et confequentcr uniufcujufque individui, naturale Jus eo ufipie fe extendit, (pio cjus potentia; et confequenter quicquid unuf(iuiique homo ex legibus fuiv natura.' agit, id fummo Natura.^ Jure agit, tantumque in Naturam liabet juris, (luantum potentia valet. §. V. Si igitur cum liumana natura ita comparatum eflet, ut homines ex folo Rati<»nis prafcripto viverent, nec aUiid conarentur, tum Natura; Jus, (luatenus humani generis proprium efle confidera tur , fohi Rationis potentia determinaretur. Sed homines magis C(eca cupiditate quam Ratione ducuntur, ac proinde hominum natu- raUs potentia, five Jus, non Ratione, fed quocunque appetitu, quo ad agendum determinantur, (juoque fe coniervare conantur, detiniri debet. Equidem fateor , cupiditates iUas , qua: ex Ratione non oriuntur, no-n tam actiones (juam paiTiones ede humanas. Verum quia hic de Natiira miiverfali pntentia feu Jure agimus, nuHam hic agnofcere poflumus differentiam inter cupiditates, (lua ex Ratione , et inter ilhis, quie ex ahis cauOs in nobis ingenerantur : (ptando- quidem tam hx quam \\\x etiectus Natura: iunt, vimque naturalem explicant, qua homo in iuo efle perfeverare conatur. Eft enim homo, five iapiens ilve ignarus i^it, Natiira pars, et id omne, ex quct unuiquilque ad agendum dcterminatur, ad Natune poientiam referri debet , nempe quatenus \vxc per naturam hujus aut illius liominis dehniri poteil. Nihil namque homo, leu Ratione ieu ibla ciqiiditate duchis, agit, nifi fecundum leges et regulas Natura, hoc eft (per Jrt, 4. hiiji/s Cap.) ex Natura.' Jure. §. VI. At plerique, ignaros Natura' ordinem magis perturbare quam iequi, credunt, et homines in Natura vekiti imperium in im- perio concipiunt. Nam Mentem hunianam a nuUis cauUs naturaUbus ftatuunt produci, ied a Deo immediate creari, a reUquis rebus adeo independentem , ut abibhitam habeat poteftatem fele determinandi, et Raiione recte utendi. Sed cxperientia fatis fupcrque docet , quod 2S6 T r a c t a t 11 s P o 1 i t i f i in nullra potcllatc non niagis lit, Mcntcni lanani, qiiani Corpiis lanum liabcre. Dcindc , quandoquidem unaquivqiic rcs , quantum in le cll , liium clVc conlervarc conatur, dubitare nciiuaiiuam potVumus, »iuin, ii a'que in noftra potcftate clVct, tam c\ llationis praMcripio vivcre, quam cteca cupidiiatc duci, ouincs llaiitinc duccrcntur, ct vitam lapienter inftitucrent, iiuod mininic lit , nam traliit lua quem- quc voluptas. Nec Tlicoloifi hanc diflicultatcm tollunt, qui icilicet l^atuunt, hujus impoteniiie caulam human-.v natunv vitium lcu pec- catinu clVc, quod origincm a primi parcniis lapiii traxcrit. Nam H etiam in primi hominis potciVatc iuit tam iVare quam labi, ct mentis compos erat, et natura intcgra, (jui licri potuit, ut iciens prudens- quc laplus lucritV* At dicunt , cum a Diabolo dcceptum iuitVc. Verum quis illc iiiit, c]ui ipium Diaboluni dcccpit? ijuis, iniiuam, ipium omnium creaturarum intclligentium pra?ftantii1imum adeo amen- tcm reddidit, ut Deo major eiVe voluerit? Nonnc enim fe ipfum, qui Mcntem ianam habebat, fuumquc ciVe, quantum in ie erat,con- icrvarc conabaturi? Deindc ijui licri potuit, ut ipfc primus homo, qui mentis compos erat, ct iua.- voluntatis dominus, feduceretur, et mcnte pateretur capi? Nam, ii poteihuem habuit llatione recte uten- di, decipi non potuit: nam , quantum in fe iuit, conatus cft necei'- fario, fuum ctVc, Mcntcuhiuc fuam fanani , confcrvarc. Atiiui i"uppo- nitur, cum hoc in poteilate habuiiVc : crgo Mcntem iuam ianam necclVario conicrvavit , ncc dccipi potuit. Quod ex ipfius hiftoria falium eiVe conftat; ac proindc fatcndum eft, (juod in primi hominis poteftate non 1'uerit, Rationc rcctc uti, fcd iiuod, iicuti nos, atVecti- bus fuerit obnoxius. 5. VII. Quod autcm homo , ut rcliciua individua , fuum ciVc , (luantum in fe cft, confcrvarc conctur, negarc ncmo potcft. Nam li hic ali(iua concipi poHct dilVcrcntia, indc «airi dcbcrct, (luod homo voluntatem haberet liberam. Sed quo homo a nobis magis liber conciperctur, eo magis cogcrcmur ftatuere, ipfum feie neceiVa- rio debcrc confcrvarc, ct mcntis compotem elVe; (luod facile unuf- qiiifque , (lui libcrtatcm ciuii contingentia non confmulit, mihi con- cedet. Eft nam^iue libertas virtus leu perfectio : quicquid igitur homincm impotcntia.' arguit, id ad iplius libcrtatcm rcfcrri ncquit. C a p u t II. 287 Quare homo minime potefl; dici libcr propterea, quod poteft non exiftere, vel quod poteft non uii Ratione, led tantum quatenus poteftatem habet exiftendi et operandi fecundum humana.' natura.^ leges. Quo igitur hominem magis liberum elTe confideramus, eo minus dicere poflumus, quod poflit Ratione non uti, et mala pra.' bonis eligere; et ideo Deus, qui abfolute liber exiftit, intelligit, et opera- tur, neceflario etiam, nerape ex fu£e naturtC neceflTitate, exiftit, in- telligit , et operatur. Nam non dubium eft, quin Deus eadem, qua exiftit , hbertate operetur: ut igitur ex ipfius natura? necefllitate exiftit, ex ipfius etiam natura.^ neceflitate agit, hoc eft, libere ab- folute agit. §. VIII. ConcUidimus itaque, in poteftate uniufcujufque hominis non efle, Ratione femper uti, et in fummo humana} Ubertatis faftigio efle; et tamen unumquemque femper, quantum in ie eft, conari fuum efle confervare , et (quia unufquiique tantum juris habet , quantum potentia valet) quicquid unufquifque , Uve iapiens Uve ignarus, conatur et agit, id fummo Natura; Jure conari et agere. Ex quibus fequitur, Jus et inftitutum Natura? , fub quo omnes nafcuntur homines, et maxima ex parte vivunt, nihil, niU quod nemo cupit et quod nemo poteft, prohibere; non contentiones, non odia, non iram, non dolos, nec abfolute aUquid, quod appetitus fuadet, averferi. Nec mirum; nam Natura non legibus humana^ Ra- tionis , qu£e non nifi hominum verum utile et confervationem inten- dunt, continetur, fed infinitis aUis, quai totius Natura:, cujus homo particula eft, arternum ordinem refpiciunt, cx cujus iola ncceflitate omnia individua certo modo determinantur ad exiftendum et operan- dum. Quicquid ergo nobis in Natura ridicuUnn , abfurdum, aut maUim videtur, id indc eft, quod res tantum ex paite novimus , totiufque Natura^ ordinem et coha^rentiam maxima cx parte ignora- mus, et quod, omnia ex pra.'fcripto noftr^ Rationis ut dirigerentur, voUimus: cum tamcn id, quod Ratio maUun efle diclat, non maUim Ut refpeftu ordinis et legum univerfae Natura.\, fed tantum folius noftrai natura; legum refpecl:u. §. IX. Pra^terea fequitur, unumquemque tamdiu alterius efle juris, quamdiu fub aUerius poteftate eft, et eatcnus fui juris, quatcnus 288 T r a c t a t u s P o 1 i t i c i vim omncm repellerc, damniimque fibi illatum c>: Tui aninii lcntcntia viiuHcare, ct abrolutc, quatcnus cx fuo ingenio viverc poteft. J^". X. Is altcrum fub potcrtate habet, quem liijatum tcnct; vcl cui arma , ct mcdia lerc dcfcndcndi aut cvadcndi , adcmit; vcl cui metum injccit; vcl qucm iibi benclicio ita dcviiixit, ut ci potius quam iibi morem gcrcrc, ct potius cx ipiuis (juam c\ i\ii animi icntcntia vivcrc vclit. (^ui primo vcl iccundo modo altcrum in potcilatc liabet, cjus tantum Corpus, non INIcntcm tenct; tertio autem vcl (juarto, tani ipiius Mcntcm (luani ('orpus iui juris lccit; ied non nill durantc nictu vcl ipc; Iiac vcro aut illo adcnipto , manet altcr i\ii juris, §. XI. Judicandi iacultas catciuis ctiam altcrius juris clVc potcft, quatenus Mcns potcft ab altcro dccipi; ck (pio lc(iuitur, Mcntcm catenus fui juris omnino eiVc, quatenus recte uti poteft Rationc. Imo, (luia humana jiotentia non tam cx Corporis robore, quam ex Mcntis i'ortitudinc ivftimanda cft, liinc icquitur, illos maxime fui juris clVc, (pii maximc l<.ationc pollcnt, (jui^pic niaximc cadcm du- cuntur. Atque adeo hominem eatenus liberum omnino voco, qua- tenus Rationc ducitur, (juia eatenus ex caulis, qux pcr iblam cjus naturam pollunt adivquate intelligi, ad agcndum dctcrminatur; tametii cx iis necellario ad agendum dctcrminctur. Nam libcrtas (//; y/;7. 7. /lujr/s Cap. ofteruJimiis) agcndi neceilitatem non tollit, l'cd ponit. §. XII. Fidcs alicui data, qua ali(]uis iolis verbis pollicitus cft, i"c hoc aut illud i'ac:turum, quod pro iiio jurc omitterc potcrat, vel contra , tamdiu rata manct, ipianuliu cjus, (pii iidcm dcdit, non mutatur voluntas. Nam (jui poteftatcm habet i'olvendi fidem, is rc- vera fuo jure ncui ceilit, l'ed vcrba tantum dcdit. Si igitur ipfc, (jui Natura.' Jure fui judex eft, judicavcrit, feu rc(ftc feu jirave (nam crrarc humanum cftj , ex fide data phis danini (]iiani utilitatis i'c(iui , ex fuje mentis fententia iidem folvendam elVc ccnict, et Natura.' Jurc iper Art, 9. hrrjus Cap.) eandem folvct. I^. Xlll. Si du(j fimul conveniant, ct vircs jungant, plus iimul pon'unt, et conic(iucntcr i)Iiis juris in Naturam iimul habent , (luam uterque i'olus; et quo plures ncccllitudincs iic junxcrint iuas, co omnes fimul plus juris habebunt. C a p u t II. 289 §. XIV. Quatcniis homines ira , invidia, aut alitiuo odii affcctu confliftantur, eatenus diverfe trahuntur, et invicem contrarii funt; et propterea eo phis timendi, quo phis polfunt, magifque callidi et aftuti funt, quam rchqua animaha; et quia homines ut phirimum {in in Art. ^.p'(Xc. Cnp. diximiis) his aflcclibus natura funt obnoxii, funt ergo homines ex natura hoftcs. Nam is maximus hoftis, qui mihi maximc timcndus, et a quo mihi maxime cavendum eft. §. XV. Cum autem {jyer Art. 9. luijus Cap.) in ftatu naturah tamdiu unufquifque fui juris fit, quamdiu fibi caverc poteft, ne ab alio opprimatur, et unus fohis fruftra ab omnibus fibi caverc cone- tur; hinc fequitur, quamdiu jus hiunanura naturale uniufcujufque potentia determinatur, et uniufcujufque eft, tamdiu nuhum efle, fed magis opinionc quam rc conftarc; quandoquidem nulla ejus obti- nendi eft fecuritas. Et ccrtum eft, unumqucmque tanto minus pofle, et confequenter tanto rainus juris habere, quanto majorem timendi caufam habet. His acccdit, quod homines vix abfque mutuo auxiUo vitam fuftentare ct mcntem colcre poflint; atque adeo concUidimus, Jus Natura}, quod humani generis proprium eft, vix pofle concipi, nifi ubi horaincs jura habent communia, qui fimul terras, quas habitare et colere pofl\nit, ftbi vindicare, fefcque munire, vimquc omnem repenere, et cx communi omnium fentcntia vivcre poflunt. Nam {per Art. 13. Itiijiis Cap.) quo plures in unum fic conveniunt , eo omnes ftmul pUis juris habent; et fi Scholaftici hac de caufa, quod fcilicet homines in ftatu naturaU vix fui juris efl^e pofl^unt , vehnt hominem animal fociale dicere, nihil habco quod ipfis con- tradicam. §. XVI. Ubi homines jura communia habent, omnefque una vehiti mente ducuntur, certura eft {per Art. i2>. hnjus Cap.), eorum unum- quemque tanto minus haberc juris, quanto rcUqui finuil ipfo poten- tiores funt; hoc eft, iUum revera jus nuUiuii in Naturam habere prteter id, quod ipfi commune concedit jus. Cjeterum quicquid ex coramuni confenfu ipfi imperatur, teneri exequi, vel {per Art. 4. hujus Cap.) jure ad id cogi. §. XVII. Hoc jus, quod muhitudinis potentia definitur, Imperium appeUari folet. Atque hoc is abfoUite tcnet , qui curam ReipubUca) 19 I apo T r :i c t a t u s P o 1 i t i c i c\ conimuiii cnnlcnru liabct, ncmpc jina llatucndi, intciprctanili, ct abolcndi, urbcs municndi , dc bcUo ct pacc dcccrncndi, ctc. Quod li ha?c cura ad Concilium pertincat, tjuod ox communi multitudinc ct»mponitur, tum Impcrium Dcmocraiia a|ipcllatur; li autcm cx qui- bufdam tantum fcleciis, Ariftocratia, ct fi dcnicjuc Rcipublicic cura, et confequcnter Impcrium, penes unum lit, tum Monarchia appcllatur. ^^. XVIII. Ex his, qua? in hoc Capite oftendimus, pcrfpicuum nobis lit, in ftatu naturali non dari peccatum ; vel, fi quis pcccat , is fibi, non alteri peccat: (luandoquidcm ncmo Jure Natura; altcri, nifi velit, morem gerere tenctur, ncc alitjuid bonum aut malum habere, nifi quod ipfe ex fuo ini;;enio bonum aut malum cfle decer- nit; ct nihil abfolute Natura.' Jure proliibetur, nifi quod nemo potcft (ivV/. Jrt. 5. et 8. hnjns Cap.). At pcccatum actio cft, qux^ jurc lieri nequit. Quod fi homines ex Natura: inftituto tcncrentur Rationc duci, tum omncs ncccllario Ratione duccrentur. Nam Natunv infti- tuta Dci inftituta funt {per Art. 2. et 3. /wjiis! Cap.), qua.» Deus eadem, qua exiftit, libertatc inftituit, quneque adco ex natura; divina.' neceflitate confequuntur {vide Art. 7. hujus Cop.), et confcquentcr a'tcrna funt, nec violari poflunt. Sed homines maxime Appetitu fuic Ratione ducuntur, nec tamen Natura.' ordincm pcrturbant, lcd necefl^ario fequiuitur; ac proindc ignarus ct animo impotens non magis ex Natura.' Jurc tcnetur vitam fapientcr inftitucre, quam a.'gcr lenetur fano Corpore eflTe. §. XIX. Peccatum itaque non nifi in Impcrio concipi poteft, ubi fcilicet, quid bonuni et (^uid malum fit, cx communi totius impcrii jure decernitur, ct ubi nemo {per Art. 16. hitjus Cap.) jure quicquam agit, nifi quod ex communi decreto vel confenfu agit. Id enim (/// /■// prac. Art. diximus) pcccatum cft, (juod jure iieri nequit, five quod jurc jirohibctur; obictjuium autcm cft conftans voluntas id cxequcndi, quod jure bonum cft, ct ex communi decreto iieri debet. ^. XX. Solemus tamen id etiam pcccatum appcUarc, quod contra lana.* Rationis dictamcn iit, ct obic^iuium conftantcin voluntatcm modcrandi appctitus cx Rationis pra;fcripto; (juod omnino probarcm, fi humana libertas in appetitus liccntia, ct icrvitus iii Rationis im- perio conliftcret. Sed (juia huinana libertas eo major eft, quo homo Caput II. ipi magis Ratione diici ct appctitiis modcrari potcft, non polTiimus, nifi admodum impropric , vitam rationalem vocare oblcquium , et peccatum id, quod revera iVIcntis impotentia, non autcm contra ie iplam licentia eft, et per quod homo fcrvus potius quam liber poteft dici. Fide Art. 7. et 11. hiijiis Cap. \. XXI. Verumcnimvero, quia Ratio pietatem cxercerc, et animo tranquillo et bono elTc docet, quod non nili in Imperio tieri potcft , et praeterea quia iieri nequit, ut multitudo una veluti mente duca- tur, ficut in Imperio requiritur, nifi jura habeat, qua^ ex Rationis prjefcripto inftituta iint; non ergo adeo improprie homines , c^ui in Imperio vivcre confueverimt , id peccatum vocant , quod contra Rationis dictamcn iit, quandoquidem optimi Imperii jura {yide Art. 18. htijits Cap.) ex Rationis dictaraine inftitui debent. Cum autem dixerim (^Art.i^. hiijtis Cap.^,\\om\\\tm in ftatu naturali fibi jieccare, fi quid peccat, de hoc vide Cap. 4. Art. 4. et 5., ubi oftenditur, quo fcnfu dicere poilumus, eum, qui Imperium tenet, et Jure Na- turx potitur, legibus adftricTum eile, et peccare poife. §. XXII. Ad ReUgionem quod attinct , certum etiam eft, homi- nem magis efle libcrum, et fibi maxime obfequentem, quo Deum magis amat, et animo magis integro coHt. Verum quatenus non ad Naturai ordinem, eiuem ignoramus, fed ad fola Rationis dictamina, qua^ Religionem concernunt , attendimus , et funul confideramus , eadem nobis a Deo, quafi in nobis ipfis loquente, revelari, vcl etiam h^c eadem Prophetis veluti jura fuiife revelata; eatenus, more humano loquendo, dicimus hominem Deo obfequi, qui ipium integro animo amat, et contra peccare, qui cceca cupiditate ducitur. Sed interim memores elfe debemus, quod in Dei poteftate fumus, ficut lutum in poteftate figidi, qui ex eadem mafla aHa vaia ad decus, aha ad dedecus facit; atque adeo quod homo contra hsc Dei de- creta quidem, quatenus in noftra vel in Prophetarum Mente tanquam jura infcripta iucrunt, at non contra jeternum Dei decretum, quod in univerHi Natura inicriptum eft, quodque totius Naturit ordinem refpicit, quidquam agere poteil. §. XXIII. Ut itaque peccatum et obfequium ftricte iumptum, fic etiam juftitia et injuftitia non nili in Imperio polVunt concipi. Nam 292 T r a c t a t u s P o 1 i i i c i niliil in Natura datur, qu(»il juro ptilVct liici hujus clVc, ct non al- terius; lcd omnia omnium iunt, qui lcilicct potclhitcm habent fibi cadcm vindicandi. * At in Imperio, iibi communi Jure dcccrnitur, quid hujus quidiiuc illius fit, illc julhis vocatur, cui conftans eft voluntas tribuendi unicuiquc 1'uinn; injuftus autcni, qui cuntra cona- tur id, quod altcrius cft, luum laccrc. ^. XXIV. Cxterum laudcm ct vituperium atVectus clVc hctitiic et triftitia.', quos comitatur idca virtutis aut impotentia' humanx' tan- quam caufa , cxjilicuimus in noftra Ethica. ** CAPUT 111. §. I. Iniperii cujufcunquc ftatus dicitur Cirilis; impcrii autcm integrum corpus Ciyitas appellatiir; et communia imperii negotia , qujt ab ejus, qui imperium tenct, directione pendcnt, Rejpiiblica. Deinde homines, quatenus ex jure civili omnibus Civitatis commodis gaudent, cives appellamus, ct fiibditos , {juatenus civitatis inftitutis feu legibus parcrc tcncntur. Dcni(iue ftatus Civilis tria dari *** gc- nera, nempe Dcmocraticum, Ariftocraticum, ct Monarchicum, in Art. 1 7. Cap. pra.'ced. diximus. Jam antcquam dc unoquoquc leorfim agcre incipiam, illa prius demonftrabo, qua.' ad ftatum civilem in genere pertincnt; qu(^rum antc omnia confidcrandum vcnit rummum Civitatis feu fummarum potcftatum Jus. §. II. Ex Art. 15. pra-ced. Cap. patct, Impcrii fcu fummarum poteftatum Jus nihil clTc pra'tcr ipfum Natura' Jus, (juod potentia, non quidcm uniufcujufiiue, fed mukitudinis, (iu;c unii vclute niente ducitur, dctcrminatur; hoc cft, quod unufiiuilquc in ftatu naturali, fic etiam totius impcrii corpus ct mcns, tantum juris habct, quan- tum potentia valet; atque adco unufiiuifiiue civis fcu fubditus tanto minus juris habct, (luanto ipfa Civitas ipio potcntior cft (r/V/. Art. 16. praced. Ci/p.); et confe^iuenter imulquilque civis nihil jurc agit nec habct , pratcr id, (luod communi Civitatis decreto dcfcndere potcft. * Ed. Pr.: vendkandi ; rcti viiic fuixn jmg. 2i(> ami. ** Aliter Etli. III. 29. Sdiol. ♦** Corrigend.i Kd. Pr. : danliir. C a p u t III. 293 §. III. Si Civiras alicui concedat Jus, ct confeiiuenter poteftatem (nam alias per Art. 12. pra^ced. Cap. verba tantum dedit), vivendi ex fuo ingenio, eo ipfo fuo jure cedit, et in eum transfert, cui talem poteftatem dedit. Si autem duobus aut pluribus hanc potefta- tem dedit, ut fcilicet unufquifque ex fuo ingenio vivat, eo ipfo impcrium divifit; et fi deniciue unicuique civium hanc eandem pote- ftatem dedit, eo ipfo fefe deftruxit, nec manet amplius Civitas, fed redeunt omnia ad ftatum naturalem, Qu£e omnia ex pfcecedentibus manifeftillima fiunt; atque adeo fcquitur, nuUa ratione poflTe concipi, quod unicuique civi cx Civitatis inftituto hceat ex fuo ingenio vivere; et confequenter hoc Jus naturalC;, quod fcihcet unufquifque fui judex eft, in ftatu civiU neceffario celTat. Dico exprefle ex Ci- vitatis infiituto, napi Jus Natura; uniufcujufque (fi recte rem perpen- damus) in ftatu civifi non ccfiat. Homo namque, tam in ftatu natu- raU quam civiU, ex lcgibus fua^ natura; agit, fua^que utiUtati confuUt. Homo, inquam, in utroque ftatu fpe aut metu ducitur ad hoc aut ilUid agendum vel omittendum; fed pra^cipua inter utrumque ftatum diff^erentia cft, quod in ftatu civiU omnes eadem metuant, et omni- bus ima eademque fecuritatis fit caufa et vivendi ratio; quod fane judicandi facultatem uniufcujufque non toHit. Qui enim omnibus Civitatis mandatis obtemperare conftituit, five ejus potentiam metuit vel quia tranquiUitatem amat, is profeclo fua; fecuritati fujequc utiU- tati ex fuo ingcnio confuUt. §. IV. Pra^terea concipere etiam non pofiiunus, quod unicuique civi liceat Civitatis decreta feu jura interpretari. Nam fi hoc uni- cuique liceret, eo ipfo fui judex efiet; quandoquidem unufquifque facla fua fpecie juris nuUo negotio excufare feu adornare pofiet, et confequenter ex fuo ingenio vitam 'm?im\tx&t, (\\\odi {per Art. praced.) eft abfurdum. §. V. Videmus itaque, unumquemque civem non fui fed Civitatis juris efle, cujus omnia mandata tenetur execiui; nec uUum habere jus decernendi, quid squum, quid iniquum, quid pium, (luidvc im- pium fit; fed contra, quia imperii corpus una veUiti mente duci debet, et confequenter Civitatis vohuuas pro omnium voUmtate habenda eft, id, quod Civitas juftum et bonum eiTe decernit, tanquam 294 T r a c t a t u s P o 1 i t i c i ab unotiuoque decretum cfle cenfendum eft ; atque adeo, quamvis iubditus Civitatis decreta iniqua elTe cenfeat, tenetur nihilominus eadem exequi. ^. VI. At objici potcll, an non contra Rationis dic^amen eft, fe alterius judicio omnino fubjicere; et confetjuenter, an ftatus civilis Rationi non repugnat; ex (juo feiiueretur, ftatum civilcm irrationalem efle, nec poffe creari nifi ab hominibus Ratione deftitutis, at minime ab iis , (pii Ratione ducuntur. vScd , quoniam Ratio niliil contra Na- turam docet, non poteft ergo fana Ratio dictarc, ut unuftiuiAiuc fui juris maneat, quamdiu homines affectibus funt obnoxii {per Jrt. 15. praced. Cap.); hoc eft (per Jrt. 5. Cap. i.) , Ratio hoc pofle fieri negat. Adde, quod Ratio omnino docet pacem (lujerere, quje quidem obtineri nequit, nifi communia Civitatis jura inviolata fer- ventur; atque adeo, quo homo Ratione magis diicitur, hoc eft (per Jrt. II. praced. Cap.) quo magis liber eft, eo conftantius Civitatis iura fervabit, et fumma; poteftatis, cujus fubditus eft, mandata exe- (luetur. Ad quod accedit, (luod ftatus civilis naturaliter inftituitur ad metum communem adimendum, et commimes miferias propellen- dum, ac proinde id maxime intendit, quod unufquifiiue, qui Ratione ducitur, in ftatu naturali conaretur, fed fruftra (per Jrt. iS-praced. ('ap.): quapropter fi homini, (]ui Ratione ducitur, id aliquando ex Civitatis mandato faciendum eft, (juod Rationi repugnare novit, id damnum longe compenfatur bono, quod ex ipfo ftatu civili haurit: nam Rationis etiam lex eft, ut ex duobus nialis minus eligatur. Ac proinde concludere poffumus, neminem quictpiam contra fuae Rationis praefcriptum agerc, quatenus id agit, (iiiod jure Civitatis faciendum eft ; quod nobis facilius unuftiuifque concedet , poftquam explicueri- mus, (juo uftpie Civitatis potentia, et confetiuentcr Jus, fe extendit. §. VII. Nam confiderandum primum venit, (juod , ficuti in ftatu naturali ( per /Irt. \i. praced. Cap.) ille homo maxime potens maxi- metpie fui juris eft, qui Ratione ducitur, fic etiam illa Civitas maxime erit potens ct maxime fui juris, (juai Rauonc fundatur et dirigitur. Nam Civitatis Jus potentia multitudinis, (jua; ima vcluti mente ducitur, determinatur. At * hsc animorum unio concipi nulla • Ed. Pr.: Adhac. C a p u t III. 295 ratione poflTet, nifi Civitas id ipfum maxime intendat, quod fana Ratio omnibus hominibus utile effe docet. §. VIII. Secundo venit ctiam confulerandum, quod fubditi eate- nus non fui, fed Civitatis Juris fint, (luateiuis ojus potentiam feu minas metuunt, vcl (luatenus fi:atum civilem amant {per Art. 10. praced. Cap.). Ex quo fequitur, quod ea omnia, ad quje agenda nemo prjemiis aut minis induci poteft, ad jiira Civitatis non perti- neant. Ex. gr. judicandi facultate nemo cedcre potefl:: (piibus enim prcemiis aut minis induci potell: homo, ut credat, totum non elTe fua parte majus; aut quod Deus non exifl:at; aut quod corpus,quod videt finitum, Ens infinitum elfe credat; et abfolute ut afiquid contra id, quod fentit vel cogitat, credat? Sic etiam quibus prjemiis aut minis induci potefi: homo, ut amet, quem odit, vel ut odio habeat, quem amat? Atque huc etiam illa referenda funt, a quibus humana natura ita abhorrct, ut ipfa omni malo pejora habeat; ut quod homo tefl:em contra fe agat, lU fe cruciet, ut parentes interficiat fuos, ut mortem vitare non conetur, et firailia, ad quje nemo ptcemiis nec minis induci potefl:. Quod fi tamen dicere velimus, Civitatem jus five potefl:atcm habere tafia impcrandi, id nullo afio fenfu poterimus concipere, nifi quo quis dicerct , hominem jure pofle infanire et de- lirare: quid enim aliud nifi dehrium jus illud efiet, cui nemo adfl:ricT-us efie potefl:? Atipie hic de iis exprefie loquor, qua; Juris Civitatis efie nequeunt, et a quibus natura humana plerumque abliorret. Nam quod fl:ultus aut vcfanus nunis pra^miis neque minis induci pofiit ad exequenda mandata, et quod unus aut alter ex eo, quod huic aut ilU Religioni addicl;us fit, Imperii jura omni malo pejora judicat; jura tamen Civitatis irrita non funt, (piandoquidem iifdem pleri(pie cives continentur; ac proinde, cpiia ii, qui nihil timent neque fpe- rant, eatenus fui juris funt (per Art. 10. praced. Cap.), funt ergo (per Art. 14. prceced. Cap.) Imperii hofl:es, quos jure cohibere licet. §. IX. Tertio denicpie confiderandum venit, ad Civitatis Jus ea minus pertinere, (pia; plurimi indignantur. Nam certum efl:, horaines Natura» duclu in unura confpirare, vel propter coramunem metura, vel defiderio daranimi aliquod commune ulcifcendi; et, quia Jus Civitatis comrauni multitudinis potentia definitur, certum efl:, poten- 2^ T r ;i c t a t u s P o 1 i t i c i tiam Civitatis ct Jus catcnus minui, 4uatenus ipla caufas prjcbet,ut plures in unum conlpircnt. Habet certe Civitas (iua:dam fibi mc- tuenda, et ficut unuriiuiliiue civis, five liomo in ftatu naturali, fic Civitas eo minus lui juris c\\, (juo majorein limenili caul';im liabct. At(iuc ha.'c ile Jure rumniarum poteftatum in fubilitos; i;im anteiiuam de earundem in alios jurc agam, folvenda vidctur (iua:fti(t, (pia; de Rcligione moveri folet. 5^. X. Nam objici mtbis potefl: , an Staius Civilis, ct l'ubditi)rum obedientia, qualem in flatu civili rcquiri ortcndimus, non tollat Re- ligioncm, (pia Deum colcre tencmur. Scd fi rcm ipfam perpendamus, niiiil rcpcriemus, (luod pofiit fcrupulum injicerc. Mens enim, (jua- lenus R;itione utitur, non fummarum potcrt;itum, fcd fui juris crt {per Jrt. ii. Cap. praccd.). At^iue adeo vcra Dei cognitio ct amor nullius imperio fubjici poteft, ut ncc erga proximum charitas {per Jrt. 8. hiijus Cap.)\ et fi pra.*terea confidcrcmus, fummum charitatis cxercitium clTc ilUid, (piod ad p;iccm tucndam ct concordiam conci- liandam fit, non dubitabimus, ilhnn rcvcra fuo oflicio fundum cfle, qui unicui(iue tantum auxilii fcrt , (luantum jura Civitatis, hoc eft concordia ct tran^iuilHtas , concedunt. Ad extcrnos cukus (^uod attinet, certum eft, iUos ad veram Dei cognitioncm ct amorcm, (^ui ex ea ncccfl^ario fc^iuitur, niliil prorfus juvare nec noccre pofl^c; atque adeo non tanti facicndi funt, ut propter ipfos pax et tran- quiUitas pubhca perturbari mcreatur. Cjeterum certum eft, mc Jure Naturx, hoc cft (per Art. 3. praced. Cap.) cx divino decrcto, non efle Rcligionis vindiccm; nam nulhi mihi eft, ut ohm Chrifti Difci- puhs poteftas fuit, cjiciendi fpiritus immimdos et faciendi miracuhi; «lUcC fane poteftas adeo necclTaria eft ad propagandam Rehgionem in locis, ubi intcrdi(fta eft, ut finc ipfii non t;intum olcum ct opcra, ut ;ijunt, pcrdatur, fed phirima: infupcr crccntur molcftia.'; cujus rci funeftiflima cxcmpla omnia viderunt fa:cuhi. Unufiiuifiiuc igitur, ubicun^iue fit, Deum potcft vcra Religione colcrc, fibi^iuc profpiccre, quod viri privati oflicium eft. Ciuterum cur;i Refigionis propagandai Deo, vel fummis potcftatibus , quibus fohs incumbit Reipubhcai liabcrc curam, committcnda cft. Sed ad propofitum revcrtor. §. XI. Jurc fummarum potcftatum in civcs, et fubditorum oflicio C a p u t ni. 297 e-xplicato, fupereft, ut carum Jus in reliqua confidereraus, iiuod jam ex dictis facile cognofcitur. Nam, iiuandoquidem {per Art. 2. hiijus Cap^ Jus fummce poteftatis nihil eft prxter ipfum Naturje Jus, fe- quitur, duo Imperia ad invicem fefe habere, ut duo homines in ftatu naturali; excepto hoc, quod Civitas fibi cavere poteft, ne ab alia opprimatur, quod homo in ftatu naturali non poteft, nimirum qui quotidie fomno, fjepe morbo aut animi sgritudine, et tandem fenec- tute gravatur, ct prster hjec aUis incommodis eft obnoxius, a qui- bus Civitas fecuram fe reddere poteft. §. XII. Civitas igitur eatenus fui juris eft, quatenus fibi confu- lere, et cavere poteft, ne ab alia opprimatur (^per Art. 9. et 15. praced. Cap.); et {per Art. 10. et i^^.praced. Cap.) eatenus alterius juris, quatenus alterius Civitatis potentiam timet, vel quatenus ab ea impeditur, quo minus id, quod vult, exequatur, vel denique quatenus ipfius auxiho ad fui confervationem vel incrementum indi- get; nam dubitare nequaquam poRumus, quin, fi dus Civitates in- vicem nuituum auxilium prccftare vohmt, ambx fniiul plus pofTmt, et confequenter plus juris fimul habeant, (luam alterutra fuhi. Fid. Art. 13. Cap. prac. §. XIII. Hsec autem clarius intelligi polTunt , fi confideremus , quod duai Civitates natura hoftes funt: homines enim {per Art. 14. prac. Cap.) in ftatu naturali hoftes funt; qui igitur Jus Naturs extra Civitatem retinent, hoftes manent. Si itaque altera Civitas alteri bellum inferre , et extrema adhibere media velit , quo eam fui juris faciat, id ei jure tentare hcet, quandoquidem , ut bellum gera- tur, ei fufficit ejus rei habere voluntatem. At de pace nihil ftatuere poteft, nifi connivente alterius Civitatis voluntate. Ex quo fequitur, Jura belli uniufcujufque Civitatis efle , pacis autera non unius, fed duarura ad minimum Civitatum eife Jura, qua^ propterea confcedera- tje dicuntur. §. XIV. Hoc fcedus tamdiu Hxum manet, quamdiu caufa fcederis pangendi, nempe metus damni feu lucri fpes, in raedio eft; hac autem aut illo Civitatum alterutri adempto, manet ipfo fui juris {per Art. 10. prac. Cap.), et vinculum, quo Civitates invicera ad- ftrictje erant, fponte folvitur; ac proinde unicuique Civitati jus 298 T r ;i c t a t u vS P o 1 i t i c i intcgrum eft folvendi fcedus, quandocuntiuc vult. Nec dici poteft, iiuod dolo vel perfidia agat, propterea tpiod fidem folvit fimulatque meius vel fpei caufa fublata eft; quia luxc condiiio unicuiipic con- tralientium .xtiualis fuit, ut icilicct »iuiu prima c\tra nictuin elVc polTct, fui juris eflet, eoque ex fui animi fcntcntia uteretur; et prretcrca i|uia nemo in futurum contrahit , nifi pofitis pra^cedentibus circumftantiis, his autem mutatis totius ftatiis etiam mutatur ratio; ct hac dc caufa una(iua:(pic confccdcratarum Civitatum jus rctinct fibi confulendi, ct unaquaMpic propterea quantum poteft conatur, extra metum, et confetiuenter fui juris elVc, et impedire, quo minus altera potentior cvadat. Si (luje crgo Civitas, fe deceptam elVe, ciueritur *, ea fanc non confcEderatje Civitatis fidcm, fcd fuam tantum- modo ftuliitiam damnare poteft; quod fcilicet falutem fuam alteri, qui fui juris, et cui fui imperii falus funima lex eft, credidcrit. ^. XV. Civitatibus, i\ux una pacem contraxerunt, jus competit dirimendi tiuseftiones, (pia; moveri poflunt de pacis conditionibus feu legibus, (luibus fibi invicem fidem adftrinxerunt; quandoquidem pacis jura non unius Civitatis, fed contrahentium fimul funt (per Jrt. 13. htijux Cap.). Ouod fi de iis convenire inter ipfas non poteft, co ipfo ad belli ftatum redcunt. §. XVI. Quo pliires Civitates fimul pacem contrahunt, eo una- (iua?(iue reli(iuis minus timenda , five unicuique niinor eft poteftas bellum inferendi; fed eo magis pacis tenctur conditiones fervare , hoc eft (pcr Art. 13. hujus ('ap.), eo minus fui juris cft; fed eo magis communi ffederatorum voluntati fcfe accomnKjdare tenetur. ^. XVII. Ca:teriun fides, (piam fana Ratio et Religio fervandam docet, hic minime tollitur: nam nec Ratio ncc Scriptura omnem datam fidem fervare docct. Cui cnim pollicitus fum, argcntum cx. gr. , (juod milii fecreto fervandum dedit, cuftodirc, fidem praiftare non tcneor, fimulac noverim, aut fcirc crediderim, furtum elVe, (juod mihi fervandum dedit; fed rectius agam, fi dem operam, ut fuis rcftituatur. Sic ctiam, fi fumma poteftas ali^piid altcri fe factu- ram promifit, (piod poftea tcmpus feu Ratio docuit, aut docere ♦ Gfrbrcr , Brudcr , Sigwart. — Ed. Pr. : quxritur. Caput ITI. app videbatur, communi fubditorum ialuti obefTc, fidem fane folvere tenetur. Cum itaque Scriptura non nifi in genere doceat fidem fer- vare, et cafus fingulares, qui excipiendi funt, uniufcujufque judicio relinquat, nihil ergo docet, quod iis, quK modo oftendimus, rcpugnat. ^. XVIII. Sed ne toties opus fit fermonis filum interrumpere, et fimiles pofthac objecliones folvere, monere volo, me hjec omnia ex naturs humans quomodocunque confidcrata; neceflitate demonftrafl*e, nempe ex univerfali omnium hominum conatu (eCe confervandi, qui conatus omnibus hominibus ineft, five ignari fivi fopientes fint; ac proinde quomodocunque homines, five AfFectu five Ratione duci , confiderentur, res eadem erit, quia demonftratio, ut diximus, uni- verfaHs eft. C A P U T IV. §. I. Jus fumraarum poteftatum, (piod earum potentia determina- tur, in pr^ec. Cap. oftendimus, idque in hoc potiffimum confiftere vidimus, nempe quod Imperii vekiti mens fit , qua omnes duci debent; adeoque folas jus habere decernendi, quid bonum, quid makmi , quid jequum, quid iniqiuim , hoc eft, quid fingulis , vel oranibus firaul, agendiun vel oraittendura fit; ac proinde vidiraus, iis folis jus competere leges condendi, eafque, quando de iis qusftio eft, in quocunque fmgulari cafu interpretandi, et decernendi, an datiis cafus contra vel fecundura jus fnAus fit (i'ide Art. 3, 4, 5. prac. Cap.^; deinde belkun inferendi, vel pacis conditiones ftatuendi et ofFerendi, vel oblatas acceptandi. Fid. Art. 12. ct 13. prac. Cap. §. II. Cum hjec orania, ac etiara raedia, qus ad eadem exequenda requiruntur, omnia negotia fint, quje ad integrum Imperii corpus, hoc eft qus ad RempubUcam fpectant, hinc fequitur, RempubHcara ab ejus fokimmodo directione pendere, qui fumraura habet iraperium; ac proinde fequitur , foHus fiunma^ poteftatis Jus efte de faclis uniufcujufipie judicandi, de factis cujufcunque rationem exigendi , deUnquentes pcena raulctandi, et qua^ftiones inter cives de jure diriraendi, vel legura latarura peritos ftatuendi, qui hsc ejus loco adrainiftrent. Deinde orania ad beUum et pacera media adhibendi et ordinandi, nempe urbes condendi et muniendi , miUtes conducendi, ofiicia miUtaria 300 T r a c t a t u s P o 1 i t i c i diftribiiciuli , ct iiuid fac^uni vclit impcraiuli, ct pacis caufa legatos mittciuli ct audicndi, ct dcnitiuc luminus ad ha:c omnia cxigcndi. J^. 111. (^uuniam itatiue Iblius fummai poteftatis Jus fit negotia publica tractandi, vcl miniftros ad eadem eligcndi, fccjuitur, fubditum imperium affectarc, qui fuo folo arbitrio, fupremo Concilio infcio, negotium aliquod publicum aggreflus eft, tametfi id, ciuod intenderat agere, Civitati optimum fore crediderit. §. IV. Sed quxTi folet, an fumma poteftas legibus adftncta fit, et confequenter an peccare poflit ? Verum cjuoniam legis ct pcccati nomina non tantum Civitatis Jura, fcd ctiam omnium rerum natura- lium, et apprime Rationis communcs regulas rcfpicere folent, nd damnum ulcifcendi. Cum autem folitudinis mctus omnibus hominibus infit, ciuia ncmo in folitudinc vires habet, ut feic dcfcndcrc, et qua: ad vitam nc- ceflTaria funt compararc poflit, ic^iuitur, ftatum civilcm homincs natura appetcrc, ncc licri poiVc, ut homincs cundcm lUKjuam pcnitus difl^olvant. 5. II. Ex difcordiis igitur ct fcditionibus, (jua' in Civitate ia?pe concitantur, nunquam fit, ut cives Civitatcm diflblvant (ut in reli- (juis ibcietatibus fa.'pe cvenit), fcd ut cjufdcm ibrmam in aliam mutcnt; fi nimirum contentiones iedari ncqucinit fcrvata Civitatis facie. Quarc media, (jua.' ad impcrium confcrvandum re^iuiri dixi, C ;i p u t VI. De Monarchia. 305 ca intelligo, qua: ad imperii formani abique ulla ejus notabili muta- tionc confervandam neceflQiria iunt. §. III. Quod fi cum humana natura ita comparatum eiVet, ut homines id, quod maxime utile cH:, maximc cuperent, nuUa efTet opus arte ad concordiam et tidem ; fcd quia longe aUter cum natura humana conftitutum elTc conftat , imperium neceftario ita inftituendum eft, ut omnes, tam qui regunt quam qui reguntur, veUnt noUnt, id tamen agant, quod communis fakitis intercft, hoc cft, ut omnes fponte, vel vi, vel necefiitate, coacti fint ex Rationis pra^fcripto vivere; quod fit, ft imperii res ita ordinentur, ut nihil, quod ad communem nUutera fpecl:at, uUius fidei abfohite committatiir. Nemo enira tara vigilans eft, qui aliquando non dormitet, et nemo tam potenti tamque integro animo fuit, qui aUquando, et pra^ertim quando maxime animi fortitudine opus eft, non frangeretur, ac pa- teretur vinci. Et fuie ftultitia eft, ab aUo id exigere, quod nemo a fe ipfo impetrare poteft, ncmpe ut akeri potius quam Ubi vigilet, ut avarus non Ut, neque invidus, neque ambitiofus , etc; pra:lcrtim is, qui oraniura affectuura incitaraenta maxima quotidie habet. §. IV. At experientia contra docere videtur, pacis et concordia^ interefle, ut omnis poteftas ad unum conferatur. Nam nuUum impe- rium tamdiu abfque uUa notabiU mutatione ftetit, quam Turcarum, et contra nuUa rainus diuturna, quara popularia feu Democratica fuerunt, nec uUa, ubi tot fcditiones moverentur. Sed fi fervitium, barbaries, et foUtudo pax appeUanda fit, nihil hominibus pace mife- rius. PUircs fanc et accrbiorcs contentiones inter parentes et liberos, quam inter dorainos et fervos raoveri folent, nec tamen (Economia: intereft, Jus paternum in dominiura mutarc, et Uberos perinde ac fervos habere. Servitutis igitur, non pacis, intereft, omnem pote- ftatem ad unura transferre : nam pax, ut jam diximus, non in beUi privatione, fed in animorum unione five concordia confiftit. §. V. Et fane, qui credunt poUe fieri, ut unus folus fumraum Civitatis Jus obtineat, longc errant. Jus enim folu potentid deter- minatur, ut Capite 2. oftendimus: at unius hominis potentia U:)nge impar eft tantiv moli fuftinenda\ Unde fit, ut, quem mukitudo Regem elegit, is fibi Imperatores quccrat, feu ConfiUarios, feu ami- 30r.: fic/. C a p u t VI. l')^ INIonurchia. 309 niliil dc aliqua re ftatucrc liceat, nifi intcUccta priiis luijus Concilii lententia. Sed fi Concilio, ut plerunKiuc fict, non una mens fuerit, fed divcrfas liabucrit fcntentias, etiam poflquam bis aut tcr qua^ftio- nem de eadem re liabuerint, res in longius trahenda non cft, fcd difcrcpantes fcntcnti;\; ad Rcgem deferenda:, ut Art. 25. hujus Ca- pitis docebimus. §. XVIII. Hujus pr?eterca Concihi officium etiam fit, Regis in- ftituta feu decrcta promulgarc, et, quid in Rcmpubhcam decrctum eft, curare, totiufque adminiftrationis impcrii curam liabcrc, tancpiam Regis vicarii. §. XIX. Civibus nuhi ad Regcm aditus pateant , nih pcr hoc Concihum, cui omnes poftuhuiones feu hbelh fupphces tradendi funt, ut Regi oftcrantur. Lcgatis ctiam aharum Civitatum non, nih intercedente hoc Conciho, vcniam Regem aUoquendi impetrare liceat; Epiftola; praiterea, qua; ex. ahis locis Regi mittuntur, ei ab hoc Conciho tradi dcbent; et abfohite Rex cenfendus eft vehiti Civitatis mens, lioc autcm Cfjncihum mentis fenfus extcrni, feu * Civitatis corpus, per quod mcns Civitatis ftatum concipit, ct pcr (juod mcns id agit, quod fibi optimum cflTe decernit. §, XX. Cura fihos Regis educandi huic etiam Conciho incumbat, et etiam tutehi, fi Rex, fucccdbre infante, feu pucro reficlo, obiit. Sed ne tamen Concihum interca temporis fine Rege fit, ex Nobih- bus Civitatis Senior ehgendus, qui Regis locum fuppleat, donec legitimus fucceflbr eo cetatis pervenerit, quo imperii oniis fuftincre polht. §. XXI. Hujus Concihi Candidati ii fint , (jui regimcn , funda- menta, et ftatum feu conditioncm Civitatis, cujus fubditi funt, norint; at qui jurifperiti locum occupare vidt, is prjeter regimcn et conditionem Civitatis, cujus fubditus cft, aharum ctiam, cinn quibus commercium ahquod intercedit, fcire debet; fed nuhi, nifi qui ad quinquagefimum statis annum, nidlo convicli crimine, pervenerint, in catalogum eligendorum referendi funt. §. XXII. In hoc Conciho nihil dc rebus Impcrii conchidcndum, * Ed. Pr.; ceu. 3 lo T r a c t a t u s P ( > 1 i t i c i nifi pra'fciuibus omnibus niombris: tiuod fi ali(iuis m<»rbi, aut alia de caula adelVe neiiucat, alitiucm c\ cadcm familia, tiui codcm oflicio functus, vcl (lui in cataloj^um cligcndorum relatus eft, in ipfuis locum mittcrc debct. Ouod fi nec hoc fccerit, fcd (puid Concirunn propter ejus abfentiam rcm ali^piam confulendam in dicm differrc coac^us fucrit, fumma alitjua pecuniiv fcnfibili mulcletur. Sed lioc intelligendum, (luando (lusftio eft de re, qux intcgrum Impcrium fpeclat, videlicct de bello ct pace, dc jure ali^iuo abroi!;ando vcl inftituendo, de commercio, etc. Scd fi (iua;ftio fu dc rc, iiua; unam aut alteram urbcm fpectet, de libellis fupplicibus, ctc, fatis crit, fi major Concilii pars adfit. §. XXIII. Ut intcr familias aniualitas in omnibus, ct ordo fedendi, proponendi , et diccndi habcatur, viccs fcrvand;c funt, ut fingula; fingulis fcfiionibus prjefideant, ct quje hac felTionc prima, fc(]uenti ultima fir. Sed eorum, (jui cjufdcm familia: funt, is primus fit, qui prior clcctus fuerit. ^. XXIV. Hoc Concilium (juatcr ad minimum in anno convocc- tur, ut rationcm adminiftrationis Imperii a niiniftris exigant, ut rerum ftatum nofcant, ct fi quid pra^terca ftatucndum fit, videant. Nam adeo magnum civium numerum negotiis publicis continuo vacarc irapodibile videtur; fcd, (piia negotia publica interira cxerceri nilii- lorainus debent, ideo ex hoc Concilio quintiuaginta aut plurcs eli- gcndi funt, qui foluto Concilio cjus viccm fupplcant, (]ui(iue (pioti- die congregari debcant in cubiculo, quod Rcgio fit proximum; at^iue adeo quotidie curam habcant a:rarii , urbium, munimcntorum, cduca- tionis iilii Rcgis, ct abfolutc corum omnium magni ConciUi officio- rum, qua: modo cnumcravimus, pra'tcr(iuam illud, (^uod dc rcbus novis, de (juibus nihil dccrctum eft, confulcrc non jioflint. §. XXV. Congregato ConciHo, antequam aliquid in co propona- tur, (luimiue aut fcx aut plurcs Jurifpcriti cx familiis, (lua: illa fcHione (^rdine loci priorcs funt, Rcgcm adcant, ut iibclhjs fuppHccs, vcl cpiftolas, fi (luas habcnt, tradant, ut rcrum ftatum indiccnt, ct denique ut cx ipfo intelligant , (luid in fuo Concilio proponcrc ju- beat; t\\U) acccpto Concilium rcpetant, ct, (jui ordinc loci prior cft, rcm confulcndam apcriat. Ncc dc rc fufiragia ftatim colligcnda, (jua: Caput VI. De Monarchia. 311 aliquibus videtur alicujus eire momenti, fed in id tempus difFerenda, quod rei neceflitas concedit. Concilio igitur ad id ftatutum tempus fohito, poterunt interea uniufcujufque familia; ConfiHarii dc ipfa feorfum quxftiunem habere, et, fi res iis raagni momenti videbitur, alios, qui eodem oflicio functi, vel qui ejufdem ConciHi Candidati funt, confulere; et, fi intra conftitutum tempus inter ipfos conve- nire non poterit, illa famiHa extra fuffragium erit (nam unaiiusquc famiha unum tantum ferre fufFragiura poterit). AHas ejus famiHa: Jurifperitus inftruclus fententiam, quara optimam judicaverint efle, in ipfo ConciHo ferat, et fic reHqui; et fi majori parti vifiun fuerit poft auditas cujufque fententia^ rationes, rem iterum perpendere, ConciHum iterum in tempus folvatur, ad quod unaqua:que famiUa, qua^nam ultiraa ejus fit fententia , pronunciabit ; et tum dcmum pra^fente integro Conciho fufFragiis coUectis ea irrita habcatur , qua^ centiun ad minimum fuffragia non habuerit, reHqua^ autera ad Regcra deferantur a Jurifperitis omnibus, qui ConciHo interfuerunt, ut ex iis, poftquam uniufcujufque partis rationes intellexerit, quam veHt, eHgat, atque inde digrefh ad Concihum revcrtanttir, ubi omnes Re- gem ad conftitutum ab ipfo tempus exfpeclent, ut, quam fententiam ex latis ehgendam cenfet, omncs audiant, et quid faciendum, ipfe decernat. §. XXVI. Ad juftitiam adrainiftrandam ConciUura aliud ex folis Jurifperitis eft forraandura, quorum ofUcium fit Htes diriniere, ct pcenas ex deUquentibus funiere; fed ita ut oranes fentcntia:, (pias tulerint, ab iis, qui ConciHi magni vicem fupplent, probari debeant, num fcilicet fervato rite in judicando ordine prolata^ fuerint, et abfque partitmi ftudio. Quod fi qua; pars, (pia; caufa cecidit, often- derc poterit, aliquem ex judicibus raunere aUquo corruptum fuiiTc ab adverfario, vel aliam communem caufttra amicitije erga eundem, vel odii erga ipfum habere, vel denique quod communis judicandi ordo non fuerit fervattis, ea in integrura reftituatur. Sed htec forHm obfervari non pofI'ent ab iis, (pii, quando (puvftio de criniine eft, non tam argumentis quam tormentis retun convincere folent. Verura nec ego hic aliiuii in judicando ordinem concipio pra:ter eum, qui • cum optirao Civitatis regimine convenit. 312 T r a c t a t u s P o 1 i t i c i J[. XXVII. Ili jiuUccs magno ctiani ct impari numcro clTc dcbciit, ncmpc lcxaifinta ct unus, aut tiuiniiuaiiinta ct inius ail miniinum;ct cx una tamiiia non nifi unus cligcndus, ncc tamcn :u\ vitam, fcd ut quotannis ctiam aliijua cjus pars ccdat, ct alii totidcm cligantur, qui cK aliis lint familiis, (luiquc ad (luadragefimum a:tatis annum pervcncrint. ^. XXVllI. In hoc Concilio nulla fentcntia pronuncianda, nifi pra'fentibus omnibus judicibus. Quod fi aliquis, morbi aut altcrius rci caula, diu Concilio intereflTe non poterit, aliiis ad id tempus eligen- dus, (jui ipfius locum fuppleat. In fulFragiis autcm fercndis dcbcbit unufiiuifiiuc fcntcntiam fiiam non palam diccrc, fcd calculis indicare. ^. XXIX. Hujus et prtccedentis Concilii vicariorum cmolumcnta * fint ** primo eorum, ipii mortis damnati funt ab ipfis, et etiam corum, ijui fumma (piadam argcnti plectuntur. Deinde ex lUKuiua^iue fcntcntia, (^uam dc rebus civilibus tulerint, ab co (jui caufa cecidit , pro ratione totius fumma: partcm aliquotam accipiant, (jua utrunKjue Concilium gaudeat. §. XXX. Ilis Conciliis alia fubordincntur in una^iua^iue urbc ; quorum etiam merabra ad vitam cligi non debcnt, fcd ctiam (juo- tannis pars ali^iua eligenda cx folis famiHis, (lua: in cadcm habitant. Scd opus non efi: hacc latius perfc^iui. §. XXXI. Militix ftipcndia nulla folvcnda tempore pacis, tem- pore autem belli iis tantummodo (juotidiana ftipcndia danda, qm quotidiano operc vitam fuftcntant. At duccs, ct rcli^iui ofliciarii cohortium , nulhi afia cniolumenta ex bello exfpcctanda habeant prtcter hoftium pra^dam. §. XXXII. vSi quis pcrcgrinus alicujus civis filiam in uxorcm duxerit, cjus libcri funt civcs cenfcndi, ct in catalogo famifia; niatris infcribendi. Qui autcm cx pcrcgrinis parcntibus in ipfo imperio nati ct ediicati funt , iis conftituto ali^iuo prctio Jus civis cx Chili- archis alicujus familia; cmcrc liccat, ct in catalogum ejufdem familia; referantur. Nec Impcrio, tametfi Chiliarchae lucri caufa aliquem pe- ♦ Vcrf. Iklt;. in inargiiic : inoliiiic^ila. * ' Vcrf. Bclg. addit : boiui. Caput VI. De Monarchia. 313 rcgriniim infra conftitutum pretium in numcrum fuorum civium rccc- perint, aliiiuod indc detrimcntum oriri potcft; fcd contra mcdia excogitanda, quibus facilius civium augcri pollit numcrus, ct magna hominum detur conllucntia. At, qm in catalogum civium non re- feruntur, aH]uum cft, tcmporc faltcm bclli otium fuum laborc aut exactione aliqua compcnfent. §. XXXIII. Legati, qui tempore pacis ad alias Civitatcs pacis contrahendaj vel confervanda; caufa mitti dcbent, ex folis Nobilibus cligendi funt, et ex Civitatis a^rario iumptus iifdem luppeditandi, non autem ex Rcgis domeflico ivrario. §. XXXIV. Qui aiilam frequentant, ct Regis domeftici funt, cpu- buique ex fuo a^rario domeftico flipendia folvit, ab omni Civitatis rainifterio feu oflicio iecludcndi funt. Dico cxpreire, qnibus Rex ex arario fiio domeflico ftipeiidia folvit, ut corporis cuftodes ab iifdem fecludam. Nam corporis cuilodes nuUi prater cives ejufdcm urbis in aula, lcrvatis vicibus, vigilare pro Rege ante forcs dcbent. §. XXXV. Bellum non nifi pacis cauia infcrendum, ut eo iinito arma cefTcnt. Urbibus igitur Jure belli captis, ct hofte fubacto, pacis conditiones inflituenda funt, ut capta urbes nullo prafidio icrvari debcant; fcd vel ut hofti, pacis 1'tcdere accepto, poteftas concedatur eailiem pretio rcdimendi, vel (ii ea ratione tiraor ferapcr a tergo raaneat forniidine loci) prorfus dclcndai funt, ct incola; alio locorinn ducendi. §, XXXVI. Regi nullani extraneara niatrimonio fibi jungere, ied tantum ex confanguineis vel civibus aliijuara in uxorera ducere liceat; ea taracn conditione, fi fcilicct civeni aliquani duxerit, ut (pii uxori fanguine iint proxirai, nullura Civitatis ofliciura admini- rtrarc poflint. §. XXXVII. Iraperiura indivifibile eflfe dcbet. Si igitur Rcx plures liberos procrcavcrit, illorura major natu jure fuccedat; minirae autcm concedendum, ut impcrium intcr ipibs dividatur, ncc ut indivifum oranibus vcl aliquibus tradatur, ct inulto rainus, ut partcra iraperii dotem filia; dare liceat. Nam, filias in hareditatem iraperii vcnire, nulla ratione concedenduni. §. XXXVIII. Si Rex liberis raafcuiis orbus obierit, illc, qui ipfi 3 '4 Tractatus P o 1 i t i c i fanjiuine proximus, luvres imperii liabendus; nili furte u\orem cxtra- neam duxcrit , (juam rcpudiare nolit. ,^\ XXXIX. Ad Civcs quod attinct, patct cx Art. 5. (\ip. 3., eorum unumqueraiiue ad oninia Regis mandata, livc edicta a dm- ciliu magno promulgata (Wdfe de hac co.iditione Jn. 18. ct ly. hujiis r/7y)///j-), obtemperare deberc, tamctfi cadem abfurdinima crcdat, vel jurc ad id cogi. Attpic lia:c Impcrii Monarcliici rundamcnta lunt, quibus luperftrui debet, ut llabilc fit, tiuemadmodum in lcti. Cap. demonftrabimus. §. XL. Ad Religioncm tpK^d atiinet, nulla planc templa urbium lumptibus a.'dificanda, ncc jura dc opinionibus ftatucnda, nifi fcdi- tiofa: fint, ct Civitatis fundamenta cvcrtant. li igitur, (]uibus Rcli- gioncm publice exercere conceditur, templinn fi vclint, fuis fump- tibus xdificcnt. Ad Rcx ad Religioncm, cui addictus cft, cxcrccndam templum in aula fibi proprium habcat. C A P U T VII. ,^. I. Imperii Monarcliici fundamcntis cxplicatis, cadcm liic ordine demonftrare lufcepi; ad tiuod apprimc notandum cft, praxi nullo modo repugnare, tiuod jura adeo firma conftituantur, (jua: ncc ab ipfo Rege abolcri (picant. Perfic cnim Rcgcs fuos intcr Deos colerc folebant, et tamen ipfi Rcgcs poteftatem non liabcbant jura fcmcl inftituta revocandi, ut cx Dan. Cap. 5. * patct; ct nullibi, tjuod fciam, Monarcha abfolute ehgitur, nuUis exprenis conditionibus. Imo nec Rationi, nec obedientia' abfoluta', (jua^ Rcgi dcbetur, re- jnignat; nam fundamcnta imperii vcluti Rcgis a'tcrna dccrcta habenda funt, adco ut ejus miniftri ei omnino obcdiant, fi, tpiando alitjuid imperat, tjuod imperii fundamentis repugnat, mandata cxctpii velle negent. Quod excmplo UlilTis clarc cxplicarc polTumus. Socii cnim Ulifiis ipfius mandatum cxcqucbantur, tpiando navis malo alligatum, et cantu Syrenum mcntc captum , religare nolucrunt, tamctfi id modis muhis minitando imperabat ; ct prudcntiai ejufdem imputatur, tjuod poftea fociis gratias egcrit, tjuod cx prima ipfius mcntc ipfi obtempcraverint. Kt ad hoc Uliflis cxemplum folent ctiam Regcs Locus cft Dan. 6 : 16. Caput VII. De Monarchia. 315 judicos inftruerc, ut fcilicct juftitiam excrccaiit, ncc (iucn(|uam rcfpi- ciain, ncc ipfuni Ivcgcm, fi quid fmgulari alicpio cafu imperavcrit, ipiod contra inftitutum jus * cffe novcrint. Rctj;es enim non Dii, fed homincs iunt, (}ui vSyrenum capiuntur ficpe cantu. Si iifitur omnia ab inconftanti luiius voluntate pendercnt, nihil fixum ciVet. Atquc adeo imperium Monarchicum, ut ftabile iit, inftituendum eft, ut omnia quidem ex folo Regi decreto liant; hoc cft , ut omne jus lit Regis cxplicata voluntas, at non ut omnis Regis voluntas jus fit, de quo vide Art. 3, 5, ct 6. pra2c. Cap. §. II. Deinde notandum,. quod in jaciendis iundamentis maxime humanos affectus obfervare necefle eft; nec oftendilTe fuflicit, quid oporteat fieri, fed apprime, qui licri poflit, ut homines, five affecl;u five Rationc ducantur, jure tamen rata fixaquc habeant. Nam fi Imperii jura, five iibertas publica, folo invalido legiu-n auxilio nita- tur, non tantum nulla ejus obtinendai erit civibus fecuritas, ut Art. 3. Cap. praic. oftendimus , fed etiam cxitio erit. Nam hoc certum eft, nullam Civitatis conditionem miferiorem effe, quam op- tima:-, qua^ labafcere incipit, nifi uno aclu et icT;u cadat, et in fer- vitutem ruat (quod fane impoffibile videtur eHe); ac proinde fubditis multo fatius effet , fuum jus abfolute in unum transfcrre, quam in- certas et vanas five irritas libcrtatis conditioncs ftipulari, atijue ita pofteris iter ad fervitutem crudeliffnnam parare. At fi imperii Mo- narchici fundamenta, qua^ in pvxc. Cap. retuli, firma effe oftendero, nec divclli poffe, nifi cimi indignatione maxima; partis armatx mul- titudinis, et ex iis Regi et multitudini paccm et fccuritatem fciiui, atque ha;c ex communi natura deduxero; dubitare nemo potcrit, eadem optima effc ct vcra , ut patet cx Art. 9. Cap. 3. ct Art. 3. ct 8. pra^c. Cap. Quod autem hujus illa natura^ lint, quam paucis potero, oftendam. §. III. Quod oflicium ejus , qui imperium tenet , fit , Imperii ftatura et conditionem fcmper nofcere, ct communi omnium faluti vigilare, et id omne, (piod majori iubditorum parti utile cft,cf]iccre, apud omncs in conlcffo eft. Cum autem unus folus omnia pcrlu- Camerer. — Ed . Pr. : cotitra inflUuttim , jtis. 2i6 T r a c t ;i t II s P o 1 i t i c i rtrarc nequeat, ncc rcmpcr aniinuin i^rivlcntcm Iiahcrc ct ad C(»j;itan- ilum inftituere, et la:pe niorbo aiit lencctute, aut aliis dc caulis, rcbus vacare publicis prohibeatur; neccHc cr^o cft, ut Monarcha Confiliarios habeat, ijui rerum ftatum nofcant, et Rei!;cm confilio juvcnt, et iplius locum livpe ruiijilcant; at(iue atlco liat, ui Impc- rium leu Civitas unii femper eademquc mcntc conftct. §. IV. Sed (luia cum humana natura ita comparatum cfi: , ut unufiiuifijue fuum privatum utilc funimo cum alVcctu qua.'rai, ct illa jura a'quillima cflc judicct, i\ux rci fu;i,' confcrvandic ct augcnda} nccelTaria efie, et alterius caufam catenus defendat, quatenus rcm fuam eo ipfo ftabilire credit; hinc fcquitur, Confiliarios ncccflario debere eligi, (juorum privatie rcs ct utilitas a communi omnium falute ct pace pendcant; atijuc adeo patct, (juod, fi cx unocjuociue civium generc five clafle aliciuot cligantur, id majori fubditorum parti utile crit, quod in hoc Concilio plurima habuerit fuftragia. Et quamvis hoc Concilium, quod ex adco magno civium numero coni- ponitur, frequcntari neccflario dcbeat a multis rudi admodum ingcnio, hoc tamcn certum eft, ununKiucm^iue in ncgotiis, (jua; diu magno cum afl^e(ftu exercuit, fatis callidum at^iuc aftutum eflc. Quaproptcr, fi nulli alii eligantur nifi ii, cjui ad (juinciuagcfimum xtatis annum uftiue negotia fua finc ignominia cxcrcucrunt, fatis apti crunt, ut confilia res fuas concernentia darc poflint; prttfertim W in rcbus ma- joris pondcris tempus ad mcditandum conccdatur. Addc (juod longc abeft, ut Concilium, (juod paucis conft;it, a fimilibus non fretjuen- tctur. Nam contra m;i\ini:i cjus pars ex hominibus ejufmodi conft;it: (luandoiiuidcm unufiiuifiiue ibi maxime conatur focios habcre bardos, (jui ab ipfius ore jicndcant, (juod in m:ignis Conciliis locum non habet. ^. V. Pra;tcrca ccrtum cft , uiuimiiucmiiuc m:illc rcgcrc (lu^im rcgi. Nemo cnim volcns impcrium ;ilteri concedit, ut liabct S;iluftius in jirima ad Ca.'farcm oratione. * Ac proinde patct, (juod multitudo integra nun(iu;im jus fuum in paucos aut unum transferet, fi inter * Sivc cpidol.i dc Rc]). ordinnnda, (|iiain olini SnlluQio tribticbant, p. 500 cditionis, (iiia: anno 1665 Liigduni Batavuruni cx oRicina llackiana prodiit. Caput VII. Dc Monarchia. 317 ipfani conveiiire polTit, nec cx controverfiis , qua: plerumquc in magnis Conciliis excitantur, in feditioncs irc; atque adeo multitudo id liberc tantummodo in Regem transfert, quod abfolute in poteftatc ipfa habere nequit, lioc eft controverfiarum diremptioncm, ct in dcccrnendo expeditioncm. Nam quod faipc ctiam iit, ut Rcx belli caufo ehgatur, quia fcilicct bellum a Regibus multo fehcius gcritur, infcitia fane eft, nimirum quod, ut bellum fcUcius gerant, in pace fervire velint; li quidcm pax co in imperio poteft concipi, cujus fumma poteftas fola bcUi caufd in unum tranflata eft, qui propterea virtutem fuam, et quid omnes in ipfo uno habeant, maxime in bcllo oftendere poteft; cum contra imperium Democraticum hoc pr^ecipuum habcat, quod ejus virtus multo magis in pace quam in bello valet. Scd quacunque de caufa Rcx ehgatur, ipfc fokis, ut jam diximus, quid Imperio utilc fit, fcirc nequit; fed ad hoc, ut in pra:c. Art. oftendimus, necefle eft, ut pkires cives Confiliarios habeat; ct quia concipcre ncquaquam poflumus, quod aliquid dc re confulenda poteft concipi, quod tam magnum hominum numerum eflugcrit, fcquitur, quod prster omnes hujus Concilii fcntentias, qua: ad Rcgem defe- runtur, nuUa poterit concipi ad populi flihitem idonea. Atquc adeo, quia popuh Hilus fuprema lex, feu Regis fummum jus eft, fequitur, jus Regis eflc, unam ex huis Concilii fententiis eligerc, non autcm contra totius Concilii mentem quicquam decernere vel fententiam fcrre {vide Art. 25. praced. Cap.). Sed ft omnes fententiai in Con- ciho latje ad Regem deferendai efl^ent, fieri pofl^et, ut Rex parvis urbibus, qua^ pauciora habcnt fuff^ragia, fcmper favcrct. Nam cpiamvis ex lege Concihi ftatutum fit , ut fententiai non indicatis earum authoribus deferantur, nunquam tamen tam bene cavere potcrunt, ut non ahqua effluat; ac proinde necefl^ario ftatuendum cft, ut iha fcntentia, qua; centum ad minimum fuff^ragia non habuerit, irrita habeatur; quod quidem jus majorcs urbes fumma vi defcndcre de- bebunt. §. VI. Atque hic, nifi brcvitati ftudcrcm, magnas hujus ConciUi utihtates alias oftendercm; unam tamen, qua.' maximi vidctur cfle momenti, adducam. Nempe quod nuUum majus ad virtutem incita- mentum dari poteft, hac communi fpe fummum hunc honorem adi- 3 1 8 T r a c t a t u s P o 1 i t i c i pifcendi : nam gloria maximc duciniur onincs, ut in noftra Ethica * fufc oftcndimus. ^. VII. Quin niajori hujus Concilii parti nunquam animus gcrcndi bcHum fcd maijnum pacis rtudium ct amor fcmper futurus fit, dubitari non poteft. Nam , pnvtcriiuam quod ck bello ipfis timor fcmpcr crit bona fua cum libcrtatc amittcndi, acccdit, quod ad bclhim novi fumptus reipiirantur, quos fuppcditarc dcbcnt, ac etiam quod ipforum liberi ct aflines, curis domefticis intcnti, ftudium ad arma in bello applicarc ct militatum irc cogcntur; unde donum nihil pra'ter gratuitas cicatriccs rcfcrrc potcrunt. Nam, uti Art. 31. ** pnvced. Cap. diximus, militiie ftipcndia nuHa folvcnda , et, Art. ii. cjufdcm Cap. , ipfa ex folis civibus, ct cx nuHis ahis formanda. ^. VIII. Ad pacem et concordiam aliud pra:tcrea, quod etiam magni eft momenti, acccdit; ncmpc (piod nulhis civis bona lixa liabcat (jvV/. Jrt. 12. pritced. Cap.). Unde omnibus cx bcHo par prt)pemodum periculum cft: nam omnes hicri caufa mercaturam exer- cerc, vel argentum fuum invicem credcre, fi, ut olim ab Athenien- fibus, lex lata fit, qua jirohibcatur unicuitjuc argentum fuum Itcncrc ahis (piam incolis darc; atquc adco negotia tractare dcbebunt, quic vel inviccm intricata funt, vcl qua* eadcm media, ut promoveantur, requirunt; atque adeo hujus ConciHi maxima: jiarti circa rcs com- munes et pacis artcs una plcrum(]uc eadcmque crit mcns; nam, iit Art, 4. hujus Cap. diximus , unuAiuif^pie alterius caufam eatcnus dcfcndit, quatcnus eo ipfo rem fuani ftabihre crcdit. ^. IX. Quod nemo unquam in animum inducct, lioc Concihum muneribus corrumperc, dubitari non potell:. Si enim aHcjuis ex tam magno hominum numero unum aut altcrum ad fe trahat, fane nihil promovebit: nam, uti diximus, fcntentia, qu 1 i t i c i cft; tiuoil ilne inanifcfto aliiiuo ablurilo tlc Cuncilio fatis niat^no cnunciare nenio potcll: iiui enim Conciliuni iatis niagnuni ciVc aflir- niat, ilmul ncijat idcm impcrio lul\iiicn(.l() clle impar. Re\ igitur Confiliariis omnio indii^ct , Concilium autcm Inijuimodi minimc. Deindc Rcges mortalcs i"unt, Concilia contra ivterna: attjuc adco impcrii potcntia, i\ux fcmcl in Concilium iatis majfnum tranilata cfl:, nunquam ad multitudinem redit; quod in imperio Monarcliico locum non liabet, ut Art. 25. Cap. pnvccd. oflcndimus. Tcrtio Rci^is im- perium, vel ob ejus piieritiam, Kgritudinem, fencftutcm, vcl aliis dc caufis, fa:pc prccarium eft; hujufmodi autem Concilii potcntia ccontra una cadcnniue fcmpcr manct. Quarto unius liominis voluntas varia admodum ct inconflians cfl:: et hac de caula imperii iMonarcliici omne quidcm jus cfl: Rcgis expHcata voluntas (i/r i/i /Irt. i. Cap. praced. diximiis), at non omnis Regis V(.)luntas jus ciTe debct;quod de vohnitate Concilii fatis magni dici neipiit. Nam quandoipiidcm iplum Concilium (/// modo oftendimus) nuUis Confiliariis indigct , debet necelTario omnis cjus cxplicata voluntas jus efl^e. Ac proinde concludimus , imperium , quod in Concilium latis magnum transfer- tur, ablblutum clVe, vcl ad abfolutum maxime acccdere. Nam fi (juod imperium ablblutum datur, illud rcvcra efl: , (juod intcgra multitudo tenct. §. IV. Attamen quatcnus lioc impcrium Arifl:ocraticum nun^iuam (ttt modo oftenfum) ad multitudinem redit, ncc ulla in co multitudini confultatio, fcd abfolutc omnis cjuiclem Concilii voluntas jus cfl, debet omnino ut abfolutum confulerari ; et conlequenter ejus funda- menta fola ejufdcm Concilii voluntatc et judicio niti debent, non autcm midtitudinis vigilantia, (iuando(juidcm ipHi tam a conflliis (juam fufi^ragiis fercndis arcctur. Caufa igitur, cur in praxi impcrium abfolutum non flt, nulla alia eiVc potefl:, (juam qiiia multitudo irape- rantibus formidolofa cft; ^\wx. proptcrca aliquam fibi libertatem obtinct, (juam, fi non cxprciVa Icgc, tacitc tamen fibi vindicat * obtinct(]uc. §. V. Apparct ita^pic, hujus inipcrii conditioncm optimam Ibrc, fl ita inftitutum fuerit, ut ad abfolutum inaxime acccdat, Iioc cft ut ♦ Cf. fupra ann. pag. 516, C a p u t VIII. Dc Ariftocratia. 333 raultitudo, quantum iieri poteft, minus timcnda lit, nullamquc libcr- tatem obtineat, nifi (luiv c\ ipfuis Imperii conftitutione ipfi necclTario tribui debet, iiuaNjue adeo non tam multitudinis, quam totius Im- perii jus fit, ^uod luli Optimates ut fuum vindicant *conlervantque; hoc enim modo praxis cum thcoria maximc convcnict, ut cx Art. pr£eced. patet, et pcr fe etiam maniteftum eft: nam dubitare non polfumus, impcrium eo minus penes Patricios efle, quo plura iibi plebs jura vindicat *, quaha folcnt in inferiori Germania opiticum Collegia , Gihkn vulgo dicta , habere. §. VI. Ncque hinc, quod fcihcet iraperiiun in Concilium abfuhite delatura eft, ullura ab eodeni infenfi fervitii pericuhnn plebi mctucn- dura. Nara Concilii adeo magni vohmtas non tam a hbidine quam a Ratione determinari potcft; quippe homines ex malo afteclu diverft trahuntur, nec una veluti mentc duci polfunt, nifi (luateiuis honefta appetunt, vel faltem i\\\di fpccicm honefti habcnt. §. VII. In determinandis igitur imperii Ariftocratici fundamcntis apprirae obfervandum cft , ut eadem fola vohuuate et potentiu fupremi ejufdera Concihi nitantur, ita ut ipfum Concihum, quantum fieri poteft, fui juris fit, nuhumque a muhitudine pericuhun habeat. Ad ha^c fundamcnta, qua3 fcihcet fola fupremi Concilii voluntate ct potentia nitantur, determinandum, fundamenta pacis, qua.' imperii Monarchici propria , et ab hoc imperio aUena funt , videamus. Nara fi his alia a^quipollentia fundaraenta imperio Ariftocratico idonea fubftituerimus , et reliqua, ut jam ja^fta funt, reUquerimus, omncs abfque dubio fcditionum caufa} fublata.» erunt, vel fdtcm hoc impe- riura non minus fccurum quam Monarchicum , fed contra eo magis fccurum, et ipfius conditio eo melior erit, quo raagis quara Monar- chicum abfque pacis et libertatis detrimento (jit Art. 3. et 6. hiijus Cap.) ad abfolutum accedit; nam quo jus fumma.' poteftatis majus cft , eo iraperii forma cum Rationis dictaraine raagis convenit {per Art. 5. Cap. 3.), ct confequenter paci et libertati confervanda: aptior eft. Percurramus igitur, qua} Cap. 6. Art, 5?. dixiraus, ut illa, quit ab hoc aliena funt, rejiciaraus, ct qua^ ei congrua funt, videamus. Cf. fupra anii. pag. 216. 334 T r :i c t a t u s P o 1 i t i c i 5i. VIll. Quoil primo nocclVc fit, urbcni unani aut plurcs conderc ct munirc, ncmo dubitarc potert. Sed illa pnccipuc municnda clt, ipia' tuiius Impcrii eft caput, ct pra-tcrca ilUv, cjuiv in limitibus im- pcrii lunt. Ula cnim, quit totius impcrii caput cfl , juUiuc lummum habct , onnubus potcntior clVc dcbct. Ciutcrum in Imc impcrio rupcrlluum omnino cft, ut incoliv omncs in ramilias dividantur. ^. IX. Ad militiam (luod attinct : quoniam in lioc impcrio non inter oranes, lcd tantum intcr Patricios ivqualitas iiua:rcnda cft, ct pra:cipue Patriciorum potcntia maj(»r cfl: quam plebis; certum cft:, ad legcs leu jura fundamentalia hujus impcrii non pcrtincrc, ut militia c\ ullis aliis quam cx fubditis formctur. Sed hoc apprimc nccclTe eft, ut nuUus in Patriciorum numcrum rccijnatur, nifi iiui artcm militarem rectc novcrit. Subditos autcm cxtra miliiiam clVc, ut quidam voiunt, infcitia fane eft. Nam pr;vtcr(iuam iiuod militia.' ftipcndium, (juod fubditis folvitur, in ipfo rcgno manct, cum contra id, quod niiliti cxtraneo folvitur, omnc pcrcat: acccdit, (luod niaxi- mum imperii robur dcbilitarctur. Nam certum cft, illos fingulari animi virtutc certarc , qm pro aris ct focis ccrtant. Unde etiam apparet, illos etiam non minus crrare, qui bclii duces, tribunos , centuriones ctc. ex folis Patriciis cligcndos ftatuunt. Nam (^ua vir- tutc ii militcs certabunt, quibus omnis gloriiv ct honorcs adipifcendi fpes adiraitur. Vcrum contra legem ftabilirc, nc Patriciis militcm extraneum liceat conduccrc , (luando rcs poftulat , vel ad fui defcn- fioncm ct feditioncs coiircendas, vcl ob alias quafcunque caufas , pra.'terquam (juod inconfultum cft, rcpugnarct ctiam fumnKJ Patricio- rum juri, dc quo vide Art. 3, 4, ct 5. huj. Cap. Civterum unius cxcrcitus, vcl totius militiiv, dux in bcllo tantummodo, ct cx folis Patriciis cfigendus, (^ui annum ad fummum impcrium liabcat, ncc continuari in imperio, ncc poftea cligi polVit; (juod jus cum in Mo- narchico, tum raaximc in lioc imperio neceflarium eft. Nam,quamvis multo facilius, ut fupra jam diximus, imperium ex uno in alium, quara ex libcro Concilio in unum homincm transfcrri poflit ; fit tamcn fa*pe, ut Patricii a fuis Ducibus opprimantur, idque multo majori Reipublic^ darano. Quippc (]uando Monarcha c mcdio tollitur, non imperii, fed tantummodo Tyranni mutatio fit; at in imperio Arifto- C a p u t VIII. Dc Ariftocnuia. 335 cratico fieri id ncciuit abiquc cvcrfionc impcrii , ct niaximorum viro- rum clade. Cujus rci iuncftiffima excmpla Roma dcdit. C-xterum ratio, cur in imperio Monarchico diximus, quod Militia fnie ftipcndio fervire debeat, locum in luijufmodi imperio non habet. Nam, quan- doquidem fubditi tam a Conliliis (luam fuffragiis ferendis arccntur, pcrinde ac peregrini ccnfcndi funt, qui propterca non inicpiiorc con- ditione ac peregrini ad militandum conducendi funt. Nccpie liic periculum eft, ut a Concilio pra.' reliquis agnofcantur. Quin imo ne unufquifquc fuorum luctorum iniquus, ut fit, a^ftimator fit, conful- tius eft, ut Patricii ccrtum pncmium militibus pro fervitio deccrnant. §. X. Prjeterea hac etiam de caufa, quod omncs pra^ter Patricios peregrini funt, ficri non poteft abfque totius imperii periculo, ut agri et donius ct omne folum publici juris maneant , ct ut incolis annuo pretio loccntur. Nam fubditi, qui nullam in impcrio partcm habent, tacile omnes in adverfis urbes defercrent, fi bona, qua.' poflident, portare quo vellcnt liceret. Quarc agri et iundi hujus imperii fubditis non locandi, fcd vendendi funt, ea tamen conditione, ut etiam ex annuo provcntu partem aUquotam finguHs annis nume- rent, etc, ut in Hollandia fit. §. XI. His confideratis, ad fundamcnta, quibus luprcmum Con- cilium niti et firmari dcbct, pergo. Hujus Concilii membra in me- diocri imperio quinque circiter millia efle debere oftcndimus Art. 2. hujus Cap.; atque adeo ratio qua^renda eft, qua fiat, ne paulatim ad pauciores deveniat imperium, ied contra, ut pro rationc incre- menti ipfius impcrii eorum augcatur numerus; deindc ut inter Patri- cios ccqualitas, quantum fieri potcft, fcrvetur; ut prancrca in Con- ciliis ccleris detur expeditio; ut communi bono confulatur; ct denique ut Patriciorum, feu Concifii, major fit quara multitudinis potcntia; icd ita, ut nihil inde multitudo detrimenti patiatur. §. XII. Ad primum autem obtinendum maxima oritur diflkultas ex invidia. Sunt enim homines, ut diximus, natura lioftcs, ita ut, quamvis legibus copulcntur adftringanturque, retineant tamen natu- ram. Atque hinc fieri exiftimo, ut imperia Democratica in Arifto- cratica, et ha;c tandem in Monarchica mutentur. Nam plane mihi pcrfuadeo, plcraquc Ariftocratica imperia Democratica prius fuiife ; 22^t T r a c t a t II s P o 1 i t i c i iiuod iVilicct tiiKtdam multituilo novas icdcs tiu;vrcns, iiUiuc inventis ct cultis, impcrandi xiiualc jus intcsira rctiiuiit, (luia ncnio impcrium altcri dat volens. Scd, quamvis corum unuliiuirtiuc icquum clVc ccnlcat, ut idem jus, (]uod altcri in iplum clt, ipli ctiam in alterum lit, ini(iuum tamen elVc putat, ut pcrcgrinis, (jui aJ iplos conlluunt, :i.'(]uale cum iplis jus lit in imperio, (juod libi laborc (luicficrant, ct Tui rani!;uinis impendio occupavcrant. Quod ncc ipfi pcrci^rini re- nuunt, (]ui nimirum non ad impcrandum, icd ad res fuas privatas curandum eo minrant, ct latis fibi conccdi putant, W niodo ipfis libertas conccdatur rcs fuas cum iccuritatc ajfcndi. Scd intcrini nnil- titudo CK pcrcgrinorum conilucntia aui!;ctur, (jui paulatim iUius gcntis nutres induunt, doncc demum nulla alia divcrfitatc dignofcuntur, (luam Iioc Iblo, (juod adipifcendorum lionorum jurc carcant; ct dum horum numerus (juotidic crcfcit , civiuni contra nniltis dc caulis minuitur. Quippc fivpc fa.miliic cKtinguuniur, alii ob fcclcra exclufi, et pleriquc ob rci domcrtic;v anguitiam Rcmpublicam ncglii!;unt, dum interea potcntiorcs nihil ftudeant, (juam foli rcgnare; ct fic iiaulatini imperium ad paucos, ct tandem ob factioncm ad unum rcdiiijitur. Atquc his alias cauias, (jua: luijufmodi impcria dcilruunt, adjungcrc poflemus; icd, quia fatis nota funt, iiillcm luperfedco, ct lcgcs, (juibus hoc impcrium, dc quo agimus, confcrvari debet, ordine jam oftcndam. §. XIII. Primaria hujus impcrii Lcx clVe debct, qua determinatur ratio numcri Patriciorum ad nniltitudincm. Ratio cnim (pcr Art. i. /iiijiis Cap.) inter hanc ct illos habcnda cfl: , ita ut pro incrcmento multitudinis Patriciorum numerus augeatur. Atque ha?c {per ilhi qua Art. 1. /mjiis Cap. (Ji.ximus) debct cflc circitcr ut i. ad 50., hoc eft, ut ina:qualitas numcri Patriciorum ad multitudincm nunquam major fit. Nam (per Art. i. /uijus Cap.) fcrvata imperii forma, numcrus Patriciorum multo major elVe potefl: numero multitudinis. Scd in fola corum paucitate pcriculum cfl:. Qua autem rationc cavendum fit, ut ha.'c lcx inviolata icrvctur, fuo loco mox oftendam. ^. XIV. Patricii ex quibuitlam tantummodo familiis aliquibiis in If»ci.s eliguntur. Sed hoc exprciVo jurc ilatucrc iicrnicioi'um ci\. Nam, pra-terquam (luod iamilia: ficpc cxtinguuntur, ct (piod numiuam rcli- C a p u t VIII. De Ariftocratia. 337 qua} abfque ignominia cxcUkluntur, accedit, quod hujus imperii formai repugnat, ut patricia dignitas ha:reditaria fit {per Art. i. hujus Caf).). Sed imperium hac ratione Dcmocraticum potius videtur, qualc in Art. 12. luijus Cap. defcripfimus , quod fcilicet pauciflimi tenent civcs. Attamcn contra cavere, nc Patricii filios fuos et con- fanguineos eligant, et confequenter ne impcrandi jus in (piibufdam familiis raancat, impoflibile eft, imo abfurdum, ut Art. 39. luijus Cap. oftendam. Verum, modo id nullo expreflb jure obtineant, nec reliqui (qui fcilicct in impcrio nati funt, et patrio fcrmone utuntur, nec UKorem peregrinam habent, nec iniaraes funt, nec fcrviunt, nec denique fervili aliquo oflicio vitam fuftentant; inter quos etiam CEnopolai et Cerevifiarii numerandi funt) excludantur, retinebitur nihilorainus impcrii forma, ct ratio inter Patricios ct muhitudincm fervari femper poterit. §. XV. Quod fi prajtcrca lege ftatuatur, ut nulli junioies eligan- tur, nunquam fiet, ut }iauca: familia.' jus impcrandi retineant; atque adeo lege ftatuendum, ut nullus, nifi qui ad annum anatis trigefi- mum pervenit, in catalogum cligcndortun referri poflit. §. XVI. Tertio deinde ftatuendum eft, ut Patricii oranes in quodam urbis loco ftatutis certis teraporibus congregari debeant , ct qui, nifi raorbo aut publico aliquo negotio impeditus, Concilio non interfuerit, fenfibili aliqua pecunia} pcena mulclettir. Nara ni hoc fieret, pltirimi ob rci domeftica; curam publicara negligerent. §. XVII. Htijus Concilii oflicium fit, leges condere et abrogare, CoUegas Patricios, ct omnes imperii Miniftros eligere. Non enim fieri potcft, ut is, qui fupremum jus habet, ut hoc Concilium habcre ftatuimus, alicui potcftatcm det leges condendi ct abrogandi, quin fimtil jiire fuo cedat , et in illum id transferat , cui iUara poteftatera dedit; quippe, qui vel uno folo die poteftatem habet leges condendi ct abrogandi, ille totara iraperii forraam ratitare poteft. At quoti- diana iraperii negotia ahis ad teraptis fecundura conftituta jura ad- miniftranda tradere, retento fuprcmo fuo jtire, poteft. Pra^terca, li imperii Miniftri ab alio quam ab hoc Concilio eligerentur, tum htijus ConciUi membra pupilli potius quam Patricii appellandi eflent. §. XVIII. Huic Concilio folent quidara Rec^orem feu Principem 338 T r :i c t a t u s P o 1 i t i c i crearc, vcl :ul vitam, ut Vcncti , vel ad tcmpus, ut (Jcnucnfcs; led taiita cum caiitione, ut latis appareat, i«.l non fine niagno imperii periculo tieri. Et lane dubitare nt)n port"umus, ijuin impcrium liac ratione ad Monarchicum acccdat; ct cpiantum e\ corum liirtoriis ccmjicere polTumus, nulla alia dc caula iii iactum cft, quam (juia ante conrtituta ha*c Concilia lub Rec\ore vel Duce, veluti liib Rege, tiicrant; atque adeo Rec^oris creatio Gentis quidem, led non impcrii Arirtocratici abiblute confiderati, rcquifuum nccelVarium cft. ^. XIX. Attamcn, quia fumma hujus impcrii potcrtas pencs uni- vcrfum hoc Concilium, non autem penes unumquodciue ejufdem mcmbrum eft (nam ahas ccctus elVct inordinata: muhitudinis), nccelle eri^o eft, ut Patricii omnes Legibus ita aftringantur, ut unum vcluti corpus, quod una rcgitur mcntc, componant. At lcgcs per fc fda.' invaHda; funt, et facile franguntur, ubi carum vindices ii ipfi funt, qui peccare poflunt , quique foH excmphun cx fuppUcio capere debent, et coUegas ea dc caula punirc , ut fuum appctitum cjufdcm fupplicii mctu frcncnt, iiuod magnum cft ;ibfurduni; attjuc adco mcdium quivrcndum cft , quo fupremi hujus Concihi ordo et imperii jura inviohita fcrvcntur; ita tamcn , ut intcr Patricios iv^iualitas, quanta dari potcft, fit. ^■. XX. Cum autcm cx. uno Rcctorc vel Principc, qui ctiam in Concihis fullragium ferre poteft, magna neccnario oriri dcbcat ina}- iluaUtas, pra^crtim ob potentiam, qua* ipft necellario conccdi debet, ui fuo olhcio fecurius fungi poffit; Nihil crgo, W omnia rcctc pcr- pendamus, communi faluti utilius inftitui potcft, (luam (^uod luiic fupremo Concilio aliud fubordinctur cx quibufdam Patriciis, (luorum (jlhcium folummodo ih obfcrvarc, ut impcrii jura, (pia' Concilia ct imperii Miniftros conccrnunt, inviolata ferventur ; (jui proptcrca poteftatem habeant, dclin^iuciucm qucmcun^iuc impcrii Miniftruni, ijui fcilicet c(jntra jura, qua.* ipfuis miniftcrium conccrnunt, iiccc;ivit, coram fuo judicio vocandi, et fecundum conftituta jura dauuiandi; atque hos impofterum Syndicos appclhibimus. J^. XXI. At(iue hi ad vitam cligendi funt. N;im li ad tcmpus eligerentur, ita ut poftea ad alia impcrii olhcia vocari polfent*, in ♦ Ed. Pr. : poftnl. i C a p II t VIII. Dc Ariftocratia. 33y abfurduni, (luod Art. ly. liujus Cap. raodo oftendimus, incidcremus. Sed, ne longa admodum dominatione nimirum lupcrbiant, nulli ad hoc miniftcrium cligcndi lunt, nifi (jui ad annum a^tatis fexagefimum aut ultra pervcncrunt, et Scnatorio oflicio (dc quo infra) functi funt. §. XXII. Ilorum prxtcrca numcrum facilc dctcrminabimus, fi con- fideremus, hos Syndicos ad Patricios fcfe habere, ut omnes fmnil Patricii ad multitudinem, (]uam rcgere ne^iueunt, fi jufto numero pauciores funt ; ac proindc Syndicorum numerus ad Patriciorum numerum dcbet clTc, ut liorum numcrus ad numcrum multitudinis, hoc eft {per Art. 13. hujus Cap.) ut i. ad 50. §. XXIII. Prancrea , ut hoc Concilium fccure fuo oflicio i'inigi poflit, miUtije pars ali^iua eidera decernenda eft, cui iraperarc, (juid vcHt, poflit. §. XXIV. Syndicis , vcl cuicun(]ue ftatus Miniftro , ftipendiuni nulhun, fed emohnnenra dcccrnenda iunt taha, ut non poflint finc magno fuo damno Rcmpublicam pravc adminiil;rare. Nam , (juod hujus imperii miniftris iviiuum iit vocationis pra.Mnium dcccrni, dubi- tarc non pofl'umus, (^uia majdr luijus imperii pars plcbs eft, cujus fecuritati Patricii invigihmt, dum ipfa nuUara Reip., fcd tantum privata: curam habct. Vcrum (]uia contra nemo {iit Art. 4. Cap. 7. dixiwus) altcrius caufam dcfcndit, nifi (]uatcnus rcm fuam co ipfo ftabiUre credit, res neceiVario ita ordinanda.^ funt, ut miniftri, (jui Reipublica} curam liabent, tum maxime fibi confidant, cum raaxime communi bono invigihint. §. XXV. Syndicis igitur, (]uorum oiriciura, uti dixiraus, eft ob- fcrvarc , ut imperii jura invioUua fcrvcntur , luvc cmolumcnta dcccr- nenda fimt : vidclicct ut unul'(iuif(]ue Patcrfamilias, (]ui in ali(]uo imperii loco habitat, (]uotannis nummura parvi valoris, ncrapc argenti uncia.* (]uartara j^artcm , folvcre tcneatur Syndicis, ut indc numcrura inhabitantiuni cognofccrc jioflint, at(]uc adeo obfervare, (]uotara cjus parteni Patricii cfliciant. Dcindc ut unuf(]uif(]ue Patricius tyro, ut electus cft, Syndicis ninncrare dcbcat fummara ali^iuani raagnara , ex. gr. viginti aut viginti i]uin(]uc argcnti libras. Pra-terea pccunia illa, qua abfentcs Patiicii Cqui fcilicet convocato Concilio non intcrfuc- runt) conderanantur, Syndicis etiam decernenda eft , et infuper ut 340 T r n c t :i t u s P o 1 i t i c i pars bononim ilclintiuentium Miniftrorum , tjui coruni juilicio ftarc tcncntur, ct qui certa pccuniiv lunima mulctantur, vcl (luorum bona profcribuntur, iifdcm dcdicctur; non iiuidcm oninibus, lcd iis tan- lummodo, (lui iiuotidic fcdcnt, ct tiuorum oflicium cft Syndicorum Concilium convocarc, dc (juibus vidc Art. 28. luijus llap. Ut autcm Syndicorum Concilium fuo fcmper numero conftct , ante omnia in fupremo Concilio, folito tempore convocato, dc co iiua.'ftio liabcnda eft. Quod fi a Syndicis neglecl:um fucrit, ut tum ci, iiui Senaiui (de (]uo mo\ crit nobis diccndi locus) pra^cft, fuprcmum Concilium ea dc re moncrc incunibat , ct a Syndicorum pnvfide filentii liabiti caufam exigcre, et, (juid dc ca fuprcmi Cducilii fcntcntia fit, in^jui- rerc. Quod fi is etiam tacucrit, ut caula ab co, (]ui fupremo judicio prseeft, vel eo ctiam taccntc ab alio (juocuniiuc Patricio fufcipiatur, tjui tam a Syndicorum (]uam Scnatus ct Judicum pricfidc filcntii rationcm exigat. Deni(]uc ut lex illa, qua juniorcs ieduduntur, ftric^e ctiam obfervetur, ftatuendum cft, ut omnes, <]ui ad annum statis trigefimum pervcnerunt, (]ui(]ue exiircflb jure a Regiminc non fecluduntur, fuum nomcn in catalogo coram Syndicis infcribi curent, et acccpti honoris fignum (luoddam, ftatuto ali(]uo prctio, ab iifdera acciperc; ut ipfis liceat ccrtum ornatuni, iis tantummodo concefl"um, inducre, (]U0 dignofcantur, ct in lionorc a reli^iuis liabeantur; et intcrim jure conftitutum fit, ut in clcctionibus nuUi Patricio (luen- quam nominarc liccat, nifi cujus nomcn in communi catalogo in- fcriptum cft, idque fub gravi paMia. Et pra.'terca nc cui(]uam liccat oflicium five munus, ad (]uod i\ibeundiun eligitur, recuiarc. Dcnique, ut omnia abfolute lundamcntalia impcrii jura a.'terna fint, ftatucndum eft, fi quis in Suprcmo Concilio (]ua.'ftioncm dc jure ali^juo funda- mentali movcrit, utpotc dc iirolonganda alicujus Ducis exercitus dominationc, vel de numcro Patriciorum niinuciido, ct fimilibus, ut reus Majcftatis fit, ct non tantum mortis damnctur, cjuiquc bona proicribantur, icd iit fupplicii ali(]uod fignum in a.'tcrnam rci mcmo- riam in publico emincat. Ad rcli(]ua vcr(j commiuiia imjicrii jura ftabiliendum iuflicit, fi modo ftatuatur, ut Lc\ luilla abrogari, ncc nova condi j>oflit, nifi prius Syndicorum Concilium,ct dcindc fuprcmi Concilii tres (juartx', aut quatuor (]uinta.' partcs in eo convcncrint C ;i iMi t VIll. l)c Ariftocratia. 341 ^. XXVI. Jus prKterea fiipremum Concilium convocandi, relque decernendas in eodem jtroponendi, penes Syndicos fit; (piibus etiam primus locus in Concilio concedatur, fed fine jure fuflYagii. Verum , antequam fedeant, jurare debent per falutem fuprcmi illius Concilii, pcrque libertatem publicam, fe fummo ftudio conaturos, ut jura patria inviolata ferventur, et communi bono confulatur; quo facl;o res proponendas ordine aperiant per miniftrum , qui ipfis a Secretis eft. §. XXVII. Ut autem in decernendo , et in eligendis imperii miniftris, omnibus Patriciis xqua fit poteftas, et celeris cxpcditio in omnibus detur, omnino probandus eft ordo, quem Veneti obfervant; qui fcilicet ad nominandos imperii miniftros aliquot e Concilio forte eligunt, et ab his ordinc miniftris eligendis nominatis, unulquifque Parricius fententiam fuam , qua propofttum miniftrum eligendum probat vel reprobat, indicat calculis, ita ut poftea ignoretur, (piifnam hujus aut illius fententia; fuerit auctor. Quo fit non tantum, ut omnium Patriciorinn in decernendo auctoritas a:;qualis fit, et ut negotia cito expediantur; fed etiam ut unufipiifque abfolutam Hbertatem, (piod in Conciliis apprime neceflarium eft , habeat fuam fententiam abfiiuc iiUo invidise periculo proferendi. §. XXVIII. In Syndicorum etiam et reliquis Conciliis idem ordo obfervandus eft, ut fcilicct fuffragia calculis ferantur. Jus autem Syndicorum Concilium convocandi, refque in eodem decernendas proponendi, pcnes corundera pra^fidem eff^e oportet, qui cum aliis decem aut pluribus Syndicis quotidie fedeat, ad plebis de miniftris (pierelas et fecretas accufationes audiendum, et accufatores, fi res poftulat, aflervandos, et Confilium convocandum, ctiam ante confti- tutum tempus, quo congregari folet, fi in mora pericidum eflc eorum aliquis judicaverit. At hic prKlcs, et qui cura ipfo quotidie con- gregantur, a fupremo Concilio cligi, et quidem ex Syndicorum nu- mero debent; non quidem ad vitam , fed in fcx menfes, nec conti- nuari, nifi poft tres aut quatuor annos: atque his, ut fupra diximus, profcripta bona, ct pecuniarum mulcta;, vel eorum pars afiqua de- cernenda eft. Reliqua, i\ux Syndicos fpecl:ant, fuis in locis dicemus. §. XXIX. Sccundum Conciliura , quod fupremo fubordinandum eft, Senatura appcllabimus, cujus oflicium fit publica negotia agere. 34^ T r ;i c t a t u s P n 1 i t i c i cx. gr. imperii jiira proimilgaro, urbiiim munimciit.! recuiulum jura ordinare, diplomata militia.' ilare, tributa fubditis imponere eaque collocare, cxternis legatis refpondere, ct, quo legati niittendi funt, deccrnerc. Scd ipfos legatos elij^ere fupremi Concilii ollicium fit. Nani id apprimc obfcrvanduin c\\, ne Patricius ad aliquod imperii minifterium vocari poflit, nifi ab ipfo fuprcmo Concilio, ne ipfi Patricii Senatus gratiam aucupari ftudeant. Deinde illa omnia ad fupremum Concilium deferenda funt, (jua.' pra.'fentem rerum ftatuin aliqua ratione mutant, uti funt bclli et jiacis decreta; tiuare Senatus dccrcta dc bcllo ct pacc, ut rata fint, fupremi Concilii auctoritatc Hrmanda funt: et hac de caufa judicarcm, ad folum fuprcmum Con- cilium, non ad Scnatum pertinere, nova tributa imponere. §. XXX. Ad Senatorum mimeruni detcrminandum ha^c confidc- randa vcniunt: primo, ut omnibus Patriciis fpes a;(iue magna fit ordinem Senatorium recipiendi; deindc, ut nihilominus iidem Sena- tores, (juorum tempus, in (juod electi fuerant, elapfum eft, non magno puft iiitervallo coiuiiuiari polhnt , ut fic impcrium a viris peritis ct expcrtis fempcr regatur; ct deni^iue, ut inter Scnatores plures rcpcriantur fapientia et virtute clari. Ad has autcm omnes conditi(jnes obtinendas nihil aliud excogitari potcft, (juam (juod Icgc inftitutum fit, ut luillus, nili i\m ad aiiiuim a^tatis (luiiKiuagefimum pervenit, in ordinem Senatorium rccipiatur, et ut (piadringcnti, hoc eft ut Patriciorum una circitcr duodecima pars, in annum eligatur, i]Uo elapfo poft bienniinn iidem contiiuiari itcruin poflint; hoc nam- (lue modo femper Patricioruin una circiter du(cs Senatorum aut Syndicorum ordinem adipifceiuli, et iiihilominus iidem Patricii, interpofitis tantummodo, uti diximus, brevibus iiitervallis, Scnatorium ordinem feinper tenebunt, et (/>er illa , r/iia /Irt. 2. hujit! Cdp. (iixinuts) luuuiuam in Senatu deeruiu viri j-ra-ftantiflimi , (lui confilio ct artc p(jllent. Kt, (juia hicc lex frangi non poteft abfiiue magn?. multorum Patriciorum invidia, nulla alia cauti(jne, ut C ;i p u t VIIT. Dc Ariftdcratia. 343 valida fcmpcr lit, opus eft, (juam ut unufquiliiuc Patricius, (jui co , quo tUximus, a^tatis pervenit, Syndicis ejus rei tellimoniura ollcndat, (jui ipfuis nonien in catalogum eoruni, (jui Senatoriis muncribus adipiicendis deftinantur, rcponcnt, et in fupremo Concilio legent, ut lucum in hoc fupremo Concilio fimilibus dicatum, ct (lui Scna- torum loco proximus fit , cum rcli^juis cjufdem ordinis occupct. 5. XXXI. Senatorum emolumenta talia elTe dcbcnt, ut iis major utilitas ex pace (luam ex bello fit; at^^uc adeo ex mercibus, qux ex imperio in alias regiones, vel (jua; ex aliis regionibus in imperium portantur, una ccntcfnna aut (luintiuagefnna pars ipfis dccernatur. Nam dubitare non polVumus, qmn hac ratione paccm, (luantum poterunt, tuebuntur, et bellum nuntiuam protrahere ftudcbunt. Nec ab hoc vectigali folvcndo ipfi Senatores, fi eorum aliqui mcrcatores fucrint, immuncs elfe dcbcnt: nam talis immunitas non fnie magna commcrcii jactura conccdi poteft, tiuod neminem ignorare credo. Porro contra Itatucndum lege cft, tit Senator, vcl (lui Scnatoris ofiicio functus eft, nuUo militiii; muncrc fungi poffit; et prancrea ut nullum ducem vel pnetorem, (juos terapore belli tantummodo cxcr- citui prabendos diximus Art. 5?. hujus Capitis , renunciare liccat ex iis, tiuorum Patcr vcl avus Scnator efl:, vel Senatoriam dignitatcm intra biennium liabuit. Nec dubitare pofluraus, (juin Patricii, ([ui extra Senatura funt, hac jura furaraa vi defendant; at'iue adeo fiet, ttt Senatoribus majus fcrapcr emoUuncntura ex pace (}uara ex bello lit, (pii propterca bclhim nun(]uara , nili furama impcrii neceflitate cogentc, fuadcbunt. At objici nobis potctl, (piod liac rationc, ti fcilicet Syndicis et Senatoribus adeo magna cmoluraenta decernenda funt, iraperiura ArifTiocraticura non rainus onerofura fubditis erit, (luani (piodcumiuc Monarcliicura. Sed , pratcrtiuam (luod Regia aula majores fumptus re^piirunt, (jui * tamen ad pacem tutandam non prabentur, et (pujd pax nun^iiuun nirais caro pretio crai poflit, accedit prirao, tjuod id f)mne, (piod in Monarchico iraperio in luuun aut paucos, in hoc in plurimos conlertur. Deindc Rcges eorunKjue minillri oncra imperii cum fubditis n(in fcrunt, (juod in hoc contra * Gfrorer, Aiierbacli, Saiifet, I-Lirclimann. Eciani Verf. Belg., elfi perpcram redtlit : dev/elken . . . zich iiict genegeii tonen. — Ed. Pr. : (nuc. 3^4 T r a c t a t u s P o 1 i t i c i accidit; nani Patricii, (iiii rompcr c\ diiittribus cliiiuiitur, niaxiniain partem Rcip. ciuifcrunt. Dcniiiuc inipcrii Monarcliici oncra non tani cx Rcgiis fumptibus, quam cx cjufdcm arcanis oriuntur. Oncra cnim imperii, qua; pacis et libertatis tutandic caufa civibus impo- nuntur, quanivis niaii;na fint, fuftincntur tamcn , ct pacis utilitatc fcruntur. Qua; gcns unquam tot tanKjuc gravia vcctigalia pendere dcbuit, ut IloUandicaV' atiiue ha:c non tantum non exhaufta, quin contra opibus adco potens fuit, ut ejus fortunam omncs invidcrent. Si itaquc imperii Monarchici oncra pacis caufa imponcrcntur, civcs non premcrcnt; fcd, uti dixi, ex hujufmodi imperii arcanis fit, ut fubditi oneri fuccumbant. Nempe quia Rcgum virtus magis in bello iiuam in pace valet, et quod ii, (lui foli rci!;nare volunt, fumraopere conari debcnt, ut fubditos inopcs liabcant; ut jam alia taccam,(iua' prudentiflimus Belga V. H. * oUm notavit , (^uia ad meum inftitutum , (juod folumraodo eft imperii cujufcunque optimum ftatum dcfcribcre, non fpectant, §. XXXII. In Scnatu aliqui cx Syndicis , a fuprcnK» Concilio electis , federe debent, fed finc fulfragii jure: nempe ut obfervent, num jura, qua; illud Concilium fpectant, recte ferventur, et ut fu- premura Concilium convocari curent , (juando cx Scnatu ad ipi'um fupremum Concilium aliquid deferendum cft. Nam jus fuprcnuim hoc concilium convocandi, rcfque in eo dcccrncndas ])roponcndi, penes Syndicos, ut jam diximus, cft. Sed, anteciuam de finiilibus fuffragia colHgantur, (lui Senatui tum pra-fidct, rerum ftatum , ct (luasnam dc rc propofita ipfius Senatus fit fcntcntia, et (juibus de caufis, doccbit; (^uo facto, fuftragia foHto ordine colHgcnda crunt. ^^. XXXIII. Intcger Senatus non (piotidie, fed, ut omnia magna ConciHa , ftatuto (luodam terapore congregari debct. Scd (^uia intcrim Imperii negotia cxcrccnda funt , (quis eft ergo, ut Scnatorum aH(]ua * In libro c. t. Confidcratic:n van Staat, oftc Politykc Wccg-fcliaal , waarin nict vcclc Rccdcncn , Omftandiglicilcn , Excmi^clcn cn 1'abiilcn wcrd oovcrwoo- gcn; Wclkc formc dcr Rcgccringc , in fpcciilatic gcboud op dc prad-tijU, ondcr dc mcnfclicn dc bcftc zy. Bcfchrcvcn door V. II. [i.c. Mr. Pictcr dc la Coiiri]. In dccfc dcrdc cditic naawkcurig oovcrficn, mcrkclik vcrmccrdcrt, cn in vcclcn klaardcr gcftclt. t' Amftcrdain , cnz. 1662. Vidc illic L. I. cp. 10—35. Caput VIII. De Ariftocratia. 345 pars eligatur, qux dimiHo vSenatu ejus viccm fupplcat, cujus ofiicium fit, ipfum Senatum, (luando co opus eft, convocare, ejuique dccreta de Republica exequi, epiftolas Senatui fupremoiiue Concilio fcriptas legere, et denique de rebus in Senatu proponendis confiilere. Sed , ut liicc omnia, et univerfi luijus Concilii ord(j , iacilius concipiatur. rem totam accuratius defcribam. §. XXXIV. Senatores in annum, ut jam diximus, eligendi, in quatuor aut fex ordines dividendi funt; quorum primiis primis tribus vel duobus menfibus in Scnatu iedeat, (luibus elapfis fccundus ordo locum primi occupet; et fic porro, iervatis vicibus, unuiquifque ordo eodem temporis intervallo primum locum in Senatu teneat, ita ut, qui primis raenfibus primus, is iecundis ultimus llt. Pra.'terea (juot ordines, totidem Pnvfides, totidemque eorundem Vicarii, (pii ipforum vicem, (^uando opus eft, fuppleant , eligendi lunt; lioc eft, ex quocunciue ordine duo eligendi funt, quorum alter Preefes, alter Vicarius ejuiliem ordinis fit, et qui primi ordinis Prjefes eft, primis etiam menfibus Senatui pr^efideat, vel fi abfit, ejus Vicarius ipfius vicem gerat, et fic porro reliqui , fervato ut fupra ordine. Deinde ex primo ordine aliqui forte vel fuftragio eligendi funt, (jui cum Prjefide et Vicario ejufdem ordinis Senatus vicem, poftquam dimilfus eft:, iuppleant; idquc eodem temporis intervallo, quo idem eorum ordo primum locum in Senatu tenet : quippe eo elapfo ex lecundo ordine totidem iterum forte vel fuifragio eligendi funt, qui cum iiio Praifide et Vicario primi ordinis locum occiqient , vicemque Senatus l"uppleant; et llc porro reliciui; nec opus eft, ut horum elcctio,quos fcilicet forte vel fuffragio fingulis tribus vel duobus menfibus eligen- dos dixi, et quos impofterum Confules appellabimus, a fuprcmo Concilio fiat. Nam ratio, quam in Art. 29. hujus Cap. dedimus, locum hic non habet, et multo minus illa Art. 17. Sufficiet igitur, fi a Senatu et Syndicis, (lui pra^fentes adfunt, eligantur. §. XXXV. Ilorum autem numerum determinare non ita accurate pofl^um. At tamen hoc certum cft, plures eire debere, iiuam ut facile corrumpi poflint: nam, tametfi de Rep. nihil ioli decernant, poflunt tamen Senatum protrahere, vcl quod pellimum elTet, ipfum deludere proponendo illa, (.yax. nullius, et illa reticendo, qu^ ma- 34^ T r ;i c t a t u s P ( » I i t i c i joris niomenti cfl*ent: ut jani taccam, iiuoil li nimis pauci elVont, fola unius aut alterius abfentia mornm puMicis ncjiotiis aiUerre poflet. Sed, (luoniam contra hi Confulcs idco crcantur, (juia niaifna Concilia publicis negotiis iiuotidic vacarc ncqucunt, nicilium neccflario hic quxTcndum e\\, ct (.lcfcctus numcri temporis brcvitate fupplendus. Attjuc adco, fi modo triginta, aut circiter, in duos aut tres mcnfes cligantur, plurcs erunt, (luam ut lioc brcvi temporc corrumpi poflint; et hac de caufa ctiam moniii, ut ii, (jui in corum locuni l'ucccdunt, nullo modo eligendi fnit, nifi co tcmporc, (luo ipli fucccdiuit, ct alii difcedunt. ^. XXXVI. llorum pnctcrca ofliciiuii clVc di\imus, Scnatum , quando eorum aliiiui, licct pauci fint, opus ctVc judicavcrint, con- vocare, refque in eodem decernendas proponcrc, Senatum dimitterc, cjufiue de negotiis publicis decreta excqui. Quo autcm id iicri (trdinc dcbcat, nc rcs inutilibus (]ua.'ftionibus diu protraliantur, paucis jam dicam. Ncmpe Confulcs dc rc in Scnatu proponcnda, ct, ijuid factu opus fit, confidant, ct, fi de eo omnibus una fuerit mens, tum convocato Senatu, et (luicftione ordine expofita, (juaMiam eorum fit fcntentia , doceant , ncc altcrius fcntcntia exfpcctatu fuflrai;ia ordine coUigant. Scd fi Confidcs plurcs (luam unam fcntcntiam foverint, tum in Senatu illa dc (lujeftionc propofita fententia prior diccnda crit , (lua; a majori Confuliun numcro defcndcbatur; et fi cadcm a majori Senatiis et Confulum paric non fucrit probata, fcd (juod numerus dubitantium ct ncgantiiim fnnul major fucrit, (juod ex calcuhs, ut jam monuimus, conlVarc ucbct, tiun altcram fentcn- tiam, (jua: pauciora (juam prior habucrit intcr Confules fuff^ragia, doccant, ct fic porro rcH^iuas. Quod fi nuHa a majori t(;tius Scnatus partc priibata fucrit, Scnatus in fc^iuentcm dicm aut iii tcmpus brcvc dimittcndus, ut Conl'ulcs interim vidcant , num alia mcdia, ([ua: magis poflint placcre, (jueant invcnire. Qufnl fi nulla alia invcncrint, vcl fi, (lua; invenerint, Scnatus major jiars non probavcrit, tum Senatoris cujuf(iuc fcntcntia audicnda cll ; in (piam fi ctiam major Scnatus pars non iverit, tum de unaiiuaiiuc fcntcntia itcrum fufl^ragia fcrenda , ct non tantiun aflirmantium, ut huc uf(]ue factum, fcd du- bitantium etiam ct ncgantiiun calcuH numerandi funt , ct li pUircs C a p u t VIIT, ])e Ariftocratia. 347 reperientiir anirmantcs qiiim ciubitantcs aut ncgantes, ut tum icn- tcntia rata mancat, ct contra irrita , il plures invenientur negantcs quam dubitantes aut aflirmantcs. Scd 11 dc omnibus ientcntiis majnr dubitantium quam negantium aut affirmantium l"ucrit numcrus, ut tum vSyndicorum Concilium vScnatui adjungatur, qui iimul (.um vScnc- toribus i'uflragia ferant, calculis folummodo ailirmantibus aut ncgan- tibus, omilTis iis, qui animum ambiguum indicant. Circa rcs, qux ad fupremum Concilium a Scnatu dcfcruntur, idcm ordo tenendus eil:. Ilicc dc Senatu. Js". XXXVII. Ad Forura cjuod attinet, fivc tribunal, non poteft iifdcm fundamcntis niti, quibus illud, quod fub Monarcha eft, ut ilhid in Cap. 6. Art. 26. et fcq. defcripfimus. Nam (per Jri. 14. hnjiis Cap.) cum fundanicntis hujus impcrii non convenit, ut ulla ratio ftirpium five 1'amiliarura liabcatur. Deinde cpiia Judices ex folis P.itriciis electi, metu (iiddcm fucccdentium Patriciorum contineri polfcnt, ne in eorum aliciucra iniiju.un aliiiuam fcntcntiara pronun- cicnt, ct fortc ut ncipic cos fccunduni nicrita punire fuftiiicrtnt; fcd contra in plebeios orania audcrcnt, et locupletes quotidic in pra.^dam raperent. Scio, hac dc caufa Gcnuenliura confilium a raultis probari , quod fcilicet non ex Patriciis, ied ex Percgrinis, Judices eligant;icd hoc raihi rera abftracte conlideranti ;ibfurde inftitutum vidctur, ut Percgrini, et non Patricii, ad Leges interpretandas voccntur. Nam quid aliud Judices funt , nifi Legura intcrpretcs ; quare niihi perfua- dco, Genucnfes in ]i(terquam quod illa Civitas prave confti- tuta fit, ubi quotidie cxempla in delinquentes eduntur (ut Cap. 5. Art. 2. oftendimus) , illa prolecTio rariflima eflc dcbent , famu qua} maxime celcbrantur. §. XLII. Qui in urbcs vel provincias Proconiulcs mittuntur, ex ordine Senatorio eligendi effent, quia Senatorum oilicium eft de urbium munimentis, a:rario, militia, etc. curam habere. Scd, qui in rcgiones aliquantidum remotas mitterentur, Senatum frequcntare non polTcnt; et hac de caufa ii tanturamodo ex ipfo Senatu vocandi funt, qui urbibus in patrio folo conditis dcftinantur; at quos ad magis remota loca mittere volunt , ex iis eligendi funt, quorum ^etas a Senatorio gradu non abeft. Sed neiiue hac ratione paci totius Imperii fiitis cautum fore exiftimo, fi nimirum urbes circum- 350 T r a c t ;i t u s P n 1 i t i c i viciiuT jiire fulTragii omnino proliibcantur ; nili adco impotcntcs omncs fint, ut palani contemni pollint, quod lanc concipi ncquit: atipie adco ncceirc eft, ut urbcs circumvicimv jurc Civitatis ilonen- tur, ct cx unaquaque viginti, triginta, aut iiuailraginta (nam numerus liro magnitudine urbis major aut minor clVc debet) civcs elccl:i in numerum Patriciorum adlcribantur, c\ tpiibus trcs, tpiatunr, aut t]uinquc quotannis eligi dcbent, qui e\ Scnatu lint, ct unus ad vitam Syndicus. Atque hi, qui cx Scnatu funt, Proconfules in ur- bcm, c\ qua clecti lunt, mittantur una cum Syndico. ^. XLIII. Ca.nerum Judices, in unatiuaiiue urbe conftitucndi, cx Patriciis ejufdcm urbis cligendi funt. Sed dc liis non nccclVe judico prolixius agcre, quia ad fingularis liujus impcrii fundamenta non pertinent. ^. XLIV. Qui in tiuocumiue Concilio a Secretis funt, ct alii ejufmodi miniftri , t]uia fullragii jus non liabcnt, cligcndi funt cx lilebe. Sed, tjuia hi diuturna negotiorum tractationc maximam rerum agendarum nt)titiam liabcnr, lit fvpc, ut ct)rum ct)nlilio j^his t]uam par cft dclcratur, ct ut flatus totius impcrii ab corum dircctione maxime jK-ndcat; t^ua; res Htdlandis exitio fuit. Nam id finc magna multorum optimorum invidia lieri net]uit. ¥a fanc dubitarc non polTumus, i]uin Scnatus, cujus iirudciitia non a Scnatoruni, fcd ab adminiftrorum confilio derivatur, maxime ab inertibus frciiucntetur; et luijus impcrii conditio non multo mclior crit quam imperii Monar- chici , i]uod pauci llegis Confiliarii rcgunt ; de i]utj vide Caji. 6. Art. 5, 6, et 7. Vcrumenimvcro imjicrium, jirout rcctc vcl jiravc infti- tutum fucrit, co miiuis aut magis crit huic malo obnoxium. Nam imperii libcrtas, qux nt)n fatis firma habet fundamcnta, numiuam finc pcriculo dcfcnditur; tiuod Patricii nc fubeant, miniftros glori;c cupidos cx i>lebe eligunt, (]ui ]K)ftca vcrtcntibus rcbus,vcluti hollia-, ca^duntur ad ])lacandam corum iram, t]ui libertati inlidiantur. At ubi libertatis fundamcnta fatis firma funt, ibi Patricii ijifi cjulilcm tiitanda' gloriam fibi cNiJetunt, ftudcnttjuc, ut rcrum agciuhirum prudentia ab corum tantiimmodo conlilit» dcrivctur: t]ua' diio in jaciendis hujus imperii fundamentis a|i|irimc obfcrvavimus, ncmpe ut plebs tam a confiliis, (]uam a fulfragiis fcicndis arcerctur (ivV/. C a p u t VIII. De Ariftocratia. 351 Jrt. 3. et 4. hiijus Cap.) , arque adeo ut iuprema iniperii poteftas penes oranes Patricios, aucloritas autem penes Syndicos et Senatum, et jus denique Senatum convocandi, refque ad communem falutem pertinentes proponcndi % pcnes Conlules, ex ipfo Senatu electos, eUet. Quod fi pra^terea ftatuatur , ut qui a Secretis in Senatu vcl in aliis Conciliis cil:, in (juatuor, aut quinque ad lummum, annos eligatur, atiiue ei fecundus, qui a Sccretis in idem tempus delignatus ftt, adjunga- tur, qui intcrim laboris partem ferat; vel fi in Senatu non unus, fed plures a Secretis iint , quorum alius his, alius aliis negotiis detine- tur; nunquam fiet, ut adminiftrorura potentia alicujus fit moraenti. §. XLV. iErarii Tribuni ex plebe etiara efigendi fimt, qui ejiis rationem non tantum Senatui , ied etiara Syndicis reddere teneantur. §. XLVI. Ad lleligionem qua; ipecl:ant, latis prolixe oftendimus in Tracl. Theologico-Politico. Qua.xiam tamen tum oraifimus, de quibus ibi non crat agendi locus. Nempe quod omncs Patricii ejus- dcm Reiigionis , fimnhciilima" icilicet ct maxime CathoHca;, qualera in eodcra Tractatu dcicripfimus, circ debeant. Nam apprimc cavcn- dum eft, ne ipfi Patricii in icctas dividantur, et nc ahi his, ahi ahis plus faveant; et deinde , ne iuperftitione capti hbertatem fub- ditis dicendi ea, qua- lentiunt, adimere ftudeant. Deinde, quamvis unicuique hbertas diccndi ca , qua; ientit, danda eft, magni tamen conventus prohibendi lunt: atque adeo iis, qui ahi Refigioni ad- dicti lunt, concedendum quidem eft, tot, quot vehnt, tcmph jedi- iicare, fed parva, et certa} cujui'dam meniura:, et in hjcis ahquan- tulum ab inviccm diliitis. At templa , qua: patria.' Religioni dicantur, multum refert, ut magna ct i\uuptuofa fint, et ut pra:cipuo ipfius cultui fohs Patriciis vel Scnatoribus manus admovcrc liceat; atque adco ut fohs Patriciis hccat baptizarc, matrimonium coniecrare, manus imponere, et abfohitc ut tcmplorum vehui Saccrdotes, patri- a.'que Religionis vindices et interpretcs agnoicantur. Ad concionan- dimi autem, et ccclcfia; a.'rario, ejufiiue quotidianis ncgotiis admini- ftrandis, aHqui ex. plcbe ab ipio Senatu chgendi iunt, qui Senatus quafi vicarii fint , cui proptcrca ratioiicm omnium reddcrc teneantur. * OmilViim tii proponcndi iii Ed. Pr..; vide autem fupra § 32. vf. 6. ec § 36. vf. 3. 352 T r a c t a t u s P o 1 i t i c i 5^". XLVII. Atiiuo hiec illa runt, (]u;c hujus inipcrii funilaniciitn Ipcctant; quibus pauca alia minus quidcni principalia, Icd magni lanicn niomenti, addam; ncmpc ut Patricii vcrtc ciuadam ieu liabitu lini;ulari, tiuo dignoicantur, inccdant, ct ut linguhiri (luodam tituh) ialutentur, ct unuiquiliiuc cx plcbc iis loco ccdat, ct ii aliipiis Patricius bona iua aliquo inibrtunio, (juod vitari nctjuit, amiicrit, idcjue li(iuido doccre potcrit, ut in integrum ex publicis bonis rci\i- tuatur. Sed fi contra conlU-t, eundcm largitate, iaftu, ludo, icortis, etc. eadcm conlumplilVc , vcl (juod abiblutc plus dcbct, iiuani eil: iblvendo, ut dignitate cedat, ct omni honorc oiriciociue indignus habcatur. Oui cnim fcipium, rciquc iuas privatas rcgcrc nc^iuit, multo minus publicis coniulcre potcrit. ^. XLVIII. Quos lcx jurarc cogit, a pcrjurio multo magis cavc- bunt, ii per ialutcm patriie ct libcrtatcm, pcniuc iui^rcmum Conci- lium, (juam li pcr Deum jurare jubcantur. Nam, (jui per Deum jurat, privatum bonum interponit, cujus ille a.'ftimator cft: at (jui jurejurando libcrtatcm patriiv(iuc ialutcm intcrponit, is pcr communc omnium bonum, cujus ille ivilimator noii cft, jurat, et , li pejcrat , co ipie fc patriic hoftem declarat. §. XLIX. Academiic, qux l'uniptibus lleip. ruiidantur, noii tain ad ingcnia colcnda, (luam ad cadcm cocrccnda initituuntur. Scd in libera Rep. tum icicntiiv ct artes optiinc cxc(^lentur, il unicui(]uc veniam pctcnti conccdatur publicc doccrc, id^iue liiis fumptibus, iuic(iuc iamie pcriculo. Sed ha?c ct iimilia ad aliuni iocuni rclcrvo. Nam hic de iis Iblummodo agcrc conftitueram, i\ux ad iblum inipc- rium Ariftocraticum pcrtincnt. C A P U T IX. ^. I. IIuc ulquc hoc impcriuin conlidcravinuis, (luatcnus ab uiia ibla urbc, (\ux totius impcrii caput cft, nomcn habet. Tcmpus jam cft, ut dc eo agamus, quod plures iirbcs tcncnt, quodquc ego pric- cedcnti pra;fcrcndum exiftimo. Sed ut utriufiue diflercntiam ct pr;c- ftaniiam nofcamus, lingula pr;cccdciuis iin|>crii riindanicnta jicrluftra- bimus, ct, tiuu; ab hoc alicna iiiiu, rcjicicnuis, ct alia, (luibus niti dcbeat , eorum loco jaciemus. C a p u t IX. De Arillocratia. 353 ^. II. Urbes itaque, qwx Civitatis jure gaudcnt, ita condita} et munita.' clle debent, ut unaquxn^ue ibla fine rcliquis rubfifl:ere quidem non poflit, fed contra etiam, tit a reliquis deficere nequeat ablque magno totius imperii detrimcnto; hoc enim modo femper unita; manebunt. At qux* ita conftituta; lunt, ut nec fe confervare, nec rcliquis formidini eiTe (lueant, cx fane non fui, fed reliquarura juris abfolute funt. §. III. Qua^ autem Art. 9. et 10. pra^c. Cap. oftcndimus, cx com- muni imperii Ariftocratici natura deducuntur; ut et ratio numeri Patriciorum ad nuraerum multitudinis, et qualis corum x^tas et con- ditio effe debeat, qui Patricii funt creandi; ita ut nulla circa hsc oriri poffit differentia, five imperium una, five plures urbes teneant. At fupremi ConciUi aUa hic debet elVe ratio. Nam, fi quit iniperii Urbs fupremo huic ConciHo congregando deftinaretur, illa revera ipfius iraperii caput effet; atque adeo vel vices fervanda} cffent, vel talis locus huic Concilio effet dcfignandus, qui Civitatis jus non habeat, quiquc ad oranes ivque pertineat. Sed tam hoc quara illud, ut dictu facile, ita factu diiikile eft, ut fcilicct tot hominuni millia extra Urbes fspe ire, vel ut jam hoc jara alio in loco convenire debeant. §. IV. Veruni ut recte , quid in hac re fieri oporteat , et qua ratione hujus imperii Concilia inftituenda fint, ex ipfius natura et conditione concludere poOiraus, hi^c confideranda funt: nempc quod unaqua^quc Urbs tanto plus juris quam vir privatus habeat, quanto viro privato potcntior eft (per Jrt. 4. Cap. 2.); et confequcnter unaqusque htijus impcrii Urbs (pide Art. 2. hiijus Cap.) tantura juris intra moenia, feu fua^ jtirifdictionis limites, habeat, quantum poteft. Deinde, quod omnes urbes non ut confoederatai, fed ut unum imperiura conftituentes, invicem fociata; et units fint; fed ita, ut unaquteque urbs tanto plus juris in iraperium quam reliqus obti- neat, quanto reliquis cft potentior; nam qui intcr ina^quales jequaU- tatem qua^rit , abfurdum quid qua^rit. Cives quidem a^qtiales merito aeftimantur, quia uniufcujufquc potentia cum potentia totius imperii comparata nuUitis eft confiderationis. At tirbis cujufcunque potentia magnara partera potentio: ipfius imperii conftituit, et eo majorera, 354 T r a c t a t u s P o 1 i t i c i quo ipfa urbs niajor cft; ac proimlc omncs urbcs xqualcs habcri ncqueunt. Sed ut uniufcujufque potentia, ita ctiam cjufdcm jus cx ipfuis magnitudinc a:ftimari ilcbet. Vincula vcro, (piibus adftringi debcnt, ut unum impcrium ct)mponant, apprimc funt (per Jrt. i. Cap. 4.) Senaius ct Forum. Quomodo autcni cx' omnes liis vinculis ita copulanda* funt, ut carum tamen unaquaniuc fui juris, quantum ficri poteft, mancat, brcvitcr liic oftcndam. §. V. Ncmpc uniufcujuftjuc urbis Patricios , tjui pro magnitudinc urbis {per Art. 3. hiijus Cap.) plurcs aut pauciores cflc dcbcnt, fummum in fuam urbem jus liaberc concipio, cofque in Concilio, tjuod illius urbis fuprcmum cft, fummam habcrc potcftatcm urbcm municndi, ejufque mtcnia dilatandi, vectigalia imponendi, legcs con- dcndi et abrogandi, ct ttmnia abfolute agcndi, quic ad fua: urbis ctmfervationem et incrementum nccefl^aria efle judicant. Ad commu- nia autcm impcrii ncgotia tractanda Scnatus creandus cft iis omnino conditionibus, tiuas in pra-ccd. Cap. diximus; ita ut intcr hunc Senatum ct illum nulla aha lit dilTcrcntia, t|uam quod liic authori- tatem etiam habeat dirimcndi qutcftiones , qux intcr urbcs oriri polTunt. Nam hoc in hoc impcrio, cujus nulla urbs caput cft, non poteft, ut in iUo, a fupremo Concilio fieri (vn/e ylrt. 2^. prac. Cap.). §. VI. CjEterum in hoc imperio fiipremum ConciHum convocan- dum non cft, nifi opus fit ipfum Impcrium rcformare, vcl in arduo aliquo ncgotio, ad tjuod pcragendum Senatores fe iniparcs clTc cre dent; attjue adeo raro admodum liet, ut omncs Patricii in ConciHum vocentur. Nam praecipuum fupremi ConciHi ofiicium cflc dixinius (Art. 17. pra.*c. Cap.), leges condcre ct abrogarc, ct dcindc inii^crii miniftros cHgerc. At leges, fivc communia totius impcrii jura, Hmul- atque inftituta funt , immutari non dcbcnt. Quod H tamcn tcmpus et occafio fcrat, ut novum aHtpiod jus inftituendum lit, aut jam ftatutum mutandum, potcft prius dc eodcm qua.'ftio in Scnatu haberi; ct {)oftquam Senatus in eo convcncrit, tum dcinde lcgati ad urbes ab ipfo Scnatu mittantur, «jui uniulcujuiquc urbis Patricif)S Scnatus fcntentiam doccant; ct li dcnitjuc major urbium pars in lcntcntiam Senaius iverit, ut tum ipfa rata mancat, aHas irrita. At(]uc hic idcm ordo in cHgcndis ducibus cxcrcitus, ct lcgatis in aHa rcgna C a p u t IX. De Ariftocratia. 355 mittendis, ut circa decreta de bello inrerendo, et pacis conditionibus acceptandis, teneri poteft. vSed in reliquis imperii miniftris eligendis , (luia (ut in Art. 4. htijus Cap. oftendimus) unaqua.Hiue urbs, tiuan- tinn fieri poteft, lui juris manerc debet , ct in imperio tanto plus juris obtinere, (luanto reliquis eft potentior, hic ordo neceflario fervandus eft. Nempe Senatores a Patriciis uniuicujufque urbis cligcndi funt; videUcet unius urbis Patricii in fuo Concilio certum Senatorum numerum ex fuis Civibus collegis eligent, qui ad nunie- rum Patriciorum ejufdem urbis ie habeat {yide Art.^^o.praced. Cap.) ut i.adia. Et (luos primi, lecundi, tertii, etc, ordinis eife volunt, defignabunt; et lic reliquarum urbium Patricii pro magnitudine lui ntuneri plures pauciorefve Senatores eligent, et in tot * ordines diftri- buent, in quot Senatum dividendum elTe diximus {vid. Art. 34. praced. Cap.) : (^uo fiet , ut in unoquoque Senatorum ordine pro magnitudine cujuicunque urbis plures pauciorefve ejui\iem Senatores reperiantur. At ordinum Pra^fides eorum(]ue Vicarii , quorum nume- rus minor eft urbium numcro, a Scnatu ex Confulibus electis ibrte eligendi funt. In Judicibus pranerea fupremis imperii eligendis idem ordo retinendus eft, icilicet ut luiiufcujuique urbis Patricii cx fuis collegis pro magnitudine 1'ui numeri plures aut pauciores Judices eligant. Atque adeo fiet , ut unaquaxiue urbs in eligendis miniftris lui juris, (luantum fieri poteft, fit, et ut unaquajque quo potentior eft, eo etiam plus juris tam in Senatu (luam in foro obtineat; pofito fcilicet, quod Senatiis et Fori ordo in decernendis imperii rebus, et quaiftionibus dirimendis, talis omnino fit, qualem Art. 33. et 34. prac. Cap. defcripfimus. §. VII. Cohortium deinde Duces et militia) Tribuni e Patriciis etiam eligcndi lunt. Nam quia a.>quum eft , ut unaqua.M]ue urbs pro ratione lua; magnitudinis certum militum numerum ad communem totius imperii fecuritatem conducere teneatur, aquum etiam eft, ut e Patriciis iiniulcujulque urbis pro numero legionum, (^uas alere tenentur, tot tribunos, duces, figniferos etc. eligere liceat, quot ad illam militia} partem, quam imperio iuppeditant, ordinandam requiruntur. * Oraiinmi eft /ot in Ed. Pr. 35<5 T r a c t a t u s P d 1 i t i c i ^. VIII. Vectigalia luiUa ctiam a Scuatu lubclitis imponciula ; icd ail lumptus, qui ad negotia publica pcragciula ck Scnatus dccrctt) reiiuiruntur, non rubditi, lcd urbes ipfic ab iplb Scnatu ad ccnlum vocandiv lunt, ita ut unatiu;ciiuc urbs pro rationc l'u;c magnitudinis lumptuum partem majorcm vcl minorcm fcrrc dcbcat; iiuam tiuidcm l^irtcm ejufdem urbis Patricii a luis Urbanis ca t^ua vclint via cxi- gent, eos lcilicet vcl ad cenfum tralicndo, vcl, (juod multo ictiuius eft, iifdcm vcctigalia imponendo, ^*. IX. Porro, tjuamvis omncs luijus impcrii iirbcs maritinuc non fint, nec Scnatores ex folis urbibus maritimis vocentur, polVunt tamen iifdem eadem emolumcnta dcccrni, (iu;e Art. 31. pra.'C. Cap. diximus; quem in lincm pro imperii conftitutione media cxcogitari potcrunt, (juibus urbcs inviccm arctius copulcntur. Ca.ncrum rcliiiua ad Senatum, ct Forum, ct abfolutc ad univerfum Imperiiun fpcctan- tia, qux in pra.'c. Cap. tradidi, huic ctiam impcrio applicanda funt. Atiiue adeo videmus, iiuod in impcrio, quod plures urbes tcnent, lutn nccelVc fit fuprcmo Concilio convocando ccrtum tcmpus aut locum dcfignare. At Senatui ct Foro locus dicandus eft in pago, vel in urbc, qua; fufFragii jus non habct. Scd ad illa, qua: ad fm- gulas iirbcs fpccliant , revcrtor. ^. X. Ordo fuprcmi Concilii unius urbis in eligendis urbis ct imperii miniftris, et in rebus decerncndis, idem illc, tiucm Arr. 27. et 36. prtec. Cap. tradidi, clVe debet. Nam cadcm hic quam illic cft ratio. Deinde Syndicorum Concilium luiic fubordinandum eft, tiuod ad urbis Concilium fc liabeat, ut illud Syndicoriun pra.'ccd. Cap. ad Concilium totius Imperii, ct ciijus ofiicium intra Hmites jurifdictionis urbis idem etiam fit, iifdcmtiuc cmolumentis gaudeat. Quod fi urbs, et confequenter Patriciorum numcrus, adeo cxiguus fucrit, ut non nifi uniun aut duos Syndicos crearc pollit, tiui duo Concilium faccrc nctiueunt, tum Syndicis in cognitionibus pro rc nata Judices a fupremo urbis ConciHo dcfignandi funt, vcl (iua.*ftio ad fuprcmum Syndicorum Concilium defcrcnda. Nam ex una^iuaquc urbe aliiiui ctiam ex Syndicis in Itjcinn, ubi Scnatus rcfidct, mittcndi funt, qui profpiciant, ut jura univerfi impcrii invioiata fcrvcntiir, quiquc in Senatu abfiiue jurc fuffragii fcdcant. C ;i p u t IX. ])c Ariftocratia. 357 ^. XT. nrbium CoiiAilcs a Patriciis etiani cjurdeni urbis eligcndi funt, (]ui vcluti vScnatum illius urbis conftituant. Ilorum autcm numcrum dcterminare non poilum, nec ctiam iieccire elVe exiltimo, quandoquidem ejufdem iirbis ncgotia, qua^ magni ponderis funt, a fiqiremo ejufdem Concilio, ct, qua^ ad univcrfum Impcrium fpcctar.t, a magno Scnatu pcraguntur. Ca:tcrum , fi pauci fuerint, necelk crit, ut in fuo Concilio palam fuffragia fcrant , non autcm calculis, ut in magnis Conciliis. In parvis enim Conciliis, ubi fuffragia clani indi- cantur, qui aliquanto callidior eft, facile cujufque fuffragii auclorem nofcere, et minus attcntiores miiltis modis eludcre poteft. ^. XII. In luiaciua^iue pra:tcrca urbe Judices a fiqiremo ejufdem Concilio conftitucndi funt; a (luorum tamen fcntentia fupremum Im- perii judicium appcllarc liceat, pra:tcrquam rco palam conviclo, ct confitenti debitori. Scd hxc ulterius perfcqui non eft opus. ^. XIII. Supereft igitur, ut de urbibus, (lua: fui juris non fiuit, loquamur. Ila: fi in ipfa imperii provincia vel regione conditcC, et earum incola: cjufdcm nationis ct lingua: fint, dcbent nccclfario, ficuti pagi, veluti urbium vicinarum partes cenferi, ita ut carum una(iua;que fub regimine litijus aut illius urbis, ^\ux fui juris eft, effe debeat. Cujus rci ratio eft, quod Patricii non a fupremo hujus Imperii, fed a fupremo uniufctijufque Urbis ConciUo cliganttir, tiui in una^iuaque urbe, pro numero incolarum intra fimites jurifdictionis ejufdem urbis, plures pauciorefve funt (per Jrt. 5. hiijus Cap.). Ati]ue adeo neceffe eft, ut multitudo tirbis, (]ua2 fui jtiris non eft, ad ccnfum nnihitudinis ahcrius, quiv fui juris fit, rcferattir, et ab cjus directione pendeat. At urbcs jure behi capta: , ct qua: imperio acccffcrtmt, vehiti imperii Socia; habenda:, et beneficio vicla: obU- ganda;; vel Colonia:, qua^ jtire Civitatis gaudeant, eo mittenda:, ct gens alio dticenda, vcl omnino delenda eft. §. XIV. Atciue ha>c funt , qua: ad hujus imperii fundamenta fpec^ant. Quod autem ejus conditio melior fit quam ilUus, quod nomcn ab una urbe fola habet, hinc conchido: (]Uod fcilicet unius- cuiufiiue urbis Patricii, more humana: cupidinis, fuum jus tam in urbe quam in Senatu retinere, et, fi fieri poteft, augcre ftudebunt; atqtie adco, quantum ]->otcrunt. conabuntur mukitudinem ad fc tra- 358 T r a c t ;i t u s P o 1 i t i c i herc, ct cunrcquentcr inipcrium beneficiis ma>;is iiuani nictu agitarc, luumtiue numcrum augere: quippe quo plurcs numero fuerint, eo plures {pcr ^irt. 6. hujus Cap.) ex luo Concilio Scnatorcs cligcnt , ct confequcntcr {per yfrt. eundem) plus juris in impcrio obtincbunt. Ncc obftat, quoii, dum unaquaique urbs fibi conTulit, rcliquifque invidet, fxpius inter fe difcordent , ct tcmpus difputando confumant. Nam, fi, dum Romani delibcrant, pcrit Saguntluis; dum contra pauci ex folo fuo affec^u omnia dccernunt, perit libertas communc- iiue bonum; fuiit nanKjuc humana ini^cnia hebetiora, (luam ut omnia ftatim penetrare poflint; fed confulcndo, audiendo, et difputando acuuntur, et, dum omnia tentant mcdia, ea, qujc vohint, tandem invcniunt, (lua.* omnes probant , ct de (luibus nemo antea cogitaflct. Ouod fi iiuis regerat, hoc Ilolhindorum inipcriuni non diu abfiiuc Comitc, vcl Vicario, qui vicem Comitis fupplcrct, ftetifle; hoc fibi rcfponfum habcat, quod Holhmdi ad obtinendam libcrtatem fatis fibi putavcrunt, Comitem dcfcrcrc, ct Imperii corpus capite obtrun- carc; ncc dc C(»dcm rcformando cogitarunt, fcd oninia cjus mcmbra, uti antea conftituta fucrant, rchcpicrunt, ita ut HoUandia.' comitatus fine Comite, vehiti corpus fine capitc, ipfumiiue Impcrium fine no- minc manfcrit. Atcjue adeo minimc mirum , (juod fubditi pleri^pic ignoraverint , penes quos fumma eni-t impcrii poicftas. Rt quamvis hoc non efl^et , ii tamcn , qui imperium rcvera tencbant , longe pau- ciores erant, quam ut multitudinem rcgere, ct potcntes adverfarios opprimere poflent. Unde factum, ut hi fa.'pc impune iis infidiari, et tandcm cvertcrc potuerinr. Subita itaquc cjufdcm Kcipublica" everfio non ex eo orta eft, (juod tempus in dehberationibus inutih- ter confumcretur, fed ex deformi ejufdcm imperii ftatu, ct paucitatc rcgentium. ^. XV. Eft iira.»terca lioc Ariftocraticum impcrium, (iu<>d plurcs urbes tcnent, akcri pra.'fcrcndum, (luia non opus cft, ut in pticcc- denti, caverc, ne univerfum fuprcmum cjus Concihum fubito impctu opprimatur, «luando^iuidem (per Art. p. Iiiijus Cup.) eidem convo- cando nuUum tempus nec locus dcfignatur. Sunt pra.'tcrca potcntcs cives in hoc impcrio minus timcndi. Nam, ubi phircs urbcs hbcrtatc gaudcnt, non funkit ci, ipii viain ad inipcrium aflcctat, urbcm unam C a p u t IX. ])e Ariftocratia. 359 occupare, ut imperium iii reliquas obtineat. Efl: denique in hoc imperio libertas pluribus communis. Nam ubi una fola urbs regnat, eatenus reliquarura bono confulitur, iiuatenus regnanti liuic urbi expedit. C A P U T X. §. I. Imperii utriufque Ariftocratici fundamentis explicatis et oftenfis, iupcreft ut inquiramus , an aliqua caula culpabili podint difrolvi, aut in aliam formam mutari. Primaria caufa, iinde hujus- modi imperia diflblvuntur, illa eft, iiuam acutiflimus Florentinus Difc. I. lib. 3. in Tit. Livium. obfervat, videlicet quod impcrio , ficuti humano corpori, qiiotidie aggregatur aliquid , quod quandoquc indiget ciiratione ; atcpie adeo necefle elTe, ait, ut aliquando aliquid accidat, quo imperium ad fuum principium, quo ftabiliri incepit, redigatur. Quod fi intra debitum tempus non acciderit, vitia eo ufque crefcent, ut toUi nequeant, nifi cum ipfo imperio. Atque hoc, intpiit, vel cafu contingere poteft, vel confilio et prudentia legum, aut viri eximia^ virtutis. Nec dubitare poflumus, quin hsc res maximi fit ponderis, et quod. ubi huic incommodo provifum non fit, non poterit imperium fua virtute, fed fola fortuna perma- nere; et contra, ubi huic malo remedium idoneum adhibitum fuerit, non poterit ipfura fuo vitio, fed folumraodo inevitabili aliquo fato cadere, ut mox clarius docebiraus. Primura quod huic raalo rerae- dium occurrebat, hoc fuit, ut lcilicet fingulis luftris fupremus alieiuis Diclator in menfem unum aut duos crearetur *, cui jus elTet de Sena- torura, et cujufcunque miniftri, faclis cognofcendi, judicandi, et fta- tuendi, et confequenter imperiiun ad fuura principium reftituendi. vSed qui imperii incoramoda vitare ftudet, remedia adliibere debet, qua; cura iniperii natura conveniant, et qus ex ipfius fundamentis deduci queant; alias in Scyllara incidet, cupiens vitare Charybdin. Eft quidera hoc verum, quod oranes, tam qui regunt quam qui reguntur, metu fupplicii aut damni contineri debeant, ne irapune, vel cum lucro peccare liceat; ied contra ccrtum etiam eft, (juod, fi liic metus bonis et raalis horainibus communis fuerit, verfetur ne- * Ed. Pr. : crectur. 35o T r a c t a t u s P o I i t i c i ceflTario imperium in lummo pcriculo. Cum ii:;itur Diclatoria poteftas ablbluta fir, non poteft non elle omnibus ibrmidabilis, pnelcrtim ll ftatuto tempore , ut rcquiritur, Dictator crcaretur, quia tum unus- quirque glorix' cupidus eum honorem lummo ftudio ambiret ; ct ccrtum cft, quod in pace non tam virtus iiuam opulentia fpectatur, ita ut quo quifque Tupcrbior, co facilius honores adipifcatur: ct forte hac de caufa Romani nuHo conftituto tcmpore , fcd tbrtuita iiuadam necelfitate coacU Dic\atorem ficere confucvcrant. At nihi- lominus rumor * Dictatoris, ut Ciccronis verba referam, bonis inju- cundus fuit. Et fane, (luandoquidcm hivc Dictatoria poteftas Regia abfolute cft, potcft non abfiuc magno Reip. pcriculo imperium ah- quando in Monarchicum mutari , tametfi in tcnipus , quantumvis breve, id fiat. Adde quod, fi ad crcandum Dictatorem nulhim cer- tum tempus defignatum fit, ratio tum nulla tcmporis intercedcntis ab uno ad aHum, quam maxime fcrvandam c(fe diximus , haberctur, et quod rcs etiam vaga admodum clfct, ut facile ncgHgcrctur. Nifi itaquc ha.'c Dictatoria poteftas reterna fit et ftabiHs, qu£e fervata imperii forma in unum deferri ncquit, crit crgo ipfa, ct confcqucntcr Reip. falus et confcrvatio , admodum incerta. §. II. At contra dubitare nequaquam polfumus {per /Irt. 3. Cap. 6.), quod, fi podit fcrvata imperii forraa Dictatoris ghdius perpe- tuus, et mahs tantummodo formidini cflc, nunquam eouique vitia invalefcere poterunt, ut toUi aut emendari nequcant. Ut igitur has omnes conditiones obtincamus, Syndicorum ConciHum ConciHo fu- premo fiibordinandum diximus, ut lciHcet dictatorius ille gladius perpctuus eiTct non pcncs pcrfonam alitiuam naturalem, fcd civilem, cujus mcmbra plura fint, quam ut impcrium inter lc poHint dividcrc {per Art. i. et 1. Cap. 8. **), vel in icclcrc aliipio convcnirc ; ad (luod acccdit, quod a rcH^iuis imperii muneribus fubeundis prohi- beantur, (luod miHtia; ftipendia non folvant, et quod dcni^iuc cjus a-tatis fint, ut pra;lcntia ac tuta, quam nova et pcricuiofa mahnt. Ouare imperio nuUum ab iis jicricuhun; ct confequentcr non bonis, * Saiflet c Cic. cp. ad n. Ir. III. IJ. 4. Lcctioncm niciiKjrat linidcr. — Cx'- tcrum omiies cum Ed. Pr. : tumor. ** Ed. Pr.: fjrocc. Ca/j. Caput X. I)c Ariftocratia. 361 fed malis tantummodo tormidini eiVe (lueiuit, ct rcvcra crunt. Nam , ut ad lcelera peragenda dcbiliores, ita ad malitiam cocrccndam po- tcntiores lunt. Nam , pra^teniuam quod principiis obftare poiVunt ((juia Concilium anernum eft), iunt pra:terca numero fatis magno, ut niie invidia; timore potentem unum aut alterum accufarc et dam- nare audeant; pr;i^lertim (juia luflragia calculis teruntur, et iententia nomine totius Concilii pronunciatur. §. III. At Roma^ plebis Tribuni perpetui etiam erant; verum im- parcs, ut Scipionis alicujus potentiam premerent; et pra^terea id, ipiod falutare ciTe judicabant, ad ipfimi Senatum deferre debebant, a ijuo etiam fa^pe eludebantur , eiliciendo fcilicet , ut plebs ei magis faveret, quem ipfi Senatores minus timebant. Ad quod accedit, (juod Tribunorum contra Patricios auctoritas plebis favore defende- rctur, et quotiefcunque ipli plebem vocabant, feditionem potius movere quam Concilium convocare viderentur. Qus fane incom- moda in imperio, quod in pnecedd. duob. Capp. defcripfimus, locum non habent. §. IV. Verum enim vero hsc Syndicorum auctoritas hoc folum- modo prjeftare poterit, ut imperii forma fervetur; atque adeo pro- hibere, ne leges infringantur, et ne cuiquam cum lucro peccare liceat; fed nequaquam cflicere poterit, ne vitia, qua; lege prohiberi nequeunt, glilcant, ut lunt illa, in qu^e homines otio abimdantes incidunt, et ex quibus imperii ruina non raro fequitur. Homines cnim, in pace depofito metu, paulatim ex ferocibus barbaris civiles ieu humani, et ex humanis molles et inertcs tiunt, ncc alius alium virtute, fed faftu et luxu excellere ftudet; unde patrios mores fafti- dire, alienos induere, hoc eft fervire, incipiimt. §. V. Ad hjec mala vitandum miilti conati funt Icges l\unptuarias condere; fed fruftra. Nam omnia jura, qua; abfque ulla alterius in- juria violari pollunt , ludibrio habentur; et tantum abeft, ut homi- num cupiditates et libidincm frenent, quin contra eafdem intendant: nam nitimur in vetitum femper, cupimufque ncgata. Ncc unquam liominibus otiofis ingcnium dceft ad eludenda jura, qux inftituuntur de rebus, qua; abfolutc prohiberi nequeunt, ut funt convivia, ludi, ornatus, et alia hujufmodi, quorum tantummodo exceilus malus, et 3^2 T r ;i c t a t II s P (i 1 i t i c i cx uniiilcujufiiue fortuna xftimandus cft . ita ut lci^c luiHa univcrfali ilcterminari »iucat. ^. VI. Concludo itaquc , conimunia illa pacis vitia , dc tjuibus liic loquinuir, nunquam directc, led indircctc prohibcnda elTc, talia lcilicet imperii fundamenta jacicndo, quibus tiat, ut plcriquc, non (piidem fapienter viverc ftudcant (nam hoc impt)flibilc eft), fcd ut iis ducantur atfectibus, ck quibus Reip. major fit utiUtas. Atque adeo huic rei maxime ftudendum, ut divites, W non parci, avari tamen fun. Nam non dubiuni cft, quin , fi hic avaritix alTcctus, qui univcrfaUs cft et conftans, gloriic cupidinc fovcatur, plcri^iue rci fuJE fine ignominia augenda; fummum ponant ftudium, i^uo ho- nores adipifcantur, et fummum dedecus vitenr. ^\ VII.* Si itaque ad fundamenta utriuiquc imperii Ariftocratici, qua: pra'ccd. duobus Capp. explicui, attendamus, hoc ipfum ex iifdem fe(iui videbimus. Numerus cnim rcgcntium in utroque adeo magnus eft, ut divitum maxima; parti aditus ad regimen patcat, ct ad im- perii honores adipifcendos. Quod fi privtcrca (uti diximus Art. 47. Cap. 8.) ftatuatur, ut Patricii, qui plus debcnt (luam funt folvcndo, ordine Patricio deturbentur, ct (^ui bona fua infortunio pcrdiderunt, ut in intcgrum reftituantur, non dubiuni cft, quin omncs, (luantum jiotcrunt, conabuntur bona fua confcrvarc. Pcregrinos pra^terca lia- bitus nunquam concupifcent, ncc patrios faftidicnt, fi lcge conftitua- tur, ut Patricii, et qui honores ambiunt, fuigulari vcftc dignofcantur: de quo vide Art. 25. et 47. Cap. 8. Et pra^tcr luvc alia in (juo- cun^iuc imperif^ cum natura loci ct gentis ingcnio confcntanea cx- cogitari poflunt, et in co apprimc vigilari, ut fubditi magis fpontc quam lcge coacti fuum oflicium faciant. §. VIII. Nam impcrium, (luod nihi! aliud profpicit, (piam ut homines mctu ducantur, magis fuic vitiis crit, (luani cum virtutc. Scd homincs ita duccndi funt, ut non duci, fed cx fuo ingcnio ct libero fuo decrcto viverc tibi vidcantur; at^iuc adeo ut folo hber- * Vcrf. Iklg. -- In Ed. I>r. fet-tionis fcininux; cxordiuni non ajiparct. Sic ctiam apiid Pauluiii. — Gfriircr, Aucrbacli, cx 0(:tava fcptiniam faciunt, ct fic porro. Brudcr, qucin imitancur Saiirct ct Kircliniann , fc|uiniani fuo Martc inchoat a vcrbis mox fc^iuentibus Quoil J"t pratcrca etc. C a p u t X. De Ariftocratia. 3(^3 tatis aniorc, et rei augcndii^ ftudio, fpe^iuc imperii honores adipis- cendi, retineantur. Ciuterum imagincs, triu.mplii, ct alia virtutis incitamenta raagis lervitutis (luam libertatis lunt ligna, Servis enim, non liberis virtutis pra^mia decernuntur. Fateor quidem, homines his llimulis maxime incitari; led ut ha;c in initio viris magnis, ita poftca; crelcente invidia, ignavis et opum magnitudine tumidis dercernuntur, magna omnium bonorum indignatione. Deinde qui parcntum trium- phos et imagines oftcntant, injuriam ilbi tieri credunt, ni reliquis pra^ferantur. Dcnique, ut alia taceam, hoc certura eft, quod ^equa- litas, qua femel exuta coraniunis Hbertas ncceflQtrio perit , confervari nullo modo poffit, fimulatque alicui Viro virtute claro fingidares honores jure publico decernuntur. §. IX. His pofitis, videamus jam, an hujufmodi irapcria culpabili aliqua caufa poflint deftrui. Verura , fi quod imperium xternum efle poteft, illud necelTario crit, cujus femel recl:e inftituta jura inviohita manent. Aniraa cnim Irapcrii Jura i'unt. His igitur lervatis, fervatur neceflfario imperiura. At jura invicta clTe nequeunt, nifi ct Rationc et coramuni hominura Aftectu defendantur ; alias , fi fcilicet folo Rationis auxiUo nituntur, invalidje fane funt, facileque vincuntur. Cum itaque utriufque irapcrii Ariftocratici jura fundaracntalia cuni Ratione et corarauni horainum Affectu convcnire oftcndcrinius, polTu- nuis ergo aftirraare, fi (pur ulla iniperia, htec neceftario a;terna fore, vel nulla culpabili cauia, fed fato tanturamodo aliquo incvitabili pofle deftrui. §. X. At objici nobis adhuc potcft, quod, quaravis irapcrii jura in pra3ced. oftenfa Rationc et communi horainum aftectu defendantur, poflint nihilominus aliquando vinci. Nara nullus alTecTus eft, ipii aliquando a fortiori ct contrario alTcctu non vincatur; tiraorera namtpie mortis a cupidinc rei aliena: la:pe vinci videmus. Qui hoftem metu territi fugiunt, nullo altcrius rei metu detineri poiTunt, fed fefe in iluniina pra^cipitant, vel in ignera ruunt, ut hoftium fcrruni fugiant. Quantumvis igitur civitas rectc ordinata, et jura optime inftituta fint, in maximis tamcn iraperii anguftiis, (luando omnes, ut fit, terrore quodara panico capiuntur, tum onincs id folum, quod prjefens metus fuadet, nulla futuri ncque legum habita 3<^4 Tr:ictatii.s Politici ratione, probant, omniuni ora in V^irum vicb»riis clarum vcrtuntur, cundem(iuc lcgibus folvunt, attiiic ipn impcrium (pcnimo cxcmplo) continuant, totamquc Rcmpublicam ipfius fulci committunt; qux rcs fanc Romani impcrii exitii luit caufa. vScd ut luiic objcctioni re- fpondcam, dico primo, quod in rcctc conftituta Rcpublica rimilis tcrror non oritur, nifi cx jufta caufa; atquc adco is terror ct con- fufio cx co orta nulli caufx', (]ua: prudcntia luimana vitari poterat, adfcribi poteft. Deinde notandum , tpiod in Rcpub. , (lualcm in prseced. defcripfimus, ficri non poteft {per Jrt. 9. et 25. (\tp. 8.), ut uniis aut altcr virtutis fama ita exccllat, ut omnium ora in lc vertat. Scd nccclfe eft, ut plures habeat xmulos, (juibus plurcs alii f.iveant. Ouamvis ita^jue ex terrore confufio ali^iua in Rcpublica (triatur, lcgcs tamen fraudarc, at(]uc ali(]uem contra jus ad impcrium militare rcnunciare nemo jiotcrit, (]uin ftatim contentio alios pcten- tium oriaturj quje ut dirimatur, neccifc tandem erit ad fcmcl ftatuta, et ab omnibus probata, jura recurrere, at(]ue res impcrii fccundum lcgcs latas ordinare. Poftum igitur abfolutc anirmarc, cum impcrium, (juod una fola Urbs, tum iirxcipuc illud, (]uod plurcs Urbes tenent, jeternum elfe, five nuUa interna caufa polfc dilTolvi aut in aliam formam mutari. C A P U T XI. §. I. Tranfeo tandem ad tcrtium, ct (muiino abfolutum imjicrium, (juod Democraticum aiipcllamus. IIujus ab Ariftocratico dificrcntiam in hoc potifllmum confiftcre diximus, quod in co fola fuprcmi Con- cilii vohmtate et Hbera Elcctionc pendcat, ut hic aut illc Patricius creetur; ita ut nemo jus fulTYagii ct muncra impcrii fubcundi ha.'rc- ditarium liabcat, nemo(]uc id jus fibi pofccre jurc ponit, ut in hoc, de (]uo jam agimus, imperio lit. Nam omnes, qui ex parcntibus civibus, vcl (jui in patrio illo folo nati , vcl (]ui de RepubHca bene mcriti funt, vel ob alias caufa , ob quas Lcx aHcui jus civis darc jubet, ii, in(]uam, omncs jus fulTragii in fuiircmo ConciHo, numc- raque imperii fubeunda, jurc fibi pofcunt, ncc dcnegarc iis licet, nifi ob crimen aut infamiam. C a p u t XI. Dc Democratia, 3(^5 §. II. Si igitiir jure inil:itutuni ilt, ut Seniorcs tantummodo, qui ad ccrtum xnatis annum pervenerunt, vel ut loli primogeniti, finuil- atquc pcr aitatcra licet, vel qui certam pecunia^ fummam Rcipublica.' contribuunt, jus fuffragii in fupremo Concilio, et impcrii negotia traclandi, habeant, quamvis hac ratione lieri poffet, ut fupreraum ConciJiura ex paucioribus civibus coniponeretur, quam illud imperii Ariftocratici, de quo fupra egiraus; erunt nihilominus hujufmodi imperia Democratica appellanda, quoniam eorum cives, qui ad re- gendam Rempiiblicam deftinantur, non a iupremo Concilio, ut op- tirai , eliguntur, fcd lege ad id deftinantur. Et, quamvis hac ratione hujufmodi imperia, ubi fcilicet non qui optimi, fed qui forte fortuna divites, vel qui primi nati funt, ad regimen deftinantur, imperio Ariftocratico cedere videantur, tamen, fi praxin feu coramunem ho- rainum conditionem fpeclemus, res eodera redibit. Nam Patriciis ii fempcr optimi videbuntur, qui divites, vel ipfis fanguine proximi, vcl amicitia conjuncti funt. Et fane , fi cura Patriciis ita corapara- tura elfet, ut liberi ab orani affectu, et folo ftudio publica; falutis ducti, coUegas Patricios eligerent, nullum elTet imperiura cum Ariilo- cratico comparandura. Sed rem contra omnino fefe habere, fttis fuperque ipia cxperientia docuit, pntfertim in oligarchiis, ubi Patri- ciorum voluntas ob defectum temulantium maxirae lege foluta eft. Ibi enim ftudio optimos a Concilio arcent Patricii, et eos fibi focios in Concilio qua^runt, qui ab eorum ore pendent; ita ut in funili imperio multo infelicius res ejus fefe habeant, propterea quod Pa- triciorum Electio ab abioluta quorundam libera , fivc omni lege foluta, voluntate pendeat. Sed ad inceptum redeo. §. III. Ex dictis in pra^ced. Art. patet , nos potTe iraperii Demo- cratici diverfa genera concipere; fcd meum inftitutum non eft dc unoquoque, fed de eo fohimraodo agere, in quo omnes abfolutc, qui folis legibus patriis tenentur, et praeterea fui juris lunt, honeftc- que vivunt, jus fuffragii in ftipremo ConciHo habent, muneraque imperii fubeundi. Dico exprefle, qiii foUs legibits patriis tenentnr, ut peregrinos fecludam , qui fub alterius imperio effc cenfentur. Addidi praeterea, quod , praterquam quod kgibus imperii teneantur , in reliquis fui juris fint, iit mulieres et fervos fecluderem, qui in 266 T r a c t a t u s P o 1 i t i c i. potcftaie virorimi ct doniinoruni , ac ctiam libcros ct pupillos , iiuamdiu Tub poteftate parcntuni ct tutorum runt. Dixi ilcniquc, honefleque vivitnt , ut ii apprimc fccUulcrcntur, iiui ob crinicn aut aliquod turpc vitic genus inlamcs funt. §. IV. Sed forfan rogabit aliquis, nuni Rcmin:v cx natura an c\ inftituto fub poteftate virorum funi? Nam, fi cx folo inftituto id fattum eft, nuUa ergo ratio nos cocgit, ftcminas a rcgiminc fcclu- dcrc. Sed fi ipfam expericntiam confulamus, id ex earum imbecilli- tate oriri videbimus. Nam nuUibi fac^um eft, ut viri ct ftcminic finnd rcgnarcnt, fcd ubicunque terrarum viri ct ftcmina: repcriuntur, ibi viros regnare, et fceminas regi videmus, et hac ratione utrumque fexura concorditcr vivere. Sed contra Amazonie, quas olim regnafle fama proditum eft, viros in patrio folo niorari non patiebantur, fed fceminas tantummodo alcbant, mares autcm, ijuos pcpcrcram, ncca- bant. Quod fi ex natura fcemina' viris lequales clfent, et animi for- titudine ct ingenio, in quo maxime humana potentia, et confcquentcr jus confiftit, a:que poUercnt, fane inter tot tamque diverfas nationcs qua:dara repcrirentur, ubi utcrquc fcxus pariter, ct alia; ubi a iVeminis viri regercntur , atque ita cducarcntur, ut ingcnio minus poflent ; quod cum nulHbi factum 'iw., aflirmarc omnino licet, foeminas ex na- tura non a'quale cum viris haberc jus, fcd eas viris necefl^ario cedcre, atque adeo tieri non poflc, ut utcrque fcxus paritcr regat, ct mulio minus , ut viri a fceminis regantur. Quod fi pra^terea humanos afteclus confidereraus, quod fcilicet viri plerumque ex folo libidinis aft^cctu fcerainas araent, et earura ingenium et fapientiam tanti «fti- mcnt, quantura ipfa: pulcliritudinc pollcnt, ct pnvtcrca, (luod viri a'gcrrirae ferant, ut ftemina.', (juas araant, aliis aliquo modo faveant, et id gcnus alia, levi negotio videbimus, non pofl^e abfquc raagno pacis detriraento fieri, ut viri et fcjcrainx' paritcr rcgant. Sed de his fatis. lieHgiia defidernnttir TRACTATUS THEOLOGICO- P O L I T I C U S, CONTINENS DISSERTATIONES ALIQUOT, quibiis oftenditur^ LIBERTATEM PHILOSOPHANDI NON TANTUM SALVA PIETATE ET REIPUBLIC^ PACE POSSE CONCEDI; SED EANDEM, NISI CUM PACE REIPUBLICAE IPSAQUE PIETATE , TOLLI NON POSSE. Johann. Epifl. 1. C;ip. IV. vcrf. xiir. Per hoc cognofctnms qiiod in Deo waneinns ^ et Deiis mnnet in nohis ^ quod de Spiritn fuo dedit nohis. P R ^ F A T I O. S/ homines res omnes fiias certo confiliit regere pofent , vel f for- tuna ipfis profpera femper foret , nulla fuperflitione tenerentur. Sed quoniam eo fape anguftiarum rediguntur, ut con/ilium nullum adferre queant , et plerumque ob incerta foriuna bona , qua fine modo cupiunt , inter fpem metumque mifere fluctuant ; ideo animum ut plu- rimum ad quidvis credendum proniflimum hahent ; qui dum in dubio eft , facili momento htic atque illuc pellitur, et multo facilius dum fpe et metu agitatus haret , prafidens alias, jaclabundus , ac tumidus. Atque hctc neminem ignorare exiftimo, quamvis plerofque fe ipfus ignorare credam: nemo enim inter homines ita vixit, qui non viderit, ■plerofque in rebus profperis , etfi imperitijfimi fint , fapientia ita abun- dare, ut fibi injuriam fieri credant , fi quis iis confilium dare velit ; in adverfis autem , quo fe vertant, nefcire , et confilium ab unoquoque fupplices petere. nec ullum tam ineptum tamque abfurdum aut vanum aiidire , quod non fequantur. Deinde levijfimis etiam de caufis jam meliora fperare, rurfus deteriora timere; fi quid enim, dum in metu verfantur, contingere vident, quod eos prceteriti alicujus boni vel mali memores reddit, id exitum aut felicem aut infelicem obnunciare putant , quod propterea , quamvis centies fallat , fauftum vel infauftum omen vocant. Si quid porro infolitum magna cum admiratione vident , id prodigium ejfe credunt , quod Deorum aut fummi Numinis iram indicat, quodque adeo hoftiis et votis non piare, nefas habent homines fuperftitioni obnoxii et religioni adverfi ; eumque ad modum infinita fingunt , et quafi tota Natura cum ipfis infaniret, eandem miris modis interpretantur. Ciim igitur hac ita fefe habeant , tum pracipue vide- mus , eos omni fuperftitionis generi addiclijfimos efte, qui incerta fine modo cupiunt , omnefque tum maxime, cum fcilicet in periculis verfan- tur, et fibi auxilio efj'e nequeant , votis et lachrimis muliebribus divina auxilia implorare , et Rationem (quia ad vana, qua cupiunt, certam viam oftendere nequit) cacam appellare , humanamque fapientiam vanam ; et contra imaginationis deliria , fomnia , et pueriles ineptias divina refponfa credere, imo Dettm fapientes averfari, et fua decreta 24 3'c T r ;! c t. T li c I » 1. - P o 1 i t i c i n ipfis te/ tacite conceduntury yel ipft exprejje cutii iis,f/ui imperiutn lenent , ftipulantur. His conftderatis , ad Rettipublicam He- brttorum tranfe<^^: nabi *, id eft orator et interpres; at in Scriptura femper ufurpatur pro Dei inter- prete, ut ex cap. 7. vf. i. Exodi colligitur, ubi Deus Mofi dicit, Ecce te conftitno Deiim Pharaonis , et Aharon tnns frater crit tuus Propheta, Quafi diceret, Quoniam Aharon , ea, qua^ tu loqueris, Pharaoni interpretando, perfonam agit propheta^, eris tu igitur quafi Deus Pharaonis, five qui vicem Dei agit. De Prophetis in fequente capite, hic de Prophetia agemus; ex cujus jam tradita definitione fequitur, cognitionem naturalem Pro- phetiam vocari pofle. Nam ea, qua; Lumine Naturali cugnofcimus, a fola Dei cognitione ejufque xternis decretis dependent. Verum, quia ]ia.'c cognitio naturaHs omnibus liominibus communis cft; dopen- det enim a fundamentis omnibus hominibus communibus; ideo a vulgo , ad rara femper et a fua natura aliena anhehintc, et dona naturaUa fpernente, non tanti ivftimatur; et propterea, ubi de cogni- •■ Cf. Annotatio I. 37S T r a c t a t 11 s tinno prophctica luiiuiiur, Ikuic cxclulam vult. Attamcn nihilominus a^quali jurc ac alia , qua."cuniiuc ilhi lit, divina vncari potcft; quan- duquiiicm l)ei natura, ijuatcnus de ca participamus, Dcitiue decrcta cam nobis iiuafi iliclant ; ncc ab iUa, tpiam omncs divinam V(»cant, dilVcrt, nili quod ca ultra limitcs hujus lc cxtcndit, ct ipiod humanjc naturx' lcj^es , in lc conlidcratii.', nun puiVunt cjus clTc cauia; at rclpcctu ccrtitudinis, ijuam naturalis cugnitio involvit, ct funtis, c ijuu derivatur (nempc Dco) , nullo modu cognitiunc pruphctica: ccdit. Nifi furtc aHiiuis intclMifcrc, vcl putius iumniarc vclit, Pru- phetas curpus iiuidem humanum, mcntcm vcru nun liumanam habuiile, adeoque eorum fcnlationes ct cunfcientiam altcrius prurius natura:, quam noftrx funt , fuilVc. At, quamvis lcientia naturaHs divina ik, cjus tamcn propagatores non polTunt vocari Propheta.' *. Nam qua; illi ducent, rcliqui homines acquali certitudine et dignitatc, ac ipii , pcrcipcrc puiVunt atcjue am- plecti, idque non ex fide fola. Cum itaquc mens nuftra cx liuc iulu, quud Dci n.ituram ubjcctive in fe continct et de eadem participat, putcntiam habcat ad furnian- das quafdam notiones rerum naturam exphcantcs et vita^ uium du- centes, merito mentis naturam , (luatenus taHs cuncipitur, primam divinae revelationis caufam ftatuere polTumus; ca cnim umnia , (jua: clare et diftincte intclHgimus, Dei idea (ut mudu indicavimusj ct natura nobis dictat, non qiiidem vcrbis, fed modu lungc cxccHentiurc, et qui cum natura mentis uptime cunvcnit; ut unufiiuifquc, qui certitudinem intellectus guftavit, apud l"e Hnc dubiu cxpcrtus cft. Verum, (juuniam meum inftitutum pra.'cipue cft, de iis tantum lo^iui, qua; fulam Scripturam ipectant, fufficit de Lumine Naturali ha:c pauca dixiiTc. Ouare ad ahas caufas et mcdia, (piibus Dcus ca hu- minibus rcvchit, <\ux Hmitcs naturalis cugnitiunis cxccdunt, ct ctiam (juje non cxcedunt rnihil cnim impedit, (luuminus Deus ca ipf.i, (juje nos Lumine Naturar cognofcimus, aHis modis hominibus com- municet), pcrgu, ut dc iis prolixius agam. Vcrum cnim vcru quicquid dc iis dici putcft, cx Scriptura iuhi • Cf. Amirjt. II. T h e o 1 o j; i c o - P o 1 i t i c i C;ip. I. 379 peti debet. N;im iiuid de rcbus limites noftri intelledus excedenti- bus dicere polTumus, praner id, quod ex. ipfis Prophetis ore vel lcripto nobis tniditur? ¥a qui;i hodie nullos, cpiod fciam, habemus Prophetas, nihil nobis relinquitur, nifi facra vohnnina nobis a Pro- plietis reUcl:a evolvere. Ilac (piidem cautione, ut niliil de fmiiUbus rebus rtatuamus, aut ipfis Prophctis aliquid tribuamus, quod ipfi non clare dictaverunt. Sed hic apprime notandum , quod Judcei nunquam caufarum mediarum, five partictilarium, taciunt mentionem, nec eas curant , fed religionis ac pietatis , five (ut vulgo dici folet) devotionis caufa ad Deimi femper recurrimt; fi enim ex. gr. pecu- niam mercatura hicniti fimt, eam a Deo fibi oblat;im ajunt; fialitiuid, ut fit, cupiunt, dicunt, Deum eorum cor difpofuilfe; et fi (piid etiam cogitant, Deum id eis dixifl'e ajunt. Quare non omne id, quod Scriptura ait, Deum aUcui dixifle, pro Prophetia et cognitione fupranaturaU habendum , fed tantum id , quod vScriptura exprefle dicit, vel qtiod ex circumllantiis narrationis fequitur, Prophetiam five revelationem fuiife. Si igitur facra volumina percurramus, videbimus, quod omnia, quje Deus Prophetis revelavit, iis revelata fuerunt vel verbis, vel figuris, vel utroque hoc modo, verbis fcil. et Uguris. Vcrba vero, et etiam figura;, vel vera; fuerunt, et (ixtra imaginationem Propheta^ audientis feu videntis, vel imaginaris, quia nimirum Propheta; ima- ginatio, etiam vigilando, ita difponebatur, ut Ubi clare videretur verba audire aut aliquid videre. Voce enim vera revelavit Deus MoU Leges , tiuas Ilebrsis prsfcribi volebat, ut conrtat ex Exodo cap. 25. vf 22., ubi ait ct paratux cro tibi ibi , ct hquar tecum cx illa partc tegminis , qua cft intcr cJwjs (Jherubiiics. Quod (piidem oftendit, Dcum ufum fuiile voce aliqua vera, quando^iuidem Mofes, quandocun^iue * volebat, Deiim ibi ad loquendum iibi paratum inveniebat. Et ha.'c fola, qua fciUcet Lex prolata fuit, vera fuit vox, ut mox oftendam. Vocem, qua Deus Sliamuelcm vocavit, veram iuipicarer fuiife, quia * Currcctiu iii niiirgim; cxcnipli Murriimi. — Ed. Pr. : iibiciniquc. 3B0 T r ii c t a t 11 s I Shanuiclis cap. 3. vf. ultiino dicitur ~TZ ,~X^~S "^"1"' ^DVl ~'~' ^I~2 "^VZ ^N":r "^X ~\~"' rh:,2 "D ft rurjus apparuUDeus Shamueli in Shilu, tjuia inanifejiatus J'i:it Deiis Shamueli in Shik> yerbo Dei ; iiuafi dicerct , Apparitio Dei Shamucli iiihii aliuil fuit, (luani »luoil Dcus le verbo ipfi nianilcrtavit, vcl niliil aHuil t"uit, iiuani iiuoil Shamuel Dcum audivcrit lociucntcm. Attamcn, i]uia cotiimur ilirtinifuere inter Propiictiam JMofis et reliquarum Prophetarum, nc- celVario dicendum , hanc voccm a Sliamuclc auditam ima^inariam tuitVe; ijuod inde etiam collitfi pt)tell, qiu^d ipfa vocem Heli , quam Shanuiel maximc audirc Volebat, adcoejuc promptius ctiam imaginari poterat, refercbat : tcr enim a Deo vocatus, VuVpicatus cft, Vc ab HeU vocari. Vo\, quam Abimclech audivit, iniaii;inaria tuit; nam dicitur Gen. cap. 20. vV 6. et dixit ij>(i Deus in Jhwnis etc. Huarc hic nf»n vijiilando, Vcd tantum in Vomnis (tempore Vcilicet, (juo ima- ginatio maxime naturalitcr apta crt ad rcs, (iu;i.' non Vunt . imat!;inan- dum) Dei voluntatem imai^inari potuit. Verba Decalogi ex opinionc (luorundam Juda-orum non fucrunt a Deo prolata, Ved putant, (juod IVraelita; tlrcpitum tantum audivcrunt, nuUa quidem verba protcrcntcm , atque co durantc lcgcs Dccalogi jnira mente perceperunt. Quod ego etiam ali^iuando VuVpicatus Viun, (juia videbam, verba Decalogi Exodi variare ab iis Decalogi Dcut.; ex (luo vidctur Vc^iui (quandoquidem Dcus Vcmel tantum locutus eft), Decalogum non ipVa Dei vcrba, Vcd tantum Vcntentias docerc velle. Attamen, nifi Scriptura: vim infcrre vclimus, omnino concc- dendum cfl; , IVraclitas veram voccm audivitVc. Nam Scriptura Dcut. cap. 5. vV. 4. cxpretTc dicit i:^ uy2V ~^~' "121 W^^ZZ D'>:: ^e fncic ad faciem hcutiis ejl Deus x''>bifcum ctc; hoc efl:, ut duo homines Vuos conceptus invicem, mediantibus Vuis duobus corporibus, com- municarc Volcnt. Quapnqner magis cum Scriptura convenire videtur, (juod Dcus aliiiuim voccm vcrc crcavit, (jua ipVc Decalogum revc- lavit. ('auVt autcm , cur vcrba ct rationcs unius a verbis ct raiic modo omnis toUitur diilicultas. Nam non parum a Ratione alienum vidctur, ftatucre, (]uod rcs crcata, a Dco codem modo ac reli(iun realibus, led a lola imaginationc Prophcta' depcndcntibus, rcvclavit Dcus Jorcpho dominium libi futurum. Per imagines ct vcrba rcvelavit Dcus Joluiv, fc pro iis pugna- turum , nimirum oftcndens ci Anifclum cum gladio , quali duccm exercitus, ciuod etiani verbis ci revclavcrat, ct Jolua ab Angclo au- divcrat. Efaia.' ctiam (ut cap. 6. narratur) rcpra^fentatum fuit per liguras, Dci providentiam populum dcfcrcrc, ncmpc imaginando Dcum tcr Sanctum in throno altillimo, ct Ifraclitas illuvic pcccatorum in- quinatos, et fterquiliniis tjuaii immcrfos, adeoquc a Dco maxime diftantcs. Quibus praMentera populi iniferrimum ftatum intcllexit , ejufdem vcro futura' calamitatcs verbis, tanquam a Dco prolatis, ei rcvclata: fucrunt. Et ad hujus cxcmplar multa polVcm adfcrre cxempla ex facris litcris, nifi putarcm ea omnibus ciVc iatis nota. Sed ha.'c (»mnia clarius conlirmantur cx tcxtu Numer. cap. 12. vl'. 6,7. iic ionantc, ri^nN» :^bx ."NT^D r^'^ DDX'2: "'"^ DX nx-i::^ ^2 ^nx ns bx nc o^ -'r: ^i^r p n':' ^3 inN» D^bnn O"'^^ rsT^"^ nr?2n^ DTTI^ Xbl .A (iHquis veftri Propheta Dei erit , in vifione ei revelabor (id cit pcr liguras et hieroglyphica ; nam dc Prophetia Moiis ait, eiVc viiV)nem ilne hieroglyphicis); in Jhvmis loqtmr ipfi (id eft, non vcrbis rcalibus ct vcrii vacc). f^eri/in Mofi non fic (revelor); ore ad ox loquor ipfi , et vifione , fed non (tnigmatis, et imaginem Dei afpitit ; hoc cft, mc aipicicns, ut ibcius, non vcro pcrtcrritus mecum ItKiuitur; ut habctur in Exodo cap. 33. vf. 17. Quare non dubitandum cft, rcli^pios Prophctas vocem veram non audi- viiVe; quod magis adhuc coniirmatur cx Dcut. cap. 34. vi'. 10., iibi dicitur z^^yr n\-' ^j;"!^ ^'^^x rcv^ii^ bx-i':;^3 '^V K'33 Dp n"?"! u'JC bx et non conftitit (proprie, i\irrexit) unqi/am Ifraeli propheta T h c o i o jf i (.■ 1 1 - P 1 1 1 i t i c i Cap. I. 3R3 lict:t Moffy, qiieiii Deiis iioyerit de facie ad facieni; (luod qiiiJcm intelligendum cft per Iblam vocem, nam ncc Moles iplc Dci facicm nunquam vidcrat (Exodi cap. 33). Pnvter h;vc media nulhi aha , quibus Dcus le hominibus communi- caverit , in Sacris Litteris repcrio ; adeoque , ut luiira ortcndimus , nuUa alia tingenda neque admittenda. Et quamvis chire intcUigamus, Deum polTe immcdiate le hominibus communicare; nam nulHs mediis corporeis adhibitis, menti noftnc luam elVentiaiTi communicat; atta- mcn, ut homo aliiiuis fohi niente aUqua perciperet, iiua.^ in primis noftnv cognitioni.s fundamentis non continentur, nec ab iis deduci polVunt, ejus mens pr;vftantior neced^irio, atqiie hnmana h)nge excel- lentior, efle deberet. Quare non crcdo, ulhim aHum ad tantam per- fec^ioncm fupra aUos pervenilfc, pn\;tcr Chriftum, cui Dei phicita , qua.^ homines ad fahitem ducunt, fme verbis aut vifionibus, fed im- mediate revehita funt: adeo ut Deus per mentem Chrifti fefe Apo- ftolis manifeftaverit, ut nUm M^U mediante voce acrca. Et ideo vox Chrifti, Ucuti iUa, quam Mofes audiebat, Vo\ Dci vocari poteft. Et hoc fenfu etiam dicere poiVumus, Sapientiam Dei, hoc eft Sapientiam, qua^ fupra humanam eft, natiiram humanam in Chrifto ailumpUlVe. Et, Chriftum viam falutis fuilVe. Verum monerc hic necetVe eft, me de iis, qu;e quivdam Ecclefia; de Chrifto ftatuunt , prorfus non loqui , neque ea negare ; nam Ubenter tateor, me ea non capere. Qua: modo aiVirmavi, ex ipfi Scriptura conjicio. Nam nuUibi legi, Dciun Chrifto apparuilVe aut locutum fuifte, fcd Dcura per Chriftum ApoftoUs rcvclatiun fuiUe, cumque viam iahitis elVe, et dcnique veterem legem per Angelum, non vero a Deo immediate traditam fuilVe, etc. Quare, fi Mofes cum Deo de tacie ad facicni, ut vir cum ibcio Iblct (hoc cft me- diantibus duobus corporibus) loquebatur , Chrii^us quidcm de mente ad mentem cum Deo communicavit. AiVerimus itaque , pnvtcr Cliriftum , nerainem niU imaginationis ope, videlicet ope verborum aut imaginum, Dci rcvclata accepiiTe, atque adeo ad prophetizandum non elVe opus perfcctiore mente, fed vividiore imaginatione, ut chirius in fequenti Capite oftendam. Hic jam qu£rendum eft, quidnam Sacr^e Litera; inteUigant per Spi- 384 T r a c t :i t u s ritiim Dci Prophctis inlurum , vcl .lund Prophctx cx Dci Spiritu loqucbantur; ad quud inveftijianaum, «lujcrendum prius, quid figni- ticat vox Hebrxa .t^ Juagli , iiuam vuli^us Spiritum intcrpretatur. Vox ny ruagh genuino fcnfu fit^niricat vcntum, ut notum; fcd ad plura alia figniticandum i-vpinimc ufurpatur, tpue tamcn hinc derivantur. Sumitur enim I. ad figniticandum haHtum, ut Pfal. 135. vl. 17. Dr;''-^^ n'"^ r" |"N ~X etinm }v>n eji Sjnrittis iti ore ftio. II. animum, fivc refpirationcm, ut Shamuelis i. cap. 30. vf. 12. vbx '"'^ 2'i^ni ^' rediit ei Spirittts, id cll, rcfpiravit. Hinc fumitur III. pro animofitate, ct viribus, ut Jofuiv cap. 2. vf 11. ri'2p kV 'i^*X2 m'"* 111? "^c conftitit poftea Spirittis in tillo viro. Item Eze- chiel. cap. 2. vf. 2. '^^y^, ^^^ "'JTr^J.Tn n'"i "'^ X2m ^^ ^'^"'t '" "'^ Spirittis (feu vis) , qtii me fecit inftare pedibtis vieis. Hinc fumitur IV. pro virtute et aptitudine, ut Jitb. cap. 32. vf 8. x'r; nTl pX ^"3X2 f^^rte ipfa Spirittis eft in homine , hoc ctl, fcientia non pra*- cife apud fenes eft (lusrenda , nam iHam a fingulari hominis virtutc et capacitatc pendere jam reperio. Sic Numeri cap. 27. vf 18. "'I rr^ ^'^X 'i/'X ^'ir, in qtio eft Spirittis. Sumitur deinde V. pro animi fententia, ut Num. cap. 14.^^24. ":i; n^nx r\T\ nn'" Dpj; qtioniam ipft alitis ftiit Spirittis , hoc elt, alia animi fcntentia, five alia mens. Item Prov. cap. r. vf 23. "iri'"^ DD^ n;;"2X eloqtiar robis Spirittim (hoc eft mentem) ineiim, Et hoc fcnfu ufurpatur ad figni- ficandam voluntatem, five decretum, appetitum, et impetum animi; ut Ezechiel. cap. i. vf. 12. ob^ nDbb n^^n n^'r -\-r TrX "^^X qtio erat Spirittis (feu voluntas) etindi ibant. Item Efaia.' cap. 30. vf. I. 'm"; xb' mDD*2 l"lD3b"l ^^ mi ftindendam ftifionem et non ex meo Spiritti. Et cap. 25;. verf 10. n^Il^^n n'"! mM"' D-'bi' "jDJ 'D qnia ftidit fiiper ipfos Detis Spiritiim (hoc eft appetitum) dormiendi. Et Judic. cap. 8. vf. 3. vbv^^^ Dn'"l nnD"! 'X ttmc mitigattis eft eoriim Spirittis , fivc impetus. Item Prov. cap. \6. vf 33. "^^i?'?:' ^y^V IDI^D 'n'"I qiti domimttir Spiritiii (five appetitui) ftio, qtiam qui capit civitatem. Idem cap. 25. vf 28. "irn"lb *iVi);?2 I'X ^^'^ vir, qtii non cohibet Spirittim ftitim. Et Efaia? cap. 33. vf ii. DDn'"l D^^^IXn '^X Spiritiis vefter eft ignis, qtii vos confiimit. Porro ha;c T li e o 1 o g i c o - P o 1 i t i c i C;ip. 1. 385 vox n"n ruagh, quatcniis animiun iignilicat, iniervit ad exprimen • dum orancs animi pafliones, et etiam dotcs, ut ririlZ!.! ni~i Spiritus altus ad figniticandum fuperbiam, "bd' H'? Spiritus demiljus ad humilitatcm , ni/'! nil Spiritus malus ad odium ct mclancholiam, mHIL!! ni"! Spiritus bomis ad bcnignitatem;, nKl"3 n"!"l Spiritus ze- htypia, D^rjT n'"i Spiritus ({ive appetmis)fo) wcationum, :n:2Dn rrn mIIH.I ! mIsI^ Spiritus fapienticz, conjilii , fortitudinis ; id efi: (nam Hebraice frcqucntius fubftantivis quam adjeclivis utimur) animus fapicns, prudcns, fortis, vel virtus fapicntiii;, confilii, fortitudinis; \r\ n'i"l Spiritus bcncrolentia etc. VI. fignificat ipfara mentem five ani- mani, ut Ecclef 3. vf 19. S^ib ini^ m"i"! Spiritus (five anima) eadcm eft omnibus, [ibid. cap. 12. vf. 7.] 0"^"^^?" ^5^ ::'i>n nnni ^/ Spiritus ad Deum rcvertitur. VII. denique lignilicat mundi plagas (propter vcntos, qui inde Hant), et etiam latcra cujuicunque rei, qujc illas mundi plagas rcfpiciunt. Vide Ezcchielem cap. 37. verl". 9. ct cap. 42. verf. \6 , 17, 18, 19, ctc. Jam notandum, quod res aliqua ad Deum refcrtur, ct Dci dicitur cfle, I. quia ad Dci naturam pertinet, et quali pars eft Dei, ut cum dicitur nin"' niD potentia Dei , nin'' ^TV ^^^^^^ ^^'- ^- ^l'-^^'^ ^'^ Dei poteftate eft et ex Dei nutu agit; fic in Sacris cosli vocantur m^m'' ^'0.'^ cali Dei , quia Dci quadriga et domicilium funt, Affyria flagellum Dei vocatur, et Nabucadonofor fervus Dei, ctc. III. quia Dco dicata eft, ut nin"' bz)\~ tcmplum Dei , UTh)!^ ~'."iJ Dci Naza- renus , n\~^ Urh pnnis Dci ctc. IV. quia pcr Prophetas tradita eft, at non Luminc Naturali revelata; ideo Lex Mofis Lex Dei voca- tur. V. ad rcm in fuperlativo gradu cxprimendum, ut b^ ^->-n montes Dci , hoc eft montes altiifniii, -'.1^ T^^^^^T^ fomnus Z),?/,idcft profundiflTnnus; et hoc fenfu Amos cap. 4. verf. 11. explicandus eft, ubi Deus ipfe fic loquitur nj^ □'nbi^ nDcri^^D Dsni^ 'nD-rn m"!1:2I; ni^l D^llD fubverti vos , ftcuti fubverfw Deo (fubvertit) Sodo- mam et Gomorram, id eft ficuti memorabilis illa fubverfio: nam, cum Deus ipfe loquatur, aliter proprie expUcari non potcft. Scien- tia etiam naturaUs Salomonis Dei fcientia vocatur, id eft divina, fivc fupra com.muncm. In Pialmis etiam vocantur 'pj^ ii"ij^ cedriDci, 25 386 T r ;i c t a t ii s ail cxprimendani cariim inlctlitam maijnitiiilincm. Et I SlKumiclis cap. II. vcrl". '. ad rijjnilicandum raetum admodum maii;num dicitur □y— bi' "T."' IHD bc"'"! '"^ cecidit metus Dei fitpra pitpuluin. Kt hoc rcnlu omnia, ipix' captum Judicorum iiipcrabant, ct ipiorum caufas naturales tum tcmporis ii^norabant, ad Dcum rcicrri lolebant. ldc«» tcmpcftas r^^rc T^^-Vl increputio Dei , tonitrua autcm ct lidmin;'. Dei lagiitx* vocabantur; putabant cnim, Deiun vcntos in cavernis , iiuas Dei a-raria vocabant, inclufos liabcrc, in (jua opinionc ab Etluiicis in hoc differebant, quod non ^Eolum, fcd Deum corum rectorem credebant. Ilac etiam de caufa miracula opcra Dei vocantur, hoc est opera ftupcnda. N;:ni fane omnia naturalia Dei opcra iunt, et per ibhun divinam potcntiam lunt et agunt. IIoc ergo ieniii Pialtes vocat .«■Egypti miracuhi Dci potcntias, quia Hebra.Ms niliil iimilc expectantibus viani ad ialutcm in cxtrcniis pericuHs apcrucruiit, atque ideo ipii eadem maximc admirabantur. Cum igitur opera Natur;v inlbhta opcra Dei voccntur, ct arborcs iniblita.' magnitudinis arborcs Dei, minimc mirandum, quod in Gcncii homincs IbrtiiTimi et magnic iliatunv, (luamvis impii raptorcs ct lcortatores, filii Dei vocantur. Quarc id abfolutc omne, (^uo ali^iuis reliquos excellebat, ad Dcum referrc folebant anti^iui, non tantum Judsei, fed etiam ethnici; Pharao cnim, ubi fomnii intcrpretationem audivit, dixit, Jofepho mcntcm Dcorum inellc, et Nabucadonoibr etiam Danieli dixit, eum mcntcm Dcorum Sanctorum haberc. Quin ctiara apud Latinos nihil fre^jucntius; nam qua: alTabre fai:ta fimt, dicunt ea divina manu i\iilVe fabricata, quod il quis Hebraicc transferre vellet, debcrct diccrc, Manu Dei fabriccita , ut Hebraizan- tibus notum. Ilis itaque L(jca Scriptura; , in (juibus de Dci Spiritu lit mcntio, iacile intelligi et explicari poiTunt. Ncmpc □'r;'px n"l"l Spiritus Dei et TkTs^ ni"! Spiritus Jeliova (luibusdam in locis nihil aliud iigniiicat quam ventum vchementiflimum, ficcinimum, et fatalcm, ut in Eiaiic cap. 40. vi". 7. 12 *; rilTJ mTi"' mi ventus Je/ioya flavil in ciim , * Ed. Pr.: -yV^y T h c o 1 o g i c 0 - P o 1 i t i c i Cap. I. 387 hoc cft vciitus (icciilinius ct tatalis. Et Genefeos cap. r. vcrf. 2. e^ yentiis Dei (fivc \'cntus fortinimus) movebatnr fnper aqiiam. Dcindc fignificat animum magnum; Gideonis enim et Samfonis animus vocantur in Sacris Literis ,-':"'' ni"l Spiritus Dei , hoc cfi: animus audaciflimus et ad iiuicvis paratus. Sic etiam quivcuncjuc virtus fivc vis lupra communcm vocatur n^"'' ni") Spiritus feu virtns Dci , ut in Exod. cap. 31. verf. 3. D\~bK "1"! ^n^S^ i?b;:^51 ^i adimpkbo ipjiiin (nerape Bctzalcclem) Spiritn Dei , hoc eft (ut ipfa Scriptura cxplicat) ingenio ct arte fupra communem hominum fortcm. Sic Efaiiu cap. II. verf. 2. riln^ n'^ xhv mHJT ^t quiefcet fnpra ipfnm Spiritus Dci, hoc eft, ut ipfe Propheta, more in Sacris Literis ufi- tatiflimo, particulatim poftea id explicando declarat, virtus fapientia.', coniilii, fortitudinis, ctc. Sic ctiam melanchoHa SauHs vocatur niyl D^lbi^ ni"l D<^^ Spiritns malus , id eft mchuichoHa profundiili- ma; fcrvi cnim SauHs, qui cjus mcLinchoHam Dci mehuicholiam vocabant, ei fuerunt authorcs, ut aliquem ad fe muficum vocarct,- qui fidibus canendo ipfiun recrearet, quod oftcndit, eos per Dei mclanchoUam naturalem mcIanchoHam intellcxilTe. Signiticatur dcinde per nir;"' ni~l I^<^i Spiritum ipfa hominis mens, ficuti in Job. cap. 27. vcrf. 3. "^^5^11 nbx n^.ll et Spiritus Dei in nafo meo , aHudcns ad id, quod habetur in Genefi, nempe quod Deus flavit animam vit;\: in nafo * hominis. Sic Ezechiel, mortuis prophctizans, ait cap. 37. verf. 14. cri''"'! DDn 'nn MflJT et cJabo menm Spiritnm vobis , et vivetis; id eft , vitam vobis reftituam, Et hoc fenfu dicitur Jobi cap. 34. veri'. 14. ^.T^yv:^^ im^ ^nb vb^* D"w- DJ^ r^^Di^' vbi< .// velit (ncmpe Deus), Spiritum fuum (hoc cft mcntcm, quam nobis dcdit) et animam fnam fibi recolliget. Sic etiam intelli- gendus eft Genef. cap. 6. vcrf. 3. uhVi)^ D~i<:: \m? pi^ vh "1'i^H 5<\~ DrcD ^io'^ ratiocinahitnr (aut non decernet) Spiritus meus in homine unquam, quoniam caro eft i hoc eft, homo pofthac ex decrc- tis carnis, et non mcntis, quam ipfi , ut de bono difcerncret, dcdi, aget. Sic etiam Pfalmi 51. vf. 12, 13. nr^ D^~bN* 'h '^^:! ~^"0 D^ * Sic Ed. Pr. 388 T r ;i c t a t u s cor purum crea viihi Deus , ct Spiriium (iil cll appctitum) dccentem (five moderatum) in me renovu; non me rejice e tuo con/pe&u, ncc inentem tua Jan&itatis ex me cape. Quia pcccata cx fola carnc oriri crcdcbantur, mcns autem non nili bonum luadcrc , idco contra carnis appctitum Dci au\ilium iiivocat, mciitcm autcm, iiuani J)cus Sanctus ipli dcdit, a Deo confervari tantum prccatur. Jam, tiuiuiiam Scriptura Dcum inftar hominis depingerc, Dcoiiue mcntcm, animiim, animiqiie affcctus, ut ct ctiam corpiis ct halitum tribucrc, projucr vuli^i imbecillitatcm, lolct; idco -i-" n'"^ Spiritus Dci in Sacris Ixpc ufurpatur pro mcntc, lciHcct animo, atVcctu, vi , ct hahtu oris Dei. Sic Elaias cap. 40. vorf. 13. ait , -li"" nil Di^ pH ^'2 "7'^/'' difpojuit Dei Spiritum (fivc mcntcm) ? hoc eft, quis Dci mentcm pr;vtcr Dcum iiifum ad aUquid volcndiun dctcrminavit '? ct cap. ^3. vcrf. 10. ^T~p TV^ T^ 'Iji'" ""''- TKir\\ ^t 'pfi (imaritudine et trijiitia affeccrunt Spiritiim J'i.'cc fan&itatis. Et hinc lit iit pro Lcgc Mofis ufurpari folcat. (juia Dci quafi mcntcm cxpHcat, ut ipfe Efaias in codem cap. vcrf. 11 ^r~p "i'^"' nX 'H^pi D'^'" ,~'J? ubi (ille) eji , qui pofuit in medio ejus Spiritum J'ux fanctitatis , ncmpc Lcgcm Mofis, ut clarc c\ toto contcxtu orationis coHiifitur; ct Nchcmias cap. 9. verf. 20. Db^DTrib nP3 "2'u)n in'"!' ct Spiritiim, five mentem, tuam bonam eis dedifli, ut eos intelligentes faceres; dc tcmporc cnim Legis loquitur, ct ctiam ad id Dcut. cap. 4. vcrf. 6. aHudit, ubi Mofes ait, quoniam ipfa (nempc Lcx) efl veflra fcientia et prudentia, etc. Sic etiam in Pfahno 143. verf. 10. * "in"!"^ "*""i"2 r"*J^2 "jnjn m^^LD wf//.f tua bona me diicet in terram planam, hoc cft, mcns tua nobis rcvclata me in rectam vi;im ducct. Significat etiam, uti diximus, Spiritus Dei Dei haHtum, cjui ctiam improprie, ficuti mens, animus, et corpus, Deo in Scriptura tribuitur, ut Pf;d. 33. vcrf. 6. Deinde Dei potentiam, vim, five virtutem, ut Job. cap. 33. verf. 4. *in'i'i'' b»< n'"^ Spiritus Dei me Jecit, lioc cft virtus five potentia Dei, vel fi mavis Dei decretum; nam Pfakcs poctice loquendo etiam ait, jujfu Dei cceli facii J'unt , et Spiritu five flatu oris Jui (hoc cft dccreto fuo, uno (juafi llatu pronuntiato) • Kd. Pr. : verf. 1 1. T li e o ] o ji; i c o - P o 1 i t i c i Cap. I. 389 omiis eoriim excrcitus. Itcm Pfalmo 139. verf. 7, nni^'2 "j^^J^ ~J5< n~lZ!5>{ 'p>r*2 mJK"! '/''''« '^'> (i-it rnii) extra Spiritiim tiiitm , aiit qiio fugiam (ut fim) extra tiiiim confpecfum , lioc efl: (ut cx iis, (luibus Pfaltes ipfe lioc pert^it amplificarc , patet) , quo ire polTum , ut fim extra tuam potentiam ct prii;fcntiam •? Denique n^"'' r;"i~! Spiritiix Dei ufurpatur in Sacris ad animi Dei affectus exprimendum , nempe Dci benignitatem ct mifcricordiam; ut in Michte cap. 1. verf. 7. nir;"' m~i n^'pn ^^^^^^^ anguflatiis efl Spiritus Dei (hoc eft, Dei mifericordia) ? funtne hac (fca^va * fcilicet) ejus operaP Item Zachar. cap. 4. vf. 6. ^ni^D DJ^ 'D HDD i^bl b^nn J^b fion exercitu , nec i'i , fed folo ineo Spiritu , id eft fola mea mifericordia. Et hoc fenfu puto etiam intclligendum elTe verf. 12. capitis 7. ejuf- dem Prophetic, nempe r;\»">. r;-^^n~ ni< :;i;2t';2 ^^\yc ^?2'i7 DZlbl D^iVrJ^n- D^J^^DJm -'2 'n^n:: n^n' nbt? ^TJ^ DnDl- et cor fuum conftituerunt cautum, ne obedirent Legi et mandatis , qua Deus miflt ex fuo Spiritu (hoc eft ex fua mifericordia) per primos Prophetas. Hoc etiam fenfu ait Haga^us cap. 1. verf. 5. "ij^iTl bx DDDinH ni^^l ■,' ^11";'', et Spiritus meus (five mea gratia) permanet inter vos ; nolite timere. Quod autem Efaias cap. 48. vcrf. 16. ait Tm' 'jnbT D'nbi< ~^~C' nnri at nunc Dominus Deus me miflt, ejufque Spiritus , poteft quidem intelligi per Dei animum et mifericordiam, vel etiam per ejus mentem in Lege rcvelatam ; nam ait a principio (hoc cft, cum primum ad vos veni , ut vobis Dei iram ejufque icntcntiam contra vos prolatam prxdicarem) ;;o/; occulte locutus fum ; ex tempore , quo ipifa (prolata) fuit, ego adfui (ut ipfe cap. 7. teftatus eft); at nunc la^tus nimcius fura et Dei mifericordia milTus, ut veftram reftaurationem canara. Poteft etiam, uti dixi, pcr Dei mcntem in Legc rcvelatam intelUgi, hoc eft, quod illc jam etiam ex mandato Legis, nempe Levit. cap. 19. verf. 17. , ad eos monendum venit. Quare eos iifdem conditioni- bus et eodem modo, quo Mofes folebat, monet. Et tandem, ut etiam Mofes fecit, eorum reftaurationem pra^dicendo detinit. Attamen prima explicatio mihi magis confona videtur. * Ed. Pr. — PauUis, Gfrorcr, Bnider: ficya. 35>o T r ;i c t a t u s K\ liis (iinnibii.s, iit taiulcm ad iil , qvu>d iiuciuliimis, rcverta- imir, hx Scrijnunv pliralcs pcrlpicuiv ruiiir, ncmpc Pniphetit Spiri- tus Dci fait, Deus Spirituw fuum honiinibus infudit , homincs Spiritu Dei , et Spiritu Sancto, repleti funt, ctc. Niliil cniin aliud fipiilicant , quain i\\UK\ Proplictiv virtutcm fini^ularcm ct lupra communcm habc- bant *, iiuodquc pictatcm cximia animi conftantia colcbant. Dcindc , (luod Dci mcntcm livc rcntcntiam j^crcipicbant; ortendimus cnim, Spiritum Ilcbraice fijfniiicare tam nicntcm (luam mcntis fcntcntiam , ct hac dc caula ipfam Lcgem, (juia Dci mcntcm cxplicabat, Spiritum fivc mcntcm Dci vocari ; (juarc icquali jurc imaifinatio Prophetarum, quatenus pcr cam Dci decrcta rcvclabantur, mens Dci ctiam vocari potcrat, Prophcta:(iue mcntcni Dci habuilVc dici potcrant. Et quam- vis menti ctiam noftnv mcns Dci cjufque a-tcrme fcntcntiic infcriptiv fint, ct confcqucntcr mcntcm etiam Dci (ut cum Scriptura loquar) pcrcipiamus; tamcn , quia cognitio naturaHs omnibus communis eft, non tanti ab hominibus, ut jam diximus, a:ftimatur, ct pnccipuc ab Ilebrjeis, (jui fc fupra omncs clTe jactabant, imo (jui (imncs, ct con- fequenter fcicntiam omnibus communem, contemncrc folcbant. Dcni- que Propheta: Dci Spiritum habcrc diccbantur, quia homines caufas Prophcticx* cognitionis ignorabant, candcnKjue admirabantur , ct propterea, ut rcH^iua portcnta, ipfam ad Dcum rclcrrc, Dei^pie cognitionem vocare folcbant. P(jirumus jam igitur finc fcrupulo anirmare, Prophetas non nifi ope imaginationis Dei revchita pcrccpifle, hoc efl: mediantibus vcrbis vcl imaginibus, iifque vcris aut imaginariis. Nam, cum nulhi aHa media in Scriptura pra:ter ha.'c rcperiamus, nidhi etiam aHa, ut jam oflendimus , nobis Hngere Hcct. Quibus autcm Natura; legibus id factum fucrit, fatcor me ignorarc. Potuilfcm quidcm, ut alii, diccrc, pcr Dci potcntiam factinn fuilVc; attamcn garrirc vidcrcr. Nam idcm effet, ac W tcrmiuf) uHqiu) tranfccndentali formam aHcujus rci finguhiris vcHm cxplicare. Omnia enim pcr Dei potcntiam facta iiuit. Imo (piia Natura: potentia nidhi cft niH ipfa Dei potcntia, certum efl:, nos catcnus Dci potcntiam non intclligcrc, (luatcnus caufis * Cr. Annot. III. Theologico-Politici Cap. T. 391 naturales igiinramus; adcoquc itultc ad eaiulcm Dci poteutiam recurritur, (luando rei alicujus caufam naturaleni, lioc elt ipfam Dei potentiam, ignoramus. Verum nec nobis jam opus eft, Propheticjc cognitionis caufam fcirc. Nam , ut jam monui, hic tantum Scriptura; documenta invell^gare conamur, ut cx iis , tamiuam cx datis Natiira', noftra conchidamus ; documcntorum autem caufas niliil curamus. Cum itacjue Prophets imaginationis ope Dei revehua perceperint , non dubium cll, eos multa extra intellectus Hmites percipere potuifl.e; nam ex verbis et imaginibus longe pkires ides componi poffunt, quam ex foUs iis principiis ct notionibus, (luibus tota noftra naturaUs cognitio fuperftruitur. Patet deinde, cur Propheta: omnia fere parabohce et a^nigmatice perceperint et docuerint, ct omnia fpirituaUa corporaUter expreiTe- rint : hxc enim omnia cum natura imaginationis magis conveniunt. Nec jam mirabimur, cur Scriptura , vel ProphetcC, adeo improprie et oblcure de Dei Spiritu ilve raente lo(]uantur, ut Numeri cap. 11. verf. 17. et Primi Regiun cap. 22. verf 2. etc. Deinde quod Michaas Deum fedentem, Daniel autem ut fenem veftibus albis indutum, Ezechiel vcro vehiti igncm , et qui Chrifto aderant, Spiritum Sanclum ut cohmibam defcendcntem, ApoItoU vero ut Unguas igneas, et Pauhis denique, cum prius converteretur, hicem magnam viderit. Ha^c enim omnia cimi vulgaribus de Deo et Spiritibus imaginationi- bus plane conveniunt. Denique, quoniam iraaginatio vaga eft et inconftans, ideo Prophctia Prophctis non diu ha^rebat, nec etiani fre(]uens, fed adniodum rara erat, in paucillimis fciUcet hominibus , et in iis etiam adraodum raro. Cimi hoc ita fit, cogiraur jara inqui- rere, unde Prophetis oriri potuit certitudo eorura, qxxx tantura per imaginationem , ct non ex certis mentis principiis percipicbant. Verum (juicquid et circa hoc dici poteft, ex Scriptura peti debet, (]uandoquidem hujus rei (ut jam diximus) veram lcientiam non habemus, Uve eara per priraas fuas caulas expUcare non poiTuraus. Quid autem Scriptura de certitudine Prophetarura doceat, in lequentc Capite oftendani, ubi de Prophetis agere conftitui. 3y:: T r a c t a t u s CAPl'T II. D e P r ^ r;!/~N 5^'/ DX" rhli '^''"c defcendam tit yideam, num juxta fummam querelam, qua ad me veuit , fecerunt ; fin aiitcm minus , (rcm) fciam. Divinum etiam dc Abrihamo tcftim^juium (de (luo vide Gen. cap. 18. vcrf. 19.) nihil continct prictcr folam obedientiam , ct quod domefticos fuos ad XMiuum et bonum moneret, non autem quod fublimcK dc Dco habucrit cogitationcs. Mofcs non fatis ctiam pcr- cepit , Deum clfc omnifcium, human;ifque aLiiones onincs cx folo T h c o i 0 a; i c 0 - P 0 1 i t i c i Cap. II. 401 dccreto dirigi : Nam, quanciuam Deus ipli dixcrat (vidc Exod. cap. 3. vcri'. 18.), Ifraelitas ei obtempcraturos, rcm tamen in dubium revocat, regeritque (vide Exod. cap. 4. verf. i.) ^y;;<' j^S i"': ^b^pb ^V^yV^ ^b* ^/ quid fi mihi mn credaut , tkc mihi obtempcrent. Et ideo Dcus etiam ipfi ut indiffcrens et ut infcius futurarum hu- manarum actionum revchitus fuit. Dedit cnim ei duo figna, dixit- que (Exod. 4. verf. 8.), fi contigerit , ut primo fgno non credant , credent tamen ultimo ; quod fi etiam nec ultimo credent , cape (tuni) aUquantulum aqucc fluvii etc. Et fane, fi quis fine prsjudicio Mo- fis fententias perpendere velit, chire inveniet, ejus de Deo opi- nionem fuilTe, quod fit ens, quod femper extitit, exiftit, et fempcr exiftet; et hac de caufx ipfum vocat m',";i Jehova, nomine, quod Hebraice ha;c tria tempora exiftendi cxprimit : de cjus autcm natura nihil aUud docuit, quam quod fit milericors, benignus, etc. et furame zelotypus , ut ex plurimis locis Pentateuchi conftat. Deinde credidit et docuit, hoc ens ab omnibus aliis entibus ita diff"erre, ut nidhi imagine aUcujus rei viio: polYet exprimi, ncc etiam videri, non tam propter rei repugnantiam quam propter humanam imbeciUi- tatem; et prjBtcrea, ratione potentia^, fingulare vel unicum effe. Conceffi quidem, dari entia, qua; (fine dubio ex ordine et mandato Dei) vicem Dei gerebant, hoc eft entia, quibus Deus autoritatcm, jus, ct potentiam dedit ad dirigendas nationes et iis providendum et curandum; at hoc ens, quod colere tenebantur, fummum et iupremum Deum, five (ut Hebroiorum phrafi utar) Deum Deorum effe docuit; et ideo in cantico Exodi (cap. 15. vf. 11.) dixit niH'^ D''''.^II ~D^'2D "^^ quix interDeos tui fmilis, JchovaF et Jetro (cap. 18, verf ii.) invT' r^i\V D^~bk*sri by.2 n^""' 'Pll.l ^-2 «^^^^ novi, quod Jehova major eft omnibusDiis; hoc eft , tandem cogor Mofi concedere, quod Jehova raajor eft omnibus Diis, et potentia fingulari. An vero Mofes ha;c entia, quai viccm Dci gerebant , a Deo creata effe crediderit, dubitari poteft : quandoquidem de corum creatione et principio nihil, quod fcimus, dixerit. Docuit pra^terca, hoc ens mundum hunc vifibilem cx Chao (vide cap. i. Gen. verf 2.) in ordinem redegilfc, feminaque Natura: indidiifc, adeoque in omnia fummum juset iummam potentiam habere, et (vidc Dcut. cap. 10. verf 14, 15.) pro hoc lummo iuo jurc et 402 T r a c t a t u s potcmia fibi foli Hcbrccam nationcni clctiilVc, ccrtaiiKiuc nuuiili plagam (vidc Dcut. cap. 4. vcrf. 19, ct cap. 32. vcrf. 8, 9.), rcliquas autcm nationcs ct rcgioncs curis rcliciuorum Dcorimi a fc fubftitutorum rcliquilTc; ct idco Dcus Ifraclis, ct Deus (vidc Libri 2. Paralip. cap. 32. vf. 19.) Ilierofolynni:, rcliipii autcm Dii rcli- quarum nationum Dii vocabantur. Et hac etiam dc caufa crcdcbant Judcci, rcgioncm illam, quam Dcus fibi cicgcrat, cultum Dei fingu- larem ct ab aliarum regionum cultu prorfus divcrfum * rcquirerc, imo ncc polVe pati cultum aliorum Dcorum, aViifque rcgionibus proprium: nam gentcs illa:, (^uas rcx AlVyria: in Juda^orum terras duxit, credebantur a leonibus dilaniari, quia cultum Dcorum illius tcrrjE ignorabant (vide Lib, 2. Rcgum cap. 17. vcrf. 25, 26. etc). Et Jacobus, cx Aben Hczra; opinione, dixit propterea filiis, ubi patriam petcre voluit, ut fe novo cultui pra:pararent, et Dcos alienos, hoc eft cultum Dcorum ilHus terra:, in qua tum erant, deponerent (vidc Gen. cap. 35. vcrf. 2, 3.). David etiam, ut Saulo dicerct, fe proptcr cjus perfecutionem coactum efle, extra patriam vivcre, dixit, fe ab ha^reditatc Dei expcUi ct ad alios Deos colendos mitti (vide Sham. Lib. i. cap. 26. verf. 19.). Deniquc crcdidit, hoc ens, five Deiun, fuum domiciHum in ccclis haberc (vide Dcut. cap. 33. vcrf. 26. **), (juje opinio intcr ctlmicos frcqucntifllima fuit. Si jam ad Mofis revchuioncs attcndamus, cas liifce opinionibus accom- modatas fuifl"c rcpcricmus; nam (juia crcdebat, Dci naturam illas , quas diximus, pati conditioncs, ncmpe mifcricordiam, benignitatem, ctc, ideo Dcus ad hanc cjus opinioncm, et fub hifce attributis, ipfi rcvelatus fuit (vide Exodi cap. 34. vcrf. 6, j., ubi narratur, qua rationc Deus Mofi apparuit; et Decalogi [cap. ao.] verf. 4, 5.). Deinde capite 33. vcrf. 18. narratur, Mofcn a Deo petiiflc, ut fibi liceret cum viderc; fcd (pioniam Mofcs, ut jam dictuni cll, nullam Dei imagincm in ccrcbro formavcrat, ct Dcus (ut jam ofiicndi) non revehitur Prophctis, nifi pro diipofitione eorum imaginationis, ideo Deus nuHa ipfi imagine apjiaruit. Atque lioc contigifl*e in^iuam, quia * Edd. omiics : divcrfam. •♦ Ed. Pr. : 27. Thcologico-Politici Cap. II, 403 Mofis imagin.itioni rCtHignabat; nam alii Prophcta; Doum ic vidiOTc teftantur, nempe Efaias, Ezechiel, Daniel, etc. Et hac de caufa Deus Mofi refpondit "i^r; j^^ n^J^lb' b^^n ^b "o/i poteris meam fociem videre\ et qiiia Mofes credebat, Deiun elfe vifibilem; hoc eft, ex parte divina; natura; nuUam id implicare contradiclionem, aUas enim nihil fnnilc pctiilTet; ideo addit ^m Dli^n 'iJ^"!"' i^b ''J qnomam nemo me videbit, et vivet. Reddit igitur rationcm opinioni INIofis confentancam; non enim dicit, id ex parta divina^ natura: implicarc contradictionem, ut res revera fe habet, fed, id contingere non poflc propter humanam imbecillitatem. Porro, ut Deus jNIofi revelaret, Ifraehtas, quia vitulum adoraverant, reliquis gentibus fimiles factos elVe, ait cap. 33. verf. 2, 3., fe miffurum angelum, hoc eft ens, quod vice fupremi entis Ifraelitarum curam haberet; fe autem nollc inter ipfos efte; hoc enim modo nihil Mofi relinqucbatur, ex quo ipfi conftaret, Ifraelitas Deo rcliquis nationibus, quas Deus ctiam curas ahorum entiiun five angelorum tradidcrat, dilectiores effe, ut conftat ex verf. 16, ejufdem capitis. Denique, quia Deus in ccelis habitare credebatur, ideo Deus tanquam e ccelo fiipra montem defcendens revelabatur, ct Mofcs etiam montem, ut Deum allo- queretur, afcendebat; quod minirac opus ci eilet, II xque facile Deum ubique imaginari poiTct. Ifraelita; de Deo nihil fere norunt, tametfi ipfi revelatus eft; quod quidem plulquam fatis oftcnderunt, cum ejus honorem et cultum paucis poft diebus vitulo tradiderunt, credideruntejue illimi eile eos Deos, qui eos ex iEgypto eduxerant. Nec ilmc crcdcndum eft, quod homines fuperftitionibus iEgyptiorum aifueti, rudes, et miferrima fervitute confecti, aliquid fani de Deo intellcxerint, aut quod Mofes eos aliquid docuerit, quam modum vivendi, non quidcm tanquam Philoibphus, ut tandcm ex animi Hbertatc, fed tanquam Legislator, ut ex imperio Legis coacti ciTent benc vivcre. Quare ratio bcne vivendi, fivc vcra vita, Dciquc cultus et amor, iis magis fervitus, quam vcra libertas, Deique gratia et donum fuit; Deum cnim aniare ejuiquc legem fervare juilit, ut Deo praterita bona (ex iEgyptica fcilicet fervitute libertatem, etc.) accepta ferrent; et porro minis eos pcrterrcfacit, ii illorum pra;ccptorum fuiifent tranfgreflbres, et contra, ii ea obfcrvaverint, multa promittit 404 ^ r a L- 1 a t u s bona. Eos itaiiuc L-oilcni modo docuit, ac parcntcs pucros (imui rationc carcntcs folcnt. (^)uarc ccrtuni cst, cos virtutis cxccllentiani, vcraniijuc bcatitudincni, ignoravilVc. Jonas conrpcctum Dci fuj:;crc putavit; ijuod viilctur (tftcndcrc, cum ctiam crciliililVc, Dcum curam cittcrarum rc^ionum, c\tra JuJivam, aViis potcntiis, a fc tamen fubftitutis, tradidilVc. Ncc iillus in Vctcrc Tcftamcnto habctur, qiu magis fecundum ratiimcm dc Dco locutus cll , ciuam Salomon, cjui lumine naturali omncs l"ui fcculi luperavit; ct idco ctiam fe fupra Legem (nam ca iis tantum tradita cll:, (pii Kationc ct naturalis intcl- lectus documentis carcnt) esiftimavit, Icgcfciuc omncs, (pue rcgem fpcctant, et (luje tribus potinimum conftabant (vide Deut. cap. 17. vf. 16, 17.), parvi pcpcndit, imo eas plane violavit (in quo tamcn crravit, ncc iiuod Philofopho dignura cgit, ncmpc (]uod voluptati- bus indulferit), omnia fortuniv bona mortalibus vana elVc docuit (vide Eccl.), ct nihil liomincs intcllcctu pricftantius habcre, ncc majori fupphcio (luam ftultitia puniri (vidc Provcrb. cap. 16. verf. 22. *). Scd ad Pr(»plietas revcrtamur, (juorum difcrcpantcs opiniones etiam notare fufccpimus. KzccliicHs fcntcntias adco fcntcntiis jNIofis rcpu- gnantcs invencrunt Rabini , qm nobis illos ((lui jam tantum cxtant) libros prophetarum reUqucrunt (ut tractatu Sabbati cap. i. fol. 13. pag. 2. narratur), ut fcrc dclibcravcrint, cjus librum intcr canonicos non admittcrc, at^iuc cundcm phme abicondidilVcnt , nifi quidam Chananias in fc fufccpilVct ipfum cxplicarc, (]uod tandcm magno cum labore ct ftudio (ut ibi narratur) ajunt ipfuni fccilVc; (]ua rationc autem, non fatis conftat, ncmpc an (juod commentariiun , (^ui lorte periit, fcripferit. vel (juod ipfi Ezcchiclis verba et orationcs (ut fuit audacia) mutavcrit et ex fuo ingenio ornaverit; (]uidquid fit , cap. faltcm 18. non videtur convcnirc cum vcrfu 7. cap. 34. Exodi, ncc cum vf 18. a\\\ 32. Jcrcm., ctc. Shamucl crcdcbat, Dcum, ubi ali(]uid decrcverat, nun(]uam decreii p(cnitere (vidc lib. i. Shamuclis cap. 15. vcrf 29.); nam Saulo, fui pcccati prcnitcnti, ct Dcum adorare, vcnianKiuc ab ijifo jK-tcrc volcnii, dixit, J)cum i'uum contra * Etl. I'r.: 2:,. T li 0 o 1 o si; i c () - P o 1 i t i c i Cap. II. 405 eiim dccrctum non mutaturum. Jcrcmia; autcm contra rcvclatum fuit (vide cap. 18. verf. 8, 10.), nempe Dcinn, five aliquid damni 11 ve aliquid boni alicui nationi decreverit, fui decreti poenitere, modo homines etiam a tempore fententia." vel in melius vel in pejus mutentur. At Joel Deum damni poenitere tantum docuit (vide ejus cap. 2, verf 13.). Dcnique cx capite 4. Gen. verf. 7. clariffime conftat, liominem polTe peccati tentationes domare, et bene agere ; id enim Kaino dicitur, qui tamen, ut ex ipfli Scriptura et Jofeplio conftat, eas nunquam domavit. Idem etiam ex modo allato cap. Jeremia; evidentilTune coUigitur; nam ait, Deimi fui decreti, in damnum aut bonum hominum prolati, poenitere, prout homines mores et modimi vivendi mutare volunt : at Pauhis contra nihil apertius docet, quam quod horaines nuHum imperium, nifi ex Dei fnigulari vocatione et gratia, in carnis tentationes habent. Vide Epift. ad Romanos cap. 9. ex verf. 10. etc, et quod cap. 3. veri'. 5. et cap. 6. verf. ip. , ubi Deo juftitiam tribuit, fe corrigit, (juod humano more fic loquatur, et propter carnis imbeciUitatem. Ex his itaque fatis fuperque conftat id, quod oftendere propone- bamus; nempe, Deum revehitiones captui et opinionibus prophetarum accommodavifle , Prophetaique res, quje foiam fpeculationera , et qua^ non charitatera et ufum xhx fpeclant, ignorare potuilVe, et revera ignoraville, contrariafque habuilTe opiniones. Quare longe abeft, ut ab iis cognitio rerum naturaliiun et fpirituaUum fit petenda. Conclu- dimus itaque, nos Prophetis nihil aliud teneri credere pra^ter id, quod finis et fubftantia eft revelationis; in reliciuis, prout unicuique libet, liberum eft credere; exempli gratia, revelatio Kaini nos tantum docet, Deum Kainum monuilTe ad veram vitam; id enim tantum intentum et fubftantia revelationis eft , non vero , hbertatem volun- tatis, aut res Philofophicas docere; quare, taraetfi in verbis illius monitionis et rationibus hbertas volimtatis clariflimc continetur, nobis taraen licitum eft, contrarium fentire, quandociuidem verba illa ct rationes ad captum tantum Kaini accoraraodats funt. Sic etiam Michjeje revelatio tantura docere vult, quod Deus ]Micha:ce verura exitum pugna; Achabi contra Aram revelavit, quare hoc ctiam tantum tenemur credere; quictiuid igitur pntter huc in illa rcvela-' 40b i^x u:n ^hdt;: r.^xn nnr:i "^^rb rrr^ ^i2pr: D^pr: tei d'^:d '":\y br: 'x^r: ntXZi r"~' ""^^N' 2":2 'r:r b'!: "D m\~0 quifnam eft inter vos , qiii claudat oftia (fcil. templi) , ne mect ara frufira ignis imponatur; in robis non dele&or etc. Nam ex ortu folis ufque in ejiis occafum meum nomen magnum eft inter gentes, et ubique fujjitus mihi adfertur, et munus purum; meum enim nomen magnum eft inter gentes, ait Deus exercituum. Quibus fanc vcrbis, (luandQciuidem nullum aliud tempus (luam privfcns, nifi iis vim inferri velimus, pati poiTunt, fatis fupcrque tcftatur, Juda:os illo teniporc Deo non magis dilcctos fuilTe quam alias nationes; imo Dcinn aliis nationibus miraculis niagis innotuilfc, quam tum temporis Juda^is, qui tum fine miraculis imperium itcrum ex parte adcpti fucrant : deindc, Nationes ritus et cxrcmonias, quibus Dco accepta: erant, habuiflc. Scd hxc mifla facio; nani ad mcum intentum fuflicit oftcndifle, electionem Judaeoriun nihil aliud fpectavifle, (]uam temporaneam corporis fclicitatem, ct libertatcm five impcrium, ct modum ct media, quibus ipfum adejni funt; et confccjuenter etiam leges, quatenus ad illud finguhirc im- perium ftabiliendum ncccfl"ariic erant; ct dcnicjuc modum, (juo ipfa: rcvclatai fucrunt; in caitcris autcm, ct in quibus vera liominis fcli- ciias confiftit, cos rcli(|uis icqualcs fuiflc. Cum itaquc in Scriptura (vidc Deut. cap. 4. verf. 7.) dicitur, nullam nationcm Dcos fibi a.Miuc propinquos, ac Juda;os Dcuni habcrc, id tantum rationc impcrii, ct de iUo folo temporc, quo iis tot miracuhi contigcrunt, intcUi- gcfidum eft. Rationc cnim intcllcctus ct virtutis, hoc eft, rationc bcatitudinis, Deus, uti jam diximus, et ipfa Ratione oftcndimus, omnibus a;(iue propitius cft; (piod (luidcm cx ipfa Scriptura fatis etiam conftat, ait cnim Pfaltcs IMah 145. vf 18. bD"? """"* 21"ip n':N; '.~'N^p' ^VHi. b^b VN"''^ propinquis eft Deus omnibus , qui Theoloa;ico-Politici Cap. III. 413 eum 1'ocant , oiiiiiibux, qui eum vere vocant. Item in codem Pfal. vf. 9. Vt^^':^ ^D hv V^^iT^I h^ih mri'' H^D Benignus efl Deus omiiibus , et ejus mifericordia (cfl:) erga omnia, qua fecit. In Pfal. 33. vf. 15« clare dicitur, Deum omnibus eundem intelleftum dcdiffe, his fcili- cct vcrbis, q^S "in^ "ili^^n qui format eodem modo eorum cor \ Cor cnim ab Hebra:is fcdcs animi^ et intcllectus crcdebatur; iiuod omni- bus fatis cile notum exillimo. Dcinde ex cap. 28. vf. 28. Jobi con- ftat, Deum toti humano generi hanc Lcgcm praifcripfiflTe , Deum revereri, et a malis opcribus abftinere, five bene agere; et ideo Jo- bus, quamvis gcntilis, Deo omnium acceptifiimus fuit, quoniam omnes pietate et rcligione fuperavit. Denique ex cap. 4. verf. 2. Jonte clariffime conftat, Deum non folum Judaiis, fed omnibus pro- pitium, mifericordem, longanimem , et amplum benignitate, ac pccnitcntem mali elVc; ait cnim Jonas, ideo antea flatui fugere Thar- fum, quia noveram (nempe cx. verbis Mofis, quK habentur cap. 34. vf. 5. Exodi), te Deum propitium , mifericordem , etc. ej/e , ^dcoque gen- tilibus Ninivitis condonaturum. Concludimus ergo (quandoquidem Deus omnibus a;iiue propitius eft, et Hebran non nifi ratione focictatis et imperii a Dco elccti fuerunt), ununuiucmque Juda^um extra focietatem et imperium folum confideratum nuUum Dei donum fupra alios habere, ncc ullum difcrimen inter ipfiun et gentilem effe. Cum itaque vcnnn fit, quod Dcus omnibus sque benignus, mifcri- cors, etc. lit, ct Propheta; officiimi non tam fuerit legcs patria; peculiares quam vcram virtutem doccre, hominefquc dc ca monere; non dubium cll, ciuin omnes nationes Prophetas habucrint, et quod donum propheticum Judieis peculiarc non fuerit. Quod revera etiam tam profana: (luam lacra; hiftoriai tcftantur; et quamvis ex facris hiftoriis Veteris Teftamenti non conftet, alias nationcs tot Prophetas ac Hebr^eos habuilTe, imo nullum prophetani gentilem a Deo nationi- bus expreire miiTum, id nihil refert, nam Hebra.M res fuas tantum, non autem aliarum gcntium fcribere curavcrunt. Sufticit itaque , quod in Vetere Teftamento reperiamus, homincs gcntilcs ct incir- cumcifos, ut Noach, Chanoch, Abimclcch, Bilham, ctc, propheta- viiTc; dcindc, Hcbrivos Proplictas non tantum iua:, ied ctiam multis aliis nationibus a Dco milTos fuisse. Ezechitil enim omnibus gentibus 414 T r a c t a i II s tiim iiotis vaticiiiatus eft. Inn) Hobadias luillis, iinod lcimus, iiii'i Iduma.MS, et Jonas Ninivitis prjecipiie vates fnit. Elaias non tantum Judxorum calamitates lamentatur et prxdicit, eorumquc rcftaurati- onem canit, ted etiam aliarum gcntium ; ait cnim cap. 16. vf. 9. ""':" ^022 HD^X p bv ii>j^ n^? "Pl/n^ O ■'Xl^ TXn Ti^N' * ll-T "l")2n quoniam fcio,eum,cui benedicis,bene- dictum, et cui maledicis , maledi&um c]]'e. Quarc is illam candcm vir- tutem, quam Dcus Abrahamo (vide Gcnef cap. 12. vcrf 3.) hirgi- tus eft, habebat. Balamus dcindc, ut afl^uetus prophetiis, legatis refpondct, ut ipfum manerent, donec ci Dci voUuuas rcvehrctur. Cum prophetabat, hoc eft, cum veram Dei mcntem interpretabatur, ♦ Sic pro l-l^lIiQ' T h e o 1 o g i c o - P o 1 i t i c i C:ip. III. 415 hxc dc fc diccrc Iblebat , riVI nVI bi^ "'1'2>< VilVD Di<^ D^yj; '•"ib;"! b-Di3 riTn^ "«i^^ riTnr: ii"'/^; ^/«'ww <^/>/.r, ,7/^/ W/V ^/^« D^/, f^ ^/// mi'ft fcientiam (vel mentera et prjercientiam) excelji , vifionem ommpotentis videt, excidens , fed retedius oculis *. Denique poftquam Hebra;is cx raandato Dei benedixit. (nimirum ut folcbat) aliis gentibus prophetare, refquc earum futuras praidiccre incipit. Quai omnia fatis fuperciuc indicant, eum femper Prophctam fuifle, aut faipius prophetavilTe, et (quod adhuc hic notandum) id, quod prxcipue Prophetas de prophetia; veritate certos reddebat, habuifle, nempe aniraum ad Iblum i\3quum et bonum incUnatum. Non enim cui ipfe volebat benediccbat , ncc cui volebat malediccbat, ut Balak putabat, fed tantum iis, quibus Deus benedici aut maledici volebat; ideo Babiko refpondit, quamvis Balakus mihi daret tantum argenti et auri , quantum ejus dumum adimplere pojfet , non potero tranfgredi ediStum Dei , ad faciendum ex meo arbitrio bonum aut malum; quod Deus loquetur , loquar. Quod autem Deus ei, dum erat in itinere, iratus fuerit, id etiara Mofi, dum in yEgyptum ex Dei niandato proficifcebatur , contigit (vide Exodi cap. 4. vf. 24.); et quod argen- tum ad prophetandum accipiebat, idem Shamuel fiiciebat (vide Shamuel. Lib. i. cap. 9. vf. 7, 8.**), et fi in aliqua rc peccavit (de eo vide 1. Epift. Petr. cap. 2. vf 15, i(5. et Jud^e vf 11.), nemo adeo aquus , qui bene femper agat, et nunquam peccet (vide Eccl. cap. 7. vf. 20.). Et fane ejus orationes multum feraper apud Deum valere debucrunt, et ejus vis ad malcdicendum certe magna admo- dum fuit, quandoquidcm totics in Scriptura reperiatur, ad Dei magnara raifericordiara erga Ifraelitas teftandum , quod Deus noluerit Bilhamura audire , et quod malediclionera in benediclionera conver- terit (vide Deut. cap. 23. vl'. 6. Jof. 24. vf. 10. Neh. 13. vf. 2.); quare fme dubio Deo acceptifliraus erat, nam impiorum orationes et raaledifta Deura minirae raovent. Cura itaque hic verus Propheta fuerit, et taraen ab Jofua (cap. 13. vf. 22.) vocetur DDp divinus five aiigur; certum eft, hoc noraen etiara in bonara partem furai, * Num. 24. vf. 16. *♦ Ed. Pr.: 2, 8. 4i5 T r a c t a 1 11 s ci quos ifcntiles fulebant vocare auguros et diviiios, veros fuilVe Proplietas, ^et eos, quos Scriptura l'a.'pe acculat et condeninat , Pleudo-divinos fuilTe', qui gcntes ficut Pfeudo-propheta.' Judivos decipiebant, quod etiam ex aliis Scripturit locis fatis clarc conilat ; quare concludinius, donum Prophcticum Judxis pcculiarc non fuilVe, fed omnibus nationibus conimunc. Pharifa.n tamen contra acritcr contendunt, hoc donum divinum iux tantum nationi pecuhare fuifle, reliquas autem nationes ex virtutc ncfcio qua diabolica (ciuid tandem non finget fupcrftitio) res futuras pncdixilVe. Pra.'cipuum, (juod ex Vetere Tcftamcnto adferunt, ad hanc opinioncm cjus authoritate coniirmandum, eil: ilUid Exod. cap. 33. vf. 16., ubi iMoies Deo ait, -j^» yrVZ ^l "nXj": 'D rcj^ >"iV ~^22^ ^>r ^v TN' ci'~ te J2V' ^:n' ^r'"-^:' ':'2V it^d"?! xSr -[.zv^ M*:";X~ qitanam emm re cij^nofcetiir , me et populum tuum inveni(]'e gratiam in oculis tuisr' certe quando cum nobis ibis; et feparabimur ego et populus tuus ab omni populo, qui eft in fuperficie terra; hinc, inquam, inferre volunt, Mofcn a Dco pctiilVc, ut JudaMs eflct pra.'fcns iif(]ue prophetice fefe revehiret, deindc ut hanc gratiam nulli alii nationi concedcrct. RidicuUim fanc, quod Mofes pra>ientiani Dei gentibus invideret, aut quod talc (juid a Deo aufus eiVct petcre. Sed res eft, poftquam Mofcs novit ingcnium et animum iua^ natio- nis contumaccm, chire vidit, eos non fine maximis miraculis ct fingulari Dei auxiHo externo res inceptas periicerc poiVe, imo eos neceiVario fine tali auxiho perituros; adeoque , ut conftaret, Deum eos confervatos vcllc, hoc Dci finguhire auxilium cxtcrnuni pctit. Sic enim cap. 34. vcrf. 9. ait, // inveni gratiam in oculis tiiis ,Doiiii- ne , eat, precor , Dowinus inter nos , quoniam hic populus contumax eft etc. Ratio itaquc, cur Dei finguhire auxiUiun externum pctit, cft quia popuhis erat contumax; ct (juod adliuc chirius oftcndit, Molen nihil prater hoc fingularc Dei auxifium cxternum pctivilVe, eft ipfa Dei refponiio; refpondit enim ftatim (verf. 10. ejufd. cap.), ecce ego pango fctdus , coram toto poptilo tuo me fa&urum mirabilia, quit nun fucrunt fu&a in tota terra , nec in 'iiiinihus gentibus , clc. Ouare Moies hic de ibhi lIcbra;orum clc(^tionc, ut cam cx})licui, agit, ncc aliud a Dco iietiit. Attamcn in Epiftola l*auli ad Rom. 'r h e o 1 o g i c o - 1^ 0 1 i t i c i Cap. III. 41 7 alium textum repcrio, qui me magis movet; nempe cap. 3. vf. 1,2., ubi Paulus aliud, quam nos liic, doccre videtur; ait enim , qitct eft igitur fraftantia Judai , aut qua utilitas circumciftonis s' inulta per omnem modum; primarium enim eft, quod ei concredita funt eloquia Dei. Sed fi ad Pauli doctrinam, quam pnccipue doccrc vult, attcn- dimus, nihil invcniemus, quod noftra; huic doctrinic repugnet, fed contra, cadcm, qua; nos hic, doccre : ait enim verf. 29. ejufdem capitis , Deum ct Juda:orum ct gentium Deum eiTe , et cap. 2. verf. 25 , 2(5. , si circumcifum reftliat a lege, circumciftonem fa&am fore praputium, et contra, ft praputium obfervet mandatum legis , ejus praputium reputari circumciftonem. Deinde vf. 9. [cap. 3. et vf. 15.] cap. 4. ait, omnes a^que, Jud^eos fcilicet et gentes, fub peccato fuifle; peccatum autem iine mandato et lege non dari. Quare hinc evidentiflime conftat, legem omnibus abfohite (quod fupra etiam ex Job. cap. 28. vf. 28. oflendimus) revelatam fuifle, fub qua omncs vixcrunt, nempe legem, quie fohim veram virtutem fpcctat, non autem illam, qua: pro ratione et conftitutionc ftnguhiris cujufdam imperii ftabihtur, et ad ingenium unius nationis accommodatur. Dc- nique, concludit Paulus, quoniam Deus omnium nationum Dcus cft, hoc eft omnibus sque propitius, ct omnes jeque fub legc et peccato fuerant, ideo Deus omnibus nationibus Chriftum fuum mifit, qui omnes a^que a fervitute legis hberaret, ne ampUus ex mandato Legis, fcd ex conftanti animi dccreto bene agerent. Paulus itaque id, quod volumus, adamuflim docet. Cura ergo ait, Judais tantum Dei eloquia credita fuifte , vel intelligendum eft, tiuod iis tantum Leges fcripto, reliquis autem gentibus fola tantura revelatione et conceptu concredita^ fuerunt, vel dicendimi (quandoquidem id, quod foli Judsi objicere potcrant, propulfarc ftudet), Paulum ex captu et fecundum opinioncs Judsortim, tum temporis receptas, refpondere; nam, ad ea, qus partim viderat partim audiverat, edocendum, cum Gra^cis erat Gra^cus, et cum Judais Judanis. Supereft jam tantum, ut quorundara rationibus refpondeamus, qui- bus fibi perfuadere volunt, Hebrffiorum eIec"tionem non temporaneam, et ratione folius imperii, fed Eeternam fuifle. Nam, ajunt, videmus, Judsos poft imperii amiflionem, tot annos, ubique fparfos feparatofque 27 4 1 8 T r a c t :i t u s ab oninibus nationibus, luperftites clVc, tiuoil nulli alii nationi contigit; deinde, ijuod Sacr;v Litenv niultis in locis docere videntur, Deum Judicos in a:tcrnum fibi clcgilVc, adcoiiuc, tametfi imperium pcrdiderunt, nihilominus tamcn Dei clcctos manere. Loca, i\ux hanc a^ternam electioncm ciuam dariflimc doccre putant, Vunt prx'cipue, \. vV. 36. cap. 31. Jeremiie, ubi Propheta Vemcn IVraelis in jcter- num gentem Dei manVuram teftatur, comparando nimirum eos cum tixo calorum et Natura: ordine; IL Ezechielis cap. 20. vV. 32. etc. , ubi videtur velle, quod, (juamvis Juda.M data opera Dei cultui vale- dicere velint, Dcus tamcn eos ex omnibus rcgionibus, in quibus diVperfi erant, recolliget, ducetcjue ad deVertum populorum , Vicuti eorum parentes ad ^l^gypti deVerta duxit, et tandem inde, poftiiuam eos a rebelUbus et deficientibus Velegerit, ad montem ejus Vanctitatis, ubi tota IVraehs famifia ipVum colct. Alia pnetcr ha:c adferri folent, pra.'cipue a Pharifsis; fed omnibus me fatisfacturum puto, ubi hifce duobus refpondero ; ijuod levi negotio faciam , poftquam ex ipfa Scriptura oftendero, Deum Hebra^os in a;ternum non elegiflc, fed tantum eadem conditione, c^ua ante Canahanitas elegcrit, qm etiam, ut fupra oftendimus, pontifices habuerunt, ijui Deum religiofc cole- bant, et quos taraen Deus propter eorum luxum et focordiam et malum cultum rejecit. Mofes enim in Levitico cap. 18. vf. 27, 28. raonet Ifraelitas, nc inceftis polluantur, veluti Canahanita.', nc ipfos terra evomat, ficuti evorauit illas gentcs, qua; illa loca inhabitabant. Et Deut. cap. 8. vV 19, 20. ipfis exprcflifllrais verbis totalera ruinam minatur. Sic cnira ait, irx D '^^D plZNH "IX ^D D'\" UD2 ^r\MV~ pi^Xn P DD^^JSt^ "I^Di^*^ r^^rr tejlor vobis hodie, qiiod abfoliite peribitis; ficuti gentes , quas Deus ex veflra prafentia perire facit , fic peribitis. Et ad hunc modum alia in Lcge reperiuntur, qua: expreflTc indicant, Dcum non abfolutc neque in a.'ternum Ilcbraiam nationera elegifle. Si itaque Propheta; iis novum ct a-tcrnum fccdus Dei cognitions, amoris, et gratia; pra'dixerunt, id piis tantura pro- raitti facile convincitur. Nara in codera Ezechiclis capitc, quod modo citavimus, exprcfle dicitur, quod Dcus ab iis fcparabit rcbelles et deficientes; et Tfcphonia* cap. 3. vf 12, 13., quod Deus fuper- bos auferet ex mcdio, ct pauperes fuperftites facict; ct quia ha;c T h e 0 1 o g i c b - P o 1 i t i c i C;ip. III. ^iy clectio veram virtutem Ipectat, iion putandum eft, quod piis Jud;e- orum tantum , ca^teris exclulis , promilVa fuerit , fed plane credendum, gentiles veros Prophetas, (pios omnes nationes iKibuiiVe oftendimus, eandem etiam fulelibus fuarum nationum promifiiTe, eofque eadem folatos fuiife. Quare hoc a.'ternum fcedus Dei cognitionis et amoris univerfale eft, ut ctiam ex Tiephonia: c. 3. vf. 10, 11. evidentiffime conftat; adeoque hac in re nulla eft admittenda differentia inter Jiida'OS et gentes, neque igitur etiam alia cleclio iis peculiaris prjeter illam, quam jam oitendimus. Et quod Prophetx, dum de hac eleftione, qux ibhuu veram virtutem fpectat, multa de facrificiis et aliis ca;remoniis, Templi et Urbis resdilicatione, mifceant, pro more et natura prophetis res fpirituales fub talibus figuris expUcare voluerunt, ut JudaMS, cpiorum erant Propheta^, Imperii et Templi reftaurationem , tempore Cyri expectandam , fimul indicarent. Quare hodie Judai nihil prorfus habcnt, quod fibi lupra omnes nationes tribuere pofllnt. Quod autem tot annos difperfi abfque imperio perftiterint, id minime mirum, poftquam fe ab omnibus nationibus ita feparaverunt , ut omnium odium in fe converterint, idque non tantum ritibus externis, ritibus caterarum nationum contrariis, fed etiam ftgno circumciilonis, quod reHgiollflime fervant. Quod autem nationum odium eos adraodum confervet , id jam experientia docuit. Cum Rex Ilifpania olim Juda:os coegit Regni religionem admittere, vel in exiUum ire , perplurimi Judai Pontificiorum religionem admi- ferunt; fcd quia iis, qui reUgionem admiferunt, omnia Hifpanorum naturalium privilegia conceiVa funt, iique omnibus honoribus digni exiftimati funt, ftatim ita fe Hifpanis immifcuerunt, ut pauco poft tempore niiUje eorum reUquice manferint, neque tiUa memoria. At plane contra iis contigit, quos Rex Lufitanorum reUgionem fui imperii admittere coegit; qui femper, quamvis ad religionem converfi, ab omnibus feparati vixerunt, nimirum quia eos omnibus honoribus indignos declaravit. Signum clrcumcifionis etiam hac in rc tantum pofle exiftimo, ut mihi perfuadeam, hoc uninn hanc nationem in afternum confervaturum ; imo, nifi fundamenta fuK reUgionis eorum animos effaminarcnt, abfoUite crederem, eos aliquando, data occa- fione, ut funt res humana.Mnutabilcs, luum imperium iterum erecturos, 4^o 1" r a c t a t u s Dcuraque eos de novo clccturuni. Cujus ctiani rci excmplum prjecla- rum habemus in Chinenlibus, qui ctiani comma alitiuod in capitc rcHgiolinime lervant, quo le ab omnibus aHis lcparant , et ita icparati tot annorum millia l'e confervaverunt , ut antiquitate rcHquas omncs nationes longe fuperent; nec femper impcrium obtinucrunt, attamcn ilhid amiflum recuperavcrunt, et fuic dubio itcrum rccuperabunt, ubi Tartarorum animi prcu hixu divitiarum ct focordia huiguefcere incipient. Dcnique , fi quis vcUet dcfcndere, Judieos hac vcl aHa de caufa a Deo in a.'ternum electos fuille, non ipfi repugnabo, modo ftatuat, hanc clcctioncm, vcl temporaneam vel ;vtcrnam, quatcnus ea tantum Jud;eis pecuHaris eft, non refpicerc nifi impcrium ct corporis com- moditates (quandoquidem hoc folum unam nationem ab aha diftin- gucrc poteft), at ratinne intcHectus et vera^ virtutis nuHam nationcm ab aha diftingui, adcoquc his in rcbus ncc a Deo unam pra.' aHa eHgi. C A P U T IV. D e 1. e g e D i y i n n. Legis nomcn abfolute fumptum fignificat id, fccundum quod unumquodque individuum, vcl omnia vel aHquot ejufdcm fpecici, una eademque ccrta ac detcrminata ratione aguni; ea vcro vcl a neceflitate natura^, vel ab hominum phicito dependet. Lex, qua: a neceflitate natura; dependet, iUa eft, qua; ex ipfa rei natura fivc definitionc ncceflario fequitur; ab hominum phicito autem, et qua.' magis proprie Jus appeUatur, cft ea, (juam homines ad tutius ct commodius vivendum, vcl ob ahas caufas, fibi et aliis prxfcribunt. Ex. gr. (juod omnia corpora, ubi in aha minora impingunt, tantum de fuo motu amittunt, quantum aHis communicant, lex eft univer- faHs oranium corporura, (lux' ex ncceflitatc natura; fctjuitur. Sic etiara, (juod horao, cum unius rei recordetur, ftatim recordetur alterius fimiHs, vel (luam fimul cum ipfa perccpcrat, lcx eft, qua." ex natura humana neceflario fequitur. At quod horaincs dc fuo jure, (juod cx natura habcnt, cedant vel cederc cogantur, et certa.' rationi vivendi fcfc adftringant, cx huraano phicito pendet. Lt Tlicologico-Politici Cap. IV. 421 qiiamvis abfolute concedam , omnia ex legibus univerfalibus Natura^ determinari ad exiftendum et operandum ccrta ac detcrminata ratione, dico tamen, lias leges ex placito hominum pendere : I. quia homo , quatenus pars eft Naturie, eatenus partem potentia} Naturje confti- tuit; qua2 igitur ex neceffitate naturie humans fequuntur, hoc eft ex Natura ipfa, quatenus eam per naturam humanam determinatam concipimus, ea, etiamfi necelfario, fequuntur tamen ab humana potentia; quare, fanctioncm iftarum legum ex hominum placito pen- dere, optime dici poteft, quia prxcipue a potentia humanje mentis ita pendet, ut nihilominus humana mens, quatcnus res fub ratione veri et falfi percipit, fine hifce legibus clariflime concipi poffit, at non fine lege necciraria, ut modo ipfam definivimus. IL has leges ex placito hominum pendere etiam dixi, quia res per proximas fuas caufas definire et explicare debemus, et illa univerlalis confideratio, de fato et eoncatenatione caufarum, minime nobis infervire poteft ad noftras cogitationcs circa res particularcs formandas atque or- dinandas. Adde , quod nos ipfam rerum coordinationem et con- catenationem , hoc eft quomodo res revera ordinatai et concatenats funt, plane ignoremus, adeoque ad ufum vita; melius, imo necefle eft, res ut pofllbiles confiderare. Hkc de lege abfolute confiderata, Verum enimvero, quoniam nomen legis per tranfiationem ad res naturales applicatum videtur, ct communiter per legem nihil aliud intelligitur quam mandatum, quod homines et perficere et negligere poflunt, utpote quia potentiam humanam fub certis limitibus, ultra quos fe extendit, conftringit, ncc aliquid fupra vircs imperat; ideo Lex particularius dcfinienda videtur, nempe quod fit ratio vivendi, quam homo fibi vel aliis ob aliquem finem pra^fcribit. Attamen, quoniam verus finis legum paucis tantum patere folet, et perpluri- mum homines ad eura percipiendum fere incpti funt, et nihil niinus quam ex Ratione vivunt; ideo legiftatores, ut omnes a^que con- ftringerent, aliiun finem, longe diverfum ab eo, qui ex legum natura neceflario fequitur, fapienter ftatuerunt, nempe legum propugnatori- bus promittendo id, quod vulgus maxime amat, et contra iis, qui eas violarcnt, minitando id, quod maxime timet ; ficque conati funt vulgum, tanquam equum fraMio, quoad ejus fieri potcft, cohibcre ; 4-- T r :i c t a t u s iinde fadiim oft, iit pro lei:;c maximc liaberctur ratict vivciuli, qu;c lutmiiiibus cx aliurum imperio pra.'lcribitur : ct conrcquentcr ut ii , qui legibus obtcmpcrant, lub lcgc vivcrc dicantur, ct fcrvire vidc- antur. Et revcra qui unicuiquc fuum tribuit, quia patibulum timet, is cx altcrius impcrio et malo coactus agit, ncc jullus vocari poteft; at is, qui unicuique fuum tribuit c\ co, quod vcram legum ratio- nem et earum necenitatcm novit, is animo conftanti agit, et ex proprio, non vero alieno decreto , adeoquc juftus merito vocatur. Quod ctiam Paulum doccrc vnhiitVc puto, cum dixit, cos, (lui fub lcge vivebant , pcr lcgeni juftilicari non potuilVc; juftitia enim , ut communiter definitur, eft conftans ct pcrpetua voluntas jus fuum cuique tribuendi; et ideo Salomon cap. 21. verf. 15. * Prov. ait , Juftum la^tari , cum tit judicium , ini(iuos autcm paverc. Cum itaque Lex nihil aliud fit, (luam ratio vivendi, quam homines ob aliquem iinem fibi vcl aliis pra^fcribunt , ideo Lex diftingucnda vidctur in humanam et divinam. Per humanam intelligo rationem vivendi, qv\ai ad tutandam vitam ct rcmpublicam tantum infcrvit; per divinam autem, qux folum fummum boiunii, hoc eft Dei veram cognitioncm et amorem, fpectat. Ratio, cur hanc lcgcm voco divinam, cft propter fummi boni naturam , (piam hic paucis, et quam clarc potero, jam oftendam. Cum melior pars noftri fit intellectus, certum eft, fi noftrum utile revera qujerere velimus, nos fupra omnia debere conari, ut euni quantum fieri poteft perficiamus; in ejus enim perfectione fummum noftrum bonum confiftere debet. Porro, quoniam omnis noftra cog- nitio et certitudo, qux. rcvera omnc dubiuni tollit, a fola Dei cognitione dependet; tum quia fuic Deo nihil clVe neque concipi potest, tum etiam quia de omnibus dubitarc polVumus, quam diu Dei nullam claram ct diftinctam habcmus ideam; liinc fc^piitur^ fum- mum noftrum bonum et pcrfc(:tioncm a fola Dei cognitione penderc, ctc. Deinde, cum nihil finc Dco nec ciVe nec concipi pofiit, certum eft, omnia, (jua; in Natura funt, Dei conceptum, pro ratione fuae eiVentix fuae^iue perfectionis, invrmarc five imperium erigcrc ; dcindc etiam modum, (^uo ille populus optime poflet cogi ad obediendum; fed non percepiflc, nec ipii revelatum fuifl^e, modum illum optimum eflc, Theologico-Politici Cap. IV. 427 neciue etiam, tiiiod cx populi communi obedientia in tali mundi plaga necelTario fequeretur lcopus, ad ipiem ccillimabant. Quapropter liJBc omnia non ut anernas veritates, led ut pra.'cepta et inftituta percepit, et tanquam Dei leges pra^fcriplit ; et hinc facliim eft, ut Deum recliorem, legislatorem, regem, mifericordem , jtiftum, etc. imaginarctur, cuni tamen hirc omnia foUus liumana; natura^ fmt attri- buta, et a natura divina prorftis removenda. Atque hoc intiuam de folis Prophetis dicendum, qui nomine Dei leges fcripferunt, non autem de Chrifto; de Chrifto enim, ipiamvis is etiam videatur leges Dei nomine fcripfiffe, fentiendum tamen eft, eiun res vere et ada;- qtiate percepiffe: nam Chriftus non tam Propheta quam os Dei fuit. Deus enim per mentem Chrifti (ut in Cap. i. oftendimus), ficuti ante per Angelos, nempe per vocem creatam, vifiones , etc. qucedam humano generi revelavit. Quapropter a^que a Ratione ahenum effet ftatuere, Deum fuas revelationes opinionibus Chrifti accommodaviffe, ac quod Deus antea fuas revehuiones opinionibus angelorum, hoc eft vocis creatai et vifioniun, accommodaverit, ut res revelandas Prophetis communicarct ; t^uo quidcm nihil abfurdius ftatui poifet; prsfertim cum non ad folos Judsos, fed totum hiuna- num genus docendum miffus fuerit, adeoque non fatis erat, ut mentem opinionibus Juda:orum tantum accommodatam haberet , fed opinionibus et documentis htimano generi univerfalibus, hoc eft notionibus communibus et veris. Et fitne ex hoc, quod Deus Chrifto, five ejiis menti, fefe immediate revehtverit, et non ut Prophetis, per verba et imagines, nihil afiud intelligere pofiumus, quam quod Chriftus res revehttas vere percepit five intellexit; tum cnim res intelHgitur, cum ipfii pura mente extra verba et imagines percipitur. Chriftus itaque res revelatas vere et ada^quate percepit; fi igitur eas tanquam leges unquam prjefcripfit, id propter populi ignorantiam et pertinaciam fecit; quare hac in re viccm Dei geflit, quod fefe ingenio popidi accommodavit, et ideo, quamvis aliquan- tulum clarius quam ca^teri Propheta^ locutus fit, obfcure tamen et fajpius per parabolas res revelatas docuit; pra^fertim quando iis loquebatur, quibtis nondum datum erat, intelligere regnum ccelorum (vide Matth, cap. 13. vf 10. etc). Et fine dubio eos, quibus datum 428 T r a c t a t u s erat, niyfteri.i ccelorum nofcere, rcs ut ;vternas vcritatos docuit , non vero ut leges pr«fcripfit; ct hac ratione eos u fcrvitute lcgisliberavit, et nihilominus legem hoc magis confirmavit et llabilivit, eorumiiuc cordibus penitus inrcripfit. Quod etiam Paulus quibuldam in locis indicare videtur : ncmpc Ejnrtol. ad Rom. cap. 7. vl". 6. ct cap. 3. vl". 28. Attamen nec ille etiam apertc h)qui vult, fed, ut ipfe ait cap. 3. vf. 5. et cap. (5. vf. 19. ejufd. Epift. , humano more loquitur, quod exprclTe dicit, cum Deum juftum vocat ; et fuie dubio etiam propter carnis imbecillitatem Dco mifcricordiam, graiiam, iram , ctc. affingit, et ingenio plebis, fivc (ut ipfe etiam ait cap. 3. vf. i, 2. Epift. I. ad Corinth.) hominum carnalium , fua verba accommodat; nam cap. 9. vf 18. Epift. ad Rom. abfolutc docet, Dei iram ejuf(iue mifericordiam non ab humanis opcribus, fcd a fohi Dei vocatione, hoc eft voluntate, pendere; deinde quod ex operibus legis nenio fiat juftus, fcd ex fohi fidc (vide Ep. ad Rom. cap. 3. vf. 28.), per quam fane nihil aHud intclHgit, (piam plenum animi confenfum; et denique, quod nemo fiat bcatus, nifi mentem Chrifti in fe habcat (vide Epift. ad Rom. cap. 8. vf 9.) , (^ua fciHcct leges Dei ut aeternas veritates percipiat. Concludimus ita^jue, Dcum non nifi cx captu vulgi, et ex folo defectu cogitationis, tan^iuam lcgislatorcm aut principem dcfcribi, et juftum, mifericordcni, etc. vocari; Deum- que revcra ex foHus fua^ natunv ct perfectionis neccflitate agcre et omnia dirigcrc, et ejus dcni^juc dccreta ct voHtioncs a:ternas elTe veritatcs, femperque nccenitatem involvere ; id^pic eft, (^uod primo in loco explicare et oftendere conftitucram. hdi fecimdim igitur tranfeamus, ct vSacram Paginam pcrcurramus, ct, (piid ipfa de Lumine NaturaH et lcge hac divina docct, videamus. Primum , quod nobis occurrit, eft ipfa primi liominis hiftoria, ubi narratur, Deum Adamr» priccepilVe, ne comcdcret de fructu arboris cognitionis boni et mali; (juod lignificarc vidctur, Dcum Adanio pra.'ccpinc, bonum agcrc et (iua.'rere fub ratione boni, et non (luatenus cftntrarium eft malo, hoc cft, ut bonum cx amore boni (iua:rcrct, nrm autcm e\ timorc mali : (jui cnim, ut jam oftcndinius, bonum agit ex vcra boni cognitionc ct amorc, libcrc et conftanti animo agit, qui autcm ex timore mali, is malo coactus ct fcrvilitcr agit, Theologico-Politici Cap. IV. 429 et fub imperio alterius vivit. Atque adeo hoc unicum, quod Deus Adamo pra^cipit, totam legem divinam naturalem comprehendit, et cum dicl:amine Lurainis Naturalis abibhite convenit; nec difficile elVet, totam iftam primi hominis hiltoriam five parabohuii ex hoc fundamento expUcare; fed malo id milTura facere, cuni quia non poflum abfolute effe certus , nuni raea explicatio cura fcriptoris mente conveniat, tum quia plerique non concedunt, hanc hilloriam elVe parabolam, fed plane ftatuunt, eam firapUcem narrationem efle. Pra:ftabiUus erit igitur, aUa Scriptura^ loca in medium adferre, ilhi praifertim, quai ab eo dictata funt, qui ex vi lurainis naturalis, quo omnes fui divi fiipientes fuperavit, loquitur, et cujus fententias aque fanfte ac Prophetarum araplexus eft populus ; Salomonem puto , cujus non tam Prophetia et pietas, qiiara prudentia et fapientia, in facris commendatur. Is in fuis Proverbiis vocat humanuni inteUechun vera; vitai fontem, et infortunium in fola ftultitia conftituit. Sic enim ait cap. 16. verf. 22.*, rhMi n^^ili^ "IDIDT vbv2 byv D^^^n mpD foiis Ptia (eft) intelleBus fui domini *, et fupplicium ftultorum eft flultitia: ubi notandura, quod per vitam abfolute Hebraice vera vita inteUigatur, ut patet ex Deut. cap. 30. verf. 19. Fructura igitur intelleclus in fola vera vita conftituit, et fupplicium in fola ejus privatione; quod quidera abfolute convenit cum eo, quod IV. loco notavimus circa legem divinam naturalem. Quod autem hic fons vita;, five, quod folus intellectus, ut etiara oftendimus, leges fa- pientibus pra;fcribit, aperte ab eodem hoc fapiente docetur; ait enim cap. 13. verf. 14. Qiin 111");:; DDn min ^^•'^" prudentis (eft) fons yita , id eft, ut ex modo allato textu patet, inteUecl:us. Porro cap. 3. verf. 13. exprelTilUrais verbis docet, intellectura horainem beatum et feUcem reddere , veramque animi tranquiliitatem dare. Sic enira ait, -^^i^ ij^ -Jl^n p^-D^ * DIN» pi r:.22n N:i;3 DIS^ ^^^i^ Dib^? u^mmj ^DT uv^ oni m^di- -'::di ^:vv rb^yij':i nrD^D u^^y * Ed. Pr. : 23. * Hebraifmus. Qui rem aliquam habec vel in fua natura continet, ejus rei Dominus vocatur: sic avis Dominus alarum Ilcbraice vocatur, quia alas habet; Dominus intellec^lus, intelligens, quia intelledtum habet. * Sic pro D1K1 vel l^^iJO 430 T r a c t ;i t u s /feat^iT hjinii , qtti inveiiit fcientiam , et filiux /loininix, qiii intelligen- tiain eriiit. Ratio ell (iit verl". i^, i". perj^it), (iiiia direcie dat dieriiin longititdiiiem ', indirede diyitias ct honurein: ejus via (quas niminim fcientia indicat) ainventc intelUges Jujlitiam et Judicium et rectitudines {et) omnem bonam Jemitam, nec his contentus pergit, r\V~\^ 'X^'^ rXjZiU NlDn "'D HDiiijn nrzn -xhv ^^'.ym .-?:Tr: orr yv^ih qi^cindo intrabu fcientia in cor tuiim, et fapientia tibi erit fuavis , tum ttia * provi- dentia tibi vigilabit, et prudentia te cujiodiet. Qua.' omnia cum fcicntia naturah planc conveniunt; ha.'c cnim Ethicam docet ct vcram virtutem , poftquam rcrum cognitioncm ac^iuiiivimus . ct lciciuiic pra>ftantiam guftavimus. Quare fclicitas et tranquillitas ejus, (^ui ' Hcbraifinus, niliil alitid rigiiilicans quain vitain. ' -':Ti: mezima jiropric cogitationcin , tklihcrationcni , ct vigilantiain fignificat. T h e o 1 0 g i c o - P o 1 i 1 1 c i C;ip. IV. 43 1 naturalem intellcctum colit, ex. mentc Salomonis etiam, non ab im- perio fortun^e (hoc efl: Dei auxiHo externo), led a fua interna vir- tiite (five Dei auxilio interno) maxime pendet, nempe quia vigihuido , agcndo, et bene confulendo fe maxime confervat. Dcnique nequa- quam hic prstereundus eft locus Pauh , (lui habetur cap. i. verf. 20. Epift. ad Rom., ubi (ut Tremellius vertit ex Syriaco textu) fic ait, occulta enim Dei , a fnndamentis mnndi , in creatnris fnis per intel- le&um confpicinntnr, et virtus et divinitas ejns , qna eft in aternnm, adeo ut ftnt fine effngio. Quibus fatis clare indicat , unumquemque Lumine NaturaU clare intelligere Dei virtutcm et ivternam divinita- tem, ex qua fcire et deducere poftunt, ijuid iis qusrendum quidve fugiendum fit ; adeoque conchidit , omnes fine efFugio eflfe , nec ignorantia excuftri polTe; quod profeclo polVent, fi de hmiine fupra- naturaU loqueretur, et de carnaU Chrifti paflione et refurrectione, etc. Et ideo paulo infra verf. 24. fic pergit: Propter hoc tradidit eos Dens in concnpifcentias immnndas cordis eornm , etc. ufque ad fi- nem capitis, quibus vitia ignorantia^ defcribit, eaque tanquam igno- rantia^ fupphcia enarrat; quod plane convenit cum Proverbio iUo Salomonis cap. 16. verf. 11., quod jam citavimus, nempe "iDliIil nblX D'^''"!^^ ^t fnpplicinm ftnltornm eft ftnltitia. Quare non mirum, quod dicat Pauhis, maleficos elVe inexcufabiles: Nam prout unufquif- que feminat, ita metet, ex maUs mala neceUario fequuntur, nifi fa- pienter corrigantur, et ex bonis bona, fi animi conftantia comitetur. Scriptura itaque Lumen et Legem divinam Naturalem abfolute com- mendat; atque his, quai in hoc Capite agere propofueram, abfolvi. C A P U T V. De ratione, cnr Caremonia inftitntce fnerint; et de Fide Hiftoriarnm, nempe , qua ratione et qnibns ea neceftdria fit. In fuperiore Capite oftendimus, legem divinam, qua^ homines vere beatos reddit et veram vitara docet, omnibus efle hominibus univcr- falem; imo eam ex humana natura ita deduximus, ut ipla humanx menti innata et quaU inicripta exiftimanda Ut. Cum autem CEeremo- nia) , fst UUtem qua? habentur in Vetere Teftamento , Hebrjeis 43- T r a c t a t u s taniuni inftitutx, ct eorum imperio ita acconimodatx fuerint, ut niaxima cx partc ab univcrla focictatc, n^n autcm ab unuquociue excrceri potucrint; ccrtum ert, eas ad lcgcm divinam non pertinerc, adeoque nec etiam ad beatitudinem ct virtutcm aliijuid faccrc; fed eas folam Hebra.»orura eledionem, hoc clT: (pcr ca, tjuiL' in tcrtio Cap. oftendimus) folam corporis tcmporancam fclicitatcm ct imperii trani]uillitatcm, rcfpiccre, proptercaque nonnifi rtantc eorum imperio ullius ulus cHe potuilVe. Si ca; igitur in Vctere Tcftamento ad legem Dci rcfcrantur *, id proptcrea tantum fuit, ijuia cx rcvelatione vel ex. fundamentis revclatis inftitutse fucrunt. Vcrum tjuia ratio tametfi fulidiflima apud communcs Thcologos non multum valet, lubct hic ha;c, qu£ modo oftendimus, Scriptura; ctiam autoritatc confirmare; et dcinde ad raajorem pcrfpicuitatera oftcndere, (jua ratione et quo- niodo ca.Temoniai ad irapcriura Juda^orura ftabilicndum ct coiifcrvan- dum infcrviebant. Efaias nihil clarius docet, quam quod lcx divina abfolute fumpta fignificet illam lcgem univerfalcm, qua; in vcra vivendi ratione confiftit, nun autcm ca.'remonias; capitc enim i. vf. lo. Propheta gentem fuam vocat ad Lcgcm divinam cx fc audicndam, ex qua prius omnia facrificiorum gencra fecludit, ct orania fefta, ct tandera legem ipfam docet (vide vf. i6 , 17.), atquc his paucis coraprehcndit, ncmpe in purificatione anirai, et virtutis five bonarura actionum ufu fcu habitu, et dcnique inopi auxiliura ferendo. Ncc minus luculentum teftimonium cft illud Pfalmi 40. vf. 7, p. ; hic enim Pfaltes Deum alloquitur n^lJ D':tx n^^n ^b m^lZ^ HDT ''i'.- "lin^ fcicrificiinn et miimis uon volitifti , * aures inihi perfodifti, holocaufttim et peccati oblationem non petiifti ; tuam voluntatem exe- qui , mi Deus , volui; nam lex tua eft in meis vifceribus. Vocat igi- tur illara tantura legcm Dci, qua: vifccribus, vcl mcnti, infcripta eft, ct ab ca caTcmonias fccludit; nam ea; cx folo inftituto, et non cx natura funt bona.', adco(iue ncquc mcntibus infcripta:. Pra.'ter ha:c alia adhuc in Scriptura repcriuntur, qmv idcni tcftantur, fcd Cainercr : referebeaitur. Eil plirafis ad figniricandiiin perceptionein. Theologico-Polltici Cap. V. 433 hitc duo attuHlTe lullicit. Quod autem Cteremoniaj niliil ad beatitu- dinem juvent, ied quod tantiim imperii temporaneam felicitatcm relpiciant , etiam ex ipfa Scriptura conftat, qus pro ca^remoniis ni- hil nifi corporis commoda et delicias promittit, et pro fohi lege divina univerfali beatitudiuem. In iiuinque enim libris, iiui Mofis vulgo dicuntur, nihil aliud, ut fupra dixiraus, promittitur, quam ha.*c temporanea feUcitas, nempc honores five fama, vicloria:, divi- tisc, dehcia^, et valetudo. Et quamvis quinque illi Hbri, praiter ca^remonias, midta moraUa contincant, ha^c tamen in iis non con- tinentiir tanquam documenta moraUa omnibus hominibus univerfalia, fed tanquam mandata ad captum et ingenium foUus Hebraia.' nationis maxime accommodata, et qua; adeo etiam foUus imperii utiUtatem fpectant. Ex. gr. Mofes non tanquam doctor aut Propheta Juda^os docet, ne occidant neque furentur, fed hsc tanquam legillator et Princeps jubct; non enim documenta ratione comprobat, fed jufli- bus pcenam addit, qua: pro ingenio uniufcujufque nationis variare potcft et debet, ut expcrientia fatis docuit. Sic etiam juflum de non committendo adukerio foUus reipubUcaj et imperii utiUtatcm refpicit ; nam fi documentum morale docere voluiflTet, quod non fokim reipu- bUca^ utiUtatem, fed animi tranquiUitatem et vcram uniufcujufque beatitudinem refpiceret, tum non tantum acl:ionem externam , fed et ipfum animi confenfum damnaret; ut Chriflus fecit, qui documenta imiverfaUa tantum dociut (vidc Matth. cap, 5. vf. a8.); ct hac de caufa Chriftus pra^mium fpirituale, nun autem ut Mofes corporeum, promittit; nam Chriftus, uti dixi, non ad impcrium confervandum et legcs inftituendum, fed ad folam legem univerfalem docendum miffus fuit. Et hinc facile inteUigimus, Chriftum legem MoUs minirae abrogavifle, quandoquidem Chriftus nuUas novas leges in rempubU- cam introducere vokierit, nec aUud magis curaverit, quam documenta moraUa docere, eaque a legibus RcipubUca; diftinguere; idque maxime propter Pharifa:orum ignorantiam, qui putabant, iUura beate viverc, qui jura ReipubUca: Uve legera Mofis defendebat; cuni tamen ipfa, uti diximus, nuUara niU ReipubUcje rationera habuerit, nec tam ad Hebrxos docendura quara cogendum inferviverit. Sed ad noftrura propoUtum revertamur, et aUa Scriptura; loca, qu£E pro csreraoniis 28 434 T r a c t a t u s nihil prxter corporis commoda, et pro Ibla lcji;e divina univcrfali beatitudinem promittunt, in mcdium proferamus. Inter Prophetas ncmo chirius quam Efaias lioc docuit ; hic cnim cap. 58. , poftquam liypocrifin damnavit, Hbertatem et charitatcm erga fe et proximum commendat, ct pro his ha.>c promittit, -jiix ^n^D }}py^ f^ l-ZDX^ n\-^ -1^23 "ipi:i y:^h "p-} nrz^in ni-?: inDnxi ff/fjc ertimpet fiaiti aiirora lux tua, et ttia fanitas prothms efflorefcet, et ibit ante te jtiflitia ttia , et gloria Dei te * agf^regabit , etc. Poft hsec fabbatum ctiam commendat, pro cujus in obfervando diligentia hoc promittit, br l^nDDnm m.l^ Sv :3>'nn TX ^Di mn^ ^2 ^D "i'DN i';;'.^ nbnj -^^nbDxm |»-)X ^mr:D timc > ctim Deo delectaberis , et te ^ eqiiitare faciam fiiper excelfa terra, et faciam, ut comedas hareditatem Jacobi ttii patris , iit os Jehova locutum efl. Vidcmus itaquc, Prophetam pro libertate et charitate mentem fanam in corpore fano, Deique gloriam etiam poft mortem promittere : pro ca^remoniis autem nihil nifi imperii fecuritatem, profperitatem , ct corporis feHcitatem. In Pfalmis 15. ct 24. nulla fit cxremoniarum mentio, fcd tantum documcntorum moralium, nimirum quia in iis de fola beatitudine agitur, eaque fola propo- nitur, quamvis tamen paraboHce; nam certum cft, ibi per montem Dei ejuf(iuc tentoria, et horum inhabitationem, beatitudinem et animi tranquilHtatem, non vero montem Ilierofolyma; necjuc Mofis tabernacuHim intclHgi; lia.>c cnim loca a nemine inhabitabantur, nec nifi ab iis, (lui ex fola tribu Levi erant, adminiftrabantur. Porro omnes etiam iUfe Salomonis fententis, (juas in fuperiore Capitc attuli, pro folo cultu intellecl;us et fapientia; veram promittunt bea- titudinem, nempc quod ex ea tandem timor Dei intelligctur, et Dci fcicntia invenietur. Quod autem llcbra^i poft dcftructum corum imperium non tcnentur ca-remonias exerccre, patet ex Jeremia, qui ubi urbis vaftationem propc inftarc vidit, et praHlicit , ait Deum eos ' Ilebraifmus, quo tcmpiis mortis fignificatur; aggregari ad populos fuos, mori fignificat, vidc Gencf. cap. 49. vf. 29, 33. * Significat lioncflc dclcc4:ari, ficuti ctiam Belgicc dititur, mei Goilt en met eerc. • Significat impcrium, tancpiam cquum fraino tcncrc. Theologico-Politici Cap. V. 435 tantum diligere , qiii fciunt et intelligunt , quod ipfe exercet mifericor- diam, judicium, et juftitiam in mundo; adeoque in pofterum non nifi eos, qui hac norunt , laude dignos aftimandos efte (vidc cwp. ().vi'. 2^.), quafi diceret, Deum poft urbis vaftationem nihil fmguhire a Judifis cxigere, r.ec aHud ab iifdem in pofterum pctere, pra:ter legem natu- ralem, qua omnes mortales tenentur. Novum pra^terea Teftamentum hoc ipfimi phne coniirmat; in eo enim, uti diximus, documenta tantum moralia docentur, et pro iis regnum coelefte promittitur ca^remonias autem, poftquam Euangelium ahis etiam gentibus, qui alterius ReipubUcje jure tenebantur, pra^dicari incepit, miffas feceriuit Apoftoli; quod autem Pharifa^i poft amiflTum imperium eas, aut Hd- tem magnam earura partem, retinuerint, id magis animo Chriftianis adverlandi , quam Deo placendi fecerunt. Nam poft primam urbis vaftationem, ciuti Babylonem captivi diicli fuerunt, quia tum in fe- cl:as non erant, quod fciam, divifi, ftatim Ccereraonias neglexerunt, irao toti legi Mofis valedixerunt, patri^eque jura obhvioni, ut phuie fuperflua, tradiderunt, et ie ciun ca^teris nationibus iraraifcere in- ceperunt, ut ex Hezdra et Neheraia l^itis fuperque conftat. Quare non dubium eft, quin Juda^i, jara poft dilTolutum iraperium, legc Mofis non magis teneantur, quam antequara eorura focietas et refpublica inceperit ; dum enim inter alias nationes ante exitum ex MgY\no vixerunt, nulLas leges peculiares habuerunt, nec ullo nifi naturaU jure, et fnie dubio etiara jure reipublica; in qua vive- bant, quatenus legi divinje naturali non repugnabat, tenebantur. Quod autcm Patriarcha: Deo Hicrificaverunt , id feciffe puto, ut fuura aniraura, quem a pueritia facrificiis afiuetum habebant, raagis ad devotionem incitarent; omnes enim homines a tempore Enos fiicrificiis plane confueverant , ita ut iis raaxirae ad devotioneni incitarentur. Patriarcha; igitur non ex jure aUquo divino iraperante, vel ex univerfalibus fundamentis legis divina^ edocti, fed ex fola iUius teraporis confueiudine, Deo facrificaverunt ; et fi ex alicujus mandato id fecerunt, raandatura illud nullum aliud fiiit quani jus reipublicje , in qua vivcbant, quo etiara (ut jara hic, et etiam Capite tertio, cum de Malkitfcdek loquuti fumus, notavimus) tenebantur. 43<> T r a c t a t u s His jnuo, me moani lcntcntiam Scripiura." autlioritatc confirma viffe; uiperell jam ortendere, quomodo et qua ratione cferemoniie inferviebant ad impcrium Hebra.'orum conlcrvandum ct ftabiliendum ; quod, quam pauciHimis potcro, ex univcrlalibus fundamcntis often- dam. Societas non tantum ad lccurc ab hoftibus vivcndum, fcd ctiam ad multarum rerum compendium facicndum, perutilis cft, et maxime etiam neceftaria; nam, nifi homincs invicem operam mutuam darc veHnt, ipfis et ars ct tcmpus dcficeret ad fc, quoad cjus ficri potcrt, fuftentandum ct confervanduni. Non cnim omnes ad omnia a^quc apti funt , ncc unufquifquc potis clVct ad ea comparan- dum, quibus folus maximc indigct. Vircs ct tcmpus , inquam, uni- cuique deficcrent, fi foUis dcberct ararc, fcminarc, meterc, molcrc, coquere, texerc, fuerc, ct aHa pcrplurima ad vitam fuftcntandum efficere; ut jam taceam artes ct fcientias, quje etiam ad perfcctionem humancC natura; ejufquc beatitudincm funt fumme ncccflaria". Vidc- mus enim eos, i\n\ barbarc finc poHtia vivunt, vitam mifcram ct liicne brutalem agerc, nec tamcn pauca iHa, mifera ct impoHta, quiv habent, finc mutua opera, quaHs (juaHs ea fit , fibi comparant. Jam fi homines a Natura ita eflcnt conftituti, ut niliil nifi id, quod vcra Ratio indicat, cupcrent, nulHs fanc lcgibus indi^reret focictas, fed abfolute fufficeret , homincs vcra documenta moraHa docerc , ut fponte integro et HberaH animo id, (luod vcre utile cft, agerent. Vcrum longe aHter cum humana natura conftitutum cft ; omnes qid- dem fuum utile qua.>runt, at minimc cx fana: Rationis dictamine, fcd perplurimum cx fohi Hbidinc, ct animi ancctibus abrcpti (qui nullam temporis futuri aliariun^iue rerum rationem habcnt), res appetunt utilefiiue judicant. Hinc fit, ut nuHa focietas pofljt fubfifterc abfqiic imperio et vi, et confequcnter lcgibus, qux hominum Hbidinem atquc efFra.Miatum impctum moderentur et cohibeant. Non tamcn humana natura patitur abfokite fe cogi, ct, ut Seneca Tragicus ait, violenta imperia nevio cotjtiniiit diti; mnclerata durant *; (juamdiu cnim homines ex folo metu agunt, tamdiu id, (juod maximc noUnu, faciunt, ncc rationcm utiHtatis ct ncccintatis rci agcnda- tcncnt, fcd * Troaduin act. II. vl. 258 fq. : Fiolenta iiemo imperia etc. Theologico-Politici Cap. V. 437 id tantum curant , nc capitis aut Aipplicii rei fint fcilicct. Imo non poflfunt malo aut damno imperatoris, quamvis cum fuo magno etiara malo, non tamen Isetari, ipfique omnia mala non cupcre, et ubi poterunt adferre. Homines dcinde niliil minus pati polTunt, quam fiiis cequalibus fcrvire et ab iis rcgi. Dcnique nihil diilicilius, quam libertatem hominibus femcl conceflam iterum adimere. Ex his fequi- tur Primo, quod vel tota focietas, fi tieri potcfl;, coUegialiter impe- rium tenere debct , ut fic omnes fibi , et nemo fuo a:quali fervire teneatur, vel, fi pauci aut unus iblus imperium tencat, is ali^iuid fupra communem humanara naturam liabcre, vel fiUtem fummis viri- bus conari debet, vulgo id perfuadere. Deinde leges in quocunque imperio ita inftitui debcnt, ut homincs non tam mctu quam fpe aUcujus boni, quod raaxime cupiunt, retineantur: hoc enim modo unufquifque cupide fuura oflicium faciet. Denique, (juoniara obe- dientia in eo confiftit, quod afiquis mandata ex fola imperantis authoritate exequatur, hinc fequitur, eandcm in focietate, cujus im- perium pcnes omnes eft et leges ex coramuni confeniu fanciuntur, nullum locum habere, ct, five in tali focietate leges augeantur vel minuantur, populum nihilominus a.Hiue liberura mancrc, quia non ex authoritate alterius, fed ex proprio fuo confenfu agit. At contra accidit, ubi unus folus iraperium abfolute tenet; nam omnes ex fola authoritatc unius mandata impcrii cxcquuntur, adcoque, nifi ita ab initio educati fuerint, ut ab orc imperantis pcndeant, diflicile is poterit, ubi opus erit, novas legcs inftitucrc, ct libertatem femel concefl"am populo adimerc. His fic univcrfaliter confidcratis , ad IIebra:orum rerapublicam defcendaraus. Hi cum primum /Egypto cxiverunt, nuUo altcrius nationis jure amplius tenebantur, adeoque iis liccbat, novas leges ad Ubitui^i fimcire, five nova jura conftitucrc, ct imperium, ubicunque locorum vellcnt, tencrc, ct (^uas terras vellent, occupare. Attamcn ad nihil minus erant apti, quam ad jura fapienter conftitucndum, ct imperiiuTi pcnes fcfe collegialiter rctinendum; rudis fcre ingcnii omncs erant, ct mifera icrvitutc confccti. Imperium igitur pcncs unum tantum mancre dcbuit, qui can-eris imperaret, cofque vi cogerct, et qui dcni(iue lcges pra^fcriberct, et impofterura cas intcrpretarctur. 438 T r a c t a t u 5 Hoc autem imperium Mofcs facile retiiiere pdiuit, quia divina vir- tutc lupra cxtcros exccllcbat, ct l'e cnm Iiabere populo perruafit, multifque teftimoniis oftendit (vide Exodi cap. 14. vcrf. ultimo, et cap. 19. verf. 9.); is itaque, virtute qua poUebat divina , jura con- ftituit et populo pnvfcripfit. At in iis fummam curam gedit, ut populus non tam metu quam fponte fuum oflicium faccret; ad (piod haec duo eum maxime cogebant, populi fcilicct ingenium contumax (quod fola vi cogi non patitiir), et inftans bellum, ubi, ut res profpere cedant, milites magis hortari, tiuam poenis et minis territare necefte eft: fic cnim unufquifque magis ftudet virtute et magnanimi- tate animi clarere, quam fupplicium tantum vitare. Hac igitur dc caufa Mofes virtute et juflu divino religionem in Rempublicam in- troduxit, ut populus non tam ex metu quam devotione fiuim offi- cium faccret. Deinde eos beneficiis obligavit, et divinitus multa in futurum promifit, nec leges admodum feveras fancivit; quod unuf- quifque, qui iis ftuduit, facile nobis concedet, pr^cipue fi ad cir- cumftantias, qus ad aliquem reum damnandum requirebantur, atten- derit. Denique, ut populus, qui fui juris efl^c non poterat , ab ore imperantis pcnderet, nihil hominibus fcihcet fervituti aflTuetis ad libitum agere concefiit; nihil enim popuhis agere poterat, quin fimul teneretur legis recordari, et mandata exequi, quje a folo imperantis arbitrio pendebant; non enim ad libitum, fed fecundum certum et determinatum julTum legis licebat arare, feminare, meterc, item ncc aliquid comedere, induere, neque caput et barbam radere, neque la^tari, nec abfolute aliquid agere licebat, nifi fecundum julTa et mandata in legibus prxfcripta; ncc hoc tantum, fed ctiam in pofti- bus, manibus, et inter oculos figna qua.'dam habcre tencbantur, (jua; eos femper obedientiam monerent. Hic igitur fcopus cairemoniarum fuit, ut homines nihil cx proprio dccreto, fed omnia ex mandato alterius agerent, ct continuis acftionibus et meditationibus faterentur, fe nihil prorfus fui, fed omnino alterius juris efle. Ex quibus oni- nibus luce clarius conftat, cajremonias ad beatitudinem nihil facerc, et illas Vcteris Teftamenti, imo totam legem jNIofis, nihil aliud quam Hebra:orum imperium, ct confeciuenter nihil pra;ter corporis commoda fpetftavilTe. Quod autem ad Chriftianorum cairemonias attinet, nempe Theologico-Politici Cap. V. 439 Baptifmum, CoeiKim dominicam , fefta, orationes externas, et fi qnx adhuc aUje, quce toti Chriftianifmo communes funt femperque fue- runt; fi e^e unquam a Chrifto aut ab Apoftolis inftitutx funt (quod adhuc mihi non fatis conftat), ea; nonnifi ut univerfalis EccleficE figna externa inftituta: funt, non autem ut res, qua^ ad beatitudinem aUquid taciunt , vel qua; aliquid sanctimonise in fe habeant. Quare, quaravis has csremonice non ratione Imperii, ratione tamen integrae Societatis tantum inftitut» funt, adeoque ille, qui foUis vivit, iis minime tenetur; imo, qui in imperio, ubi Chriftiana reUgio inter- dicla eft, vivit, is ab his ca^remoniis abftinere tenetur, et nihilomi- nus poterit beate vivere. Hujus rei exempUim in regno Japonenfium habetur, ubi Chriftiana reUgio interdicta eft, et Belgs, qui ibi habi- tant, ex mandato Societatis India; OrientaUs ab omni externo cuUu abftinere tenentur ; nec hoc aUa authoritate jam confirmare puto; et quamvis non difficile foret, hoc ipfum etiam ex fundamentis Novi Teftamenti deducere, et forte chiris infuper teftimoniis oftendere, ha^c tamen Ubentius milTa facio, quia ad aUa feftinat animus. Pergo itaque ad id, de quo fecundo loco in Uoc Capite agere conftitui; lciUcet Quibus et qua ratione Fides Hiftoriarum in facris contenta- rum neceffaria fit. Ut autem Uoc lumine naturaU inveftigetur, fic procedendum videtur. Si quis hominibus aUquid fuadere vel difl^uadere vult , quod pcr fe notum non eft, is, ut id iidem amplectantur, rem fuam ex conceflis deducere, eofque experientia vel ratione convincere debet; nempe ex rebus, quas per fenfus experti funt in Natura contingere, vel ex axiomatis inteUecluaUbus per fe notis. At nifi experientia taUs fit, ut clare et diftincle inteUigatur, quamvis Uominem convincat, non tamen poterit ipfa inteUeclum aique afficere, ejufque nebulas diifipare, ac cum res docenda ex folis axiomatis inteUectualibus,hoc eft ex foUi virtute intellectus ejuique in percipiendo ordine, dedu- citur, prsfertim fi qu neque Rhetoricam; Hebraea autem natio omnia ornamenta omneque decus perdidit (nec mirum , poftquam tot clades et perfecutiones pafl^a eft), nec nifi Theologico-Politici Cap. VII. 469 pauca quxHiam fragmciua linguai et paucorum librorum retinuit; omnia enim fere nomina rrucluum, avium, pifcium, et pcrmulta alia, temporum injuria periere. Significatio deinde multorum nominum et verborum, qucC in Bibliis occurrunt, vel prorfus ignoratur, vel de eadem difputatur. Cum ]ia.'c omnia, tum pr^ecipue hujus lingux phrafeologiam defideramus; ejus enim phrafes et modos loquendi , Hebrjeje nationi pecuhares, omnes fere tempus edax ex hominum memoria abolevit. Non itaque femper poterimus, ut defideramus, omnes uniufcujufciue orationis fenfus, quos ipfa ex Hngua; ufu ad- mittere poteft, inveftigare; et multa; occurrent orationes, quamvis notiinmis vocibus exprcfiae, quarum tamen fenfus obfcuriffimus erit et phuie imperccptibilis. Ad hsc, quod fcilicet linguje IIebra;ce per- fectam hiftoriam non polTumus habere, accedit ipfl^ hujus Unguce conftitutio et natura; ex qua tot oriuntur ambiguitates, ut impoffi- bile fit, talem invenire methodiun *, quse verum fenfum omnium orationum Scriptur^ certo doceat inveftigare. Nam prster ambigui- tatum caufas omnibus linguis communes, qua^dam aHs in hac Hngua dantur, ex quibus permults nafcuntur ambiguitates: eas hic notare oper^e pretium duco. Prima oritur in BibHis fa^pe ambiguitas et orationum obfcuritas ex eo, (];Uod Hterte ejufdem organi una; pro aHis fumantur. Dividunt fciUcet Hebra^i omnes Alphabeti Hteras in quinque chifles, propter quinque oris inftrtimenta, quje pronuntiationi inferviunt; nempe labia, Hngua, dentes, palatum, et guttur. Ex. gr. •n»^«n*J^ Alpha, Ghet, Hgain, He gutturales vocantur, et Hne uUo difcrimine, nobis faltem noto, una pro aUa ufurpatur. Nempe ^^ d, quod fignificat ad, fumitur fa^pe pro ^^jj; hgal, quod fignificat ////)^r, et viceverfa. Unde fit, ut omnes orationis partes fa^pe vel ambigus reddantur, vel tan- quam voces, quje nulhira habent fignificationem. Secunda deinde oritur orationum ambiguitas ex mukiplici con- junclionum et adverbiorum fignificatione. Ex. gr. i lau promifcue infervit ad conjungendura et difjungendum, fignificat et , fed , quia, autem, tum. "'j ki feptera aut octo habet fignificationes, nempe ^«/>, * Cf. Annot. VII. 470 T r a c t a t II s quamx'is, fi, quando, quemadmodum , quod, combuftio , ctc. Kt fic ferc omnes particulje. Tertia eft, et qiia* imiltarum ambiguitatum foiis eft, (juia verba in Indicativo carent Privfenti, Pra.'terito Imperfedo, Plufciuamperfeclo, Futuro Perfecto, et aliis in aliis linguis ufitatiflimis; in Imperativo autem et Infinitivo omnibus pra:ter Pra:fens, et in Subjunftivo om- nibus abfolute carent. Et quamvis ha*c omnia Tcmporum et Modo- rum defecta certis regulis ex fundamentis linguse deductis facile,imo fumma cum clcgantia, fuppleri pofl"ent, Scriptorcs tamcn antiquilfimi eas plane ncglexerunt , et promifcue tempus Futurum pro Praifcnti et Pra.nerito , et contra Pra.neritum pro Futuro, ct pr^eterea Indica- tivum pro Imperativo et Subjunctivo ufurpaverunt , idque non finc magna amphibolia orationum. Praeter has trcs ambiguitatum liiiguaj Hebraicje caufas, duje adhuc alije fuperfunt notanda^, quarum una(iua.'(iue longe majoris eft mo- menti. Harum priraa eft, quod Ilcbran literas vocales non habent. Secunda, quod nullis fignis orationes diftinguerc folcbant , neque exprimere five intendere : et quamvis liivc duo, vocalcs fcilicct ct figna, pun(ftis ct accentibus fupplcri foleant, eis tamen ac^piiefccrc non pofl^umus, quandoquidem a poftcrioris a;vi hominibus, quorum authoritas apud nos nihil debet valcre, inventa et inftituta funt. Antiqui autem finc punctis (hoc eft fine vocalibus et acccntibus) fcripferunt (ut ex multis teftimoniis conftat), pofteri vero, prout iis Biblia intcrprctari vifura eft, ha^c duo addiderunt; quare accentus et puncta, qus jam haberaus, mers hodiernorum interpretationcs funt, ncc plus fidei neque authoritatis merentur,quam reliqus autho- rum explicationes. Qui autem hoc ignorant, nefciunt qua ratione author (pii Epiftolam ad Hebrjeos fcripfit excufandus fit, quod cap. II. verf 21. interpretatus eft textum Genefeos cap. 47. verf 31. longe aliter, quam in punctato Hebra.'o tcxtu habetur; quafi Apofto- lus fcnfum Scriptura.* a Punctiftis difccrc dcbucrit. Mihi fane punctifta.^ potius culpandi vidcntur; quod ut unufquifquc vidcat, et fimul (piod haec difcrepantia a folo vocalium defc(5tu orta eft, utramque intcr- pretationcm hic ponam. Punctifta^ , fuis punctis fcilicet , intcr- pretati funt, et incurvayit fe Ifracl fupra , vcl fmutando j; llgain in Theologico-Politici Cap. VII. 471 J5 Aleph , in literam fcilicet ejufdem organi) verfux caput ledli ; Author autem Epiftolje, et incurvavit fe Ifrael fupra caput bacilli , legendo nimirimi nOD mate , loco quod aHi ntOD mita, quae diffe- rentia a folis vocalibus oritur. Jam (luandoquidem in illa narratione de fohi feneclute Jacobi, non autem, ut in fecjuenti capite, de ipfius morbo agitur, magis vero fimile videtur, mentem hiftorici fuiffe, quod Jacobus fupra caput baciUi (quo nimirum fenes proveclifTnna; a^tatis ad fe fuftinendum indigent), non autem lecti, fe incurvaverit, prcEcipue cum hoc raodo non neccfte fit, uham literarum fubalterna- tionem fupponere. Atque hoc exemplo non tantura volui locura iftum Epiftols ad Ilebrceos cum textu Genefeos reconciliare, fed prjecipue oftendere , quara parum fidei hodiernis punftis et accentibus fit habendura : atque adeo qui Scripturam fme uUo pra^judicio inter- pretari vult , de hifce dubitare tenetur et de integro exarainare. Ex hac igitur (ut ad noftrura propoiitura revertaraur) lingua^ Hebrasce conftitutione et natura fecile unusquifque conjicere poteft, tot debere oriri arabiguitates, ut nuha poffit dari raethodus, qua eje omnes determinari queant. Nam nihil eft, quod fperamus, ex mutua orationum collatione (quam unicara eflfe viara oftendimus ad verura fenfura ex multis , quos unaqujeque oratio ex ufu lingua^ admittere poteft, eruendum) hoc polfe abfolute fieri; cura quia ha^c orationum collatio non nifi cafu orationem aliquara illuftrare poteft, quando- quidem nullus Propheta eo fine fcripfit, ut verba alterius aut fua ipfa ex profeilb explicaret; tum etiam quia mentem unius Prophets, Apoftoli , etc. ex mente alterius concluderc non poflTiuTius, nifi in rebus ufum vits fpectantibus , ut jara evidenter oftendiraus; at non, cum de rebus fpeculativis loquuntur, five cum miracula aut hiftorias narrant. Pofi^um hoc praeterea, nempe quod multje orationes inex- plicabiles in S. Scriptis occurrunt , quibufdam exeraplis oftendere ; fed iraprsfentiarum iis lubentius fuperfedeo, et ad reliqua, qua: fuperfunt , notanda, (^uid fcilicet ha^c vera methodus Scripturam interpretandi difficultatis adhuc habeat, vel quid in ipfa defideretur, pergara. Oritur in hac raethodo alia pra^terea difficultas ex eo , quod ipfa hiftoriam cafuum oranium librorum Scripturje ,exigit, cujus maximam 472 T r a c t a t II s p.irtem ignoramus; multonim cnim librorum autluircs, vel (fi mavis) rcriptorcs, vcl prorfus ignoramus, vcl de iiiVlem ilubitamus, ut in lequentibus fufe oftendam. Deinde nequc etiam fcimus, «lua occa- fione neque quo tempore hi libri, quorum Scriptores ignoramus, fcripti fuerunt. Nefcimus prxterea, in cpiorum manus libri omnes inciderint, ncque in quorum cxemplaribus tot varia.' lcctiones rcpertx fint, nec deniquc an non plures alia; fuerint apud alios lectiones. Quid autcm hxc omnia fcire rcferat, fuo in loco breviter indicavi; quxdam tamen ibi confulto omifi, qua' jam liic veniunt confideranda. Si tiuem librum res incredibiles aut imperccptibiles contincntem, vel terminis admodum obfcuris fcriptum, lcffimus, ncque cjus authorem novimus , nc(iue etiam (juo tempore ct qua occafione fcripferit ; fruftra de ejus vcro fenfu certiores fieri conabimur. His enim omni- bus ignoratis, minime fcire polTumus, quid author intenderit, aut intendere potuerit; cum contra his probe cognitis noftras cogitationcs ita deterrainamus, ut nullo prjejudicio prjeoccupemur, ne fciHcet authori, vel ei, in cujus gratiam author fcrijifit, plus minufve jufto tribuamus, et ne de ulHs aliis rebus cogitemus, quam de iis, ijuas author in mente habere potuerit, vel (juas tempus et occafio exegerit. Quod quidem omnibus conftare exiftimo. Sjepiflime enim contingit, ut confimiles hiftorias in diverfis libris legamus, de quibus longe diverfum judicium facimus, pro diverfitate fcilicet opinionum , (juas de fcriptoribus habemus. Scio, me olim in fibro quodam legilVe, virum, cui nomen erat Orlandus furiofus, monftrum quoddam alatum in atirc agitare folere, et quafcuiKjue volcbat rcgioncs fupcrvolare, ingentem numerum horainum et gigantum foluni trucidare, ct alia hujufmodi phantafmata, qus ratione Intellectus phuie imperceptibifia funt. Huic autem confimilera hiftoriam in Ovidio de Perfeo legeram, et aham deni(iue in libris Judicum ct Regum de Samfone ((pii fohis et inermis millia hominura trucidavit) et de Elia, qui per aera voli- tabat, et tandera igneis equis ct curru ccclura pctiit. Hx, inquara, confirailes phme hiftori^e funt, attaraen longe didimile judiciura de unaquaque faciraus: ncrape primura non nifi nugas fcribcre voUiilTe, fecundura autera res poHticas, tertium dcnique facras ; hocque nulla aHa de caufa nobis pgrfuadcraus, (piara propter opiniones, quas de Theologico-Politici Cap. VII. 473 eariim fcriptoribus habcmus. Conftat itaque, notitiam authorum, qui res obfcuras aut intelleclu iraperceptibiles fcripferunt, apprime nccelTariam elTe, fi eorum fcripta interpretari volumus; iifdem etiara de caufis, ut ex variis obfcurarura hiftoriarum lectionibus veras eligere poiTemus, necefle eft fcire, in (luorura excmplari varia; ha: lectiones repertae fint, et an non pUires alije apud aUos raajoris authoritatis viros unquara fuerint inventx. AUa denique diflicukas cjuofdara Ubros Scripturje cx hac raethodo interpretandi in eo efl, quod eos eadera Ungua, qua primum fcripti fuerunt, non habeamus. EvangeUum enim fecundum Matthjeum, et fine dubio etiam Epifiiola ad Hebraeos, Hebraice ex corarauni opini- one fcripta fimt, qux. taraen non extant. De Ubro autera Jobi dubitatur, qua Ungua fcriptus fuerit. Aben Hezra in fuis commen- tariis affirraat, eiira ex aUa Ungua in Hebrjeara tranflatura fuilTe, et hanc elTe ejus obfcuritatis caufiira. De Ubris apocryphis nihil dico, quandoquideni longe didimilis funt authoritatis. Atque \vx. omnes hujus raetliodi interpretandi Scripturam ex ipfius, iiuam liabere polTumus, hifloria difficukates funt , quas enarrare fufceperam, quaf- que ego adeo raagnas exiflirao , ut affirraare non dubitem , nos verum Scripturje fenfiun pkirimis in locis vel ignorare, vel fine certitudine liariohiri. Verura enimvero hoc iterum contra notandum venit, has omnes difficukates irapedire tantura poiTe , quorainus raentera Prophe- tarum alTeciuamur circa res imperceptibiles, et quas tantura iraaginari, at non circa res, quas et intelleclu aflequi et quarura clarum poiTu- mus facile formare CDnccptum *: res enim, qus fua natura f^icile percipiuntur, nunquam tara obfcure dici polTunt, quin facile inteUi- gantur, juxta iUud proverbium, iiitelligenti dictim fat efl. EucUdes, qui non nifi res adraodura firapUces et maxime inteUigibiles fcripfit, facile ab unoquoque in quavis lingua expUcatur; non enim, ut ejus raentera aflfequaraur, et de vero ejus fenfu certi firaus, opus efi: integram Ungus, qua fcripfit, cognitionem habere, fed tantum admodura coraraunera et fere puerilem; non vitam, fludia, et raores authoris fcire, neque qua Ungua , cui, neque quando fcripferit, non » Cf. Annot. VIII. 474 '^ r a c t a t u s libri fortiinam nciiiic varias cjiis lcc^iones, ncc (iiKtniodo, ncc dcni- que iiuoriim concilio acceptus fucrit. Et iiuod hic de Eudide, id de omnibus, qui de rebus fua natura perccptibilibus fcripferunt , diccn- dum; adeoque condudimus, nos mentcm Scriptur;c circa docunicnta moralia ex ipfius, quam haberc polVumus, hilloria facile polVc afle- qui, et de vero ejus fenfu eflc certos, Vcra; enim pietatis docu- menta verbis ufitatifllmis exprimuntur, quandoquidem admodum communia, nec minus fimpHcia et intellectu facilia funt; ct (piia vera fahis ct bcatitudo in vcra animi ac(]uicfcentia confiftit, ct nos in iis tantum vere acquiefcimus, qua; chiriflimc intelhgimus, hinc evidentiflime fequitur, nos mentem Scriptura^ circa res fahitares et ad beatitudinem necefl^arias certo pofle aflc^iui; quare non eft, cur de rehquis finnis adeo folHciti : rehqua cnim, quandoquidcm ca ut plurimum Ratione et intenecliu complecl;i non pofliunus, phis curiofi- tatis quam utiHtatis habcnt. His exiftimo me veram mcthodum Scripturam intcrprctandi often- difle, meamque de eadem fcntcntiam fatis cxphcaflc. Pra^terca non dubito, quin unufquifque jam vidcat, hanc mcthodum nuhum Lumen praner ipfum Naturalc cxigere. Hujus enim hnninis natura et virtus in hoc potiflimum confiftit, quod res fcilicet obfcuras cx notis, aut tanquam notis datis, legitimis confequcntiis dcducat at^juc concludat; nec aHud eft quod hjec noftra methodus exigit : et quam- vis concedamus, eandem non fufiicere ad omnia, qujc in BibHis occurrunt, certo inveftigandum, id tamen non cx ipfuis dcfc(5tu oritur, fed ex eo, quod via, (^uam veram ct rectam efle docet, nun- quam fuerit culta, nec ab hominibus trita , adcoque fucccfl^u tem- poris admodum ardua et fcre invia facta fit ; ut cx ipfis difficuhatibus, quas retuH , chariffime conftare puto. Supereft jam, difcrepantium a nobis fentcntias examinare. Qua^ hic primum examinanda venit, corum cft fententia , qui ftatuunt , Lumen Naturale non habere vim ad Scripturam interprctandum, fcd ad hoc maxime rcquiri Lumen Supernaturale; (]uid autem hoc lumcn pra'tcr naturale fit, ipfis expHcandum rcHnquo. Ego faltem nihil aHud poffum conjicere, quam (juod ipfi obfcurioribus terminis etiam yoluerunt fatcri , fe de vcro Scriptura* fcnfu ut phirimum dubitare -. T h e o 1 o g 1 c o - P o 1 i t i c i Cap. VII. 475 fi cnim ;ul coriim cxplicationcs attcndimus, eas nihil fupranaturalc continerc, imo nihil nifi mcras conje6luras cHc repcricmus. Con- ferantur, fi phicet, cum expHcationibus eorum , qui ingenue faten- tur, fe nuUum knnen pra;tcr naturalc habcrc; ct plane confimiles reperientur, humana^ fcilicet, diu cogitata^, et cum hibore inventte. Quod autem ajunt, Lumen Naturale ad hoc non fufficere, falfum eflfe confl:at, tum ex eo, quod jara domonftravimus, quod difficul- tas interpretandi Scripturam nuUa orta efi: defectu virium Luminis Naturalis, fed tantum ex hominum focordia (ne dicam maUtia), (lui hifi:oriam Scriptura.% dum eam concinnare poterant, neglexerunt: tum ctiam ex hoc, quod (ut omnes, ni f\dlor, fatentur) hoc Lumen Supranaturalc donum fit divinum fidehbus tantum concefium. At Prophetfe et Apofi:oli non fidehbus tantiun, fed maxime infidclibus et impiis praedicare folebant, quique adeo apti erant ad mentem Prophctarum et Apofl:olorum intelligendam. Alias vifi efient Pro- phet^e et Apoftoli puerulis et infantibus pr^edicare , non viris Ratione prsditis : et fruftra Mofcs leges pra;fcripfifi"et, fi ipfie non nifi a fidelibus, qui nulla indigent lege , intelligi poterant. Quare qui Lumen Supranaturale quajrunt ad mentem Prophetarum et Apoftolorum intelligendam, ii fane Lumine Naturali indigcre videntur; longe igitur abeft, ut tales donum divinum fupranaturale habere exiftimem. Maimonidai alia plane fuit fententia: fenfit enim, unumquemque Scriptura^ locum varios, imo contrarios fenfus admittere, nec nos de vero uUius efie certos, nifi fciamus, locum illum, prout ifium inter- pretamur, nihil continere, quod cum Ratione non conveniat, aut quod ei repugnet; fi enim Rationi ex ipfius literafi fenfu reperiatur repugnare, quantumvis ipfe clarus videatur, locum tamen aliter in- terpretandum cenfet. Atque hoc cap. 25. part. 2. libri More Ne- buchim quam clariffime indicat; ait enim, jj^ imn^"i2 j^5< "'D V~l inr Dbirn 'inin bv DmD- D^^inD,- rx ^d m^m ubw~ \:?iTD- nj;^; j^bi D^: nvn nvn bv DmD- D^ii^nD- p rr~ b2^ ub^vr mm ]^^:v2 ^:b d^i;:^^ N^bi irj-r^ D^D^no -T -M •^bixi niD^j- npninn ir'i?i;^ idd D^iDb ub n^cx TDrnbi Dn,- D'piDD,- '^-idS inr D^biD^ ir^-o -21- bp inv 47<5 T r a c t ;i i u s ^:n UVi '^'■''to ijttod non fugimus dicere , imindum ftiijje ab merm^ fr'>pter textus , qui in Scriptura occurrunt de creationc mundi. Nom te.xtux , qui docent mundum ejje creatum , non plures funt iis , qui docent Deum effe corporeum; nec aditus ad eos explicandum , qui in hac materia de mundi creatione reperiuntur, nobis intercluft funt , nec etiam impediti, fed ipfos explicare potuijjemus , ftcut fecimus citm cor- poreitatcm a l)eo removimus ; et forte hoc multo facilius faclu cfjet, et magis commode potuifentus eos explicare et muudi ivtcrnitatem fta- tuminare, quam cum explicuitnus Scripturas , tit removeremtis , Deuin benedictum ejjc corporcum. ,'tt ut hoc non facercm, ct ne hoc credam (mundiim ililicct cire a;ternum), dua catifa mc movcnt. I. qtiia clara demonflratione conftat , Deum uon ejfe corporciim, ct neccfe eft , omnia illa loca explicare , qtiorum litcralis fciifiis demonftrationi repugnat; nam certtitn eft , ea ncccftario ttim cxplicationcm (aliam pra.'tcr litcra- lem) habere. At mtindi aternitas niilla demonftratione oftcnditur ; adeoquc non eft necefte Scripturis vim facere eafqiic explicare propter apparentetn opinionem , ad ctijus contrariam inclinarc, aliqiia fuadente rationc , poffemus. Scctinda caufa , qiiia crcdere , Dctim effe incorpo- reum, fundamcntalibus Legis non repugnat, etc, fed muiidi atcrnitatctn credere, eo modo qtio Ariftoteli vifum fuit, Legem a ftio ftindamento deftruit , ctc. Ilsec funt vcrba INIaimonida} ; ex quibus evidcnter fe- (luitur id, quod modo diximus; fi enim ipfi conftarct cx Rationc, mundum elTe a.'ternum, non dubitarct Scripturam torcjuere et expli- care, ut tandem hoc idem ipfum docere vidcrctur. Imo ftatim ccr- tus cflct, Scripturam, (luanKjuam ubicpic apcrtc rcclamantcm, lianc tamen mundi sternitatcm docere voluitfc; adco^pie dc vcro fcnfu Scriptura?, (juantumvis claro, non poterit cflc ccrtus, (]uamdiu dc Tei veritate dubitare poterit, aut (piamdiu de eadcm ipfi non conftet. Nam (juamdiu de rei vcritatc non conftat, tamdiu nefcimus, an rcs cum Ratione convcniat, an vcro cidcm reput^nct; et confc^iuenter etiam tamdiu nefcimus, an litcralis fenfus verus fit an falfus. Qu£e quidem fententia fi vcra eflet, abfolute concederem, nos alio prster i » AUas: D^DinD"' Theologico-Politici Cap. VII. 477 Lumen Naturale indigere ad Scripturam interpretandam. Nam fere omnia, m\x in Scriptis reperiuntur, deduci nequeunt ex principiis Lumine Naturali notis (ut jam oftendimus); adeoque dc eorum veri- tate ex vi Luminis Naturalis nihil nobis conftare poteft, et confe- quenter nequc etiam de vero fenfu et mente Scriptura.^, fcd ad hoc alio necellario lumine indigeremus. Deinde, fi ha.'c fententia vera effet, fequeretur, quod vulgus, qui ut plurimum demonftrationes ignorat, vel iis vacare nequit, de Scriptura nihil nifi ex fola autho- ritate et teftimoniis philofophantum admittere poterit, et confequenter fupponere debebit, Philofophos circa ScripturEB interpretationem er- rare non poffe , quje Hme nova effet Ecclefiai authoritas , novumque fiicerdotum vel Pontificum genus, quod vulgus magis irrideret quam veneraretur. Et quamvis noftra methodus lingua; Hebrcea; cognitio- nem exigat, cujus etiam ftudio vulgus vacare non poteft, nihil tamen fimile nobis objici poteft; nam vulgus Jud^eorum et gentiUum, quibus olim ProphetcC et Apoftoli pra;dicaverunt et fcripferunt, lin- guam Prophetarum et Apoftolorum intelhgebant, ex qua etiam men- tem Prophetarum percipiebant; at non rationes rcrum quas prjedica- bant, qiias ex fententia Maimonid^e etiam fcire deberent, ut mentem Prophetarum capere poffent. Ex ratione igitur noftrai methodi non fequitur, neceffirio vulgus teftimonio interpretum acquiefcere; oftendo enim vulgus, qiiod Hnguam Prophetarum et Apoftolorum callebat; at Maimonides nuUum oftendet vulgus, quod rerum caufas intelligat, ex quibus eorum raentem percipiat. Et quod ad hodiernum vulgus attinet, jam oftendimus, orania ad falutera neceffaria, quaravis eorum rationes ignorentur, facile tamen in quavis lingua poffe percipi, propterea quod adeo communia et ufitata funt; et in hac percep- tione, non quidera in teftiraonio interpretum, vulgus acquiefcit; et quod ad reliqua attinet, eandem in his cura doftis fequitur fortu- nam. Sed ad Maimonida; fententiam revertamur, atque ipi\im accu- ratius exarainemus. Primo fupponit, Prophetas in oranibus inter fe conveniffe, fummofque fuiffe Philofophos et Theologos; ex rei enim veritate eos conclufiffe vult : atqui hoc falfum effe in Cap. a. often- dimus. Deinde fupponit, lenfum Scripturai ex ipfa Scriptura con- ftare non poffe; rerum enim veritas ex ipfa Scriptura non conftat 478 T r a c t ;i t u s (utpote qua; nihil demonftrat, nec rcs dc iiuibus luciuitur pcr dcfi- niiiones et primas fuas caufas docet); quare ex lententia Maimonida.' neque cjus verus renfus ex ipla conllarc poteft, adeoque ncque ab ipla erit petendus. Atqui hoc etiam ralfum clVe, c\ hoc Capite conftat: oftendimus enim ct rationc ct cxemplis, rcnrum Scripturse cx ipfa Ibla Scriptura conftare, ct ab ipfa ibhi, ctiam cum dc rebus loquitur Lumine Naturali notis, pctcndum. Supponit denique, nobis licerc lecundum noftras pneconccptas opinioncs Scriptura' vcrba explicarc, torqucrc, ct htcralcm lcnruni, (luamijuam perfpediflimum five exprcfliflimum, negare, ct in ahum (picmvis mutarc. Quani qui- dem hcentiam, pranerquam (luod ipfa ex diametro iis^ (juic in hoc Capite et ahis dcmonftravimus, repugnat, ncmo non videt nimiam ct temerariam circ. Scd magnam hanc hbcrtatcm ipfi conccdanuis; (juid tandem promovet ? Niliil fane ; qua: cnim indemonftrabilia iunt , ct q\ix maximam Scriptura: partcm componunt, ha'c Ratione invcftigare non potcrimus, necjue cx hac norma cxplicarc nc^pic intcrprctari ; cum contra , noftram methodum inicciucndo, plurima hujus gcncris explicare ct de iis fecure diflTererc poilumus, iit jam ct ratione, et ipfo fa^fto oftcndimus ; qua: autcm fua natura perccptibilia iunt, eorum ienfus iacile, ut jam etiam oftendimus, cx folo orationum contextu elicitur. Quarc ha.'c methodus plane inutilis eft. Adde (]uod omnem certitudinem, quam vulgus cx fincera le(5tionc, et quam omnes aliam methodmn infequendo de feniu Scriptura; habcre poifunt , plane iis adimit. Quapropter hanc Maimonida; fentcntiam ut noxiam, inutilem, ct abfurdam cxplodimus. Quod porro Pharifa^orum traditioncm attinet, jam fupra diximus , eam fibi non conftare; Pontificum autcm Romanorum authoritatcm luculentiori teftimonio indigerc; ct nulla alia de cauia hanc rcprobo. Nam ii cx ipfa Scriptura eam nobis xquQ ccrto oftendcre *, ac Judxorum Pontificcs olim potcrant, niliil mc movcret , (juod inter Romanos Pontifices repcrti fucrint htcrctici et impii; cum olim intcr llcbra;(jrum Pontiliccs ctiam rcpcrti fucrint ha^retici et impii, (pii finiftris mcdiis Pontificatum adcpti funt , pcncs (juos tamen ex ' Sc. pojj^cnl. Theologico-Politici Cap. VII. 4^9 ScripturfE mandato rumma erat poteftas legem interpretandi, Vide ])eut. * cap. 17. verl". 11, 12. et cap. 33. verf. 10. et Malach. cap. 2. verf. 8. At quoniam nulUim tale teftimonium nobis oftendunt, eorum authoritas admodum fufpecta manet; et ne quis, exemplo Pontiiicis Hebra^orum deceptus, putet religionem Catholicam etiam indigere Pontifice, venit notandum, quod leges Mofis, quia publica jura Patrice erant, indigebant neceffario, ut confervarentur, authoritate quadam pubHca; fi enim unulquifiue libertatem haberet jura publica ex fuo arbitrio interpretandi, nulla refpublica fubfiftere poffet, fed hoc ipfo ftatim diffolveretur, et jus pubUcum jus effet privatum. At ReUgionis longe alia eft ratio. Nam quandoquidera ipfa non tam in actionibus externis quam in animi fimpUcitate et veracitate confiftit, nuUius juris neque authoritatis pubUcs eft. Animi enim UmpUcitas et veracitas non imperio legum, neque authoritate pubUca,hominibus infunditur, et abfoUite nemo vi aut legibus poteft cogi ut fiat bea- tus, fed ad hoc requiritur pia et fraterna monitio, bona educatio, et fupra omnia proprium et liberum judicium. Cum igitur fummum jus Ubere fentiendi , etiam de ReUgione, penes unumquemque Ut, nec poflit concipi, aUquem hoc jure decedere poffe, erit ergo etiam penes unumquemque fummum jus fummaque authoritas de Religione libere judicandi , et confequenter eandem fibi explicandi et interpre- tandi; nam nuUa aUa de caufa fumma authoritas leges interpretandi, et fumraiim de rebus pubUcis judicium, penes raagiftratura eft, quam quia pubUci juris funt : adeoque eadera de caufa fumma authoritas ReUgionem expUcandi, et de eadera judicandi, penes unumquemque erit, fcilicet quia uniufcujufque juris eft. Longe igitur abeft, ut ex authoritate Pontificis Hebra;orum ad leges Patris interpretandura poflfet concUidi Roraani Pontificis authoritas ad interpretandum reU- gionem; cum contra, hanc unumquemque maxime habere, taciUus ex iUa concludatur. Atque etiam hinc oftendere poflumus, noftram methodum Scripturam interpretandi optimam eile. Nam, cum maxima authoritas Scripturara interpretandi apud unmnquemque fit, inter- pretandi ergo norma nihil debet elTe pra^ter Lumen Naturale omnibus Bruder. — Ed. Pr. : Exod. 480 T r a c t a t u s commune ; non ullum liipra naturam lumcn , neque ulla externa authoritas; non etiam debet elTe adeo ditVicilis, ut non nili ab acutiflimis Philofophis dirigi poflit, led naturali et comnnini hominum ingenio et capacitati accommodata , ut nortram clVc ollendimiis. Vidimus enim, eas, quas jam liabct, dinicultatcs ortas fuille ab hominum focordia, non autem ex natura methodi. CAPUT VIII. //; qtio ojiendittir, Pentatetichon et libros Jofua , Jtidiciim, Rtit y Samtielis , et Regtim non ejfe atitographa. Deinde inquirittir , an eorum omnitim Scriptores plures ftierint , an tinus tanttm , et quinam. In prDecedcnti Capite de fundamentis et principiis cognitionis Scripturarum egimus, eaque nulla alia elVe oflendimus, quam harum finceram hiftoriam. Hanc autem, quanquam apprime neceflariam, Veteres taraen neglexifl^e, vcl, fi quam fcripferint aut tradiderint, temporum injuria periifle, et confequcnter magnam partcm funda- mentorum et principiorum hujus cognitionis intercidifle. Quod adhuc tolerandum efl^et, fi pofteri intra veros limites fe continuiflent, et pauca, quse acceperant aut invenerant, bona cum fide fucceflbribus fuis tradidiflent , nec nova ex proprio cerebro excuflTifl^ent : quo factum eft ut Scriptutce hiftoria non tantum imperfecla , fed etiam mendofior manferit , hoc eft , ut * fundamenta cognitionis Scriptu- rarum non tantum pauciora, ut iis integra fuperftrui poflit, fed etiam vitiofa fint. Ha^c emendare, et commupia Theologia.' pra.>judicia tollere, ad meum inftitutum fpectat. At vereor, ne nimis fero hoc tentare aggrediar; res enim eo jam ferme pervenit, ut homines circa hoc non patiantur corrigi, fed id, quod fub fpecie Religionis amplexi funt, pertinaciter defendant; ncc ullus locus Rationi, nifi apud pauciflimos (fi cum reliquis comparcntur) relictus videtur, adeo ♦ Duobus verficulis jaiii in editionc B pcrmutatis, ab lioc inde ioco ufquc ad vcrba Uac emendare orationis ordo turbatus erat. Theologico-Politici Cap. VIII. 481 late ha^c prcejudicia hominum mentes occupaverunt. Enitar tamen , remque experiri non dellnam, quandoquidem nihil eft, cur de hac re prorlus fit defperandum. Ut ea autem ordine oftendam, a prsjudiciis circa veros Scriptores Sacrorum Librorum incipiam; et primo de fcriptore Pentateuchi ; quem fere omnes Mofen eflfe crediderunt, imo adeo pertinaciter defenderunt Pharifjei, ut eum haireticum habuerint, qui aliud vifus eft fentire. Et hac de caufa Aben Hezra, Uberioris ingenii Vir, et non mediocris eruditionis, et qui primus omnium , quos legi, hoc prxjudicium aniniadvertit, non aufus eft mentem fuam aperte expU- care, fed rem obfcurioribus verbis tantum indicare; qus ego hic clariora reddere non verebor, remque ipfam evidenter oftendere. Verba itaque Aben Hezrje , quse habentur in fuis commentariis fupra Deuteronomium *, hsc funt. U^2^~ IID pnn Di Jod cum "i Vau , i Dalet cura -) Res, etc. E. g. , ubi lib. 2. Sara. cap. 5. vf. pa^nult. fcribitur 1i;D'i7D et in eo (tempore) quo ^//^/dd n"!"in "'''Dl 1D1D1 min "'"IQI <^^'-^'"^ -^- Jehnda mwine Rabi , qiiaji- veriint periti abfcondere libriim Ecclefiajlis, qiiia ejiis verba verbis Legis (NB. libro lcgis Moiis) reptignant. Ciir autem ipfiim non abfconderiint ? qiiia fectindiim Legem incipit et feciindtim Legem definit. Et paulo infra ^'^yh V27pD "'btt^D 1DD TXT et etiam libriim Pru- verbioriim quafivertint abfcondere, etc. Et deniquc ejurdem Traftatus cap. I. foi. 13. pag. 2. n^pin p n^jn: 2'ob 'i?^x- imN iidt did n-i^n ^i::i i^iniD v^^n vn^ bi^pin^ icd tj33 x^" xbr^^px-^; v:^? profecio illiim viriim benignitatis catifi nomina, ctii nomen Ncghtinja filitis Hiskia; nam ni ipfe ftiiffet, abfcondittis ftiijfet liber Ezechielis, qiiia ejtis verba verbis legis repiignabant , etc. Ex quibus clariflime fequitur, legis peritos concilium adhibuilVe, qualcs libri ut l;icri elTent recipiendi , et quales excludendi. Qui igitur de omnium autho- ritate certus elTe vult, confiHum de integro ineat, et rationem cujufque exigat. Jam autem tempus eflTet, libros etiam Novi Teftamenti eodcm modo examinare. Sed quia id a Viris cum fcientiarum tum maximc lingua- rum peritiflirais factum elTe audio ; ct etiam quia tam cxactam lingua.' Gra;ca: cognitionem non habeo, ut haiic provinciam fufcipcrc au- deam, et denique quia librorum, qui Hebri^a lingua fcripti fucrunt, exemplaribus deftituimur, ideo huic negotio fupcrfedcrc malo. Atta- men ea notare puto, qua; ad meum inftitutum maxime faciunt, de quibus in fequentibus. CAPUT XI. Inqiiirittir, an Apoftoli Epiftolas ftias tanqtiam /Ipoftoli et Propheta, an vero tanqtiam Dodtores fcrij>ferint. Deinde Apoftolortim officiiim oftenditiir. Nemo, qui Novum Tcftamcntum legit, dubitare poteft, Apoftolos Prophetas fuiffe. Verum, quia Propheta- non fcmper cx revclatione loquebantur, fed contra admodum raro, ut in finc Cap. i. oftendi- Theologico-Politici Cap. XI. §t$ mus, dubitarc poflumus, num Apoftoli tanquam Propheta^ ex revela- tione et expreflb mandato, ut Mofes, Jeremias, ct aHi, an vero tanquam privati vel doctores Epiftolas fcripferint; pra^fertim quia in Epift. ad Corinth. i. cap. 14. verf 6. Pauhis duo pra^dicandi genera indicat, ex revelatione unum, ex cognitione alterum; atque ideo, inquara, dubitandum, an in Epiftolis prophetent, an vcro doceant. Verum ft ad earum ftyhim attendere vohimus , euni a ftylo prophetife aheniffimum inveniemus. Nam Prophetis iifitatiffimum erat, ubique teftari, fe ex Dei edicto loqui, nempe, /ic dicit Deus , ait Deiis exercitiium f edictum Dei , etc; atque hoc non tantum videtur locum habuiffe in pubhcis Prophetarum concionibus, fed etiam in EpiftoUs, qute revelationes continebant, ut ex iUa Elis Jehoramo fcripta patet (vide hbr. 2. Paral. cap. 21. verf 12.), qiis etiam incipit nin'' "IDX mD fic dicit Deus. At in Epiftohs Apoftolorum nihil fimile legimus, fed contra in i. ad Corinth. cap. 7. verf 40. Pauhis fecundum fuara fententiam loquitur. Imo perphirimis in locis animi ambigui et per- plexi modi loqucndi occurrunt; ut (Epift. ad Rom. cap. 3. vf. 28.) arbitramur* igitur, et (cap. 8. vf 18.) arbitror enim ego, etadhunc modum phira. Pra^tcr ha;c ahi inveniuntur modi loquendi, ab autho- ritate prophetica plane remoti , nempe , hoc autem dico ego , tanquam infirmus, non autem ex mandato (vide Epiftol. ad Corinth. i. cap. 7. verf. (5.) ; confiUum do tanquam vir, quia Dei gratia fidelis eft (vide ejufdem cap. 7. verf 25.), et fic afia muka; et notandum, quod, cura in praidiclo cap. ait, fe pra^ceptum Dei vel raandatum habere vel non habere, non intelhgit pra^ceptura vel raandatum fibi a Deo revelatum, fed tantum Chrifti documentaj, qua^ difcipulos in monte docuit. Pneterea, fi ad moduni etiam attendamus , quo in his Epi- ftohs Apoftoh doftrinam Euangehcam tradunt, eum etiara a modo Prophetarura valde difcedere videbiraus. Apoftoh naraque ubique ratiocinantur, ita ut non prophetare fed difputare videantur; Prophe- tiae vero contra mcra tantum dogmata et decreta continent, quia in iis Deus quafi loquens introducitur, qui non ratiocinatur, fed ex ab- foluto fua; natunt imperio decernit. Et etiani quia Propheta^ autho- * Cf. Aiinot. XXVI. 5id T r a c t a t u s ritas ratiocinari non patiiur; (iiiifquis cnim vult lua dogniata rationc contirmare, eo ipfo ea arbitrali uniufcujufquc judicii» fubmittit. Quod etiani Paulus, quia ratiocinatur, fecilVc vidctur; qui in Epift. ad Corinth. i. cap. lo. vcrf. 15. ait, tamquom fapientibus loquor, judicate vos id quod dico. Et deniiiuc quia Prophct;u rcs rcvehitas non c\ virtute Luminis Naturahs, hoc eft, non ratiocinando pcrcipicbant, ut in Cap. I. oftcndimus. Et quamvis in quinque hbris etiam quicdam per illationem conchidi videantur; fi quis tamen ad ea attendcrit, eadem nuUo modo tanquam peremtoria argumcnta fumi polfc videbit. Ex. gr. cum Mofes Deuter. cap. 31. verf. 27. Ifraiihtis dixit, fi , dmn ego vobifcum vi.xi , rebelles fuifiis cotitra Deu7}i,multo magis poftquam mortuus ero. Nullo modo intehigendum eft, quod Mofes ratione convincere vult , Ifrachtas poft ejus mortem a vero Dei cultu necedlirio deflcxuros; argumentum enim falfum elTet, quod etiam ex ipfa Scri- ptura oftendi poflet : nam Ifraehtai conftanter perfeverarunt vivente Jofua ct Senibus, et puftea etiam vivente Samuele, Davide, Salo- mone , etc. Quare vcrba illa Mofis morahs locutio tantum funt, qua rethorice, et prout futuram popuh defectionem vividius imaginari po- tuerat, pra.'dicit. Ratio autem, cur non dico, Mofcn ex fe ipfo, ut populo fuara pra^diclionemverihmilem faceret, et nontanquamProphetam ex revelatione ha;c dixifl^c, cft, quia verf 21. cjufdem cap. narratur, Deum hoc ipfum Mofi aliis verbis revelavifl^e; quem fane non opus erat, verifimihbus rationibus certiorem de hac Dei pra;dictione et decreto reddere, at necefl^e erat, ipfam in ipfius imaginatione vivide repraefentari , ut in Cap. i. oftendimus; quod nuUo mehori modo fieri poterat, quam pra^fentem popuh contumaciam, quam fa^pe cxpertus fuerat, tanquam futuram imaginando. Et ad hunc modum omnia argumenta Mofis, qua in quinque Hbris reperiuntur, intclli- genda funt; quod fcihcct non funt cx fcriniis Rationis defumpta, fed tantum diccndi modi, quibus Dei decreta eflicacius exprimcbat, et vivide imaginabatur. Nolo tamen abfolutc negare, Prophetas cx revelatione argumcntari potuifl^e, fed hoc tantum aflirmo, quo Pro- pheta; magis legitime argumentantur, eo corum cognitio, (luam rci revelata* habent, ad naturalem magis accedit; atque ex hoc maximc dignofci, Prophetas cognitioncm fupra naturalem habere , quod fcih- Thcologico-Politici Cap. XI. 51,7 cet piira dogmata five dccreta five fi:inentias loquantur; et ideo fiuTimum Prophetam Mofen nuUum legitimum argumentum fecifie; et contra longas Pauli deducliones et argumentationes, quales in Epift. ad Romanos reperiuntur, nullo modo ex revelatione fupcrnaturali fcriptas fuifie concedo. Itaque tam modi loquendi quam dilTerendi Apoftolorum in Epiftolis clariffime indicant , eafdem non ex revelati- one et divino mandato, fed tantum ex ipforum naturali judicio fcrip- tas fuifte, et nihil continere pra^ter fraternas monitiones mixtas urbanitatc (a qua fane prophetica authoritas plane abhorret), qualis eft illa Pauli excufatio in Epift. ad Rom. cap. 15. vf. 15., paulo audacius fcripfi vobis , fratres, Poifumus prsterca hoc ipfum ex eo concludere, quod nullibi legimus, quod Apoftoli juffi fint fcribere, fed tantum pra^dicare quocunque irent, et dicla fignis confirmare. Nam eorum praifentia et figna abfolute reqinrebantur ad gentes ad Religionem convcrtendas, eafque in eadem confirmandas, ut ipfe Paulus in Epift. ad Rom. cap. i. vf n. expreflTe indicat; -////rt^iWrt^if, inquit, defidero ut vidcam vos , ut impertiar vobis donum Spiritus ut confirmcmini. At hic objici poflet, quod eodem modo polTemus con- cludere , Apoftolos nec etiam tanquam Prophetas prasdicavifle : nam cum huc aut illuc prtedicatiun ibant , id non ex expreffo mandato, ficuti olim Propheta;, faciebant. Legimus in Veteri Teftamento, quod Jonas Niniven pra^dicatum ivit, ac fimul quod eo exprefle milTus eft, et quod ei revelatum fuerit id, quod ibi praedicare debe- bat. Sic etiam de Mofe prolixe narratur, quod in iEgyptum tan- quam Dei legatus profccl:us eft, et fimul, quid populo Ifraelitico et Regi Pharahoni dicere, et quxnam figna ad fidem faciendam coram ipfis facere tenebatur. Efaias, Jeremias, Ezechicl, expreife jubentur Ifraelitis prsdicare. Et denique nihil Prophetce prjedicaverunt, quod Scriptura non teftetur, eos id a Deo accepiffe. At de Apoftolis nihil fimile , cum huc aut illuc ibant prsdicatum , in Novo Teftamento , nifi admodum raro, legimus. Sed contra qusdani reperiemus, quje expreife indicant , Apoftolos ex proprio confilio loca ad prjedicandum elegifle: ut contentio illa ad diffidium ufque, Pauli et Barnabae, de qua vide A61. cap. 15. vf. 37, 38 *, etc. Et quod fjepe etiam fruftra ♦ Ed. Pr.: 17, 18, 5 1 8 T r a c t a t II s aliquo ire tentaverint, ut idem Paulus in Epift. ad Rom. cap. i. vf. 13. tcftatur, nempe his temporibus multis volui icnire ad vos et prohibitus fum ; et cap. 15. vf. aa., propter hoc impeditus fum tem- poribus multis , quominus venirem ad %'os ; et cap. denique ult. Epift. ad Corinth. i. vf. 12., de Apollo autem fratre meo multum petii ab eo, ut proficifceretur ad yos cum fratribus , et omnino nulla erat ei voluntas , ut veniret ad vos ; cum autem ei erit opportunitas,etc.(^\Miie tam ex his modis loquendi, et contentione Apoftolorum, quam ex eo quod nec, cum ad prsdicandum aliquo irent, teftetur Scriptura, ficut de antiquis Prophetis, quod ex Dei mandato iverint, conclu- dere debueram, Apoftolos tanquam Doctores, et non tanquam Pro- phetas etiam praedicavifle. Verum hanc quaeftionem facile folvemus, modo attendamus ad difterentiam vocationis Apoftolorum et Prophe- tarum Veteris Teftamenti. Nam hi non vocati funt ut omnibus nationibus praedicarent et prophetarent, fed quibufdam tantum pecu- liaribus; et propterea exprelTum et fingulare mandatum ad unam- quamque requirebant. At Apoftoli vocati funt, ut omnibus abfohite prjedicarent, omnefque ad Religionem converterent. Quocunque igitur ibant, Chrifti mandatum exequebantur; nec ipfis opus eratut, antequam irent, res prsedicandje iifdem revelarentur, difcipulis fcilicet Chrifti, quibus ipfe dixerat, /juum atitem tradiderint vos , ne fitis folliciti, quomodo aut quid hquamini ; dabitur enim vobis in illahora, quid loquemini , etc. (vide Matth. cap. 10. vf. 19, 20.). ConcUidimus itaque, Apoftolos ea tantum ex fingulari revelatione habuifTe, qua; viva voce praedicaverunt, et fimul fignis confirmaverunt (vide quae in initio 2, Cap. oftendimus); qus autem fimpliciter, nuUis adhibitis, tantiuam teftibus, fignis, fcripto vel viva voce docucrunt, ea ex cognitione (naturali fcilicet) locuti funt vel fcripfcrunt; qua de rc vide Epift. ad Corinth. i. cap. 14. vf. 6. Nec hic nobis moram injicit, quod omnes Epiftolje cxordiantur ab Apoftolatus approbati- onc; nam ApoftoHs, ut mox oftcndam , non tantum virtus ad pro- phetandum, fcd etiam authoritas ad docendum concclTa cft. Flt liac ratione concedimus, eos tanquam Apoftolos fuas Epiftohis fcripfilVc, et hac de caufa cxordium a fui Apoftolatus approbationc unum- quemque fumfifle; vel forte, ut animum lectoris facilius fibi con- Theologico-Politici Cap. XI. 519 ciliarent, et ad attentioncni cxcitarent, voluerunt ante omnia teftari, fe illos effe, qui omnibus fidelibus ex fuis prEedicationibus inno- tuerant, et qui tum claris teftimoniis oftenderant, fe veram docere Religionem et falutis viam. Nam qujecunque ego in hifce EpiftoHs dici video de Apoftolorum vocatione, et Spiritu vSancto et divino quem habebant, ad eorum, quas habuerant, praedicationes referri video, iis tantum locis exceptis , in quibus Spiritus Dei et Spiritus Sanclius pro mente fana, beata, et Deo dicata, etc. (de quibus in primo Cap. diximus) fumitur. Ex. gr. in Epift. ad Corinth. i.cap. 7. vf 40. ait Pauhis, beata autem eft fi iia maneat feciindum fententiam meam; puto autem etiam ego, quod Spiritus Dei fit in me. Ubi per Spiritum Dei ipfam fuam mentem intelHgit, ut ipfe orationis con- textus indicat; hoc enim vult: viduam, qu^e fecundo non vult nubere marito, beatam judico fccundum meam fententiam, qui ccelebs vivere decrevi , et me beatum puto. Et ad hunc modum aHa reperiuntur , qu£e hic adferre fupervacaneum judico. Cum itaque ftatuendum fit, Epiftolas Apoftolorum a folo Luminc NaturaH diclatas fuiiVe, viden- dum jam eft, quomodo ApoftoH ex fola naturaH cognitione res, quje fub eandem non cadunt, docere poterant. Verum fi ad illa, qus circa Scripturs interpretationem Cap. 7. hujus Tractatus dixi- mus, attendaraus, nuUa hic nobis erit difficultas. Nam quamvis ea, qua; in BibHis continentur, ut pkirimum noftrum captum fuperent, polTumus tamen fecure de iifdem dillerere, modo nuUa aHa principia admittamus quam ea, quai ex ipfa Scriptura petuntur; atque hoc eodem etiam modo ApoftoU ex rebus, quas viderant, quafque audi- verant , et quas denique ex revelatione habuerant , miilta conchidere et eHcere, eaque homines, fi Hbitum iis eflet, docere poterant. Deinde, quamvis ReHgio, prout ab ApoftoHs praedicabatur, nempe fimpHcem Chrifti hiftoriam narrando, fub Rationem non cadat, ejus tamen fummam, qua^ potiftimum documentis moraHbus conftat, ut tota Chrifti doclrina *, poteft unufquifque Lumine NaturaH facile affequi. Denique Apoftoli non indigebant lumine fupernaturaH ad ReHgionem, quam antea fignis confirmayerant, comrauni hominum * Cf. Annot. XXVIl, 520 T r ;i c t .1 1 u s captui ita accommodandam , ut facile ab unoiiuoiiuo e\ animo acci- peretur; neque etiam eodem indiT;ebant ad liomincs de cadem monen- dos; atque Iiic finis Epiftolarum eft, homines lcilicct ca via docere ct moncre , quam unufquifque Apoftolorum optimam judicavit ad cofdem in Religione confirmandos, Et hic notandum id, quod paulo ante diximus, nempc quod Ap ejus Juftitiai et Charitatis. Qua.' ambo ex ipfa Scriptura fiicile demonftrantur. Nam 1. evidentifiime fequitur e\ Exodi cap. 6. vf. 2., ubi Deus iNIofi, ad finguhirem gra- tiam ipfi hirgitam indicandam, ait pnjf^ bx DniDX bx XIXI Abrahaim , JJoaco, et Jacobu Deo Sadai , fed nomine meo Jehova non fum cognitus ipfis: ubi ad meHorem explicationem notandum, El Sadai fignificare Hebraice Deum, qui fufficit, quia unicuique, quod ei fufficit, dat; et quamvis fa.'pe Sadai abfolute pro Deo fumatur, non dubitandura tamen eft, quin ubique nomen El Deus fubintelli- gendum fit. Deinde notandum, in Scriptura nullum nomen pra.'ter Jehova reperiri, quod Dei abfolutam elVentiam, fine relatione ad res creatas, indicet. Atque ideo Hebra^i hoc foluni nomen Dei efle proprium contendunt, reliqua autem appeUativa efle; et revera reU- qua Dei nomina, five ea fubftantiva fint five adjeftiva, attributa funt, quae Deo competunt , quatenus cum relatione ad res creatas confideratur, vel per ipfas manifeftatur. Ut S"^ t^h vel cum litcra r; He paragogica nbx Eloah *, quod nihil aliud fignificat quam potcn- tem , ut notum, ncc Deo corapetit nifi per excellentiara, ficuti cum Paulum Apoftolum appeUamus; aUas virtutej ejus potentia; expU- cantur, ut El (potens), magnus, tremendus, juftus, mifericors, etc, vel ad omnes comprehendendas fimul hoc nomen in pluraU numero ufurpatur et fignificatione finguLiri, quod in Scriptura freijuentifli- mum. Jam cjuandoquidem Deus Mofi dicit, fe nomine Jehova non ♦ £d. Pr. : Eloha; at vide Auctoris Coiiip. Grainiii. L. 11. cp. 3. Theologico-Politici Cap. XIII. 533 fuifle patribus cognitum, fequitur, eos nullumDei attributum noviflTe, quod ejus abfolutam effentiam explicat, fed tantum ejus effecta et promilTa, hoc eft ejus potentiam, quatenus per res vifibiles mani- feftatur. Atqui hoc Deus Mofi non dicit ad eofdem infidelitatis accufandum, fed contra ad eorum credulitatem et fidem extollendam; qua, quamvis non aeque fingularem Dei cognitionem ac Mofes ha- buerint, Dei tamen promiffa fixa rataque crediderunt; nonutMofes, qui, quamvis fublimiores de Deo cogitationes habuerit, de divinis tamen promiflis dubitavit, Deoque objecit, quod, loco promifTje falutis, Judaeorum res in pejus mutaverit. Cum itaque Patres Dei fingulare nomen ignoraverint, hocque Deus Mofi dicat factum, ad eorum animi fimplicitatem et fidem laudandam, fimulque ad comme- morandam fingularem gratiam Mofi concefl"am; hinc evidentiflime fequitur, id quod primo loco ftatuimus, homines ex mandato non teneri Dei attributa cognofcere, fed hoc peculiare efle donum qui- bufdam tantum fidelibus concefliim; nec operje pretium eft, hoc pluribus ScripturjE teftimoniis oftendere; quis enim non videt, divi- nam cognitionem non fuiflfe omnibus fidelibus jequalem? et neminem poflTe ex mandato fapientem eflfe, non magis quam vivere et eflfe? Viri, mulieres, pueri, et omnes, ex mandato obtemperare quidem aeque poflTunt, non autem fapere. Quod fi quis dicat, non eflfe qui- dem opus Dei attributa intelligere, at omnino fimpliciter, abfque deraonftratione , credere ; is fane nugabitur. Nam res invifibiles , et quje folius mentis funt objecla, nullis aliis oculis videri poflfunt, quam per demonftrationes; qui itaque eas non habent, nihil harum rerum plane vident; atque adeo quicquid de fimilibus auditum refe- runt, non magis eorum mentem tangit five indicat, quam verba pfittaci vel automati, qu£e fine mente et fenfu loquuntur. Verum, antequam ulterius pergam, rationem dicere teneor, cur in Genefi fjepe dicitur, quod Patriarchae nomine Jehova praedicaverint, quod plane jam dictis repugnare videtur. Sed fi ad illa, quse Cap. 8. oftendimus, attendamus, focile hxc conciliare poterimus ; in pra^dicto enim Cap. oftendimus, fcriptorem Pentateuchi res et loca non iifdem prjEcife nominibus indicare, qus eodem tempore, de quo loquitur, obtinebant, fed iis, quibus tempore fcriptoris melius innotuerant, 534 T r a c t a t u s Deus igitur in Genefi Parriarchis prsdicatus nomine Jehova indicatur, non quia Patribus hoc noniinc innotuerat, fed ciuia hoc nomen apud Judjcos runimx' erat revereniia; : hoc, imiuam, nccelVario dicen- dum, quandoquidem in hoc noftro textu Exodi expreffe dicitur, Deum hoc nomine non fuifle cognitum Patriarchis, et etiam quod Exodi cap. 3. 13. Mofes Dei nomen fcire cupit : ijuod fi antea notura fuilVet, fuilVet faltem et ipfi etiam notum. Conchidendum igitur ut volebamus ; nerape , fideles Patriarchas hoc Dei nomen ignora- viffe, Deique cognitionera donum Dei, non autera raandatum efle. Tempus igitur eft, ut ad fecundum tranfeamus, ncmpe ad often- dendum, Deum nullam aUam fui cognitionem ab hominibus per Pro- phetas petere, quam cognitionem diviuce fua; Juftitis et Charitatis, hoc eft taUa Dei attributa, qu«e homines certa vivendi ratione irai- tari poflunt: quod quidem Jeremias exprcfliflimis verbis docet, Nam cap. 22. vf. 15, 16. de Rege Jofia loquens hxc ait, ^^^ j^":),-! ^"'Di^ Dito Ti< iVDi^i ^iv n n i'? 21D TX * Mpiij"! od;:;q nw^ r^r^m 131 M^-"' DW ^mX nvm XM ith~ lb J^^Jier wus quidem comedit et bibit , et fecit judicium et juflitiam, tum ei bene fuit; judicavit jus pauperis et indigentis , tum ipfi bene fuit; nam NB. hoc ejl me cognofcere, dixit Jehova. Nec minus clara funt, quse habentur cap. 9. vf. 23. ♦*, nempe j;^''! '?J^n '^'jnnDn bSin^ nXTD %* -jX ''n'j-:n nbxD o |nx2 r^^^^-^y od\:;d idh 'm mn'' ""iK "»3 ^mx mIm'' DW f^ fe jure, quod in omnia habet, celTurinn, et abfolute neminem promiffis ftaturum, nifi ex metu majoris mali vel fpe majoris boni. Quod ut melius intelligatur, ponatur, Latronem me cogere , ut ei promittam, me mea bona, ubi velit, ipfi daturum, Jam, quandoquidem, ut jam oftendi, meum jus naturale fola niea potentia determinatur, certum eft quod, fi polfum dolo me ab hoc Latrone liberare, ipfi quicquid velit pro- mittendo, mihi id Naturje Jure facere licere, dolo fcilicet quicquid velit pacifci. Vel ponatur, me abfque fraude alicui promifilfe, me fpatio viginti dierum non guftaturum cibum neque ullum alimentum, et poftea vidiffe, me ftulte promififie, nec fine damno maximo pro- raiffb ftare pofle ; quando quidem ex Jure Naturali de duobus malis minus eligere teneor, polfum ergo fummo jure fidem talis pacti rumpere, et diftum indiftum ut fit facere. Atque hoc inquam Jure NaturaU licere, five vera et certa ratione videam, five ex opinione videre videar, me male promififi^e : five enim id vere five falfo videam, maximum timebo malum, quodque adeo ex Natura^ inftituto omni modo vitare conabor. Ex quibus concludimus, paftura nuUam vim habere polfe, nifi ratione utilitatis, qua fublata paclum fimul tollitur et irritum manet; ac propterea ftulte alterius fidem in sternum fibi aliquem expoftulare, fi fimul non conatur efiicere, ut ex ruptione pacti ineundi plus damni quam utilitatis ruptorem fequatur: quod quidem in Republica inftituenda maxime locuni habere debet. At , fi ♦ Cf. Anuot. XXXII. 55^ T r a c t a t u s omnes homines facile folo diictii Rationis diici pon'eiu , fummanuiue Reipublicai utilitatem ot necellitatem nofcere, nullus elfet, qui dolos prorfus non deteftaretur, fed omnes fumma cum lide ex cupiditate fummi hujus boni, nempe Reipublica; confervanda: , padis omnino rtareni, ct tidem, fummum Rcipublicae prxfidium, fupra omnia fervarent. Sed longe abeft , ut omnes e\ folu duchi Rationis facile femper duci pofllint: nam unufquifiiue a fua voluptate trabitur, et avaritia, gloria, invidia, ira , etc. fa^piHime Mens ita occupatur, ut nullus locus Rationi relinquatur; quapropter, quaravis homines certis fignis fimplicis animi promittant et pacifcantur, fe fidem fervaturos, nemu tamen, nifi promidb aliud accedat , de fide alterius poteft clVe certus: quandoquidem unufquifque Natura} Jurc dolo agere poteft, nec padis ftare tenetur, nifi fpe majoris boni vel mctu majoris mali. Verura,quia jara oftendimus, Jus Naturale fola potentia uniufcujufque determinari, fetpiitur, (juod quantum unufquifque potentiai, quam liabet, in alterum vel vi vel fponte transfert, tantum etiara de fuo jure alteri necelTario cedat *, et illura furaraura jus in onines habere, qui furaraam habet poteftatem, (lua omncs vi cogcrc, et metu fumrai fupplicii, quod omnes univerfaliter timent, retincre poteft: quod (juidera jus tamdiu tantum retinebit, (juamdiu hanc potentiam, (luic- quid velit exequendi, confervabit; alias precario imperabit, ct ncmo fortior, nifi veHt, ei obtempcrare tenebitur. Ilac itaque ratione fine uUa Naturalis Juris repugnantia focietas formari poteft, pactumciue omne fumma cum lide femper fervari; fi nirairiira unufquif(iue omnera, (luam liabet, potentiara in focietatem transferat; qux adeo furamum Natura: jusinorania, hoc eft furaraura iraperiura, fola retincbit, cui unufquiique, vel cx Hbero animo vel metu fummi fupplicii, parere tenebitur. Talis vero focietatis jus Democratia vocatur, qus proinde definitur ccetus univerfus hominum, (jui coUcgialitcr fumraura jus ad orania , (jua: poteft, habet. Ex quo fciiuitur, fummam poteftatem nuHa Icge tencri, fcd oranes ad orania ci parcre debere: lioc enim tacite vel exprefle pacifci dcbucrunt omnes, cura omncra fuam potcntiam fc defendendi, Iioc eft omne * Ed. Pr. : cedere. Theologico-Politici Cap. XVI. $57 fiuim jus, in eam tranftuleruat. Quippe, fi aliquid fibi fervatum vole- bant, debuerant fimul fibi cavere, quo id tuto defendere poffent; cum autem id non fecerint, nec abfque imperii divifione, et confe- quenter deftruclione , facere potuerint, eo ipfo fe arbitrio fumma^ poteftatis abfolute fubmiferunt. Quod cum abfolute fecerint, idque (ut jam oftendimus) et neceffitate cogente, et ipfa Ratione fuadente; hinc fequitur, quod, nifi hoftes Imperii effe velimus, et contra Ra- tionera, Imperium furamis viribus defendere fuadentem, agere, omnia abfolute fumma^ potcftatis mandata exequi tenemur, tametfi abfur- diffima imperet; talia enim Ratio exequi etiara jubet, ut de duobus malis minus ehgamus. Adde, quod hoc periculura, fe fcilicet alterius imperio et arbitrio abfolute fubmittendi, facile unufquifque adire poterat; nam, ut oftendimus, fummis poteftatibus hoc jus, quicquid velint imperandi, tamdiu tantura corapetit, quamdiu revera fummam habent poteftatera: quod fi eandem amiferint, fimul etiam jus omnia iraperandi araittunt, et in eum vel eos cadit, qui ipfum acquifiverunt et retinere poffunt. Quapropter raro adraodum contingere poteft, ut fumrase poteftates abfurdiffima imperent; ipfis enim raaxime incumbit, ut fibi profpiciant et imperium retineant , comrauni bono confulere, et omnia ex Rationis diclamine dirigere: violenta enim imperia, ut aitSeneca*, nemo continuit diu. Quibus accedit, quod inDeraocratico iraperio minus timenda funt abfurda. Nam fere irapoffibile eft, ut raajor unius coetus pars, fi raagnus eft, in uno abfurdo conveniat; deinde propter ejus fundaraentum et finera, qui, ut etiam oftendi- mus, nullus aUus eft quam abfurda Appetitus vitare, et hominesfub Rationis Umites, quoad ejus fieri poteft, continere, ut concorditer et pacifice vivant; quod fundaraentum fi toUatur, facile tota fabrica ruet. His ergo providere, furaraae tantura poteftati incurabit; fubditis autem, uti diximus, ejus'raandata exequi, nec aliud jus agnofcere, quam quod fumraa poteftas jus effe declarat. At forfan aliquis putabit, nos hac ratione fubditos fervos facere, quia putant fervum effe eum, qui ex raandato agit, et liberum, qui anirao fuo morera gerit; quod quidem non abfolute verura eft, nam revera is, qui a fua Vide fupra pag. 436. 3» 58 T r :i c t a t u s voliiptate ita trahitur, et nihil quod fibi utile cll, videre ncque agere poteft, raaxime lervus eft, et fohis ille hber, qui integro animo ex Iblo duc^u Rationis vivit. AcUo autem cx mandato, hoc efl: obe- dicntia, hbertatem quidem ahquo modo toUit, at non iUico fervum facit, led actionis ratio. Si finis aftionis non eft ipfius agcntis, fed imperantis utihtas, tum agens lervus eft, et fibi inutihs; at in Re- pubhca et Imperio, ubi fahis totius popiUi, non imperantis, fumma lex eft, qui in omnibus fumma; poteftati obtemperat, non fibi inu- tihs fervus, fed fubditus dicendus; et ideo iha Refpublica maxime hbera eft, cujus leges fana Ratione fundata; funt; ibi enim * unuf- quifque, ubi veht, hber elTe poteft, hoc eft, integro animo ex duclu Rationis vivere. Sic etiam hberi, tametfi omnibus parentum man- datis obedire tenentur, non tamen fervi funt; nam parentum mandata hberorum utihtatem maximc fpedant. Magnam ergo differentiam inter fervum, fihum, et fubditum agnofcimus, qui propterea fic de- finiuntur: nempe fcrvus eft, qui mandatis domini, qua^ utihtatem imperantis tantum fpeclant, obtempcrare tenetur; fihus autem, qui id, quod fibi utile eft, ex mandato parentis agit; fubditus dcnique, qui id, quod communi et confequenter quoque fibi utile eft, ex mandato fumm«e poteftatis agit. Atque his imperii Democratici fun- damenta fatis dare oftendifle puto; de quo pra; omnibus agere mahii, quia maxime naturale videbatur, et raaxime ad hbertatem, quam Natura unicuique concedit, accedere. Nam in eo nemo jus fuum naturale ita in aherum transfert, ut nuUa fibi impofterum confukatio fit, fed in raajorera totius Societatis partem, cujus iUe unam facit. Atque hac ratione omnes manent, ut antea in ftatu naturah, xquales. Deinde de hoc folo imperio ex profeflb agere volui, quia ad meura intentum maxime facit, qui de utihtate hbertatis in Repubhca agere conftituerara. Rehquarum ergo poteftatum fundamentis fuperfedeo, nec nobis, ut earura jus nofcamus, fcire jam opus eft, unde ortum habuerint, et fsepe habeant; id enim ex modo oftenfis fatis fuperque conftat. Nam quifquis fummam habet poteftatem, five unus fit, five pauci, five denique oranes, certum cft, ei furamum jus quicquid * Cf. Annot. XXXIII. Theologico-Politici Cap. XVI. 559 velit iraperandi competere; et pra^terea, quifquis poteftatem fe de- fendendi, five fponte five vi coaftus, in alium tranftulit, eum fuo jure naturali plane ceflifTe, et confequenter eidem ad omnia abfolute parere decrevifle; quod omnia prKftare tenetur, quamdiu Rex , five Nobiles, five Populus, lunimam quam acceperunt poteftatem, qua^ juris transferendi fundamentum fuit, confervant. Nec his plura addere opus eft. Imperii fundamentis et jure oftenfis, facile erit determinare, quid jus civile privatum, quid injuria, quid juftitia et injuftitia , in ftatu civili fit: deinde quis confcederatus, quis hoftis, et quid denique crimen \xix majeftatis fit. Per jus enim civile privatum nihil aHud intelligere poflumus, quam uniufcujufque libertatem ad fefe in fuo ftatu confervandum, qux ediclis fummje poteftatis determinatur, fola- que ejufdem authoritate defenditur. Nam poftquara unulquifque jus fuura ex proprio beneplacito vivendi, quo fola fua poteftate deter- minabatur, hoc eft fuam libertatem et potentiam fe defendendi, in alium tranftulit, ex fola iUius ratione jam vivere tenetur, et folo ejufdera pra^fidio fe defendere. Injuria eft, cum civis vel fubditus ab alio aliquod damnum contra jus civile, five edictum fumma; po- teftatis, pati cogitur. Injuria enim non nifi in ftatu civih poteft concipi; fed netiue a fumrais poteftatibus, quibus jure orania Hcent, uUa fieri poteft fubditis; ergo in privatis tantum, qui jure tenentur invicem non la^dere, locura habere poteft. Juftitia eft anirai conftantia tribuendi unicuique quod ei ex jure civili competit; Injuftitia autem eft, fpecie juris alicui detrahere, quod ei ex vera legura interpreta- tione competit. Vocantur etiara iEquitas et Iniquitas, quia qui con- ftituti funt ad Utes diriraendas, nulUmi refpeclum perfonarum, fed omnes aequales habere tenentur, et jus uniufcujufque sque defendere; non diviti invidere , neque pauperem contemnere. Confcederati funt homines duarum civitatem, qui, ne belli difcrimine in periculum veniant, vel ob aUam quamcuraque utiUtatera, inter fe contrahunt invicem non Isdere, fed contra neceflltate cogente opitulari, idque unoquoque fuum imperiura retinente. Hic contraftus tamdiu erit vaUdus , quamdiu ejus fundamentura , nempe ratio periculi five utili- tatis, in medio erit: quippe nemo contrahit, nec paclis ftare lenetur, 5(Jo T r a c t a t VI s nifi Ipe alicujus boni, vel Ibllicitudine alicujus mali; quod funda- mentum li tollatur, pactum ex fefe tollitur; quod etiam experientia fatis fuperque docet. Nam, quamvis divcrfa imperia intcr fe contra- hant, invicem non l;tdere, conantur tamen quantum polVunt impcdirc, quo minus altcrutrum potentius evadat. nec fidcm dic^is habcnt , nifi utriufque ad contrahendum finem et utilitatem fatis perfpeftam habuerint. Alias dolum timent , nec injuria : quis enim diftis et promiflis ejus, qui fumniam poteftatem et jus rctinet ad quidhbct faciendum, et cui fui imperii falus ct utilitas fumma le\ debet eflc , acquiefcet, nifi ftultus, qui fummarum poteftatum jus ignorat? Et fi prxterea ad pietatem et religionem attcndamus, videbimus infuper, nemincm, qui imperium tenet, abfque fcelerc pronii(Tis ftare pofle cum damno fui imperii: quicquid cnim promifit, quod in damnum fui imperii cadere videt, id prxftare non poteft, nifi fidcm fubditis datam folvendo, qua tamen maxime tenetur, et quam etiam fervare , fanctiflimc promittcrc folent. Porro hoftis eft quicunque extra civi- tatem ita vivit, ut ncque ut confoederatus, ncque ut fubditus im- perium civitatis agnofcit : hoftem enim imperii non odium, fed jus facit, et jus civitatis in eum, qui ejus impcrium nullo contrahcndi genere agnofcit, idem eft ac in eum, qui damnum intulit: quippc quacunque ratione poterit, cundem vel ad deditionem, vel ad con- fcederatiDnem jure poteft cogere. Denique crimen la^fEC majeftatis in fubditis five civibus tantum, qui paclo tacito vel cxprcflb omne fuum jus in civitatera tranftulerunt , locum habet; atquc is fubditus talc crimcn commififl^e dicitur, qui jus fumma; poteftatis aliqua ratione arripere, feu in alium transferre, conatus eft. Dico cotmtus eji; nam fi non eflent conderanandi, nifi poft faclum commiflum, fero plerumquc poft jus acceptum, aut tranflatum in aliura, id cona- rctur civitas. Dico deinde abfolute qui aliqua ratiom jus fumma fotejiatis arripere conatur , nuUam fcilicet agnofcendo difl^erentiam, five inde damnum fivc incrementum totius Reipublica^ quam clarif- fime fequeretur. Quacunque enim ratione id conatus cft, majeftatem laefit, et jure damnatur; quod quidem in bello omnes fatentur jure optimo fieri : ncmpe, fi quis ftationem fuam non fervat, fed infcio imperatorc hoftcm adit, quamvis bono confilio, fed fuo, rem aggreflus Tlieologico-Politici Cap. XVI. 5(^1 fiierit, hoftemque expugnavcrit, capitis tamen jure damnatur, (luia juramentum jufque imperatoris violavit. At quod omnes abfolute cives hoc jure femper teneantur, non xque clare omnes vident ; ratio tamen eadem prorfus eft. Nam, quandoquidem Refpublica folo fumma; poteftatis confilio debet confervari et dirigi, hocque jus ei foli competere abfolute pacti funt ; fi quis ergo folo fuo arbitrio , et infcio fupremo confilio, negotium aUquod pubHcum aggrelVus eft exequi, quamvis inde incrcmentum civitatis, uti dixiraus, certo fequeretur, jus tamen furama; poteftatis violavit, et niajeftatem l^fit, atque jure merito damnatur. Supereft jam, ut omnem fcrupuhim amoveamus, refpondere, an id, quod fupra affirmavimus, quod fciHcet unufquifque, qui Rationis ufuni non habet, in ftatu naturah ex legibus appetitus fummo jure Naturs vivit , non aperte Juri Divino revelato repugnet ? Nam cum omnes abfohite (five Rationis ufum habeant five rainus) sque tene- rentur , ex mandato divino , proximum tanquam fe ipfum araare , non ergo fme injuria aheri damnura inferre poffumus, et folis legibus appetitus vivere. Verum huic objeclioni, fi tantum ad ftatum natu- ralem attendiraus, facile refpondere polTumus; nam is et natura et tempore prior eft Rehgione. Nemo enim * ex Natura fcit, fe uUa erga Deum teneri obedientia^ imo nec ulla ratione hoc aflequi, fed tantum ex Revelatione fignis confirmata unufquifque id habere po- teft. Quare ante revelationera nemo jure divino, quod non poteft non ignorare, tenetur. Et ideo ftatus naturalis cum ftatu rehgionis minime confundendus , fed abfque rehgione et lege , et confequenter abfque peccato et injuria, concipiendus; ut jam fecimus, et Pauli authoritate confirmavimus. Nec tantum ratione ignorantia^ ftatum naturalera ante jus divinura revelatura et abfque eodera concipiraus, fed etiam ratione libertatis, qua omnes nafcuntur. Si enim homines ex Natura jure divino tenerentur, vel fi jus divinum ex Natura jus elVet, fuperfluum erat, ut Deus cum hominibus contraclum iniret, et paclo et juramento eofdem obligaret. Quare abfolute conceden- dum , jus divinura ab eo terapore incephfe , a quo homines exprelTo • Cf. Annot. XXXIV. 36 5(Ja T r ;i c t a t u s pado Deo promiferunt in oranibus obedire, quo lua libertate natu- rali quafi celVerunt, jufque fuum in Deum tranftulerunt, ficuti in ftatu civili fieri diximus. Sed de his in fequentibus prolixius agam. Verum inftari adhuc poteft, quod funima: poteftates a;que ac fub- diti hoc jure divino tenentur; ipias tamen diximus jus naturalc retinere, et iis omnia jure licere. Quare ad hanc integram amoven- dam difficultatem, qua: non tam ex ratione ftatus quam juris natu- ralis oritur, dico , quod unufquifque in ftatu naturali eadcm ratione tenetur jure Revelato, ac tenetur ex dictamine fana; Rationis vivere ; nerape quia ipfi utilius cft et ad falutem necefiarium ; quod fi nollet , cura fuo periculo licet. Atque adeo ex folo proprio, non autem ex alterius decreto vivere, neque aliquem mortalera judicem, nec jure Religionis vindicem, agnofcere tenctur. Atcpie hoc jus fumraara poteftatem retinuilVe aflirmo; qu£e quidcm liomines confulere poteft, at neminem judicem agnofccre tenetur, nec uUum mortalem pra.'ter fe alicujus juris vindicem, nifi Prophctam, qui exprefie a Deo milVus fuerit, quique id indubitatis fignis oftenderit. At ncc tunc quidcm hominem , fed Deum ipfum judicera agnofcere cogitur. Quod fi fumma poteftas nollet Deo in jure fuo revclato obedire, id ipfi cura fuo periculo et damno Hcet, nullo fciUcet jurc civiU vcl naturali rcpu- gnante. Jus cnim Civile ab cjus decreto tantum pcndet; Jus autcm Naturaie pcndet a legibus Natura;, qua; non RcUgioni, humanum tantum utile intendenti , fed ordini univerfx Natura;, hoc eft a^terno Dei decrcto nobis incognito , accommodata; funt. Quod quidem AUi obfcurius concepiflc vidcntur, qui fciUcet ftatuunt, horaincm contra voluntatem Dei revelatam quidcm, led non contra cjus aiter- num decretum, quo omnia praedeterminavit, pofle peccare. Si quis autem jam rogct , Quid, fi fumma potcftas aUquid contra rcUgionem, et obcdientiam, quam Dco expreflb pacto proraifimus, impcrct? divino an humano imperio obtempcrandum? Sed quia dc his'in fequentibus proUxius agam , hic brevitcr tantum dico, Deo fupra omnia obcdiendum, (juando ccrtam et indubitatam habemus rcvcla- tionem. Sed quia circa reUgionem maximc crrarc folent homines,et pro ingeniorum diverfitate multa magno certamine fingere, ut ex- perientia phis ciuam fatis tcftatur; ccrtum cft, (juod, fi ncmo fumma? Theologico-Politici Cap. XVI. 5(^3 poteftati jure teneretur obtemperare in iis, qus ipfe ad religionem pertinere putat, tum jus civitatis a diverfo uniufcujuique judicio et affecl:u penderet. Nam nemo eodem teneretur , qui id contra fuam Hdem et fuperftitionem ftatutum judicaret, atque adeo unufquifque fiib hoc prjetextu Ucentiam ad omnia fumere poflet. Et quandoqui- dem hac ratione jus civitatis prorfus viohuur , hinc fequitur , fumms poteflati, cui foU jura imperii confervare et tutari tam jure divino quam naturaU incumbit, jus fummum competere de reUgione ftatuendi, quicquid judicat, et omncs ad ejufdem de eadera decreta et mandata, ex fide ipfi data, quam Deus omnino fervari jubet, obtemperare teneri. Quod fi ii, qui funimum tenent imperium, fuit Ethnici, vel cum iis nihil contrahendum, fed, potius quam jus fuum in eos trans- ferant, extrema pati deUberandum; vel, fi contraxerint, jufque fuum in eos tranflulerint , quandoquidem eo ipfo fe reUgioncmque defen- dendi privaverunt, iis obtemperare tenentur, fidemque fervare, vel ad id cogi ; excepto eo, cui Deus certa revelatione fingulare contra Tyrannum promiferit auxilium, vel * nominatim exceptum voluit. Sic videmus, ex tot Judsis, qui in Babylone erant, tres tantum juvenes, qui de Dei auxiUo non dubitabant, Nabucadonozori obtem- perare noluifl^e; reliqui autem fine dubio, excepto etiam Daniele, quem Rex ipfe adoraverat, jure coacli obtemperaverunt, animo forte reputantes, fe ex Dei decreto Regi deditos, Regemque fummum obtinere imperium et divina directione confervare. Contra Eleazarus, ftante adhuc utcunque Patria , exemplum conftantis fuis dare vokut , ut eum fecuti orania potius tolerarent, quam paterentur jus fiuim et poteftatem in Grtecos transferri, et omnia experirentur, ne in Eth- nicorum fidem jurare cogerentur; quod etiam quotidiana experientia confirmatur. Qui enim Chriftianum imperium obtinent, ad majorem ejus fecuritatem non dubitant, fcedus cum Turcis et Ethnicis pan- gere, fubditofque fuos, qui eo habitatum eunt, jubere, ne majorem Ubertatem ad aUquid humanum aut divinum exercendum fumant, quam exprefle contraxerunt, vel iUud imperium concedit. Ut patet ex contractu Belgarum cum Japonenfibus, de quo fupra diximus. ♦ Omifliim eft pronomen qtiem; cf. aiuem fiipra pag. 538. ann. 5^4 T r a c t a t u s CAPUT XVll. Oftenditur , neminem omnia in Summam Poteflatem transfcrre poffe , nec efje neceffe. De Republica Hebraorum , qualis fuerit vivente Mofe , qualis poft ejus mortem , antequam Reges elegerint , deque ejus praftantia ; et denique de caufts cur Refpu- blica divina interire , et vix abfque feditionibus fubjiftere potuerit. Contemplatio pra;cedentis Capitis de jurc fuinmarum poteftatum in omnia, deiiue jure narurali uniulcujurque in easdeni tranflato, quamvis cum praxi non parum conveniat, et praxis ita inftitui poflit, ut ad eandem magis ac magis accedat, nunquam tamen fiet, quin in multis mere tlieoretica maneat. Nam nemo unquam luam potentiam , et conlequenter neque fuum jus, ita in alium transferre poterit, ut homo effe definat; nec talis uUa fumma potcftas unquam dabitur, qusB omnia, ita ut vult, cxequi pofllt. Fruftra enim fubdito impe- raret, ut illum odio habeat, qui eum fibi beneficio junxit; ut amet, qui ei damnum intuHt; ut contumehis non offendatur; ut a metu hberari non cupiat; et alia perplurima hujufmodi, quae cx legibus humanx naturae neceflario fequuntur. Atque hoc ipfam etiam expe- rientiafli ciariflHme docere exiftimo; nam nunquam homines fuo jure ita ceflieruni, fuamque potentiam in aUum ita tranftulerunt, ut ab iis ipfis, qui eorum jus et potentiam acceperunt, non timerentur, et iraperium non magis propter cives, quanquam fuo jure privatos, quam propter hoftes periclitaretur. Et fiine , fi homines jure fuo na- turaU ita privari poflent, ut nihil in pofterum pofl^ent *, nifi volen- tibus iis , qui fupremum Jus retinuerunt , tum profefto impune violentiflime in fubditos regnare Hceret; quod nemini in mentem venire pofl*c crcdo. Quare concedendum, unumquemque multa fibi fui juris refervare, qu£e propterea a nullius decreto, fed a fuo folo pendent. Attamen, ut rccte intelHgatur, quoufque imperii jus et poteftas fe extendat, notandum, imperii poteftatem non in co pra;- • Cf. Annot. XXXV. T h e o 1 o g i c o - P o 1 i t i c i Cap. XVII. 5^5 cife contineri, quod homines mctu cogcre poteft, fed abfoUvte in omnibus, quibus efficere poteft, ut horaines ejus mandatis obfequan- tur: non enim ratio obtemperandi, fed obtemperantia fubditum facit. Nam , quacunque ratione homo deliberet fumms poteftatis mandata exequi, five ideo fit, quod poenam timet, five quod aUquid inde fperat, five quod patriam amat, five alio quocunque afFeclu impulfus, tamen ex proprio fuo confilio deliberat, et nihilominus ex fummse poteftatis imperio agit, Non igitur ex eo, quod homo proprio con- filio aliquid facit, illico concludendum, eum id ex fuo, et non im- perii jure agere; nam, quandoquidem tam cum ex amore obligatus, quam cum metu coaclus ad malum evitandum, femper ex proprio confilio et decreto agit; vel imperium nuUum elTet, nec uUum jus in fubditos, vel id neceffario ad omnia fe extendit, quibus effi.ci poteft, ut homines ipfi cedere deliberent; et confequenter quicquid fubditus facit, quod mandatis fiunms poteftatis refpondet, five id amore obligatus, five metu coercitus, five (quod quidem magis frequens) ex fpe et metu fimul, five ex reverentia, qu^e paffio eft ex metu et admiratione compofita, five quacunque ratione ductus, ex jure im- perii, non autem fuo agit. Quod etiam hinc quam clariffime conftat, quod obedientia non tam externara, quara animi internam aclionem refpiciat; adeoque iUe maxirae fub alterius imperio eft, qui alteri integro animo ad omnia ejus mandata obtemperare deliberat, et con- fequitur, * eum maximum tenere imperiiun , qui in fubditorum animos regnat. Quod fi, qui maxime timentur, maximum tenerent imperium, tum profeclo id Tyrannorum fubditi tenerent, qui a fuis Tyrannis maxime timentur. Deinde, quamvis non perinde animis ac linguis imperari poffit, funt tamen animi aliqua ratione fub imperio fummx poteftatis, qu^ multis modis efficere poteft, ut permagna hominum pars, quicquid vult, credat, araet, odio habeat, etc. Adeo- que, etfi hjec non direclo mandato fummje poteftatis fiant, fiunt tamen fspe, ut experientia abunde teftatur, ex authoritate ipfius potentis, et ipfius directione, id eft ex ipfius jure; quare fine ulla inteUeclus repugnantia concipere poiTumus homines , qui ex folq * Ed. Pr. : ct confequfnter eum. $66 T r ;i c t a t u s imperii )ure credunt, amant, oilio liabent, coineiniuint, et abfolute nullo non aftectu corripiuntur. At , quanquam hac rationc jus et poteftatem imperii fatis amplam concipimus, nunquam tamen fiet, ut ullum adeo niagnum detur, ut ii, ipii id tenent, potentiam abfolute ad omnia, (jua: velint, habeant; quod me jam fatis clare oftendilTe puto. Qua auteni ratione impe- rium formari polfet, ut nihilominus fecure feniper confervetur, jam dixi raeum intentum non eflTe, id oftendere; attamen, ut ad id quod volo perveniam, ea notabo, qua: in luinc fincm divina Revelatio Mofen oHm docuit, et deinde Hebra.'orum hirtorias ct fuccelTus per- pendemus; ex quibus tandem videbimus, quaMiam praicipue fubditis, ad majorem imperii fecuritatem et incrementum , concedenda funt a fummis poteftatibus. Quod imperii confervatio prxcipue pendeat a fubditorum fide, eoruraque virtute et anirai conftantia in exequendis mandatis, Ratio et experientia quam clariflTime docent: qua autem ratione iidem duci debeant, ut fidem et virtutem conftanter fervent, non jequc facilc eft videre. Oranes nanuiue, tara qui rcgunt ipiam qui reguntur, homines funt, ex labore fcilicet proclives ad Hbidincm. Imo qui tantum varium multitudinis ingenium experti funt, dc eo fere defpe- rant: quia non Ratione, fed folis affeclibus gubernatur; prccceps ad omnia-, et facillime vel avaritia vcl luxu corrumpitur; unuHiuifiiue folus omnia fe fcire putat, et orania ex fuo ingenio moderari vult, et eatenus aliquid jequum vel iniquura, fiifquc nefafque exiftiraat, quatenus in fuuni lucrum vel damnura caderc judicat; prje gloria xquales contcranit, ncc ab iis dirigi patitur; pra.' invidia raelioris laudis, vel fortunse, qus nunquara xqualis eft, malura alterius cupit, eoque delectatur. Nec opus cft orania recenfcrc; norunt quippc omnes, quid fceleris faftidium prxfentium ct rerum novandarum cupiditas, quid praeceps ira, quid contemta paupcrtas frcquentcr fuadcant hominibus, quantumque eorum animos occupcnt agitcntciuc. His ergo omnibus pra^venire, et iraperiura ita conftituere, ut nullus locus fraudi relinquatur; irao orania ita inftitucrc, ui omncs, cujuf- cunque ingenii fint, jus pubHcura privatis coraraodis j^raiferant; hoc opus, hic labor eft. Rei (luidcin ncccfiitas multa cxcogitarc cocgit; Thcologico-Politici Cap. XVII. 567 attamen nunquam eo perventum eft , ut imperium non magis propter cives quam. lioftes periclitaretur, et qui id tenent, non magis illos quam hos timerent. Teftis invicliiTmia ab hoftibus Romanorura Refpublica, toties a fuis civibus victa et miferrime oppreflQi, ac prscipue in bello civili Vefpafiani contra Vitellium; qua de re vide Tacitum in initio libr. 4. Hiftor. , ubi miferrimam urbis faciem de- pingit. Alexander fimplicius (ut ait Curtius in fine libr. 8.) famam in hofte quam in cive sftimabat , quippe a fuis credebat magnitudinem fuam poflfe deftrui, etc. Et fatum fuum timens amicos hsc precatur: Vos modo me ab inteftina fraude et domefticormn inpdiis praftate fecurum, belli Martifque difcrimen impavidus fubibo. Philippus in acie tutior quam in theatro fuit , hoftium manumfape vitavit ,fuorum efugere non valuit. Aliornm quoque Regum exitus fi reputaveritis , plttres a fuis quam ab hofie interemptos numerabitis (vide Q. Curtii lib. T r a c t ;i t u s jura populi ab alio minoris authoritatis inftituta, ct nnilto minus animum inducere ad eafdem defendendum, prjefertim quia in iis inftituendis nulla ratio Regis, fed tanium populi vel concilii, qui regnum tcnere putabat, haberi potuit; atque adeo Rcx, jura populi antiqua defendendo, ejus potius fcrvus quam dominus videretur. Novus ergo Monarcha fummo ftudio novas leges ftatuere conabitur, et jura imperii in fuum ufum reformare , et popuhim co redigere, ut non tam facile Regibus dignitatem adimcre poflit quam dare. At hic prxterire nequaquam polTum, non minus pcriculofum etiam eflc Monarcham a medio tollere, tametfi omnibus modis conftct, eundem tyrannum efl^c. Nam populus regia^ authoritati afluetus, eaque fola retentus, minorem contemnet et ludibrio habebit; ac proinde, fi unum e medio tolhit, necefl*e ipfi erit, ut olim Prophetis, alium loco prioris eligere, qui non fponte, fed necefl^ario tyrannus erit. Nam qua ratione videre poterit civium manus casde regia cruentatas, eofque parricidio, tanquam re bene gefta, gloriari? quod non, nifi ad exemplum in ipfum folum ftatuendura, commiferunt. Sane , fi Rex efle vult , nec populum Regum judicem fuumquc domi- num agnofcere, nec precario regnare, prioris mortem vindicare debet, et contra fui caufa exemplum ftatuere , ne popuhis iterum tale faci- nus committere audeat. At mortem tyranni civium nece non facile vindicare poterit, nifi fimul ejufdem prioris tyranni caufiim defendat, ejufque facta approbet, et confequenter omnia prioris tyranni veftigia fequatur. Ilinc igitur factum, ut populus fa:pe quidem tyrannum mutare, at nunquam tollerc, nec imperium monarchicum in aliud alterius formx mutare potuerit. Hujus rei fatale exemplum popuhis Anghcanus dedit, qui caufas qua:fivit, quibus fpecie juris monar- cham e medio tolleret; at, eo fubhito, nihil minus facere potuit, quam formam imperii mutare, fed poft multum fanguinem efFufum huc perventum eft, ut novus monarcha alio nomine falutaretur (quafi tota quxftio de folo nomine fuifl^et); qui nulla ratione per- fiftere poterat;, nifi ftirpcm regiam penitus delendo, regis amicos vcl amicitia fufpectos necando, et otium pacis, rumoribus aptum , bello difturbando, ut plebs, novis rebus occupata et intenta, cogitationes de carde regia alio diverterct. Sero igitur animadvcrtit populus, fe Theologico-Politici Cap. XVIII. 591 pro falute patrije nihil aliud fecilTe , quam jus legitimi Regis violare, refque omnes in pejorem ftatum mutare. Ergo gradum, ubi licuit, revocare decrevit , nec quievit , donec omnia in priftinum fuum ftatum reftaurata vidit. At forlan aliquis exemplo populi Romani objiciet, populum facile polTe tyrannum e medio tollere; fed ego eodem noftram fententiam omnino confirmari exiftimo. Nam quamvis populus Romanus longe facilius tyrannum e medio tollere, et for- mam imperii mutare potuerit, propterea quod jus regem ejufque fuccelTorem eligendi penes ipfum populum erat, et quod ipfe (utpote ex feditiofis et tlagitiofis hominibus conflatus) nondum regibus obe- dire confueverat; nam ex fex, quos antea habuerat, tres interfecerat; tamen nihil aliud fecit, quam loco unius plures tyrannos eligere, qui ipfura externo et intcrno bello mifere confliclum femper habue- runt, donec tandem imperium iterum in monarcham, mutato etiam tantum, ut in Anglia, nomine, ceflit. Quod autem ad Ordines HoIIandise attinet, hi nunquam, quod fciraus, Reges habuerunt, fed Comites, in quos nunquam jus imperii tranflatum fuit. Nam , ut ipfi Praepotentes Ordines HoIIandia; in inducT:ione, tempore comitis Leyceftrije ab ipfis edita, palam faciunt, fibi authoritatem femper refervaverunt ad eofdem comites fui officii monendum, et poteftatem fibi retinuerunt ad hanc fuam authoritatem et civium libertatem de- fendendum, fefeque de iifdem, fi in tyrannos degenerarent, vindi- candum, et eos ita retinendum, ut nihil, nifi concedentibus et ap- probantibus Ordinibus, efficere poflent. Ex quibus fequitur, jus fuprems majeftatis femper penes Ordines fuiflfe , quod quidem ultimus Comes conatus eft ufurpare ; quare longe abeft , quod ab eo defece- rint,cum priftinum fuum imperium paene jam amiflum reftauraverunt. His igitur exemplis id, quod diximus, omnino confirmatur; quod fcilicet uniufcujufque imperii forma neceflario retinenda eft , nec abfque periculo totalis ipfius ruina; mutari poteft; et hsc funt, quie hic opers pretiura notare duxi. 55>a T r a c t a t u s C A P U T XIX. OJienditar, jtis circa facra penes fummas poteflates omnino efle, et Religionis cultiim externum Reipublica paci accomtnudari debere, fi recle Deo obtemperare velimus. Cum fupra dixi, eos, qui imperium tencnt, jus ad omniu folos habere, et a folo corum decreto jus omne pendere, non tantum civile intelligere volui, fed etiam facrum; nam hujus etiam et inter- pretes efle debent et vindices; atque hoc hic exprefll' notare volo, et de eo ex profeflb in hoc Capite agere, quia plurimi funt, qui pernegant, hoc jus, nempc circa facra, fummis poteftatibus compe- tere, neque eos interpretes juris divini agnofcere volunt; unde etiam liccntiam fibi fumunt, eafdem accufandi ct traducendi, imo ab Ec- clcfia (ut oHm Ambrofius Thcodofium Ca:farcm) cxcommunicandi. Sed eos hac ratione imperium dividere, imo viam ad imperium afFectare, infra in hoc ipfo Capite videbimus; nam prius oflenderc volo, ReHgionem vim juris accipere cx folo corum dccrcto, qui jus imperandi liabent; et Deum nuUum fingulare regnum in liomines habere, nifi pcr eos, qui imperium tenent; et praeterea quod ReU- gionis cultus et pietatis exercitium Reipublicae paci et utilitati ac- commodari, ct confequcntcr a folis fummis poteftatibus dcterminari debet, qujeque adco ejus ctiam intcrprctes debcnt cfle. Loquor exprefle de pietatis exercitio, et externo Religionis cultu; non autem de ipfa pietate, ct Dei intcrno cultu, five mcdiis, quibus mens interne difponitur ad Deum intcgritate animi colendum; internus enim Dei cuhus, ct ipfa pietas, uniufcujufque juris eft (ut in iine Cap. 7. oftendimus), quod in ahum tranfferri non poteft. Porro, quid hic i)cr Dci Rcgnum intclHgam, cx Cap. 14. fuis conftare exiftimo; in eo cnim oftendimus, cum lcgem Dei adimplere, qui juftitiam et charitatem ex Dci mandato coHt; undc fcquitur, illud Regnum cfl^e Dei, in quo juftitia et charitas vim juris et mandati habent. Atque hic nuUam agnofco diff^ercntiam, five Deus vcrum juftitix et charitatis cultum Luminc NaturaH, five Rcvelatione doceat imperetque; nihil cnim rcfert, quomodo iUc cuhus revclatus fit, Theologico-Politlci Cap. XIX. 593 modo fummura jus obtineat, fummaque lex hominibus fit. Si igitur jam oftendam, juftitiam et charitatem vim juris et mandati non poiTe accipere, nifi ex jure Imperii, facile inde conckidam (quandoquidem jus iraperii penes furamas poteftates tantum eft) , Rehgionem vim juris accipere ex folo eorura decreto, qui jus imperandi habent, et Deum nullum fingulare regnum in horaines habere, nifi per eos qui imperium tenent. At quod cidtus juftitia; et charitatis vim juris non accipit, nifi ex. jure imperii, ex antecedentibus patet ; oftendiraus enim Cap. 16., in ftatu naturah non phis juris Rationi quam Appe- titui effe, fed tam eos qui fecundum leges Appetitus, quam eos qui fecundum leges Rationis vivunt, jus ad omnia, qua^ poifunt , habere. Hac de caufa in ftatu naturaU peccatura concipere non potuimus, nec Deura tanquara judicera horaines propter peccata punientera, fed omnia fecundura leges univerfa; Natura comraunes ferri, et eundera cafum (ut cura Saloraone loquar) jufto ac impio, puro ac impuro , etc. contingere, et nidkira locura juftitiae nec charitati elTe. At, ut vers Rationis documenta, hoc eft (ut in Cap. 4. circa legem divi- nam oftendimus) ipfa divina docuraenta, vira juris abfolute haberent , necefle fuifl^e, ut unufquifque jure fuo naturaU cederet, et omnes idera in omnes, vel in aUquot, vel in unum tranfferrent ; et tum demura nobis primum innotuit, quid juftitia, quid injuftitia, quid jequitas, quidque iniquitas eifet. Juftitia igitur, et abfolute omnia vers Rationis documenta, et confequenter erga proximum charitas, a folo iraperii jure, hoc eft (per ea qu^e in eodera Cap. oftendimus) a folo eorum decreto, qui jus imperandi habent, vim juris et raan- dati accipiunt. Et quia (ut jam oftendi) in folo juftitiK et charitatis ^ five ver^e ReUgionis, jure Dei Regnum confiftit, fequitur, ut vole- baraus, Deura nulhira regnum in homines habere, nifi per eos, qui imperiura tenent; et perinde, inquara, eft, five Religionem luraine naturaU five prophetico revelatara concipiaraus; demonftratio enim univerfdis eft, quandoquidera Religio eadera eft, et a Deo sque revehita, Uve hoc five illo modo hominibus innotuiife fupponatur. Et ideo, ut etiam Religio prophetice revelata vim Juris apud He- brsos haberet, necefle fuit, ut unufquifque eorum jure fuo naturali prius cederet, et omnes ex communi confenfu ftatuerent, iis tantum 5y4 T r a c t a t u $ obedire, qiia.' ipfis a Deo prophetice revelarentur; eodem prorfus modo, ac in imperio democratico fieri oftendimus, ubi omnes com- muni confenfu deliberant, ex folo Rationis dictamine vivere. Et quamvis Hebrsei fuum jus prxterea in Deum tranftulerint , hoc magis mente quam opera facere potuerunt : nam re ipfa (ut fupra vidimus) jus imperii abfolute retinuerunt, donec ipfum in Mofen tranftulerunt, qui etiam deinceps rex abfohite manfit , et per eum fokim Dcus Hebra;os regnavit. Porro hac etiam de caufa (quod fcihcct rehgio ex folo jure imperii vira juris accipit) Mofes nullo eos fuppHcio afficere potuit, qui ante pactum, et qui * confequenter fui adhuc juris erant, Sabbatum viohiverunt (vide Exodi cap. 16. vf 27. **; ficuti poft pactum (vide Num. cap. 15. vf 36.), poftquam fcilicet unufquifque jure fuo naturah ceflit, et Sabbatum ex jure imperii vim mandati accepit. Denique hac etiam dc caufa, deftructo Hebrs- orum imperio, Rehgio revelata vim Juris habere defiit; nequaquam enim dubitare poflTuraus, quin, fimul ac Hebra.M jus fuum in Babi- lonium Regem tranftulerunt, continuo Regnum Dei Jufque Divinum celTaverit. Nara eo ipfo paftum, quo promiferant, omnibus, quie Deus loqueretur, obedire, quodque Dei Regni fundamentum fuerat, omnino fublatum eft; nec eo amphus ftare poterant, quandoquidem ab io tempore non amphus fui juris (ut cum in defertis vel in patria effent), fed Regis Babilonise erant,cui in omnibus (ut Cap. 16. oftendimus) obedire tenebantur; quod etiam Jereraias eofdera cap. 29. vf 7. expreife monet. Confulite , inquit, paci civitatis , ad quam vos captivos duxi ; nam ipfius incolumitate vobis erit incolumitas. At inco- lumitati ilhus civitatis confulere non poterant tanquara imperii rai- niftri (captivi enira erant), fed tanquam fervi; fe fcihcet, ad vitandas feditiones, in oranibus obedientes prxftando, imperii jura et leges, tametfi a legibus, quibus in patria confueverant, admodura diverfa, obfervando, etc. Ex quibus oranibus evidentilTirae fequitur, Religi- onem apud Hebrseos vira Juris a folo Iraperii jure accepilTe, et eo deftructo, non amphus tanquam jufTura fingularis Imperii, fed catho- • Cf. infra p. 597. vf. 11. C/iriJli difcipuli, qui viri fcilicet privati, •• Ed. Pr. : cap. 15. Ycrf. 30. Theologico-Politici Cap. XIX. 595 licum Rationis documentum haberi potuifTe ; Rationis, inquam , nam Catholica Rehgio nondum ex revelatione innotuerat. Abfolute igitur conchidimus, Rehgionem, five ea Luminc Naturah five Prophetico revekita fit, vim mandati accipere ex folo eorum decreto, qui jus imperandi habent; et Deum nuUum fingulare regnum in homines habere, nifi per cos, qui imperium tenent. Sequitur hoc etiam, et clarius etiam intelhgitur, ex dic1:is in Cap. 4.; ibi enim often- dimus, Dei decreta a^ternam veritatem et neceffitatem omnia invol- vere, nec pofle concipi Deum tanquam principem vel legiflatorem leges hominibus ferentem. Quapropter divina documenta , hnnine naturali vel prophetico revelata , vim mandati a Deo iramediate non accipiunt, fed neceflfario ab iis, vel mediantibus iis, qui jus imperandi et decretandi habent ; adeoque non, nifi mediantibus iifdem, conci- pere poflfumus, Deura in horaines regnare, refque huraanas fecundum juftitiam et xquitatem dirigere. Quod iplli etiam experientia compro- batur; nam nuha divina^ juftitia; veftigia reperiuntur, nifi ubi jufti regnant; ahas (ut Salomonis verba iterum repetam) eundem cafum jufto ac injufto , puro ac impuro contingere videmus ; quod quidem plurimos, qui Deura in homines iraraediate regnare, et totam Natu- ram in eorum ufura dirigere putabant, de divina providentia dubitare fecit. Cura itaque tam experientia quam Ratione conftet, jus divi- num a folo decreto furamarum poteftatum pendere, fequitur, eafdera etiam ejufdem effe interpretes. Qua autem ratione, jam videbimus; nara tempus eft, ut oftendamus, cukum rehgionis externum, et orane pietatis exercitium, reipublicai paci et confervationi debere accom- modari, fi recte Deo obtemperare veUmus. Hoc autem demonftrato facile intehigemus, qua ratione fumms poteftates interpretes rehgio- nis et pietatis fint. Certum eft, quod pietas erga Patriam fumma fit, quam ahquis prsftare poteft; nam, fublato iraperio, nihil boni poteft confiftere, fed omnia in difcrimen veniunt, et fola ira et impietas maximo om- nium metu regnat; unde fequitur, nihil proximo pium pra^ftari poiVe, quod non impium fit, fi inde damnum totius reipubhcK fequatur, et contra nihil in eundem impium committi, quod pietati non tribuatur, fi propter reipubhca^ confervationem fiat. Ex. gr. pium eft, ei, qui 5j)tf T r a c t a t u s mecum contendit, et meam tunicam vult capere, pallium etiam dare ; at ubi judicatur, hoc reipublica.- conrervationi perniciofum efle, pium contra eft, eundem in judicium vocare, tametri mortis damnandus fit. Hac de caufa Manlius Torquatus celebratur, quod lalus populi plus apud ipfum valuerit, quam erga filium pictas, Cum hoc ita fit, fequitur, falutem populi fummam elVe legem, cui omnes, tain humana.' quam divina; , accommodari debent. At cum folius fumm^e potellatis officium fit, determinare, quid faluti totius populi, et imperii fecu- ritati, necelVe fit , et quid necelTc efle judicaverit imperare; hinc fequitur, folius etiam fumma} potefiiatis officium efle, determinare, qua ratione unufquifque debet proximum pietate colere, hoc efl:, qua ratione unufquifque Deo obedire tenetur. Ex his chire intelfi- gimus, qua ratione furam£e potefliates interpretes ReHgionis fint; deinde, quod nemo Deo recl:e obedire potefl:,fi cultum pietatis,qua unufquifque tenetur, publica} utiHtati non accommodet, et confe- quenter, fi omnibus fumma^ potefliatis decretis non obcdiat. Nam quandoquidem ex Dei mandato omnes (nuUo excepto) pietate colere tenemur, neminique damnum inferre, liinc fequitur, ncmini Hcere, opem aHcui cum alterius, et multo minus cum totius reipubHcje damno ferre; adeoque neminem pofle proximuni pietate colere fecun- dum' Dei mandatum, nifi pietatem et reHgionem pubHcje utiHtati accommodet. At nullus jirivatus fcire potefl:, (^uid reipubHca^ utile fit , nifi ex decretis fummarum potefl:atum , quarum tantum efl: , negotia pubHca traclare; crgo nemo pietatcm refte colere, nec Deo obedire potefl:, nifi omnibus fumma' potefl:atis decretis obtemperet. Atque hoc ipfa etiam praxi confirmatur: quem enim, five civem five extraneum, privatum vel imperium in aHos tenentem, fumma potefl:as reum mortis vel hoftem judicavit , nemini fubditorum eidem auxiHum ferre Hcet. Sic etiam, quamvis Hebrxis diclum fuerit, ut unufiiuif- que focium tanquam fe ipfum amaret (vide Levit. cap. 19. verf 17, 18.), tenebantur tamen eum, qui contra edicta legis afiquid commi- ferat, Judici indicare (vide Levit. cap. 5. vcrf. i. et Deut. cap. 13. verf. 8, 9.) et eundem, fi reus mortis judicabatur, interficere (vide Deut. cap. 17. verf. 7.). Deinde , ut Hebrjei libertatem adeptam poflent confervare, et terras, quas occuparent, imperio abfoluto Theologico-Politici Cap. XIX. 597 retinerent, neceflTe fuit, ut Cap. 17. oflendimus, religionem fuo foli imperio accommodarent , fefeque a reliquis nationibus fepararent; et ideo iis diclum fuit: diligc proximim tuim , et odio habe immicum tuum (vide Matth. cap. 5. vf. 43.) J poftquara autem imperium ami- ferunt, et Babiloniam captivi ducli funt, Jeremias eofdem docuit,ut incolumitati (etiam) illius civitatis, in quam captivi ducli erant, confulerent; et poftquam Chriftus eos per totum orbem difperfum iri vidit, docuit, ut omnes abfolute pietate colerent; quje omnia evidentiffime oftendunt, religionem reipublicje utilitati accommodatam femper fuilTe. Si quis autem jam quterat, quo ergo jure Chrifti difcipuli, qui viri fcilicet privati, religionem prxdicare poterant ? eofdem id fecifle dico jure poteftatis , quam a Chrifto acceperant , adverfus Spiritus impuros (vide Matth. cap. 10. verf. i.). Supra enim in fine Cap. \6. expreffe monui, omnes fidem Tyranno etiam fervare teneri, excepto eo, cui Deus certa revelatione fingulare contra Tyrannum auxilium promiferit; quare nemini inde exemplum fumere licet , nifi etiam poteftatem habeat ad facienda miracula ; quod hinc etiam confpicuum fit, quod Chriftus difcipulis etiam dixerit, ne metuerent eos, qui occidunt corpora (vide Matth. cap. 10. verf 28.). Quod fi hoc unicuique dicl:um fuiflfet, fruftra imperium ftatueretur, et illud Salomonis (Prov. cap. 24. verf. 21.) > flf^ ^^"> t^^^^^ Detm et regem, impie diclum fuiifet, quod longe a vero abeft; atque adeo necefiario fatendum, authoritatera illara, quam Chriftus difcipulis dedit, iis tantum fingulariter datam fuifle, nec inde exemplum afiis fumi pofle. C^eterum adverfariorum rationes, quibus jus facrum a jure civili feparare volunt , et hoc tantum penes fummas poteftates, illud autem penes univerfam ecclefiam efie contendunt, nihil moror; adeo namque frivola^ funt, ut nec refutari mereantur. Hoc unum filentio prasterire nequeo , quam mifere ipfi decipiantur, quod ad hanc feditiofam opinionem (veniam verbo duriori precor) confirmandara exemplum fumant a fummo Hebrceorura Pontifice, penes quem ofim jus facra adminiftrandi fuit; quafi Pontifices illud jus a INIofe non acceperint (qui, ut fupra oftendimus, fummum folus imperiura reti- nuit), ex cujus etiam decreto eodem privari poterant; ipfe enim non tantum Aharonem, fed etiam filium ejus Eleazarum et neporera ^j)8 T r a c t a t u j Pineham elegit , ct aiithoritatem pontificatum adminiftrandi dedit , quam poftea Pontificcs ita retinuerunt , ut nihilominus Mofis, id cft fummje poteftatis, lubftituti vidcrentur. Nam, ut jam oftcndimus, Mofes nuUum imperii fuccefforem elegit, fed cjus omnia officia ita diftribuit, ut pofteri ejus vicarii vifi fuerint, qui impcrium, quafi rex abfens elVet, non mortuus, adminiftrabant. In fecundo deinde imperio hoc jus abfolute tenuerunt Pontilices, poftquam cum ponti- ficatu jus principatus etiam adepti funt. Quare jus pontificatus ex ediclo furamje poteftatis femper dependit, nec Pontifices id unquam nifi cum principatu tenuerunt. Imo jus circa facra penes Regcs ab- folute fuit (ut cx mox dicendis in finc hujus Capitis patebit), prater hoc unum, quod manus facris in tcmplo adminiftrandis admovere non licebat, quia omnes, qui fuam genealogiam ex Aharone non duce- bant, profani habebantur; quod fane in Chriftiano imperio locum nullum habet. Atque ideo dubitare non polfumus, quin hodierna facra (quorum adminiftratio fingularcs niorcs, non autcm familiam requirit, unde nec ii, qui imperium tenent, tanquam profani ab eadem fecluduntur) folius juris fummarum poteftatum fint; et nemo, nifi cx eorum authoritate vel concclfu, jus poteftatemciuc cadem adminiftrandi, eorum miniftros ehgendi , Ecclefice fundamenta ejufque doftrinam determinandi et ftabiHendi, dc moribus et pietatis aftionibus judi- candi, aHquem excommunicandi vel in Ecclcfiam rccipiendi , nec denique pauperibus providendi habet. Atque hsc non tantum de- monftrantur (ut jam fccimus) vera, fcd etiam apprime necelTaria, tam ipfi Religioni quam Reipublics confcrvationi, effe; norunt enim omnes , quantum jus et authoritas circa facra apud populum valeat , et quantum unufquifque ab ejus ore pendeat, qui eandcm habct; ita ut affirmare liceat, eum maximc in animos regnarc , cui ha^c authoritas competit. Si quis ergo hanc fummis poteftatibus adimcre vult, is impcrium dividere ftudet; ex quo neceftario, ut olim inter Ilebrxorum Reges et Pontifices , contcntiones et difcordise oriri debebunt, qux nunquam fedari poflunt. Imo, qui hanc authoritatera fummis poteftatibus adimere ftudet, is viam (ut jam diximus) ad impcrium afFeclat. Nam quid ipfae decernere pofl^unt, fi hoc iifdcm jus denegatur? nihil profeclo nec de bello nec de uHo quocunc^ue Theologico-Politici Cap. XIX. 599 negotio, fi fententiam alteriiis expectare tenentur, qui ipfas doceat, num id, quod utile judicant, pium fit an impium; fed contra omnia potius ex illius decreto fient, qui jus habet judicandi et decretandi, quid pium vel impium , fas nefafque fit. Cujus rei exempla omnia viderunt fecula; quorum unum tantum, quod inftar omnium eft: , adferam. Quia Romano Pontifici hoc jus abfolute concefi^um fuit , tandem omnes paulatim Reges fub poteftate habere incepit, donec etiam ad fummum imperii faftigium afcenderit; et quicijuid poftea monarchs, et pr^cipue Germanije Csfares, conati funt, ejus autho- ritatem vel tantillum diminuere, nihil promoverunt, fedcontra eandem eo ipfo multis numeris auxerunt. Verum enim vero hoc idem, quod nulius Monarcha nec ferro nec igne, Ecclefiaftici folo tantum calamo facere potuerunt ; ut vel hinc tantum ejufdem vis et potentia facile dignofcatur, et prsterea, quam neceffe fit fummis poteftatibus, hanc fibi aiithoritatem refervare. Quod fi etiam ea , qus in fuperiore Capite notavimus, confiderare veUmus, videbimus, hoc ipfum reUgio- nis et pietatis incremento non parum etiam conducere : vidimus enim fupra, ipfos Prophetas, quamvis divina virtute pr^ditos, tamen, quia privati viri erant, Ubertate fua monendi, increpandi, et expro- bandi, homines magis irritavifl^e quam correxifl*e, qui tamen a Regi- bus moniti vel caftigati facile fleclebantur. Deinde, ipfos Reges ob hoc tantum, quod ipfis hoc jus non abfolute competebat, faepiflime a ReUgione defcivifl^e, et cum ipfis fere totum populum; quod etiam in Chriftianis imperiis ob eandem caufam fcepiflime contigifle conftat. At hic forfan rae aUquis rogabit, Quifnam ergo, fi ii, qui iraperium tenent, impii eflTe velint, pietatem jure vindicabit? an tum etiam iidem ejus interpretes habendi funt? Verum ego contra ipfum rogo, Quid, fi Ecclefiaftici (qui etiam homines funt et privati, quibus fua tantum negotia curare incumbit), vel aUi, penes quos jus circa facra efl"e vult, impii efle veUnt; an tura etiara ejufdem interpretes habendi funt? Certum quidem eft, quod, fi n, qui imperium tenent, qua juvat, ire velint, five jus circa facra habeant five minus, omnia tam facra quam profana in deterius ruent; et longe citius, fi qui viri privati feditiofe jus divinum vindicare velint. Quapropter hoc iifdem jus denegando nihil abfoiute promovetur, fed contra malura magis 6oo T r a c t a t u s augetur; nam hoc ipfo fit, ut necelTario (ficuti Ilebra^orum Reges , quibus hoc jus non ablblute concclVum fuit) inipii fuit , ct confc- quenter, ut totius ReipubHcaj damnum et malum , ex incerto et con- tingente, certum et necelTarium reddatur. Sive igitur rei veritatem, fivc iraperii fecuritatem; five denique pietatis incrementum fpeclemus, ftatuere cogimur, jus etiam divinum, five jus circa facra, a dccreto fummarum poteftatum abfolute pendere, eafque ejufdem interpretes elTe et vindices; ex quibus fequitur, illos Dei verbi miniftros eflTe, qui populum ex authoritate fummarum poteftatum pietatem doccnt, prout ipfa ex earum decreto publicje utilitati accommodata eft. Supereft jam, caufam etiam indicare, cur femper in Chriftiano imperio de hoc jure difceptatum fuit, cum tamen Hebra^i nunquam, quod fciam , de eodem ambegerint. Sane monftro fimile vidcri pof- fet, quod de re tam manifefta tamque necelfaria quseftio femper fuerit, et quod fummje poteftates hoc jus nunquam abfque contro- verfia, imo nunquam nifi magno feditionum periculo et rehgionis detrimento, habuerint. Profecto, fi hujus rei nullam certam caufam aflignare pofiemus, facile mihi perfuaderem, omnia, qux in hoc Capite oftendi, non nifi thcoretica efle, fivc ex earum fpeculationum gcnere, quae nunquam ex ufu efie poflTunt. Etenim ipfa primordia Chriftians religionis confideranti hujus rei caufa fefe omnino ma- nifeftat : Chriftianam namque religionem non reges primi docuerunt , fed viri privati , qui, invitis iis, qui imperium tenebant, et quorum fubditi erant, privatis Ecclefiis concionari , facra officia inftituere, adminiftrare, et foli omnia ordinare et decretare, nulhi impcrii ratione habita, diu confueverunt. Cum autem multis jam clapfis annis rcligio in imperium introduci inccpit, Ecccfiaftici eandem, ficuti ipfam determinaverant , ipfos Imperatores docere debuerunt ; ex quo facile obtinere potuerunt, ut ejus doctores et intcrpretes, et praeterea Ecclefia; paftores, quafi Dei vicarii agnofcercntur; et, ne poftea Reges Chriftiani hanc fibi autoritatem capere poiTent, optime fibi caverunt Ecclefiaftici, prohibendo fciHcet matrimonium fupremis Ecclefia: miniftris, fummoque rcHgionis interpreti. Ad quod prxtcrea accefTit, (juod ReHgionis dogmata ad tam magnum numcrum auxe- rant, et cum Philofophia ita confuderant, ut fumnnis cjus interpres T h c 0 1 o g i c o - P o 1 i t i c i Cap. XIX. 6oi furaraus Philofophus et Thcologus cflfe, et pkirimis inutilibus fpccu- lationibus vacare deberet; quod tantum viris privatis, et otio abun- dantibus, contingere poteft. At apud Hcbra^os longc aliter res fefe habuit : nam eorum Ecclefia fnnul cum imperio incepit , et Mofcs , qui id abfolutc tencbat, popukim reUgionem docuit, flicra minifteria ordinavit, eorumque miniftros elegit. Hinc igitur contra faftum eft, ut autoritas regia apud popukun maxime vakierit, et ut jus circa facra Reges maxime tenuerint. Nam, quamvis poft mortera Mofis nemo imperium abfolute tenuerit, jus tamen decretandi, tam circa facra quam circa reliqua, penes Principem (ut jam oftendimus) erat; deinde, ut popukis rckgionem et pictatcm edoceretur, non magis Pontificem quam fuprcminn Judicem adire tenebatur (vide Deut. cap. 17. vf. 9, II.). Rcges denique quamvis non squale ac Mofes jus habuerint , omnis tamen fere facri minifterii ordo et eleftio ab eorum decreto pcndcbat : David enim fabricam tcmpU totam con- cinnavit (vide Paralip. i. cap. 28. vf 11, 12, etc); ex omnibus deinde Lcvitis viginti quatuor millia elcgit ad pfillendum, ct fcx millia, cx quibus judiccs et pra^tores ekgerentur, quatuor deinde millia janitorum, et quatuor denique milUa, qui organis cancrcnt (vide ejufdem Ubri cap. 23. vf. 4, 5.). Porro eofdem in cohortes (quarum etiam primarios elegit) divifit, ut unaquasquc fuo tcmpore, fervatis vicibus, adminiftraret (vide vf. 5. ejufdem. cap.). Sacerdotes itidem in tot cohortes divifit; fed ne omnia fingulatim recenfere tenear, lcclorem refero ad Ub. 2. ParaUp cap. 8., ubi vf. fcil. 13. dicitur: cultum Dei , ficuti eundem Mofes inftituerat , fuijje ex man- dato Salomonis in templo adminiflratum , et vf. 14.: quod ipfe (Salo- mon) cohortes facerdotum in fuis minifteriis et Levitarum , etc. con- ftituerit, fecundum juftiim viri divini Davidis. Et verfu denique 15. teftatur Hiftoricus, qtiod non recejferunt a pracepto Regis impofito facerdotibus et Levitis in nulla re , neque in arariis adminiftrandis ; ex quibus omnibus, ct aUis Regum hiftoriis, fequitur evidentiffime, totum reUgionis exercitium facrumque minifterium a folo Regura raandato dependilTe. Cura autera fupra dixi, eofdem jus non habuifie, ut Mofes, fummum Pontificem eUgendi, Dcum immcdiate confulendi, ct Propketas, qui ipfis vivcntibus prophetarent , damnandi; nuUa 6o2 T r a c t a 1 11 s alia de caufa id dixi, quam quia Prnphetje ex autoritate, quam habebant, novura Regem eligere poterant, et vcniam parricidio dare, at non quod Regem, ii quid contra leges audebat, in judicium vocare liceret, et jure * contra eundem agere. Quapropter, (i nulli fuilTent Prophetx, qui fingulari revelatione vcniam parricidio tuto poflTent concedere, jus ad omnia abfolute, tam facra quam civilia, omnino habuifient; (juare hodiernje fumma^ poteftates, qua^ nec Prophetas habent, nec recipcre jure tencntur (Ilebraeorum enim lcgibus addicli non funt), lioc jus, tametfi c(elibcs non fint, abfolute habcnt, ct fempcr rctinebunt, modo tantum Religionis dogmata in magnum numerum augeri, neque cum fcientiis confundi finant. C A P U T XX. OJlendittir , iti Libera Republica iimcuiqiie et fetitire qua velit , et qua fetitiat dicere licere. Si aeque facilc elTet animis ac linguis imperare, tuto unufquifque regnaret, et nulUim imperium violentum foret : nam unufquifque ex imperantium ingenio viveret, et ex folo eorum decreto, quid verum vel falfum, bonum vcl malum, jequum vel iniquum effet, judicaret. Sed hoc , ut jam in initio Cap. 17. notavimus, fieri nequit, ut fcilicet animus alterius juris abfolute fit; quippc ncmo jus fuum naturale, five facultateni fuam libere ratiocinandi, et de rebus qui- bufcunque judicandi, in alium transferre, neque ad id cogi poteft. Hinc ergo fit, ut illud imperium violentum habeatur, quod in ani- mos eft, et ut fumma majcftas injuriam fubditis faccre, eorumque jus ufurparc videatur, quando unicuique prxfcribere vult, quid tan- (luam verum amplccti, et tanquam falfum rejicere, et quibus porro opinionibus uniufcujusque animus erga Deum devotione movcri debeat; ha^c cnim uniufcujusquc juris funt, (juo ncmo, ctfi velit, cedere poteft. Fateor, judicium multis et psne incredibiHbus modis prjEOccupari polTe, at^jue ita ut, quamvis fub alterius imperio dirccl:c non fit, tamen ab ore alterius ita pendeat, ut mcrito catcnus cjus juris dici poflit; vcrum quicquid ars hac in rc prxftarc potuerit, > Cf. Annot. XXXIX, Theologico-Politici Cap. XX. <5o3 nunquam tamen eo perventum eft, ut homincs unquam non experi- rentur, unumquemque fuo fenfu abundare, totque capitum quam paiatorum efle difcrimina. INIofes, qui non dolo, fed divina virtute judicium fui populi maxime praeoccupaverat, utpote qui divinus credebatur, et divino afflatu dicere et facere omnia, ejus tamcn ruraores et finiftras interpretationes fugere non potuit; et multo minus reUqui Monarchje; et fi hoc aliqua ratione poffet concipi , conciperetur faltem in monarchico imperio, at minime in democra- tico, quod omnes, vel magna populi pars, collegialiter tenet ; cujus rei cauHim omnibus patere exiftimo. Quantumvis igitur furam£e poteftates jus ad omnia habere, et juris et pietatis interpretes credantur, nunquam tamen facere poterunt, ne homines judicium de rebus quibufcunque ex proprio fuo ingenio ferant, et ne eatenus hoc aut illo affeclu afficiantur. Verum quidera eft, eas jure poffe omnes, qui cum iifdem in omnibus abfohite non fentiunt, pro hoftibus habere; fed nos de ipfarum jure jam non difputamus, fed de eo, quod utile eft. Concedo enim, eafdem jure poffe violentiffime regnare, et cives leviffiimis de caufis ad necem ducere ; at omnes negabunt , hsc h\vo fiuice Rationis judicio fieri poffe. Imo, quia haec non fine magno totius imperii periculo facere queunt, negare etiam poffumus, eafdem abfolutam potentiam ad hjEC et fimilia habere, et confequenter neque etiam abfolutum jus ; jus enim fummarum poteftatum ab earum potentia deterrainari oftendiraus. Si itaque nemo libertate fua judicandi, et fentiendi quje vult, cedere poteft, fed unufquifque maximo Naturs jure dominus fua- rum cogitationum eft, fequitur, in RepubUca nunquam, nifi adrao- dum infelici fucceffu, tentari poffe, ut homines, quamvis diverfa et contraria fentientes, nihil tamen nifi ex prsfcripto fummarum potefta- tum loquantur; nam nec peritiffimi, ne dicam plebem, tacere fciunt. Hoc hominum commune vitium eft, confiUa fua, etfi tacito opus eft , aliis credere : illud ergo iraperium violentiffmuim erit , ubi unicuique Ubertas dicendi et docendi qus fentit negatur, et contra id moderatum, ubi haec eadem libertas unicuique conceditur. Verura enim vero nequaquara etiara negare poffumus, quin majeftas tam verbis quam re la^di poteft; atque adeo, fi impoffibile eft, hanc 6o4 T r a c t a t u s libertatem prorfiis adimere fiibditis, periiiciorifllmum contr^ crit» eandem omnino concedere; qua propter nobis liic imiuirere incumbit, quouique unicuique hxc libertas, ialva Reipublica' pace , ialvoiiuc iummarum poteftatum jure, potei^ et debet concedi ; quod liic, ut in initio Cap. i5. monui, prjccipuum meum intentum i'uit. Ek fundamentis Reipublica; fupra explicatis evidentiifime fequitur, iinem ejus ultimum non elVe dominari, nec homines mctu retinere, et alterius juris tacere, fed contra, unumquemque metu libcrare, ut fecure, quoad ejus fieri poteft, vivat, hoc eft, ut jus fuum naturale, ad exiftendura ct operandum abique iuo et alterius damno, optime retineat. Non, inquam, iinis Rcipublicae eft, homines ex rationalibus bcftias vel automata facere, lcd contra, ut eorum mens et corpus tuto fuis functionibus fungantur, et ipfi libera Ratione utantur, et ne odio, ira, vel dolo certcnt, nec animo iniquo invi- cem ferantur. Finis crgo Reipublica; revera libertas eft. Porro ad formandam Rempublicam hoc unum neceiTc fuiife vidimus, nempe ut omnis decretandi poteftas penes omnes, vel aUquot, vel penes unum elTet. Nam, quandoquidem liberum hominum judicium varium ad- modum eft, ct unufquifque folus omnia fcire putat, nec fieri poteft, tit omncs aequc eadem fentiant, ct uno ore loquantur; pacifice vivcre non potcrant, nifi unufquifque jure agendi ex folo de- creto fus mentis ccderet. Jure igitur agcndi cx proprio decrcto unufquiique tantum ccllit , non autem ratiocinandi et judicandi ; adeoque falvo fummarum poteftatum jure nemo quidem contra earum dccretum agere poteft, at omnino fentire ct judicarc, et confequenter ctiam dicere, modo fimpliciter tantum dicat vcl doccat , et ibla Ra- tione, non autem dolo, ira, odio, nec animo aliquid in Rempubli- cam ex authoritate fui decreti introducendi, defendat. Ex. gr. fi quis legem aliquam fanx Rationi repugnarc oftendit, et propterea candem abrogandam ciTc cenfet, fi fimul fuam fententiam judicio fummx poteftatis (cujus tantum eft, leges condcre et abrogare) fub- mittit, et nihil interim contra illius lcgis prasfcriptum agit, bcne fane de Republica meretur, ut optimus quifquc civis; fcd fi contra id faciat ad magiftratum iniquitatis accufandum, et vulgo odiofum reddenuum, vel feditiofe ftudeat invito magiftratu lcgem illam abro- Theologico-Politici Cap. XX. 60$ gare, omnino perturbator eft et rebellis. Videmus itaque,qua ratione unufquifque, falvo jure et authoritate fummarum poteftatum, hoc eft falva Reipublicae pace, ca, qua.^ fentit, dicere et doccre poteft; nempe fi decretum omnium rerum agendarum iifdem relinquat, et nihil contra earum decretum agat, etiamfi f^epe contra id, quod bonum judicat, et palam fentit, agere debeat; quod quidem falva juftitia et pietate facere poteft, irao debet, fi fe juftum et pium praeftare vult: nam, ut jam oftendimus, juftitia a folo fummarum poteftatum decreto pendet, adeoque nemo, nifi qui fecundum earum recepta decreta vivit, juftus elTe poteft. Pietas autem (per ea, qute in prscedente Capite oftendimus) fumma eft, qus circa pacem et tranquillitatem Reipublicae exercetur; atqui hsc confervari non poteft, fi unicuique ex fus mentis arbitrio vivendum eflfet; adeoque impium etiam eft, ex fuo arbitrio aliquid contra decretum fummai poteftatis, ciijus fubditus eft;, facere; quandoquidem, fi hoc unicuique liceret, imperii ruina inde neceftario fequeretur. Quinimo nihil contra decre- tum et dictamen propria: Rationis agere poteft, quamdiu juxta de- creta fummce poteftatis agit; ipfa enim Ratione fuadente omnino decrevit, jus fuum, vivendi ex proprio fuo judicio, in eandem tranfferre. Atqui hoc ipfi etiam praxi confirmare polTumus; in con- ciliis namque, tam fummarum quam minorum poteftatum,raro aliquid fit ex communi omnium membrorum fuffragio, et tamen omnia ex communi omnium decreto, tam fciUcet eorum, qui comra, quam qui pro fuffragium tulerunt, fiunt. Sed ad meum propofitum revertor *. Qua ratione unufquifque Judicii libertate, filvo fummarum potefta- tum jure, uti poteft, ex fundamentis Reipublics vidimus. At ex iis non minus tacile determinare poffuraus, quaenam opiniones in Repu- blica feditiofje fint; ea; nimirum, quae fnnul ac ponuntur, paclum, quo unufquifque jure agendi ex proprio fuo arbitrio ceffit, toUitur. Ex. gr. fi quis fentiat, fummam poteftatem fui juris non effe; vel neminem promiffis ftare debere; vel oportere unumquemque ex fuo arbitrio vivere; et alia hujufmodi, qu£e prsdicto paclo diredo repu- gnant; is feditiofus eft, non tam quidera propter judiciura et opi- Ed. Pr. : reverto. 6o6 T r a c t a t u s nionem, quam propter factum, quod talia judicia involvunt; videlicet quia eo ipfo, quod tale quid fentit, fidem fumnije poteftati tacite vel expreffe datam folvit. Ac proindc ca.'tera; opiniones, qua; ac\um non involvunt, nempe ruptionem pacli, vindiftam, iram, etc, fedi- tiofs non funt, tiifi forte in Republica aliqua ratione corrupta; ubi fcilicet fuperftitiofi , et ambitiofi, qui ingenuos ferre nequeunt, ad tantam nominis famam pervenerunt, ut apud plebem plus valeat eorum, quam fummarum poteftatum authoritas; nec tamen negamus, quafdam praeterea elTe fententias, qua;, quamvis fimpliciter circa verum et falfum verfari videantur, iniquo tamen animo proponuntur et divulgantur. Verum has etiam Cap. 15. jam determinavimus, at ita, ut Ratio nihilominus libera manferit. Quod fi denique ad hoc etiam attendamus, quod fides uniufcujufque erga Rempublicam, ficuti erga Deum, ex folis operibus cognofci poteft, nempe ex charitate erga proximum, nequaquam dubitare poterimus, quin optima Refpu- blica unicuique eandera philofophandi libertatem concedat, quam Fidem unicuique concedere oftendimus. Equidem fateor, ex tali libertate incommoda qusdam aliquando oriri; verum quid unquam tam fapienter inftitutum fuit, ut nihil inde incommodi oriri potuerit? Qui omnia legibus determinare vult, vitia irritabit potius quam cor- riget. Qua: prohiberi nequeunt, neceflario concedenda funt, tametfi inde fsepe damnura fequatur. Quot enim mahi ex luxu, invidia, avaritia, ebrietate, et aUis fimihbus oriuntur? feruntur tamen hjec, quia imperio legum prohiberi nequeunt, quamvis revera vitia fint; quare multo magis judicii libertas concedi debet, qus profeclo virtus eft, nec opprimi poteft. Adde, quod nulla ex eadera incommoda oriuntur, quae non pofiint (ut ftatim oftendam) authoritate magiftra- tuum vitari ; ut jam taceam , quod hxc libertas apprime neceffaria eft ad fcientias et artes promovendum; nam ha; ab iis tantum fehci cum fucceflu coluntur, qui judicium liberura et rainimc prxoccupatum habcnt. At ponatur, hanc Hbertatera opprirai, et horaines ita retineri pofle, ut nihil rautire audeant, nifi ex pra^fcripto furaraarum poteftatum; hoc profecto nunquam fiet, ut nihil etiam, nifi quid ipfa; veHnt, cogitent : atque adeo neceflario fequeretur, ut homines quotidie ahud fentirent, aliud loquerentur, et confequenter ut fides, in RepubHca Theologico-Politici Cap. XX. 6oi apprime neceflfaria, corrumperetur, et abominanda adulatio et perfidia foverentur ; unde doli , et omnium bonarum artimn corruptio. Verum longe abeft, ut id fieri poflit, ut omnes fcilicet prsfinito loquantur; fed contra, quo magis libertas loquendi hominibus adimi curatur, eo contumacius contra nituntilr; non quidem avari, adulatores, et reliqui impotentes animi, quorum fumma falus eft, nummos in arca cora- templari, et ventres diftentos habere, fed ii, quos bona educatio, morum integritas, et virtus liberiores fecit. Ita homines plerumque conftituti funt, ut nihil magis impatienter ferant, quam quod opi- niones, quas veras efle credunt, pro crimine habeantur, et quod ipfis fceleri reputetur id, quod ipfos ad pietatem erga Deum et homines movet; ex quo fit, ut leges deteftari, et quidvis in magiftra- tum audeant, nec turpe, fed honeftiflimum putent, feditiones hac de caufa movere, et quodvis tacinus tentare. Cum itaque humanam naturam fic comparatam efle conftet, fequitur, leges, qus de opi- nionibus conduntur, non fceleftos fed ingenuos refpicere, nec ad mahgnos coercendum, fed potius ad honeftos irritandum condi, nec fnie raagno imperii periculo defendi pofle. Adde, quod tales leges inutiles omnino funt; nam qui opiniones, qus legibus damnats funt, fiinas eff"e credent, legibus parere non poterunt; qui contra eafdem tanquam falfis rejiciunt, leges, quibus hte damnantur, tanquam pri- vilegia recipiunt, et iifdem ita triumphant, ut magiftratus eafdera poftea, etfi velit, abrogare non valeat. His accedunt, quae fupra Cap. i8. ex hiftoriis Hebrieorum N*^. II. deduximus. Et denique quot fcifmata in Ecclefia ex hoc plerumque orta funt, quod raagiftratus doftorum controverfias legibus dirimere voluerunt; nam ni homines fpe tenerentur, leges et raagiftratum ad fe trahendi, et de fuis ad-" verfariis communi vulgi applaufu triuraphandi, et honores adipifcendi, nunquara tam iniquo animo certarent, nec tantus furor eorum raentes agitaret. Atque hiec non tantum Ratio, fed etiam experientia quo- tidianis exemplis docet; nempe fimiles leges, quibus fcilicet irapera- tur, quid unicuique credendum fit , et contra hanc aut illam opinio- nem aliquid dicere vel fcribere prohibetur, fspe inftitutas fuifle ad largiendura , vel potius cedendum eorum irai , qui libera ingenia ferre nequeunt, et torva quadam authoritate feditiofa^ plebis devo- 6o8 T r :i c t a t u s tionem facile in rabieni mutare, et in quos volunt inftigare pofTunt. At quanto latius foret, vulgi iram et furorem coliibere, quani leges inutiles ftatuere, qua* violari non polVunt nifi ab iis, qui virtutes et artes amant , et Rempublicam in tantam anguftiam redigerc , ut viros ingenuos fuftinere non poflit '? Q\iid enim majus Reipublica." malum excogitari poteft, quam quod viri honefti, quia diverfa fen- liunt, et fimulare nefciunt, tanquam improbi in exilium mittantur? quid, inquam, raagis perniciofum, quam quod homines, ob nulUim fcelus neque facinus, fed (juia libcralis ingenii funt, pro hoftibus habeantur, et ad necem ducantur, et quod catafta, malorum for- mido, pulcherrimum fiat theatrum ad fummuni tolerantiai et virtutis exemplum cum infigni majeftatis opprobrio oftentandum ? Qui enim fe honeftos norunt, mortem ut fcelefti non timent, nec fupplicium deprecantur ; eorum quippe animus nulla turpis facti pojnitentia angitur, fed contra honcftum, non fupplicium putant, pro bona caufa mori , et pro Hbertate gloriofum. Quid ergo talium nece exempli ftatuitur, cujus caufam inertes et animo impotentes igno- rant, feditiofi oderunt, ct honefti amant? nemo fane ex eadem exemplum capere poteft,nifiad imitandum, vel faltem ad adulandum *. Ne itaque aflentatio, fed ut fides in pretio fit, et ut fumma: poteftates imperium optime retineant, nec feditiofis cedere cogantur, judicii libertas ncceflario concedenda eft, et homines ita regendi funt, ut, quamvis divcrfa ct contraria palam fentiant, concorditcr tamen vivant. Nec dubitare pofl^umus, quin ha^c ratio imperandi optima fit, ct minora patiatur incommoda; quandoquidem cuni hominnm natura maximc convenit. In imperio enim democratico (quod maxime ad ftatum naturalem accedit) omnes pacifci often- dimus, ex communi decreto agere, at non judicare et ratiocinari ; hoc eft, quia omncs homines non pofl^unt xque eadem fentire, pafti funt, ut id vim decreti haberct, quod plurima habcrct fufFragia, retinendo interim authoritatem eadem, ubi meliora viderint, abro- gandi. Quo igitur hominibus libertas judicandi minus conceditur. * Kirclimann : admirandum. — Jac. Bcrnays, tcftc Schaarschmidt : «»/«//?«- dum. — At vidc pag. 607. vf. i. ct p. 610. vf. 13. Theologico-Politici Cap. XX. 609 eo a ftatu maxime naturali magis receditur , et confequenter violen- tius regnatur. Ut autem porro conftet, ex hac libertate nulla oriri incommoda, quje non poffint fola fummae poteftatis authoritate vitari; et hac fola homines, etfi palam contraria fentientes, facile retineri, ne invicem Isdant; exempla pra^fto funt, nec opus mihi eft ea longe petere. Urbs Amftelodamum exemplo fit, quje tanto cum fuo incre- mento, et omnium nationum admiratione, hujus libertatis fruftus experitur; in hac enira florentiffiraa republica et urbe prsftantiffiraa omnes, cujufcunque nationis et feclae, homines fumraa cum concor- dia vivunt, et ut aUcui bona fua credant, id tantum fcire curant, num dives an pauper fit, et num bona fide an dolo folitus fit agere Caetemm Religio vel fecta nihil eos movet, quia ha^c coram judice ad juftificandam vel damnandam caufara nihil juvat; et nulla omnino tam odiofa fecla eft, cujus feftarii (raodo nerainera Isdant, et fuura unicuique tribuant , honefteque vivant) publica raagiftratuura authori- tate et prsfidio non protegantur. Contra, cum olim Reraonftrantium et Contrareraonftrantiura controverfia de Religione a Politicis et Ordinibus Provinciarura agitari incepit, tandera in fchifraa abiit ; et multis tum exemplis conftitit, leges, qu^e de ReHgione conduntur , ad dirimendas fciUcet controverfias, horaines magis irritare quara corrigere, aUos deinde infinitara ex iifdem Ucentiara fumere ; pr^eterea fchifraata non oriri ex raagno veritatis ftudio (fonte fciUcet comitatis et manfuetudinis) , fed ex magna Ubidine regnandi. Ex quibus hice meridiana clarius conftat, eos potius fchifraaticos efle, qui aUorura fcripta daranant, et vulgura petulantem in fcriptores feditiofe inftigant, quam fcriptores ipfi, qui plerumque doclis tantura fcribunt, et folam Rationem in auxUiura vocant ; deinde eos revera perturbatores effe , qui in Ubera RepubUca Ubertatem judicii, qu£ non poteft opprimi, toUere tamen volunt. His oftendimus, I. irapoffibile effie Ubertatem hominibus dicendi ea, quae fentiunt, adimere. II. Hanc Ubertatem, falvo jure et autho- ritate fumraarum poteftarum, unicuique concedi, et eandem unum- quemque fervare pofle, falvo eodem jure, fi nuUam inde Ucentiam fumat ad aUquid in RerapubUcara tanquara jus introducendura, vel aUquid contra receptas leges agenduni. III. Hanc eandem Ubertatem 39 6io Tract. Theol.-Pol. Cap. XX. unumquemque habere poffe, fervata ReipubliciE pace, et nulla ex eadem incomraoda oriri , qux facile coerceri non pollint. IV. Eandem falva etiam pietate unuraquemque habere pofle. V. Leges, quje de rebus fpeculativis conduntur, inutiles oranino efle. VI. Denique oftendiraus, hanc libertatem non tantum, fervata Reipublicae pace, pietate, et furamarum poteftatum jure, pofle, fed, ad hsec orania confervandura, etiam debere concedi. Nam ubi ex adverfo eandem hominibus adimere laboratur, et difcrepantium opiniones, non autem anirai, qui foli peccare pofl^unt, in judicium vocantur, ibi in hone- ftos exerapla eduntur, quae potius raartyria videntur, quaeque reli- quos magis irritant, et ad mifericordiara , fi non ad vindiclara, plus movent, quam terrent; bonse deinde artes et fides corrumpuntur, adulatores et perfidi foventur, et adverfarii triuraphant, quod eorura irae conceflum fit, quodque iraperium tenentes fu£e doctrins, cujus interpretes habentur, fectatores fecerint; ex quo fit, ut eorum au- thoritatem et jus ufurpare audeant, nec jac1:are erubefcant, fe a Deo immediate eledos, et fua decreta divina, furamarum autera potefta- tura contra humana efle, quje propterea divinis, hoc eft fuis decretis, ut cedant volunt; qnx omnia nerao ignorare poteft Reipublicas faluti omnino repugnare. Quapropter hic, ut fupra Cap. i8., con- cludimus, nihil Reipublicas tutius, quam ut Pietas et Religio in folo Charitatis et iEquitatis exercitio comprehendatur, et jus fumraarum poteftatum, tara circa facra quara profana, ad actiones tantura referatur, caeterum unicuique et fentire quae velit, et quse fentiat dicere, concedatur. His, quae in hoc traclatu agere conftitueram, abfolvi. Supereft tantura , exprefle monere , me nihil in eo fcripfifle , quod non liben- tiflime exaraini et judicio furamarum Poteftatum Patrise meae fubjiciam. Nam fi quid horum, quae dixi, patriis legibus repugnare, vel com- muni faluti obefl^e judicabunt , id ego indiclum volo : fcio me homi- nem efl^e, et errare potuifle; ne autem errarem fedulo curavi, et apprime , ut quicquid fcriberem, legibus patrise, pietati, bonifque moribus omnino refponderet. F I N I S. AUCTORIS ANNOTATIONES IN TRACTATUM THEOLOGICO-POLITICUM POST LIBRUM EDITUM ADSCRIPT^. I (ad pag. 377> Lugd.-Bat. Murr. Verborum tertia radicalis, fi ex iis fit, quK quiefcentes vocantur, folet omitti, et ejus loco fecunda thematis litera duplicari, ut ex rbp , omiffo n quiefcente, fit bb^\) , [et ex X33 fit 22^2, unde D^TlDi:' T3 ^oque^^ five oratio,- fic ex ^^TD fit in vei m Oi^ ::i^ r\w^2 nw iddh -Dn :bv'^2 bbi rbi)]. * Optime igitur R. Selomo Jarchi hoc verbum ^»33 ** interpretatus eft; fed male ab Aben Ezra, qui linguam Hebraicam non adeo exafte novit, carpitur. Prceterea notandum, nomen nj^'::: univerfale effe, et omne prophetandi genus comprehendere , reliqua autem nomina fpecialiora effe, et maxime V hoc vel illud prophetandi genus refpicere; quod doclis notum effe credo. ♦ Hxc vcrba e codd. LB. et fuo refticuit Boelimer. — Murrianus: et exinde blp loquela ftve oratio. Sic ex 5^33 jit n5<12> ** Murr.: hoc verhum proplietiam. *** M: mixte. II (ad pag. 378). Regiom. LB. Murr. Hoc eft Dei interpretes. Nam interpres Dei is eft, qui Dei decreta [M: ipfi revehua] aliis interpretatur, quibus [LB , M : eadem] revclata non funt , quiquc in iifdem ampleftendis (^12 Annotationes in Tract. fola prophetae autoritate [M: et fide, quai ipfi habetur *,] nituntur. Quod ** fi homines, qui prophetas audiunt, proplieta.' fierent, ficut ii philolbphi fiunt, qui philofophos audiunt; tuni propheta non elfet divinorum decretorum intcrprcs, quandoiiuidcm cjus auditorcs non ipfius prophetx tefliimonio et autoritate */, fed ipfa [LB , M : divina] revehitione et interno tcfi:imonio [LB , M : ut ipfc ,] nite- rentur. Sic fumma: poteftates fui imperii juris interpretes funt, quia leges ab ipfis hita; fohi ipfarum fummarum potcfiiatum autoritate de- fenduntur, et earum folo tefliimonio nituntur. f ♦ LB, M: prKterea : et quorum certltudo fola etc. nititur. «» LB, M: /llias Ji. ♦,* LB, M: non ejufdem auctoritate. ■\ LB, M: Sic f. potejlates juris funt interpretcs , quia eorum fola auHori- tate defenditur, et eorum folo teflimonio prohatur. III (ad pag. 390). LB. MuRR. Quamvis quidam homines qujedam habeant quje Natura aliis non impertit, non tamen humanam naturam excedere dicuntur, nifi ca, qua^ finguhriter habcnt, taha fint, ut ex definitione humanae naturje percipi nequeant. E. g. gigantis magnitudo rara cfl:, at tamen humana. Carmina prxterea ex tempore componere pau- ciflimis datur, ct nihilominus humanum cfi:; ut etiam quod oculis apertis aHquis res quafdam adeo vivide imaginetur, ac fi eafdem coram fe liaberct. At fi quis efict, qui aliud percipiendi mcdium aliaque cognitionis fundamenta haberet, is fane humanae naturae limites tranfcenderet. IV (ad pag. 410). LB. MuRR. Genef. cap. 15. narratur, quod Deus Abrahamo dixerit, fe ipfius efie defcnforem, rcmuncrationcm daturum amphim admodum; ad qux Abraham, fibi nihil, quod alicujus pofl"ct momenti clfe, expectandum, quia provecla jam fenedute orbus erat. Th e 0 1 o g ic 0-P 0 1 i t i c iim, (5i3 V Cad pag. 411). LB. MuRR. Ad vitam jeternam non fufficere, V. T. mandata ob- fervare, patet ex Marc. c. 10. vf. 21. VI Cad pag. 447). Reg. LB. Murr. De Dei exiftentia, et confequenter de omni- bus, dubitamus, quamdiu ipfius Dei non claram et diftinctam, fed confufam habemus ideam. Nam ut ille , qui naturam trianguli non rede novit, nefcit, ejus tres angulos squales elfe duobus redis; fic is, qui naturam divinam confufe concipit, non videt, quod ad Dei naturam pertineat exiftere. At, ut Dei natura clare et diftincte a nobis § poffit concipi, necefte eft, ut ad quafdam notiones fimpli- ciffiimas, quas communes vocant, attendamus *, et cum iis illa, quse ad divinam naturam pertinent, concatenemus; atque tum primum perfpicuum nobis fit, Deum neceifario exiftere et ubique eife ; tum- que ** fimul apparet, omnia, qu£e concipimus, Dei naturam in fe *^* involvere perque eandem concipi; et denique, omnia illa vera effe, qua^ adjequate concipimus. Sed de his j- vide Prolegomenon If Ubri, cui titukis eft Principia Philofophice niore geometrico demonftrata. $ LB, M: a nobis clare et diftinSie. * LB, M: necejfe eji ... attendere, et .. . concatenare. ** LB, M: et ftmul. *if* LB, M: naturam inyolvere. f LB, M: de hoc, ff LB: Prolegomena, VII (ad pag. 469). Reg. LB. Murr. Nobis fciHcet, qui huic hnguae non afluevimus , et ejufdera * phrafeologiam defideramus. * LB, M: eju$. (Ji4 A n n o t a t i o n c s i n T r a c t, VIII (ad pag. 473). LB. MuRR. Per rcs pcrceptibiles non illas tantum intelligo, qua; legitirae demonftrantur, lcd ctiam illas, qu« morali certitudine am- plecti et fine admiratione audire lolemus, tametfi demonftrari nequa- quam poflint. Euclidis propofitiones a quovis percipiuntur priufquam demonftrantur *. Sic etiam hiftorias rerum tam futurarum quam prseteritarum , qua^ humanam fidem non excedunt, ut ctiam jura, inftituta, ct mores, perceptibiles voco ct claros, tametfi nequeunt mathematice demonftrari. Ca^terum hicroglyphica, et hiftorias, qujc fidem omnem excedere vidcntur, imperccptibiles dico; et tamen ex his plura dantur, qua^ ex noftra mcthodo invcftigari pofi^unt, ut mentem autoris percipiamus. * Uxc fcinentia, Eiiclldls ... .demonflratitur , in LB omittitur. IX (ad pag. 482). LB. MuRR. Nempe ab hiftorico, non ab Abrahamo; nam ait, locum, qui hodie dicitur in monte Dei revelabitur , ab Abrahamo vocatum fuifle Deus providebit. X (ad pag. 484). LB. iMuRR. A quo tcmpore ufquc ad Jehorami * rcgnum, quo ab eo difceflcrunt (2. Reg. cp. 8. vf. 20.), Iduma;a reges non habuit , fiid prxfides a Juda:is conftituti regis locum fupplebant; vid. i. Reg. cp. 22. vf. 48.; ct ideo Idumsa; prsfes (2. Reg. cp. 3. vf. 9.) rex appellatur. An autem ultimus Iduma;orum regum regnare inceperit antequam Saul rcx crcatus fucrit, an vcro Scriptura in hoc Genefeos capite regcs folummodo, qui invicti obierint, tradere volucrit , ambigi poteft. Ceterum ii planc nugantur, qui Mofen, qui divinitus Hebra:- T h e 0 1 0 g i c o- P 0 1 i t i c um. 615 orum imperium a monarcliico omnino abhorrens inftituit, ad regum Hebr£Eorura catalogura referre volunt. ♦ Sic Boehmer c cod. fuo ct Gallo pro Jeroboami quod eft in LB ct M. XI Cad pag. 492). LB. MuRR. E. g. 2. Reg. cap. 18. vf. 20. legitur in fecunda perfona n"l?2i< dixijli fed ore tenus , etc. ; JefajjE autem cap. "^6. vf. 5. TllQX ^^0 dixi , certe verba funt , opus ejfe ad bellum confilio et fortitudine. Deinde vf. 22. legitur |l~iDJ?n ""DT f^d forfan dicetis , in plurah, quod in Jefajae exemplari in fmgulari numero reperitur. PrcCterea in Jefajae textu non leguntur h^ec [ex vf. 32. citati cap. verba ^p^^^^i^n bx ii;D'i?n bxT inan j^bi vni mi^ ^'T n^i p5<] *; et ad hunc modura ** multje \* aHce varicC leftiones reperiuntur, ex quibus qusnara prje ceteris ehgenda fit, nemo determinabit. * Reftituit Boehmcr c Lugd. Bat. — M: hac (2. B.eg. cap. 32. [irao 18.] vf. 32.) yerba, etc. ** Gall. — LB , M: admodum. *^* LB omittit multce, XII (ad pag. 492). LB. MuRR. E. g. 2. Sam. cap. 7. vf. 6. legitur "^bMnD nMJ^I P^DZ}1 bn!^2 ^t continuo vagavi cum tentorio et tabernacuh; iV2lxz[. autem cap. 17. vf. 5. p'i;DDl bni^ bx bni^D HMXl et eram de tentorio in tetitorio * et de tabernaculo , mutato fcilicet ["ibnnD in "^mJ^D **; buXD in bnX h"^, et] p'i;DD in p^DD* Deinde vf. 10. citati loci SamueUs legitur iniJi;'? ^^ affligendum eum, et Paral. cit. cap. vf. 9. ^xhlh ^^ conterendtm eum. Et ad hunc raodum plures, et alias majoris momenti, difcrepantes unufquifque, qui plane coecus non eft nec omnino infanit, obfervabit, qui haec capita femel legerit. * Melius : in tetitorium. LB : de tentorio , et de tabernaculo in tabernaculo. ** Boehmcr e cod. fuo Belg. 6i6 Annotationcs :n Tract. XIII (ad pag. 493). Reg. LB. Murr. Quod hic textus nuUum aliud tempus refpiciat quam illud, quo Jofephus fuit venditus , non tantum ex ipfius orationis contextu conftat, fed etiam ex ipfa ipfius Juda; atate colligitur, qui tura temporis vigefimum fecundum jetatis annum ad fummura agebat, fi ex ipfius praecedenti hiftoria calculum fticere licct. Nam ex cap. 29. vf ultimo Genefeos apparet , quod Juda natus fuerit anno decimo , a quo Jacobus Patriarcha * fervire inccpit Labano, Jofephus autem decimo quarto. Cum itaque ** ipfe Jofephus, cum venderetur, «etatis decimum feptimum egerit annum, ergo Judas tura teraporis annos viginti et unura natus erat, non amplius. Qui igitur hanc Juda: diuturnam domo abfentiam ante Jofephi venditionem contigifle credunt *^*, fibi blandire ftudent, et de Scripturae divinitate magis folliciti quam certi funt f. * LB, M omhtunt Patriarcha. ♦* LB, M: igitut. *»• LB, M: contendunt. f LBj M: Jludcntj de Scripturce . . . follicitis . . . certis. XIV (ad pag. 494). Reg. LB. Murr. Nam quod quidam putant, Jacobura 8. vel 10. annos inter Mefopotaraiam et Betel peregrinaviffe , ftultitiara redolet, quod pace Aben Hgezra; dixerim *. Nam non tantum propter defiderium, quo fine dubio tenebatur, videndi [LB, M: provectiffi- ms jetatis] parentes, fed etiam [LB, M: et prjecipue], ut votum folveret [LB, M : quod voverat cum fratrem fugeret] (vide Gen. cap. 28. vf. 10. et cap. 31. vf 13. [LB, M: et cap. 35. vf i]), quantura potuit feftinavit [LB , M : ad quod etiara folvendum Deus ipfum monuit (Genef cap. 31. vf 3. et 13.) et auxilium fuum , quo in patriam duceretur, promifit]. Quod fi tamen hx conjecturse potius quam rationes videntiir, age concedamus, Jacobum 8, vel. 10., et fi placet plures infuper, annos brevi hoc itinere, pejori fato quam UHlTem actum **, confumpfilfe. IIoc ccrte negare non poterunt. Theologico-Politicum. 617 quod Benjamin in ultimo hujus percgrinationis anno natus fuerit; hoc eft, ex eorum hypothefi, anno nativitatis Jofephi decimo quinto aut decimo fexto aut circiter. Nam Jacobus anno a nativitate ipfius Jofephi *** 7. Labano valedixit; at ex anno 17. a;tatis Jofephi ufque ad annum *^*, quo ipfe patriarcha iEgyptum peregre ivit , non plures quam viginti duo anni numerantur, ut in hoc ipfo Capite oftendimus; adeoque f Benjamin eodem ff tempore, quo fcilicet iEgyptum profedus eft, viginti tres aut viginti quatuor annos ad fummum habebat f|f ; quo ^tatis flore nepotes eum habuilTe con- ftat (vide Gen. cp. ^6. vf. 21., quera confer cum vf. 38, 39, 40. cp. 2(5. Num. et cum vf. i. et feqq. cp. 8. 1. i. Paralip.). [LB, M: Nam Belah Benjamini primogenitus duos jam filios, Ard et Nahga- man, genuerat.] Quod fline non minus a Ratione alienum eft quam § quod Dina feptennis vim pafli;i fuerit, et reliqua, quae ex hujus hiftoria^ ordine §§ deduxiraus. Atque adeo apparet, homines imperi- tos, dum nodos folvere ftudent, in alios incidere, remque magis intricare et dilacerare §§§. * Q^i!od . . . dixerim omittiint LB et M; at hic poft Nam qtiod quidam addit: (v. c. Aben Hgezra'), ** Pejori . . . actum omittiint LB et M. ■*♦♦ Decimo quinto . . . Jofephi omittit M. *i* LB, M: ufque quo Jacobus Mgyptum migravit, non plus. f LB: ergo. M omittit. ff LB, M: eo. flf LB, M: annos natus erat. § LB: quam fumere quod. M: quam ftatuere quod. %% LB, M: filo. §§§ LB, INI: Atque adeo apparet, ipfos in Scyllam incidcre, cupientes vitare Charybdim. XV (ad pag. 494). Cefi a dirc en d^aiitres termes , et dans un aatre ordre , qu'ils tie fe trouvent au livre de Jofui. XVI (ad pag. 495). LB. MuRR. Rabbi Levi ben Gerfon et alii credunt, hos 40. annos , quos Scriptura ait in libertate transactos, initiura tamen 6i8 AnnotationesinTract. fumere ab obitu Jofiije; atque adeo 8. pnccedentes annos, quibus populus in ditionc Kufan Rifhgataira fuit , fimul comprehendere; et i8. fequentes etiam ad cenfum 80. annorum , quibus Ehud ct Samgar judicaverunt, adducendos; et fic reHquos fervitutis annos fub eos, quos Scriptura in libertate tranfaclos fuilTc teftatur, femper comprehendi credunt. Sed quia Scriptura expreflfe, quot annos Hebrtei in fervitute , quotque in libertate fuerint , numerat , et cap. 2. vf. 18. exprefTe narrat , Hebrseorum res vivcntibus judicibus femper floruifle , apparet omnino , Rabinum iftum , virum alias eruditiflimum, et reUquos, qui ejus veftigia fequuntur, dum fi- miles nodos folvere ftudent, Scripturam magis corrigere quam expli- care. Quod ii etiam faciunt, qui ftatuunt , Scripturam in iUa com- muni annorum fupputatione non nifi politia; judaicae tempora indicare voluifl^e ; anarchiarum autem et fervitutum , utpote infaufta et regni veluti interftitia, ad communera annorum cenfum adducere non potuilTe. Nam Scriptura quidem anarchiae tempora filentio prasterire, at fervitutis non minus quam libertatis annos tradcre, nec annalibus, ut fomniant, expungere folet. Quod autem Hgezra lib. i. Regum omnes abfolute annos ab exitu ^Egypti communi illo annorum numero coraprehendere voluerit, adeo manifefta res eft, ut nemo Scripturae peritus unquam de ea ambegerit. Nam, ut jam ipfius textus verba omittam, ipfa Davidis genealogia, quaj in fine libri Ruth et i. Paral. cap. 2. traditur , vix annorum fummam adeo magnam patitur. Nam Naghfon anno 2. ab exitu iEgypti princeps tribus Juds erat (vid. Num. 7. vf. II. et 12.), adeoque in deferto obiit, et filius ejus Salma cum Jofua Jordanem tranfiit. At is Salmon fecundum illam Davidis genealogiam Davidis atavus fuit. Si ab hac 480. annorum fumma 4. regni Salomonis, et 70. vitai Davidis, et 40., qui in de- fertis tranfacti funt, auferantur; reperietur, Davidem natum fuilTc anno ^66. a tranfitu Jordanis, atque adeo neceffe efle, ut ipfius pater, avus, abavus, atque atavus liberos genuerint cum unufquifque eorum 90. annorum efl"et *. * Addit Gallus : ft par confiquent h peine fe trouveroit-il depuis la fortie tTEgypte jufqu^h l^an 4. du R^gne de Salomun 480. ans , ft rEfcriture ne favoit dit expre[f/ment. Theologico-Politicum. 619 XVII (ad pag. 495). On peut douter fi ces yiugt ans fe doivent rapporter aux annies de libert^, ou fils font compris dans les 40. qui prdcedent imm^diate- ment , pendant lefquels le peuple fut fous le joug des Philiflins. Pour moy favoue que j'y vois plus de vraifemblance , et qu'il ejl plus croyable que les Hdbreux recouvr^rent leur libertd , lorfque les plus confiddrables d^entre les Philifiins pirirent avec Samfon. Auffi nay-je rapportd ces 20. ans de Samfon a ceux pendant lefquels dura k joug des Philifiins , que par ce que Samfon nafquit depuis que les Philiftins eurent fubjugud les Hdbreux , outre qu'au traitd du Sabbat il eft fait mention dun certain livre de Jerufalem , ou il eft dit que Samfon jugea le peuple 40. ans; mais la queftion n\ft pas de ces anndes feulement *. * Cstera excmpla lijec tantum liabent : Samfon natus ejl poflquam Philiftcei Hebrceos fube^erant, XVIII Xad pag. 498). LB. MuRR. Alias Scripturee verba corrigunt potius quara explicant. XIX (ad pag. 499). LB. MuRR. Kirjat Jehgarim vocatur etiam Bahgal Jehuda, unde Kimchi et aUi putant, Bahgale Jehuda, quod hic tranftuli ex populo Jehuda, nomen elTe oppidi; fed falluntur, quia ""^^2 pluralis efl numeri. Deinde, fi hic Samuelis textus cuni eo, qui eft in libr. i. Paral. *, conferatur, videbimus , quod David non furrexerit et exiverit ex Bahgal, fed quod eo iverit. Quod fi auctor Samuehs libri locum faltem indicare ftuduerit, unde David arcara abftulit, tunc, ut He- braice loqueretur , fic dixiflfet : et furrexit et profecius eft David, etc. ex Bahgal Juda, et inde abftulit arcam Dei, * Caj. 13. vf. 5. 620 Annotationes in Tract. XX (ad pag. ^gg'). Ceiix qui fc font meflez de commenter ce Texte, Vont corrigi de cette forte : et Abraham fenfuit et fe retira chez Ptolom^e fils de Hamihtid Roy de Gefur, oii il demeura trois ans, ct Daiid plcura fon fils tout le temps qull fut a Gefur . Mais fi c'eji Id ce que ron appelle interpreter, et fil ejl permis de fe dufiner cettc licence dans Vexpofition de VEfcriture , et de tranfpofer de la forte des phrafes tout entieres foit en ajoutant , foit en retranchant quelque chofe , favoue qull eft permis de corrompre rEfcriture , et de luy donner comme a un morceau de cire autant de formes que Von voudra. XXI (ad pag. 504). LB. MuRR. Oritur hic fufpicio, fi quidem fufpicio dici poteft quod certum efl:, ex deduc^ione genealogias regis JechonijE, quai traditur cap. 3. I. i. Paral. et producitur ufquc ad filios Eljohgenai, qui decimi tertii ab eo erant; et notandum, quod Jechonias ifte, cura ei catenze injecta funt, liberos non habebat, fed videtur quod liberos in carcere genuerit, quantum ex nominibus qu« iis dcdit conjicere licet. At ncpotcs, quantura etiam cx eorum nominibus conjicere licet , habuiffe videtur poftquam e carccre liberatus fuit; ac proinde n''lS Pedaja (quod fignificat Deus liberavii), qui in hoc capite dicitur fuiffe pater Zerubbabclis, natus eft * anno 37. aut 38. captivitatis Jechonias , hoc eft 33. annis antequam Cyrus Judsis ve- niara dedit, et confequcntcr Zerubbabel, quem Cyrus Judjeis ** propofuerat, 13. aut 14. annos ad furamum natus videtur fuiffe. Sed haec potius filentio prjeterire volui ob caufas, quas temporis gravi- tas *^* explicare non finit. Scd prudentibus rem indicare fufiicit ; qui fi hanc Jechonis integram progeniem, qus traditur cap. 3. lib. I. Paral. ex vf 17. ufiue ad finem ipfius capitis, aliqua cum atten- tione percurrere, et Hebrasum textum cum verfione qua: Septuaginta dicitur conferre velint, nullo negotio videre poterunt, hos libros Theologico-Politicum. 621 poft fecundam Urbis reftaurationem a Juda Maccabao faftam reflitu- tos fuilTe, quo tempore Jechonia: pofteri principatum amiferunt, non antea. * LB, M: qui in hoc capite diciiur fuijfe anno. Omifla reftituit Boehmer e cod. fuo et Gallo. ** M : hoc ejl annis 33. antequam Cyrus Judais propofuerat. *,* Scriptum fuerat : temporis injuria et fuperftitio , deinde verba mutavit auclor. Nempe M: quas temporis Qinjuria et fuperftitio') gra- yitas; LB: temporis (Jnjurite et fuperftitio regnans') grayiias. XXII Cad pag. 507^. LB. MuRR. Atque adeo fufpicari potuiffet nemo, ejus prophe- tiam JeremicE pra.>dictioni contradicere , ut ex Jofephi narratione fufpicati funt omnes , donec ex rei eventu ambos vera prsedixilTe cognoverunt. XXIII (ad pag. 509). LB. MuRR. Hujus libri maximam partem defumptam efTe ex libro, quem ipfe Nehemias fcripfit, teftatur ipfe hiftoricus vf i. cap. I. Sed qua: ex cap. 8. ufque ad vf 26. cap. 12. narrantur, et prceterea duos ultimos verfus cap. 12., qui Nehemis verbis per pa- renthefin inferuntur *, ab ipfo hiftorico, qui poft Nehemiam vixit, additos ** eflTe, dubio caret. • LB : intercluduntur. ** LB : addiia. XXIV (ad pag. 510). LB. MuRR. Hgezras avunculus primi furami pontificis Jofuje fuit; vid. Hgezr. cap. 7. vf i. et i. Paral. c. 6. vf 14, 15.; et fimul cum Zorobabele Babylone Hierofolymam profectus eft, vide Nehem. cap. 12. vf i. Sed videtur quod, cum Judsorum res turbari viderit, Babyloniam iterum petierit; quod etiam ahi fecerunt, ut 622 Annotationes in Tract. patet ex Nehem. cap. i. vf. 2.; ibiqiie ufque ad Artaghfafti regnura manferit, donec, impetratis qua; voluerat, fecundo Hierofolymam petiit. Nehemias etiam cum Zorobabele Ilierofolymam tempore Cyri petiit; vid. Hgezrai cap. 2. vf. a. et 63., quem confer cum vf. 9. cap. 10., Nehem. cap. 10. vf. i. Nam quod interpretes J^n^i^inn * ^ega- tum vertunt, nuUo id exemplo probant, cum contra certum fit quod Judaeis, qui aulam frequentare debebant, nova nomina imponebantur. Sic Daniel Beltefafar, Zerubabel Sefbafar (vid. Dan. cap. i. vf. 7., Hgezrai cap. i. vf. 8. et cap. 5. vf. 14), et Nehemias HatirHita vocabatur. At ratione officii falutari folebat nn-D procurator f. prafes\ vide Nehem. cap. 5. vf. 14. et cap. 12. vf. 2(5. // eji donc certain qu' Atirfatha eft un nom propre, comme Hatfelelphoni, Hatfo- beba i. Paral. 4. j/. 3, 8, Halloghes Nehem. 10. xf. 25. et ainft du refte. LB : Atirfchata ; M : inttrpretes ihi legatum. XXV (ad pag. 513). LB. MuRR. Synagoga, qua: dicitur magna , initium non habuit nifi poftquam Afia a Macedonibus fubacta fuit. Quod autem Mai- monides, R. Abraham ben David, et alii, ftatuunt, hvijus conciUi prxfides fuille Hgezram, Danielem, Nehcmiam, Ghaggaeum, Zacha- riara, etc, ridiculum figmcntum cft, nec alio fundaraento nituntur quara Rabinorum traditione , qui fcilicet tradunt , Perfarum regnum 34. annos ftctilTe, non amplius. Nec alia ratione probarc polTunt, decreta magnae iftius fynagogse f. fynodi, a folis Pharifaeis habitje, accepta fuilTe a prophetis, qui cadera ab aliis prophetis accepilTent, et fic porro ufque ad Mofen, qui eadem ab ipfo Deo accepifTet, et pofteris ore, non fcripto, tradiderit. Sed ha^c ea, qua folent, pertinacia Pharifaei credant; prudentes autcm, qui conciHorura et fynodorura caufas, et fimul Pharifxorum et Tfodducjeorura controver- fias norunt, facile conjicere poterunt * caufas magn^e ilHus fynagogje f. concilii convocandi. IIoc certum cft, illi concilio nuUos inter- Theologico-Politicum. 623 fuilTe prophetas, et Phariia^orum decreta, qus traditiones vocant, auctoritatem ex eodem concilio accepilTe. * LB, RI: potuerunt. XXVI (ad pag. 515). LB. MuRR. Aoyi^ofiai, vertunt hujus loci interpretes concludo, et a Paulo ufurpari contendunt quomodo * avi.loyi^oiiai, , cum tamen Xoyi^ofiai apud GriEcos ** idem valeat ac apud Hebr^os 2Vn , com- ptitare, cogitare, exiftimare , qua fignificatione cum textu Syriaco optime convenit. Syriaca enim verfio (fi quidem verfio eft, quod dubitari poteft, quandoquidem nec interpretem novimus nec tempus, quo vulgata fuit, et Apoftolorum lingua vernacula nulla alia fuit quam Syriaca) hunc Pauli textum fic vertit \«djifli 1 .v;a<^ methrahgenan hochil , quod Tremellius optirae interpretatur ^r^/Vr^/wwr igitur. Nam ^^» rehgjon*** nomen, quod ex hoc verbo formatur, fignificat arbitratus ; eft namque {j.^9 rehgjono (in Hebraeo t^i;;i rahgava) voluntas ; 1 >v;AVr^ ergo volumus feu arbitramur f. • Boehmer. — LB , M : quoquo modo. ** Apud Gracos omicdc M. ♦** M: ]i:n:^n nomen. t Hsc ultima admodum turbata bene refticuic Boehmer. XXVII (ad pag. 519). A fgavoir celle que Jefus Chrift avoit enfeign^e fur la montagne , et dont Saint Matthieu fait mention au chapitre 5. et fuivans. XXVIII (ad pag. 544). LB. Vid. Interpr. Scripturje p. 75. [Eft liber c. c. Philofophia S. Scripcur;» Incerpres; Exercicacio Paradoxa, ecc. Eleucheropoli 1666. Ib. in pag. 75. nefcio cujus fencenciahis verbis defcribicur: ,,Quando S. Scripcura alicubi quid clare ec ex profeflb docec, five doyfiaTi^ev , cui contrarium alio in loco ex occafione ec per confequentiam ftatuere (?24 Annotationes in Tract. vidctur, tunc locus illc clarus proprie et recundum liceram cft intclli- gendus; hic vcro figuratc et fccundum illum intcrpretandus. Ex. gr. S. Liters clare doyuaxi^ovai , Deum ejfe unum , ct aliis in locis Dcus loquitur numero plurali , undc fequi vidctur, illum non elfc unum. Cum igitur prius cx prorcnb doccatur, poftcrius vero per confcqucntiam ex iis deducatur, hi tcxtus impropric fumendi, cc fccundum illos, qui proprie accipi debent , cxponcndi crunt. Similitcr jubetur, cavendum ciTc , nc Deum corporeum imaginemur; dicitur cnim Deuteron. 4.: Cayctote vobis valde Qnam non animadvertljlis ullam fimilitudinemf etc.') ut non faciatis vobis fculptile, fimilitudinem ullius fimulacliri, etc. Et poftea: Si facietis fculptile , fimilitudincm ullius rei , etc. , conteftor contra vos hodie ccelum et terram , fore ut omnino pereatis quam celerrimc e terra illa , etc. Quibus locis clare docetur, Deum cfTe incorporeum. Quocirca ifto pra;ccpto, et non ratione obiigamur , onines textus , e quibus , Dcum corporcum effe, coUigi poffc videtur, cx hoc prxcepto interprctari".] XXIX (ad pag. 547). LB. Interpret. Script. p. 76. [In libri modo laudati p. 76. cum alia tum hxc adverfus fententiam quam raodo retulimus difputantur. „ Sed vero largiamur , aliquid in S. Literis clare atque perfpicue exprimi. An igitur, fi doy^umi^ovaai afrercrent, nihil ejje aliquid , vcl aliquid ejfe nihil , etiam proprlc , et ut fonarent , eflent intelligend» , quanturavis ctiam noftrx Rationi adverfarentur ? Sanc — Credat Judjeus Apella, Non ego , neque uUus fanas raentis, ne quidcra ipfc. Cogetur enira , cura Scriptura fibi videtur contradicere, fateri, Rationc uti liccre, ut dignofci poffit, qua;- nara loca propric, quEnara iraproprie fint et figurate intclligenda atquc intcrpretanda. Qualia funt, Deum non duci panitentia , Nura. 23 : 23-) 1. Sara. 15 : 29., ecc. ct cundem pcenitui[fc, quod hominem fecerat , Gen. 6:6., et illius mali,quod faciurum [/<;] dixerat populo fuo, Exod. 32 : 14. Et alia id genus quara plurinia paffim obvia".] XXX (ad pag. 551). LB. Interpret. Script. p. 113. [In cjufdem libri pagina quae numero 113. cft etfi cum reliquo Epilogo notis numcralibus caret, hxc lcguntur: „ ...(fcrupuium) unum, ct quidcni, noftro judicio, fatis magns molis amoverc ftudebimus, firmiter pcrfuafi,co fublato, Thcologico-Politicum. 62S reliqua omnia fore planaatque expedita. EftaLitcmille,quod,fi eo,quo ftatui- mus , modo Philofopliia fit S. Literas interpretandi norma , ipfae S. Liter» inutiles et fruftra exarata: atque ad nos tranfmilTaj videantur." Refponfionis , quaj deinceps datur, hsec ferc meduUa eft: „ . . . (voces) tantum funt occafio vel incitamentum, quo intelledlus erigitur ac inducitur, ut ideas . . . attentius contempletur , ac inter fe conferat, ac fic hanc in illa neceflario includi dcprehendat. — Jam vero , quoniam omnes libri ex orationibus inter fc connexis copulatifque conftant atque conflantur, evidentifiime confequitur, fummam maximamque, quam rebus vere accurateque cognofcendis intelligen- difque prsbere queunt utilitatem , in co folo confiftere, quod Ledtori cogitationem injiciant, eumque excitent ad ideas, quas jani rerum in mente cfformatas habet claras atque diftindlas, quceque in illis libris vocabulis denotantur, contemplandas, inter fe comparandas, ac, num una alteri in- cludatur aut connexa fit , examinandas ; nuUa vero ratione intelledlum in veram rerum cognitionem ex aut per fe pofle deducere, muko minus menti ideas claras diftindlafque , fi antea infufffi inditsque non fuerint , indere, aut infundere , aut imprimere, aut alio aliquo modo ingenerare Unde liquet , . . . . minime fupervacaneum efie , Scripturam adire atque confulere : DOn quidem ut illa veritatem aut per fe mentibus noftris ingeneret, aut clariorem diftinftioremque reddat , aut magis firmam faciat , fed ut , quem- admodum diximus , occafionem materiamque cogitandi fuggerat, et quidem de talibus, de quibus forfan alias nunquam cogitalTemus. Quorum etiam fummam hominum beatitatem concernentium , adeoque illis pras cjeteris om- nibus conducentium, non autem veritaiis docend», refpedlu ejus utilitas et maxima , et aliorum librorum utilitati longe anteponenda eft . . . ."] XXXI (ad pag. 551). LB. MuRR. Hoc eft, quod ad falutem f. beatitiidinem fatis fit, divina decreta tanquam jura feu mandata amplecti, nec opus fit, eadem ut jeternas veritates concipere, non Ratio fed Revelatio docere poteft, ut patet ex demonftratis Cap. 4. XXXIl (ad pag. 555). LB. MuRR. In ftatu civili, ubi communi jure decernitur. quid bonum et * quid malum fit , recte dolus diftinguitur in bonum et malum. Sed in ftatu naturali,ubi unufquifque fui judex eft,fummum- 40 626 A n n o t a t i o n e s i n T r a c t. que jus habet leges fibi pra.'fcribendi et inierpretandi, immo ctiam, prout fibi melius judicat, abrogandi , ibi fane concipi non poteft, quemquam dolo malo agere. • M omitti: et. XXXIII (ad pag. 558). LB. MuRR. In (luacuiique civitate homo fit, liber efle poteft. Nam certe * homo eatenus liber eft **, quatenus Ratione ducitur. At (NB. aliter Hobbefius ■[■) Ratio pacem omnino fuadet; hsec autem obtineri nequit, nifi communia civitatis jura inviolata fer- ventur. Ergo , quo homo Ratione magis ducitur, id eft, quo magis eft liber, eo magis conftanter civitatis jura fervabit, et fumm» pote- ftatis mandiita, cujus fubditus eft, exequetur. • LB: Nam komo. ** M: cjfe potefl. f LB parenthefin omictit. XXXIV (ad pag. 561). LB. MuRR. Quod Paulus ait, homines efle fine efFugio , more humano loquitur. Nam cap. 9. ejufdem Epiftola; exprefle docet, quod Deus cujus vult mifcretur, et quem vult indurat, et homines nulla de caufa inexcufabiles efle, quam quia in Dei poteftate ita funt, ut lutum in poteftate figuli, qui ex eadem mafla facit vafa, aliud ad decus aliud ad dedecus, et non propterea quod praemoniti funt. Quod autem ad legem divinam naturalem attinet , cujus fum- mum prxceptum efl"e diximus Deum amare, eo fenfu legem appcllavi , quo philofophi communes Naturae regulas, fecundum quas omnia fiunr , leges vocant. Amor enim Dei non obedientia, fed virtus eft, quae homini, (jui Deum re^fte novit, necefl^ario ineft. At obedientia voluntatem imperantis, non rei necefllitatem et veritaiem refpicit. Cum autem naturam Dei voluntatis ignoremus, et contra certc T li e o 1 o g 1 c o - P o 1 i t i c u m. 627 fciamus, quidquid fit ex fola Dei potentia fieri, nequaquam , nifi ex Revelatione, fcire pofTumus, an Deus aliquo honore coli velit ab hominibus tanquam princeps. Adde quod jura divina nobis ut jura feu inftituta videri oftenderimus, quamdiu eorum caufiim ignoramus, hac autem cognita illico jura eflfe definunt , atque eadem ut jeternas veritates, non ut jura, amplectimur; hoc eft, obedientia illico in amorem tranfit , qui ex vera cognitione tam necelTario oritur ut ex fole lumen. Ex Rationis igitur duclu Deum quidem amare, fed non obedire ei * polTumus, quandoquidem nec jura divina, quamdiu eorum caufam igsoramus, ut divina amplecti, nec Deum jura ut principem conftituentem concipere Ratione polfuraus. * LB omittit ei. XXXV (ad pag. 564). LB. MuRR. Sufcepere duo nianipulares imperium populi Romani tranfterendum, et tranftulerunt. Tac. i. Hift. libro. XXXVI ad p:ig. 570). LB. MuRR. In hoc loco accufantur duo, quod in caftris prophe- taverint, et Jofua illos affervandos cenfet; quod non feciffet, fi unicuique injulfu Mofis divina refponfa populo dare licuiffet. At Mofi reos abfolvere placuit, et Jofuam increpat, quod ipfifuaderet, jus fuum regium perfequi eo tempore, quando ipfum tantum * re- gnandi tsedium tenebat, ut maluerit mori quam folus regnare, ut patet ex vf. 14. ejufdem capitis. Sic enim Jofuse refpondit, Excan- defcifne mea de caufa? Utinam omnis Dei populus propheta effet; hoc eft, utinam ad id rediret jus Deum confulendi, ut regnum apud ipfum populum effet. Jofua itaque non jus, fed temporis rationem 628 A n n o t a t i n n c s i n T r a c t. ignoravit, et ideo a Mofe caftigatur, ficut Abifa.'us a Davide, cuin regem monuit ut Shimhgi, qui certe reus majeftatis erat , mortis da- mnaret; vid. a. Sam. cap. 19. vf. 22, 33. • M omittit tantum. XXXVII (ad pag. 571). MuRR. Vf. 19. et 23. hujus, quos mihi videre contigit, raale interpretes vertunt. Nam vf. 19. et 23. non fignificat, quod ei prae- cepta dedit, aut prsceptis inftruxit, fed quod Jofuam principem creaverit feu conftituerit, quod in Scriptura frequens eft, ut Exodi cap. 18. vf. 23., I. Sam. cap. 13. vf. 15., Jof. cap. i. vf. 9., et i. Sam. cap. 25. vf. 30., etc. Plus les interpretes f^e§orcetn de rettdre mot a mot le iierfet 19. et le 23. de ce Chapitre , moins ils le rendent intelligible ; et je fuis ajTeur6 que tres peu de perfonnes en entendent le reritable fens ; car la plufpart fe figurent que Dieu commande a Moyfe au verfet 19. d^inftruire Jofui en prefence de V AffemhUe ; et au verfet 23. qu'il luy impofa les mains , et rinftruifit; ne prenant pas garde que cette fafon de parler eft fort en ufage cliez les Hebreux pour declarer que releciion du Prince eft legitime , et qiiil eft confirmd dans fa charge. Ceft ainfi que parle Jetro en confeillant a Moyfe de choifir des Coadjuteurs qui Vaidajfent a juger le Peuple: Si tu fais cecy {dit-il), alors Dieu tc commandera ; comme fil difoit que fon autoriti fera ferme, et quil pourra fubfifter , touchant quoy voyez 1'Exode chapitre 18. yerfet 23. et le i. liv. de Samuel chapitre 13. verfet 15. et le chapitre 25. verfet 30. et furtout le chapitre i. de Jofui au verfet % oH Dieu luy dit: Ne t'ay-je pas command^; prendscouragc, et montre- toyhomme de coeur; comme fi Dieu luy difoit: N*est ce pas moy qui t'ay conftitu^ Prince; ne t'efpouvante donc de rien, car je feray partout avec toy. Theologico-Politicum. dap XXXVIII (ad pag. 573). LB. MuRR. Magnum, quod vulgo vocant, Synedrium fingunt Rabini a Mofe fuifle inftitutum; nec Rabini foli, fed plurimi inter Chrillianos, qui * cum Rabinis ineptiunt. Mofes quidem fibi 70. coadjutores elegit , qui cum ipfo Reipublicae curara haberent, quia folus fuftinere non poterat onus totius populi; fed nullam legem unquam tulit de inftituendo collegio feptuagintavirali, fed contra juffit, ut unaqujeque tribus in urbibus, quas Deus ipfi dederat, judices conftitueret, qui fecundum leges ab ipfo latas lites dirime- rent; et, fi contingeret ut ipfi judices de jure dubitarent, ad fummum pontificem (qui fcilicet legum fummus interpres), vel judicem, cui eo tempore fubordinati eflTent (nam is jus habebat pontificem con- fulendi) adirent, ut juxta pontificis explicationem litem dirimerent. Quod fi contingeret, ut fubordinatus judex contenderet, fe non teneri ex mente fumrai pontificis, quara ab ipfo vel furaraa ejus poteftate accepit, fententiam ferre, mortis daranabatur; nerape a furarao judice, qualis is eo tempore effet, a quo fubordinatus judex conftitutus fuerat ; vid. Deuter. cap. 17. vf. 9. Videlicet vel ut Jofua, totius populi Ifraelitici furamus imperator; vel ut unius tribus princeps, penes quem poft faftam divifionem jus fuit ponti- ficem de rebus fu^ tribus confulendi, de bello et pace difcer- nendi, urbes rauniendi, judices conftituendi , etc. ; vel ut rex, in quem omnes vel aliquot tribus jus fuum tranftulerant. Ad hoc vero confirmandum plura afi^erre polTem ex hiftoriis teftimonia, fed ex multis unum, quod prscipuum videtur, afFeram. Cum propheta Silonita Jeroboaraum regem elegit, eo ipfo jus ipfi dedit pontificem confulendi, judices conftituendi; et abfolute omne jus, quod Regha- baara in duas tribus retinuit, id omne Jeroboara in decera obtinuit. Quare eodem jure, quo ** Jehofaphat Hierofolymae (vid. 2. Paral. cap. 19. vf. 8. feqq.), %* Jeroboam in fua regia fummum fui impe- rii \ confilium conftituere poterat. Nam certum eft, quod Jeroboam, quatenus ex raandato Dei rex erat, et confequenter ejus fubditi, 6^0 Annotationcs in Tr.ict. Th c ol.-Pol. non tenebantur ex lege Mofis, coram Rcghabamo, ciijus fubditi non erant, judice ftare, ei multo minus judicio Hierofolymitano a Regha- baamo conftituto eique fubordinato. Prout igitur Ilcbra^orum impe- rium divifum fuit, tot fuprema concilia in eodem fuerunt. Qui vero ad varium Hebrjeorum ftatum non attendunt, fed diverfos eorum ftatus in unum confundunt, multis modis intricantur, • M omitcit qui, •• LB : quod. •»* LB addit : idem, f LB : fummum fui lemporis. XXXIX (ad pag. 602). LB. MuRR. Hic apprime ad illa attendendum eft, quaj Cap. \6. de jure diximus. 0 10 O 00 CQ fH lO 00 ^ r- oo ,C! W rH University of Toronto Library ^!>.,i lr''/i'f-] > m^i:. '■'M^ I ■!. , ili ffl!J.>U.'*;iN . 't9^if:':i'.i.'i;i