८8/५0५€ : 1999990083024 
11116 - #/2/85(11/85. \/0|. |> 
(11101 - 80118118 

| 2101206 - 5805५11 
8065 - 310 

07 (4011681101 /€8। - 1896 
2८816006 2^\#4.(10(-13 


॥ | 


990083024 











१0. 11.1] । ~ 

एह 

एरकः वण ऽएटणयप्ततणएापषतष्च 0 । 
+ 17 एकप 4, ^ (030 


पका 8.48 01.808, 82924 १58 





गष 


१.4 7५48 
| ऋण 
१:88 9. 
£. 75.478 75014 व प्तप्त १8११1. 
^ त 16154 एर 
छाए एर [ 
1144014 8024 1 ५१॥ 64 ६८1 09474 84 शपा 


5५४6608, 84 810 91810111 11611 एद ^128 





४.4 (6 








7411464 = 


४०1. 





| _ एणाः, साना) तप्त 8010 छश ` 

2. १. 1.4.24 पए5 & 0 › 5.2} .८. 878 

^ 8 42 4150 57014 ७4 एइ 248 ^ पा) ८ 

 _ बदैठडाप्रत णएणगा 4 प्र 00, ए01864 (1 

९ ५ ०770 84824880 पाद ता) ८. 81504118, 1.06 ° ` ध ् ४ 4 
+ ४८५0 4 60.) 00 0 न 


0.» 00, ए 728. 2 


७ 
४ 


४४ | 


२.9 


२५ 


४६ 


५ 


२४ 


४, 


गातमसूज्राणामकोसंदिऋररण सूचीपन्रम्‌ । 


ध 1 
प्‌. श्र. अ 
ॐ ५ 
श्रशा प्याम त नित्य॑त्ववदैतंत्‌श्यात्‌। | ९ ९ 
श्रणुष्यामतानित्यत्ववदधां । 
प्रत्यन्त प्रीयेक्रदेश्रसाघम्णादुपमा- | ४ २ 
नसिद्धयघेक्तदाप्रानुपयत्तिः। | २ १९ 
श्र तत्यलक्रं त्रिवघमन्‌मानं पू- 
घवच्छेषवत्तामान्यते दृष्टक्लं। | ३ ५ 
श्रघ्याघनादप्रतिषेधः। ३ २ 
प्रनयं पत्तावथापत्यभिमानात्‌ | 
श्रनवस्थाकारित्वादनवस्थानुपः | ३ > 
पतेश्चाप्रतिषेधः ३ ¢ 
श्रनवस्यायित्वे च वणापल्ि. 
घर््तहटिकायिपपत्तिः । ४ ९ 


श्रनिग्रहस्थान निग्रदस्यानाभि- 


येग निस्तुयेज्यानुवेगः 
प्नित्यस्वग्रदा दु द्ेलेद्यम्तय् 
नाश्चः प्रल्टटत्‌ । 
श्रनिभ्रित्तता भावेात्पत्तिः कर॑ट- 
 कतेचुण्यादिदश्येनात्‌ । 


प्निमित्तनिभित्तत्वाचानिमिसंतः 


प्रनियमे नियमान्नासिवमः । 

प्रनुक्तस्यायापत्तेः 

त्तिरनुक्तत्वादनेकान्तिकत्वाच्चा- 
यापत्तेः । 


 श्रनुपलम्भात्मकत्वादनुपलन्पेर- 


हतः 1 


० श्रनुपलम्भात्मकत्जादनुपलन्धेर- 


हेतुः । 
प्रनुपलम्भादप्यनुपलब्धिसंद्भावा- 


न्रावरणानुपपत्तिरनु पलम्भात्‌ ) 
 शऋनुत्रःदापपत्तभ्च । 


प्रनेकट्रर्व्यसमवायाद्रपविग्रेषाच्च 
रुपापल न्धिः 


 श्रनैक्रान्तिकः सव्यभिचार 1 


श्रन्तर्वदिश्चं कार्यद्रव्यस्य कारणा- 
म्तरवचनादकाचं तदभावः 

श्रन्यदन्यस्मादनन्यत्वादनन्यदि- 
त्यन्यताभात्रः 1 | 


प्तद्ानेरुपप- ` 





९४५ 
३१ 


४ 
६ 


४६ 

9 
४४ 
९४ 


४२ 
यद 


५६ 


द 
2". 
९५ 


५९ 


&६९ 


९१ 


१२ 
९५ 


९ ४० 


प्रंपरिसंख्यानोच्चं स्मतिविषयष्यं। 

श्रपरोक्तिताम्यपगमात्‌ तदहिश्ेष- 
परोक्षणम्यपममसिदधान्तः 

प्रपवगं ऽप्येवं प्रसदः । 

श्रप्मंजावायूनां पएवं प्रवमचेाद्या- 
काश्चस्येतचिसः। 

श्रप्रतो चातात्सनिकषापपन्तिः । 

श्रप्रत्यभिन्तानं च विषयान्तर. 

स्यासहूगत्‌ । 

्रप्रत्यभिन्ताने चं विनीर्थेप्र॑संद्ः ॥ 

श॑प्राप्यं ग्रहयो काचा्भ्रपटलस्फटि 
कान्तरितेपलब्घेः । 

प्रमावाद्मावेत्यत्तिनोनुपम्धस 
प्रादुभंवात्‌ । । 

श्रभिव्यक्ता चाभिभमवात । 

प्रभ्यासात्‌ । 

प्रभ्ययेत्यं कालभेदे दे1षवचनतं । ` 

यसो धयस्फान्ताभिगमनवत्तवप- 
सपेणम्‌ 1 

अरणयगुहापुलिनादिषु येवाभ्धा- 
सापदश्रः । 

श्रधादाप्र्॑नस्य स्वश्चस्त्रेनं एनवंय- 
नम्‌ । 

श्रथापत्तितः 
पात्तिसिमः 


प्रतिपर्तसिद्धेरर्या- 


श्रा प्रनतिरप्रमाशमनैन्ान्तिक्- 


त्वात्‌ । 


श्रलातचक्रंटश्नवतसद्‌ पलल्पिसयः 


श्ुसंचारात्‌ । 
श्रवयवनाण्े ऽप्यतधद्युपल्परेर- 

हेतुः । ` 
परवयवविपरयाषवचनमप्राद्का- ` 

लम्‌ 1 | 
श्रवववान्तराभावे ऽप्यवृत्तेरहेतुः । 


 श्रवववावर्यविप्रसङ्श्चेछठमा प्रल- 


धात्‌} 
श्रविन्नाततच्ये ऽं कारणोपपद्धि 
तस्तत््रन्नानाधम्न हस्तस्तः 


~ 


श 


$ 


७ @ © ॐ 


\ ~ 


"श्रा द्रु" 
-१ॐ श्रविहातं वामम्‌ । 


४ 8 


कं 


ॐ & & 


4 > 


कचो पन्नप । 


भ्रःश्राः पू 
४ १ 


९३ श्रविश्ेषाभिदहिते;चं वबक्षरभिप्रा 
याट थान्तरकल्पना वाक्षद- 
लम । 


१७ श्रधि्येपे घा किंधित्वाधम्या | 


कच्छल प्रसङ्; । 

£ श्रधिशेषेक्तं हेती प्रतिषिद्धे चिश्रै- 
षमिच्छता हेत्वन्तरम्‌ । 

४५ श्रव्यक्तयहणमनवस्यायित्वाह्ि 
दयत्छ॑प्राते रुपादयव्यक्तग्रहण- 
वत्‌ । 

३८ श्रध्यभिचाराच्चं प्रतिधाता भत्ति 

_ कधर्मः। 

४ श्रघ्यवस्यात्मनि व्यवस्यितत्वा- 
चचाव्यवस्यायीः। 

२२ श्रघ्यहाविष्टम्भविभुत्वानि चा. 
काश्धमेः। 

3३ श्रश्रवयाकरारणानुपलन्धेः सततशर- 
वणप्रषङ्कः । 


₹ श्रसत्यये नाभाव इति चेद यान्य. 


ल्या; वपत्तः । 


र श्स्पश्चत्वात । 


३० श्रस्पशत्दादप्रतिषेधंः । 
च. 


९८ श्राकाशव्यतिभेटात्तदनुपपत्तिः 

१६ श्राक्राशासकगतत्वं घा 

६५ श्रारूतिजेाविलिङ्काख्या । 

६० श्रारुतिस्तदपेच्वत्वात्‌ सस्वव्यकध- 
स्थानसिद्धेः 1 

९० श्रात्मनित्यत्वे प्रेत्यभाविद्धिः 

३९ श्रात्मप्रस्णयद्रच्छाञ्ाताभिश्च 
न संयागतिश्चेषः 

€ श्रात्मश्चरीररन्द्रियायेद्द्धिमनःपरह- 
त्तिदेष्रेत्यभावफलदुःखाप- 

। वगास्त प्रमेयम्‌ । 

४€ श्रादश्चाटदकयोः प्रसादस्वाभाद्या- 


दरू पापलाल्धलत्तदुपलन्धिः । 


४७ श्रादित्यरभ्मेः स्फटिक्षान्तरिते 
ऽपि दादे ऽचिघातात्‌ 1 


९३ श्रादिमत्वादेन्दरियकत्वात्छतकव- 


` एुण्चाराच्च ! ` 
° श्राप्रोप्देशः शब्दः 


५२ श्राप्ाप्देशसामथ्यच्छष्दादर्धष- | ३ .. 


प्रत्ययः} 





> ^© „8 


< > 


५९ श्राश्रयाव्यतिरेकादुचफसेत्पत्ति- 
धटित्यहेतः 


९० श्च्छदरुषप्रयत्सुखदुःखनाना- 


न्यात्मनो लिङ्कमिति । 

१२ डइन्द्रियान्तरविकायात्‌ । 

५५ इन्द्रिया यपञ्चत्वात्‌ । 

४ इन्द्रियाथंघचचिकरपात्यत्चं जानमध्य- 
परदे ्रयमव्यभिचारि व्यवसा- 
यात्मकरं प्रत्यत्तम्‌ । 

२९ दन्द्रिधैमनखः खचिक्पाभावात्- 
दनुत्पत्तिः। ` 


१€ ह्ेग्रवरः कारये पुरुफ्छर्माफल्यद 


 श्ररनात | 
छु. 


` ९८ उत्तरस्या प्रतिपत्तिरर््रतिभा । 
४६ उत्यादव्यघदशैनात्‌ ' 


४ उदाद्रगाखाधर्म्यात्साध्यघाधरनं 
हेतः 


 3द उदाहर पेत्तस्तेत्यपसंहासि न 


तथेति वा साध्यस्यापनयः 
२६ उपपतिकारणभ्यनुन्ानादप्रति- 
षेधः 
७९ उपपचश्च त्यागः कर्म्तवा- 
. प्रपत्तेः 


५० उपलब्पेरधप्रदत्तित्वात । 


३४ उपलभ्यमाने चानुपलब्धेरसत्या- 
 दनप्देश्यः। 

२३५ उभयक्रारणोपपत्तेरुपप्रत्तिसमः 1 

१६ उभवखाधम्यात्‌ प्रक्रियाप्रसिद्धः 

प्रकरणसमः | 


ऋ. 


४ ऋणक्तशप्रद्त्यनुखन्धादपघर्म- 


भातरः 


एक्रधमापपत्तेरवि्रेषे सर्वाधिप्ेध- 

 प्रसद्भात्सच्भावापपत्तेरधिप्रेष- 
समः ॥ 

€ एकविनाश्रे द्धितीयाधिनाश्चास्च- 

` त्वम्‌ । ` | 


> 


४4 


न श्रः 


४ > 


६४ 


90 


द 


2.9 


४४ 
९ॐ 


+ 


९६ 


चैट 


४६ 


४५ 
मद 
४३ 


५४ 


५३ 


५६ 


८४ 


१.७ 


स॒चोपरम्‌ ! 


एकस्मिन्‌ मेदाभावादेद शब्दप्र 
येागानुपपत्तेरप्रभ्नः 


र्कक्रश्रयनात्तरतत्तरगुणसद्भावादु- 


तराणा तदजुपरलल्थिः । 
रतेनानियमः प्रत्युक्तः 


ए. 


णन्द्रियमत्वाद्रपादीनामप्रति- 
षेधः 


क. 
कमं कारितश्चेन्द्रिपाणां 
प्॒रुषायतन्तरः 
कमाक्ाश्रसाधम्यात्सं शयः । 
कमान वस्यायिम्रहणात्‌ । 


कारणद्रव्यस्य प्रदे्रणब्टेनाभिधा- 


नानित्येष्वप्यव्यभिचार इति। 
क्ारणान्तरादपि तद्छसापपत्तेर- 
प्रतिषेधः । 
फायंव्यासद्रात्कथाचिच्छेदा लि. 
सेषः 


कायान्यत्से प्रयलाहेतुत्वमनुपल- 


{्धिष्षारस्यापण्तेः । 


कालात्ययापदिष्टः कालातीतः । 
 कालान्तरेणानिष्यत्तिदं तुचिन्ध- | 


रात्‌ | 


क्िश्चित्साधम्यादुपसंहारधिद्धेने- 


धम्णादरप्रातषिधः 
छु ख्याम्तरतानुपलब्ेर प्रतिरेधः 
छुम्भा दिष्वनुप्लब्धेरहेतः 


सतताकतव्यतेपपत्तस्त्रभवया प- | 


हणम्‌ । 
कटेकटे ाङत्तित्यादवयवानाम- 
 घयव्यभावः 


कृष्णसारे सल्युपलम्भाद्‌ व्यतिरि- 


च्य चाप्रलम्भात्‌ षंश्यः। 
कफेश्चनखादिष्वनुपलम्धेः । 


केशसम॒दे तिमि रिकिपलल्थिवत्त- | 


दुप्लब्थिः । 
प्म नटं शाद प्रतिकेधः 
पमद्त्तित्वादयुगपदुष्दणम्‌ । 


चित्त मानुपपत्ेः क्र चिञ्चोप- | 


प्रतः प्रतिष्धाभावः 


छर चिद्धिनाश्रकारणानुपलम्येः प्रः | 


श्िञ्चो प्लब्पेरनेक्षाम्ः 


टः 





श. श्रा. 


ॐ म 


ष ) 


-५३ 


४० 


५9 
६१ 
५४ 


५४ 


१२ 


९१९ 


१ॐ 


४.9 


29 


हि, । 


५६ 


२१९ 


३ 


छोरिनाशे कारणानुपसन्धिवः 
व्द्ययुत्यत्तिः । 
छ दादिभिः प्रवतंनाद्ध 


ग्‌. 
गन्धत्वादव्यतिरेकादम्धादीमाम- 
प्रति्ेधः । 
गन्धरसरूपस्यशं शब्दानां स्रर॑प- 
यन्ताः पृथिव्याः}  .. 
गन्धरसरूपस्पश्च शब्दाः पएरथिष्या- 
्िगुणास्तदयाः 
गुणान्तयापच्युपमदेदासुष्दिले- . 
शश्लषेभ्यस्तु विकारोपपततेवं 
सौखिकाराः । | 


गेात्वाद्रोखद्वत्तत्विद्धिः । 
ग्रहणो हेतुखिक्ल्पादुखणविश्षस्पेा 
स सुद्धिकिकल्पात्‌ 


घ. | | 
धटाटिनिष्यत्तिदर्थ नात्पीरने घा. 
शिचारादप्रतिषधः 
घ्राणारसनचततुस्त्वक्रो्राणीन्द्रि 
याणि भरतेभ्यः 


प्व. 
चेष्टन्द्रिया्थाश्रयः श्रतेस्म्‌ । 


ज. 


लतव चानियमत्‌ । 
सस्ये च्छाटषनिमित्तत्वादास्म्भ- 
निदस्याः। 
प्ातश्तानसाधनेप्रपत्तेः संजा. 
दमाम्‌ ` 
प्रानग्रडयाभ्यासस्सटटिसेभ्य सश्च 
छंयादटः । 
्ानलिङ्कत्छादात्मनेो मानश्षयोध 
ानविकल्यानां च भावाभाव 
सेदनादध्यात्मम्‌ । 
त्रानसमवेतात्मप्रदेशसचिकषा- 
न्मनसः स्मल्यत्यत्तनं युगप्वु- 
त्पत्तिः | 
ामायागप्यादेकं मनः 


तल्म्यरितत्वाददेतुः । 


स॒चौपरचरषर । 














९ 
श्र. श्रा. परुः 
९.२ १९ तत्निविर्धं वाकृलं क्ामान्यच्छ 
लस पचारच्छलं चेति । 
४ १९ ३ तद्चेयश्यं सागहुषमेदहा्चीन्त्स्मा- 
वात्‌ । 
8 २ 39 तच्प्रधानभेदाच्च मिध्याबुदे्- 
| क््यापपत्तिः 
४ 2 १५ तत्वभाक्तयानानात्वतिभागाद- 
गि व्यभिचारः ॑ 
४ २. ५० तत्वाध्यवप्रायत॑र्तणाथं जल्प 
` = वितर्डे बीजप्ररहसंरद्णाश्रे 
„, ` . क्ण्ट्कश्चाखात्रसर्णव्रत्‌ 
द १ ९४ तत््ामण्यै वां न सर्हु्रमायाति- 
 . प्रतिक्ैधः 
2 २ £ तत्प्रायारये वा नाधीपत्यप्रामा- 
, : ~ ` ण्यम्‌! ` 
४ ९ ५४ तत्सम्बन्धात्‌ फलनिष्पसंस्वष 
, फलवटरुपचारः 
2 २ ९० तत्सिद्धेरलत्तितेष्वदहेतः 
ॐ ९५ ५ तथात्यन्तसंशयस्तद्धमंसातत्योप- 
४ ९ >. तथा देषः 
ध्र .९ १३ तथा भावाटुत्यन्नस्य कारीपप+ | 
तनं कार्ण प्रतिषेधः 
५ ९ ३५ तथा दवैघस्यात।. 
3 2 £ तथा ऽ<हारस्य। | 
चे ५ ४८ तथेत्युपसंहारदुपसानसिद्धेनी- ध 
| विशेष | | 
१९ ९. . २२. तदत्यन्तधिमेक्तौ ऽपव्ैः | 
चै. च ७२ तददृष्टकारितमिति चेत्यनसत 
 ल्सद्भा ऽप 
९ २७ तदनित्य॑त्वचम्ेदीद्यं विनाश्या- | 
| सुचिनाश्रवत्‌। ˆ ॥ 
४ ९ २६ तदनुषलब्धेरतुप्लम्भाटभावसिः 
` ~“ तद्विपरर तापयततेरनुपल 
. '.  च्विसमः। . 
ख 2 १ तद्रनुपलज्पेरनुपलम्भादातस्यीपः 
:* ३ तदनुप्रलब्धेगहेतुः 1 + 
> भः तदन्तरालातुपलन्धेरहैतुः । ` 
ने ¶ ५७ तदप्रामागयमनृतव्याघातपनश 
मे ४५ तदभाव्रश्चापव्ते।! ` ` 
भ तदभावः -ङात्मकप्रदादहे ऽपि त- | 
त्पमत्लाप्‌ 3 ४ 





न ग ध 


४ तट 8 ५6 अ 


सर | 
२ ३९ तदभाषे नास्त्यनन्यता तथेरित- 
रेतरापेक्षसिद्धः । 

९ ६४ तटयैगपद्यलिङद्गत्वाच्च न मनसः, 
२ ४६ तदये यमनिवमाभ्यामात्मसं- 
| छ्कारः येगाच्छाच्यात्मलि- 

 च्यपायेः। 
2 ५६ तदश्र व्यत्तचार{तिजातिरखनिधा- 
न  लपचासत्सष्छषप्ः। | 
2 ५ तदसंश्यः पत्रंहेतर्प्सिद्धत्यात । 
2 २० तदात्मगुखत्व $पि तुल्यम्‌ । 
१ १४ तदात्ममृणखट्भावाद प्रतिषेधः । 
२ रट तटदाश्रयत्वादण्भ््रहणम्‌ । 
१ ७३ तदुपलन्धिरितरेतसर्ट्रव्यगुखक्चध- 
.  सम्थत 
२ ८० तहुक्षल्पाज्जाति निगरदहस्यानखह- 
भ त्सर । 
१९ १८ तर्ह्निदृत्तवा प्रमायासिधव- 
त्पमरमे्यङ्द्धिः । 
९ ३७9 तादपययाट्‌ा विपरोतम्‌ । 
१९ &€ तद्वष्यानं तु श्रुयस्त्वात्‌ 1: 
१ ॐ तदुवष्यानादेवात्मसद्ावावप्र- 
तिषेधः । 
१ २६ तन्त्राधिकस्णाभ्यपगमसंस्यिश्तिः 
` ` स्द्धिन्तः। ` विं 
2 8 तिमितं त्ववपव्यसिमानः 
१ ४० तयेरप्यभावो वर्तमानामातरे 
` ` ` ` तदपेत्तत्वात्‌ । 
१ ३९ तस्ल्वणावराधादप्रतित्नेधः 
` २ १८६ तल्लिद्गत्वादिच्छाटुषयेः पार्चि- 
` ` ` वाद्ेष्व॑प्रतिरेधः, 
२ दतं शिष्यगुरुसत्रचारिविखिष्टश्न- 
` वोर्धिभिरनसय॒भिरम्यपेात। 
द ५९ ताभ्यां विगृद्य कथनम्‌ । 
९ ७१९ तेनेव तस्याश्रहणाच्च । 
> ५५ ते तिभत्तयन्ताः पदसं । 
१ £ तेषां साहः पापीयाचाभ्रदस्येत- 
~ ` रेत्प्तः। 
२. ८ तप्रु चाद्तेरवयव्यभावेः । . 
५ . २७ तेरघापदेश्रो जानविक्नेषाराम । 
५ ५५ चेकोल्याप्रलिक्षेधश्य शष्दादात, 
` „` ` „ दसिद्धिवत्तत्सद्धेः । | 
१५ ९२ ब्रक्ाल्यासिष्छेः प्रतिप्रेधानुधप्तिः ॥ 
५ : १८ चैकांल्य खिहतारदेतुसमः 
५५ त्वक्‌ प्यन्तत्वाच्छरोरस्क के्यन्‌- 


ग्रादिष्तप्रषह्ः 


५ | 


ॐ @ छ छः ‰ © ठः ॐ 3 ५४ 


क == ऋ =© => > ~ ॐ < ध 


8. 


1 31 


५ 
५० 


९१ 


२४ 


त्गस्यत्तिरेकात्‌ । 


त 


दश्रौनस्पग्येनाभ्यासेक्रार्थग्रहणात्‌ । 


दिग्देश्कःलाकाशचेष्वप्यवं प्रसद्भुः । 
टुःखजन्म प्रकत्तिदिर्षसिथ्यान्नाना- 
नासरत्तयत्तरापाये तटनन्तस- 
भावादपवर्मः । 
दुःखखविक्रल्य सुखाभिमानाच्च 1 
टृष्टानुमितानां नियेगप्रतिषेधा- 
नु पप्रत्तिः । 
दुष्टान्तविराघादप्रितिषेधः । 
टष्टान्तस्य कारणानप्देणात्‌ प्र 
त्यघस्थानाच्च प्रतिद्रष्टान्तन 
प्रसद्भप्रतिटरष्टान्तसमे । 
टष्टान्ते च साध्यसाधनभावेन 


मस्य चेत॒त्वासष्य चाभयः 


धाभावाचाविप्रषः । 


2 दाषनिमित्तं रूपादय विषयाः 


` सद्भल्पसताः 


९ दाषनिमित्ानं तत्सन्नानादददभू- 


धथ 
४३ 


४ 


९४ 
३५ 
३ 
५८ 
९३ 


र 


४३ 


 &५ 


भने 


५४ 


रनिदृसिः 


द्रष्यगुणधमभटान्चाप्लल्िनि- 


दमनः) 


द्रव्यविक्रारे वैषम्यवद्‌ घर्णचि- 


कार्यवक्रल्पः ( 


द्रव्यै स्वगुणपरगुणेपलक्पेः संश्चयः। 


भ्रु. 


धरमखिक्ल्पनिर्द 7 ऽ्थ॑सद्धावर्प्रति- | 


षेध उपचारच्छसम्‌ । 
ध्रारणाकपयोएपरसेश्रच । 


न, 


म करणाकरणयेरारम्भदश्चनात्‌ । | 
न कमक्रदृराधनवंमुण्यात्‌ { 


न क्रमानित्यत्वात्‌ । 

न क्रास्णावयवभावात्‌ 1 

न कार्याग्रयकवृधात्‌ । 
नक्तंचरनयनसपिमदप्रेनाच्च 1 

न क्रश्चसन्ततेः स्वाभाविक्रत्सात्‌ । 
न गत्यभावात्‌ । 

म चटःद्‌ यटानिष्पत्तः 


नें घटाभाससामान्यनित्यल्तच 


त्येप्वप्यनित्यष्दुपघाराच् । 


= ४ © & छ ५४ 9 ॥ छ + ध ४ + + 





ॐ छ #४ ॐ 


2 तट 


‡ © ० + = ७ 
2 & > £ > 


< > @ @ 2 = = € ध ४ = = £ छ 


, श्र, 
, न 


> ॐ 


२ । 


= 


# & + ~ 


प्र 


९ 


१९ 
म 


५८ 
५६ 
५६ 
२६ 


४४ 
९५ 


५९ 
६9 
५३ 


२२9 
३१ 


९६ 
९४६ 
६४ 


= 


६9 
५२ 
४9 
५ 
१५१५ 
४४ 
१७ 


3३३. 


२ 
४५ 


1 


६८ 


चे 
६५ 


+ 3 


ॐ 


भ 


न॑ चतुष्ट तद्चाधापत्तिसंमव- 
भावप्रामारुयात्‌ । 

म चदववल्यवय्ल्ः ॑ 

न चेक्दश्ापलन्धिरवयविसद्ध 
तात्‌ । 

न तटनवस्यानात्‌ । 

न तदथबहत्वःत्‌ 1 

न तदथान्तरभावात्‌ 1 


म तदाग्रगतित्वाम्पनसः । 


न दैाषलक्तणावरोघान्येादहन्य । 

न निष्पचावग्वभःवचित्वात 1 

न प्रयसः परिणिामगणान्तरप्राद- 
भावात्‌ । 

न प्रकजगुणान्तरात्यत्तेः । 

न पाथिवाप्पयेः प्रत्यक्तत्वात्‌ । 

न॒ पृज्रपश्रुस्त्रीपरिच्छदद्धिरयया- 
चादिफलनिर्दणात्‌ । 

न पुरुषक्रमा मावे फलानिष्यरेः । 

न प्रत्यत्तेणा पाव्तात्रदप्यपल- 
भ्भात 1 | 

न प्रदो पप्रकाश्चसिद्धिवत्तत्सिद्धः 

न प्रलया ऽगुसद्धावात्‌ , 

न प्रदरत्तिः प्रतिखन्धानाय हीन 
क्स्य । 
लुदधिलच्तणाधिष्टानगत्याद्छ- 
¶तजातिपञ्चत्वेभ्यः 

यगप्रदग्रदयात्‌ 1 

स यगप्दनेकक्रियाप्लस्पेः 

न युगपदथानुपलष्घेः 

न शज्नाव्रप्यन्‌ पलबल्येः । 


ज सू्पादोनासमितरेतर्वेघम्यात । 

न लक्तणावस्थितापेसाधिद्धः 1 

न विकारधमानुपपत्तेः 

मु यिनष्टभ्या निष्पत; 
विषयश्यवस्थानात्‌ । 

न व्यवस्यानुपप्त्तेः । 


जनि 


न शव्दशणोप्लन्धेः 


न सदाः कालान्तसयेपमोग्यत्वात्‌ । 
मु छक्ुणानुप्लब्धेः । 
स सद्भुल्पनिमित्तत्वाच्व रामादीः- 
मम्‌ । । | 
न सङ्कुत्यनिमित्त्वाद्रागपदोमाम्‌। 
न साध्यसमत्तात्‌ । 

न सुखस्यान्तरालनिष्यतेः । 

म एतप्याकाल नियमात्‌ ! 


< @ = ५ ॐ , ¢ 


9 ‰४ 


8 ट | 2 2. 


५ 


2 आ =© छ 9 


«छ > , 


: ५ ४ 


हि 


९ 


९३ 
३६ 
2 ट 
१९ 


«9.9 


हर 


४ 
४१ 


१६ 


४२ 


९६ 
2९ 


५६ 
ॐ 


६ 


ि 


हि. 
र 


५ 


दर 


£ 
४८ लासन सच खट सदत | 
, सम्पात) 


२९ निग्रहष्यानप्राप्रस्यानियहेः परय॑नु 


७१ 


म्‌ | 


सचौपच्नम्‌ । 


न स्यतेः स्मतष्यविष्रयत्सात । 
न स्वमादरसिश्ि सर्पेत्तिकत्वात । 
न स्वमादसिद्धे भावानाम्‌ । 
न हेतुनः कायसिद्स्वेक्राल्वा- 
सिद्धिः । 
नारताभ्यागमप्रसद्नमत । 
नाकतिव्यक्तयपेचतत्वाञ्जात्यभि- 
` व्यक्तः । 
नाशु नित्यत्वात्‌ । 
नातोतानागतपारितरतरस््ताः 
सिद्धिः | 
ज्ातोतानागतयाः कारकशष्टप्र 
यागात्‌ । 
नातुल्यप्ररतीनां विक्षारविकः 
स्पात्‌ । | 
नात्म्तिपत्तहतरूनां मनषि - ¦ 
म्भवात्‌ । 
नात्ममनसोः सन्निकषाभाते प्रत्य- 
 प्षोत्पत्तिः॥ 
नानित्यतर्पनत्यत्वात्‌ । 


 नानुमीवमानस्य प्रत्यत्तते ऽनुप- | 


 लल्धिरभावदेतः 
नानुवादपुनरुक्तयारविरेषः श्च 
` व्छाभ्याराएपतसतः 


मानक्षलत्तगोरेकभा व्रनिष्यत्तेः 
नान्तःशरोर्दत्तित्वान्यनषः 


नान्यच प्रदच्यभावात्‌ । 


नान्यत्व ऽप्पभ्यासस्यापचायत। | 


माप्रत्यत्ते गतये प्रमाणप्थंमपमा- 
नस्य पश्याम दति 
नाभावप्रामारयं प्रमेवाौसिद्धेः 
ना्थंविश्चेषप्राबल्यात्‌ । 
नायविश्येषप्राबल्यात । 


योज्येपेचतणम्‌ । | 
नित्यत्व प्रसङ्गश्च प्रायणानु पपत्तेः 


४७ नित्यत्वं ऽलिक्षारटनित्यत्वे चा- 


श 


४५ 


नत्रद्यानात्‌ । 


{नित्यनेसित्तिको पपत्श्च तस्य. । 


तीधानामप्रत्ितधः 
नत्यमनित्यभावादनिस्ये नित्य- 
स्लापपतत्तोणत्यचमः 





।-, 6, 


४ 


श्रा 


९ 


© 2 


2 © & ७ ¢ छ 


१९ 
५३ 


४३ 


` इद 
४ 


३० 
२१ 


२० 


३9 


(ज [र 
2८ नित्यस्य प्रत्याख्यानं य्योाप्रलन्थि- 
व्यवस्यानात्‌ । 


धद नित्यानामतीन्द्रियन्वात्तद्ध मलि- 


 कल्पाच्च दवणोविक्ाराणाम- 
प्रतिषेधः । 
9 निभिततनेभित्तिकभावादथान्सर- 
भावा देषेभ्यः + 
निप्ित्तार्निमित्तयारर्धान्तरभावा- 
टप्रतिक्धः । 
नियमानियमे तु तद्धिणेषन्ना १ 
नियमश्च निरनुमानः । 
{नियमदहेत्वभाव्य द्र यष्दश्रेनमभ्य- 
नुकता । 
नियमानियमल्िरोधादनियम 
नियमाच्चाप्रतिषेधः । 
निरवयवत्वाटदहेतः 
निदिष्टकारणाभावे ऽप्यपलम्भष् 
टुपलब्थिरमः । 
नेतरेतरधमप्रसद्कात्‌ । 
नेन्द्रियाथयेोस्तह्िनाश्चे ऽपि का 
नावस्थानात्‌ । 
नेकवे शना घषाश्येभ्या ऽयान्सर- 
भवात । 
४ नेकप्रत्यनोक्छ्भावात। 


2४ 


2€ 
५६ 


&9 


४६८ 
१५ 


` ८ नेकस्मिन्रासास्थिव्यवद्दिते हित्वा 


भिमानात। 
नात्पत्तिकारणानपदेश्ात । 
नात्पत्तितत्कारणोाप्लस्पेः । 
नेत्यत्तिर्निसत्तत्वान्माताप्किः५ 
नोत्यत्तिविनाश्रकारणेापलण्पेः । 
नात्पस्तिखिनाश्चक्रारणापलष्पेः 
नाष्यशोततषेकालनिसिचत्वात्य- 

ज्चात्मकविकारायाम । 
न्य नखमाधिकोापलबस्धेलिंक्रारा- 

गामद्ेतुः । 


च्‌. 


६ 
ध्य 


४९ 


५ पक्चप्रातरेधे प्रतित्ताताधापनयनं 


प्रति्तासन्धासः 
पदकमादिषु प्ले धषंमीलनसिक्षा- 
रवत्तर्िकारः | 
परप्रतादावारम्भनिष्त्िदध्रैनात॥ 
परवा 
परिशेषाययेक्तदेत्तपपतेश्रच । 


१५ 
४१ 


€ परिपत्पमतिष्ादिभ्यां {जिररभिहित- 


मध्यचित्तावमधिक्तासा्ेम्‌ । 


क 3 


83 भ्ल छट ऽ 


श्र. 9 
१ ९० 
५ १५ 
१९ ६१ 
१ रद 
९ १ 
१९ ५३ 
२ ४१९ 
९ ६८ 
९ र 
१ ९९ 
२ € 
९ १३ 
2 १9 
द्र ४। 
४ ४० 
४. ५९ 
५ ४३ 
भभ 
९ ३ 

१ 


सचौ पम ! 


पश्चात्सिद्धा नं प्रमायोभ्यः प्रमै- 
पसिद्धिः 
पाणनिमिततप्रपलेषाच्छब्दाभावे 
नान॒पल न्धिः 
प्रा तखयान्तानुपपत्तश्रच एला- 
भावः । | 
परथते गुणान्तरापलब्पेः । 
पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभाघः । 
पूरण प्रदाषहपाटनानुपलब्धेभ्च 
 सम्बन्धाभावः। 
प्रवशछृतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः 
गूवकतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः 
प्रवप्रवगुणेत्कषेत्तत्तत्प्रधानम्‌ । 
प्रवं हि प्रमाणसिद्धे नेन्द्रिया्ध॑स 
चिक्रषात्‌ प्रत्यक्चात्यत्तिः 
प्रलाभ्यस्तस्मत्यनुबन्धाज्जातस्य 
हषभयणोक्रसम्प्रतिप्रत्तेः । 
एथक्वाव्यवभ्योा ऽगृत्तेः । 
एव्यापस्तजा वायुराकाश्चमिति 
भ्र्तानि । 
पावप्यायोगादप्रतिसम्बद्ार्थम- 
प्रायकरम्‌ । 
प्रकतादादप्रतिसखम्बद्धार्थमर्था- 
न्तरम्‌ । 
प्रकतिविष्द्धो विकारघिक्द्धेः 1 
प्रकत्यनिवमाट्रोत्िक्राराणाम्‌ । 
प्रणिधानमिवन्धाभ्यासलिद्भनघ्त- 
यासा प्यपरिग्रहाश्रयर{्रतस- 
म्घन्धानन्त्यवियोगीककार्यचि- 
राधातिश्रयप्राप्तिष्यवधघधानस् 
ग्वटुःसेच्छाट पभयार्ित्यक्ि 
प्रारागध्माधमनिमित्तेभ्यः 
प्रणघानलिद्गाविन्तानानामयुग- 
पद्धावादयुगपरेस्मरणम्‌ । 


प्रतिराेत॒ दा हरयोप्जयनिगमना- 


न्प्द्हछ्ाः । | 
प्र्तिातायप्र्पिधे धमधिकल्पा- 
तत द्थनिर्दे शः प्रति्तान्तसम्‌ । 
प्रतित्ाहानिः प्रतिन्नान्तरं प्रति 
प्पवियाधः प्रतिन्नासंन्यासे 
हेस्वन्तरमथान्तरं निरथेकम 
विह्ताताथमपा्थ॑कमप्राप्कालं 
नपनर्माधक्तं पुनरुक्तमननु 


भाष्यामसतानमप्रघिभा शिद्तचा 


मतानुहा पयनुया्चे प्ण 


< प स ^ ~ त ः उयोिनायोिययााा्ा ~~ -- ~ -- भ क क ५8 


श्म श्ा' 


॥* ५1 
ॐ 


९१९ 
५२ 
४६ 


९७ 


४१९ 


४२ 


३, 


[23 
२ 
५ 
२० 


[*4/, 


४ 
४८ 


१० 


। 


६०५ 


( 


निस्तुयेज्यानुषेमेा पसिद्धा- 
न्ता हेत्वाभासाश्च निर्ह 
स्यानानि। 


` प्रलिादेत्सार्विसिधः प्रतिना 


राधः 

प्रातद्रष्टान्तधमेाभ्यनुन्ता स्वटृष्टा- 
न्ते प्रतिन्नाह्ानिः। 

प्रतट्रष्टान्तदेतुत्वे च नादेतुदर- 
ष्ट7न्तः । ` 

प्रतरट्दिश्द्धेः पाकजानामप्र- 
तिदेघः । 

प्रतिपत्तहीनमपि घा प्रचोजना- 
ध्मथत्वे । 

प्रतिपक्तात्‌ प्रकरणप्रसिद्धः प्रसि- 
षे धानु प पत्तिः । 

प्रतिषेधविप्रतिषेपे प्रतिषेध्ये(ष- 
घष्टाषः 

प्रतिषेधं सदाषमभ्यवेत्य प्रतिरेध. 
धिप्रतिषेघे समाना टरैषप्रस- 


हू मतानुत्ता । 

प्रतिपेधानुप्पत्तेः प्रतिषेद्धव्याप्र- 
तिषेधः । 

प्रतिषेधाप्रामापयं चानेकान्ति- 
कत्वात्‌ । 


प्रतिषेधे (पि समाना दाषः। 

प्रतिषध्य नित्यमनित्यभाव्ादनि- 
त्य नित्यत्वापपत्तेः प्त्िचधा- 
भावः 

परत्य्चानम्तत्वाच्चे्द्रियार्धयेाः 
स{चिकषेस्य स्वश्यस्देन दचनम। 

प्रत्यद्तमनु मानमेकदे प्रयहणादुष- 
ल्पः | 

प्रत्यस्चलघ्षणानुपपत्तिरसमग्रष- 
चनात्‌ । 

प्रत्यत्तादोमामप्रामाणय जक्ाष्वा- 
{सिद्धः । 

प्रत्यत्तानु मनापमानश्रष्याः प्रमा- 
यानि । 

प्रत्यत्तेणा प्रत्यत्तसिद्धेः 1 

प्रदो पा्चिःखन्तत्यभिष्यक्तयष्ठया- 
वत्तदहसयाम्‌ । 

प्रदो पाप्रादानप्रसङ्कनिदत्तिष्रस्. 

टि सिष्ृत्तिः । 
प्रधानश्चब्यानुपणतेगु णच्रष्येनानु 
` तादा [मिन्वाप्रप्रेसाप्पसः। 


प्र. श्रा 


न ` 5 5 © ^© ,< 2 द्ट 


४6 


~ ~ ^ © © © © ` 


र 


स.  , 
<, छ, 1 
। प्रमाातकप्ाधंनषालम्भः सि- 


13 
९७ 


४५ 
६६ 
` दः 


९३ 
९२ 


४ॐ 
३५ 


हृदं 


धरर 
न्य्दे 


५ 


संचीपनरश्च । 


छान्ताविरदधः पंञ्चावयवे- 
पचः पत्तप्रतिपक्तपरियहा 
घाः 
प्रमाणतश्च प्रति पतैः | 
प्रभायतः शद्धः प्रमाणानां 
प्रसाशान्तरसिद्िप्रसङ्कः । 
प्रमाशप्रमेवसंशयप्र्योजिनट्रष्टा- 
न्तसिद्धान्तावयवतकनिशय- 
वा दज्ञल्पवितय डाहेत्वाभास 
च्छलजा तिनिग्रहस्यानानां 
 तच्वसानाच्चिःश्रेयसाधिगमः। 
प्रमाणानपपत्यपपत्तिभ्याम्‌ । 
प्रमेया च तलाप्रामार्यवत । 
प्रयलकाघानेर्कत्वात्‌ कायम 


 प्रवह्नालक्षया टाषाः 
प्रदत्तिदिषज्ञनिता ऽः फलम । ` 


प्रदत्तियंघोक्ता । 


_प्रहत्तवाग्वुद्धिश्यरीरारम्भं इति । 
प्रसद्धसाधर्म्यात्साष्यसाघनमप- 


मानम्‌ । | 
परसिद्धसाधम्यीदुप्रमानसिद्धेर्दधै 
तदा घानुपपत्तिः 


प्रागत्पत्तरभावानित्यत्ववत्स्वाभा- 


विकरे ऽप्यनित्यत्वम । 


गुच्चार्णादनुपलन्धेराबरणाद्य- 


नुप्रलन्धेशच । 
प्रागत्पततेरभावेपपत्तेश्च । 


प्रागुत्पत्तेः कारणाभातादटनत्पश्चि- 


समः 
प्ाद्वि्पत्तेडेचफंलवत्तत्स्यात । 


प्रातिमवत्त प्रणिधानव्यनधैच्ते 


स्मात्‌ वागपद्यप्रद्रः 1 ` 
प्रप्रा चानियमात्‌ ) 
प्राप्य साध्यमप्राप्य वा हेक्ताः प्रा 
।  ऽविश्िष्टत्वादप्रापत्या 
ऽसाधकत्वाच्च -प्राप्त्यप्रापि 
स्मा 
भरोतेरात्माग्रयत्वादगप्रतिकतेधः 
प्रत्याहारभ्याप्रुतात्स्तन्याभि 
लाषात्‌ । 


ब. 


लाधनानिकृत्ते्ंदथतः पथपष्रशाद. | | 


 पादप्रतिरेधः। 








श्रः श्रा. 


५ ९ 
9 ५ 


0 अ 
ध 


भर 

२१ दाधमनत्तणा 2;श्द 1-16.| 1 

४१ बाद्यण्का्ठानुग्रहादु छिपयापनः 
ल्धगनभिव्छक्तिता ऽनु पन्थः 

१५ ब्ुच्धिरुपलव्धित्तानमित्यन यान्त. 
प्म 1 

५५ इच्छ सिद्धन्त तदसत । 


-३£ सुद्धण्चेतर निमित्तसद्धाचापल 


म्भत्‌ । 


` २६ श्द्या त्रिवेचनान्त भादयानां याका. 


त्म्यानुपलनच्िस्तन्त्यपकर्पमों 
परटसद्धावा्नुपलंब्थिवत्तटनु 
प्रलल्धिः । 


भ. 
€० भ्रतगुएविश्चेभापलब्छेस्ताटा- 
त्म्यम्‌ । 
८४ भ्रतेभ्यो प्रत्यु पादानवत्तदुपादा 
नम्‌ । 


भ. 
४ मध्यन्दिनोल्काप्रकाष्छानुपलनल्न्ि- 
वत्तदनुपलल्धः) 
७४ मनःकमनिमिसत्वप्च्च 
नुच्छेटः । 
६८ मन्त्रायुचदप्रामागप्रधथ्च तत्या 
` एयमाप्तप्रामावद्यत्‌ । 
३९ मष्टदाग्रहणात्‌ 
३२ मायागन्धर्वेनगरमगदरप्पिका श्रद्रु। 
३५ मिष्योपलल्थिचिना्स्तत्यन्ना 
`  नात्स्सप्रधिपयाभिमानग्रयाा- 
` शवत्मतिश्चापर । 
२ म्रतिंमतां च घंस्यानेोप्रपततेरयय. 
 घसव्भावः। 


य. 


संसा. 





9 यतर सं्यस्त्रवसुत्तरो त्र प्रसङ्कः ॥ 
३० यत्सिदावन्य प्रकरणा सदिः सौ 


ऽधिकरणासिद्धान्त 


&२ यथाक्तदेतुत्वाच्चाशा । 


५० यथाक्त देतुत्वात्पारतन्च्यादक्षता- 

| भ्यागसमाच्च न मनसः । 

€ यथ्ाक्ताध्यव्रसाथादेव तिभन 
पेचात्संशये नास्ये नात्य 
म्तसश्यप्ो षा 








श्र भ्रा 
> 


५ 


2 £ .© 


४.1 


य्य 


1 


9 


५0 
५9 


६ 
९९ 
५५९ 


२ 


$+ 
€ 


२६ 


९४ 
+, 


४५ 
१: 


स॒चो पन्नम्‌ । 


पथयाक्तापपश्नच्छलजातिनिग्रह- 
स्थानसाधनापालम्भा जल्यः। 
यमयमधिकत्य प्रवर्तते तत्मया- 
जनम्‌ । 
यस्मात्‌ प्रकस्णचिन्ता स निर्या 
याथमपदिष्टः प्रकरणसमः ! 
ावच्छरोरभरवत्वादरू पादोनाम्‌। 


याश्चल्दसमरहत्यागप्ररिग्रदसंख्या- 


दच्यु प घयवशसमासानुबन्धा- | 


ना व्यक्तातु पचाराटाक्तः । 


युगपज्जानान्‌त्पाचमनसेा लद्धम्‌ ॥ | 


युगपज्छयान्‌पलन्धेश्च न मनसः 
युगपदसिद्धा प्रत्य्चनिवत्तत्वात 
त्रमदत्तित्वाभावे बद्धीनाम, 


श्‌, 


रभ्म्ययसचिक्रपविफेषात्तद्वहणाम्‌ । | 


राघाप्रातसाट्भ्येभ्या व्यभिचा 
रादनुमानमप्रमाणम्‌ । 


त. 
लच्तयास्यद्स्यानादेवाप्रतिप्रेधः | 
लातच्ततष्वलत्नयार्लात्तितत्ा ६ सि. 

तामा तत्ममेयसिद्धेः । 
विदधता प्दणगच्तानुपलच्धिः । 


लाक्िक्परौन्चत्राणां यस्मिचद 


घद्धसमम्यं स टृष्टान्तः। 


स. 
दचरनविघाता र्थासकन्तापप- 
स्या कलम्‌ । 
टयाक्र्मानरदश्चर्वान्निरयकम । 
दतम्मनाभाव्ः पततः पतितप 
तित्व्यकरालापप्रने 
वलमानाभावे साग्रह्यये प्रत्यदा- 
नुपपत्तः । 


, 


वाक्छलमघा पच्रार्च्छलं तर्दाघि- | 


| 


प्रोघात्‌ । 


१५ साक्याविभागस्य चार्धयद्धणात। 


दिक्तारधमित्ये नित्यत्यामावात्‌ 


कालान्तरं धिक्षायपपन्तेश्रचा- 


प्रतिप्रेधः 
धिक्ारप्राप्लानामप्रनरापरेः । 
दकारदेश्चाप्दश्षस्छश्रयः 









<~ € ^ 2 ६ 


ॐ $ 


[५ 


` # € & छल @ छर # ७ & ४ 


। ध $ € = = ॐ == = € 5 


ॐ त £ श्ट 


> ८ > क © 


~, 


2 =< 5 


ॐ +$ & ^> 


, 
स्‌. 
१६ चिन्ञातस्य परिषदा जिरशभिद्ित- 
स्याप्यप्रत्युच्चारण मननुभाष- 
शाम! 


४ विद्याविद्यादविष्यात्‌ संश्रधः ; 
६३ विधििघायक 


६५ क्िधिकिहितस्यान॒वचनमन्‌ वादः। 

६२ विध्ययवादान॒वादवबचनत्तिनिधे- 
गाह्‌ । ` | 

ह विनाग्रकारणान्‌ पलव्ये्चावस्या- 
नं तचरित्यत्वप्रसङ्कः । 

२३ विनाश्कारणानुप्रलपलन्पेभ्चा- 
वस्याने र्ताचत्यत्वप्रखह्भुः । 

३२ विना श्नक्षार्णान पलष्पेः 

१६ विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निपह 
श्यामम्‌ । 


विप्रतिपन्ना च प्रतिपसः 
२ वि प्रतित््यव्यवस्याध्यवसाधान्च । 
५४ विप्रतिषेधाच्च न त्वमोका । 
८ विभक्तचन्तरापपत्तेभच समासे । 
४९ वविमश्य पक्षपरतिपच्चाभ्याम्ाव- 
धारणाः नियोयः । 


५५ वि्िधवबाधनयागादःखमरव ञ- 


न्मात्पात ‡ । 
५८ वविप्रयत्वाव्यतिरेकादेकत्वम , 
२ विपवप्रत्यभिन्नःनात 
€ [वष्ट दयपरं पर्ण । 
प द्योतरागजन्मादप्रनात । 
६ त्यनुपपत्तरपि तद्धि न संश्रय 
९३ व्यक्ताद्धटनिष्पततरर्प्रितिप्ेधः । 
९९ व्यक्ताद्मक्ताना प्रत्यत्तप्रामायधात। 
६४ व्यक्तिगयाविश्रेणाग्रयो मरि 


प्ट 


६५ व्यत्तयाकतिज्ञातयस्त पटाः 


& 


[= 


व्यत्तयारुतियुक्ते ऽप्यप्रसङद्कात प्रोच्त- 
सादीोना ऋरद्रवके जतः । 

५ व्थभिचारादद्धेतुः 

१५ व्थाघचातादटदप्रधामः। ह 

६० व्यासक्तमनसः पादव्ययनेनं संया. 

मधिग्रोपेण एमानम्‌ । 


४० च्याहतत्यादयुक्तम्‌ 1 


२८ स्थादहतत्याददहेतः । 

२७9 व्यादतत्वादद्देतुः । | 

१६ त्यहान्तयात्यत्तिदरभ॑मं प्व व्यनि- 
| दत्तिर्नुमानात्‌ । 


्ु 


१ ३। 


२१ १ 


४६ 


८ . १०७ 14 


3.3 


> 0 5 < € 1६४ ५९॥ 


4 !ई 


` 


५ 9 च + 


< ~> ^> „© 


६॥ 


~ > 4 


क 
4 


६ 


^~ # £ < 


4 


३. सघ प्रतिप्र्तस्थापनादोना चितरद्य। 


8, 
२६ 
, ३४ 
९३ सवप्रााप्रतिष्ेधाच्च प्रतिप्रिधा. | ५ 


सदो परच् । 


श. 


# 


५1 ०५, 


शव्दरटोतिद्यार्थःन्तरभावाठनुमाने 
ऽयापतिरम्भवाभावानचंन्त- 
रभाधाच्ाप्रतिषधः 

चाल्यततयामादवमत्राच्च अद्यगनम | 

श्ब्टाथयेः प्रनवव्रनं पनरुक्तम- 
न्यज्नान्‌वादात्‌ । 

प्रब्दः थंव्यदस्यानादर्प्रतिप्रेधः 

€ शब्दा {नुमानमद्स्यानुप्रलन्येरनु. 
मेयत्वात । 

प्ररीरगणतेघम्यात । 

४ छररीरदाहे एतकाभःवात्‌ । 

श्रीरव्यापत््ात ! 

्रीरोत्यत्तिनिमत्तवत्सेदेगे त्यः 
तिनिमित्तं क| 

शीघ्रतरग्मनेप्देश्रव्रदभ्यासाच्ा- 
 व्शचेषः। 

 परतिप्रामायाच्च । 


ख. । 
सगण्टरव्यात्पत्तिवचष्त्यत्तिः 
सगुणानामिन्द्रियभावात्‌ । 
रुदः कालान्तरे च नष्यत्तेःसं टयः | 
८ सदटिविघे दरष्टादरष्टार्थत्वात। 





समाधा शेषःभ्यासात । 
समानतन्न्रासद्धः प्रतन््सिद्धः 
प्राततनन्वरसिद्धान्तः 
 समानप्रसर्वात्मका जातिः 
१ समानानेकधर्माच्यवसायादन्यतर 
धमाध्यत्रसायाद्रान संचयः 
सम्नानानक्रधस।पपते लिप्रतिपते. 
 सुप्रलब्ध्यनु पलब्ध्यव्यवस्यात- 
श्च ॒ वविेषाये्ठा लिमर्रः 
समारा प्रणादात्मन्यप्रतिद्ेधः । 
सवतन्तप्राततन्व्पयक्ररणाभ्यपत- 
मस स्थत्य्ान्तरभाव्रात } ` 
खवतन्ताविरुद्धस्तन्त्े {धतो (र्ध; | 
सततन्नासद्धान्तः । | 
सद्रजेवम । ` 
सवं निलयं एञ्ड&तारत्यल्छात | 
खत पएृयर्मातलक्षखणुथ्तात । 


नप प्तिः | 


> +$ 2 ९ 


श्र" श्रा 


ध 





१ 


१, 


8 


५६ 


` ५९ 


< 5 ९ 


च. 

२५ एव्र मनिन्यद्भुत्पद्तिविनाणधर्मक्र 

| त्वात्‌ । 

सवमभावे भावेप्वितस्तसाभग्थ् 
सिद्धेः ! 

३४ सदाग्रहणानद्रव्यिद्धेः 1 

७ सव्यटरष्टस्यतरगा प्रत्यभिस्तानान' 

४ स््पभिचारविसद्धप्रकरसाममम- 
प्सप्रक्ानातोता देत्वाभा- 
साः । 

सहच गास्थानतादण्यश्त मानध्- 
गणस्ामःप्यवागसाधनः {शिप 
त्यभ्येा ब्राद्छपामजञ्चक्रटरा = 
सक्तयन्दनगदगम्पटरकःचप्रसपे 
ष्वतावे ऽपि तदप्चर 


सख्य क्रान्तासिद्धिः कास्यानप्रध 
त्प (तभ्याम | 
खन्तानानुमानतिप्रेपणात ¦ 
सम्प्रदानात्‌ । 
सम्बन्धःच्च 1 
सम्मत्ता ऽैस्यातसामान्यमे 
गादस्तम्भताथक्ल्यना सामरा 
न्यच्छलम्‌ । 
संवेग पपत्तेप्रच | 
संसगाच्चानेक्षगरायद्धणम 1 
२ साघमस्यवधम्याभ्यामपसंदःरेत 
म"तप्यपापपन्नः साधम्यय 
 म्यसमेा। 
९८ सखाधम्यातेधम्णभ्यां प्रत्यवस्थानं 
जातिः 
९ साधम्पवधम्यात्कषापक्पल्रप्राच- 
र्यविकल्पसाध्यप्राप््यप्राः प्ति 
प्रसङ्गटष्टान्तान्‌त्यतिमथायप्र- 
` प्रकरयादहेत्वथापर्यावपने साप. 
पत्यु पलल्ध्यनप च्धिनित्या{नि- 
नित्यका्ैपमाः । 


39 


४१ 


१६ 
२५ 


११ 


३२ उ धम्यातल्यध मा प्रपत्तेः मघः 


त्यत्वसलमटानत्यसमः 1 


१५ साधस्यात्स्ये न संप्ाध। सभ्य 


` ग्यादुभवधा ता संश्रये ;त्यन्त- 
स्यप्रसद्रा †नित्यत्यानभ्यप. 
 गमाच्चसामान्यस्यारफ्र्तपध्वः। 


> छाधम्या्दःसद्धेः प्रतितं ब {सिद्धिः 


` ` प्रतिदेध्यसाधम्याच्य। 


२३ खाध्यत्याद्रयविनि संदेह 


$ ६५ 


९ 


€, 


र 


३ 


श्म 


९ 


सरपं । 
ई ९ 
स्‌. प्र. श. 
२9 सःध्यत्याटदेतः। 2 २ 
४ साध्यटरष्टान्तयेधमदिकल्णादभय- 
स्यत्ठाच्चेत्कषापकर्पवया- | ५ 
ठगर्याचक्रस्पसाध्यकूम्ाः 1 
४३ सष्यनिर्टश्चः प्रतिज्ना । 
२ साध्यसमत्वाददेतुः । 
३६ साध्यसाघम्यीत्तद्धर्मभावी दरष्टा ॥ 
न्त उदाद्रणम्‌ । 
६ साध्यातिदेप्ाच्च द्रष्टान्तापपत्तेः। | ४ > 
८ साध्यारवा्ष्टः साध्यत्वात्साध्य- 
समः । ५ > 
५५ सासथिक्त्याच्छल्दार्यसं प्रत्य 
यस्थ ।॥ ५ १ 
१४ सासान्यट्रष्टान्तयोरन्द्रियकत्से 
समानं नित्यानित्यसाधम्यासं 
पाप्छमः। ४ 
६ खिद्धान्तमभ्यपेत्य त्धििघो विरु- 
0 ४ २ 
२३ चिद्धान्तमभ्युपेत्यानिघमात्‌ कः 
शप प्रसा ऽरपकिद्धान्तः । 
म स॒प्तव्पासक्तमनसां चेन््रियाथं 
याः सं{निक्र्पार्नामित्तत्छात्‌ 
४६ सुतरखादौोना पुनरापत्तस्चतुः। |५ २ 
६३ सुघुप्तस्य स्व्प्रादग्यन क्रणाभा- | ५ २ 
वादपवगः। 
व "री ३ 
४६ सेनान्रनवद्रदैफामति चेचातो- त ॐ 
न्द्रियत्वादयानाम्‌ । 
६४ स्तुतिनिन्टा पररूतिः पुराकल्प ॥ + 
त्ययत्रादः । 
५९ स्यानान्यत्वे नानात्वाटवयविना- | « 
नास्यानत्वखान्च सश्यः । 
"क 1) "~ र 
3. 
7/९ १. 
५.4. 





रि २. 


११ 


श । 
९८१ 


र 


९० 


-४ > 
पटः 


1, 


1, 


४३ 


२९ 


१४ 


९२ 
१ 
४६ 
-॥3 


9 
२४ 


ध \ = 


स्फट कान्यत्वा{भिमानवत्तदन्य- 
त्वाभम्ानः | 

पफा{ट क्रो च्यप्रापयात्पत्ः सिकः 
त्वद्‌ व्यक्तीनामदेतुः । 

स्मर त्वात्मनो स्वाभाव्यात्‌ । 

स्मरतः श्चरीरधारपोपपत्तेरप्रति- 
पेधः। 

स्मतिसंकल्पवच्च स्वद्मविप्रया- 
{भिमानः । 

स्वपत्तदेापाभ्यप्रगामात्परपत्ते दा 
घप्रसद्रग मतानु्ना । 


स्यप्रच्तनन्तणापत्तापपत्यपसदहार 
देता नद प्र पर पत्तर षाभ्यपग- 
म्न्समानादटाप् ङ्त) 
स्यपविपयाभिमानवदवं प्रमार- 
प्रमेयाभिमानः । 
स्वावप्रयार्नातक्रमेणोन्द्रियस्य पटु- 
मन्दभावार्धिपयम्रहगास्य तथा 
भावा नविषये प्रत्तः । 
होनमन्यततमेनाग्प्रलयपदन न्यनम 
हतटारहरगाधिक्रम्विक्म । 


हत पाटदानात्यातपेद्धव्याभ्यनजा | 
दत्यप्दप्रात्प्ातनायाः पनदचनं 
निगमनम्‌ । 
हेत्यभावादसिद्धिः। 
दृत्याभासाप्च पथाक्ताः 


दति । 


अन्र टिप्पण्यास्‌ शओओद्योतकरं वातिकम्‌ । 
वाचस्पतिमिश्चरकृता न्यायवातिकतात्पयंरीका । 
खदथनाचायेकृता तात्पयंपरिशद्धिः । 
विश्वनाथपञ्चाननकृता गेतमसज्वृत्तिः । 

एते ग्रन्थाः प्रमाणत्वेनाश्िता; । 


श्रीगंरीशाय नवं: । 





= शरोवाचस्पत्तिमिभरेय मिधिलेश्वरक्ेरिथा । ` 
लिख्यते मुनम॒धेन्यण्रोनौतसममतं महत्‌ ॥१९॥ 
 , म्रमाणग्रमेयसंशय प्रयोजनदष्टान्तसिद्वान्तावयवत- 
कोनिणेयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्डलजातिनिहस्था- 
नानां तत््वंचानान्चिःखरेयसाधिगमः४१९॥ दुःखजञन्मप्रवृत्तिदेाष- 
मिण्यान्नानानामुत्तसोत्तरापाये तदनन्तराभादादपवर्मः २॥ 
` पत्यच्लानुमानेपमानशब्दाः माणानि ॥३॥ इद्धिया्थ. 


सच्निकधोत्पन्चं जानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं 


` भत्यन्लम्‌ ॥ ४ ॥ अथ तत्पूर्वकं न्रििघमनुमानं पूर्ववच्छे- 
` षत्सामान्यतेा दृष्टं च ॥ ५॥ म्रसिदुलाधम्यात्साध्यसा- 
धनयुपमानम्‌ ॥ ६ ॥ आप्तोपदेशः शब्दः ॥७॥ स द्वि- 
विधे दणष्टादृष्टायंत्वात्‌ ॥८॥ आत्मशरीरेद्धिया्थवुद्धि- 
` मनःमवृत्तिदेपषग्रत्यभावफलदुःखापव्गस्तु प्रमेयम्‌ ॥ €॥ 
इच्छाद्वेष प्रयलसुखदुःखन्ानान्यात्मने लिङ्गमिति ॥ ९० ॥ 
न 


` अत्र दिष्यशयां येषां सूजत्वे प्रमाणमुपसन्धं तदभावे वा तयारदशन्‌ 
घा तदु पन्यस्यते । न । "4 
¶ तासा खल्वासां सद्विधानानिति भाष्ये सुतरमरवतायं पटितमितति तात्य 
 येटौका । २ तदनन्तरापायाद्धिति पा, । क्रम प्रतिपरादनाधं चेदं स्‌ जमिति घातिकंपर ! 
३ ब्रथद्िष्टविभागदरुरेण सुज्मिति वातिकम्‌ । . ४ इन्द्ियायेदनिकपैत्यक्चमि- 
त्यादभ्ामिति वातिकम्‌ । ५ अनमानविरेवणा्र स॒जमिति षातिकम ॥ 
& सूजाः पृवेवदिति वातिकम्‌ । ऽ न शब्दमाचमिति सृजाथे इति वाकम १ 
८ इदं सुं बहा तर्यालखित पुस्तके चटितम्‌ । सद्ििधो दुष्टादुष्टाधेत्वादि- ` 
त्यस्य स॒जरस्य ताल्पयमारेति त्वत्पयंटोकायां दशेनात्स चर्ेबेदम्‌ । . . < एतद 7 
प्रकाशनायात्मादमजमिति वातिकम्‌! . १० जद्धितिशब्दः सजानन्तगेत ण्व ` 
भाष्ये , अनुपरानाच्च . प्रतिपत्तव्यः कथम्‌ _इच्छादरवप्रयनमुखदु.खज्नानान्यात्मने 
लिङ्गमिति हे तेत्वायेकतया सगतत्वात्‌ स्थापितः । श्दं सजग्रिति वात्तिकम्‌ ॥ 


ह ` गोतमसचम । 
 च्वेष्टेद्धियाखश्रयः शरीरम्‌ ॥ ९९ ॥ घ्राणरसनच्तस्त्वद्भ- 
श्रीत्राणौन्दियाणि सूतेभ्यः ॥ ९२ ॥ पृथिव्यापस्तेजञा वायु- 
राकाशमिति भूतानि ॥ ९३॥  गन्धरसरूपस्यशं शब्दाः 
एथिव्यादिगुणास्तदयाः ॥ ९ ॥ दबुद्विरुपलन्धिच्चीनमि- 
त्यनयन्तरम्‌ ॥ ९५ ॥ युगपज. ज्ञानानत्पत्तिमनसा लि- 
ङ्म्‌ ॥ १६॥ प्रवृत्तिवागबुद्विशसीररम्भ इति ॥५९७॥. 
अवतनालक्तणा दषाः ॥९८॥ पुनरुत्पत्तिः परेत्य 

भावः ॥ ९ ॥ प्रवृत्तिहाषजनिति ऽथः फलम्‌ ॥ २० ॥ 
बाधनालक्षणं दुःखमिति ॥ २९ ॥ तदत्यन्तदिमोाक्तो ऽप- 
वेः ॥ २२ ॥ समानानैकधमापपन्तेदिं प्रतिपत्तेरुपलन्ध्य. 
नुपलब्ध्यव्यवस्यातश्च विशरेषापेत्लो विमशेः संशयः ॥ २३ ॥ ` 
यमर्थमधिकृत्य ग्रवर्तते तत्मयोजनम्‌ ॥ २४॥ लाकिक- 
परौच्लकाणां यस्मिन्नथं बुद्धिसाम्यं स टष्टान्तः ॥ २५ ॥ 
 तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः ॥ २६॥ सर्वत 














१९ शरोर ल्तयितं सन च॑टत्यादेतति ता. ठी. । प २ लक्तणसत्रायि समानास 


 मानजातीयविशेषणायेानि सवोणीति सजा द्रष्टव्य दति तारिक । ९३ अज 


९६ ष्ठे टिप्यणो दरषटव्या । ९४ एदत्सजभिति वातिकम्‌ । १५ बदेरवध्रर. 
= प्राप्ताया जत्तणाप्रदशटुास्ण सज्रमिति वातिकम्‌ । १६ यस्मादिन्द्रियाथंसनि 
 प्त्यापर युगपज्ञ ज्ञानेन न भवन्ति रता गभ्यत्ते अस्ति तदिन्द्रियसयेागि सरकारि 


निमित्तान्तरमव्यापि यस्य संनिधानासः धानान्‌विधानान्ञ ्ानस्यों त्पत्यनत्पत्ती 
भवत इ।त कुतः कारणवेकल्ये कायंप्रतिबन्धादिति सजात इति वात्तिकम । 


= तात्पवटाकापुस्तकयु यज २ सूत्रं लिखितं तजनैवाद्मन्ताचरयाया दृश्यन्ते । अन्न 
 प्र्‌-भः इति लेखदशे नादितिशब्दः स॒जानन्तमेत रत भाष्ययस्तकेषु तथा दशंना- ` 


निवेशितः । ९८ दाषलकणं प्रच षा दति तात्पयटोका । १९ प्रत्यभावं सन्तति ` 
खमिति ता. टी. । अत इतिशब्द सनानन्तगतः । रर तद- मे इति ता टी. । 


` २३ समाननेकधमेपपततरिति सत्रमिति वार्तिकम्‌ । छ प्रयोजनलसथं यमन 
मिलिता. ठी-। ९ जोकिकपरोचर्कायामिति मृज्रिति बाठिकम । २६२ 
शन उ६-३5 एटे टिपणौ द्रष्टव्या ` 


गोतमसषम । २ 
न्लप्रतितन्लाधिकरणःभ्युपगमसंस्थित्यथीन्तरभावात ॥ २७ ॥ 
 सवतन्ाविरुद्रस्तन्ले ऽधित. ऽर्थः सबंतन्लसिद्धा- 
` न्तः॥ रः ॥ समाननन्तासिद्धः परतन्त्रसिद्धः प्रतितन्त- 
सिद्धान्तः ॥ २९ ॥ यत्सिद्धावन्यप्रकस्णसिद्धिः सा ऽधि- 
 करणसिद्वान्तः ॥ ३० ॥ आअपरीक्तिताभ्यपगमात्‌ तद्विशच- 
षपरोक्षणसभ्यपगमसिद्धान्तः ॥ ३१॥ म्र तिज्नारहेतदादहर- 
णोापनयनिगमनान्यवयवाः ॥ ३२ ॥ साध्यनिदेशः म्रति- 
त्वा ॥ २२॥ उदाहरणसाधम्यात्साच्यसाधनं हेतः ॥ ३४ ॥ 
तथा वेधम्यात्‌ ॥ २९ ॥ साघ्यसाघम्योत्तदु्मभावी दरष्टान्त 

उदाहरणम्‌ ॥ ३६ ॥ तद्विपयेयाद्रा विपरीतम्‌ ॥ ३० ॥ 
 उदादहुरणापेच्षस्तयेत्यपसंहासि न तयेति वा साच्यस्योप- 
नयः ॥ ३८ ॥ इहेत्वपदेशल्रतिन्चायाः पुनवचनं निगम- 
नम्‌ ॥ ३९ ॥ अविक्ञाततच्वे ऽयं कारशेपपत्तितस्तत्वज्चा- 
नाथम्‌ 











हस्तकः ॥ ४० ॥ विमृश्य पन्तप्रतिपन्ताभ्यासथावधा- 
श्ण निणंयः॥ ४९ ॥ 
इति गेतमसन्रे प्रथमाध्यायस्य प्रयमाह्िकम्‌ ॥ 
्रसाणतकसाघनेापालम्भः सिद्धान्ताविरुद पञ्चाव- 
 यवेपपञ्चः पन्लप्रतिपक्षपरिग्रह्य वादः ॥ ९ ॥ ` यया-क्तौ- 
पपन्नग्लजा तिनियह स्यानसाघनेपालम्भो जल्पः ॥ २ ॥ 
र< सर्द-न्त इति ता. सी. । रेट समरा-न्त दति ता ठी. । ३० यत्सि- 
म्तद्तिता- टी. । ३९ अभ्युपगमसिदधान्तलक्तणमज्म अन्त दति ता. टी. 1 
३२ अवयवानां 1विभागेटरशाथं सुजमिति वातिकम । ३३ साध्य न्ना दति ता. 
टी" 1 चे अत्र ४० षष्ठे टिष्मको द्रष्टव्या । ३५ स॒जान्तरमवताग्यति किमेता. 
दिति तया-त्‌ दतिता- टौ. । ३६ ददं सजित बातिकमर ) ३७ श्र ४२ 
प्रष्ठ टिप्पशो द्रष्टव्य 
टौ. । ४० ददं सजमिति वातिकम्‌ । ४१ इदं सूत्रमिति वातिंकमर । 
१ ददं सूर्जामलति घातिकम्‌ 1. . २. समानजात्तिम्यां बादवितग्डाभ्याम- ५ 
 श्रमानजातीयेभ्यः प्रमाणादिभ्यो व्यवच्छेदः सृजा इति ता. टी" क 




















, ३< उद-य इति ता. टी । ३९ रेत्व-नमितिता. 


४ ` गौोतमसृचपु | 

स प्रतिपक्ञस्यापनाहीना वितण्डा ॥३॥ सव्यसिचार- 
` विर्दरुप्रदरणसमसाच्यसभक्ालातीतः हेत्वाभासाः ॥ ४ ॥ 
अनैकान्तिकः सव्यक्िचारः \ ५॥ सिद्रान्तमभ्यपेत्य तद्वि 
सधी विरुदः ४ ६॥ यस्माल्मकरणचिन्ता स निर्णयार्थ- 
मपदेष्टः प्रकरणसमः ४७॥ साध्याविशिष्टः साध्यत्वा- 
 -त्सष्यरमः ६८५ काल्ःत्ययापदिष्टः कालातीतः ॥ € ॥ 
 वचनविचाता ऽथंविकल्पोपपन्या दलम ॥ १ ॥ तचि- 
` विधं वाङ्दलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति ॥ ९९ ॥ 
 अविशरेषाभिहितते ऽये वन्छरसिप्रायादथान्तरकल्यना वाक्- 
छलम्‌ ॥ संनता उयंस्यातिसामान्ययागादसंभ- 
ताय्कल्वना सामान्यच्छलस्न्‌ ॥ ९३॥ धर्भविकल्यनिर गे 
 ऽथसद्ुावप्रतिषेध उपचार च्छलम्‌ ॥ ९४ ॥  वाक्द्धलमे- 
 वेपचारच्छलं तदविशेषात ॥ १५॥. न तदथान्तर- 
भावात्‌ ॥ १६॥ अधिशेष वा किचचित्साधम्यादेकच्छ- 
लग्रसङ्कः ॥ १७ ॥ 

 जातिः॥श्॥ 
नम्‌ ॥९९॥ तद्धिकल्याः 














| ॥ र पिन पिणत प पतनेन + 


३ सप्रडारातता. टी. । 9 विभागेद्रेशपर सज सतव्य-सा इति 





 -ता.टी.1 ५ श्रनैकरान्तः इत्ति ° तस््नपृन्तकपाटः। अनै-र इति ता. टी. 1 


~ .६ ऋ ऽस्य सूजस्यापे इति बातिंकम । ` ऽ यस्मात्मरकरणचिन्तेत्यक्तं स॒चकछता । ` 


| -ता-टौ.! <साध्या-मद्तिता ८“ । < अज्र ५8 पद्ध टिप्पणीं द्रष्टव्या). 


॥ । । १० वच लसति ता. टै. ९९ विभागस्नज्रमवतास्यतीति ता. टी- । १६ अखि ४ 
 लमतिता.-टी-1 १३ संभ लमिति ता" ठा" । १४ धमे-लमितिता से. । 
१५ इदं सुतरामिति वातिकम्‌! '¶€ सिद्धान्तस्चं न तदत इति ता. री. । 
` १७ कोस्य सृतज्रस्याये इति वातिकम ^< सनाथस्त॒ यथा्रतीति बातिकथ ॥ 
९९ विप्र-नामिति ताः ठौ" । २० सजान्तरमरवता सथिरं भाष्यकार अ्रदेतिता-टी.\ ` 


गोतमस्‌ 1 ४ 
पाः समानानेकधमेष्यवसायादन्यतरघमीध्यवसायाद्वा न. 
संशयः ॥९॥ विप्रतिपत््यव्यवस्याध्यवसाया्च ॥२॥ 
विप्रतिपत्तौ च संप्रतिपत्तेः ॥ ३ ॥ रव्यवस्थात्मनि व्यव- 
ष्थितल्वाञ्चाव्यवस्थायाः ॥ ४ ॥ तयात्यन्तसंशयस्तद्ध्मसा- 
तत्योपपत्तेः ॥५॥ यथाक्ताच्यवसायाद्व तद्िशेषापे- . 
चात्‌ संशये नासंशयो नात्यन्तसंशये वा ॥ ६॥ यन्न ` 
संशयस्तत्रे बमुत्तरोत्तरमरसङ्कः ॥ ७॥ . पत्यक्तादीनाम- | 
प्रामाण्यं त्रकाल्यासिद्धेः॥८॥ पूर्वं हि प्रमाणसिदमै 
नेन्द्रिय यंसन्िकषात्मत्यन्तत्पन्तिः ॥ € ॥ पश्चात्सिद्ी ` 
न ममाशेभ्यः प्रमेयसिद्धिः ॥ १०॥ युगपत्स मरत्य- ` | 
नियतत्वात्‌ क्रमवृत्तित्वाभावा बुद्धीनाम्‌ ॥ ११ ॥ 
तेकाल्या सिद्धः म्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ ९२ ॥ सवंप्रमा- 
प्रतिषेधाच्च प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १३ ॥ `  तस्मा- 
मास्यं वा न सवप्रमाणविप्रतिषेधः ॥ ९॥. तैका 
ल्याग्रतिषेधश्च शब्दादातेब्यसिद्धिवत्तत्सदधेः ॥ ९५ ॥. 
मरमेया च तुलाप्रामाण्यवत्‌ ॥ १६॥ ग्रमाणतः 
सिद्धिः प्रमाणानां म्र माणान्तरसिद्धिप्रसङ्गः ॥ ९७ ५ | 
-¶ समानानेकधमेध्वसायादित्यादिम्‌चमिति वाति । २ अस्य स॒चत्वे 
विश्वनाधपञ्चाननदत्तिः प्रमाणम । . . ३ अन्न ६१ षष्ठे टिप्णी द्रष्टव्या । 
४ अन्न ६१ षष्ठं टिप्यणौ द्रष्टव्या । ५ अचर ६९ एषे टिप्यणी द्षटव्या । 
द अञेघक्राते वद्गात्तरलिखितपुस्तके नास्ति! अन ६१ पष्ट ट्णौ द्रष्टव्या । 
© आन ६४ षष्ठे रिष्पणो द्रव्या ।. ८ प्रमाणसामान्यात्तेसजप । < अन्न 
&४ ष्टे टिण्पणौ द्रष्टव्या । ` १० पश्चात्सिट्ाचितिक््मिति वातिकम्‌ ॥ 








1111 1] ५१.४६५ ५१५ ५ ॥ 1111 ता पोतिका ००५० .५॥ ४५ तोक नत १५ जनोग (मेको ७५ 6 वो प जजन कोते, १११०५) नि) 11 


११९ युगपत्स विनि सूचमिति वातिकम्‌ । १९२ विद्ध न्तन्रजमिति इत्ति: । 
अयमपि प्रतिचेधस्तिष्वपि कालेषु नेाषत इत्ययं सूत्रा. इति बातिंकम्न । 
१३ शरस्य प्रत्त प्रमाणं नेप्रलभ्यते । , १४ इदं स॒जरमिति परिणष्धिः 1. ९५ इदं 
जमिति वातिकम्‌ । ९६ अस्य चायस्य ज्ञापनाय स्मिति घातिकम्न । ` 
१७ पवेपक्मृनमिति दत्तिः ! ` त 





€  जओलमसूषस्‌। ` 
तदिनिवृ्तेवी प्रमाणसिद्धिवल्ममेयसिद्धिः॥ ९६॥ न प्रदी- 
पप्रकाशसिद्धिवत्तत्सिद्धेः ॥ १९ ॥ प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तिर- 
समग्रवचनात्‌ ॥ २० ॥ नात्ममनसाः सचिकषोाभावे प्रत्य- 
त्पत्तिः ॥ २१॥ दिग्देशकालाकाशेष्वप्येवं प्रसङ्कः ॥ र॥ 
 ज्ञानलिङ्खत्वादात्मने नानवरोधः ॥ २३ ॥ तदयैगपदयलि 
` ङ्गत्वाञ्च न मनसः॥२४॥ प्रत्यक्तनिमित्तत्वाद्चेद्धियार्थयेः 
 सद्धिकषंस्य स्वशब्देन वचनम्‌ ॥ २५॥ सुप्रव्यासक्तमनसां 
 चेद्धियाथयेः स्निकषनिमित्तत्वात्‌ ॥ २॥ तैश्चापदेजा 
 जानविशेषाणास्‌ ॥ २७ ॥ व्याहतत्वाद हेतु; ॥ २८ ॥ 
` नाथविश्चेषप्राबल्यत्‌ ॥ २९ ॥ प्रत्यक्षमनमानमेकदेश 
 य्रहणादुपलब्धेः ॥ २2 ॥. . न प्रत्यत्तेण यावन्तावदप्यपल- 
भ्भात्‌ ॥३१॥ न चेकदेशापलब्थिरवयविसटूवात्‌ ॥ ३२ ॥ 
 सध्यत्वाद वयविनि संदेहः ॥ ३३ ॥ शवाग्रहणमवयव्यसि- 
ॐ: ॥ ३ ॥ धारणाकषणेपपत्तेश्च ॥ ३५॥ सेनावन- 
वहू ग्रहणमिति चेन्नातीन्दियत्वादणनाम्‌ ॥ ३६ ॥ योधा. 
 पचातसादृश्यभ्यो व्यभिचारादसमानमप्रमाणम ॥ ३७ ॥ 











९८ अप्य शजत्वे प्रमाणं नापलभ्यते ¦ १९ सिदुन्तसचमिति इतिः एतदये 
चिच्रित्तिदशनादनिङत्तिद शेनाच्च क्र चिदनेकान्तः ॥ इति स्चरमरस्ति तत्र ञ्र 
शष्ट टिष्यणी द्रष्टव्या । तत्सिद्धिः इति वं. ए. पाठः † २० प्रत्य-त दतिता 
टौ पवेप्तसृजमिति परिशुद्धिः । . २१ नात्ममनस्चोरित्यादिसजरमिति ता. ठी. ॥ 
रेरे शस्य सूजत्वे प्रमायां नोपलभ्यते । २३ ज्ान-ध इति ता. टी. । र अस्य 
क्षजत्खे प्रमां नोपलभ्यते अनवरोध इति वतत इति भाष्येण स॒जत्वं प्रतोयते ६ 
१ सिद्धन्तसूजमिति दत्तिः । २६ श्र ७४ ष्ठे रिप्यणौ द्रष्व्या । २७ तश्चा 
शामित्ति तताः ठौ- । ` २८ व्याह-तुरिति ता, टौ. । २९ परिहारस॒तरं नाधे- त्‌ 
शति त्ता. टी. ३० पवेप्तस॒चमिति परिशुद्धः । ३१ तदेतत्सन्ं वाति ककात्ते 
चष्टे दरति ता. ठौ. । ३२ अस्य सजत्ठ प्रमाणं नेपलभ्यते+ ३3 साथ्य- 
स्वादिति ग्धा सूच णोत्वेति ता. टौ. । ३29 संशयापाकर्णाघे सजमिति ` 
वातिक ` ३१ धार-श्चेति ता. टी. । ३६ अशङ्कत हतरस॒जमिति ता. 
टी. । ॐ9 शच. ८६ एष्ठे टिप्रणी द्रष्य ^ 





गेोतमस॒षम्‌ । ¢ 
नेकदे शत्राससाटश्येभ्यो ऽथान्तरभावात्‌ ५३८ ॥ बर्तमाना- 
भावः पततः पतितपतितव्यकाज्ञापपत्तेः ॥ ३९ ॥ तयोर प्य- 
भावे बतमानाभावे तदपेच्ठत्वात्‌ ॥ ४० ॥ नातीतानागत- 
येरितरेतरपेच्तासिद्धिः ॥ ४९ ॥ वत॑सानाभावे सवाय्रहणं 
प्रत्यत्तानुपपत्तेः ॥ ४२॥ कृतताकलेव्यतपपन्तेस्तभययथा ग्रह- 
णम्‌ ॥ ४३ ॥ अत्यन्तग्रायेकदेशसाधम्यादुपमानसिद्धेययेा- ` 
्तदाषानुपपत्तिः ॥ ४४ ॥ ग्रसिद्धसाघम्मोदुपमानसिहुयया- 
दे षानुपपत्तिः ॥ ४५ ॥ मरत्यक्लेणाप्रत्यत्तसिद्धः ॥ ४६ ॥ 
नाप्रत्यत्त गवये प्रमाणायंमुपमानस्य पश्याम इति ॥ ४७५ 
तयेत्युपसंहारादुपमानसिदधनाविशेषः ॥४८॥ शब्दौ 
ऽनुमानमथंस्यानुपलन्धेरनुमेयत्वात्‌ ॥ ४९ ॥ उपलब्धेर- ` 
दि प्रवृत्तित्वात्‌ ॥ ५०॥ संबन्धाच्च ५५९ ॥ आप्तोपदे- 
 शएसामथ्याच्छन्दादर्थसं प्रत्ययः ॥ ५२ ॥ परण प्रदाहपाटना- 
 नुपलब्धेशच संबन्ध.मावः ॥ ५३ ॥ शब्दार्थव्यवस्याना- 
दं प्रतिषेधः ॥ ४४ ५ सामयिकत्वाच्छन्दा्थसंप्रत्यय- 
स्य ॥ ५५॥ जातिविज्ञेषे चानियमात्‌ ॥ ५६॥ तद- 
 प्रामाण्यमनृतव्याघातयुनरु क्तदेषेभ्यः ॥ ५७ ॥ न क्न- 
 छठसाघनयैगु श्यात्‌ ॥ ५८॥ | 


नि पयोणमिनैत किमतो कय्‌१।६१ ८७०५० “न 





















111 


२३८ अज =७ एष्ट टिपरी द्रष्टव्या । ३९ वतमान कालग्तिवधापं सच्च 
भित्ति वातिक । ४० एतदनन्नापनाथे सज्रमिति दघातिकम । ४१ अन्न 
८८ षष्टे टिप्पणे द्रष्टव्या 1 रे अज ८< एष्ट टिप्की द्रष्टव्या । ४३ अज्र << पष्ट 
दिष्य द्रष्टव्या । ४४ अत्य-द्ुरिति ता. टौ. भ्‌ प्रसि-त्िरितिता. सौ. । 
४६ प्रत्य-द्ुस्तिता- टौ-। , ४७-४द अनयाः स॒नरत्वे प्रमणं नापलभ्यते । 
४९ शन €<१ एष्ट (टप्पणा द्रष्टव्या । ५० अस्य श्वकत्व प्रमाणं नाप्रलण्यत । 
५१ श्रन्र ९२ एष्ट टिप्पणी द्रष्टव्या । र ड ९२ श्रष्ठे रिप्पणो द्रष्टव्था। 
५३-५४-५५ र्यां सूच्रत्वे प्रमाय नोपलभ्यते । ५६ जाति-त्‌ इति ता. री. । 
° तद-भ्य इतिता. टी-.1 ५८ सिहुन्तसूजमिति-दृत्तिः । 








0 गोलमस॒बम्‌ । 


अभ्युपेत्य कालभेदे दौषवचनात्‌ ॥ ५<॥ नवादे(पप- 
तेश्च ॥ &० ॥ वाक्यविभागस्य चार्थग्रहणात ॥ ६१ 
विध्यथंवादानुवादवचनविनियोागात्‌ ॥ ६२ ॥ विधिर्विं 
धायकः ॥ ६३ ॥  स्तुतिनिन्दा परकृतिः पुराकल्य इत्यर्थं - 
वादः ॥ && ॥ विधिविहितस्यानृवचनमन्‌ यादः ॥ ६५ ॥ 
नानुवादपुनरुक्तयाविशेषः शब्दाभ्यासापपन्तेः ॥ ६€ ॥ शगी- 
 चरतस्गमनापदेशवदभ्यासाद्धाविशेषः ॥ & ॥ मन्लायुवेद- 
 आमास्यवन्चं तत्मामाण्यमाप्न प्रामाण्यात्‌ ॥ €< ॥ 

इति गेतमसूत्रे द्वितीयःच्यायस्याद्यमाहधिकम । 

न चतुष्टुमैतिद्या्यापत्तिसंभवाभावप्रामाण्यात्‌ ॥ ९ ॥ 
'शब्दरेतिद्याथोन्त्भावादनुमाने ऽयापत्तिसंभवाभावानया- 
न्तरभावाञ्चाप्रतिषेधः ॥२॥ अथापत्तिर प्रमाणमनैकान्ति- 
कत्वात्‌ ॥ ३॥ अनयापत्तावद्ापत्त्यभिमानात्‌ ॥ ४ ॥ 
मतिषेधाप्रामाण्यं चनैकान्तिकत्वात ॥ ५॥ तद्पामार्ये 
वा नाथापत्त्यप्रामास्यन ॥ ६ ॥ नामावप्रामाख्य प्रमे 
यासिद्धेः॥9॥ लक्तितेष्वलन्तणलक्लितत्वादलक्तिताना 
तत्ममेयसिदधेः ॥ ८॥ असत्यं नाभाव हत चेद्‌ नान्य- 
9. --------- ५" तत्लद्धेरलक्षिः तस्सिद्धेरलक्तितेष्वदहेत्‌ः ॥ ९० ॥ 


वि +< &०-६१-€२-&३- €४-एषां सुननत्वे प्रमासं नो पलभ्यते। ६५ विधि.-दः 
इतिता- टौ-। &€& कोस्य सृजस्याथं इति वातिकम्‌ । ६७ शोध्र-प दतिता.टी। 

















` &< अनन्तरसूजावतारणपरं भाष्यं किं पन परतपेधेति ता. टी. । 


१ अन्न १०० पष्ठ टिप्पणी द्रष्टव्या । २ अ्रत्र १०१ षष्ट टिप्पणी द्रष्टव्या 1 


२ अस्य सनत्वे प्रमाणं नापलभ्यते। ४ स्तो ह्षरणमाहतता- टी-। द-प 


हि नानकानन्तकत्वनथापत्तेरित्यादाघधक पाठः, । ५ प्रति-त इति ता टो. । 


 & अज्र १०२ णे टिप्यणौ द्रष्टव्या । ७ नाभा- देरिति ता. ली. । 


< तजा नधा 'भनप्रपञ्चस्योदादरणाधे सजमिति वातंकम्‌ । 
शष्ठ टिप्पणी द्रष्टव्या।. १० तद नुपलब्येर 


< अचर १०३ 
यास ्ुरलात्ततेष्बहेतः । एवं वं. . 





अन १०४ एषे टिष्पणो द्रष्टव्या 


गोलमसवम । = 
न लत्तणाबस्यिताचेक्तासिदटः ॥ १९ ॥ म्रागत्पर्तेरभाद्चपप- ` 
तेश्च ॥ ९२ ॥ आदिमत्त्वादैन्दरियकत्वात्कुतकवदुपखःय- 
च ॥९३॥ न चटाभावस्तामान्यःनत्यत्वाद्धित्येष्वप्य{नित्यव- 
दुपचागाच्च ॥ ९ ॥ तच्वभाक्तयोनानात्वविभागादव्यभिचा- 
॥ ९९ ॥ सन्तानानुमानविञ्ञेषणात्‌ ॥ ९६ ॥ कारखद्रव्य- 
स्य प्रदे शशब्देनाभिधानाड्‌ नित्येष्वप्यव्यभिचार इति ॥ ९७॥ 
म्रागुञ्चारणादनुपलब्देयवरणद्यनुपलन्छेश्च ॥ ९६ ॥ तद- 
नुपलबन्धंरनुपलम्भादावरशेपपत्तिः ॥ ९९ ॥ आअन॒पलम्भाद्‌- 
नुपलबन्धिसद्ावान्नावरणानुपपत्तिरनुपलम्भात्‌ ॥ २० ॥ 
म्भात्मकत्वादनुपलन्धेरहेत्‌ः ॥ २१॥ अआअस्पशत्धा- 
त्‌ ॥ २र२॥ न कमानित्यत्वात्‌ ॥ २३॥ नाश्नित्य्त्वात्‌॥ख॥ 
प्रद] १ तदन्तयल्लानुपलन्धेर्दहेतः ॥ २६ ॥ 
अ्रघ्यापनादप्रातषेघः ॥ २७ १! खभ्यासात्‌ ॥ २८ ॥ नान्यत्वे 
ऽप्यभ्यासस्यीपचासत्‌ ॥ २६ ॥ अन्यदन्यस्मादनन्यत्वादन- 
न्यदित्यन्यताभावः ॥ ३० ॥ तदभावे नास्त्यनन्यता तथारि- 

















सततश्रवण प्रसङ्गः ॥ ३३ ॥ 
च .नुपलब्धेरसत्त्वाद्नपदेशः ॥ ३8 ॥ 


$ पभििनरभेभेशत्‌ ॥ कण नमसि कृतेति 


११ शस्य चायस्य ज्ञःपनाथं सूज्रप्रिति वातिकम्‌ । १२ शस्य सत्वं 
प्रम्राण नःपलभ्यत्त 1 १३ छत षद पचादि न्यनेन मजर वातिन्छम । 
१४ अज्र १०६ एष्ठं टिप्पणी द्रष्टव्या । १५-१६-१७ तक्वभाक्तयाः संतानानमा 
न-कार्णाद्रव्यस्यतिम॒चरिति ता. टी. । १८ अन्न १०८ प्रष्ठ टिष्पणो टणरव्या । 





ज ५०९ षष्ट ट्प्पणी द्रष्व्या । २१ अन्न ११० षष्टे टिप्पणी 
द्रष्टव्या 1 नरे अस्य सजत्स प्रमाप नापलभ्यते । स्ख अन्र ११० प्रष्ठ 
{टष्यण टष्टघ्या । २४ शमस्य सत्त प्रमाख नापलभ्यत । ८५ अत्य 





सृजत्य प्रमाण नापलम्यतं । २६ अर १११ एष्ट टि्णी द्रष्टव्या । 
र सिद्धान्तस्रत्रमिति इतिः । रे८ प्ेपत्तमर्जमिति बन्ति । २< अस्य 

त्ख प्रमाण नापलभ्यते । ३०-३१ अज ११२ एष्ठ टिप्पणी द्रष्टव्या 1 ` 
३२-2३-2४ एषां सूजत्वे प्रमाणं नेापलभ्यते। 





१०  . ~. गोतमसचप्र। 


` पाशिनिमित्तप्रर्लेषाच्छन्दाभावे नानुपलब्धिः ॥ ३१५ ॥ 
 विनाणकारणानुपलन्धेश्चावस्याने तच्नित्यत्व प्रसङ्गः ॥ ३६ ॥ 
 आस्पशत्वादग्र तिषेधः ॥ ३७ ॥ विभक्त्यन्तयापपन्तेश्च स- 
मासे ॥३८॥ विक्लारादेगापदेशात्संशयः ॥ ३< ॥ कु 
तिविवृद्धौं विकारवृदरः ॥ ४० ॥ न्यनसमाधिकापलब्येर्वि- 
साणामहेतुः ॥ ४९॥ नातल्यप्रकृतीनां विकार विकल्या- 
॥ ४२॥ द्रव्यविकारे वैषम्यवदह्‌ वरविकार्विकल्यः ॥ ४३॥ 
न विकाश्धमोनुपपक्तेः ॥ ४४७ ॥ विकासप्राप्नानामपुनरा- 
त्तः ॥४५॥ - सुवबस्दीनां पुनसयपन्तेरहेतः ¢ ४६ ॥ 
नित्यत्वे ऽधिकासदनित्यत्वे चानवस्यानात ॥ ४७ ॥ नि 
त्यानानतीन्दरियत्वात्तद्मविकल्याद्च वशंविकाराणामप्रति. 
षेधः ॥ ४८॥ अनवस्यायित्वे च वणापलव्धिकन्तद्धिकास- 
 पपत्तिः॥ 8९ ४ विकारध्मित्ते नित्यत्वाभावात्‌ कालान्तरे 
 विकायेषयन्तेश्चापतिषेधः ॥ ५०॥ प्रकृत्यनियमादरर्णवि- 
 कषसणाम्‌ ॥ ५९॥ अनियमे नियमान्नानियम ॥ ५२ ॥. 
 नियमानियमविसिष्दनियते नियमाज्चाग्रतिषेधः ॥ ५३ ॥ 
॥ ~ "(्तसपन््युपमद द्ासवृद्धिलेशश्लेचेभ्यस्त्‌  विकायापप- 




















ऋ ज्षे एमिति वन्त उक्तां ईचामत माति ।. ३६ सद्धान्तिन स॒चान्तसमित्ति ठत्तिः । 


 तिकेव्यास्यतेइतिता. टी.) < अज ११६ दिग्रणौ द्रष्टव्या! 8० चच 


` १९७ षष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या । ४१ अन्न १३९ एष्ट टिप्पणी; द्रष्टव्या 


पणा सुवशंभावाव्यतिरेक्रात । दत्यकमेव सन्नं स 
पुस्तके तेषां स्त्व प्रमाणं नापलभ्यते +  ४७-४द- 
लभ्यत । ५० ऋज १२० एष्ठे दिष्य द्रष्टव्या । -¶ 


४२ शस्य 
११८ षष्ठ दिष्यते द्रष्टव्या । ४१ अस्य सुचर्े प्रमायं नापलम्यते । अपनराङत्तेः \ ` 


 -इतिपां %& अच ९९८ पष्ठ टिप्णी द्रष्टघ्या । एतदुत्तरं तद्धिका- ` 


नदर इश्यते । स॒जजये मद्वित. ` 
४९ एषा सूजत्व प्रमां नोप. ` | 








भ्यते! ४२ अन्न १२० षष्ठे टिप्मणौ ष्टव्या ! ५३ अन््‌.१२९ ष्ठे टिष्यो 


गोलमसषम । ९१ 


्तेवंणविकाराः ॥ ५४ ॥ ते विभक्त्यन्ता; पदम्‌ ॥ ५५ ५ 
तदथं व्यक्तयाकृतिजातिसद्धिघावुपचागरात्संशयः ॥ ५६ ॥ 
याशन्दसमस्‌हत्यागपरियरहसंख्यावद्यपचयवणंसमासान्‌ब- ` 
 न्धाना व्यत्तावुपचाराद्रयच्तिः ॥ ५७॥ न तदनवस्ा- 
नात्‌ ॥ ५८ ॥ सहचरशस्यानतादथ्यवत्तमानधार्णसा- 
प्ययेगसाघनाधिषत्येभ्यो त्राद्यणमञ्चकटराजसन्तचन्द- 
 नगङ्खाशाटका्चपुरषेष्वतदुै ऽपि तदुपचारः ॥ ५९ ॥ 
आराक्रतिस्तदपेन्तत्वात्‌ सत्त्वव्यवस्यानसिद्धेः ॥ ६०॥ व्यक्तया- 
` कृतियुक्ते ऽप्यग्रसङ्घात्‌ मत्षणादीनां मृद्भवके जातिः ॥ ६१ ॥ ` 
नाकृतिव्यत््पेत्तत्वाच्जात्यभिव्यक्तेः ॥ &२ ॥ व्यत्तयाकु- 

तिजातयस्तु पदायेः ५ ६३ ॥ व्यक्ति्मणविशेषाश्चये 
मतिः ॥ ६४ ॥ आकृतिजातिलिङ्खाख्या ॥ ६५ ॥ समा- 
नप्रसवात्मिका जातिः ॥ ६€ ॥ 

इति गेतमसूतं द्वितीये ऽध्यायः ॥ २॥ 

दशनस्पशनाभ्यामेकाथग्रहणात्‌ ॥ १९॥ न विष. 
य्यवस्यानात्‌ ॥ २ ॥ तद्वस्यानादेवात्मसद्वावादप्र- 
तिषेधः ॥३॥  श्रीरदाहे पातकाभावात ॥४॥ 


५४ अन्न ९१२९ एष्ठं ट्पणौ द्रष्टव्या । ५५ तेवि-दमिति ता. ठी. । ५६ गस्य 
सयते ठत्तितेा ऽपि संशयः । ४७ अन्न १२९ षष टिप्पणी द्रष्टव्या! ५८ अचर 
¶२२ एष्ट टिप्पणौ द्रष्टव्या । ५८ सहचस्णादिसजमिति पातकम । 


६० अस्य सजत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ६१ शरस्य सचजत्व प्रमाथं नाप- 
लभ्यतं । ६२ अस्य सजत प्रमाणं नापलभ्यतते । ६३ परारमपेसजं व्यक्तया- 
एतिन्नातयस्त पाये इति ता. सै. । ६४ व्यक्तिगंयविशेषाग्रये मरति 
सृज्रमिति वातिकमु। ६५ ग्रकछृ-स्या इति ता. टी. । ६& समा-तिरत्ति 

ध १¶ अन्न परप पष्ट टिप्यणं द्रष्टव्या! २वि-तुद्ति ता. री. । 
धदति ता" टी । तद्ावस्यानादात्मसद्वाघादप्रतिपेध दति सज्मितति 
धातिकम । 9 श्रनन ९३० ए्षठे टिप्पणी द्रष्टव्या अ 




















(तिनि किमिति भन 















१२ गोलमसुचमू ५ 
तदभावः सात्मकग्रदाहे ऽपि तसित्यत्वात्‌ ॥५॥ न 
कायाश्रयकदवधात्‌ ॥ ६ ॥  सव्यद्ष्टस्येतरेण म्रत्यभिन्नाः 
नात्‌ ॥०॥ नेकस्मिन्नासास्थयिव्यवहिते द्वित्वारि 
नात्‌ ॥८॥ रकविनाओे द्वितीयाविनाशान्चैकत्वम्‌ ॥ ' 
पवयवनाश्चे ऽप्यवयव्य॒पलब्पेरहेतः ॥ ९० ॥ दरष्टान्तविरे 
धादप्रतिषेधः ॥ ९९ ॥ इद्ियान्तरविकारात्‌ ॥९२॥ नस 
तेः स्मतव्यविषयत्वात्‌ ॥ ९३ ॥ तदात्मगुणसदावाद्प्रति 
पथः ॥ ९४ ॥ अपरिसंख्यानाच्च्‌ स्मतिविषयस्य ॥ ९५ ॥ ना- 
त्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि संभवात्‌ ॥ ९६ ॥ चज्ात्ानसा- 
 धनापपत्तेः संत्ताभेदमान्नम्‌ ॥ ९७ ॥ नियमश्च निरनु 
मानः ॥ ९८ ॥ ` पूवेम्यस्तस्मत्यन्‌ बन्धाज्जातस्य हर्षभय- 
श्ाकसंप्रतिप्ररत्तः ॥१९॥ पट्रादिषु प्रवाधसंमीलनवि- 
 कारवत्तद्विकारः ॥ २० ॥ नेाष्णग्ीतवषकालनिमित्तत्यात 
 पञ्चात्मकविकाराशाम्‌ ॥ २१॥ म्य 























 स्तन्याभिलाषात्‌ ॥२२ ॥ अयते ऽयस्कान्ताभिगमनवन्त 





 इदुपसपणम्‌ ॥ २३ ॥ इपसपंणम्‌ ॥२३॥ नान्यन्न प्रवृत्तय 
* तदत्‌ दति ता. टीः । ई न काये्रयकरवधात इति सचमिलि वाति. 


कण । = सव्यन चक्तुषा दुष्टमनितरेण ब्रत्यभिज्ञानातौति सनरमिति वातिक्रम ) 
स्यत्‌ इतत ता. टो. । ८ नेक-त्‌ इतिता- टी. । इदं सन्नमति वातिकम्‌ । 








| € एक्र-त्वात्रतता- टो. । १० अपरे त अतलयवनाशं (प्यत्रयव्य प्रलब्धस्य 


र अचर १३९ प्ट टिप्पणी द्रष्टव्या ) 





परिहारान्तरं बणेयन्ति तस्योत्तरं ` दु एन्तवियधाददिति स॒जरमिति वातिकादम्य ` 
 स्ुच्रत्वे रूल चिन्त्यम्‌ । ११९ अस्य संअत्वे पलसुन्र्यवातिकप्रमाणम । १८ दनि 
याततत ता. टौ. प्रतिसंधानं प्रकारान्तरेण सज्नयतीति परशुः 1 १३ अस्या. 
 केपसजमिति ता. टी. 1 १४ तदा चरति ता.टो.। ९४ व. प्‌. पञ्चदशसन्रं 
नास्ति! अस्यसजत्वे रचिता ऽपि संशयः । १६-१७-१८ एषां सनत्छ प्रमां ` 
` नापल्तभ्यत | १९ अस्याध्ेघ्य सपना एलाभ्यस्तेन्याद्‌ | सरजमिलि वालि पः 









 कारदति सुजा दृति वातिकम्‌ । रर अचर १३८ एष्ठे !टव्पणौ द्रष्टव्या । र अन्न ` 
दष ्टव्यणौ द्रष्टव्या । २8 नान्यत्र परदत्यभावादिति स॒न्रमितिचातिक्रभच 1 ` 





५ 
५५ 


` च्छासोपलब्धेश्चाहुनैतिकम्‌ २ । गन्धस्वेदपाकच्यरात्रकाशदानेभ्यः पाज्चज्ीति- 


गोलमसच्र | १३ 


` बीतसंगजन्मादशंनात्‌ ॥ २५॥ सगशद्रव्यीत्पत्तिवन्तदत्प- 
` त्तिः ॥ र्द ॥ न संकल्यनिमिन्तत्वाद्रागादीनाम्‌ ॥ २७ ॥ पा- 


धथिवं गुशान्तयपलब्धेः ॥ रः ॥ खतिप्रामाश्याञ्च ॥ २€ ॥ 
कृष्णसःरे सत्युपलम्माद्यतिरिच्य चेपलम्भात्संशयः ॥ ३० ॥ 


 महदणुग्रहसणात्‌ ॥ ३९ ॥ र भम्यर्थसद्धिक्षविशचेषात्तदग्रद- 


णस्‌ ॥ रर ॥ तदनुपलब्धेर्हेतुः ॥ ३३ ॥ नानुमीयमा- 
नस्य प्रत्यक्षता ऽनुपल'व्वर्भावहेत्‌ः ॥ 2४ ॥ इव्यगश- 


-धममेद्‌ाच्चौचलबन्धिनियमः ॥ ३५ ॥ अनेकद्व्यसमकायाह्‌ ` 


रूपविशेषाञ्च रूपेःपलब्धिः ॥ ३६ ॥. कर्मकाःरित्चेन्दि- 
याणा व्यहः पुरुषाथतन्लः ॥ ३७ ॥ अव्यभिचाराच्च म- 


तिचाते भैतिकघमेः ॥ ३८ ॥ मघ्यन्दिनेःल्काव्रकाशा- 
 नुपलाब्वञनत्तदनुपलन्धिः ॥ ३९ ॥ न रसात्रावप्यनपल- 
व्चः॥४७०॥ बाद्यप्रकाशानय्रहाट्‌ विषयोापलव्येरनभि- 
व्यक्तता ऽनुपलब्धिः ॥ ४९॥ आअभमिव्यल्यी चाभिभ- 
वात्‌ ॥४२॥. . नत्तंचरनयनरश्िमदशनाञ्च ॥ ४३ ॥ 





 ₹¶ अस्य स्‌चत्व प्रमाण नोपलभ्यते । रद अनेकान्तिकपत्ते सजरमिति वा- 


तकम । २७ अस्य सूचत्वे प्रमाणे नोपलभ्यते । रत सिद्धान्तस्चमिति इत्ति; । . 


अस्या वङ्कात्तरलखितपुस्तके पायवाप्यतेजसं तद्रखाप्रलब्येः १ निःष्वासा- 


कम2। सूजज्रयमस्ति तद्रीतमप्रणीतं न भवतीति भाष्याज्ञाचनाल्यतीयते । 


२९ अस्य स॒चत्वे प्रमाण नाप्लभ्यते। ३० संशयप्रतिपादनाथं सज्रमिति वार्तिकम। 


२१ अस्य सजत्व प्रमाण नोपलभ्यत 1 दरे अरस्य सुच्रत्वे प्रमाण नेाप्रलभ्यते ! 


३३ अन्न ९१४३ षष्टे टिप्पणी द्रष्टव्या । ३४ एवं तीदं स॒च्रं नापलन्धेः काश्णाप्रलि- 


पादकमिति वातिकम्‌ । ३५ शेषं भाष्ये दति वातिकस्वरसादस्य सनच्त्वं सिध्यति। 


३६ एष च सजामि वातिक । अचर १४४ पष्ट टिप्पणी द्रव्या । ३७ रषं 
भाष्य ति बातिकस्वर्सादस्य स्‌जत्व सिध्यति । ३८-३र अनयाः सचत्वे प्रमां 


नाप्रलभ्यते । ४० अन्न १४१ ण्ट टिष्पणो द्रष्टव्या! ४१९ यत्र १४५ षष्टे टिप्पणी 
। द्रष्टव्या ॥ र अभित्‌ दति ता. टौ" । 8३ नक्तंचस्शमदशंनाच्वेति दृष्टान्त 


स॒जरम दति वातिकम्‌ 1 


१४  गोतमसुचसु ! 

शरप्राप्य्रहणं काचाश्चपटलस्फटिकान्तरितापलब्पयेः ॥ ४४ । 
कृड्यान्तरितानपलब्धेर प्रतिदेधः ॥४१५॥ खप्रतीचातात्सश्चि 
कषापपत्तिः ॥ ४६ ॥ श्रादित्यरषमेः स्फटिकान्तरिति ऽपि 
दाह्य ऽविघःतात्‌ ॥ ४७ ॥ नेतरेतरधर्मघ्रसद्खात्‌ ॥ ४८ ॥ 
प्ादशांदकथाः प्रसादस्वामाव्याद्रपापलव्धिकबन्तदपल- 
ल्धिः ॥ ४९ ॥ दृष्टान्‌ मतानां नियेगप्रतिकेधान्‌पप- 
त्तिः ॥ ५० ॥ स्थानान्यत्वे नानात्यादवयविनानास्यान- 
त्वाच्च संशयः ॥ ५९ ॥ त्दगव्यतिरेकात्‌ ॥ ५२॥ न युगप- ` 
दयानुपलन्धः ॥ ५३ ॥ विप्रतिषेधाच्च न त्वगेका ॥ ५७ 
ईइ "यायपञ्चुत्वात्‌ ॥ ५॥ न तदर्थकह्ूत्वात्‌ ॥ ५६॥ 
गन्धत्वाद्यव्यतिरेकःद्रन्धादीनामग्रतिषेधः ॥ ५७ ॥ विष 
` यत्वाव्यतिरेकादेकत्वम्‌ ॥ ५८॥ न धदिलक्तणायिष्टा- 
| नगत्याकृतिज्ञातिषङ्खत्छेभ्य ॥ ५<॥ भ्तगराविशेषापः ल- 
 न्वस्तादात्म्यम्‌ ॥ ६० ॥ गन्धरसरूपस्पशंशब्दानां स्पशं 
, पयन्ताः पथिव्छाः ॥ ६९ ॥ श्र्ेज्ावायनां प्रवं यदम. 
` छयाकाशस्योत्तरः ॥.६२॥ न स्वगणानपलब्ये ॥ ६३ 

















मनन भ भन शमनानि कि) मजित 





४४ अस्य कच्त्व प्रमाण नाप्रलभ्यत। ४१ अस्य सत्वे शेषं भाष्यडत्तिषा 
 -तिकस्वरसि मान । सृच्लब्धरहत्‌!रात बज्ात्तरलिखितपस्तकपाठटः; । ४६ ष्य 
 श्रचत्व प्रमाणं नाप्लभ्यते। ४७ अस्य सत्व रें भाष्यद्‌ति वातिक मानम) 
४८ अस्य सञत्वे प्रमाणे नोाप्रलभ्यते । ४< अस्य सज्त्व शष भाष्यत वारत्िकतं प्रमा 
षाम । ५० स्य सूज्त्वे प्रमाणं नेाप्रलभ्यते। ५१ प्रश्नएतेक सचमवतारस्थत्तेति 
` पा-टौः। २ त्वग-त्‌श्तिता. री त्वगरव्यातिरेकादित्यस्य सचतां स्चयतोति 
परिशु: ५३ सज सिद्वुान्तमारति ता. री १४ शष भाष्यर्‌ लति वातिक. 
स्वरसादस्य सनत्वम्‌ । . ४१ इन्दरियायेपज्चत्वादिति स्जामति वातिकम्‌ । 
 #€ पवपन्चणः सूच नः त-त्‌ इति ता. टी. । ९ अस्यात्तरदटुारकं सूजमिति ` 
वातिकम्‌ । ५८अस्य सजत्ठ प्रमाण. नोपलभ्यत । १८ इद स॒जमित्ति वाति. 
छम्‌ । €० अस्य सत्वे प्रमां नोपलभ्यते ६९६२. अन्न १४४ प्ष्ठे टिप्पणी 
द्रष्टव्या । €३ न स-च्छेिति ता. टी. । 









गोतमस्‌ <= 4 ~ | ९ ४ 
रककश्येनात्तयेन्तरगुणसद्ा वादु त्राणां तदनुपलव्धिः ६४४ ` 
संसगोज्चानेकगुखयहणम्‌ ॥ ६५ ॥ विष्टं ह्यपरं परे. 
ण ॥ ६६ ॥ न पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात्‌ ॥ ६७ ॥ पूर्व- 
परवेगुणोत्कवीत्तत्तत्मधानम्‌ ॥ ६ ॥ तद्वावस्यानं तु शूय- 
स्त्वात्‌ ॥ ६< ॥ सगुणानामिन्दियभावात्‌ ॥ 9 ॥ तिव 
तस्पाग्रहणाच्च॥ऽ१॥ न शब्दगु शै पलब्धेः ॥ ७२ ॥ 
तदु पल न्धि रितरेतर्द्रव्यगुणवैधम्योत्‌ ॥ ७३॥ ` 





इति श्रीगौतमसूत्र टतीयाध्यायस्यादमाह्िकम्‌ ॥ ` 
कम्माकाशसाधम्यःत्संशयः ॥९१॥ विषयघ्रत्य- 
भिन्ञानात्‌ ॥२॥ साध्यसमत्वादहेतुः ॥३॥ न युग- 
पदग्रहणात्‌ ॥ ४ ॥ अ मरत्यभिन्नाने च विनाशप्रस- 
गः ॥ ९॥ ऋमवकृत्तित्वादयुगपदुग्रहणम्‌ ॥ € ॥ अप्र 
त्यभिज्नानं च विषयान्तरव्यासङ्खात्‌ ॥9॥ न गत्यभा- 
त्‌ ॥ ८ ॥ _ स्फटिकान्यत्वाभिमानवत्तदन्यत्वासिमा- 
नः ॥ < ॥ स्फटिकेप्यपरापरोत्पत्तः त्णिकत्वाद्वयक्तीनःम- 
तुः ॥ ९० ॥ नियमहेत्वभावादययादशंनमभ्यनुजा ॥ ९९१ 
नेत्पत्तिविनाशकारणेापलब्धेः ॥ 4२ ॥  त्तोरविनास्े 
६४ रेके कश्येनेति सत्र निर्देश इति वातिकम्‌ । ६५ अम्य स॒ज्त्वे प्रमाणे _ 
नापरलभ्यते । ६€ विष्टं -णर्‌ति ता. टो- 1 ६७ अस्य सृचस्य विकल्पते! ऽनेकः 
सृन्राे दरति वातिकम्‌ । ६ पवे-नम्‌ इति ता- टी. । ६< दृं सृच्रभिति वा- ` 
तकम । ७०-७१-७२ एषां मत्वं प्रमां नोप्लभ्यते। ७३ इदं सनिति वाति कमु । 
१ संशयग्रदशेन 














प्य सुत्र्राति इत्ति: । २-३ अनयो; सजत्वे प्रमाणं नोष- 
भ्यते । ४-४५ अन्न १६० षष्ठे टिप्पणी द्ष्व्या । € रेत्िरत्तिमिताने- ` 
नात्वादिति सत्राय इति वातिकम्‌ । € अप्य स॒जत्वे प्रमाये नोपलभ्यते । 
८ त्र ९६९ पष्ट टिण्यणी द्रष्टव्या \ < ददं सूचमिति वातिकम्‌ । १० स्फटि- 
के-तुरति ता-टो. ; १९ सिद्धान्तम्‌ चमिति ता. टी. । १२ उत्तरं सुच्रमव- 









१४ गेालमस्क॑प् । 


कारणानुपलबन्विवह्‌ द्यत्पत्तिः ॥ ९३॥ लिङ्कतेा यरहणा- 
= ज्ञानुपलब्धिः॥ १४ ॥ न पयसः परिशामगुणान्तरप्रादु 
भावात्‌ ॥ ९१॥ व्य॒हान्तरात्पत्तिदशनं प॒वेद्रव्यनिवृत्ति- 
 रनुमानात्‌ ॥ ९६ ॥ क्तं चिद्विनाशकारणानुपलन्धेः कं 
चि्चोपलब्पेरनेकान्तः ॥ ९७ ॥ नेद्धियार्थयेोस्तद्विन!ओेपि 
` ज्ञानावस्यानात्‌ ॥ ९८ ॥ युगपज् ज्ैयानुपलन्धेश्च न 
मनसः ॥ ९€ ॥ तद्ात्मगुशत्नाप तल्यसर्‌ ॥ २० ॥ 
इन्दरियेभनसः सन्चिकषाभावान्तदनुत्पत्ति; ॥ २९॥ नेात्प- 
स्िकारशानपदे शात्‌ ॥ २२ ॥  विनाशकारणः? नुपलब्पे 
श्चावस्याने तच्चित्यत्वप्रसङ्कः ॥ २३॥ अनित्यत्वयदहा 
दुदधेदद्धन्तराद्विनाशः शब्दवत्‌ ॥ ख ॥ ज्ानसमघलात्मभर- 
 देशसच्चिकषान्मनसः स्मृत्यत्पन्तेनं युगपदुत्पन्तिः ॥ २५ 
नान्तःशरीरवृ्तित्वान्मनसंः ॥ २६ ॥ ` साच्यत्वादह- 
तुः ॥२०॥ स्मरतः शरीरधारशेपपन्तर परतिवेध ॥ रत ॥ 
न तदाशुगतित्वान्मनसः ॥ २९ ॥ न स्मरणक्ालानिय- ` 
मात्‌ ॥ ३० ॥ आत्म्रेरणयटृ च्छा्तामिश्च न संयागचि- 
` शेषः ५३१ ॥ व्यासक्तमनसः पादव्ययनेन संयोग चिशचचे ए 
समानम्‌ ॥इर॥ प्र णिधानलिङ्गादिन्नानानामयुगप वा- 
$ 7 


१३-९४ अनयोः सूउत्वे प्रमाणं नोापलभ्यत। ११ अस्य स॒चत्वे प्रमाणां नाप 
` लभ्यत । १६ शेषं भाष्ये इति वातिकस्वरसादस्य सचत्वम । १७ {मद्धान्तिन 
सुत्रामा इत्तिः! १८ सिद्रान्तस्‌ मिति वृत्तिः । १९ युगपरज्ञ ज्ञेयनपलघ्येश्च 
न मनस इति पवेसजस्थरस्येति पारशुद्भुः। २० तदात्मगुणत्वेऽपि तल्यमित्ि ` 
` सजमेवेति प्ररिश्ः २१९ अस्य सनत्वे प्रमाणे नोपलभ्यते । ` स्टेरे अज १६८ 
णष्ठे टिष्यणौ द्रव्या र३ विना-गडति ता. ले. । ४-२१-२६. सचरत्वे 
 . भमाण नापरलभ्यते । २७ साध्य-त्रिति ता टो. 1..र८ स्म-रधदसि ला. से. + 
- स्न त-सदतिःता. टीः. ३०न स्मरत्‌- इति ता. टी. । ३९-अत्मय ` 
इति ता. टौ"! इर व्यास नम द्तिता. टी. ।. 




















॥॥ भनक ३७५१४१५ ॥ 








 गेतमसश्रमु । | ^ 
द्युगपतस्मरणम्‌ ॥ ३३ ॥ ग्रातिमवत्तु म्रणिधानाद्यनपेक्षे 
स्मात शागपद्य प्रसङ्कः ॥ ३४ ॥ नस्येच्छाद्ेषनिमित्तत्वादा- 
रम्भनिवृत्त्योः ॥ ३१॥ तद्खिङ्खत्वादिच्छाद्रृषयोः पार्थि- 
वाद्यरष्व प्रतिषेधः ॥ ३६ ॥ परष्वादावारम्भनिवृत्तिदशंना- 
त्‌ ॥ ३० ॥ कुम्भादिष्वनुपलब्धेरहेत॒ः ॥ ३८ ॥ नियमा- 
नियमे तु तद्विशेष ॥ ३६ ॥ यथेक्तहेत॒त्वात्पार- 
तन्व्याद्‌कृत्ाभ्यागमाच्च न मनसः ॥ 8० ॥ परि हेषाद्य- 
येाक्तहेतपपत्तेश्च ॥ ४९ ॥ स्मरणं त्वात्मन ज्स्वाभा- 
व्यात्‌ ॥ ४२॥ ग्रणिधाननिवन्धाभ्यासलिङ्कलत्तषणसादष्य- 
परिग्रहाश्रयाज्ितसंबन्धानन्तयंवियेरीककार्यं विधा तिश- 
यप्राप्चिव्यवघानसुखदुःखेच्छाद्वेषभया्थित्वक्रियारागघभाधः- 
मनिमित्तेभ्यः॥ ४३ ॥ कमोनवस्यायिग्रहणात्‌ ॥ ४४ ॥ 
अव्यक्तग्रहणमनवस्यायित्वाद्विद्यत्संपाते रूपाद्यव्य लग्रह- 
यावत्‌ ॥ ४९ ॥ इहेतूपादानात्‌ ग्रतिषेद्धव्याभ्यनुन्ता ॥ ४६ ॥ 
ग्रहणे हेतुविकल्पाद्‌ यरहशविकख्पेा न वुद्धिविकल्पा- 
त्‌ ॥४०॥ प्रदीपाचिःसंतत्यभिव्यक्तग्रहणवत्तद्यद- 
णम्‌ ॥४८॥ द्रव्ये स्वगुणपरगुरोपलब्धेःसंशयः ॥ ४९ ॥ 
यावच्छरोरभावित्वाद्रूपादीनाम्‌ ॥ ५० ॥ न पाकजगुणा- 


व" पु. चतुस्त्रंशत्तमं सूच नास्ति! घं. पु. अषटचिंशत्तममपि नास्ति । 
वं" पु चतुश्चत्वारिरत्तमसजं नास्ति। 

 -३३--दणे अनये: सूचत्ये प्रमाण नोपलभ्यते । ३४ जनातुरेवेच्छादय इति 
भनाधे इति वातिकम्‌ । ३६ अन्न 4७४ एषठ टिप्ययोौ द्रव्या । ३७ अस्य सूतवे 
प्रमायां नास्ति 1 दे ऋस्य सजत्वे प्रमाणं नास्ति ३९ अस्य स॒जत्वे प्रमाणं नाप- 
लभ्यते । ४० यथा-स द्ति ता. टी" । ४१-४२ अनयोः स जत्वे प्रमाया नोपलभ्यते । 
४३ प्रधानादि त्रमिति वालिकम्‌ । १८८ एष्ठे टिप्यकी दरषटव्या । ४४ कमानघ् 
स्यायियरहणादिति सूत्रमिति वातिकम्‌ । शे५-9६-४७ -४८ एषां सूज्रत्वे प्रमायां 
नेषपलभ्यते । भ< दृद भूमिति बातकम्‌ । ५० अनर १८२ ष्टे टिप्यणौ द्रष्टव्या ॥ 


























६३ अरस्य स॒चत्व प्रमाणे नोपलभ्यते) ` 


१६ गेतमसवमं 1 


न्त रात्पत्तेः ॥ ५९॥ म्रतिद्ृन्दिसिद्धः पाकजानामप्रतिषे- 
धः ॥ ४२॥ शरोरव्यापित्वात्‌ ॥ ५३॥ केशंनखादिष्व- 
नुपलब्धेः ॥ ४ ॥ त्वक्लपयन्तत्वाच्छरीरस्य केशनखादि- 
व्व प्रसङ्गः ॥ ५५॥ शरोरगुणवैधम्यात्‌ ॥ ५६ ॥ न रूपा- 
दौोनामितरोतरवैधम्यैःत्‌॥ ५० ॥ रेद्धियकत्वःद्रपादीनाम- 
तिषेधः ॥ ५८॥ ज्ञानाथैीगपव्यादेकं मनः: ५९६ न युग 
पदनेकक्रियो पलब्धेः ॥ &० ॥ अलातचक्रद शनवन्तदुपल- 
व्थिराश्युसंचारात्‌.\\ ६९ ॥ यथेोक्तहेतुत्वाच्चाशु \॥ ६२ ॥ 
सवदतफलानुबन्धात्त त्पत्तिः ॥ 8३ ॥ भतेभ्यो मरत्वपा- 
दानवन्तद्पादानम्‌ ॥ ९४ ॥ न साध्यसमत्वात्‌ ॥ ६५ ॥ 
नेत्पत्तिनिमित्तत्वान्मातापिन्नोः ॥ &ह ॥ तयाहार- 
स्य ॥६०॥ भ्राप्नौ चानियमात्‌ ॥ ६ ॥ शरीरात्प- 
त्तिनिमित्तवत्संयोगोत्पत्तिनिमिन्तं कमं ॥ ६९ ॥ रतेनानि- 

नः म्रत्यक्तः ॥ 9० ॥ , उपपन्नश्च तद्वियोगः कर्मद्यवाप- ॥ 
` पत्तेः॥०१॥ तदद्रष्टकारितमिति चेत पुनस्ततस्मसङ्ो 
ऽपवर्शे ॥ ७२॥ न करणाकरणयोारारम्भदरशेनात्‌ ॥ ७३ ॥ ` 
 मनःकमंनिमित्तत्वाञ्च संयागानुच्छेदः ॥ ० ॥ नित्यत्वप्- 


 _ ४१ सिद्धान्तपरनमिति छतः । पर --- टत्तिः । ५२ सिद्वान्तसजमिति उक्तिः ¦ ५३ शरोर- 
व्यापित्वादित्यस्य सज्स्येति परिशुद्धिः । ५७ अच १८४ पष्ट टिप्पणो द्रष्टव्या । ` 
५५ त्वकूप्यन्तत्वाच्छ रोरस्येति सन्रव्याघातादिति परिशुद्धिः । १६-१७ अनवाः 
` शत्व प्रमाण नोापलम्यते । ५८ उक्तः सृत्राये दति वातिकम्‌ । ५< अस्य स॒जत्वे 
` , प्रमाणं नोपलभ्यते । ९० शप भाष्ये इति बा्तिकस्वारस्यादस्य सज्त्वम । । 
 £&१ अस्योत्तरं सजर्त वातिकम । ६२ दद सजमिति परिशद्वि ॥. 
 &9 अन ९८७ एष्ट टिप्पणी द्रष्टव्या । ` 
६५ चरस्य सजत्वे प्रमाणे नोपलभ्यते । `  &€-६७ पवेसृचप्रतीकेन परयतीति ` 
` तात्पयटोकादशेनादनयेः स॒च्रत्वम 1 ` 
€< प्राप्तस्तं इत्यधिक्रः वं. पु. 1 अस्येत्तददरारकं सृचमितति वातिकम्‌) ७० द्द 
` षि रिष्टिः + ९ अस्य परते प्राणं नोपलम्यत । ०२ 
सनते प्रमाय नापलभ्यते। ` 1, 





गोतमसषम्‌ । १६ 
सङ्गश्च प्रायणानुपपत्तेः ॥ ०५५ अशृश्यामतानित्यत्वव- 
देततस्यात्‌ ॥ °& ॥ नाकृताभ्यागमप्रसङ्खात्‌ ॥ ०० ॥ 

इति गेतससुत्रे ठतीयेोध्यायः ॥ ३ ॥ 

प्रवृत्तिययेक्ता ॥९॥ तथा दाषः ॥२॥ तचै- 
राण्य रागदंषमेहःयान्तरभावात्‌ ॥ ३॥ नैकप्रत्यनीक- 
भावात्‌॥४॥ व्यभिचारादहेतः॥५॥ तेषां महः पापी 
यान्नामरढस्येतरोत्पत्तेः ॥ ६ ।॥ निमित्तनैमित्तिकभावादथी- 
न्तरभावे देषषेभ्यः ॥ ० ॥ न देषलत्तणावराधान्मोह्‌- 
स्य ॥ ८ ॥ नित्यनैमित्तिकेापपन्तेश्च तल्यजातीयानाम- 
म्रतिषेधः ॥ € ॥ आत्मनित्यत्वे येत्यभावसिद्विः ॥ ९० ॥ 
 व्यक्ताद्वाक्तानां प्रत्यज्ञप्रामाण्यात्‌ ॥ ९९॥ न घटाद्‌ चटा- 
निष्पत्तेः ॥ ९२ ॥ व्यक्ताद्‌ घटनिष्यत्तेर प्रतिषेधः ॥ ९३ ॥ 
 श्रभावादावेोत्पत्तिनोानुपमृद्ध प्रादुभावात्‌ ॥ ९४॥ व्याघा- 
तादप्रयोगः ॥ १५ ॥ नातौीतनागतयोाः कारकशन्दप्रचा- 
गात्‌ ॥ ९६॥ न विनष्टेभ्यो ऽनिष्पत्तेः ॥ ९७ ॥ ऋमनिरै- 
शादप्रतिचेघः ॥ ९८ ॥ ईश्वरः कारणं पुरुषकमोफल्यदशं- 
नात ५९ ॥ पुरुषकमाभावे फलानिष्पन्ते ॥ २ ५ 
तत्कारितत्वादहेतुः ॥ २९ ॥ अनिमित्तते भावात्पत्तिः 


(भ) ककन 0 
| [0 


७५-७६ अनयोः सूज्रस्व प्रमाण नापलभ्यते । ७७ अज्र ९८२ पृष्टे टिप्पणी 
द्रष्टव्या । ९ शङ्कानिसकर्णाय सुजमित्याहेति ता- टी.। २ प्रदृत्तिदोष- 
स त्रभ्याभिति परिशुद्धिः । ३ सिद्धान्तसजमिति इत्तिः । ४-१-६-७-८-< 
एषां तवे प्रमाणं नेपलभ्यते । १० सिद्धान्तत्रजमित्ति दत्तिः । ९९ रूपादि. 
मत्सामयौ वेकं गवादि व्यक्तमिति सू जाघे इति वार्तिकम्‌ । १२-९३-९४-११-९६ 
एषां सजरत्वे प्रमाणं नेापलभ्यते । १७ अज्र १८८ षष्टे टिप्पणी द्रष्टव्या । 
१८ पतं तौजविनाशः पश्चाद इगेत्पत्तिरिति सजायं दति वबातिंकम । १९ स॒ज- 
यति इश्वर श्तोति परिशुद्धिः । २० सिद्रान्तस्षजमिति परशुद्धिः। २१ तच 
स्च योजयति तत्कारितत्वादिति परिशद्भिः । न 











50 # गालम्सश्म्‌ | 
कश्टकतैदस्यादिद शनात्‌ ॥ २२॥ अनिमि दनिनिन्तच्छान्चा- 
निमित्ततः ॥ २३॥ निमित्तानिसित्तयारथीन्तरभावादपति 
षेधः ॥ २४।॥ सवेमनित्यमत्पत्तिविनाशधमक्त्वात्‌ ॥ २५ ॥ 
नानित्यता नित्यत्वात्‌ ॥ २६ ॥ तदनित्यत्वमग्नेदाद्धं विना- 
 भ्यानुविनाश्वत्‌ ॥ २० ॥ नित्यस्या प्रत्याख्यानं यथेःपलब्ि 
` व्यवस्यानात्‌ ५ २८ ॥ सवे नित्यं पञ्चुभतनित्यत्यात्‌ ॥ २< ॥ 
नोत्पत्तिविनाश्रकारणेापलब्धेः ॥ ३० ॥ तल्लक्षणावरोधा- 
द्‌ प्रतिषेधः ॥ ३१ ॥ नेोत्पत्तितत्कारखेापलब्धे; ।॥ ३२ ॥ 
न व्यवस्यानुपपत्तेः ॥ ३३ ॥ सवं पुथगभावलक्षणपुथकत्वा- 
त्‌ ॥ ३४ ॥ नानैकलक्षरैरोकभावनिष्यत्तेः। ३५ '। लक्ष 
व्यवस्यानादेवा प्रतिषेधः ॥ ३६ ॥ सर्वमभावा भावेष्वितस्त- 
 शभावसिद्धेः ॥ ३० ॥ न स्वभावसिद्धभावानाम्‌ \; ३८६ ॥ न स्य 
 भावसिद्विरापेक्तिकत्वात्‌ ॥ ४९ ॥ व्याहतत्वादयु्तम्‌ ॥ ४०॥ ` 
 संस्यैकान्तासिद्धिः कारणानुपपपत्त्यपपत्तिम्यास्‌ ॥ ४१ ,) न 
 कारणावयवभावात ॥ ४२ ॥ निरवयवत्वादहेतः ॥ ४३ ॥ 
सद्यः कालान्तरे च निष्पत्तेः संशयः ॥ ७४ ॥ -न सद्यः का - 
 लान्तरोपभेग्यत्वात्‌ ॥ ४१५ ॥ कालान्तरोणानिष्पत्तिहतु- 
३९ रे नास्ति। ए फलनिग्तः = ३१ र नास्त । ४ फलनिष्यत्तः । प्रागुत्पत्तरत्पत्तिधम्मेकमसदित्यसत्वा. 





| भप्रादक्दशनात्‌ दतिसजानन्तरं ततस्याने पस्ति। 


` भ्टर दुष्टान्तसजमिति ना तक्भ्च । २३२३-४ नत्यास्त सचदरयोमेषं व्पादस्त्- 


| शति ठत्तिः। २४ परवयत्तसचरमिति उक्तिः ! सत्रस्य दुष्टान्ताचेत्वादिति बातिं- ` 
` कम । २६ अस्य सुञत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते । ऽ तदनित्यत्छमित्यादिखचमिलि 
धरिः! २८ अस्य स्रत्वे प्रमायां नाप्लभ्यतं । र< ्त्तपस॒जमसिति दन्तिः । 
३० अस्य सून्र्ते प्रमायो नोपलभ्यते । ३१ ३२ २३ एषा सुचत्छे प्रमाणं नापल 
भ्यते । ३ ृवपत्सून्रमिति इकति; । ३५-३६ अनये! मृजत्वे प्रमाये नेःलभ्यत्ते ! 
3ॐ७-३८ किं पुनरनेन सत्रेण क्रियते । पवस््रविरोधश्चाच्यतङति वा्तिकादनयः; ` 
`  श्जत्वम्‌ । ३९-४० अन्योः सचते प्रमाय नोपलभ्यते । ४९ परतिकरेधद्रारकतं स॒ज- 


गोतमरसचस्‌ । २१ 
विनाशात्‌ ॥ ४६ ॥ मराङ्निष्यत्तेकृन्तफलवत्तःस्यात्‌ ॥ ४७ ॥ 
नासन्न सन्न सदसत्सदसतेविधस्येःत्‌ ।। ४८॥ उत्पादव्ययद्‌- 
शंनात्‌ ।॥ ४७ \। बुद्धिसिदट्ध त॒ तदसत्‌ ॥ ५० ॥ प्रया 
व्यतिरेका्त्तफलोात्पत्तिवदित्यहेतः ॥ १९ ॥ ग्रत यात्मा. 
श्रयत्वाद प्रति्ेधः ॥ ४२ ॥ न पुत्रपश्च स््लोपरिच्छद हिर 
ण्यान्ना दि फल निदे शात्‌ ५ ५३ ॥ तत्संबन्धात्‌ फलनिष्पत्ते- 
स्तेषु फलवदुपचारः । ५४ ॥ विविषबाधनायोगाड्‌ द्ःख- 
मेव जन्मोत्पत्तिः ॥ ५५॥ न सुखस्यान्तरालनिष्यन्तेः । ५६ ॥ 
बाधनानिवृत्तेवेदयतः पयेषणदेषाद प्रतिषेधः ॥ ४० ॥ 
 दुःखविकल्ये सुखाभिमानाच्च ॥ ५८॥ ऋ शक्तेश प्रवृ त्यनुबन्धा- 





दपवगोभावः॥ ५९ ॥ परधानशब्द्ानुपपत्तेगे शशब्देनानुवा- 
दे निन्दाप्रशंसोपपत्तेः ॥ ६०॥ समाद्ेपणादात्मन्ययति- 
षेधः ॥ ६¶ ॥ पात्रचयान्तानुपयत्तेश्च फलाभावः ॥ ६२ ॥ 
सु स्वमराद शने उेशाभावादपवर्गः ॥ &३॥ न प्रवृत्तिः 
म्रतिसन्धानाय हीनक्तेशस्य ॥ & ॥ न क्रशसन्ततेः स्वा- 
विकत्वात्‌ ॥ ६१ ॥ घ्रागुत्पत्तेरभावानित्यत्ववतस्वाभावि- 
केप्यनित्यत्वम्‌ ॥ ६€ ॥ अणुश्यामता नित्यत्ववदा । ६७ ॥ 
न सङ्गुल्पनिमित्तत्वाच्च रागादीनाम्‌ ॥ ६ ॥ [१ 
इति श्रौगेोतमसून्र चतुथोध्यायस्याद्यमाह्धिकम्‌ ॥ 
 ६-४० एषां रुत सज्ये प्रमाय नेयलम्यते । वं. मृ. एकोानपञ्चाशत्तमं सत्र ना 
स्ति) ५० वं. प्‌, न अधिकमस्ति। ४८ म॒जमेवं याजन्भेयमिति परिशद्भिः। 
४<- ५० - ४१ उत्पाटव्ययद शं नाट्‌ बद्विसिदध त्‌ तदस्दित्यनयारपि सत्वं सिद भव- 
तीति परिशुद्धिः । ४२ आश्रयव्यतिरेकान सिद्ध इति सजरा; दति व, तिंकमु । ४३-५४ 
म्‌ चाथेकथननेव भाष्यवातिं त व्याल्यातत दति तालो. । ५५-५६ अनयाः सुजत्व 
= प्रमाथं नोपरलम्यते । ५७-४८ अनयोः सूजत्चे प्रमाया नोपलभ्यते । ५९ ग्रपवे, प्रत्या 
ख्यायते ऽनेन स्जयेंति बातिक्रस॒ । ६० अस्य स॒चत्व प्रमाणं नापलभ्यते । £६१-६२ 
 समारापणादात्मन्यप्रतिषेध दरति सुत्रेण पाञचयान्तानुपपत्तश्च फलाभाव इत्यनेनापि 
इति प्ररिशुद्धिः । ६२-६४-६५-६६-६७-६८ एषा मूच्त्व प्रमाय नोपलभ्यते । 















2९ गतमरचस्न । 


दाषनिमित्तानां तच्वज्नानादहङ्ारनिवृत्तिः ॥ ९५ 
 दाषनिमित्तं रूपादयो विषयाः सङ्गःल्प कृताः ॥ २ ॥ तन्नि 
मित्त त्वबयव्यभिमानः ॥३॥ विद्याविदाद्वैषिध्यात्संश- 
यः ॥ ४॥ तदसंशयः पूवेहेतुप्रसिद्वत्वात्‌ ॥ ५॥ वृत्य 
नुपपत्तेरपि तहिं न संशयः ॥ ६ ॥ कृत्क्ैकदेशावृत्तित्वा- 
दवयवानामवयव्यभावः ॥ ०॥ तेषु चावृत्तेरवयव्यभा- 
बः ॥ ८॥ पृथक्‌ चावयवेभ्यो ऽवृत्तेः ॥ € ॥ न चावयव्य- 
` बयवाः ॥ ९० ॥ रकस्मिन्मेदाभावाद्‌ भेद शब्द म्रयोगानुप- 
` पत्तर प्रशमः ॥ ९९ ॥ अवयवान्तरयाभावेप्यवन्तेरदहेतः ॥ ९२ ॥ 
केशससूहे ते मिरिकापलबन्धिवन्तदुपलन्धिः ॥ ९३ ॥ स्वविष 
यानतिक्रमेशे द्यस्य पदुमन्दभावाद्विषयग्रहणस्य त 
वा नाविषये प्रवृत्तिः ॥ ४ ॥ अवयवावयविप्रसङ्कःस्चैव- 
मा म्रलयात्‌ ॥ ९५ ॥ न प्रलये ऽशुसद्भावात्‌ ॥ ९६ ॥ परं 
वा जटः ॥ ९ ॥ अआकाशव्यतिभमेदात्‌ तदनुपपत्तिः ॥ १८ ॥ 
 अकाशासवेगतत्वं वा ॥ ९९ ॥ अन्तबेहिश्च कायंद्रव्यस्य 
 कारणान्तरवचनादकायं तदभावः ॥ २० ॥ शन्दसंयोागवि- 
भवाच्च. सवेगतम्‌. ॥ २९ ॥ अव्यूहाविष्टम्भविभुत्वानि चा- 
 काशधमोाः। रर ॥ सतिंमतां च संस्यानापपत्तेरवयव- 


॥ न पनियवे 

















 घं- प्‌. विंशतितम सं नास्ति) धि 
१ अन्न २२ एषे टप्पणौ द्रष्टव्या । २ सृज दाषनिमित्तमित्यादि ता. टी. । ` 


३ सूत्र तचरिमित्त्रितिता. टी. ४ संशयप्रदशेनाय स॒त्रमिति दत्तिः 
५ + ५- &-5 एषा सजत्व प्रमाणा मापलभ्यत्‌। ट अस्य स॒जत्वे छर निशत {पि  । 
 सशयः। < पषपतिसूचमिति इत्ति: । ९० अस्य सुत्व प्रमाय नोपलभ्यते । 


१५ दषान्तराभिधानाय स॒जमिति दत्तिः । अजन ३० णे -टिष्णी 


११ सिट्न्तसजमिनि इत्तिः। १२ अस्य सुज्त्े प्रमाणं नेपलभ्यते । १३ ददं 
` सचति ता. टौ" । १४ पुत्ति इति वे. यु. । अस्य स॒जत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते 





१६९८ अरनयोः सज्वे प्रमाणां नोपलभ्यते । ९८-९९ प्षयोगमानं चोततरसतरेयानद्यत- 


 दरतिबातिकरादस्येत्तरश्य च सदत्वम्‌ । २०-२१-रर एषां भृचत्वे प्रमाणं ब्रोपलम्यते। ` 


गोतमसृचम्‌ 1 २ 
सद्वावः ॥ २३ ॥ संयोागेपपत्तेश्च ॥ २४ ॥ प्रनवस्या- 
क रित्वादनव ष्यानुपपत्तेश्चाप्रतिचेधः ॥ २५ ॥ बुद्धा वि- 
वेखनात्त्‌ भावानां याथात्म्यानुपलश्धिस्तन्त्वपकर्षशे पटस- 
दराषानुपलब्धिवत्‌ तदनुपलन्धिः ॥ २६ ॥ व्याहतत्वादह- 
तुः ॥ २७ ॥ तदाश्रयत्वादपृथग्ग्रहणम्‌ ॥ रः ॥ प्रमाण- 
तश्चायप्रतिपत्तेः ॥ २९ ॥ ग्रमाणः युपपत्तय॒पपत्तिभ्या- 
म्‌ ॥३०॥ स्वमरविषयाभिमानवदयं प्रमाणप्रमेयाभिमा- 
नः ॥ ३९ ॥ मायागन्धवंनगरमृगटस्णिक। वद्वा ॥ ३२ ॥ 
हेत्वभावादसिद्धिः ॥ ३३ ॥ स्मृतिसङ्कल्पवच्च स्वग्रदिषया- 
भिमानः ॥ ३४ ॥ मिय्योपलबन्धिविनः शस्तत्त्व्ानाटस्वम्र- 
विषयाभिमानप्रणाशवत्मतिबोधे ॥ ३ ॥ ` बुद्धेश्चेवं नि- 
मित्तसद्रावापलम्भात्‌ ॥ ३६ ॥ तत्त्व ग्रधानभेदाच्च मिथ्या 
बदधद्वैविध्योपपत्तिः ॥ ३७ ॥ ` समाधिविद्धिषाभ्यासात्‌ ॥ ३८ ॥ 
नायंविशेष प्राबल्यात्‌ ॥२९॥ क्दादिभिः प्रवत्तना- 
स्च ॥ ४० ॥ परवेकृतफलानुबन्धात्तदुत्पत्ति, ॥ ४९ ॥ अआर- 
एयगुहापुलिनादिषु येागाभ्यासापदेशः ॥ ४२ ॥ अपवर्गं 
येवं प्रसङ्गः ॥ ४३॥ न निष्पन्नावश्यंभावित्वात्‌ ॥ ४४ ॥ 
तदभावश्चापवगे ॥ ४५॥ तदर्थं यमनियमाभ्यामात्म- 


२३ अस्य सृजत्वे ननु इदं सृज संस्थानवत्वादित्यनेतेव चरिताथेमिन््यततरस- 
स्यं वातिकं प्रमाणभ । र अत्य सृनत्वे संथोगित्वादिति स॒त्राधे इति वार्ति 
भमाणाम्‌ । रभ्‌ अस्य सत्वे प्रमाणं नोपलभ्यते। २६ पु" तदनुपलन्धिरिति 
 नास्ति। परवेपत्स॒जमिति ठत्तिः । २० ₹<-२९- ३०-३१ एषां सुजत्वे प्रमाणां 
नापलभ्यते । ३२-३३ अनयाः सृजत्ठे शङते स॒जाभ्यामित्ि टेत्तिमरलम्‌ । वं. प- 

ह गनिंशत्तमादिसचत्रयं नास्ति । „२9 ३५३६ --३०- ३८ एषां सुतरत्छ प्रमायां नोप. 
लभ्यते । ३९ अस्यात्तरम्जमिति ता. सै. ४ रस्य सजत्वे प्रमाणं नोप- 
लभ्यते । ४९ अत्र २३८ एषे टिष्ययौ द्रष्ट्या । `  ४२-४३ अनयोः मनरत्छे 
प्रमाणं नेप्रलभ्यते । ४४ अच २३८ एष्ट टिप्पणी द्रष्टव्या । ४५ अस्य 
शत्व परमां नोपलभ्यते । == = ` त 





















२४ गेतमसुतम । 


संस्कारे यगाच्चाध्यत्मविच्यपायेः ॥ ४६ ॥ चानय्रहणा- 
भ्यासस्तद्विवयश्च सद संवादः ॥ ४७॥ तं शिष्यगुससब्रद्य- 
चचारिविशिष्टश्रेयाधिभिरनसुयुभिरभ्यपेयात्‌ ॥ ४८ ॥ प्रति- 
पल्लष्हीनमपि वा प्रयोजनाथंमधित्वे ॥ ४६ ॥ तत््वाच्यप्र- 
 सायसंरक्षणाथं जहपवितण्डे बीज प्ररो संरक्षणायं कण्ट- 

नस्‌ ॥ ५१ ॥ 


कशाखादरखवत्‌ ॥ ५० ॥ ताभ्यां विगुद्धय कथ 

` इति गैतमस्तरे चतयाध्यायः ॥ ४ ॥ 

साधम्यवेधस्यात्कषापकर्षवर्यावर्यं विकल्पसाध्यप्रा- 
 प्त्यप्रापरिप्रसङ्द्रष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्र करणहेत्वयापन्त्य- 
विशेषोापपतत्यपलब्ध्यन्‌पलव्धिनित्यानित्यकायसमःः ॥ १॥ 
 साधम्यवेधम्याभ्यामुपसंहारे तद्धमेविपययेपपत्तेः साघम्यं- 
 दैधम्यसनै ॥२॥ गेत्वाद्नसिद्धिवत्तत्सिद्धिः ॥३॥ 


साच्यदृष्टान्तयेदधंमविकस्पादभयसाध्यत्वाञ्चत्कषापकषव- ` 























क ४६-8७-४८ एषा सुजत्व प्रमाण नःपलम्यत्‌ । ४९ अच २४० प्रष्टं टिप्पणी 
 दष्टव्या । १० अस्य सजत्स प्रमाण नोपलभ्यते) १९१ अत छण पष रिष्पणी 
द्रष्टव्या । १ साचघन्यादिसचमिति वातिकम्‌ । जातिखिखेपलत्तणाघताप्देततया 


| संगतेन विभागस्य सह जिभिः सत्रे: सत्प्रतिपरत्तदे गनाभासप्रकर्यं लच्तखा्तरसन. 





४ दिषद्भुप्रकस्यं तधा 

द्विज प्राछ्यप्राप्तियुगनहुरवाहिविकल्योपक्रमजातिदट्रुयप्रकस्ण तया जिभिः स. 
 व्यवास्यताव्यवस्थिताप्क्रमजातिदयप्रकस्य तथा द्विद्धिसत्रकाय्यकतेकजातिकानि ` 
हादश प्रकरणानि कथाभासरूपपरट॒पत्तौप्रकरणं चेति प्रथमाह्िके सप्तदश प्रकर 


 णानि। अध विभागसूजरेण सह प्द्धिः सृजः प्रतिज्नापलत्िताक्तमाजाश्रयनियरदस्या- ` 
` - नपञ्चकप्रकर्या तया चतुभिंः सनः प्रछतेपयेोगिवाक्याप्रेप्रतिपत्तिफलशन्यनियर 
स्यानचतुष्कप्रकरयो तथा चिसजकं स्वसिद्वान्तानरूपप्रयोगाभासनियरस्याननि अप्र 
करणं तथा द्विसुजरकं पुनरुक्तनियस्यानप्रकरया तथा चतुःसज्रमनत्तरफलनियद- ` 
स्थानचतुष्कप्रकरण तथा तन्रिस॒जकं भान्तोत्तरनियदस्यानजिकप्रकरणं तथः द्वि स॒चकं ` 


 प्रमाणान्तोपनयनप्रयासेद्राव्यनियरस्थानद्धिकप्रकर्णमित्येवं दि 





= र प्रफरणानोति पररिशुद्धिदशे नात्‌ पञ्चमाध्यायस्॒निेयः 1 ` 
ए २-३ अनयाः सजत्स प्रमाण मेप्रलभ्यत्‌ । ` 


११५१५५१ (1 11 
५५११ ५ कवत पफ विनत तसन मि निति 9नेेवैतिनेते 


| पभम भ 1.17 1 11 1001 क 


गातदस्च्छ्। २४ 


पे 


वातव्यः वकल्परतध्यसमाः १४ ॥ क्िच्चित्साधम्यं दुपसं- 
हार खट धम्यादग्रतचेधः ॥ १ ॥ सःध्यातिदेशःच्च दष्टा 
न्तापपन्तः ॥ 6 ॥ माप्य साघ्यमप्राप्य द्य हेयः प्राया 
ऽविष्ठिष्टदप्रष्ला ऽसाधकत्वाज्ख प्राप्वप्राप्चिसना॥ 9 ॥ 
चटादिनिष्पन्तदश्ेनात्‌ पीडने चाभिदारादप्रलिकेधः॥ ८ ॥ - 
ट्ष्टान्तस्यं क.रशानपदेशात्‌ व्रत्यवस्थानाचश्रतिटग्टान्तेन 
मरस्य तद्स्टान्तसननै ॥९॥ प्रदीवापःदानद्न् ङ्निवृत्ति- 
च,दन्नवु लः ५१० ॥ प्रतिद्रष्ठान्तहेतःचे च नाहे तट ष्टा- 
न्तः ॥ ९२॥ मायुत्पर्तः कारणाभःदादनृत्पत्तिलमः ॥ ९२ ॥ 
यःचादुः सन्नस्य कारणापपन्तेनं कारणम तिदेधः ॥ ९३ ॥॥ 
सामान्यटूप्ट1न्तयारेन्रयकत्से समाने नित्यानित्यसःधम्या- 
[शथे ऽत्यन्तसंशयप्रतद्ः नित्यत्वानभ्यपगमःज्ञ सामा- 
न्यस्याप्र तद्ेधः ॥ ९५॥ उभयसाधमस्यात ्रक्रियाभ्रसिदध 
मरकेरणसमः ॥ १६ ॥ म्र तिपन्ञात्मकरणप्रसिद्धैः ग्रतिचेधा- 
नुपपत्तिः ॥ १७ ॥ कल्य 
कायसद्धस्त्रेकाल्यासिद्भिः ॥ ९€ ॥ म्रतिचेधानप- 
म्रतवेदधव्याच्रतिषेधः ॥ २०॥ अर्थापन्तितः प्रतिपत्त- 
रि दधी पा्तत्तसः ॥ २९ ॥ अनु क्स्यायापन्तेः पक्तहानेरू- 


(11 




































(0 पिपीतक कोनाभ भता # 











११६. पुः च नास्त पद व. पु. प्रसिदरुरन्यच देति नास्ति । १७ वं ६ 
प्रकश्प्रासदुरन्यच प्रेत नास्ति । प्रातियत्तोपपत्तः इति सच्नरूपरमास्ति । 
9 अस्य सुचत्व प्रप्राणं नेपलभ्यते। ४ रेत्वथापरिज्ञानादिति स॒चायंद्लि 
खातिकम्‌ । ६-७ अनयो स॒चत्व प्रमाणां नेाप्रलस्ते। ८ इदं सज्मिति 
त्म. टी- <-१०-११ ^२-१२३-१४ एषा स॒रत्व प्रमाण नापलभ्यति। १५ अच ४8 = 
एषे टिष्पणी द्रष्टव्या । १६-१७-१८ एषां स॒जत्व प्रमाणं नोपलभ्यते । 
९९ वं. पू. कात्य साध्येत्यसिति । विरोधः स॒जराये दति तार्तिंकषम । २० अस्थ 
मू चत्व प्रमाय नापलभ्यते । २९ उदादर्ंपरःसरं स॒ योजयतीति ता. ठी. । 
(= 








` उपपत्तिकारणभ्यनुज्ञानाद प्रतिषेधः ॥ रद 


हपानां च भाक्राभावसंवेदनाद, 


€ मतश्खचम | 


पपत्तिरन्‌्तत्वादनैकान्तिकत्वाञ्चायापत्तेः ॥ २२ ॥ रएक- 
धमापपस्तेरविशेषे सवाविशेषप्रसक्ात्सद्रावेपपन्तेरविेष- 
समः ॥ २३ ॥ क्त चित्तद्रमानपपत्तेः क्र चिच्ो पपत्तेः प्रति- 
पेध!भावः ॥ ष्ट ॥ उभयकारणेापपत्तेरूपपत्तिसमः ॥ २९ ॥ 
निदिष्टका- 
र्णाभावेप्यघलम्भाद्‌ उपलब्धिसमः ॥ २७ ॥ कार णान्तया- 
दपि तद्वमापपन्तेसप्रतिचेधः ॥ र ॥ तदन्‌पलब्पेरनपल- 
स्भादभावसिद्धी तद्विपरीतापपत्तेरनपलन्धिसमः ॥ र< ॥ 
प्रनपल्लम्भात्सकत्वादनपलब्धेरहेतः ॥ ० ॥ नविक् 

ध ॥ २१ ॥ स 
त॒ल्यधमापपत्तेः सवानित्यत्वप्रसद्खयदनित्यसमः 

















॥ २२ ५ 


साधम्यादसिद्धः प्रतिषेधासिद्धिः प्रतिषेच्यसाधम्याच्च ` 
दृष्टान्ते च साध्यसाधनभावेन चध्म॑स्य 





च्चाभयथयाभावान्नाविशेष ॥ ३४ ॥ नित्यमनित्यभावषाद दरि [न 
त्ये नित्यत्वोषपत्तेच्चित्यसमः ॥ ३५ ॥ प्रतिचेध्ये नित्यमरि 








 त्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपन्तेः प्रतिचेघाभावः ॥ ३६ ॥ 


ग्रयलक्ायानकत्वात्कायसमः ५ २७ ॥ क्छायान्यः व प्रयल्ला- 







३४ व प्रक्ता तस्येत्यचिकप्रस्ति ) 
रर अस्य प्रत्यादेशसजामति वातिकषम । २३ शरस्य सचत्वे प्रमाणं ना पलभ्यति । 


र वं. पु क्र चिच्चोपपत्तेरति नास्ति । अस्य प्रत्यादेशसज्मिलि ता. री. । ख अध्य 
 भूजरत्वे प्रमाया नेापलभ्यते । ख धिराधः सजाधं इति वातिक्रम ! २७ अस्य स॒त्ये 
प्रमाण नत््रलभ्यत । रत व. पु" रनुपलन्धिसमः इत्यत्र रप्रतिरेधः इत्येक पाटः । 
अस्य प्रत्याख्यानमिति ता- ठी. । २९-३० अनयाः 
३१ ममापि तु सवेजनप्रत्यात्मवेदनयेत्याद स॒जरकार दति ता. से. । उरं घं.प्‌. च 
| नास्ति। अस्य सजत्वे प्रमां नोप्रलभ्यते ) ३३ अस्य प्रत्यास्यानस्प्नमित्ि ता. से. 
३४-३१ अनयोः सुत्रतवे प्रमाया नोपसभ्यते 1 ३६ अस्य ्र्याख्यानस॒चमिति ता. ठी. ! 
३७.अरस्य सजत्वे प्रमाथं नापलभ्यते ! ३८ स॒जं कायान्यत्वे इति तरा. ठी. ` 


सत्वे: प्रमाणं नेापलभ्यते ¦ 








पाना २५१५०८२ ह दज ततं विनि कि 


गोलमस॒चम्‌ । | २० 
`न देषः ॥ ३६ ॥ स्वेत्रैवम्‌ ॥ ४० ॥ म्रतिचेधविप्रतिके 
प्रतिषेधदे षवहोषः ॥ ४९ ॥ प्रतिषेधं सद षमभ्युपेत्य प्रति- 
` पेधविप्रतिपेधे समाने दाषप्रसक्गो मलतानन्ना ॥ ४२॥ स्वप- 
 क्षलन्षणापेक्तोपपत्त्युप संहारे हेतुनिहे परपत्तदाषाभ्यपग- 
 मात्समानेः देष्ष इति ॥# ४३ ॥ 
ङ्ति | गवत्सृन्ने पञ्चमाध्यायस्य व्यमाह्खिक म्‌ ॥ 
प्रतिन्नाहानिः प्रतिन्छन्तरं प्रतिज्ञाविरोधः मतिन्तासंन्या- 
सा इहेत्वन्तस्मथान्तरे निरर्थकमवि ता ताथमपार्थकमप्राप्न- 
कालं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमनन्‌भाषणमनचानमग्रतिभा विन्त 
पः मतानु्ता पयनुयेज्योपेन्नणं निरनुयेाज्यानुयोगे ऽपसि- 
द्वान्त हेत्वामासाश्च निग्रहस्यनानि.॥ ९ ॥ प्रतिदुष्ट 
 धमीभ्यनुज्ना स्वद्रष्टान्ते प्रतिन्नाहानिः ॥ २. ॥ प्रतिज्ञाता 
पतिषेघे. धमेविकल्पात्तदर्थनिहूंशः मर तिन्नान्त रम्‌ ॥ ३१ 
प्रतित्नाहेत्वोवियघः प्रति्ताविरोाधः॥ ४॥ पत्तप्रतिचेघे प्र- 
तिज्ञातायापनयनं मतिज्ञासंन्यासः ॥ ५ ॥ अविशेषोन्ते हति 
ग्रतिषिद्ध विशेषमिच्छते ईत्वन्तरम्‌ ॥ & ॥ प्रकृतादथीादम्र- 
लिरसंबद्धायंमथोन्तरम्‌ ॥ ° ॥ वशं्रमनिदंशवचिरर्थकम्‌ ॥ 
८ ॥ परिषल्मतिवादिभ्यां चरिरभिहितमप्यविन्नातमविन्ना- 
तायम्‌ ५९॥. पवौपयोायेगादपति संबदधार्थमपा्थंकम्‌ ॥ 
९० ॥ अवयबविपयोसवचनमग्राप्रकालम्‌ ॥ ९९॥ हीनमन्य- 





क मननानि 








सिन 


३< तदेतत्स॒त्ाघतारषरे भाष्यमिति ता" टी. ५ ४० सरदीसुः जातिष्ठवेयं युक्तिरिति 
त्राः दति वातिकम्‌ । ४१-४२-४३ रुषां सचते प्रमायो नोपलभ्यते । 

६ घ" पु" भिच्छन्रो दति अस्ति.) | 
|  रुतदान्हिकस्यसजाणां सुत्व उत्तिवाप्तिकतात्ययं टोकामु विशिष्य प्रमाय 
नोपलभ्यते ऽघापि नियहस्यष्नविभागतद्विरेषल्णपरत्वनैषा सृचरत्वं निविवाढम्‌ । ` 
< अपि नास्ति पुः! ९९ षचनं नास्तिवं.पु.! ` 


रट ।  गतमङचस। 
तमेनाप्यवयक्रेन न्यून ॥ १२ ५ हेतदाहरणाःधिक्छममयिक- 
४॥ ९३॥ शब्दाथंवेः पुनदंचनं पुनरुखमन्यत्रानवःदा- 

त्‌ ॥ % ॥ अयीदापद्नस्य स्वशब्देन पुनदंचनर्‌ ॥ ९५ ॥ रिक्ता 
तस्य॒ पःरषदा त्रिरभिहितस्ाप्यद्रत्यज्चःरणमन नञ्ष्‌- 
म्‌ ॥ ९६॥ अवज्ञातं चराखानस्‌ ॥ ९७॥ उन्तरस्यारलिव- 
त्तिरम्रतिभा ॥ ९६ ॥ कार्थव्यःखङ्मत्कथयावि दा विेपः ॥ 
१< ॥ स्वपत्त षम्य यमसात्‌ परपन्चे सवद्रसद्े सलतानज ॥ 
२०५ निग्रहस्यानय्राप्रस्यानिग्रहः प्यनोल्योदेल्लसखस ॥ 
२९ ॥ अनिग्रह स्याने नि्हस्थानाभियेानेा निरनयाज्यान- 
यागः ५ २२॥ सिङ्ान्तनभ्यपेल्यानियमात कथः ग्रसज्छने ऽप- 
ग ॥ २२ ॥ इटवाभासाश्च यथेक्साः ॥ २ ॥ 

इ।त गेतससृत्रे घञ्चुमाध्यायः ॥ 

 ॥ इति न्यायसूञ्राशि ॥ 











। 99 १3 र 2 9 6) 3-॥ © ` 
| = [न 


(4 {६१२ 


र. 

0 
२२६२३ 
६१ 
६२३ 
२६१ 
१० 
९०३ 
र्ट 

३९ 

+ ॐ: 
"६0 
१० 
1.7; 
1.1. 
२०१ 
५०१५ 


रई. 


र 
> 


१४६ 


१८ 


= ६ {३ 28 


११ 
५७ 


> 460 


९३ 


0 
५१० 


९५५ 


ॐ 


॥ श्री 
न्न 1यमाष्यस्य सूचौपन्नम्‌ । 





; 


विपथः, 

श्रज्नञानलच्तयाम्‌ । 
श्रतीतानागतक्षालसिद्धेः परस्यरा- 

नपेत्तत्वम । 
प्र धिकरगण{सिद्धान्तनसयम । 
प्रधफलक्तयाम । 
श्रननुभाषयालक्षराम्‌ ! 
प्रनित्यसर्मानिराकरसाम । 
श्र नित्यसमलक्तसाम्‌ । 
श्रनिमित्ततेा भावेो्त्यन्तिनिरासः; । 
श्रनुत्पत्तिसिमनिरकरयाम्‌ । 
श्रनुत्यत्तिसिमलक्तणम्‌ । 
श्नु प्रलच्धिसमनिराक्ररणम्‌ । 
श्रनुप्रलङ्थिसमलक्तणम्‌ । 
श्रनुमानप्रामारयाक्तेपः । 
श्रनुमानप्रामागयात्तेपनिरासः । 
श्रनुमानलक्तषणविभागी । 
श्रनुव्राटपुनसुक्तयेग्चलक्तप्येापपाद- 

नम 1 
्रनयादलक्षयाम । 
श्रपरवगनरूपसाम । 
श्रपसिद्धान्तलत्याम । 
रप्रायक्लक्षयाम्‌ 1 
श्रप्रतिभालत्तयाम 1 
श्प्राप्तकाललक्तणम्‌ । 
श्रभावप्रामापयासेपः 


श्रभावस्य वस्तत्वध्यद्स्थापनमर | 


श्रभाद्याद्‌ भावोात्पत्तिनिरसः 


९ श्भ्यपगर्मासिद्धान्तलक्षयाम 1 


२० 
१९ 


द 
१५ 
९१४ 


९३ 


प्र वारटाल्भागः 
थान्तरलन्तराम । 


्रयापत्तिप्रामाययप्रतिपेधानप्रपतः। 


प्रथाप्रातसमानयक्रयाम । 
प्रधार्पत्िसमलनयम्‌ । 


पयापत्तेरप्रामाराधारुपः 
श्रयाप्ततेरप्रामापयात्तेणपरिद्रः । 
ऋददखविभामः । 

्रवयःर्वाति प्रसखंपस 








घ्र । । 
(नो, 
६ £ 


१ । 


यददः 


(६१।०अ 
८३ 


| ददर 


६१ 
[.13 
४९ 
२४८ 
८४८ 


। ९२१ 
। ९२६ 
| १७९ 


| ९३७ 
| १३९ 
| ९३८ 
| १२८ 
१३३ 


१३६ 
९२१ 


४ 
११० 
५०९६ 
१३२ 

८ 
१५९ 

1: 
५४५ 
५४३ 
१५४६ 
९४. 


प 
९ 
ह 


छ 


विष्यः । 
श्रवर्घचिसाधनम्‌ । 
श्रवर्धथिना ऽतयवेभ्या ऽधीान्तसस्वे 
युक्तिः । 
श्रवयिन्याक्तेपपरिह 


४ श्रघ्यविस्त्तापपाटनम । 


प्रवर्यविसचखावोापपाटनम 1 
प्रत यव्यनभ्य॒प्रगम्‌ प्रत्यन्तान्‌ पपिः 
प्रवयव्यप्लम्भाप्रपादनम । 
श्रविन्नातार्थलकत्तणम । 
श्रविश्येषसमनियकरयाभ । 
प्रविश्येषसमलक्तणम । 
श्रहेतसमनिराकस्णम । 
श्रद्दतसमलपसतसाम । 
श्राक्त[तमात्रस्य पदलाच्यत्वपुर्वपरलतः 
श्राछतिलत्तणम्‌ । 
श्रात्ममनःसंयेगस्य श्ररोरान्तः- 
स्थत्वम्‌ । 
प्रात्मनित्यत्वहेताघासेषः 
श्रात्मानत्यत्वं यत्तयन्तरम ॥ 
श्रात्मनित्यत्वे देत्वन्तरम ॥ 
प्रात्मना देहादिव्यतिरिक्तत्यम । 
श्रात्मना देहादिषव्यतिरिक्तत्वं 
युक्तिः । 
श्रात्मना नित्यत्वरैतः 
श्रात्मनोा नित्यत्वे ऽपि ददि. 
पापपतिः ॥ 


9 श्रात्मानुमाप्रकानि। 


^ 
छ +$ ॐ 5 ॐ &@ = € © थ 


श्राल्लस्णनिरासः। 
श्रालरणा्तेपरः । 
दःन्द्रयचेतन्यनिरासः 
इःन्द्र्‌यचतन्यप्रवप्र्ततचिसक्षा 
दान्द्रयपञ्चत्वस्ाधनम्‌ । 
डन्द्रियपरिगयानम्‌ 1 
न्दर यभातिकत्वे युक्तिः 
न्द्रया त्वे ऽन पपत्ति, । 
न्द्रयाणां प्राप्यकारित्यम्‌ } 
न्द्रयाणां प्राप्यकारित्से असेप- 
ननराः 


घु. 
१४१ 
१५३ 
29 
७६ 


१५० 
१४६ 
१५२ 
1.1, 
१८६ 
‰<४४ 
४३ 
9९ 
५9 
४३ 
५० 
५० 
९ 
0 
&0 


0 


₹0 


२२९ 
९०९ 


९९०० 
२५४ 
2५४ 


५४ 
१६४ 
 , १६५ 


९५४ 
७९ 


प्प 
१५७ 


१३३ 


क भ्र. 


सवाप्नम्‌ । 


प, चिवः 

€ इन्द्रियाणां मातिक्त्ठस्ताधनम्‌ 1 

१० द्न्द्रियाणामव्यक्तिक्रत्वनिरंसः । 

९ इन्द्रियाथनिरूपाम्‌ 1 

१० दन्द्रियाथरंनिक्र्पदेपादोनें 
यक्तिः 

९४ दन्द यकत््नरद्लः 

५ द्य #त्वप्रत्र प्त । 

५३ ₹ईन्द्रियेकत्व्साध | 

५ दे9वरस्वरपनिस्पणम । 

९४ उच्चारणात्प्राक्‌ श्रब्टाभावः 

9 उत्कषदमादिनियकर्याम १ 

७ उत्कर्समादलत्तषयाय | = 

८ उदाहरणलक्तणम्‌ । ` 

१९ उप्रचारच्छललक्षणम्‌ । 

< उपनयलक्तशम्‌ । 

९५४ उवपत्तिसंमनिरकसयान। 


९१ उपपत्निखमलक्तणम्‌ । 


र उपए्मानफएलम्‌ । 


८ उपमानलच्णम्‌ |. 


८ उपमानस्ाधनस्‌ 1 

३ उपमारसिद्धः पर्दपक्चः | 

१७ उपमानस्यानुमानवैलच्चण्याप्पाद 
नम्‌। 

१३ उपमानस्यानुमानान्तभावासेपः 

३ उपलब्धिस्षमनिसाक्ररयाम । 

२२ उपलन्धिसमलक्धणाम । 

१९ एकत्तमरत्तप्रत्ययोभ्याप्रतयधि- 
 खिद्धिः।! 

१० रेका म्यनिरसे यत्ति: 

९ रस।तद्यदानां प्रमाचतष्टयान्स- 
भावः 

® एेतिद्यादीनां प्रमाणान्तरत्वात्तेपः 

१७ कयसमनियकस्याम । 


१० कायंसमलक्णम्‌ । 


९ कालातेतलक्तशम । 


` * त्षणिकत्वतादे ऽनुप्पत्तिः 


९ दाणकभावनिराकरणाम । 
९ गन्धादोनामःप्रयनिरुपयाशच 


५ पराहगत्वग्राद्यत्वेखमावेश्ोदाहर- 


यार । 


९€ ध्राणारी 7 गन्धादयहशसामर््यतर। 
९४ च्रःराटोनां स्वगत गृणाग्राहदत्वम्‌। 
९ चच्तुरिन्द्रियस्यैकत्वम्‌ । | 
४ दलरदित्वाच्ेपप्ररिहयलि \ - 


तु. 
५५ 


षपू, 


ध्यं 0 
1.0, 


९५४ 


५८ 
१२६ 
२४१ 


१६८९ 


२९५ 


२९६ 
३६ 
१६५ 
+~ 
४४ 
५६ 
५६ 


२५७ 


४9 
४६ 


४५५३ 
२५३ 


३९. 
भरे“ 
२६४ 


2६१ 


प. विषयाः 1 
७ छंललत्तपाम्‌ } 
छलल{विभागः 1 


४ ॐन्पनच्त म) 


८ जन्पश्रितरडवेः प्रयोागावसरनिर 
पगाम 1 
५ ऊुःत्मा<स्य प्ददाच्यत्यपूवपत्तः 
जत नत्तयाम । 
 जा{ललच्तयाम्‌ । 
४ जात्यखत्तरविभागः। 
्ालच्यपदाथनिरुपयाभ्‌ । 
४ पानगत व्यक्तत्वरव्यक्तत्य हेतु मिप. 
साम्‌ । 
७ अ्ानयोगपदयनिरासः। 
जानस्य मनागुयत्यनिराक्चः ) 
3 जपनस्यात्मगयात्वेःपमद्टारः ; 
न्वानच्छाट्पादानामेकगुखत्यम्‌ + 
तत्व्वानफलम्‌ । 
८ ततच्वच्छानासपयधिदचारः । 
१९ तत्वछच्छानस्याप्यग शछरमेयोपयोयः { 
९४ तत्वन्तानापायशयनम । 
 तकानरूपयाप्यामः । 
९२ तकंलच्तयाम । 
9 तक्रापयागनिपसुम ; 
४ ट्‌ःतपरोक्ता) 
8 दटुःखलद्णम 1 
€ दुःखस्य सुखखाभाघमाप्रत्यनिरासः 
४ दरष्टान्ललत्तसाभ । 
२ देप्रज्रित्वव्यवस्यापनम्‌ । 
९२ दापलच्छशमं) 
९ निगमनलदेयाम \ 
१० निग्र स्यनव्रहुत्यम्‌ । 
४ निग्रहस्यानलक्तणाम ) 
९७ निग्रदस्यानविभागः ॥ 
< निशेयलचसाम । 





| #। ९५ निणंये सदन चि भ) ४ {+ 2... 





त्वम्म । | 
१८ नित्यखसनिराकरयाः यु 
१३ नित्यस्षमलकत्तणाम } ` 
४ नित्यसुसवाभिव्यक्तिनिरास भरः 4 
१५ नित्यसुस्ाभ्यपगमे मेग्ानुपप्र्िः + 
१६ निर्तुयेगच्यानु गल्भ) 
९ निरथेकलशयाम्‌ १! ` 
१८ च्छनलच्छशा | 














सृचौो परजम ॥: $ 


ए- र्घः विषयाः । ष ए. प. विषयाः ।` 
५ अ पञ्चालयघ्निशूपकोप्योगः । 2४ € प्रसेयविभायः। 
४४५ ९ प्रञ्चावयतप्रयोजनम्‌ । | ३५ १७ प्रपाजनलघ्तणम्‌ । 
१२९ १५ पदलक्तणम्‌.। ९८४ ` प्रछोत्तिदिषवरेद्धा + 
3४ ४ पदाथानां प्रातोतिक्षमाचरत्वनि- र्द ८ प्रदत्िललणम । 
रास २४५ १९ प्रसद्भरप्रातद्रष्टान्तउमनिराकस्णम्‌ । 
रक 5 पटाथानां प्रा्तोतिकमान्नत्वनिराखे | २४५ ३ प्रसक्घप्रतिदरष्टान्तसमलक्तणे । | 
यत्तः । २४४ १०. प्राप्त्यप्राप्िंमनिराकरयम्‌ ॥  - 
०८६३ ९२ पथनुयेज्यापेच्तणलघ्षणम्‌ । २४४ १९ प्रात्यप्राप्तिसमलक्तयो 1 - 
२३९ ९ परमाशुनिरवयवत्वे श्राद्तेपः ९ १९ प्रामरारयप्रहापायप्रमाणफलनिसूप- 
चेर & परमरागुसावयवत्वभ्युपगमे युक्तः याम्‌ । 
 >2० & परमगगुस्वरूपनिषरूपणम्‌ । ६& २० प्रामापयप्रतिषेचानुपपत्तिः 
23 ९ परमागानां साव यवत्यनिरासः ६<€ ९. प्रामारयप्रमेपत्वषमःवेणः 
९६६ ५ परिणामवादनिरयासः | ६५ ९२ प्रामश्यास्तेपपर्हारः 1 
२६२ € पुनरुक्तलक्तणम्‌ । ` ¶6६ € प्रेत्यभाषपसरेचा । 
९८ ख प्रववदेनुमानेादादहरणम्‌ । ६ ५ प्रेत्यभावलच्तणम्‌ | 
२४9 ९६ प्रकरणसमनियकरणम्‌ ॥ २१२ € फलपरोत्ता। 
५३ ९ प्रकरगासमलक्तणम्‌ । । २६९ ९१२ फललप्णस । ¦ 
२४9 ९२ प्रकरणसमलक्तयाम्‌ । | २९३ १४ फलस्य खत्साखुत्वतदुभयनिरासः 
२५८ < प्रतिन्नान्तरलक्तणम्‌ । १६ ९ फलस्वर्वस्माजहेत्‌कव्यनिरासः 
४० £ प्र्िरालक्षणम्‌ । | २९३ ४ फलस्यात्यत्तः प्रागठत्वव्यतस्थाप- 
२५६ अ प्रतित्ताविरेःघलक्तयाम्‌ । | नम्‌ । 
ध्भर्‌ € प्रतिन्ना्न्याखलक्षणम्‌ ॥ १५€ & घुखिनित्यव्छयदंपरलः 
२५८ ,। प्रतिन्नाहानिलकच्तयान्‌ ॥ 29 ४५. सखद्धानसक्धयापथ । 
३८ ९ प्रतितन्तरसिद्धान्तजक्षयाम्‌ + १५८ ९२ सुद्धिपसोचाऽऽरम्भः 1 | 
९९ १९ प्रत्यच्तलच्वणाम्‌ । | १७८ प ब्ुद्धिसन्तानमात्रयेतन्यःनिसषः। 
९५ >. प्रत्यत्तलक्तफम्‌ । १८० 9 घ्द्धर्यनत्यत्वस्‌ । ` 
९२ चरे प्रत्य्तनत्तणनूत्रघ्यवदक्षयप्न ! १६० ९१५ खद्धेरनित्यत्तेाएतंहारः । 
९३ ४ प्रत्य्तलक्तणसर जस्थपटश्त्यम्‌ ॥ £ १४ प्राद्धयदाश्यविभाःगः। 
९४ € प्रत्यच्तनक्तणमुत्रस्थप्रदज्त्यम्‌ । ५६३ ४ भावानां दरणिकत्याचेप्तच्रिरासः। 
० € प्रत्यच्तलक्तणाक्लेःः 1 २० ९ भावानां स्वभावखिद्धावाच्तेपपरि- 
"+ ४1 प्रत्यद्लचछयाच्षपपारशूारः परा । 
9४ ० प्रत्यत्तलकयो हेत्वन्तसानुक्तामुप- ९५५ ५ श्रतगुणनियतपपादनम्‌ । 
र १४ £ भ्रतचेलन्यरल्यच्चनियाछः । 
७ ॥ । प्रत्यक्स्यानुमानत्वनिरासः । १७१५ ९ भत्तसंतन्ये +नप्प्रनिः ॥ 
७.9 # प्रत्यत्तस्यानुमानत्खादपः । 2 १९ भतपरिगयानय। | 
६४ १९ प्रमाणपराक्तारम्भ १६२ ४ भ्ूतमाताच्छपोररम्मे द्ुवणाम्‌ । 
&9 ॐ प्रमायामाजानभ्यपगमे प्रतिवेधस्या. | ५६ ४ मतानु्ालघ्तणम्‌ । । 
प्यनुपपत्तिः । २६ 9 मतानु्ालच्तणम्‌ । 
%० १९ प्रमाणविभागः। १२५ ९० सनश्चेतन्यप्रवपच्चः । 


>३५ ४ प्रमारयिग्रतोर्तमिध्यात्वनिरासः १०८५ ४ मनस रकत्वम्‌ । ६ 
० ९४ प्रमारुः प्रमाणसाधन ऽनत्रस्या। | ९७८ ९४ मनसभ्चेतन्यनिसषः । ` ह 
& ॐ प्रमाखकदश्याभ्युपगमे प्रामाफ्यमा- | पचक ९० मनका प्युत्सम्‌ । ` ` 

ज्पाखभवः | स १ मनानुमापकनिरुपणम्‌ \ 

९४७ ¶ प्रमेदपरोक्ठारम्भः । ९६ ३ मानष्ठप्रत्वदमिख्पणम्‌ 





^ 


ए. 
१५४१ 


५४० 


१५६३ 
22८ 


0 


-^-१4 


शप; 


11 


२९७ 
2९९ 
९६९ 
{ह 
९४४ 


९२८० 


५१६ 


९१७ 
९१८ 
९९१६ 
€ .9 
ऋ 
६.9 

` खर 


५५५६ 
४६ 
०६३ 


५१ 


छ त 


&१९ 
५२ 
५६२ 
५६० 
९६९ 
<४ 


हृद 


स~ 


स॒चीपजम॒ । 


प. विषयाः । | णर. 
१३ सालषश्रीर्ल्य. पाथिंत्रत्ये प्रमाशा- | €€ 
न्तरम्‌ । ४२ 
९७ मानुवश्चरोराणां पाथिवत्वछाध- । १६७ 
नस्‌ । ` | १२२ 
९ सिथ्याद्ानस्टरूपफले। १२५ 
§ सुक्तेरनन्तरं शरोराभावे हेतः । ९२५ 
१ मेक्तटश्चायामपि ्नानाप्र्तिृव- | ९११० 
पच्चः । ` ९१९२ 
९९ मोत्तप्रतिपाटकश्राति निरूपणम्‌ । ९९३ 
९ मेत्तप्वखूपनमिरूपणनर । ५१९ 
५५ साक्त क शसन्तत्यच्छेदः २२ 
' १५ मत्ते कछ शान्‌बन्धतिच्छेदउदादहर- २३ 
णम्‌ । ११४ 

१५ मेक्ते पवप्तः ¦ 
४ मेक्ते ू्प्क्चनिरासः । ११५ 
४ मोत्तापपत्तिः । €्२ 
9 यागजधरमस्य नित्यत्वनिरासः; । ६१ 
९ रूपापलन्धिहेतनिरूप्णाम । €१९ 
१५ वणविकारत््ाथगमे ऽनुपपत््यन्त. | ९०४ 
रम्‌ । १०६ 


£ वणानां नित्यच्चे ऽनित्यत्वं च ९०७ 
धिकारत्वाभावे युक्तिः 


५ वणानां वकारत्वननियासः | ६३ 
१५ वणानां विकारत्वहेतनिरासः | 
१ तरां विक्रारत्वादेश्चत्वकं्रायः ६ 
९८ वतमानक्ालस्षाधनम्‌ । २ 
१९ ततमानकालसाधनेपसंहारः । १३० `“ 
९३ तरतमानकालाक्तेपः ९८३ 
> ठतमानक्रालानभ्यपगम सत्रप्रमा- | १६८२ 
 िलापापर्तिः । ` | पष 
१२ व्राक्खललद्रणम्‌ । | २५ 
९१ तादलच्तणम्‌ । | पष्ट 
$ तचिक्तेपलक्षणम्‌ । ९६० 
५ वितण्डायाः प्रयोजनविचारः 
९ तितरण्डालकच्तणम्‌ । ९६९ 
९७ व्रिधिलक्षणम्‌ । ` ९८७ 
र विर्प्रतिपत्तेः संशयाहेतत्वम । - € 
& विरुदधलक्षशम । | ९६ 
१९ दत्तिनामात्वाभावपर्दपत्तः । २५५ 
2० ठेत्तिदेत्तिमतारमेदनिरासः । ` २१० 
१० -ङ्त्तीनामन्तःकरणधरमत्वनिराघ २११ 
९३ वेदप्रामारण्यात्तपः। - ६० 
€ चवश्नामागयाच्तप्रपरिहारः।.. | द्वध 


१५. कदश्ामाग्या्रगमेप्रायः र ् ५ 


१४ 
१; 
१५४ 


९९ 


५. ¢ 
4.५ 


„ 
९०. 
५१५ 


१३ 


१३ 


© © + € ॥4 १ 2 ^ व 


लिप्रयाः } 


वेदष्य नित्यत्वेन प्रामापयनिरासः। 


वेधम्यादादर्यालत्तराम्‌ । 

व्यक्तादरक्तात्यत्तिनिरयसः। 

दर्याक्त मात्स्य पदघ्राच्यन्खपर्घप्चः 

स्यानम्‌ | 

व्यत्त्ाकतजातौना पदवघाच्यत्यम्‌। 

प्राल्दनत्यत्वदहते व्यभिचारः । 

प्राब्दानत्यत्व दहेत्वन्तर निरासः । 

शब्दानत्यत्वं अनु प्रपत्तिः । 

श्चव्ट नित्यत्वं हेत्वन्तरम्‌ 1 

शव्दप्रमाणनिरुप्खम्‌ । 

श्रल्दयलिभागः । 

श्रव्टषं तानात्यत्तिप्रतिलन्धक्निख- 
पणम्‌ । 

श्व्दस्याक्राप्रागुगात्यम्‌ । 

्रब्दस्यानु मानात्यार्थक्चम्‌ । 

राब्दस्यानुमानत्वास्तेपः । 

श्ब्दस्यानुमरानत्व युक्तिः । 

श्यष्टानित्यत्यसाधनम्‌ । 

णब्दानित्यत्वदेतेव्येभिचारगङ्का । 

शरब्दानित्यत्वदेताव्यभिचारनि- 

रासः 

परब्दायव्यवस्यायाः समयकारित 
त्तरम्‌ । 

प्रल्दायक्षलन्धसाधनम । 


, शल्दायसलन्धाच्तपः । 


प्रोर्चेतन्यनिरासः । 
श्ररोरचेतन्यनिरासः 


-प्रसेरचे<न्यपद्मपत्तः । 


णरोस्चेतन्याभावे हेत्वन्तरम्‌ । 

प्रारोरलक्षणम । 

शरोराणां कर्मनिमित्तश्षत्यम । 

श्रोराणां कर्मनिमित्तकत्वे उप 
प्रततिः । 


श्रोणं प्रत्यात्मनिवततन्ये हेतः । 
परीरोत्प्तिविचारः 
प्ास्तप्रदृत्तस्त्रविष्यम) 
शपरतदनुमानलक्यो दारयोः । 

षट्‌ पच्चोनिरूपणम । 
सख्यक्ान्तनिरासः 
घख्यकान्तनिरासहेताद्राक्षपः । 
सश्रयपरोन्ना । | 

छ गवप्रसोच्रोपरसं्ारः ¦ 
ंथपलकछयम्‌.\ . 


४, 


2४५ 
२४६ 


सच पजमु । 


प. खिषयाः । । ष, 
३ खंशयस्मनिराव्छरणम्‌ । २४९ 
९३ संग्रयस्मलकसषयाम्‌ । | ५३ 
१६ संश्याक्तेपपरिद्ारः । | ` ५६ 
३ सं्यादिनिरुपणोाप्योगप्रदर््रनम्‌ । | ३ 
९२ संशयानपप्रत्तिः । ३9 
८ सवतरन्मसद्धान्तलत्तणम । १७९ 
११ सर्वनित्यत्वनिरासः । ` ९७० 
९ खव नित्यत्व निरासे हेतः ¦ ९७२ 
३ स्ानित्यत्वनिरासे देत्सन्तरम । ९३४ 
५ सवप्रयकत्त्चनिरयासः ४० 
९४ सघानित्यत्वनिरासः । २५ € 
3 सल्ाभावत्वनिरास्षः । ५१ 
४ घवाभावत्वनिरासे युक्तिः । २६४ 
९२ सव्याभचारलकत्तणाम्‌ । २६ 
१३ साधम्यवेधम्यसमनिराकषस्णम्‌ । 


ध 


प. विषयाः! 

१९ साधम्यवेधरम्यसमलत्तसो । 

१३ साध्यस्मलच्णम्‌ । 
९४ घामान्यच्छललच्तणम्‌ । 

१४ सिद्धान्तलक्तणम्‌ । 

५ सिद्धान्तविभागः। 

९ सरयतदेतुनिरुपयाम्‌ 1 

८ स्मत्ययेागपय्यदेन्यन्तरनिरासः । 
९८ स्मत्ययोागप्दयरेतनिरूपयाम | 
९ स्मत्या ।त्मस्यरट्क््यपाधमनम । 
१९ देतलक्षणाम । 

१४ छत्वन्तरलक्षणम्‌ । 

₹ पहेत्वाभास्तचिभागः। | 
९६ द्ेत्वाभासाना निग्रहस्यामत्सप | 
५ हेयाप्रादवभावनानिरूपणम्‌ । 


९९ 
९४ 


९४ 
य 
चे 
2४ 
{~ {4 
४ 
{1 
` 3८ 
५९ 
ॐ 
६९ 
(4, 


६३ 


डे 
ॐ0 
७ये 
८ 
न 
९ 
९६ 
€9 
९१० 


१९५ 


न्यायभाष्यस्य शुद्टिपन्नम्‌ । 


च चास्यां 







श 
ध श्रशुद्धम्‌ । शुद्धम्‌ । पू. 
९२ निः श्रेपषा {नः श्रेयसा ९२६ 
| ९ जम्भा. ` छलन्मे- १३५ 
9 च्वासत्येप्यौ (= ५ एत 

। पाठन्तरम्‌ ९२३६ 
९० लक्षणमिति 1 यावचरनामि- | ९४० 
५ | त णठान्तरम्‌ | १४१५ 
॥ दरथज्नानं पिच: दथंज्नानाच वि-| ९४७ 
२ शिप्यतरद्रति | ९४६ 
ष्यते 
प्रा । १४६ 
१६ शष्टार्थेव्याध- श्रब्दानुष्याध- १५६ 
१ शाषपशणी माषपर्णी ९५द 
९३ वेदनायस्य सेटनीयस्यं ९६४ 
१७ घटादिवद्राण चटादिषद्‌ द्रागा | ९६४ 
९५ ददिः । दित्यर्थः १६७ 
2 विक्षल्पतदति तकल्यतद्ति ९५७० 
३८ समज सून्नम ९७६ 
९ तन्तारिद्धः तन््रसिद्धः १८२ 
१ होनाधितण्डा दीना वितयडा ९८४ 
९६ सिद्ध {द्ध १८४ 
९३ नदय नायम-पा. | ९१६० 
५ अनिता ऽक निता चापा. | १६९ 
स्य कषप्रतिपरत्ि- |` ९९२ 
९० स्य समाख्या शब्दे समाख्या | ९०४ 
प्रा. ` १६९६ 
६५ प्रतिषेध्यते प्रतिपिध्यते 4 
५ नमपि ख्यानमपि १५ 
१३ दशनात्‌ दशनात्‌ ` २०३ 
२६ ताता तोत २०७ 
९ ङ्त इति २०६ 
३१ प्रत्यक्ष प्रत्ये २९२ 
भ्यासेने  भ्यसेने २१३ 
३ मवे ` मेवे. २९४ 
९१५ नणशुनित्य नागुनित्य २२२ 
 [ ५ ( उ २ 
५६ ~ कत श्रारभ्य ५३ | त्यादयः ५३ | २३३ 
पयन्तम्‌ पयेन्तम्‌ । २३४ 
९७ छा शचि २३५ 
 चाद्य्चै २३६ 


। १५ 


प्र्प्‌ । 
वषयं 
रचः 

क्य गयु 
नि ट्त 
धिप्रतिपते 
नु 
द्रव्यस्य 
व्याष्त 
प्राप्य 
गरन्‌ 
तृनोस्या 
साधेय 
मनावधं 
धम्य 


८ सशिप् 


रसिभसो 
दित्येन 
श्ररार 

म [च्चेतना 
त्पात्तः 
निसिच 
स्पते 
प्रवत्तति 
वहस्य 
वाद्या 
भुकम्या 
यस्य्पयित्त 
प्रतिनाभावे 
ट्धो्व 
प्रक 
स्पत्तसिंदय 
रितिप्रागु 
दुःखम 


 अनाप्रहा 


सेचास्य 
भेरापि 
विषयायाभि 
मोात्पद्यन्त 


खम्‌! 
१खषथ 
मन्मुः 
छयायु 
१नदश्चम 
शिबतिपत्ते 
मुग्र 
दरश्यस्य 
ध्या हमे 
प्राप्य 
एद्छरम्‌ 
द्तीयस्या 
सध्ये 
मरना वर्धं 
यम्य 
सपि 
र्सिप्रभतो 
विस्यनन 
शरीर 
म्याद्चेतमा 
स्पतिः 
प्निमिकं 
स्पत्ता 
प्रवदन्ते 
खरु स्यां 
वाह्या 
सकम्पा 
सस्यात्यत्ति 
प्रलिरा मातं 
द्धीोघ- 
पदि 
म्पल्लसिंद 
रिति प्रग 
युन्माजु 
अज्चा प्रश्ना 
वेदनस्य 








४: 


1 # 

3 
देष 
ए, ९3 
%€ ० 
2६४ 
‰& 
~ 4. 


ए. श्शुम्‌ 1 
& श्रस्त्सत 

१७ साथा 

9 लान्घः 

ई टनात्‌ 

९ विपययात्‌ 
9 सते 

९२ नाष 


शुद्धम्‌ । 
श्रस्स्सेत 
पाया 
सध्थिः 
खामात्‌ 
विपरयंयात्‌ 
खता 

म्ददि 


शृद्विपज्स्‌ । 


| 





प श्रश्ुद्धम्‌ । 


८१ सु- ३४ 
१०३ श्रा. १ 
१९०७ ३८-४३ 


११८ ४३.४६ 
१६३ 98 





प्रहप्द्भा । 


अुष्म्‌ ) 


मू- ३१ 
श्रा. २ 
9८-४१ 
# ४--४€ 
® ६ 


॥ श्वगणेशाय नमः ॥ 

प्री सरस्वत्ये नमः । 

नमः श्रौगोतमाय । 

न्यायभाष्यस्‌ । 

धरमाणएता ऽथपरतिपत्तो प्वृत्तिसामथ्यादशैवत्यमारएम% 1 
प्रमायपरन्तस्य नाथप्रतपत्तिः नाधेप्रतिपत्तिमन्तरेण प्रवत्तिसामथ्येम । 
प्रमायेन खल्वयं ज्ञाता ऽथेमुपलभ्य तमथेमभोप्सति {जिहासति वा । तस्ये- 
प्वाजिहापाप्रयक्तस्य खमोहा ` ्रवरा्तातत्युच्यते) । सामथ्यं पनरस्याः फलेना- 
भिसेबन्धः समोहमानस्तमथेमभोष्सन जिहासन्वा तमप्रमायराति जहाति 
धा । अरधन्तु सुख सुखहेतुस्व दुःखं दुःखडेतुश्व । स ऽयं प्रमाणाय ऽपरिसं- 
ख्येयः प्राणभूददस्यपरिसंष्येयत्वात यवत च प्रमे प्रमाता प्रमेय एरि- 
तिरित्यथेवन्ति भवन्ति} । कस्मात अन्यतमापाये ऽधेस्यानप्यतेः । तच यस्ये. 
प्पाजिहासाप्रयक्तस्य प्रत्तः स प्रमाता स येना प्रसियोाति तत्प्रमा 
येऽथ: प्रमीयते तत्प्रमेयं यद थेविन्नानं सा प्रमिति; चतश्टष॒ चेर्वचधा- 


स्वथेतत्वं परिसमप्यते (मि पनस्तत्वप्च 


जजान) (| 





कन ५७४९१ 11 1 1 





(कीन 





: प्रमाण प्रत्यत्तादि श्रयवदं श्रथाव्यभिचारि प्रद साम्यात्‌ । संवोोदशनलतिजनकत्यात्‌ । 
्रदृत्तिजिनकतायामवान्तरव्यापारः प्रमाणजन्या प्रतीतिः । तथा च संवादि ्रदोत्तिजसत्‌ २ ७६ रत्वे 
प्रामाण्यमनुमीयतदति बेधयितु्िदं वाक्यम्‌ । श्रतथ्च विषयमात्रावभासकस्य ज्ञानस्य स्वश 
कत्वस्याप्यभावंन स्वर्धामिक्रप्रमात्वग्राद्फताया श्रसंभदेन सानान्तरस्य चासिद्धप्रमाखसभावस्य 
दननानप्रामार्वद्रादकत्वायोागात्‌ प्रामाण्यसमभययाःपि दुर्ंहमिति श्यास्त्र कथं पदाधतत्वन्नानं 
जनयेदिति तददारेण तस्य निःग्रेयसपायला न संभवति णका निराछता भवति । न्या. वा. 
ताः टी. । 


प्रमाणत इति तसिल्‌ हेतुत्वकरणत्वयोरुभयेरपि सकरस्य दयाबहूनां च प्रमाणानां संप्र 
हार्यः । न्या. वा. ¦ 


{ प्रमाशेऽयर्रति विषयाव्यभिचारिगि स्ति प्रमाताशयवान्‌ प्राप्तचिपयः प्रसेयं चार्थ 
यज्‌ नायमानरूप्रविश्िष्टं प्रमितिश्चार्यवतो तनिर्ण्या वद्यताका भव्रतौत्यथः । प्रमाणाभासेन 
चिषयप्रदश्ने प्रदिंतप्रकाराभावान। श्रन्ययाष्यातिरूप्रनेया क्र सिद्धान्त प्रमाणाभास्जनित 
नान विप्रयताया धम्यद्त्तिप्रकारद्त्तित्वात । 


तत्त्वप्ररिसमाप्तिश्व विनियेगयोग्यता उपेच्यता वा } न्या. छा सुखसाध- 
त्वन वुःखसाधनत्वन वा परत्र हीते वस्तनि प्रमाशोनाण्दगमित सव्रादुप्रदृत्यवणतप्रमाणभा- 





> न्यापभाष्ये 


सतश्च संद्ावा ऽसतश्चासद्धावः । सत्सदिति गह्यमागं यथां 
भृलमविपरीतं तत्वं भवति । असच्रासदितिं गृछमाणं यथामतमविपसेतं 
तत्त्वं भवति । कथमुत्तरस्य प्रमायेनोपलन्धिरिति ` 
स्रत्युपलभ्यमाने तदलुपलब्धेः! प्रदीपवत्‌ । यथा दशेकेन ` 

दोपेन दृश्ये गृह्यमाये तदिव यच्च गद्यते तन्नास्ति यव्यभविष्यदिदमिच व्यन्चा- 
स्यत बिन्ञानाभिावान्नास्तति (एवं प्रमणेन सति गृ्यमाये तदिव ययतन गृह्यते 
तन्नास्ति यद्यमविष्यदिदमिव व्यन्ञाप्यतं विन्नानामावान्नास्तीति) । तदेवं ` 
सतः प्रकाशकं प्रमाणमसखदपि प्रकाशयतोति । सच्च खल षोडशधा व्यटम्‌पदे- 
च्यते । तासां खल्वासां साद्रधानाम्‌ क 
प्रमाणप्रमेयसंशयग्रयोजनद्रष्टान्तसिद्वान्तौवयवतक- 
निणेयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिर्जियहस्याना- । 
ना तच्वन्नानाच्चिः श्रेयसाधिगमः ॥ ९ ॥ ॥ 
9 नदशे यथावचनं विग्रहः । चाये दन्द समासः || । प्रमाादीनां तत्त्व ॥ 
मिति शेषिक्रो षद्री । तत्त्वस्य ज्ञानं निःग्रेयसस्याधिणुम इति कर्मयि ष्मो 
तर्ताबन्ता विद्यमानाधे रषामविपुोतन्नानाथमि दोपदेशः । से पयमनब- 
यवन्‌ तन्त्रा उद्ष्ो वेदितव्यः । आत्मादैः खल प्रमेयस्य तत््वन्नानातिःवे. 


यागमः । तच्च॒तदु्तरसूेणानु व्यदन्ति \ हेये तस्य निवततकं** हानमात्य- 
| - नि 
वैन तेन त॒नतव्ीशिष्टयेन ग्राहिते तज्जातीये सुखसाधनत्वस्मररोनापादानं दुःखखसाधनत्वस्मरणेन 
पारछार उभयक्रेलचययस्मरणेनेायेक्ता चेति फलं परिखम। प्रिरिति यावत्‌ । क्च चित्प्रतिबन्धेना- ` 
1 तत्वसमाप्तिमो विघानोति- पोग्यताग्रहणम्‌ ! ता. री. । प्रथतत्समित्यन्नाचति ` 
३ पु- नास्ति, # 











__ +. सद्‌ भावरूपं वस्तु सदित्ति प्रदीयमानं भावशूपेया कायमानं यथां यद्र प्तिशिष्टं 
वस्तुतस्ततान्यरूपेणाज्ञातं तत्वमित्यच्यतद्धत्य्थैः । रवम्र्भप । ` 
† तद्वनुप्रलव्पेरिति ३ पु.-पाठः। ए १ 
रुतचचिहमध्यस्यप्राठः २। ४ पृस्तक्येनीास्ति । ` 
{ श्रुतां प्रमाणविषयत्वेऽपि तेषां भपवप्ररतन्त्रत्वाच्चतुदगानन्तमावाटा मावप्रपञ्चतयै 
 वामावप्रपञ्चस्याप्यद्टिष्ट प्पत्वादाशसद्भदा नाच्यन्तं ' व्ह; सक्तेपः । न्या. वा, । 


४ श्रत्र त एते सद्दा इति सज्मिति वातिके तात्पयंटीकायं च र यते ) 


॥ सवेपदाधेप्रधाने दन्दः समास इति वार्तिकलात्पयंटीकयेोः संमत 
 #¶ अनवयवेन साकल्येन । ` | 


 &+ द्य टःख तस्य निबेतकमविव्छातृष्े धमाधमार्तिति । न्प्रा* ला, ‡ । 





अ. १९ अ. १९ स्‌. ९ पदायेट्रेशः ३ 


न्तिकं तस्योपयेा ऽयिगन्तव्य इत्येतानि चत्वाय्यथेप्दानि सम्यग्बुटा 


निः्रयसमयिगच्छति । 


रष्व सशयादाना प्रथम्वचनमनथकसम । संशयदया यथासम्भषं 


प्रमाणेष प्रमेयेषु चान्तभ्बन्तो न व्यतिरिच्यन्तइति । सत्यमेतत । इमास्त च- 
त्र वद्या: प्रयक्घप्रस्यानाः प्राणमृतासनग्रहायापदिश्यन्त यासां चतधायमा- 
तान्व न्यायविद्या । तस्याः एरथकृप्रस्थानाः संशयादयः पदाधोः तेषां प्रथ- 
ग्ल चनमन्तरणाच्या[त्मविद्यामाचमियं स्यात यथोपनिषदः । तष्मात्सशयाद्‌- 
भिः पदाथः प्यक प्रस्ाप्यते । त नानपलब्ये न निीते ऽं न्यायः( प्रतते 
किं तदहि संशयिते ऽथ । ग्रयेाक्तं विम्रश्य पक्प्रतिपत्ताभ्यामघावच्पस्ण-लगोय| 
इतिं । विमशेः संशयः पर्तप्रतिपत्तो न्यायप्रवृत्तिः अधावधघारणं निगो स्तस्व- 
क्षानामति । स चायं किं स्विदिति वस्त्विमषेमाचमनवधारणं ज्ञान संशय 
प्रमेये उन्तभवन्रेवमये पृधगृच्यते । अथ प्रयोजनम । येन प्रयक्तः¶ प्रवर्तरतत्य- 
याजनम्‌ । यमथमभोप्न्‌ जिहासन्वा कमेोरभते तेनानेन सवं प्राणिन. स- 


वायि कमाशि सवेस्व बिद्या व्या्राः तदा्रयश्व^* न्याय; प्रबते । ऋ. पुन- 


र्यं न्योच;। प्रमाणेरधेपरच्तणां न्याय. 1 प्रत्यत्तागमामितमनमानं सा पन्वत्ला 


9, (~^ 


 प्रत्यत्तार्गमाभ्यामान्तितस्यान्वीच्तयमन्वोच्ता तया प्रवत्ततइत्यान्वीत्तिकी न्या- 
यविद्या न्यायशास्तम । यत्यनरनमानं प्रत्यच्चागमवरुट्‌{ न्यापाभासः स 


[1 त नि 1 ५०११४ ५५५५५ 0 नान ७७०५१०५.०,०.०५॥ श 


५ श्पदा{नि प्रास्त्रप्रतिपाच्यत चिप्रयाः । 

† एयक प्रस्यानाः प्रतिपादविपयवेलहसयविभिष्टाः । अग्निराचरवनादिप्रष्णाना 
जयो । ₹लशकटादिप्रस्याना वाता । स्वाम्यमात्यमेदानविधायिनी दण्डनीतिः । 

शयादिमेदानधिध्रायनी आन्वीत्तिको । न्या. वा. । 

[ श्रात्मेति ४। २ पुस्तकवेः प्राठः । 

$ प्रश्चरूपश्चतरूपा वा टेतुन्यायः । प्रतिन्नाद्यवयवसमहा वा न्यायः 1 
नीयते प्राप्यते विवक्तिताथेसिद्धिस्नेनेति । ता. टी. । 

। न्धा म. श्ः प श्रा. १ सम. ४} 


॥ यदिच्छाजनितकृतिमर्गनत्य्थैः । यत्पदाचंा ध्माधेकाममेत्ता इति क वित । 


सखा प्तिटःखहाने इति न्या- वा. । 

५# उपकरारकत्वमाश्रपाथं; न्या. वा. उक्धेश्यत्वमिति तदधः । 

11 प्रत्यत्तादिप्रमाणम्रलाः प्रतिन्नादयः पञ्चावयवाः; प्रमाणानि तेरथेस्य 
-लिङ्रस्य परोत्त । ता. टी. ! | | 
 ‡ उप्रमानविरुद्धं च प्रत्यक्तागमवधिरुद्धोत्तैवोक्तमिति न ए्यग्तम्‌ । न्या. वा. । 





~ 


४ न्यायभाप्ये 
इति । तच बादजल्ये। सप्रयोजने वितण्डा तु परौच्छते» 1 वितण्डया प्रवल. ` 

मनि वैतण्डिकः । स प्रयाजनमनुयुक्ता यदि प्रतिपद्यते, सो ऽस्य प्तःसे 
ऽस्य सिद्धान्त इति -वे्तगिडकत्वं जहाति । अथ न प्रतिपद्यते, नायं लेक्रिको 
न परोत्त्ष इत्यापद्यते । अथापि परपक्तप्रतिपेचन्नापनं प्रयोजनं ब्रवीति, रत. ^ । 
दपि तादुगेब । ये ज्ञापयति ये जानाति येन ज्ञाप्यते यच्च] प्रतिपद्यते 


द तदा बेतरिडिकत्व जहाति+ अथ न प्रतिपद्यते परपत्प्रतिषेधन्नापनं प्रयो- 
मित्येतंदस्य वाक्चमनथेकं भवति "“ बाश्चणमहश्च स्थाप्रनाहीना किन्न ` 


शण्डा तस्य यद्यभिघेयं प्रतिपद्यते सा ऽस्य पत्तः स्यापनोयेा भवतिं अयन ` 
प्रतिपद्य प्रलापमाचमनधके भवत वितरडात्वं [नवतत इति । अथ दष्ान्त 
प्रत्यत्तकियेा ऽथेः{ यच लोक्रिकपरो्तकराणां दशेनं न व्याहन्यते,ख च प्रमेयम्‌ | 
तस्य प्थग्बचनं चं तदारयाचनुमानागमे,स्मिन्त्सति स्यातामनुमानगमा 
घन च न स्याताम्‌ । तद्राश्रया च न्यायपरहृत्तिः ! दुष्रान्तविरोधेन च प्रर 


त्तिषेधा वचनीये। भवति दृष्ान्तषमाशिना च स्वप्तः साघनोयो मर्व 1. 
नास कश्च 8 स्तकत्व॒ जहाति] । बुखनभ्यपगच्छन ` 
सखाधनः परमुपालके व च दृष्टान्तेन शक्चममिघातुं काय 
† सायम्म्यात्तटुमभावेो दुष्ान्त उदाहरणम्‌ ।' तद्िपययाद्विपरीत[ {मति। 
 ब्रसत्शयमित्यनुन्नायमाने{§ ऽथः सिद्धान्तः । स च प्रमं तस्य प्रथग्बचनं , सत्सं 


पि रिरि 1 नि 11111111 प, ध 


» प्रयोजनस्य सकलक्मविदपाव्यापकत्वाक्तया 7 चतप्डायां स्वप्तष्यापरनाःभासेन प्रयोजना 

भावकोटिः परपर्तप्रतिषेधमाज्रेणापि प्रयोजनवत्ताकेटिश्चापस्यापितति संश्रयात्‌ क्रमग्राप्तान्‌ 
` इष्टान्तादीनुन्लङ्च्य वितणडापरोच्चावसर सङति ता. टौ. ¦ र 

† पच्च ्रप्यते ५।४।२्पा.।  { णएतच्च प्रत्तिप्यते ५१४२ पा.| 

8 श्रनुमानमात्रंणागममान्रेण वा गम्यस्यापि दृष्टान्ततया मन्त्रायुवेदप्रामासवददगुश्या 
मता नित्यत्ववर्दोति च सूत्रकारेणेवेपादानाद्‌ यथाश्रुताथकत्वे लक्षणासद्भतिरिति व्याचष्ट यत्रे 
त्यादि । क्च चित्कवललेाकिकानां क्व चित्कवलपरीचकाणां क्व चिल्लेाकिकानां पररीदकाणां 
चेति व्याख्येयम्‌ । ता. री-। 4 

त | तस्य च्णमभद्भवादित्वन प्रधद्रष्टव्यत्तीनां तद्रतधर्माणां च साधनकासे प्रदर्रनासंभवः 
दिति भावः। (५ 


¶ अनुपगच्छन्‌ ४।२प४ा.\ न  ** उपालमेत ४।२ प्रा. | 
 #† साध्यघाघनराधम्यादिति १ पु" पाठः! न्या. सूः श्र. ९श्रा- ९ स्‌. ३६ । ३9 
83 अभ्यपगम इदःामत्यम्भत वेति । तस्य व्यवस्या मतविशेषाह्भोकारेण इदं 





 सांस्येम्बिदं योगेष्विति । सवेतन्तरसिद्ान्तस्तािं न सिद्वान्तो ऽव्यव च्चे 
मनया ऽय सदस्भ्यपमम्‌ दयप्र व्यवस्था । न्या. दा. , 


अ. १.९ स. १ पदा्ाटशः । ४ 
सिद्धान्तमेदेषु, बादजल्पवितण्डाः प्रव्तन्ते नाता ऽन्ययेति । साधनीया्ैस्य 
-याबति -शन्दसमहे सिद्धः परिसमाप्यते, तस्य पञ्चावयवा ्रतिन्नादयःसम- 
हमपेच्यावयवा उच्यन्त । तेषु प्रमाणसमवाय आगमः;प्रतिन्ना हेतरनमानम्‌ । 
उदाहरणं प्रत्यन्नस्र† । उपनय नस्‌ पमानं§ -सवषामेकाथेसमवाये सक्रथ्ये 

प्रद ||शनंगृ नरनमिति सा ऽयं परमे।** न्याय इतिं । रतेन वादजल्य- 
वितण्डा; प्रवत्तन्ते, नाता ऽन्यथेत / तदाश्र्याःच तत्वव्यवस्था] । ते चेते 
ऽवयवाः शब्ट विशेषाः सन्त प्रमे ऽन्तभ्रूना, एवमथ प्रथगुच्यन्तदति ! तङ्क न्‌ 
प्रमाणसगरृह।ता, न प्रमाणान्तरं प्रमाणानामनुग्राहक]स्तत्वन्नानाय( कल्पते । 
तस्यादाह्रण किमिदं जन्म||| कृतकेन ¶्‌ हेत॒ना निवेत्य॑ते आहो स्विदकृतके- 
न“ । एवमविक्ताते ऽ कारणेपपत्या ऊहः प्रव्तते यदि कृतकेन हतना निव 
त्यते हेतच्छेदाद्‌ पप्चा ऽयं जन्माच्छट अथाक्रुतकेन हेतना, तते हेतच्छेद- 
स्याशक्यत्वादनुपपन्नो जन्माच्छेदः । अथाकस्मिकमतेा ऽकस्मािर्वत्यमानं न 
पननिवत्स्येतोति निवृत्तिकारणं नेपप्यते तेन जन्मानच्छेद इति । ण्लस्मि- 


हभत किनक तोतो. ५१४ ०८५५. मकि 1 


* तज्ागमः प्रतिज्ञेति न युक्तम अआगमप्य तत््वव्यवच्छेदकत्वात प्रतिन्ना- 
थस्य च प्रतिपाद्यत्वात । ागमाधिगनाधेस्य प्रतिपाव्यत्वादागमः प्रतिन्नत्ति 
न दाषः । य एवायं अआगमेनाधिगतस्तमेव परस्मा अआचष्टदत्यागमः प्रतिन्नेत्य- 
च्यते 1 एवं लिङ्गदशनमान्रे देत॒पचाराद्धेतरनमानमिति । न्या. वा. । 

+ स्मरा्विषरयस्य प्रत्यत्ततः पुनरूपदशेनाद्‌दादरणं प्रत्यत्तं यस्मात्परं नधत- 
मथ स्मर्यत स्मृत च विष्यमदाहर्णत्वेनादत्ते । तेन पवान॒भवप्रसिदुमनविधौय- 
मान प्रत्यत्तमिव प्रत्यत्तमिति । न्या. या. । 

{ उप्नव ५ ।४।२पर- पाटः 

$ कः पुनरूपमानायः । अविप्रतिपत्तिः । यथा प्रत्यत्ते न विप्रतिपव्यत एष- 
मदारस्रेपीति । न्या. वा. । 

| दनम्‌ ५।४ ॥२पृ. पाठः 

4 णक्रवाक्वभावे द्‌तरतरसप्रत्ययिताचोापेत्तित्वप्र । न्या. वा. । 

“^ परमत्वं विप्रतिपच्चपुरुषग्रतिपादकत्वम्‌ । रएकेकशः प्रमाणानि प्रवत्तानि 
न विप्रतिपन्न पुरषं प्रतिपादयन्ति वाक्यभावापन्नानि पनव्रतिपचमता$यं पर 
मड्ति 1 न्या. वा. । 

{† विश्रेषनिश्चयः पञ्चावयववाक्याघधीन इत्यथः । ॥ि 

{# प्रमाणयुक्तत्वायुक्तत्वसंभावक्तः । 98 कच्प्यते ९ पु. पाठः| 

|| निकायविशिष्ाभिस्पवाभि शरोरन्द्रियव्द्विबेदनाभिरभिसंबन्धो जन्य 


ह 41 कछतन ५।४।२1३ पाठः। 
 +## श्रद्राकस्मिक्रमिति ५।४।२। ३ श्रधिक्र; प्राठः । 





न्यायभाष्ये । 


(॥ ०५, ठि 7 9 न क~ ९ रि स म = 
स्तकंविषये कर्मनिमित्तं जन्मेति प्रमाणानि प्रवर्तमानानि केणानगृच्यन्ते तत्व. 
चनविषयस्य विभागत्तत्वन्नानाय कल्पते लक इति । से ऽयमित्यम्भतस्तक; 
प्रमाणसहिता वादे साधनयोपालम्भाय चाधेस्य भवतौत्येवमथे प्रथगुच्यते 
्मेयान्तग्ेतो ऽपौति । निरयीयस्तत्वन्नानं प्रमाणानां फल तदवसाने वादः । 
तस्य पालनाथे जल्यवितरडे । तवेतो तकैनियैये लाकयाचां वहत इति । सा 
ऽयं नियेयः प्रनेयान्तभ्रैत रवम प्रयग इति । बादः खल्‌ नानाप्रव. 
तुकः प्रत्यधिकरणसाधने $न्यतराचिकरणनिगोयावसाने वाक्यमहः 

 एथगुद्िष् उपलच्नणाधैम्‌ । उपलःसितेन न्यवहारस्तत्वन्नानाय भवतीति । 

तद्विशेष] जल्पवितण्डे तत््वाच्यवसायसंरत्त गाथमित्युक्तस्‌ । नियहस्यानेभ्य- 
 परधगुद्िष्ा हेत्वाभासा" बादे चेदनोया भव्यन्तोति| जन्पवितणग्डयेप्तु 
 _ 9 यद्व मिन्द्रियापातज्ञन्म प्रत्य्त्नानमपि तत्त्वन्तानमिति निशेयः स्याद. 
तह । प्राणानामिति । अनेन पञ्चावयववाक्यम्‌पलतयति । तच सतकाणां 
` प्रमाणानां समवायात्‌ । परमायेतस्तु तकवे कस्तत््व निश्चये विनिणेय दूति 

-्रत्यक्तोदोनामपि तकपषरायानां निणेयफलत्वमिति । ता. स. ।, 

1 अरधिक्रियतद्रत्यधिकरणं साध्यम । तदधिश्नत्य साधनप्रटत्तः 1 उभाभ्यां 
 वादिप्रतिवादिभ्यां स्वस्वघ्ाध्ये साधनं वक्तव्यम्‌ । अन्यतरस्मिन्‌ साध्ये नियः । 
वादे हि ताव्‌ घरति याबदन्यतरस्मित्‌ निणेये। न जालः तत्त्वब्मृत्स्वोके,दिनाकेदे. ` 
ऽधिारात्‌ । जले त्‌ पुरुषरशाक्तपरोत्तालक्रोऽप्रतिभादिनापि पराजयोापपत्तनावश्यं 
 तत्वनिणेयः । तस्मादन्यतसनणेयावसानत्वन जल्पादुदा वादस्येति । ता. रो. 
|, ‡ विशेषो, द्गाधिक्मङ्दानिर्व । छलं तिनियरदहस्यानप्रयोगाद धिका 
जल्यः । स प्रतिपत्तस्यापनादौनस्त्‌ वितण्डा , विप्रयभेदाच्च मेदः । शिष्यादि- 
विषये वादः शिष्यमाणविध्रये जल्पवितण्डे इति । न्या. वा. । 

५: - $. समिति. ५।४।२।३ नास्ति 

| एथगुपदिष्टानामपि संश्याटीनां वादे ऽचोादनीयत्वाद्‌ वादे चेादनीयानामप्पि न्धना. 


# 


। ठीन [| १ # क { । १ । +, १ £&\ न 
दना एथगनुपदश्ाद्‌ यथान्रुतं भाष्यं दरुषयित्ला विद्याप्रस्यानभेदन्ना पनार्थत्यात्य्‌ धगुण्देप्र इति 


वातिकम्‌ । निगहस्यानान्तमेतत्वेनैव तचिषूपणे ्रस्यानभेद षभवाददिदमप्यदुक्तमित्य्वा शयं 
त्‌ रेत्वाभासानां न नियरहप्यानत्वं तथा सति सवे हेत्वाभाससत्वात्‌ सर्ेस्येव 
 निश्रौतत्वापत्तः 1 तस्माद्‌ देत्वाभासप्रयोगा नियरस्थानं तद्विभाजकसनन्र्यदेत्वा- 
भासपदं च तत््रयोगपरं त्र च प्रयोगस्य न लक्तणमपेत्तणौ यमपि तु देत्वाभासा- 
नामत्यत उक्तं देत्वाभासाश्व यथोक्ता दूति न च देत्वाभातस्याधच्छेदकप्रवेशादेव 
एङ्निरूपणपेक्तेति वाच्यम्‌ । तथा सति प्रमाणतंक्ापालम्भ दूति वादाद्षच्छे- 
दकममाादेरपि  एथङ्निरूपणापत्तेसिति युक्तम॒त्पश्याम इति विश्वनायपश्चानना; । 
 गोःसू.ष्‌. | ण | वि क 


अ. १ अआ ५स. र तत्वन्ञानफलक्रम. । © 


( निगरहस्यानानोति । इलजातिनिग्रहस्यानानां प्रथगुपदे ण उपलक्तणाधे इति 
उपलत्तितानां स्ववच्यपरिवजेनं दलजाति ) नियहस्थानानां परवाक्ये पय्य- | 
नयोगः । जातेश्व परेशं प्रयुज्यमानायाः सुलभः समाधि; स्वयं च सुकरः 
प्रयोग+ इति । सेयमान्वीत्तिकौ प्रमाणादिभिः पदायर्विभज्यमाना । 
प्रदोपः सवेबिव्यानाम्‌पायः सवैकमेणाम ! 
आश्रयः सनधमाणां विद्याटशे प्रकोत्िता ॥ 
तदिदं तत््वन्ञानं निःश्रेयसायिगमाथे यथाविद्यं वेदितव्य । इह 
त्वच्यात्मविद्यायामात्मादितत््वन्नानं निःप्रयसायिगमे ऽपवमगेप्रा्रिः 
6 तत्खल्‌ निः श्रेयसं किं तत्त्वक्ञानानन्तरमेव भवति । नेत्यच्यते । 
गिं तहि तत््वन्ञानात ! 
 दुःखजन्मग्रवृत्तिदाषमिथ्यान्नानानामत्तरोतत्तरापाये 
तद्‌ नमन्तरा|नावादयपवगः ॥ २॥ 
तचात्माद्यपवगेपवुयंन्त प्रमेये मिण्ण्निसंनमप्रकोरमम वततत 1 


आत्मनि ताव चास्तोति{{ ऋन्द्रतयन्यात्सेति . दःखे सखमिति अरित्ये 
नित्यमिति अचण णमिति ,खभयेनभयमिति ,जुगुपरसिते ऽभिमतमिति 
दातव्ये प्रतहातव्यमिति, प्रवृत्ता नास्ति कमे नास्ति कम्मे फलमिति देपेष 


नायं देषनिमित्तः संसार्‌ , इलति प्रित्यभावे नास्ति जन्तज्जौना वा सत्व 





 () रर्ताच्छहमध्यस्यः पाठः ४।२ पुस्तकयानास्ति । 
पर्ण जातो प्रयक्ताया प्रारिनिकास ब्रवीति जातिश्नेन प्रयक्तति त एनं 
पयनयन्जोग्त कथ जातः कतमा जातिर्ता जात्यभिन्नः शक्रोति वक्तमेव जातिरियं 
च जातिर्सति। एव चं सकर: प्रयागः स्ववाक्यं पारवजनं चेत्यभयर्मचरुद्धम । न्धा. वा. । 

† परोचितेति जयन्तदत्तिधूतः पाठः । = { यथाविधम्‌ २।३ पाठः । 

§ अपयेच्य तत्त्वनिशणेयायेगाच्र चानिणींतप्रयोजनसम्बन्धानां लक्तणपसेत्तया- 
रवकाशः न च प्रयेजनसम्बन्धनिखेयः परोक्ता विनेति तत्परसेत्ताधं द्वितय सचम्‌ । 
तला. री. । 

| श्रपायाद्धिति ५।३ प्राठः। | 4 श्रपवगान्ते । ५।३ प्राठः । 
%*` प्रयतते ५ पाठः । ` | ` {† श्रात्मनि नास्तोति ४1.३3 पाः। 
†‡; सदषतेः प्रमाणमगम्यत्व सारूप्यं क्रियागणव्यपटेशस्तद्रहितता च विशेषः । 
भरतश्च विररषापरहात्सारूप्यग्रहाच्च विष्यः । श्रात्मानात्मनोः अह्ङ्ारविषयत्वं सारूप्यमि 


च्छुदाधसनाधागस्ता र चिश्रषः न्या. बा. । 


> न्यायभाप्ये ¦ 


श्रत्मा बा यः प्रेयात्परेव्य च भवेदिति अनिनित्त जन्मानिमित्तो जन्मी 
परम इत्यादिमान प्रेत्यभावे , ऽनन्तश्चेति १) नेमित्तिकः सन्नकर्मनिमित्त; प्रेत्य. 
भाव इति देहेन्द्रियबुट्धिवेदनाप न्तानेच्छैदप्रतिसन्धानाभ्यां निरात्मकः प्र 
त्यभाव इति अपवगे भोप्मः * खल्वयं स्वकाय्यापरम- + सवविप्रयोगे ऽप- 
बगे बह† भद्रकं लप्यतङइति , कथं बुद्धिमान्त्सवेसुखच्छेदमचेलन्यमम्‌ म- 
पवगे रेचयेदिति 1. रतस्मान्मिथ्या चानादनुकूलेषु रागः प्रतिकूलेषु देषः, 
रागद्रेषायिकाराच्चासत्येष्यमायानेाभादये दोषा मनत । द्रषेः प्रयुक्तः शरे. 
रेण प्रवत्तेमानेा हिंसास्तेयप्रतिषिद्ुमेनान्याचरतिं वाचा ऽ चृतपर्षसच-. 
` नाऽसम्बट्धानि,। मनसा परदराहं परदरव्याभोए॒सां नास्तिक्यं चेति । "सण 
पापान्मिकरा प्रढृततिरघम्माय । अथ शभा शरीरे दानं परिषाणं परिचरणं 


[० 


व । बाचा खत्यं हितं प्रियं स्वाध्यायं चेति । मनसा दयामस्यृहां 


1 





च क, 1 


श्ह्ञचेति । सेयं धम्माय । अञ प्रइत्तिखाधने माधी प्रततिश्ब्देनेक्तौ । 
`यथा उन्नसाघलुः प्राणाः अन्नं वे प्राणिनः प्राणा इति । सेयं प्रवृत्तिः कृत्सितस्या- 
भिप्जितस्य च जन्मनः कारणस (जन्म पुनः शरोरेन्द्रियनुदधीनां निका्याब- 
शिष्टः प्रादुभावः तस्मिन्सति दुःखं तत्य परपलवेद नीय बाचना पीडा 
ताप इति । तद्म. मिथ्यान्नानादये दुःखान्ता( घम्मेष्घर विच्छेदेनैव प्रगत 
मानाः संसार|| इति । यदा त॒ तत््व्ानान्मिथ्यान्चानमपेति तदा मिथ्ान्ना- 
नापाय देषा अपयन्ति दोषापाये प्रवत्तिरपैतिषृप्रवत्यपाये जन्माधेति^लन्मा- 
णये दुःखमपेति दुःखापाये च आत्यन्तिक ऽप) निःश्रेयसमिति †-तत्व- 
चानं तु खलु मिथ्यान्नानविपमेयेण व्याख्यातम्‌ ग आत्मनि ताबदस्तीति 
अनात्मन्यनात्मेति रवं दुःखे नित्ये चे सभये लगुएसिते हातव्ये च यथा 
बिषधं वेदितव्यम्‌ । प्रडत्तो अस्ति कम्मास्ति कम्मेफलमिति । -------------- न कमास्त पम्मफलमिति । देहु दोष दोष 








# स खल्वयमित्ति ५३ पराठः। † बहुं चमद्रमिति ५। ४।२ पाठः! 
 { श्रसूमिति २। ३ नास्ति' _ 6 
, _§ स॒ज्रकारोक्तक्रमाद्विपरौलक्रमाभिधानं भाष्यत) दुःखादौोनां मिथ्यान्तानप- 
वेकत्वेन मिथ्याज्ञानस्य दुःखादि पवेकत्वनानादित्वं दशेयित॒म्‌ । ता. टी. 1 ते 
` ॥ दुःखादीनां कायकारणभावः संसारः स चानादिः । न्या.वा.। 
 ¶ धमेधनौ जन्मसाधनत्वात्‌ परदन्िपदेन गायो न क्रिया तस्याः ्णिकत्वात्‌। 


न्या. वो. ¦ 


अ. १अआ. ९ स्‌. २ प्रमासविभागः । ६ 
नित्त ऽयं संखारः) इति प्रेत्यभावे  खल्ठस्ति जन्त्‌ज्जे।वः सत्वः ना ४ 
यः प्रेत्य भवेदिति निमित्तवज्जन्म निमित्तवान्‌ जन्मापरम इत्यनादिः प्रेत्य 
भावो ऽपवगेन्त इति नैमित्तिकः सम्परेत्यभावः प्रवृत्तिनिमित्त इतिं सात्मकः 
खन्‌ देहेन्द्रियबहुबेदनाखन्तानेच्छेदप्रलिखन्धानाभ्यां प्रब्तेतइति अधवर 
शान्तः खल्वयं खवेविप्रयोगः सुवापरमा ऽपवणेः बहू च कृच्छं चोरं पापवरं 
त्वप्यतइति कथं बुद्धमान्सवेदुः खेच्छेदं सवेदुःखासं विष्ट मपवे न रोचये. 
दलि । तद्यथा मचुविषसंग्रक्तान्नमनादेयन्िति एवं सखं दुःखानघ]क्त{मना- 
देमितिं । 

-विविधा चास्य शास्त्रस्य ्रृत्तिरुद्रेय लच्णं परोक्ता चेति । तच नाम. 
` धेयेन प्रदाथेमाचस्याभिधानमुद्रे शः त्वदस्य तत्वव्यवच्छेदका--धम्मा 
लच्तयासु । लच्ितस्य य॑यालच्तशमपपव्यते न वेति प्रमायेरवधारणं पसेच्चा ॥ 
ततराट्ष््य प्रविभक्तस्य लत्तणमुच्यते यथा प्रमाणानां प्रमेयस्य च । उद्िष्स्य 


लच्ितस्य च विभागवचनं यथा दलस्य वचनविघाता ऽ{पपत्या छलं 


[ ऋ 


तचिविधभ्भिति । अथेद्िष्स्य विभागवचनमुषु ॥ 





® संविवपरवर्गम्‌ धप्राटः।  † दुःखाक्तमिति १९ पाठः, 
| ‡ अनुषङ्गो ऽिनाभावः यज्रैकं तत्रेतरदिति। समाननिमित्तता वा उनुषड्कः । 
यान्येव सुखसाधनानि तान्येव दुःखसाधनानि । समानाधाप्ता वा ५नुषङ्कः य 
` खं तच्र दुःखमिति । समानेपरलभ्यता वा उनुषङ्ुः येन सुखम्‌ पलभ्यते तेन दूःख- 
मपोति । न्याः वा. । 
| इ श्र्विकल्यापपत्या ५।४।२। ३ पाहः || न्या म-श्र- ९ग्रा. रम ५९ 
| ¶ विभागस्याष्युच्धेश्चरवान्तभावान्निविधा चास्य शाश्ठस्य प्रदृत्तिरित्यनेन न विसघ; । 
विभागे ऽपि पदा येमाच्राभिधानेनेव्देश्लकच्तणसत््वात्‌ । विभागकरणं च प्रमाणान्तरसत्वश्चङ्कानि- 
दत्तये । लक्तेनेतरव्यादत्तध्मवेाधने ऽपि प्रमाणान्तसभावबेाधनस्याश्रक्वत्वात्‌ । न्या. ला, \ 
स्यादेतत्‌ । विभागपर्मेतत्सज्मिति वच्यति । न च विभागे न्यनाधिकपंस्याव्यव- 
च्छेदाथे एकं किं चिदुपसय्रारकमन्तरेण । न च प्रमाणत्वादन्यत्तदुपसंग्रादकं न 
चेदमल्तितमुपसश्ाति । न चेतत्स रमस्य लक्तणपरं विभागपरत्वादिति शङ्ानि- 
रकरणपरं भाष्यमचेदिस्येति । तस्याः । यद्छपि विभागपरमेतत्सत्न तथापि 
प्रमाणपदसमभिव्याहत सत्सामथ्यात्ममाणत्वमपि लक्यतीति । तथा हि प्रमी. 
यते ऽनेनेत्यस्य बाज्यस्याये प्रमाणपद प्रयोगः । प्रमा च स्प्रतेरन्यां ऽघाव्यभिचासे 
स्वतन्नञः परिच्छेदः । तस्माद्विभागपरादपि सुत्ात्‌ प्रतीयमानं प्रमाणसामान्यलचत- 
णमपेत्तितं एरीरतमिति प्रमाणत्वपर्दरीताना प्रत्यक्ादीनां युक्ते विभागः! ता. टी, ! 
+ त हः ५ 


१७ न्यायभाष्ये 


मरत्यज्ञानुमानापमानशब्दाः प्रमाणानि ॥ ३ ॥ 

 अरचस्याक्तस्य प्रतिविषयं दत्तिः प्रत्यच्चं ब्तिस्तु सच्निकपौ च्तान वा । 

यदा सच्निकपेस्तदा ञानं प्रमति; यदा ज्ञानं तदा हानेपादानेपेचवाबुटुयः 
फलम्‌ । अनुमानं मितेन लिङ्गं नाधैस्य पस्चान्मानमनुमानस्‌( । उपमान| 
सामोप्यन्नानं यथा नोरेवं गवय इति । सामीप्यं त॒ सामान्ययोग: । शब्दः 
शव्द्यते ऽनेनाथे इत्यभिधीयते प्यते ऽपलन्धिखायन नि प्रमाणानौति समा- 
ख्यानिवेचनसामथ्येदरोटुव्य्‌ प्रमीयते ऽनेनेति  करणाथाभिधानेा हि प्रमा. 
'णशब्दस्तरदिशेषसमाख्याया अपि तयेव व्याख्यानम्‌ । ङ्गं पनः प्रमाणानि अमे. 
यमभिसप्रबन्ते अथ ग्रसेयं व्यवतिष्ुन्त*“इति । उभयथा दशनम्‌ । अस्त्यात्मे- 
त्यप्रोपदे शात्प्रतीयते । तत्रानुमानमिच्छाद्वेषप्रयल्नसुखटुः खन्ञानान्यात्मने लि- 
इ {{ मिति प्रत्यन्तं युभ्जानस्य येगखमाधिजमात्ममनसः संयेगविशेषादात्मा 
प्रत्यत्त इति । अग्निराप्रोपदेश त्परतोयते चाग्निरिति प्रत्यासौदता घमदशे- 





र ४ १ 
* प्रतिगतमच्तं प्रत्यत्तमिति प्रादिसमासः । भाष्य त॒ फलिताथेकथनपरम । 
श्न्यधा ऽव्ययोभावसमासाश्रयरो ऽत्तस्येत्ि पषटठग्रवणानुपपत्तः। न्या. बा. इदं च 
व्य॒त्यत्तिनिमित्तमादम्‌ । प्रदत्तिनिमित्तत्वे हीन्द्रियगतेषु गणसामान्यादिष व्यभि. 
चारः । अयेसात्तात्कारि्नानजनकात्वं तु प्रष्टत्तिनिमित्तम्‌ । सा. टी. + ठत्तिव्यापारः । 

¶ संनिकषेस्य व्यापारत्वे प्रमितिः फलं ज्ञानस्य व्यापारत्वं हछानादिषुद्धयः प्रलमिति 
धिवेकः । उप्ादानघुद्धिरित्यस्यापादानि्यियी घुद्धिरिति नार्थः । उप्रादेयमिदं सलिल- 
मिति बद्धिर्नागत्तफदानविशिष्टं सलिलमालम्बमाना न सातात्कारवली सलि- 
लमान्रसात्तत्कारसतु स्यात्‌ न च तन्मात्रस्य फलमपि त॒पादेयता सा च पत्ता 
नागतत्वरात्तस्मादु पादीयते ऽनेनेत्युपादानमपादानं चासतः सद्वश्चेत्य॒पाव्यनवबद्धिः 
श्रादावासचिते तेये तन्जातीये दष्ट्चरथिपासोपमनदेतुभावस्य स्मतिलोजसंस्कारोद्रोघेन 
स्मरणे 1 लिङ्कपसामश्चं रुव सा्त्कारफलम्‌ ५ तस्योपादानकारणत्वात्‌ । 


 त॒तया यतुमानुखेनोपादानजु्िरित्यच्यते 1 वं हानजु्यादिकमपि बोध्यम्‌ । ता. टी. 
„ लिद्धिन इति ५।४।२।३ पाठः, | । $ १०“ 
 , „ & श्न्नग्रत इत्यध्याहारः ॥ तेनानुमितिकारणीभ्रतलिङ्कयराम शर भिधानास्य प्रमाणता. 
पदाति 1 श्रन्ुमित्यभिधाने तु प्रमाणता नोपपद्येत । हानादिबुद्धिकारणत्वादनुमितेरेव प्रमाण 
तेति ब्रयाश्रुतम्नेव वा भाष्यं व्याख्येयम्‌ १ न्या. वा. + ` [र 
` ॥ उप्रमानम्‌ उप्रमानम्‌ ४१।२। ३ पाठः १ 
4 प्रतिप्रमेयमिति५।४५।२1३ प्राठः + ह. #= = 
^“ .एकेकसूिन्‌ प्रमेये बद्रुनः प्रमाणानां व्यापार एकेकस्यैव वेत्यर्थः । 
{1 त्यास प्रः ९.१ १०॥ ॥ 


प. १यशप्राः १. ४ प्रमायविभामः । ९०. 


नेनानमोयते प्रत्यासच्रन च. प्रत्यत्तत उप्रलभ्यते । व्यवस्थया प्रनरग्न्िवियः 
ज॒ हयात्स्वगेकाम इति । लेककिकस्य स्वगे *न लिङ्कटशेनं न प्रत्यत्तम् । स्ना 
नयित शब्दे श्रयमाये शब्दहेतारनमानम । तच न प्रत्यत्तं नागमः । पायो 
प्रत्यच्तत उपलभ्यमाने नानमानं नागम इलि! सा चेयं प्रमितिः प्रत्यर्चपरा 
जिन्नासितमथेमप्रोपदे णात्प्रतिपद्यमाने लिह्ुदशनेनापि वुमत्सते लिङ्खद- 
शेनानुमितं च प्रत्यत्तते,. दि दच्वते प्रत्यच्चत उपलब्धे ऽथे जिन्नासा निवत्ते । 
पवोक्तमुदाहर्णम । अग्निरिति प्रमातुः प्रमातव्ये ऽय प्रमाणानां सम्भवा 
ऽभिसंप्रवः असम्भवा व्यवस्येत । 
इति विसुचोभाष्यस्‌ । 
र्य विभक्तानां लचद्तणमितिं ।: 
इन्द्रियाथंसच्िकषात्पन्नं जाचमव्यपदेश्यमव्यभिचारि 
न्यवरसायात्सव्छ भ्रत्यत्तसय ॥\ ६ 
इन्द्रियस्याथन खचिकषोदटुत्यद्यते यज्‌ ज्ञानं {तत प्रत्यघ्तम ! न तह 


दानो भवति, आत्मा[म्रनसा संयज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियमयंनेति । 
नेदं कारणाबधारणमेतावत्प्रत्यत्ते कास्णमिति किं त॒ विशिषकारणवचन्‌ः 


निनि व्काताणनजानन) 





# न लिङ्कदशैनप्रत्य्तमिति ४। ३ पाटः । 
†' सङ्करो ऽभिखंसवः श्रसङ्कुरे व्यवस्यति ५.।४।२।-३. पाटः 
{ अन्नः च यतत इत्यध्याहूुत्य यत्तदानिंत्याभिसम्बन्धात्तत्मत्यत्तमिति प्रमाया- 
घाचिःप्रत्यच्तपदं याजनीयम्‌ । वा. ता. री, | मचाः समानासमानजाती यविशेषक- 
त्वम्‌ ॥ न्या" वा. समानज्ातौयमनमानादि अषमानजातीयं प्रत्यत्ताभासप्रमेयादिः 
वा वरशेषञत्वं' विशेषस्तद.स्य सूत्रस्य प्रयोजनम्‌ । यः खल्‌ कतर्चिद्‌ व्यामेाहा- 
मानासमानजातोयव्याडत्तं तद्रपं न शक्षिति यररीतं सा. ऽनेन लक्तन बाध्यत 
एवलत्तणकरं प्रत्यत्तमिति । तस्मात्‌ सामान्यतः. सिदुविविक्तपरत्यत्तमाजानवादेन 
ल्तणविधानपस्मिदं सुरम्‌ 1 इतस्त्वत्रगतलक्षणस्ततैव विविच्य प्रत्यत्तत् णहा 


तौति समानासमानजातीयव्यवच्छेद मृचा उक्त दति । ता- टी. ! सचिकर्यः. पुनः 


भादा भिद्यते संयोगः संयुक्तसमवायः संयुक्तखमवेतसमवायः समवायः समवेतसमवायः विशेषण 
` विशेष्यभावश्चेति ॥ द्रवयप्रत्यक्ते संयोगः. दरव्यगतरूपादि प्रत्यत सयुक्तसमघ्रायः । कपादिगतसा 
मान्यप्रत्यच्च सथुक्तसमतेतसमवायः । शराव परत्य्े समवायः ।, तद्गतखामान्यप्रतयक्ते समेन सम. 
लाय; । समतरावामावयोविंेषणतिशरेष्यभावः । 


१२ ` न्यायमाघ्य । | 
 . #* । यत्प्रत्यक्न्नानस्य बििष्टकारणं तदुच्यते यतत सम्रानमनुमानादिनना. 
। . ङि ष 4 ८८, 1 
4 न ताचत्ततरहात । मनसस्तद्छ॑न्दरियेख संयेगे वक्तव्यः । भिद्यमानस्य 


1 ॥ उलि । य न 
१ त्यद्च्ञामय नपगद्यः त । यादं लं नमय 


9 = € € . त्य घ्ना ह्रः त + स ९. ~ ९ 
| ष्टा स्तंरधषम्प्रत्ययः अथयद्ग्प्रत्ययाच्च व्यवहारः । तचटमिन्द्रि याधम [सचकश- 

* कार्णावधारणं कार्णान्तरव्यवच्छेदः । विश्िष्टकारणमसाधारणकरारणम । ्रात्ममनः- 
संयोगस्य ज्ञानमान्नं रति कारणत्वाल्लच्तयो ऽप्रवेश्च ईति भावः । इन्द्रियम नःसंयेागस्य चेन्द्रियार्ध- 
सन्रिकषेकथधनेनेवोक्तत्वान्मानसे मुखादिसाक्तात्कार ईन्दिग्रार्घसच्िकषसत््वे ऽपी! नरपमनःसननिकष्टा. 
भावेनाव्यापरकत्वाहा ऽनुक्तिः । अरतख्व विषयप्रकाग्रसंयेागस्य विपयगतानं र्पमहत्वानेकटूष्य- ` 
त्वानामनु क्तिः । तेषामव्याप्रकत्वात्‌ । संस्कारस्य चासाधारणत्वाभावान्‌ । 

† समानत्वं चात्ममनःसवेगेन । रुपत्नानं रसन्तान मिलि विषयेणाभिलाप्रयन्मनसा ऽभि. 
पाभावात्‌ । श्रतीन्दरियक्त्तित्वाहा विषयादृन्नित्वादा मनादङ्त्तत्वाद्ा न्या. चा. । ननु इन्द्रिणा- 
यंसन्चिकक्षः प्रत्यत्ते न कार्णं चन्तु-पराज्वारप्राप्यकारित्वात्‌ । तयेरप्राप्यक्रारित्यं च सान्तरग्रहणात्‌ 
एयुतरग्रहणाच्च । न हि गालकेन विषयसंयोगः सम्भवति । वनादीन एथुतरागामप्युपलम्भाच 

च ताठर्त्यारमाण्तौनाल्पपरिमाखकस्य चकच्तुपः संयागः सम्भवति इति चेच , सान्तरयद्टणादित्यस्य 
देताः सगध्याव्यत्तिरेकात्‌ । संयेगमाच्रेण एथुतरस्यापि ग्रहो पपत चक्षपेा द्यमाणसमानपरि. 
मायकल्तस्य प्रत्यक्ते ऽनपेचणोयत्वात्‌ । चकतुः प्राप्यकार इन्द्रियत्वाद्‌ चाणादिर्वादत्यनुमानात्मा- 
प्यकारित्त्रसिद्धिः । घ्राणाटा्पि विप्रतिपरैा त॒ इन्द्रियं प्राप्यकरारि करगात्वाद्धास्यादिघदिति सा- 
= ५ ९ न र न 
धनीयम्‌ । करणसापरे ऽप्राप्यकारित्वं दस्तु तथा खाति सवत्र कार्यात्यत्तिप्रसज्जनेनः वहनीयः । 
श्रन्र वातिके तात्पर्यटीकायां च विस्तरः | मज इन्दरियाथेसन्निकपेत्‌ सुखदुःखे अपि भव 
श र भि | [र 
तस्तद्व्यदासाधेमादह ज्ञानमिति न्या. वा. । 


‡ इच द्वयो प्त्यत्तजातिरविकल्पिका सविकल्पिका चेतति । तज्ाम णौ न्द्र 
याथेसच्निकौत्यचं ज्ञानमव्यभिचासेति लक्तरेन सण्डोतापि न स्वश्ब्देनापात्ता ` 
तन्न विप्रतिपत्तेप्तच्ाविकल्पिकायाः पदमव्यपदे्यमिति सवि क्रल्पिकाया श्च व्यव- 
सायात्मकमिति । तत्र व्यपदेशे विशेषणमुपलक्तणं वा नामज्ञात्यादि तत्के 
व्यपदेश्यं विशेष्यमिति यावत्‌ । सपे हि सविकलययं विशेषणविशेष्यभाषेन बस्तुष 
प्वतते । अतिव्यमानं व्यपदेश्यं यस्मिस्तदव्यपदेश्यम्‌ । जात्याष्दस्वरूपावगाहि 
न तु जात्यादीनां मियो विशेषरयविशेष्यभावावमारीति यावत्‌ । तत्र नामरहितम- 
विकल्पकं नास्तोति ये विप्रतिपद्यन्ते तन्मतमपाचको पैरपन्यस्यति यावद वे 
इत्याद । ता. टी. अथो हि सवदा सवधा रदत नाम्रधेयेनान्विता नास्तिस ऽयी ` 
 यःकदा चिन्नामधेयेन वियुज्यते तदनेन नामधेयतादात्म्यमथेोनाम्‌ ! अन्न ेतुमाद 
` तेरयेम्रत्यय इति । अधे हि प्रतीयमाना  नामधेयेरूपेतास्तत्सामानाधिकरण्यना- 

` वगम्यन्ते गेरित्य् ऽश्व इत्यघे इति । न चोपायतया सामानाधिकरस्णयं घटति न 
हि चज्ुरादिसामानाधिक्रण्यं रूपाः नुभवति नापि ज्ञायमान उपाय उपेयसा- 
मानाधकरण्यमनुभवति न हि भवति ध्मा ऽयं बन्दिरिति । अपि चाशब्दापा- 
ये ऽन्‌मेयादा-न शद्ध सम्मेदेनाधिगमा भक्दस्ति त॒ तस्मात्ते: शब्दः सह समाना- 








अ. १ आ. ५ स्‌. ४ ्रत्यच्चलच्तणस्‌ । | ५३ 
ट॒त्यन्नमधेज्ञानं, रूपमिति बा-~र्स .इत्येवं वा भवति षूपरसशब्दास्व विषय- 
नामयेयस । तेन व्यपदिश्यते कनं षपमिति जानीते रस इति जानोते,ना- 
भरधेयशब्टन व्यप्दटश्यमान सच शान्द प्रसज्यत, अत ओह । अव्यपरे श्यः 
मिति ।.प्रदिदमनुपयुक्तं शब्दाधसम्बन्धे ऽथेन्नानं तन्नामधेयशब्देन व्यपदि- 


11 9 | 


धिकस्णस्याथेस्य प्रत्ययो ऽता नामधघेयात्माना ऽयाः । किञ्च गवाटदिष उत्तादिष 
च शब्दापकषं अधेप्रत्ययापकषोात्तदत्कषं त्वथेप्रत्ययोात्कषोत्यमत्ययस्य च प्रत्येतव्या- 
त्वषाधौनात्कप्रत्वाच्रामघेयेोत्कपणाथात्कषा ऽस्य ताटरात्म्यं कथ्यत । तदिदं 
समः प्रयोजनं सम्प्रत्यय त्ति । अधेसम्प्रत्ययाच्च व्यवदारः । ततश्चा छिस वादात्म- 
माण सन्नामघेयतादाल्म्यं साधयत्य्ानामित्ययेः । तथा चाचानां नामघेयात्म्त- 
त्वात्तद्गाचस्माजाचनमपि नामनेाचरमित्ययेवचामधेयेन व्यपशटश्यमानं शाब्दं 
प्रसज्यत इति । न शब्दप्रमाणकतया शाब्दमपि तु शब्दे जातं शाब्दं शब्दश्चास्य 
विषयत्वेन जनकता ऽेतादात्म्यात्‌ । तथा च नाविकल्पं शब्दरहितमस्तीति तात्- 
याघेः । तदस्य निराकरणमव्यपदेश्यमिति । यदिदमनुपय्ते शब्दाय सम्बन्धे ऽधै- 
स्तानं तच्रामधेयेन न व्यपदिश्यते । अयमभिसन्धिः । सामानाधिकरण्येन शब्टा- 
त्मकत्व रूपादोनामभिधौयमान शब्दब्रदयात्मकत्यं वाच्ेत श्रयमाणोरित्या- 
दिप्रदमेद्यात्मकत्वं बा । न तावदाद्यः कल्पः । न खल्वस्मदादिषघमस्तदशंनप- 
यातिङ्त्तन शब्टन्रदणा रूपादीनामस्ति सामायिकरण्यप्रतीतिलाकरिकानां प्रयमा- 
शशब्टसामाना'धकरण्येन त तादात्म्यप्रसाधने ऽनपयक्तशब्य सम्बन्धस्य बालम- 
काद; रूपादिन्नानेष नास्ति शरधमाणशब्दगन्धा $पि प्रागेव त तत्सामानािकर- 
रयन । न तु तेषामपि प्राभवौयशब्टभावनाऽनगमेन तत्सामानाश्िक्रस्ण्यमिति 
साप्रतम्‌ । न खल् रूपाव्यात्मनः शब्दस्य रूपादिवेशव्यनावेशव्यं सम्भवति ॥ 
युगपदु सव्यावशषव्यरूपावरुटरधमयेोगेन भेदप्रसङ्ात्‌ । वेशव्ये त॒ व्यत्पच्नजदव्यत्प- 
चरो ऽपि शब्दव्यबदरेत । न त॒ सम्बन्धग्रदणमपे्तेत ! न च तादात्म्यादन्यद्राच- 
कत्व शब्दाना यज सम्बन्धय्दापत्ता भवेत्त । न च तादात्म्य पि कल्पितमटानां 
वाच्यवाचकभावः तचा सति न सामानाक्रस्ण्यं स्यात । न सस्ति सम्भवो 
 मेदकल्यना च सामानाघकरण्यप्रथा चेति । तस्मादव्यत्यचानामस्ति शब्दरटतं 

रूपादिषु निविक्रल्यक प्रत्यत्तमिति 1 न केवलमव्यत्पचानां व्यत्यचानामप्यस्ती 
त्याह । णीते ऽपि च शब्दाथेषम्बन्धे इति । अरस्यायेस्य साक्तादिमद्पस्यायं 
चनाराद्ाकारा नामधेरयामति सम्बन्धग्ररणस्वरूपम्‌ । न त्वयं पिण्डा डत्यशष्ट 
दति प्रत्ययः} तस्मादु्रयेपेव शब्दायेयाः सम्बन्धयदात्तन्मलत्वाच्च शब्दासव्य- 
वारस्य न शब्टपुरःसरमपि ज्ञानं सामानाधिकरण्यमात्मने ऽधेस्याघगमयति । 


१४ न्यायमभाष्ये । 

श्यते । गृहते ऽपि च शब्दाथेखंबन्धे ऽस्याधैस्यायं शब्दे। नामधेयमिति । 
यद्‌ा। त्‌ स ऽथा गृह्यते तदा तत्यवैस्मादथैन्तानं विशिष्यते तदथविन्नानं 
तादूगेव भवति न न चा पप्रतौयमानेन व्यवहारः; तस्या ज्ञेयस्याथैस्य 
संन्नाशब्दनेतिकरणयुक्तेन निद्िश्यते र्पमिति र्म रख इति -जञात्रमिति? 
तदेबमथेन्नानकाले; ख न समाख्याशब्दा व्याप्रियते, 
यते तस्मादशाब्दमधैन्नान मिन्द्रियाथेसचिकषं 
भोमेनेष्मणा सं्ष्ाः स्प न्दमाना दर॑स्यस्य चक्तषा सन्निकृष्यन्ते तचन्दुया. 
थेसत्निकषादुदकमिति ज्ञानमत्यद्यते । तच्च प्रत्यच्चं प्रज्यतदंत्यत प्राह । 
शरव्यमिचासेति। यदतरस्मिस्तदिति तद्भाभिचारि यत्त तस्मिस्तदिति तटव्यसि- 

















यत्तु शब्दानु पायेपि ज्ञाने शब्दः पव सम्भवति तद्र दोतसङ्कतस्य प्रथममिन्रि 
याथेषच्निकपोदालोचनेन शब्दसंसगरदितनालाचित ऽथेमाजे तस्यास्य शब्दम. 
देन सम्बन्धाच्छब्दविषयः संस्कारः प्रते ष्यते । स प्रवहः शब्दस्मृति जनयति । 
तेन व्युत्पन्नस्य निविकल्पात॒ पराञ्चः प्रत्ययाः शब्दानुपाया अपि शब्दप्रःसरा 
जायन्ते । तस्माद्‌ व्य॒त्यज्ञानामपि नामघरेयस्मरणाय प्वेमेपितव्यो विनैव नाम- 
धेयमधेपरत्ययः । तदेवमधेन्ञानकाले न समाल्याशष्टे। व्याप्रियते प्रतीयमानतया 
व्यवदारकाले पपरत्यायनकाले तु व्याप्रियते कारणतया तदनेन गेपालाविपा- 
लादनां संज्ानिवेशनं तासु व्यक्तिषु व्यवदारोत्कषदेतुनोचोत्केदेतुरित्यपि 
सचितं भवति । तस्मादविकल्यप्रत्यत्तधित्ते धेनाव्यपदेश्यपदेनास्यैवाविकल्पस्य 
 शब्दाथेव्याधरहितता मचितेत्याशयवानुपसंहरति तस्मादिति । ता. ट, । 

> तद्य त्वर्थत्तानस्यान्यः समाख्याश्ष्दोा नास्तोति देन प्रतोयमानं व्यवहाराय कल्येतेतिः 
५। ४1२ युस्तकेष्वधिकः पाठः । 

| ॥। तस्मादिति ५४ ॥ २। ॐ पाठः । | 
| [र । प्र्ेसयेव व्यभिचारः सच प्रतीयमानरूपाभावरूषएः । यां मरीचिषु प्रतीमानते- 
 यत्वाभावः तदिषयकत्वात्त भानस्य व्यभिचारित्वमिति क चित्‌ । विशेष्याङ्त्तिध्मावगाहित्वाज्‌ 
जानमेव व्यभिचारीति । न्या. वा. । यदापि सामान्यलक्तणेनेव व्यभिचारि निर. 
स्ताः प्रत्ययास्तदपेक्तं च विशेषलक्तणम॒ । अन्यथा $नुमानादिपदेष्वप्यव्यभिचाि 
पदमुपादेयं स्यात्तथा ऽपि सिद्धे सत्यारम्भो नियमायेः । हयी हि प्रमाणानां गतिः 
कं चित्सत्तामाजेण प्रमासाधनं यथा प्रत्यत न हि चज्रादोनां यदश प्रमाया - 
युज्यते ऽपि त॒ सत्तैव । अनुमानादोनि तु स्वनज्नानेन प्रमासाधनानि। न खस्वशरोए 
लिङ्ग बा शब्दो वा ऽऽगमसरहितं साद्य वा यथाविषयमादधाति प्रमाम॒ । 
तज्नाऽनुमानष्य प्मोपजननात्पागेवाधोव्यभिचारथदणमपेच्यने नन्या ततः प्रमा 


अ. ९अा.१९ स्‌, ४ प्रत्यच्तलच्तणमु १५ 
चारि प्रत्यत्तमिति । टराचच्तुषा दययमथे परश्यन्नावधारयति श्रम इति बा रेणुरि- 
ति बा, तदेतदिन्द्रियाधेखिक्रषात्यन्चमनवघार न्तन प्रत्यत्तं प्रसज्यतइत्यत 
आह । व्यवसायात्मकमिति#। न चेतन्मन्तव्यम्‌ । आत्ममनः सच्निकषेजमेवा- 
ऽनवधारणन्नानेमिति । चक्तषा च्ययमथे पश्यद्नावधारयति. यथा चेन्द्रियेणो- 
पलन्धमथे मनसापलभते , रवमिन्द्रियेणानवघार्यन्मनसा नावचारयति । 


1 





कमा यनन 


सिध्यतीति । शब्दादा त यद्यपि प्रमोपजननं प्रत्त नायाव्यभचारयापत्ता 
तयापि शक्यमतिरयहितायमन्त्रमध्यपतितस्य द्वागित्येव प्रतीयमाना्ेस्या।प 
सृण्येव जफंसेतफंसोत इत्येवमादमेन्तस्याप्तप्रणेतृकतया सामान्यते ऽयचाव्याभिचा- 
रित्वं यरीतम । ओत्समिंक् हदि शब्दानामयेपरत्वमत रव ननिग्मानरुक्तसरा- 
यास्त ऽयेमवधास्यन्ति । एवं यथा मदस्तथा मद्र पणात अाप्तवात्यश्रवणादेत 
मद्रसादुश्यक्तनस्यान॒पजनितफलस्यापि शक्यं तदयेोव्यभिचारित्वं निश्चेतुम्‌ । 
भरत्यत्तस्य त प्रमाणस्यात्यन्तपयच्स्यापलम्भ एव प्रमापजननात्‌ प्राग दट्लभः 
प्रागेव त तस्याघोव्यभिचारित्वम । यद्यपि च संवेदनप्रामारयपत्तं ‰1प तत्संवे- 
दनं मनसा सलमं तथा $पि न तन्माचं प्रमाणमपि त्वप्ाधार्णेन्द्रियायेर्पाचकषं- 
, सहायमरति तत्सदायस्य तस्य परोत्तत्वमेव । तेन प्रत्यक्तस्य प्रमाणस्य फलाव्य- 
भिचारणेवाव्यभिचार्त्ानं न स्वरूपत इत्येतत्प्रमाणान्तरेभ्ये। व्याङ्त्तमसाधास्ण 
ग्रत्यत्तस्य रूपमापयतमव्यभिचारिपदापादटानम । अथ वा प्रत्यत्ताव्यांभचार एवा- 
नमानाद्छव्यभिचारे कारणम । न दधस्ति सम्भवो $व्यभिचश्तिप्रत्य्तणहोतपच- 
धमतां तकंषदायप्रत्य्तश्रीताविनाभाव वा ऽनमानं व्याभचस्लील्ि । यत्त 
बाधिततविषयं सत्पतिपत्तित वा ऽनमानं तदपि यद्यपि प्रथम व्याप्तियरणदाणेण 
न खण्डित तथापि खण्डनेात्तस्काल से $पि प्रतोयते । तया च व्याप्तिर्यदि 
प्रत्यत तापि व्यभिचस्तीति 1 एवमागमेो $पि सात्तात क्त चित्पासम्ययण प्रत्य 
्पवंकस्तद्भिचारणेव व्यभिचरति । अआगमरव्यभिचारेण चोपमानव्यभिचात 
व्याख्यातः । तदेवं प्रत्यत्ताव्यभिचारेण प्रमाखानाम्व्यभिचासे स्तमैति प्रत्यत्तस्येत 
विशेषणमव्यभिचा-र्पद चकार नेतरेषा प्रमाणानाप । न दस्ति सम्भवस्तन्मलं 
प्रत्यत्तमव्यभिचारि तानि च व्यभिचासेणीति। से ऽयं विक्ेषः प्रमाणान्तरेभ्यः 
प्रत्यत्तस्य । तस्मात्सष्ठक्तं योष्मे मरसेचय दति । ता-टी 

: अव्यभिचारिपदनेव संशयन्तानमपि परास्तम । ना खल संशयन्तानं विक. 
 स्प्यमानवस्तगेचर तद्रप बस्त प्रापयति । अप्रापयच्चेपदशित कथ संवादटकपम । 
सवाद च कथमव्यभिचारि । तस्मादव्यभिचारिप्रदेनेव संशयन्नाने निरस्त 
सविकल्पकप्रव्यत्तावतधाचमपादीयमानं व्यवसायात्मकप्रदं संशयन्नानप्रत्यत्ततापा- 
करणमन्वा चिनोति । व्यवसायात्मकपदं सात्तात्सविकल्पस्य वाचकम । तथा 


१६ न्यायमश्ये | 

यच्चेतदिन्द्रयानवधारणपर्वकं मनसा ऽनवधारणं तरद्विशेषापेच्वं विम णैमाच+ 
संशये न परवेमिति । सवे परत्यत्तविषे न्ञात्रि न्द्रेण व्यवसायः † उपहते- 
न्द्रियाणामनव्यवसायाभावादिति । आत्प्रादिषु सुखादिष॒ च प्रत्यत्तलक्तशं 


(श्र 


वक्तव्यमनिन्द्रियाथेसद्निकैलं। हि वदिति । इन्दियस्य बे, सता मनस इन्त 


येभ्यः प्रयगुपदेशश्वममेदात भातिक्रानोन्द्रियाखनयतविषया, ण.सगणानां 











-वषामिन्दरयभाव" इति । मनसत्वेतिकं ,सवविषयं च नास्य सग्योन्यय. 


कि 


क 


-भाव्र इत सति चेन्द्रियायेसन्निकयं ,सन्निचमसन्निर्ख चा|स्य युगपज्ज्ञाम। - 
त्वत्तिकारयं त्र्याम्‌ इति । मनसश्चन्द्रियभावा वृत्र बाच्यं लयान्तरमिति 
तन्रान्त॑रसमाचाराच्चे^्भतत्परत्येतव्यमिति । परमतमप्रतिषिद्धमन्‌मतमिति हि 


तन्तय॒क्तिः । व्याख्यातं प्रत्यच्तस{ । 
------------------ 0 च 
हि । व्यवसा विनिश्चय विकल्प दत्यनथोन्तरं स एवात्मा रूपं यस्य तत्स 
{विकल्पकं प्रत्यच्तम्‌ । ता. टी . श्रत्व खःवकाल्पस्य प्रत्यचत्वाभावप्र्बपक्स्तस्य प्रत्य्तत्वसा- 
' धनं च विस्तरेण तात्प्वटीकायःम्‌ । 

“ तद्धिमश्चति ५।४।२।३ पारः; । 
† प्रभ्चान्मनसानुव्यवसाय इति ५। । २ युस्तकेष्वधिकः पाठः । 
 ‡ श्रनिन्दरिय्ञमिति५।४। पुस्तकपाठः । 

§ मनः सदेविषयं समृतिकार्णसंयेगाधारत्वात्‌ ग्रात्मवत्‌ । सुखयारकसंये- 
गाधिकरणत्वात्‌ समस्तन्द्रियाधिष्ठातरत्वाच्चात्मवदिति न्या. वा. । श्र सरातिका- 
.भातिक्तत्वरूपमिन्द्रियमनसेैधम्पे मनसे नित्यत्वेन तनत्राप्रसिद्धस्य भोतिकत्वस्याभावस्यभ्यु प. 
गम्रासम्भव्रात्तयोजन्यमात्रधर्मत्वाचतयात्वे भजस्य चाभेतिकस्य पाठानुपपन्निप्रसद्वाद्‌ वार्तिक 
(31. त्म्‌" । व्राणादीनि यथा स्वगणेन गन्धादिना बाह्यं गन्धादि बोधर्यन्ति शवं स्वगणेन शष्टेन 
यरं बाह्यं शब्दं बोधयति तन्मनेावत्‌ श्रोत्रमपि घ्राणादिभन्रे न पठितच्यमित्य प्रत्या, म्गुगानां 





| 
ष्‌ 


\|~वति ५।४।२।३ पाठः । 
 ॥ भावाच्र वाच्यमिति ५।४। २।३ प्राटः। 


**# शास्त्रान्तरे मनस इन्द्रियत्वसुक्तमन्न च न दुषितमतस्तस्य स्वमतेऽ पौन्द्रिपत्वमिष्टमि- 
त्यनुमौयतइति भावः । = `` ` व त 
11 न्ानादीनां व्यस्तानानेवात्मलक्तणत्देपि इच्छा प्रयतटरेषसुखदुःस्वन्ञानान्यात्मनोा लिङ्क 
मति भ्रूयसां त्रे पाठाद्रचनविचाते :चैविकल्यापपत््या छलमिति समस्तस्य लच्तणत्वाच्चेतत्म्‌ज- 
पठितानां समस्तानां त्यक्तलच्तणत्वसुत व्यस्तानामिति सन्देहे प्रत्ये विश्येषणानामनुमानसुखरा- 
व्दविपथथसं शयघ्यावर्तकत्वेन समस्तानामेव लक्षणत्वमिति वातिकम्‌ । ` ५.१ 

 : श्न्रेव तते ऽाष्टि्नानसित्ि कल्यनाऽपाटठमिति सत्संप्रयोगे पुरुषस्यन्द्रियाणां हद्धिजन्म 
तत्‌ प्रयक्तमित्ति च तन्तान्तरोयलच्तणानि स्वेषामेव विन्नानानामथजत्वषद्‌ व्यादत्तेरनुपपत्या 
प्रत्यक्तादिपदेवीच्यघ्य कल्यनाऽपाठत्वानुपपत्या. च संशये तिप्रसङ्गाच्छ विस्तरेण ` दूषितानि 
न्रातिक्रे तत एत्ानुरुन्धेयानि | ` -`- : न न ची क १ 


र, ९ अआ. ५९१ सष.प पनम्ानलकच्छयम । 
अथ तत्पर्वक। चिविधःमनमानं एवेवच्छेषवत्सामा- 
न्यते दष्ट च ॥५॥ 








£ अच्रान्‌मानमिति सिद्बत्‌ प्रमाणविशेषरूप्रलव्यान्‌बाद एव नाप्रत्यत्त प्रमा ण- 
¶रित्यप्रामारयमनमानस्य सदर प्रतित्तिपति । दष्प्रामाण्याध्रामाण्यविन्नानव्याक्तसाध- 
ण हि कासां चिद्‌ व्यक्तीनां प्रामार्यमप्रामाण्य वा विदधत दुष्टसाधम्य चानुमा- 
नर्व कथं तयैव तस्याप्रामाण्यम । अपि चानमानमव्रमाणामात वाच्यप्रयागेा 
न्तं विरप्रितिपचचं सन्दिभ्धं वा परुषं प्रत्येवान न च परपरुषवतिने देदधमो अपि 
सदेदान्ञानविपयेाप्रा गीरत्वादिवत्‌ प्रव्यक्ता वौच्यन्ते । न च तटुचनात्‌ प्रतोयन्तं 
वचनस्यापि प्रत्यक्तादन्यस्याप्रामाण्योपगमात॒ । पुरुषावशेषमर्नाधकृत्य त्‌ वचन- 
मनये प्रयञ्जाना नायं ज्ाक्रिका न पसेत्तक दत्यन्मत्तवदनवधेयवचनः स्यात्‌ । 
तस्माटकामेनापि प्रमाणमनमानमपेतर्व्यमति ल्य प्रमाणभेदमनमानम्रनव्छ तत्य- 
वैकमिति लक्षणं विधत्त । अचेति । आनन्तयं । उत्त प्रत्यत्तमन्‌मानस्य रेतरदा- 
नीपम्रनमानं रेतमदट्‌ व्यत्पाद्छते इत्यथे; । ता- टी. । 
† तानि ते तत्यवं यस्य तदिदं तत्यवेकम । यदा तानति वियरस्तदटा 
समस्तप्रमाणाभिसम्बन्धात्सवेप्रमाणप्वेङत्वमन्‌मानस्य वाणेत भवति । पार्प- 
यंण पनस्तत प्रत्यत्तएव व्यवतिष्ठतद ति तत्पवेकत्वमरक्तं भवलि । यदापि विवे 
कात्‌ ते पत यस्येति ते द्र प्रत्यत्ते पव यस्य प्रत्यत्तस्य ददं तत्यवेकं प्रत्यत्त- 
` भिति । ते चद प्रत्यत्ते लिङ्कलङ्किप्म्बन्धदःशे नमाद् प्रत्यक्तं लिंङ्गदशेनं द्वितीयम्‌ । 
लभत्सावतेी द्वि सौ वगल्हि ङ ए नात संस्काराभिव्यत्तयुत्तरकालं स्मरतिः स्वृत्यनन्तरं 
च पूनलिहृदशनमय धम इति । तदिद्मन्तिमं प्रत्यत्तं पवाभ्या ` प्रत्यत्र 
स्मृत्या चानृष्द्यमाण पयमशषरूपमनमान भर्वातत। यदा प्नस्तत प्रवं पस्य तदिदं 
तत्य॒बकमिति तव्या भेदस्याविवत्तितत्वाल्लि ङ्गुलि ह्िसम्बन्धद शं नानन्तर लिङ्दशे- 
नपम्बन्धस्म्रतभिलिङ्गपसयमशा विशिष्यते । न्या- वा. । 


प्रज प्रूदम्ूत्राज्‌ जानपदं सम्बन्धनीयं तेन प्रत्यत्तप्र्वकरो स्ानमनुमानमिति लक्षणं पर्यव 
स्यति । तेन प्रत्यच्तजन्ये छंस्करं नातिव्याप्तिरिति वा्तिक्रम्‌ । 


‡ श्र लिङ्गस्य प्रसिद्धसदसंदिग्धमेदेनानुमानस्य तरैविध्यान्तरं वातिक्ते प्रदर्फणितम । 
प्रसिद्ुमिति पतते व्याप्रक सदिति सजातौयेऽस्ति असदि्धामति सजातीयाचि. 
नाभावोति तद्व्याख्यानं च तत्रैव । प्रुतर॑बदादिप्देष प्रदर्िते काररीन कार्यानमानमित्या द्धि 
भाष्य कार्णस्याव्याप्यत्वेन तेनानुमानासम्भवमाश्चह् कारणन्तानेन कायंज्ञानमित्याप्येा वान्नं 
दारितः । रवं शेषवदित्यच्रापि । 

$ श्रनत्रान्वयी व्यतिरेकी श्रन्वय्यतिरेकी चेति भप्याक्त्रैविव्याटन्यत अविध्यं म॒न्नधटकस- 
` कलपदानामेकवाक्चतया पृवेवच्नाम साध्यव्यापक शेव्रवदिति समाने ऽस्ति सामान्य- 
 तश्चादृष्टं चशब्दात्‌ प्रत्यत्तागमाविरुदरु चेत्येव चत॒लतणं पञ्चलक्तणमनमानमिति 
` ` स॒जनव्याष््यान्तरं च वातिकरूताक्तम्‌ । अबाधर्ताबष्यमसर्त्मातिपत्त पव्रददिति भ्रम 
ह, 


१८ न्यायमाप्ये 


नेन र (= ह + ९ क कन्न गेलं श~ 
तत्यवकमित्यनेन लिहलि ङ्गिनः सम्बन्धद शेन लिकदथेनं चासिस- 
४ कल~ क 9 = € € ®-- = श~ __ क 
म्बध्यते । लिङ्ञलिह्खिनाः संबटुयेदे शेनेन ल््गस्मरातिर भम्बध्यते । स्मरत्या 
१५ “~~ ५4 श ९1.48 श~ ¢ ५ ९“ 
लिङ्गद शेनेन चा,प्रत्यत्तो ऽथे ऽनुभ्रायते \.्विवदिलति यच कारणेन कायमन्‌- 
मोयते* यथा मेचोन्नत्या भविष्यति वृष्टिरिति । शेषवत्तद्‌ यच काथय कारणमन्‌- 
$~ + । € फ) न ५, 
मोयते। बादकविपरौतमुदकं नद्याः प्रैत्वं शीघ्रत्वश्च दृषा सतस ऽनुमौयते 
| ~ ~ ~ » ४७ र 
श्रता बरष्टिरतिं । सामान्यते त्रज्यापूवेकमन्यच दुष्रस्या;न्यच दभेनमिति । 
$~ €~ 0 व 
तया चाद्धत्यस्य तस्मादस्त्यप्रत्यत्ताऽप्यादत्यस्य त्रज्येति अथय वा पवे- 
नन 9... ष 
छत्वा शओेषवदित्येका विधा 1 सामान्यते ऽद्भष्टाग्रात द्तौया । शेषवत्‌ सामा- 
न्यतादृष्टमिति ठृतीया । तदेवं जिविधमनुम्ानं तच चतलक्तग द्रुयम॒ एक पञ्च. 
लक्षणमिति = तात्पर्यटीका । प्रत्यक्तागमाविरुद्धं चेति चकारेणासत्प्रिपक्त्यमपि रचित 
सिति तत्रैव 1 तेनाबाधित्मविषयमसत्प्रतिपन्ं साध्यव्याप्रकमिति विशेषणत्रयं लभ्यते । तन 
शेषवदिति सामान्यतो दष्टं चेत्यनयेः पृथग्ये जने चतुलव्तण द्वम्‌ । उभवेसंलनन सम्बन्ये 
मञ्चलक्तणं ठतीर्मिति बोध्यम्‌ । . 
^ कारखन्नानेन कायोनुमानं कारणसामानाधिकस्ययेन वा कायानुमानं न विवचितं 
कोरणस्चानमात्रेखाव्यापकका्ं्तानासम्भवात्तयोव्यधिकरणत्वाच्च । चिं त॒ कायं कारणति- 
शेषणत्वनेपय्तं गुणप्नतमनुमौयते इति सूज्ाधेः । एवं गेषवदित्यचापि काथेदन्. 
नेन कार्ण कायस्या हभ॒तमनुमौ यत दत बोध्यम्‌ । भाष्योक्तादाद्दस्णायेाः प्रयागाक्रार्श्च 
छष्टिमन्त एते मेघाः गम्भीरध्वानदच्वे पत्ति बहुबलाकावत््वे सति अचिरप्रभावत्े 
खात उन्नातमत्वादू चष्टमन्मरधवदिति 1 उपारट्ष्िमरह- सन्धिनी नदी स्तः 
-सौत्रत्वे स्ति पसफलाष्ठगंदव एशंफलकाष्ठांदवदहनघत्तवे सति परणेत्वात्‌ परणेडष्टिमन्दी तदिति । 
अवर्यति भता बेहि कालस्या विवत्तितत्वः व्यः करदत्काल उपादेय ईति न्या. वा. 
+ देशन्तरप्राप्तिमानादित्यः द्रव्यत्वे सति तयद्धाहप्रत्यथाविषयत्डे च 
` ्राड््रखे पलभ्यत्वे च तदभिपुखदेशसम्बन्धा द न॒त्यन्नपाद विहारस्य पररदतच्य तत्पर 


[म 





| 


त्ययाघ्तप्रयत्वात॒ मण्यादिबद्धिति त्यााकारः । न्या. वा. ततय य्यावषयत्वादित्य्‌- 
च्यमाने पुरःस्थितेन स्याण॒ना व्यथिचारः स ऽपि हि प्रत्यभिन्ञानविषया भवति 
तजेव स्थितस्तद्धद्धत्यघें पररिछत्येत्यकक । तथा ऽपि गुणादिभिव्येभिचास्स्तचि- 
इत्यं द्रव्यत्वे सतति । तथापि प्रदीपप्रभाभिव्येभिचारस्तचिश्त्यथं चयदद्िप्र- 
त्यया{ववयत्वे स्तीति । तथापि एष्ठत्ता ;वस्थितया स्यणया व्यभिचार स्तन्नि्न- 
त्ययं प्राङ्मुलेलभ्यत्वे सतीति । उपलभ्यता चेषलब्थिनयैला सा चेदातीता 
ब्त ऽन्यथा एवोपरजलधिवेलाऽवगःहिना त्हिनशेलेन व्यभिचारः । यद्य 
प्यय्मरापर पराद्त्य तत्मत्ययदता ऽतिपतिते परलब्थिकमेभावस्तया हपि तदा नस- . 
नरश पलभ्या मातेण्डमण्डले त्वस्तन्डावलम्बि न प्राच्यां कस्य चिदुषलम्भगेा- 
ब्रहेति वषम्यम्‌ । तथापि यदि दुव पये (बस्यितस्य पश्चमाभिमुखस्य ` 


ऋ. १ अ. ५१यस. ४ अनभानलद्शम । 
घटि लि यच यथ्रापरब प्रत्यक्तभतयारन्यतर णन 


~+ 2 "८८८4 ~. । 


यथा चमेनाग्निरिति । शेषवन्नाम परिश्चषः स च प्रसक्तप्रतषधय उन्यत्रप्रस 
 इाच्छिष्यमाओे सम्प्रत्ययः यथा सखदनित्यमेवमादि नाः द्व्यगृणकमसामच- 






शये, न्‌. दञ्यमेकः न 
सा ऽयमिति शब्दस्य गृणत्वप्रतिपत्तिः { सामान्यतेदुष्ं नासं यच्राप्रत्यत्े 
लिङ्नलिङ्खिनाः सम्बन्धे केन चिदथन॑ लिङ्गस्य सामान्य्रादयप्रत्यत्ता लिङ्गो 


गस्यते यथेच्छादिभिरात्मा । इच्छादय गणाः गणाश्च द्रव्यसंस्याना; तद्य 





प्रासादस्य स्वयद्रपनिप्त्य चष्तेा भर्वति वद्ाक्तलक्तणस्य रतारस्ति व्यभिचाग्स्त- 
ब्रित्यधेमनत्पचपादविदार्स्येत्य॒क्तम । तद भिम्‌ खद सम्बन्धादिति ल्यन्नेपे 
पञ्चमो । स्वाभिमुखदेशमुद्विश्यानत्यच्ः पादावदाये यस्य स तचोक्तः । तमुटश्य 
खल्नयं पटं सज्चर्माणः प्रासादस्य एष्टतेा भवतौति भावः 1 ता. री. । 
शतेन दैश्रान्तरस्याकाग्रत्वे दिक्छृत्वे वा तवेारप्रत्यच्तत्वेन प्रत्यच्ताप्रत्यत्तसंयागस्याप्रत्यत्ततया 


ताभ्यां क्रदहादित्य्ंपोगस्याप्रत्यह्तत्वेन देश्चान्तरप्राप्तेरसिद्धतया कयं तया गत्यनुमान मिति निरस्तम्‌ । 
उक्तरीत्या श्रनुमितया प्राप्त्या गव्यनुमानारदिति दिक्क्‌ । 


+ प्रटवत्यदे बतिप्रव्ययोा न त्‌ मतर््वित्ति भावः । साध्यत्तावच्छेटक्रदेतताचच्छेटक्रपरपर 
स्कारेख यत्र व्यापिग्रदस्तत्‌ प्रववदनुसानम्‌ । पवते प्रत्तं धरमन देत्‌ना वन्दा साध्यं ध्रमत्वर्वान्हः 
त्वपरस्कार्णव स्सवत्यगदा व्याप्तग्रद्धोतत्वात्‌ । साच्यतावच्छदक्रद्धत्‌तावच्छदक्ररूपव्यापक्रमप्र 


रस्कारेण व्याप्तिग्रहे त्‌ सामान्यतेद्रष्टम्‌ 1 ययेच्छादिभिरात्मान साध्ये इच्छात्वात्मलत्वव्याप 
काभ्यां गुणत्वद्रव्यत्वाभ्यां व्याप्तिग्रहः । प्रेपवदनुमानं तु प्रसिद्धे परं ऽसिद्धस्यतरमद्स्य साधक 
अनुमानमिति दिक्‌ । 

† सदनित्यमेवमिति ५।४।२। 3 पाटः 

‡; इद तु पर्शिवस्योदादस्य नादस्णोवम्र । व्यतिर्रोक्रणा हि नामान्तर- 
मिटं परिशेष इति । एष पुनरन्वयव्यतिरेकी । द्रव्यकमेन्यत्वे सति सदाद्भे- 
दस्य सपत्ते रूपादो सत््वा्िपक्ते सामान्यादावभावात्‌ । तस्मादात्मतन््रतासा- 
धनमिच्छादोनां परिशे्रादारस्ण द्रप्रव्यमिति। ता. टी.) 

3 इच्छादीनां गुणत्वेन पारतन्त्यसाधनं सामान्यतेदरष्टानुमानन । श्रात्मपरतन्च्रता त 
शेषवदनुमानारददिति वातिक्रम्‌ + 

| जिविघर्मिति ननिपमाथंमनेकधा भिन्नस्यानमानस्य वदै. 
दिना संग्रह इति (नयम दशर्यति । कथमनेकधा भिचमिति । अन्वयव्यतिरतक्त 
द्धा सजातीये सदव सदसच्च 1 अन्वर्य्यापि द्धैव । रदं व्यातिरेज्यक्ररपं 
सप्ताभावात्‌ । ताददं पञ्चधा भिच्मनुमानं कालमेदेन पञ्चदशधा भर्वलि । 
तदपि पनः पुरुषभेदानूवधानात्‌ बरष्टिमेदं भर्वति तस्य त्वान्तगेणिक्ना {नन्त 








२० म्यायभाप्ये 


महते महाविषयस्य न्यायस्य लघीधसा सुचणापदे शान्परं बास्यलाचवं मन्य- 
मानस्यान्यस्मिन्‌ बक्यलाघवे {नादरः । तथा चायमित्यंभ्रतेन वाक्यविक्ष- 
ल्पेन प्रवृत्तः सिद्धान्ते छले शन्दादिषु च बहूलं समाचारः शास्त्रे इलि । सदि 

‡ >€ ्र 5 ~ + | म २ | 
च्य च प्रत्यच्चं सदसद्विषयं चानुमानस॒ । कस्मात्‌ । तचचकाल्यग्रहणात्‌ 
चिक्षालयुक्ता अधा अनमानेन गृद्यन्ते भविष्यतीत्यनुमोयते भवतीति चाभ्‌- 
दिति च असच्च खल्वतीतमनागतं चेति । 


अधेपमानस्‌ । 
` भरसिद्धसाधम्यात्साध्यसाधनम्‌ पमान्‌] ॥ ६ ॥ 


4? 
व पजि कनाम १ मन 





---- ~ --__----__ | 
इति वातिकम्‌ । अनित्यः शब्दः छतकत्वादिति सपन्ते सदेव । अनित्यः शब्दः र. ` 
स्मदादिप्रयन्ननान्तरीयकत्वादिति सपत्ते {सदेव ) यथा परमाणरादयः कस्य चिल्म- ` 
त्यत्ता;  प्रमेयत्वाद्‌ घटादिवदिति तथा सप्त सदसत्‌ । तथा तत्रेव साध्ये 
स्वाद्‌ घटादिवदिति । कालमेदस्त्ेकाल्यम्‌  प्रलिपचो ९प्रतिपत्रः सन्दिश्यो 
विपयेस्तश्चेति पुरषमेदः । ता. "टो. , 
_ ^ सदिति वतेमानम् । असदित्यतीतानागत्ते । परत्य दि जेाक्रकरं वतेमा- ` 
नविषयमेव । अनुमानं तु चेकाल्यविपरयम्‌ । यद्यपि प्रत्यत्तमप्यतीतानागतयेः 
सप्रति निषेध्ययेनिकेधे बतेमानमसरद्रिषयं तथापि न निषेध्ययाः प्रबतैतदत्येता- 
वतव सद्विषयत्वरक्तम्‌ । अनुमानं तु तयोरपि प्रवतैतदत्येतावत 15 सद्वि षयत्वपर- 
कस । ता. टी. । | 
† अत्रापि यत इत्यध्यादायेम॒ । सिह्धिः साधनम । ता. टी. यतः प्रमारयात्‌ 
साध्यस्य संज्नासं्निसम्बन्धस्य साधनं शिद्धिनिश्चय ईति यावत्‌ । तदुपमानं प्रमाणम्‌ । त 
हेत्‌: प्रसिद्धलाधम्याठिति । प्रसिद्धस्य ्रवद्रष्टस्य गवादेः साधर्म्यस्य सपद्रश्यस्य ज्ानादित्य्थः. 
 प्रमार्णावश्ेषलक्षणत्वसिद्धये यत इत्यध्याहारः । 
साध्यसाधनमित्युच्माने प्रत्यत्ताटिसाधते सुखादि साधने घटे प्रसङ्गः अ. 
उक्त प्रसिद्ुसाधम्योदिति । यद्छपि प्रसिद्साधम्येमुपमानमित्यच्यमाने प्रभा विर 
पाभिधाय्युपमानपदसामानाधिकरण्यात्‌ कारक लाभस्तयापि तदाभासनिर' 
 कत्णाय साच्यसाधनपदापादानम्‌ । ता. डो. । | 
प्रसिद्धसाधम्यादिल्यच परसिद्विरुभयौश तिमयीं प्रत्यत्तमयी च । शरतिमयं 
यथा गोरेव गवय इति । प्रत्यक्तमयौ च येधा गेसादश्यविशिष्टा ऽयमीदुश 
पिण्ड इति । तज प्रत्यत्तमयौ प्रसिद्धिरगमाहितस्मृत्यपेत्ता समाव्यासम्बन्य प्रति 
पत्तिहेतुः । यव्यपि यथा गैरेवं गवय इत्येलस्पाटपि गेसदुशस्य गवयः समा 
स्येति शक्यमवगन्तुं न खलु प्रत्यत्त एव समास्याकमे समानजातीयव्यव च्छि 





हि तद्‌ भवति तच्च यदि मानान्तरेणापि तथा वगम्यते कस्तज्  संन्ाकमं 


अ. १अआ. १ स॒. दं उपमानलक्तणरः । २१ 

्रक्तातेन सामान्यात्प्र्ञापनौयस्य प्रत्तापनमपमानसिति । यथा गेरेवं 
गवय इत । किं पनरचाप्रमानेन क्रियते। यदा खल्वयं गवा समानघम प्रति- 
पद्यते तदा प्रत्यत्ततस्तस्र्थे प्रतिपव्यतइति । समाख्यासम्बन्यर्प्र्तिपत्तिरूप- 
मानाथे इत्याह । यथा गेरेवं गवय इत्युपमाने प्रयुक्ते गवा समानघमेमथे- 
मिन्द्रियाथेसत्निकषोट्‌ पलभमाने ऽस्य गवयशब्दः संन्नेति संन्ञासंज्ञिसम्बन्धं 


णाता ०५०५०७११ 





निर्वे ' गेसादुश्येन चेपलत्तितः पिण्डा य इति सवेनाच्रा परमष्ठः शक्या 
घटादिभ्योा $तमानजातीयेभ्या मदहिप्रादिभ्यस्व समानजातीयेभ्या व्यर्वाच्छचा 
पवगन्त गवबयस्तथापि यावदयमसोा गवय इति सात्तात प्रतते सम्बन्धिनि सजनां 

निषेशयघ्नि तावदयं प्रणिप्नतमतिः प्रमात्रा कं वचित खल द्यामि ताटका 
{पण्ड यज गवयसन्ञा प्रतिपत्स्यद ति प्रमात्सक्र एवाटीत्तत । न चात वाज्य- 


माचसदाये प्रत्यत्तोकतगाखद् पिण्डा (यमसा गवयास्य इलि प्रतिपरत्तमर ति । 
न च वाक्य विना प्रत्यत्त्राचातु । तस्मादागमप्रत्यत्ताभ्यामन्यदेवेदमागमस्मयृति- 
सांहत सादुश्यन्नानमममानाख्य प्रमाणमस्येयम । नन यदेादीच्येन क्रमलक् 
 निन्दताक्त धज्करभमतदोघग्रीवं लम्बाष्ठ कटोशर्तीत्णकरण्ट काशिनं कत्सितत- 
रा्यवसानवेशमपस्रद पशनामति तट्प्रत्य खात्तिणात्य उत्तराप्यं गल. 
स्ता दुश वस्तपलभ्य ननमसो करभ इत्यर्वात तत्कतमदटतेष प्रमाण न तावदपपमानं 
साधम्याभावाच्ाप पञ्चमं प्रमाणमपगम्यते । यदाच्येत निन्दापरं वाक्यं कर. 
भस्य तादुशत्वं न प्रमाण न दछन्यपराच्छब्दाटन्यस्यावगम इति यत्र तदि तादु 
पयत्रस्थति वाक्यं तज का गतिः । अध तजरापि ताड़क्करभ अआगमावगतः प्रत्य 
तण प्रत्याभज्ञायते करभशब्दव्ाच्यता च तस्य तत्पत्रं तादुक्कस्भपरत्वे ऽप्याग- 
मस्य प्रयागमाजादवगतानृमानात्‌ । यो {द यच प्रयज्यते शब्दा {सति उत्यन्तर 
स तस्य वाचक्रा यथया गेागब्यो गोत्वे प्रयक्तस्चाय तादे तस्मात्तव्य वाचं 
दति यदिदं प्रागेव प्रयोगाननितवाचकत्वम्रत्य प्रत्यत्तश्रमये केवलं स्मयतद्ति 
समानमतदुपमानवाक्ये {पि ! तत्रापि वाक्यादवमतसाधम्येवान पिण्डः प्रत्यत 
प्रत्याभज्ञायत प्रयोगानमितं च गवयशब्दवाच्यत्वं स्मर्थेतदत्ति न फलान्तस्मव- 
1शष्यत यज्रापमानं प्रमणान्तसमरति । अचाच्यते । न तावदाकाशादिशब्टञ- 
दपर गवयशब्दः साक्तात्‌ पिण्डस्य वाचकः किं त्‌ गवयत्व निमित्तीकृत्य पिण्ड 
 वतत्तदात परमाः । न च यचा गोरेवं गवय इति वाक्याद्‌ गघयत्वमवगतं न 
छनवगतसम्बन्ध गवयपदमवधास्य ति । ततस्तदवगमात सम्बन्धवेदने परस्यरा- 
श्रयप्रसङ्ः । न च गोसादुश्यनापलच्यते । न खल्वनपलन्धचरेण गन्रयत्वेन गासा- 
दृश्य सबदरं दृष्टम्‌ । न चादुष्टसम्बन्धमुपलक्तकम॒ । न हि पुशपेणादुष्ुसम्बन्धे 
दण्डः पुरुष्मुपलत्तर्यात । तस्मात्‌ संबन्धिना गवयत्वस्य स्वया ऽनपपरत्तः कला 
वाक्वादा ऽनुमानाह वाच्यवाचकसम्बन्धावगमः कतस्तसं च सम्बन्धस्मरतिः । 


र न्यायभाष्ये 
 प्रतिपद्यतइति । यधा सद्रस्तथा सुद्रपी यथा मापस्तथा माषपशौत्यपमाने 
प्रयुक्तं उपमानात्संज्नासंक्निसम्बन्धं प्रतिपद्यमानस्तामाषधं भेषज्यायाहरति । 
 रवमन्यो ऽप्य॒पमानस्य लेके विषये बु्रत्सितव्य इति । 
अथ शब्दः ! 

्राप्नोपदेशः शब्दः \॥ 9 ॥ 
प्रः खलु साच्ात्कृतघमेा* यथादुगरस्या्ैस्य वचिख्यापिपय। यक्तं 
` उपदेष्टा । सात्ात्करणमथैस्याप्रिस्तया प्रव्ततदत्याप्र- , चटप्यायम्तेच्छानां 
समानं लक्णस । तथा च सवषा व्यवहाराः प्रव्न्तइ्ति । एवमेभिः प्रमा. 
द्रमनुष्पतिरण्वा व्यवहाराः प्रकल्पन्ते नाति ऽन्यधेति । 

स द्विविधे द्रष्टाद्रष्टाथत्वात्‌ ॥ ८ ॥ 





 गवयत्वस्ामान्यविक्ञेपवति च प्रिण्डे प्रत्यत युक्तः सम्बन्धावगमः सम्बन्धिनो 
ग्यत्वस्य प्रत्यत्तत्वात्त ! तथापि कि गवयत्वजातमात्‌ पिण्डा वाच्य उत नासा. 
ृश्यवानिति कुत विनिणमनेति चेत्‌ । वाक्या धे्मरणसहकारिगवयत्वजा तिमत; 
पिण्डस्य गोस्लादश्यद शेनतेव तकदायं गबयत्वाभधाने प्रमाणे तकेश्व नासा- 
द श्यवशिष्टपिर्डाभिधाने कल्यनागेरवप्रसङ्ः । तया हि । सादु श्य शिष्ट पिण्डा 
पिधाने नाप्रलीतं साद्य पिण्डं विशनष्टीति तत्म्रतिपत्तव्यम॒ । न च शब्दा- 
दन्यतस्तदवगम इति शब्दस्य तच वाचकत्वं कल्यनौयम्‌ ! न चाविशि्टं सादुष्यं 
पिण्डविशेषरएव गवयपदमवस्यापायतुमरर ति यस्य कस्य चित्‌ येन केन चित्‌ सद्र 
 श्यादलति तदपि गवा विशेषणीयम्‌ । न चान्यत्ता गोत्वस्यापि प्रतीतिरस्ति तदपि 
` मवयपदेनाभिधातव्यमित्ति कल्यनागेरवम्‌ । गवयत्वजातिमत्पिर्डामिधाने त्‌ 
लाघवामति तदनु्ञानाति । साधम्यय च धमेमाापलक्तणमिति करभक 
= प्रतिपर्तिर्युपमानफलमिति नाव्याप्तिनापि पञ्चमव्रमाणभ्य॒पगमः । अत रवः 
 न्यदादरणान्युत्तवा ऽप्याह स्म भगवानु भाष्यकार रव मन्यः ऽप्युपमानस्य लेके 
विष्ये बुभृत््सितव्य इति तस्मात्‌ सवं चतुरखप् । ता. टी. \ 

* सुदृढेन प्रमाखेनावधारिता अध येन स सातात्छततधमे । यचादष्टस्येति 
मत्सदतया व्िपसेततोपदेयो निवारितः । चस्यापरयिपयेत्यकृपा ऽलसकारित दूति) 
प्रयुक्त उत्यादितप्रयन्न इत्यलसत्वमर । तथापि स्यानकरणपाटवाभावेन वशेनिष्या- 
` ` दनाखामच्यनाप्तः प्रसज्येतेत्यत अर । उपदेष्टा स्यानकर्णपाटववानित्यघेः । ` 


` ता" टो. । शब्दादुत्यच्रन्नानस्य पुरुषस्य प्रदत्त सत्यामयाप्रलम्मे सत्यथतथात्वनिश्चयेन लधयि- 


` तुराप्तत्वनिश्चयस्तस्मिन्‌ सति षी तप्रमाराभावपुरुषवचनजनितलुद्ध प्रमात्वग्रहेण प्रठृत्िरित्य- 


अ. १ अआ. ९.७ < । & प्रमेयविभागः । मरे 

यस्येह दश्यते ऽथे: सख दुष्य यस्यामु प्रलौयते से पदुष्राधेः 
एवस तिलकिकवाक्यानां विभाग इति । किमयं पुनरिदयुच्यते। स न मन्येत 
दुष्थे ण्वप्नोपदेशः प्रसाणमधेस्यावधारणदिति । अदूष्या ऽपि प्रमाणम- 
धेस्यान॒मानादिति । इति प्रमाखभाष्यस्‌ ॥ 

किं पुनरनेन प्रमणेना थेजातं प्रसातव्यममित्ति तदुच्यते । 

्रात्मश्चरीरेन्द्रियायब्ह्िमनःप्रवृ्तिराषप्रेत्यभावफ- 
लदुःखाघवगस्तु मेयम्‌ ॥ < ॥ 

तचात्सा सवेस्य द्रा सवेस्य मक्त. सवेन्ञः सवेमभावी । त॑स्य 
मआगायतनं शरोस्स । मागस्ाघनानौन्द्रियाशि । येक्तव्या इन्दरियाधाः । मेना 
बद्वु: । सवेधापलब्धेो नेन्द्रियाशि प्रभवन्तीति सवेविषयमन्तः दरणं मनः । 
शरोरेन्द्रियाथेवद् सुखवेदनानां निवृत्तिकारणं प्रवृत्तिः दोापास्व । नास्येदं 
शरोरमप्रवेमन॒त्तरं च| । प्रवे्वरोराणामादिनाक्त उत्तरेषापपव ~ गन्त इति 
प्रेत्यभावः ससघनसुखटदु : खाप्रभागः फलस । दुःखमिति नेद मनुक्रलवेद नाय स्य 
सुखस्य प्रतौति: प्रत्याख्यानं क्रि तंहि जन्मन वेदं ससुखसाधनस्य दु:खा- 
नषङ्काद्‌ दुःखेनाविप्रयोगारद्विविघबाघनायेागाट्रः खमिति समाचिभावनमुपटि- 


1 
(४ हत । का 117 








५ 
प तारक जा, ८८५५१ 
4 प (तत णि 1 त ४५११००५९ 1, 11 ५०४१०५५१ 


_ # चक्का प्रत्यक्ञोकछलस्याथस्य प्रतिपादक्रस्तेनानुमितस्य वा त्य प्रतिपादक ईति दिवश्च 
एवेत्यथः । 

¡1 जात्यभप्रायमेकवचन प्रकते प्रमेये यथायथ प्रमाणानामपचामात । 
ता. टी. । 

‡ तशब्द एवाधक्र श्रात्सादय एच प्रमेया श्रात्मादयः प्रमया ण्वेंति वार्थः | प्रतर 
परम्रयत्रद न प्रमेयमाजं वतते क त॒ यत्तत््वत्ता ज्ञायमानमपतमपाधनं तस्मिन 
तच्वात्ाव्छवात युक्ता उन्ययागव्यवच्छेदः । श्रय वा सुपर्तुमाा त्मा प्रमेयमेव वोध्य 
मत्र तञ्न्ानेनेव वेराग्योत्पादसम्भवादित्यर्थः । 

$ सदस्य द्रष्टा सवस्य भोक्तेत्यन्नाभवन्नापि स॒सस्य दुःखस्य चेत्यादि: । श्रप्राप्तस्य 
त्ानाभावेन सवन्नत्वानुपप्रततेयाह सवोनुभावी । अनभवः प्राप्तिः । आत्मन्यथ विग 
यदनन रूपण हयः कवलन चेपादेयः शरयद्यीनि त ईदयान्येव । अपवम उपा- 
देय पए्वेत्त । इत्यर्थः । ता. टी. 

| अवव्यमानं प्रवे शरीरं यस्य तटपर शरीरं तचिपेधति नास्येति । 
प्रमेयतत््वमवदुष आत्मनः । शअरविव्छमानमरत्तरं शरीरं यस्य तदनन्तरं शरीरं 
तदप निषिद्रु चेत्यन्‌कषेणात्‌ । ता. टी. । 

¶ श्रपवगे जन्तद्ति ५ प. प्राठः | 





२४ न्यायभाप्ये 


श्यते समाहिते भावयति भावयन्निविद्यते निसिगयास्य बेराग्ं विरक्तस्यापव्ं 
इति" जन्ममरणप्रनन्येच्छेदः सवैदुःखप्रहाशमपवमे इत । असत्य न्यदपि दव्य- 
गणकमसामान्यविशेषसमवायाः ्रमेयस॒ । तद्धेदेन चापरिसंख्येयम्‌ । अघ्य 
त॒ तत््वज्ञानादरवग। मिच्याक्तानात्संणार इत्यत पतदुपदिप्रं विेषेणेति । 
तात्मा तावत्प्रत्यच्ततो न गृह्यते] स किमाप्रापदे मादेव प्रति 

प्यते इत । नेत्युच्यते । अनुमानाच्च प्रतिपत्तव्य इति । कथमु । 
इच्छाद्रुषमप्रयलसुखदःखन्चानान्यात्मनेा लिङ्कमिति । १०। 
यज्जातोयस्या( थेस्य सत्निकपात्सुखमात्मापलव्धवान्‌ तज्जालीधेवार 
प्यज्ुपावातुमिच्छति सेयमादः | तुमिच्छा ण्कस्यानेकागथदिनि दशनप्रलस- 
न्धानादुबन्तो लिङ्गमात्मनः । नियतविष्ये हि ब॒द्ध भदम।चे^* न सम्भवति 
देहान्तरबदिति एवमेकस्यानेकाधेदर्भिनेा दशेनप्रतिसन्धानात द्‌ खहेतो 
देषः । यज्जातीये ऽस्याधैः सुखदेत॒ः प्रसिद्धस्तज्जातोयम्थ पश्यन्नादातुं प्रय- 
तते सा ऽयं प्रयत्न रकमनेकाथेद सिनं दशेनप्रतिसन्धातारमन्तसेण न स्यात्‌ । 
नियतविष्ये बुद्धिमा न सम्भवति देहान्तरवदिति। पतेन दु: खहेतै। प्रयतो 


णमक ७०५५-५.) त भा नण११०८.५५.९१,१५१ 1 ग 








५ त काण भोका १४५५ 1 1 त 


“ मूत्रे सुखानुक्तिं तदभावेनापि तु तस्य टुःखवत्वेन भावनायामनभिरतिलक्तरयग्य. 


सिद्धण्डति भावः । 

† अमिति जानं गेराद्याकारशरीरावभासं न शक्य घटादिवद्रागात्मनि 
प्मःणायतुमिति भावः । परदरेहवत्यात्माभिप्रायं वा । ता- टो. । 
 _ { ्रतुमानेनावधारितस्यागमेन प्रतोक्ता संवादन्तानेनागमे शप्रामायशङ्भय निवर्ततदति 
भावः| 
` > यज्जातौयस्येति व्याप्तिस्मरतिकथनं तज्जात्रेयं पश्यत्रिति पत्तधद्धाप- 
नयः । तस्मादद्य सुखहेतुरित्यनुमायादातु मिच्छति । सेयमिच्छेदु शो व्याप्तियद- 
णतरस्मरणपत्तधमेतायहणानमानेच्छ नामेक तरकत्वं सूचयति । भेदे प्रतिसन्या. 
नभाषेन तदनुपपत्तेः । यश्चासाचको ऽनुभविता च स्मता चानुमाता चेपिता 
सच आत्मा! न च शसेरसेवं भवितुमरेति । तस्य बाल्यकोामारयीवनवाधेकमे. 
देनान्यत्वात्‌ । नेन्द्रियमिन्द्रियान्तर्श्रीति ३न्द्रियान्तरेण परतिसन्धानप्रसङ्ात्‌ 
नापि मनः । तस्य कर णत्वनेवानुमानात्‌ । ता. टौ. , 

| सेयसु प्ादात॒मिच्छा दूति ५ प्राठः । 

4 अनेकदग्िनदति ५ पाटः । 

ˆ“ माजय्रहणेन च सन्तानं सन्तानिव्यतिरिक्तमपाकसेति । तदटभ्यप्रणमे 
वास एवात्मेति सद नः स्मोहितमित्ति । ता. टी" । सेदमात्रेण सम्भवति इति 3 पु. 
पारः | | ४, | | 


अ. ९ अआ. ९ स॒. । १०1 ९१ प्रमेयविभागः । २४ 
व्या्यातः । सुखदुः खस्मृत्या चायं तत्साथनमाददानः सृखमुपलभते दुः ख- 
मुपलभते सखदुःखे वेदयते परवीक्त एव हेतः । बभत्समानः खल्वयं विमू- 
शति किं स्विदिति विगरृखस्व जानीते इदमिति । तदिदं ज्ञानं बसत्साविम- 
शोभ्यामभिन्नकचृकं गृह्यमाणमात्मलिङ्गं एवाक्त रव हेलरिति । तच देहान्त- 
रबदिति बिभज्यते। यथा उनात्मवादिने देद्यान्तरेषु नियतविषया बद्धिमेदा 
न प्रतिसन्धोयन्ते तथेकदेहविषया अपि न प्रतिसन्धोयेरन्‌ अविशेषात्‌ । सा 
ऽयमेकसत््वस्य खमाचारः स्वयं दुघ्रत्य स्मरणं नान्यदुष्स्य नादुघ्रस्येति* । 
णवं खल नानासत््वानां समाचारो ऽन्यदुष्रूमन्येो न स्मरतीति तदेतदुभय- 
मश्यमनात्मजादिना व्यवस्यापयितुमितिं रुवम्‌ पपत्नमस्त्यात्मेलि । 

तस्य भेगाचिघ्नानसम॒ु । 

चेष्टेन्द्रियाथाश्रयः शरीरम्‌ ॥ ९९ ॥ 

कथं चेग्रा्रयः । डप्सितं जिहासितं वा ऽथे प्रधिक्रत्येप्साजिहासाप्रयु- 
क्तस्य तदुपायानुष्ानलत्तणा खमोहा चेरा सा यच वत्तेते तच्छसेरस । कथ- 
मन्द्रियाश्रयः । यस्यानुग्रहेणानुगृहोतानि उपघाते दाप हतानि स्वविषयेषु 
साध्वसाधुषु बतेन्ते ख रएषामाश्रयः तच्छरीरस§ । कथमथेाश्रयः । यस्मि- 


1 1 





भेन 





४.3 


नाद्रष्टस्येति ५! ४।३ यु. नास्ति) 
 † अधवा ऽन्वयेनान्यः सजया ऽभिधीयतशति । रूपरसस्पशे परत्य: 

एकानेकानिमित्तकाः स्मृत्या सर मयेति प्रतिसन्धानात्‌ छतसङ्कतानां ठद्रानामेक- 
{स्मत्‌ नतकरोभर्तेपे युगपदनेकप्रत्ययवत्‌ । यधा नानाकरेकाणां हतस ङकतानां नाना- 
भरताः प्रत्यया निमित्तस्य भर्तेपस्येकत्वात्‌ प्रतीयन्ते तयेद्ापि नानाविषया निमित्त- 
स्यबत्वात्‌ प्रतिसन्धास्यन्ते यचिमित्तं स आत्मेति । अथ वा गुणा इच्छादयः गणाः 
परतन्त्रा भवन्तौति न्यायः । गुणत्वं पारिशेष्यात्‌ । न सामान्यविरेषसमवाया 
्र'नत्य्त्वात्‌ । न द्रव्यं कमे वा व्यापकद्रव्यसमवायात॒ शब्दवदित्यादिसामान्य- 
तेादृष्टामत्येतस्मिचनुमानं व्यवस्थितम्‌ । एतेनानित्यत्वात्‌ पारतन्त्यमिच्छादीनां 
कायेत्वाच्च रूपादिषदित्युक्तमन॒ । अयावद्‌द्रव्यभावित्वेन शशोरगृणत्वग्रततिकेधः 
तत्परतिपेधाच्चात्मगुणत्वमिति परिशेषात्‌ सिद्ध आत्मेति । न्या. वा. , 

 ‡ आत्मना दुःखनिदानानामिन्द्रियाढीनां सदंषां सात्तात्पारम्पयैया वा 
शरोरमाश्रित्य तच्विदानत्वमिति तदेवास्य दुः खम्रलकार्णामत्यनन्नरं शरं लत्त- 
यित्‌ सन्न चेष्त्यादि । ता. ठी. 1: । 
 _ ~ 8 का्ेश्रतानां त्वगादीनां स्वावयवाथितत्वच्छान्नमनसेोश्च नित्यत्वेनानाश्रितत्यादि. 
 नदरियाग्रवत्वं यरोरस्य कथमित्यागरङ् शरोरानुिधानमिन्दियाश्रयत्वं शरोरानुयेणानु णद न्ते 


९६  , न्यायम्‌ प्य । 


नायतने* इन्द्रियाधेसत्निकषोदुत्यत्याः सुखदुःखयोः प्रवर्तते स एषामाग्यः 
परति संवेदनं तंच्छंसौरमिति । 
भोगखाधनानि पुनः ! 
घ्राणरसनचकतुस्त्वक्श्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतिभ्यः† ॥ ९९ ॥ 
जिघ्रत्यनेन घ्रां॑गन्धं गृहुातोलिं । रखयत्यनेनेति रसनं रस॑ 
गृहातोति । च्रे ऽनेनेति चत्त: पं पश्यतीति । त्वक्‌स्थानमिन्दरियं त्वक्‌ 
तदुषचारः स्थानादिति । श्योत्यनेनेति श्रं शब्दं गृ हातौति । एवं सम।ख्या- 
निवेचनसामध्यादोध्यं स्वविषयगय्रहणलक्तणा नीन्द्रियासौति {। भूतेभ्य इति 
्रकृतोना(मेषां खतां विषयनियमे नेकपरकृतीनां सति च विषयनिथ्ये स्वबि- 
षयग्रहणलच्चणत्वं भवतौति । कानि पनरिन्द्रियकारणानि । 
पृथिव्यापस्तेजा वायुराकाशमिति भतानि। ॥ ९३ ॥ 
संत्नागब्देः प्रथगुपदेशे भरतानां विभक्तानां सवचं काथ भविष्यतीति । 
 इमेतु खल । 


इन्द्रियाणि तदु पाते चापहन्यन्तदति प्ररोराश्रतानील्युच्यन्त इति वालिक्रम्‌ । पवमेवायाशरय- 
त्वमप्युपप्रादनीयम्‌ । गन्धादयुपलम्भानमित्तकमुष्वादेः शरोर सति भावादसति चाभावात्‌ । श्रन्न 
चेष्टायां ह्िताहितप्राद्िपरिद्यारफलकष्वं म्रतैन्तर प्रयोज्यत्यं च धिप्नोणयं देयं तेन क्ते दार 
यन्तं च नातिव्याप्तिरिति । ता. री. । श्रतर्च चेष्टादीनां व्यस्तानामेव लच्तणत्स्मपपध्यते । 
चेष्टायां विश्चेषणमनिवेश्य केवलाया परतिष्याप्रकत्वादिन्द्रियाश्रयत्वस्येकस्मित्रव लक्षणे प्रवेशने 
ऽपि कच्वादाविन्द्रियसंवोगित्वेनात्तिव्याप्तितादधस्थ्यादथीश्रयत्व निवेग्रोपि रूप्रादयाश्रयताया बृत्तष्धी 
प्रसिद्धत्वेनाति प्रसङ्कावारणात्य॒ताक्तरीत्या चेष्टाप्यत्वादेः परिष्कारे व्यस्तानामेव लक्षणत्वोपपत्ते; । 
 # यस्मित्रायतनेन्द्रिया्ेसन्निकपै दुत्पन्चयोरिति ३ पु* प्राठः 
+ अन्न च कणेशष्कुलोयोगोपाधिना श्रोजस्य नभसः अथं चिदंदं विवक्तित्वा 
भरतेभ्य इति पञ्चम्यै व्या ल्यातव्यः । ता. टी. । रतानि च धाणादिपदेषु योगाधीाश्रय- 
गोन पञ्च लक्षणमरत्राणि रकसूजत्वेन पठितानि । भरतेभ्य इति च गन्धादिगरहयानियमप्रद्- 
। नाय । व्रार्णेन्द्रियं पार्थिवं रूपाटिु पञ्चसु मध्य गन्धस्येखाभिव्यञ्जकत्वादित्यादिश्चानुमाना- 
कारः । तेन च सांख्याभिमतमाङ्कारिकत्वं निराकते अवति । इन्द्रयप्ररृतित्वं त्‌ भरत 
क सत्तया वोद तव्यमिति । ता. टी. । (क | । 
 { स्वविष्रयलक्चणानोन्दरियाणोति इति ऽ पु" पाठः । 
` § नानाग्रकतीनामिति ५।४।३ पु. पाठः+ ` `. 
| कानि पुनररिन्द्रियकारणानि इति प्र्नस्यात्तरङपे ` एथिव्यापस्तेजावायुराकाश्चमिति 
्रतानीति भाष्यमेव न सूत्रम्‌ । प्रमाणादिष्वनुक्रन्तेषु पमाणलत्षणाविभागतद्धिश्ेषलक्षणस्‌- ` 
 जाणि प्रणीय प्रमेयानात्मशरीरेन्द्रिया्धादीनमिधाय तन्ना व्छिष्टानामात्मशरीरयेन्दर याणा लक्तेऽ- 
` भिहिते ऽधेस्वरपन्ना पनस्यैव क्रम प्राप्रत्वाद्‌ वातिके तात्पर्यटीकायां वा पठं मृजेषु सू जमिदमित्य- 


 निधानवबदस्य मूत्रत्वेनानभिधानात्‌ गन्धरसेत्यादेर चातके स॒चत्वनोक्तेः 1 सद्ितपुस्तकानुसा- 


[र 9 ति | ज,  _ ` नह | = ` ©, टर १ | 
रण चिश्रतनाथपञ्चाननकूतगेतममत्रदृत््यनुसारेण च भरनत्लन मद्रितमिति केचित्‌ सूजमेतेत्यन्वे । ` 


अ. १ आ. ९ सु. । ९१२-११ अधादिनिष््पयम्‌ ! ५ 
गन्धरसरूपस्पशशब्दाः पृथिव्यादिगुणा*स्तदथीाः ॥ ९४ ॥ 
परथिव्यादौनां यद्चाषिनियेगं गणा इन्द्रिधाणां यथाक्रममथे विषया इति । 
अचेतनस्य करस्य बु दुन्नानं कृत्तिः चेतनस्याकततरुपलन्धिरिति य॒क्ति- 
विरद्रुमथे प्रत्याचत्ताणक इवेदमाह । 
बुद्धिरूपलब्धिज्नानमित्यनथान्तरस्‌। ॥ ९५ ॥ 
नाचेतनस्य करयस्य ॒बुदन्नानं भवितुमहेति । तद्धि चेतनं स्यात 
ण्कश्चायं चेतने देहेन्द्रियसंघातव्यतिरिक्त इति । प्रमेयलच्णाथेस्य वाक्यस्या- 
न्याथेप्रकाणनमुपपत्तिखामथ्यादिति; । 
स््रत्यनुमानागमसंशयग्रतिभास्वम्रन्नानेादहाः सुखादिप्रत्यत्तमिच्छाद- 
यश्च मनसा लिङ्घानि । तेष सत्स्वियमपि । 


जमपनम 


भेन णोमा केनपि [क 1 


* श्रनर एथिव्यादयश्च गुणाश्चेति दृन््रसमाखः । तेन एथिष्यादोनामपि चन्तुरादीन्द्रिप- 
विषयत्वरपै तदथत्वं संख्टोतं भवति । ष्टौ तत्युरुषाश्रयशे तु न संष््येत । विषधर च 
गन्धादोनामन्यगुणत्वाभावेन व्यावत्यासम्भवात्‌ ! एथिव्यादि ग्रेन एयिव्यप्ठतजासि बा- 
दकरणग्राद्याण्यपदिश्यन्ते । गुणग्रदणोेन च सवे आश्रित गुण इति संघ्यापरिमाण- 
एक्त्वसयागविभागपरत्वा परत्वल्ञेदवेगकमेप्रामान्यविशेषा अनाथित्व समघाय- 
स्तदु मेत्वाद्‌ गुण इति । गन्धरसरूपस्पशं शब्दानां एयगभिधानग्रन्द्रियविशेष- 
नियमनज्नापरनाथेम । इन्द्रियाणि गन्धरसरूपस्यश शब्देषु तत्सामान्येष॒ नियतान्यन्य- 
चानियतानि । तजर एथिव्यप्तजांसि द्रोन्द्रिययाद्याणि शेषश्च गृण्ाशः सत्ता- 
गुणत्वे च सवेन्द्रिययाद्ये समवायो भावश्च । न्या. वा. । अन्न विरो रेलापर- 
खादिनं त्वन्त्यस्तस्यातौन्द्रियत्वात्‌ । ता. टी. । 

† परयायशब्दाभिधानाद्‌ बुद्धिडत्तनिशाकरणस । यादवं दनं ढत्तिरा- 
त्मन उपलब्धि ्तिरिति । तचिराकरणा्े समाना रते शब्दा दूति वर्ट्ि- 
दत्तिः एङ्‌ निराकृता भवति ! का पनर जोपपत्तिभवत्ि ! ग्रात्माप्रले्रते बद्िजा- 
नोते इति हूवाणस्तयेश्चेतन्यं प्रतिपद्यते ! उभयचेतन्ये च श्रत्ययव्यवस्या ऽन- 
मानं स्यात्‌ । यदि कद्विश्चेतना आत्मा च चेतनो न ब॒द्वसितानथेनात्मापल- 
भेत । चेतनेापरलब्धानां चेतनान्तरस्याव्रतिपत्तेः । अस्ति च प्रतिपत्तिस्तस्मादेक- 
ष्चेतन दूति ! न्या. वा. । चेतन मात्रोपलभ्यानासित्यर्थः , न तावद्‌ बद्ररात्म च्छायाप- 
त्तिरिन्दाविव्र मातेण्डतेजः सङ्ान्तिः पारमार्थिकी । चितिरपरिणामितया सरक्रम- 
णायोागात्‌ । तस्माद्‌ न्तिः साचन ब॒द्रस्तप्या अचेतनत्वाचाप्यात्मनस्तस्था- 
दृत्तिकत्वात्‌ तथात्वे वा परिणामापत्तः । तस्माद्‌ बद: स्वाभाविकं तैतन्यमास्येयं 


तथा चोभयचेलन्ये द्ूषणमुक्तस्‌ । ता टो. । 


{ प्रमेयगणप्रडिताया श्रपि लुद्धेलिंपव्त्वप्राप्ताक्चपि विषयित्तमुपपत््या चिद्धमिष्यद्ः । 








# 





रट  न्यायभाष्ये 
युगपज्‌ ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसे लि ङ्कम्‌» ॥ १६ ॥ 


अनिन्द्रियनिमित्ताः स्मृत्यादयः करणान्तरनिमित्ता भवितमहन्तीति 
उगपच्चे खल्‌ घ्राणदोनां गन्धादीनां च सत्निकषय्‌ सत्स युगपदानानि नेत्य 
दन्ते (1तेनानूमीयते अस्ति तत्तदन्द्रियसंयेामि सहकारि निनित्तान्तरभ 
व्यापि यल्यास्निधेनेत्पद्यते ज्ञानं सन्निधेश्वात्यद्यतङति ) । मनः संयागा- 
नपेच्स्य हौन्द्रियाधैसचचिकरस्य ज्ञानहेतुत्वे युगपदुत्यद्येरन ज्ञानानौति । 





करमप्राप्रा त्‌ । 
मरवृत्तिवाग्दुद्धिशरीरारम्भ इति ॥ १७ ।, 
मना ऽ बुद्धुरित्यमिप्रतं ध्यते ऽनेनेति बद्धः से ऽयमारम्भः 
शरोरेण वाचा मनसा च प्यः पापश्च दश्बधः । तदेतत्कृलभाष्य दिती- 
यस॒चडइति । 
्वत्तनालक्तणा दषाः ॥ ९८ ॥ 
्रवत्तेना प्रवृत्तिहेतत्वं! ज्ञातारं हि रागादयः प्रतेयन्ति प्रयये पापे 


श 2 अ नि ०५७९००१ तनननकानभकन, वा नन 0 छा रामे 1 त्‌ 0 भित पयनर 


“ युगप्रज्‌ ज्ञाना+नुत्पत्तिस्रनगता मनेऽधर्मत्वात्‌ कथं मनत = मापिकेत्याश्ङ् न्याया- 


कारो वातिके दर्तः । रूपादिज्ानानि चततुरादिव्यतिरेकेणाधिषठायकान्तरापेत्ताणि । 
अयुगपदुत्पत्तः । तद्यथा ऽनेकरशिल्यपयैवद7तस्यानेवं वास्यादि सनिधानेने पस्थितं 
हस्ताधष्टायकापेत्तं न य॒गपदनेकरथादिश्मियां निवेतेयति तथा चक्तुरादि न यग- 
पटने ज्ञानं कर्य तस्मात्तद्प्याघष्टायकान्तसमपेत्ततदति । इन्द्रियाणि वा पक्ती- 


^ 


छत्य वक्तव्यम्‌ । चतुराद न्दरियमात्मग्रृत्तावधिष्टायकान्तरापे्म्‌ अय॒गपत्प्रेः। 
वास्या क । नन्वेवम्यकेन्दरियग्राह्याणां नोलपीतादीनां करुते न युगपज्‌ ज्ञानद्वयं मनः- 
संनिधानस्य ` भवात्‌। न च सम्बन्धिभेदादेकदा विष्यन्द्रियमेनिकर्षरूपकारणा भावेन नितः, 
 च्तुःसंयुक्तगवादिः.-ृणक्रिययेःरेकदा जान यापत्तेरवार्णात्‌ । फलबलेन नानच्छायाः सद्क्रारि. 
. 'त्वमाश्ित्य तदभावान्न नानद्रय तत्सत्वे तु सम्रह्यालम्बनात्मकस्येकस्येल जानस्यात्यत्तेनं यमाप. 
 त्तिरिति चेन्न । मनसे ४सिचिप्रसङ्गात्‌ । ुभत्साऽभावेसेव भिरचेन्दरियमराद्याणामपि युगपज्‌नानट- 
यापत्तंगारधितु  क्वत्वादिति चेन्मैवम्‌ । करगात्वक्तैव हेतुना युगपदनेकषक्रियाकारित्वाभाव- 





ण 


व + + 

† ( _ ) रतच्विन्हमध्यस्यः ४ पु. नास्ति! ` वि ॥ि 
|  { कायेन परित्राणे परिचर्य दानमिति । वाचा सत्यं हितं प्रियं स्वाध्यायश्च । मनसा 
` वया ऽस्पृह्या श्रद्धा चेति । विप्ययेश पापा द्विधेव । न्या वा. । प्रदेत्तिजनित्याधमाधर्मयोा्ज 
 न्महेतुत्नात्मकततेजन्महेतुत्वसुपचयंतद्ति भावः+ ` ` 2 श ध क 


| >, षम शष 


अ. १ आ. ९ स॒. ९१६२० प्रेत्यभावफललच्वणम्‌ । स 


वा]यच मिथ्यान्नानं# तत्र रागद्रृषाविति । प्रत्यात्मवेदनोया हीमे दषाः. 
कस्माह्वच्तणते निद्विश्यन्तइति । कमलक्तणाः खल्‌ रक्तदविष्रमटा रक्ता हि 
तत्कम कुरूते येन कर्मणा सुखं दुःखं वा लभते तथा द्विषस्तथा मढ इति 
 रागद्रेवमेहा इत्यच्यमाने बहनेक्तं भवतोति । 
पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः( ॥ ९< ॥ 

 उत्यन्नस्य क्त चित्सत्वनकाये मृत्वा या पनर्त्यत्तिः स प्रेत्यभावः 
उत्यन्नस्य संबद्ुस्य । सम्बन्धस्तु देदेन्द्रियमनेब द वेद नाभिः । पृनर्त्यत्तिः 
|पनदेहादिभिः संबन्धः । पुनरित्यभ्यासाभिघानं यच क्त चित्य्राणभून्नि- 
काये वत्तमानः प्व पात्तान्देहादौन्‌ जहाति तत्परेति । यत्तच्ान्यच वा देहादी- 
नन्यानुपादत्ते तदुबति । प्रेत्यभावे गृत्वा पुनजेन्म । सा ऽयं जन्ममरयप्रनन्धा- 
भ्यास ऽनादिरपवमान्तः प्रेत्यभावे वेदितव्य इतिं 

ग्रवृत्तिदेषजनिते ऽयः फलम्‌ ॥ २० ॥ 

सुखदुः खसेवेदनं फलस । सुखविपाकं कमे दुःःखविपाकं च । तत्य- 
नट हेन्द्रियविषयवुुष॒ सतोौषु भवतोति सह देहादिभिः फलमभिप्रेलम्‌ । तथा 
हि प्रवृत्तिदेषजनिता ऽथे: फलमेतत्सवं भवनि तदेतत्फलसुपात्तम॒पात्तं हेयं 


मिना निन १०५१०८०१ ५११ 





` # तच्च सिथ्यान्नार्नमिति ३ पु" पाठः । 
† स्वश्रोयर्वच्छिच्नात्मान प्रत्यत्ताः प्रसणरीरेतु प्रद्त्या ऽनुमेयाः। प्रवतना च मार 
काथेखमवायः । तावद्य रागादवशः स्पन्दते यावदस्य मादा वर्तति । 
ता. टी. । | 
{ भजतद्ति ५।४1।३ पु. पाठः 
श 1) 1; [श । 
` ऽ पुनय्रदण ससारानादित्वक्तापनायेम्‌ । न्या. वार । दुःखादीन्ं मिथ्याज्ञान. 
प्यन्तानामविच्छेदेन कायंक्रारणभावशूपः संसारो द्यनादिः । न हि ्सोर्सम्न्लभलटवा ध्र 
सम्भवति । न च शरोरसम्बन्धा घमाधमा विना। न च धर्माधरता राग्हपाः~ न च रागा 
तज्ञानं विद्धाय। न चन्नानं श्चरीरं परित्यज्येति तमेव तदुपपादनं च । सर्चीयं संसारः ्ियाम- 
धिकूत्य मनस उपभेगमधिकत्यात्मनः । ससारक। र्ण) भरतान्ताने मनसो साधाग्णकार्णत्वादात्म- 
नश्च तज्जनितदुःखरूपफलापभेगक्तृत्वात्‌ । 

|| पुननंति २ पु. पा. । 

¶ प्रडत्तिजनित इति वक्तव्ये दाषग्रहणे न केवलं प्रत्तं प्रति दापाणां 
हेतुभावो ऽपि त्‌ प्रत्तकायं सुखदुःखे अपि प्रतीतिदशंना्चेम । दापसलिलाव. ` 
{२ # ==, श शः 1 गन (व्‌ 1 4 ॥ । 
सक्ताया खल्वात्मभ्रमो धमाधमबाजं सुखदुःखे जनयतो नान्यथा नर्चि 
सम्भवा न तत्र तुष्यति न च तद्‌ दवेष्टि तच्च तस्य सुखं दुःखमिति । अधैयरणं 
| = ९ | | ॥# 
गाणमुख्यफलाल्सधघाचम्‌ ।. ता" टी. । . ^ ए त 


३० ` न्यायभाष्ये । 
त्यक्त त्यक्तमुपादेयमिति ( #्नास्य हानेपादानये्निष्ठा पैवसानं वास्ति य 
खल्चय फलस्य हनेपादानस्रातसेद्यते लोक इति । अथेतंदेव ) । 
बाधनालत्तणं दुःख ॥ २९ ॥ 

 बाधना पोडा ताप इति तया ऽनुबिदुमनुषक्तमविनिभेागेन बलमानं 
दुःखयेगाद्‌ दुःखमिति । सा ऽयं सवै दुः खेनान॒विद्धु | मितिं पश्यन्‌ दुःखं 
जिष्ासुजेन्म 
चते) 


[ ऋ 


नि दुःखदशी निविद्यते निर्विण्णो विरज्यते विरक्ते बिमु- 


यच त्‌ निष्ठा यच त॒ पयेवसानं से ऽयम्‌ । 

तदत्यन्तविभमेक्तो ऽपवगेः ॥ २२ ॥ 

तेन दुःखेन जन्मनाषृ ऽत्यन्त+*वमुक्तिरपवभेः कथसुपा्स्य ज- 
न्मन हानम्‌ अन्यस्य चानुपादानमु । रतामवस्यामपयैन्ता†+मपदमं बेद- 


५५५५, ४ 9 % क "= ~ ~ % 
यन्त ऽपचग.वटः । तदम चमजरमम्रत्युषदः[ ब्रह्य च्तेमप्राप्रिरिलति । नित्यं स॒ख- 
नि 1 
 # ( ) एतच्चिहमध्यस्यः पाठः ४। २ पुस्तकयोनंस्ति 1 
(क 2 ष 

† निष्ठा समाप्तिः सा च प्रलये ऽप्यस्तीत्यत उक्तं पयवसानमिति ६ ` 

अवसानमान्रमस्ति न पुनः परितः पुनरपि सगोपादनयेभावादित्यथे; । ता. त), 

। { न खन्वयमिति ३ । पु. पाठः । 

£ श्रत इ तिरव्ठसद्ितः क्रचित्‌ मू जपाठः। वार्तिके तात्यर्यटीश्लायां चेतिशब्दरद्ित खव टृश्यते। 
इतिश्चब्दस्याज्नानुप्योगाच्च स॒द्रतपुस्तके तु भम त्सत्रे निवेशः । शरीरादौ धनाभनुष्ेणः गणं 
टुःखत्वं प्रतिकूलवेदनीये भावे तु स॒ख्यम्‌ । शरीरं दुःखनिमित्तत्वादिन्दरियविषयल्द्धीनां तत्साध- 
नत्वात्‌ सुखे च दुःखखाविनाभावात्‌ । न च सुष्व दुःखाभावमात्रमेवेति श्यम्‌ । प्रत्यच्तसिद्धस्य 
तस्यानपन्हवनोयत्वात्‌ । प्रदृत्तिटेचिध्यदर्थनाच्च , क्चत्सुरखाये प्र वतते कश्चिद्‌ दुःखपरिष्ार- 
थमेघेति । दुम्खे पि उुल्वाभावमानत्वस्यापि वक्तु शक्वत्वेन विनिगमनाचिर दादु भयचिद्धेश्चेति 
बाध्यम्‌ । 

|| नत्र कलिकाता सुद्ितप॒स्तङ्े विद्धं खहन्तमितीति पाठः । 

० अ, कक # # ॥ 

¶ तदित्यनन्तरं गोणमस्यमेद भिन्त दुःख पराश्रशति । मुख्यमेव दुःखमिति 
भमो मा भ्रदित्यत उक्तं जन्मनेति । अनेन जायमाना दुःखशब्देन सवे शरौरादय 
उच्यन्ते इत्यक्त भवति । ता. टो. । ` 
 ## श्रत्यन्त्रहणं प्रलयाततस्यानिद्त्यर्थम्‌ । 
†# श्रवधिष्रून्याम्‌। ` 

‡‡ अभयमिति पुनः संसारभयाभावमाह । अभयं त र्छेत्यसक्तदभयश्रतेः । 
यतु ब्रह्मेव नामरूपप्रपञ्चात्मना परिणमतदत्याहस्तातु प्रत्या । अजमिति । 
सवात्मना परि णामन सवात्मना ब्रर्णो ऽन्यधात्वाद्विनाशप्रसङ्ः । एकदेशपरिणामे 
त सावयवत्वेन घटादिवदनित्यत्वप्रस दः । वेनाशिकाः प्राः प्रदीपस्येव निवीयं 


॥) 1 


` मोततस्तस्य । चेतस दृति । ताप्रत्यार्‌ ॥ अग्रत्यपदांमति 1 ता. टी. 


अ. १ आ. ¶ सु. २९। रर अपवगैलच्वयसम्‌। ` ३१ 
मात्मना महत्ववन्मेन्ते व्यज्यते तेनाभिव्यक्तेनात्यन्तं विमुक्तः सुखौ भव- 
तोतिके चिन्मन्यन्ते । तेषां प्रमाणाभावादनुपपत्तिः । न प्रत्यत्तं नानुमानं नागमे 
वा बिद्यते नित्यं सुखमात्मनेा महत्ववन्मोत्ते ऽभिव्यज्यतडइति । 
नित्यस्याभिव्यक्तिः संवेदनं तस्य देतुवचनम्‌ | नित्यस्याभि. 

व्यक्तिः संवेदन न्नानमितिं तस्य हेतवाच्यो यतस्तदत्पव्यतंडइति । 

सुखवन्नित्यभि्ति चेत्‌ ससारस्यस्य सुक्तेनावेरोषः । यय 
सक्तः सखेन तत्सवेदनेन च सतित्येनापपन्नः स्तथा संसारस्या ऽपि प्रसज्यत. 
इति उभयस्य नित्यत्वात । 

अभ्यनुज्ञाने च घसाधमफलेन साहचर्य यागपय्यं गृष्येत । 
यदिदमुत्पनिस्थानेष यमाधमफलं सख. दुःखं वा संवेद्यते पथधायेश तस्य 
च नित्यः स्वसंबेदनस्य च सहभावो ओोगपव्यं गद्ये न सृखाभावेा नान- 
भिव्यक्तिरस्ति उभयस्य नित्यत्वात्‌ । 

अनित्यत्वे¶ देतुवचनम्‌ । अथ मेते नित्यस्य सखस्य संबद- 
नमनित्यं यत उत्यद्यते स हेतवाच्यः । 
 आत्ममनःसयागस्य निभित्तान्तरसदहितस्य हेलुत्वम्‌ । 
आत्ममनःसंयेगो हेतुरिति चेद्‌ ण्वमपि तस्य सहकारि निमित्तान्तरं 
व चनोयमिति । 


मस्य कारणवचनम्‌ । यदि धमा निमित्तान्तरं तस्य हेतवीाय्या 
यत्‌ उत्यद्यतङलि** । 





ॐ वियुक्त इति ४।२।३ पाठः। 

† यच्ित्यनाप्रपत्न इति ३1 पाठः। 

{ नित्यसंवेदनरस्योति ५।४।२॥। इपाठः। 
$ नाभिव्यक्तिरस्तोति ३ । पाठः । 


| सुखस्य तद्धिषयकनजानस्य च नित्यत्वे संसाग्दणायामपि सोक्तादविपरेषप्रसह्नः । यष्टा 
पत्ता तु धमराघमाभ्यां जनितयेः सुखदुःखयेोरुप्रलब्धिकराले ऽपि नित्यसुखस्य तजन्तानस्य सर्य. 
दातनत्वेन वै गपय्यप्रसद्धः ¦ 


¶ श्रनित्ये हेत्‌ -चनमिति ५।४।२।३ प्राठः 
 *^ सषसारातस्यायां तावदयमात्ममनः पयोगे धमे निमित्तमपत्तमाणः सख- 
ज्ानमकराषात्‌ । यदि तु मुक्तयवस्यायां तदनपेत्त एव स॒खन्नानं करोति दन्त र्ूपा- 
दिज्ननेष्विह्दियाण्यपि नापेतेतेति भावः । ता. री. । । 


६२ न्यायभाष्ये । 


यागसमाधिजस्य कायावसायविरोधात्मलये* संघेदन- 
निघृत्तिः† । यदि येगसमाधिज्ञा घमे। हेतुस्तस्य कायाबसायिरोधातम- 
लये संबेद नमत्यन्तं निवत्तेयति । 

असवदने चाविदयमानेनाविशेषः । यदि धर्मच्तयात्संवेदनाप. 
रमा नित्य सखं न संबेद्यतडइति । किं विद्यमानं न संवेद्यते ऽथयातियमा- 
नमिति ननमानं विशिरे ऽस्तीति । 

अक्षयश्च धमस्य निरलुमानसुत्पात्तिधर्मकत्वात्‌ 
योगसमाधिना धमा न चौयतङति नास्त्यनमानमात्यत्तिधर्मकमनित्यमिलि 
विपययस्य त्वनुमानं यस्य तु संबेदनापरमेा नास्ति तेन संवेदनहेतर्मित्य 
इत्यन्‌मयसर । नित्ये च मुक्तसंसारस्ययेारविशेष इत्यक्तम । यथा सक्तस्य 
नित्य सुख तत्सवेदनदेतुश्§ संवेदनस्य तपरमे नास्ति कारणस्य नित्य 
त्वात्‌ तथा संसारस्यस्यापोति । एवं च सति धमाघधमफलेन सखद; खसं- 
वेदनेन साहचयं गृद्धयतेति । 

 शराराादेसम्बन्धः प्रतिबन्धदेतुरिति चद्‌ न श्सीरादीः 

नाङ्पनागाथत्वाद्‌ विपयंयस्य चाननुमानात्‌। स्यान्मतं संसाराव- 
स्थस्य शसरादसंबन्धा नत्यसुखसवेद नदेताः प्रतिबन्यकस्तेनाविसेषो ना- 
स्तौति । एतच्चायुक्तम्‌ । शरौरादय उपभेगाथेस्ते मेगप्रिबन्धं करिष्यन्ती. 
त्यनुपपन्नस्‌|। न चस्त्यनृमानमशरोरस्यात्मने मागः कस्चिदस्तोति । 

इष्ठा7धिगमाथा पदृत्तिरिति चेद्‌ न अनिष्रोपरमा् 
त्वात्‌ । इदमनुमानस॒ इष्राचिगमाया मेक्तोपदे शः प्रव्तिश्च ममत्तणां नाभय- 
` ~~~ ------------- ~ - 


*# प्रत्ये इति ५।४।२।३ प्राः । 
 † यागसम्राधिज्ञस्य धमेव्य कार्यत्वेन समाप नाशे सति तज्जनितायाः संवेदनाया 

कारराभावे कायंस्थित्यङ्ोकारे ऽन्‌भवविसेधाद नष्त्तिरभावः प्राग्रोति । तथा च सचदश्षायां 
सट्दा सुखानुभवभ्युप्रगमा न सिध्यतीति भावः। 

{ निवततेति ५।४।.२।१ प्राठः ` 

9 श्रन्र देतुप्रदं कारणस्य नित्यत्वादित्यत्न कारयापटे च प्रयाजकपरम्‌ । नित्ययोाः 
कायक्रारणभावासभवरात्‌ । प्रयाज्यप्रयोजकभावस्य च ध माभावकह्मभावयारिवाभ्यपगमसम्भत्रात। 

|| उपभेगापमेवारब्धानां शरीरादीनामुपमेोगप्रतिवन्धकत्वमपपत्तिविर्द{मत्यर्थ । म॒ 
ादयुपभोगं प्राति शरीरादेः प्रये जकत्वस्य लाके टृष्टत्वन द्रष्टानुसारित्वाच्च कल्पनाया मक्तावपि 
छरोरादय ङ्कारे केवल्यःनुपपत्तिरनद्घोकारे च मुखानुभवानुपपरत्तियागसमाधिजजनितश्वरीरस्य नित्य 
 त्वाभ्युपगमश्च यज्जन्यं तदनित्यमित्यनुमानविरुद्ध इति भावः । 
4 इच्छाधिगमार्यति ९ पाठः! ` ॥ 








अ. ९आ- १ सु. रर अपवगेलच्णस्‌ । ३३ 
मनथेकमिति । ण्लज्चायक्तस अनिष्रोपरमाी मेव्वोपदेशः प्रवृत्तिस्व मुमुच्वणा- 
मिति । नेष्ठमनिष्ठेनाननविद्टुं संभवतीति इश्रमप्यानष् संपद्यते अनिष्रह्यनाय 
घटमान इष्रमपि जहाति । विवेकहानस्यारस्यत्वाषददात । 
दषातिकमश्च देदादिष तुल्यः । यथा दृष्र्मानत्यं सुख परित्यज्य 
नित्यं कामयते रवं देहेन्द्रियवद्धीरनित्या दुष्रा अतिक्रम्य मुक्तस्य नित्या 
देहेन्द्रियबदधयः कल्पयितव्या: * साघोयस्त्वेवं सुकस्य चेकात्म्ये कल्पितं 


श. 


[बतोति हि, 
उपपल्तिषविरुडामेति चत्‌ समानम्‌ । देहादोनां नित्यत्वं प्र 
मायवि सद्धं कल्पयितलमशक्यमिति समानं सखस्यापि नित्यत्व प्रमाखविरूडु 
कल्पयितमशस्यमिति । 
आत्यान्तिके च संसारदुःखाभावे सुखवचनादागम ऽपि 
सतस्थविरोधः! । यद्यपि कश्चिदागमः स्यात्‌ सुक्तस्यात्यन्तिक सुख - 
सिति । सखशब्द आत्यन्तिके दुःखाभाव प्रयक्त॒ इत्येवमुपपव्यते दृष 
हि दःखादेरभावे] सखखप्रयोगोई बहलं लेाकडति| । 
नित्यसुखरागस्य प्रहाणे मोकाषेगमामावा रागस्य वन्ध 
नसमान्ञानात्‌ । यथ्ययं मत्ते नित्य सुखमभिव्यज्यतदात [नत्यसुखरा- 
गेण मेत्ताय घटमाना न मेत्तमधिगच्छेन्नायिगन्तुमहेतोति बन्धनसमान्ना- 
ता हि रागः न च बन्धने सत्यपि कञश्चिन्मक्तं इति उपपद्यतदतिमृ । 
 म्रहीए^*नित्यसुखरागस्याप्रातिक्रूलत्वम्‌ । अथास्य नित्यसुख- 
रागः प्रहीयते तस्मिन्द्रहये नास्य नित्यसुखरागः प्रतिकूला भवति द्ये वं 


" मोनय्णणनतेतत 





क करल्पितव्या ईति ५१४२ पाठः|! † श्रागर्मेोपि सत्यविश्रोष इति ३। पु. । 

† दुःखवाभावे इति ५।४।२।३ पाठः। § सुखश्चब्दप्रयोग इति ५।४।२। ३ पाटः । 

|| ज्वरदाः निदत्त स्वी संदत्तेः ऽहमिति प्रसिद्धा दि लेकानुभव ईति भावः) 

भृ नित्ये रागनन्ममस्षणां तन्न प्रत्ता रागस्यानिदृत्या दहेत्वभावेन मेक्तषानपर्प्तिप्रचे- 
त्याद्ध } श्रन्र मोच्ताय चटमान इत्यनन्तरं भवेदित्यध्याह्ुत्य धावे खमापनीयं न माद्त्माधगच्छै- 
दिति तन्न दषणं तस्ये विवर्णमग्र इति बाध्यम्‌ । 

` >** प्रहाणेति ४1२1३ पाठः । 1† श्रथास्यानित्यसुष्वराग दूति 3३ पु. । 

‡‡ यद्यपि द्वेषात्‌ प्रतते दुःख दास्यामोति तथा ऽपि न मुच्यत द्ेपस्य 
बन्धनसमान्नानार्दिति रगहषा दि बन्धनःमति । नाप्रतिक्रलत्वात । प्रतिकलं 
 द्ःखदानं भव्रत्ि न पनस्य दटःख द्रष्ट अद्रिषरश्चायं प्रवतमाने ऽप्रतिक्रल टःख- 
हानमधिगच्छति । न्या. वा. । 


३४ न्यायभाष्ये 
मुक्तस्य नित्यं सुखं भवति अधापि न भवति नास्योभयेः पच्येमीत्ताधिगते) 
विकल्पतदति । 
स्यानबत ५ एब तहि संशयस्य लक्ष वाच्यमिति तदुच्यते । 
समानानेकषनोायपत्तर्वि्रतिपत्तेरुपलच्ध्यनुपलग्धयवय. 
वस्यातश्च विशेषापेन्तो विमर्शः संशयः ॥ २ ३ ॥ 
खमानघमोपपतेविशेषपेच्तो विमयेः संशय इति । स्थागुपरषयेः 
समानं धमेमारोहपरिणाह पश्यन्यवेदुश्रं च तयेर्विचेषं सुभसमानः किं 
स्विदित्यन्यतरं नावधारथति तदनवधारणं ज्ञानं संशयः समानमनयेोधय्‌. 
सुपलभे विशेषमन्यतरस्य नेापलभइत्येषा बुद्धिरपेच्वा संशयस्य प्रवर्ति] 
ब्तते तेन विशेणपेच्वो विर. संशयः । जनेकधर्मे।पपतरिति समानजाती. 
यमसमानजातीयं चानेकं तस्णनेकस्य धमोापपत्तविंशेषस्योभयथां दष्त्वातु 
समानजातौयेभ्यो ऽसमानजातोयेभ्यश्वाधा वि रष्यन्ते गन्धवत्वात्युधि- 


म माभ, ज न तापा ५१।५५१ १५५) १ भन क णम ६१.४७. भ ०५०७१५५९७१०१ 





४ प्मेयानन्तरर दिष्टस्य मेयलक्तणानन्तर स्यानं क्रमा लक्तणस्य यस्येव्यचः। 
ताः ठो" क्रमप्राप्रस्येत्ति यावत्‌ । 

† अन्न च ।विमशेः संशय इति संशयसा मान्यल णम्‌ । तत्र संशय इति लक्य- 
निदेश विमशे इति लतणपद प । एकस्मिन धर्मिणि विरेधिनानाावमरे त्रिमरः। 
समानत्यादीनि तु जीणि धिशेप्रलक्तणनि । तिष्र विमशेः पशय दत्यन्‌बतेनौयमु । 
गरन विशिष्टो ऽवमो चिमे: । विशिष्टसंशयेः लत्यपदम्‌ । समानधमापपत्ताने- 
कधमापपत्तेविग्रतिपततेरिति चीणि रत्येकं शेषैः पदैरुपेनानि लत्तणानोति | एतेन 
ये पञ्चविधे सं शयमाचक्तते त निरताः । ता. टौो* । श्रयं भावः समान धमा पपत्तेस- 


टचा ऽयमिति विेषनिश्चपे सत्यपि <रुपगतसमानघमस्य महत्वादेरुप्रलन्धिरस्तीति संशधः 
स्यात्‌ । शतः उपलब्‌ ध्यनु पलवृष्यव्यवस्थितर्सिति वक्तव्यम्‌ । एकतरधमंप्रकारक्रनिश्चयहेत्वभाते ` 
धमोन्तरामावप्रकारकनिप्चयहेत्वभाते च सतोति तस्यार्धः । ततभ्च दत्तत्वप्रकारकनिश्चयहेताः 
५ रुषन्वाभावप्रकारकनिण्चयदेताण्चाभावो {प्यपेचतितः । प्रसते चस नास्तीति न संश्रयः । ताव. 


न्मात्राक्त च श्रनुगतधर्मन्नानामाचे ऽपि विशेषनिश्चयहेत्वमावमात्रेण घंश्यः स्यादत श्रादयपदम्‌ । 


निश्चायकं च हेतुमनुपरलभमानेा ऽपि श्रतुपादित्सिते ऽजिद्धासिते चेादासोनं वस्तुनि न संदिग्पे 

घ॒भूत्साविरहात्‌ । वुभुत्खमानम्तु संदिग्धे तन्न बुभुत्साभावे ऽपिसंशधा मा भ्रूदिति विगेषापेक्त 
इति निवेशनोपम्‌ । विषं सुशत्समानस्येति तस्यार्थः । तदेवं पदत्रयं सिसत लच्तणो भवति । 
ख्वमनेकधमेपपततर्विप्रतिपत्त्चेरि लक्णद्ये ऽपि उपलकष्यनुपलब्‌ध्यव्यवस्यात इति विशेषाे्त 
दति च पटद्यं निवेशनोयं तत्सार्थक्यं च प्रववद्‌ बोध्यम्‌ । 

_ { गन्धवत्वादिति संश्रयस्य परत्यदाहरणम्‌ । श्रस्ति चेत्याटदाष्र्णम्‌ । शब्दे सनासम्ब- 
 न्धेन सामान्यविशेषसमवायाभावेभ्ये भेदेन ज्ञाते विभागजत्वं द्रव्ये शब्दातिरिक्तं गुणो कर्मणि 
` चदृष्टमुपलभ्यमानं ्व्यत्वादिविशेषनिश्चायकहेत्वभावेन संशायक्रं भव्रतीति भावः । ननु 


अ. १ श्रा. ५ स्‌ रदे! २४ संशयलक्तणस्‌ । ३४ 


स्‌ 
व्यवाद्धिभ्यो विशिष्यते गृणकमेभ्यश्च । अस्ति च शब्दे चिभागजत्वं बिशे- 
षः । तस्मिन्द्रव्यं गणः कमे वेति संदेहः । विशेषस्योभयथा दुप्रत्वातु । किं 
द्रव्यस्य सते गुणकमेभ्यो विशेष आहया स्विद्‌ गणस्य सत इति अथ कः 
मेणः सत इति । विशेषपि्ता अन्यतमस्य व्यवस्यापकं धमे नापलभडति 
ब्॒ुरिति । वि्रतिपत्तरिति व्याहत॑मेकाथेदशेनं विप्रतिपत्तिः व्याघते वि- | 
रोधा ऽसहभावब इति । अस्त्यात्सेत्येकं दशनं नास्त्यात्मेत्यपरस॒ । न च 
सदुवाखटदावेो सेक संभवतः । न चान्यतरसाधक्षा हेतुरुपलम्यते ! त 
तत््वानवधारणं संशय इति । उपलख्ध्यव्यवस्यातः खल्ठपि> सच्चोटकमुपल- 
भ्यते तडागादिष मरोचिष चाबिद्यमानसमुदकमिति अतः क्त च्िदुपलभ्यमाने 
तत््वव्यवस्थापकस्य प्रमाणस्यानुपलब्येः क्रं सदु पलभ्यते ऽथासदिति संशये 
भवति । अन्‌पलब्ध्यव्यवस्थातः सच्च नापलभ्यते मरलकोलकोदकादि अस- 
च॒ानत्यन्नं निर्दट बा ततः (क्त चिदनुपलभ्यमाने संशयः किं सत्नीपलभ्यते 
 उतसद्धिति संशये भवति । विेषपेच्ता पवैवत्‌ परेः समाने ऽनेकश्च धर्मी 
ज्ेघस्थ ) उपलञ्ध्यनुपलब्धी पृनन्नातृगते एतावता विशेषेण पुनवचनम्‌ । 
समानयमायगमात्समानधसःपपततर्विशेषस्मृत्यपेच्चो विम इति । 

स्थानवतां लक्त॑मितिं समानमु । 

यमथ॑मधिकृत्य ग्रवतेते तल्मयोाजनम्‌ ॥ ख ॥ ` 


लिभामे गणे विमागजत्वं दृष्टं शब्दे प्रतोयमानं गणत्वं निशभ्चापयिरप्याति । शब्दा गणः विभागज 
त्वाह्भागवदिति । चैत्‌ । चिभागजविभागानह्ीकारात्‌ । विभागक्ञविभागसमवायिकारणक- ` 
त्वस्य शब्दमाचदतः संश्रयदेत्‌त्वाच्च । अन्र च समानधमाप्रलब्येः संशयकारणत्वे दूरादारोहपं 
रि्णि7हवद्रस्तदग्रंनमदाहस्णम्‌ । तत्र द्यारोहपरिणादा तरुनरसाधारणे यमानो संश्चयदेत्‌ । 
अरनेकधमापलन्प्स्त शब्दः विभागजत्वम्‌ पलभ्यमानं संश्यक्भरणामत्यदाद्रणम्‌ † तन्न {ह विभा- 
ग्जत्वं दरूव्यादिजये नास्त्येव श्रव्दादन्यत्र द्रष्टम्‌ । तत्पश्च समानत्वाभावाच् प्रवण गताथता 
चरनेकधमापलब्थेरित्यस्यासाधारशणधमापलन्धेरित्य्ः । श्रनेकस्माह्धिशरेषका धमा (नेकधम इति 
तस्यार्थः । साधारणधमेस्यासाधारणधमस्य ता णद्यमारारव्याभचारस्य जानं संशयक्छारशणम्‌ । ग्य 
मागाव्यभिचारष्य च तस्य चानं निर्कषदहेतः । समानधसापपत्तरित्यनेन शविघधीयमानव्यभिचांर 
उपदिश्यते विभागज्त्वादित्यनेन प्रतिषिध्यमानव्यभिचार इत्येतावता एथयगभिधानम्‌ । एतं चेदं 
ह्यं साततं संश्यक्रारणम्‌ । वविर्तपत्तिस्तु वक्तेगता संशयक्रषणमिति प्रत्योभंदः ` + एतत्सव 
वातिके प्रपञ्चितम्‌ । 

| # उपलब्ध्यव्यवस्याया श्नु प्रलटध्यत्यवस्यायाश्च एक्‌ संशयक्रारणत्वं वातिके दूषि | 
लभ । तज दाषः प्रताक्तलदणन्य प्रवश्पठल च पवेमत्तम ॥ 

|  ( ) रतचिहमध्यस्यः पाठः ४।>1 ३ नास्ति! 


ह न्यायभाष्पे 
यभधे*मा्व्यं दातव्यं वा ऽध्यवपाय तदा्रहानापायमनतिष्ठति 
प्रयोजनं तद्वेदितव्यम । प्रवृत्तिहेत॒त्वादिममधेमाप्स्यामि हास्यामि वेति 
व्यवसाये ऽथेष्याधिकारः एवं व्यवसोयमने ऽयो ऽचिक्रियतङ्ति ॥ 
लाकिकपरीत्तकाणां। यस्मिन बुद्धिसाम्यं 
स द्ुष्टान्तः ॥ २५॥ 
लेकसाम्य] मनतीताः लेकिकाः नेसर्जिकं वैनयिकं बटुपतिशय- 
मप्राप्राः तद्विपसोताः परीच्तकास्तकण प्रमाररभे परोचितुम्हन्तोति । यथा 
यमथ लोकिका बुध्यन्ते तथा परोच्चका अपि सो ऽयी दुष्रन्तः । दुष्रान्तबिरो- 
धेन हि प्रतिपत्ता; प्रतिषेदुव्या भवन्तीति दृष्रान्तसमाधिना च स्वप्ता: 
स्थापनीया भवन्तीति । अवयवेषु चोादाहर्शाय कल्पति । 
अथ िद्धान्तः¶ इदमित्थंभतं चेत्यभ्यनन्नायमानमधेजातं सिट 
सिद्धस्य संस्यितिः** सिद्धान्तः संस्थितिरित्यम्भावव्यवस्या धमनियमः । स 
खल्वयमु । 
तन्ताधिकरणाभ्युपगमसंस्यितिः सिद्धान्तः ॥ २६ ॥ 


नि 1 = ५ 1 





 _ + अजनाधेशब्दा गेणमुख्यफलावयेधाघेः । तज मुख्य सुखदुःखप्राप्तिपरि- 
षा । गणे तु तत्साधनम्‌ । ता. रौ, , 
+ लेाकिकानां पररक्तकाणां चेति एथ काटी । तेनाजाकिकस्याकःश्राटेरपि दरष्टान्तत्व- 
` सिद्धिरिति वेध्यम्‌ । | | 
प लाकसामान्धमितति ५।४।२।३ पाहः) $ बुच्यतिश्यम प्राप्तत्वादिति ३ पु" । 
| से पयं दुष्टान्तः सारूप्यव्यत्यत््यैौ वा स्यादपिदुसाधना्ौा वा । 
यदि तावत्‌ सारूप्यवय त्यत्यधेस्तदा नाषमानाद्विव्यते । अथासिद्रसाधनाचः ने. 
दादहप्णाद्‌ भिद्यते । यद्यपमानं प्रमादे $न्तभाव्यः अचोदाहर्णमवयव दूति न 
एग दृष्टान्ता ऽस्तोति । इदं त॒त्तरमप्रतिसमाघरेयमिति पश्यामः । कस्मात्‌ । जय- 
 स्याप्यपरिजनानात्‌ । सारूप्यवयत्पत्यधे तावदुषमानं न भवतौति बणितम॒ । दृष. ` 
न्तः सारप्यव्युत्पत्यधेः असिद्धसाधनाद्चा तेति दरष्टान्ते न भवति । तदूदाह- ` 
रो बणेयन्ते व्याम इति । न्या. वा. ! न खल्वसिटुः साध्येन साधनस्यावि- ` 
नाभावे दृष्टान्तेन साध्यतङत्यधेः । ता. टौ. । ^ 


¶ श्रन्र भाष्यकारः षद्धान्तसामान्यलक्तणम्‌ जम पठित्वे र तात्य व्याचष्टे श्रय सिद्धान्त ` 


इत्यादिनेति तात्य टीकायां दश्यते तेन सामान्यलक्तणसतरं किमप्यारसं 
इति बोध्यम्‌ । ` 0 | 
 . ` सामान्यापक्रमस्याभ्यपगमस्य प्रमाणता विशेषपयन्तता परिषमाप्तिः 
क्ितिरित्यथेः । ता. ठो. = ` शत्र पररा 


#ीद्यदव्यत्ये न क्राप्य॒पलभ्यते 





श्र. ९ आ. ९ स॒. २५-र८ । सिद्धान्तलक्तणविभागेो । ३० 

तन्दराथेषंस्ितिः तन्तसेस्यितिः ल॑न्त्रशमितरेतराभिषेबदुस्याथेस- 
महस्यापदे शः शास्त्रम्‌ । अधिकरणानुषह्ूा†था संस्यितिरधिकरणषस्थितिः 
अभ्यपगमसेस्यितिरनबधारिताथेपरियहः तद्वि शेषपरोच्तणायाभ्यपगमलिद्धा- 
न्तः । तन्ल्रभेटात्त खल स चतविघः[ । 


सवतन्लप्रतितन्वाधिकर्णाभ्ययगमसंस्थि- 


त्यथान्तरभावात्‌ ॥ २० ॥ 
तचेताक्वतस्रः संस्थितये ऽथेान्तरभ्रतनाः । तासाम्‌ । 


सवेतन्लाविरुदस्तन्ते ऽधिकृते ऽथः 
सवेतन्ल सिद्धान्तः ॥ र? ॥ 
यथा घ्राणादौनौन्द्रियाणि§ गन्धादय इन्दरियाधाः परथिव्यादोनि भता 


[. + 


नि प्रमाणेरथेस्य ग्रहणमिति । 
* तन्त्रयदसन च सवेतन्त्रप्रतिततन्त्रयेरूपादानमभयोपपि तन्न्रत्वात्‌ ।' 
ता. टोः । | 

{ श्रनप्रत्तायसंस्यितिरसित. ५।२। ४ पाठः) 

¡ किं पनसिटिं सतं लक्तणा येमा विभागाेमिति । ककं चातः । यदि लत्त- 
गाथं तन्त्राधिकरणयदणो न कतव्यप्र एतावदस्त्वभ्यपगमव्यवस्या सिद्धान्त इति । 
रथ विभागा सवैतन्तरप्रतितन्त्रप्दण कतव्यं प्रतन्नादिवत्‌ । लक्तणाचं च स॒जान्तर 
वक्तव्यम । सत्रैतन््प्रतितन्त्राभ्यपगमसस्यित्यचेन्तरभावादिति सचस्यान्या ऽचा 
वक्तव्यः ! अयद विभागाधं तथापि पएवेस॒न्ं पर्त्यज्यताम । अथ विभक्तानां पूनवि- 
भागः । {चत्िधा चास्य शास्त्रस्य प्रात्र व्यादन्येत । विभागश्च नियमाः 
विभक्तानां विभागः किमथेः 1 यदि नियमाथेः । आद्येन सुचेण छतत्वाच्र प्रयो- 
जनमरस्तीति । तस्मात्पवेमन्नरं वा सज्रमनापेमिति । नानाम । आद्यस्य लत- 
शार्चत्वादत्तसस्य विभागाेत्वादिति । विभागस्व नियमा इत्युक्तम्‌ । एतेनाने- 
कधा भिचस्य सिद्धान्तद्य चतुधा संयदह इति नियम दशयति । अथाद्य सूज 
कथं लत्तणायेमिति । तन्न्ाधिकस्णानामचेानाम्रभ्यपगम इति स॒च्राधः । तन्त्र 
अधिकरणं येषामथानां भवति ते तन्त्राधिकर्णाः ) तेषामभ्य॒पगमसस्यितिरित्थं 
भावव्यवस्या धमेनियमः सिदरान्ते भवतेति 1 कपक्तं भवति ।या अयान 
सजितस्तस्याभ्यपगमे न सिद्वान्त दाति । च्या" वा । 

§ यद्छपि चघ्राणादिष॒ भातिकत्वादये वि्प्रतिपत्तयस्तयापौन्द्रियत्वे नास्ति 
विध्रतिपनत्तिर्सिति 1 ता. टी. । न दुष्टान्तात॒ सवेतन्त्रसिद्धान्ता भिद्यते न चापि 
विग्रतिपत्तिरिदिपीति । भिद्छतद्त्याद । दुष्टान्ता हदि वादिप्रतिवादिभ्यामेव 





दद न्याद्रभाप्ये 
समाननतन्ल्ासिदधुः परतन्लासिद्धः मरतित- 
न्त्र सिद्धान्तः ॥ २६ ॥ 
य्या नास्तं आत्मलाभः न सत आत्मानं नरलिगयास्चेतनाः 
देेन्द्रियमनःस विष्येष | तत्तत्कारणे च विशेष इति साण्यानां परसप्रकमारि. 
निमित्तो भतसग: कर्महतवो दषा. प्रकृत्निश्च स्वगुखविगिप्रास्वेलना असु 
दुत्पद्यते उत्पन्नं निरुध्यतदइति यागानाम 
यत्सिद्ावन्य प्रकरणसिद्धिः सा ऽधिक- 
रणसिद्धान्तः ॥ ३० ॥ 
्स्याधत्य सदावन्ये ऽथे। अनुषज्यन्ते न तना सा ऽथः सि. 
ध्यति ते ऽथा यदचिष्ठानाः सा "(वकरण सदुन्तः । यथा देहेन्द्रियरव्यालि- 
प्ता नाता दशनस्पशनाभ्यामेकाधेग्रहणादिभिः। अचानुषङ्न्णेा ऽघा इन्दि 
यनानात्वं निघतविषयाणीन्द्रियाणि स्वावषयग्रह्यलिङ्तानि च्नातद्चानसा 
नान गन्धादिगणव्यतिरिक्तं दरव्यं गणा वकरणमनयत्तविपयाश्चेतना इति 
पवथेसिदट्धाषेते ऽथा: सिध्यन्ति न तेविना से ऽधः संभवतीति | 





नत सवतन्त्रसिद्रान्त दति । न्या. द. । 

“ समानश्ब्द एकपयायः । निरतिशया ्रपरिणामिना न ऊन चिस. 
 णोाप्रजनापायधर्मणां युज्यन्त । प्रान्तेष च तत्कारणेष्‌ महद दे ङूरपञ्चतन्माच- 
भ तस्त्मषु (वशेषो तशय इत्यथः । ता टो. । 


† मनःस्वविषयेष्विति ३ प्र. पाट । 
{ युरुपनिमित्तभरतसंसमं दति ५ पु" पारः । 


% यस्याधस्य साध्यस्य हेतादौ सिदाविति विप्रय पप्तम्री । न निभित्तप- 
प्तमो । दयोज्ञायमानयोािनित्तत मित्तिकभावायोगात्‌ । तेन यस्मिं ज्ञायमाने 
| तदनुरषङ्गणे $ घास्तदन्तभावेण गम्यन्त सा {प द्‌! वक्रयमाणस्तद नृपह्िणां 
चाधारस्तदाश्रयत्वात । तत्सदः सपना वा भवत हेतव अनेन स्पेणाधिक्रर्ण- 
प्सद्वान्तः । पततस्तावद्धिवादाध्यासितमपरलः न्यमत्कार्णमुत्पत्तिमत्वाद्रस्तरवदिति। 
अन्न हि ए ्यादिगतनेत्यततिम्वन पलश्थिमतय कत्व तहतं साध्यमानं स्वसि- 
` द्न्तगतानुषङ्किसवेज्त्वाद्ययेनमेव सिध्यति । नान्यया पलन्पिमत्य्दकत्वस्य 
सिद्ुरिति । भाष्ये ष त॒प्रातसन्धानं सिध्यत स्वानषड्योन्तरा न्वतं सिथ्यलीत्य- 


 दद्ूतम्र । ता- टी.) 


अ" ९ आः ^ सु <:-३२। अभ्यपगमसिद्धान्तलक्तणस अवयवविभागश्च । ३६ 
अपरोक्तिता ,भ्युपगमाद्विशेषपरीकच्तणम- 
भ्युपगमसिद्धान्तः ॥ ३९ ॥ 

यच किं चिदधेजातमपरौत्तिनमभ्यपगम्यते अस्तु द्रव्यं शब्दः सं 
त॒ नित्ये ऽथ्यानित्य इति द्रव्यस्य खता निन्यता ऽनित्यता वा तद्विशेषः 
परोच्यते सा ऽभ्युपगमसिद्धान्तः स्वबुद्लिशयचिख्यापयिषया परबदुग 
न्ञानाच्च्‌| प्रनततदलति । 

सथावयवाः । 

ग्रतिन्नाहेतूदाहर्णेापनयनिगमनान्यवयवाः) ।॥ ३२ ॥ 

द शावयवानेके नैयायिका वाक्ये संचच्तते जिक्ञासा संशयः शक्यप्रा- 
परिः प्रयाजनं संणघव्यदास इति । ते कस्मान्नोच्यन्तइति । तचाप्रतीयमाने 
ऽथे प्रत्ययाधेस्य प्रवतिका जिन्नासा अप्रतीयमानमथे कस्माज्जिन्नासते तं 
तत्वता ज्ञाते हास्यामि वेपादास्ये उपेत्तिष्ये वेति ता एता हानेापादानेपे- 
घाव दुयस्तत्वज्ञानस्याथस्त द थमयं जिज्ञासते सा खल्वियमखाधनमस्येति 
जन्ञासाचद्रुम्न सयस्व व्याहत मापसघातात्‌ क्त ज्ञाने प्रत्यासन्नः व्याहत- 
याह घमयारन्यतरत्तत्व भःवतुमहतीति । ख प्रथगपदिष्ो ऽप्यसाथनमथ- 





ध ०५१५. गजम १५७१६ ७४७५१४५ ५०५७० ५११७२०७२४१ न, १०५८५८१७ ५५०१५५५ [र 





* अपरोत्तिता \रसजिनः । न्या. वा. । सजतस्य प्र.येण पसेत्तासम्बन्धात । 
मनसा रोन्द्रयत्वनास्ज्ितस्यापौन्द्रियत्वाभ्यप्रगमोा यतः प्रमाणाधिकरणस्तस्मा- 
दयमभ्यपग्मासद्रान्त दति । सच त्वेवं योजनीयम्‌ । असचिताभ्यपगमातेताय- 
त्द्विशेपपरोदणा भवति तस्मा ेषपरीत्तयाज्ञ ज्ञायते ऽसचितमभ्यपगतं सच- 
कार्ण सा $यमभ्य्पगमसि दन्त दति । ता. टो. । भाष्य त्वन्यथा व्याख्यातम्‌ । 

† परदद््यदन्ानायातत 3 प. पटः । 

{ दशा्रयवा दुत के चिन्रेयायिकाः । चया ऽवयवा ईति मीमांसकाः । 
तचिरकरणाथं स॒जम॒ 1 परप्रतिपादका ये वाक्ये सभ्भयेतरतरप्रत्ययितनाय ना 
वन्ता वाक्याद्गुतामुपयान्ति ते ऽवयवाः । वाजा ङ्ुल्वमवयवाधेः । वावया ूःत्व- 
मवयवत्वभ्न । कि पनवाश्यम । यस्य प्रतिन्नादिभिरपस्छतस्य विशेषास्थापनम्चः 
तद्राक्यम । वाक्याथ सरत्यतें निष्पाद्यन्तीत्यवयवा दत्यच्यन्त । न पनसिंता- 
सादयः पर्प्रततपादका इत्यतो न वाश्यस्यावयवा दमत । निश्वितत्वाच्च । 
निश्चतश्च साधयिता भवति न तस्य जिज्नाप्ासशये स्तः । प्रयालनमपि साध. 
नाद्र गम्यत्त शक्यप्राप्तिश्चात । न द जक्चमप्रयाज्नं वा कस्वित्साधयति। 


तस्मात्‌ प्रयोजन शक्यप्राप्तौ अपि न वाक्चावयवे 1 न्या. वा. । 
8 धमापस्ंघातस्तत्सन्ताने इति ३ पु. पाठः । संचातात्‌ तत्वन्ाने इति ४।५ प. प्रा. । 


४० न्यायभाष्ये 
स्येति । प्रमातुः प्रमाणानि प्रमेयाधिगमाथानि सा रक्यप्राप्रिनै साचकस्य 
वाक्यस्य भागेन युज्यते प्रतिन्ञादिबद्िति । प्रयोजनं तत््वावघारणमधसाघ- 
कस्य वाज्यस्य फलं नेकदेण इति ! सं घव्यदासः प्रतिपत्तो पवयीनं तत्प्रति. 
षेधे तत््वाभ्यनुन्ञानाथे न त्वयं ( *खाघकवाक्येकदे ण इति प्रकरे त॒ जिन्न 
सादय: समधा अवधारयोयाध्ापकारात्‌ तत्वखाघकभावात्त प्रतिन्चादथः 
साधकवाक्यस्य भागा रकद्‌णा अवयवा इति । 

तेषां त॒ यथाबिभक्तानासु । 

साध्यनिदंशः ग्रतिन्ञा ॥ ३३ ॥ 

्र्तापनीयेन धमेण धमि विशष्रस्य परिग्रहवचनं प्रतिन्नाः प्रति- 
ज्ञा साच्यनिदेशः अरित्यः शब्द इति । 

उदाहरणसाधम्यात्साध्यसाधनं हेतुः ५ २४ ॥ 


तभो ५ कणोत क 





न 1 जिमि ०५१, भिनी ५) रतत नना 


*# ( ) रएतच्चिहङ्कतः पठः ४ । ३ नास्ति । 

† प्रकरणमेते तापकुबेन्तौति ) न ददि जिन्तासादोनन्तरेण प्रकर णास्ये1- 
त्यानमस्तोति प्रकर्णोत्यापरका नावयवा जिज्नञासादय दति परप्रतिपादकत्वा- 
त॒ प्रतिन्नादोनामधिकार इति तरपदिश्यन्ते 1 च्यवयवमपि वाज्यं तया न 
भवात तथोपनयनिगमनयेरयेन्तरभावं बशेयन्ता व्यामः 1 न्या. वा. । 

 ‡ परिशटद्यते ऽनेनेति परियहः स च वचनं चेति परिग्रदवचनम्‌ । ता. टी. । 
सिप्राधयिषितस्या्स्य वचनमित्यर्थः । 

$ शत्यथभ्यामुभयलक्षणरचन त्सम्‌ । अजर देतुरिति लघ्यनिदेशः स 
च विभागे रो बा्यावयव इति वचनरूपः ! तस्य साम्रान्यलत्तण साध्यसाधनं 
साध्यते ऽनेनेति व्यत्यत्या यद्यपि पारा्ाप् छतकत्वादिकमथेमाद तथापि 
तस्य वचनात्मकदहेतुसामानाधिक्र्यानुपपत्तिविषयि छतकत्वादि त्यादिकं वचन 
मुप्लक्चयति । यदि तु वचनं देतुरित्यच्यते तत्साध्येन समभिव्याह्ूत प्रतिन्ना 
स्मात्‌ । अथ वचनामत्येनावदुच्येत तदा अतिव्याप्तिः । उपचारे तु न क चित्म- 

सहः । उपनयाद्‌पि साधनं न पराङ्गुतया गम्यते । जिं तु प्राहिपदिका्धप्रधान- 

तया स्वनिष्टमित्ति न तजापि प्रसङ्गः । रेत्वाभापाश्व न साधनमिति साधनः 
पदन निराकृताः । न्यायवाक्याव घत्वेन च नान्यशब्दे प्रसङ्कः 1 इदं चा 
 श्रात तु विशेषलकत्तणे हेतुरिति यद्यपि सामान्यप्दं तथापि प्रकरणादन्वय्यन्वय- 
 व्यतिरेकरदेतुविशेषपरं द्रष्टव्यम्‌ । तेन हेतुरिति लव्यनिरदेशः परिभिषटं त॒ लक्त- 
णम्‌ । साधम्येपदव्याख्याने सामान्यादिति , साध्यसाधनपदव्याव्यानं साध्यस्य 
धमस्यति । साध्यस्येति धमिमाे बुभ भदत उक्तं धमेस्येति । धमेसहितस्य 
ब धमिण इत्यथः । तदेव स्फटयति प्रतिषन्धायेति 1 उदाहरण पाधम्यात्‌ साध्यस्ये- 


+" 49) 1 7 +; 
कैः ४ # श प." ॥ 
। (य 
नी +; + 
५ 41 १५ 1 ष ४ 
4. आ  , ` भं ^ 


अ. १ आ. ९ स. । ३३-३६ हेललक्तणशम । ४१ 


उदाष्रणन सामान्यात्साध्यस्य घमेत्य* खाघनं प्रन्नापने{ हेतः 
साध्य प्रत्चचाय] धमेसुदाहरये च प्रतिसंधाय तस्य साधनतावचनं हेतः 
उत्यत्तिधमक्रत्वादिति । उत्पत्तिधमेकमनित्यं दुष्टमिति । 

किमेताबदधुतुलच्तणमिति । नेत्युच्यते किं तह । 

तथा वेधस्यात्‌ ॥ ३५ ॥ 

उदाहर्णवेधम्योच्च साध्यसाधनं हेतुः । कथम अनित्यः शब्द; 

उत्पत्तिधमेकं नित्यं यथा आत्मादिद्रव्यमिति| । 
साध्यसाधम्यात्तद्रमंभावी दृष्टान्त उद्‌ाहरणस्‌¶ । ३६ ॥ 

साघ्यन साधम्य समानधमता साघ्यसाघम्ये*+त्कारणात्तद्धुमभावी 
ृष्ान्त इति । तस्य धमस्तदटुमः । तस्य साच्यस्य । साध्यं च दिबिधं घमिवि- 
शिषो वा धम: शन्दस्यानित्यत्वं घमेविशिषौ बा घमीं अनित्यः शब्द इति । 
इदात्तर॒तदुग्रहयोन गृद्यतइति कस्मात्यृथग्बमेवचनात्‌ । तस्य धममे्तद 
मस्त्य भावस्तदुमभावः ख यस्मिन्‌ दुष्न्ते वतेते स दुष्रान्तः साध्यसा- 


षा मकेन ॥ 1 यनन ४२८१ १५५५ ५०५ ५५१ ०१०५०५१७११ 


त्यननान्वयपत्तधमंत्वं अन्वयव्यानरेकपकत्तधमेत्वानि च दितानि। साध्यसाध- 
नामत्यत्न च साध्यग्रदलेनाबाचतविष्यत्वासत्मतिपत्तितत्से ताद्रपसेतस्य 
सपाधमाचहत्वलाति | ता. टी. । 


“ परमस्ति ४।३ नास्त । { प्रति्ञानमिति" ४1३ प्रत्ानमिति २।१५ पाटः । 
{ ग्रतिसंधीर्येत्ति४।२।३ प पाटः । 


$ श्रन्न यादि वेधम्यादित्यच्यतं ततः सकलकेषरादिमत्पदाथेपक्तीकरते- 
नाण्वत्वं याद विपराखेन साध्यते तदा ऽस्ति पत्ततैधम्यनिति रेतः स्यादित्यत 
उदादगस्णेन वधम्यरमिति । विप्र्तेछेत्यथेः 1 ता. टी. । 
|| श्रत्रटमदाद्शे प्रवाक्तादटाह्णाद्रलत्तएयाभावेन टुष्यित्वा सेदं निरात्मकं जीोवच्छसोरम- 
प्राा्दिमत्त्यप्रसङद्गादिति वार्तिक्रे उदाहरणान्तरं दत्तम्‌ । श्नन्वथ्यदाद्यगणं च पर्वमचतन वलव्य ति- 
च्युदादस्य चाजात वंलकत्तरयं च प्रदर्णितम 1 
। साध्येन धमिणा शब्देन साधम्यं दुष्टान्तस्य स्याल्यादेः पछतकत्यं रेतः 
तदानत्यत्वन साध्यं शब्दे दुषएान्त च स्थाल्यादोा समानमु । तस्मात्कारणात्म- 
याजकात्तद्मभावो तस्येव साध्यस्य शब्दस्य ध्मः धमेन्तरं येन विशिष्टः शब्दः 
सिषाधयिषित नित्यत्वेन तदनित्यत्वं तद्भुमैः स एव भावस्तट्रुमरभावः से $स्या- 
स्तीति तद्वुमेभावौ स्याल्यादिरनित्यत्वधरमेवानिंति यावत । तन तादरणा दुष्टा- ` 
न्तन उप्रलत्तित सवह्िषयं बचनमदादस्णमित्ति 1 ता. री. । 
साध्यन साघम्यात्‌ समानधमत्वादिति ५४1२1 २ पाटः 
{1 तद्धमस्य भाव दति ५।४।२1३ पाटः। 
ज ॥ 





४२ व्यायभाष्ये 


थम्येत्तटुमभावौ भवति ख देादाहर्णमिष्यते* त यदुत्पद्यते तदुत्पत्ति- 
घर्मकस्‌ । तच्च भत्वा न भवति आत्सानं जहाति -{ निर्ध्यतदत्यनित्यमु । 
एवमत्यत्तिधमेकषत्वं साघनमनित्यत्वं साध्यं सा ऽयमेकम्मिन्द्रयेधेमयोः 
साच्यसाधनभावः साधम्येह्नावस्यित उपलभ्यते तं दुष्रान्ते उपलभमानः 
शब्दे ऽप्यनुमिनेति शब्दो प्य॒त्पत्तिधमेकलत्वादनित्यः स्याल्यादिवदित्य- 
दाह्ियते तेन धमेयाः साच्यसाधनभाव इत्युदाहरणस्‌ । 
तद्विप्ययाद्वा विपरीतम्‌ ॥ २७ ॥ 
दुष्रन्त उदाहरणमिति प्रकृते साच्यवेयम्यादतदुमभावो दुरन्त 
उदाहरणमिति । अनित्यः शब्द उत्यत्तधमक्त्वात्‌ अनुत्यन्िध्यमकं नित्य. 
 मात्मादि सो ऽयमात्मादिदुषान्तः साथ्यवेधम्यादनुत्यत्तिधममकत्वादतट्ुमेभा- 
वौ या ऽस साच्यस्य धमा नित्यत्वं स तस्मिन्न भवतीति । अरचात्माद 
टुष्रान्ते उत्यत्तिधमेकत्वस्य भावादनित्यत्वं न भवतीति उपलभमानः 


५८.००.७५०. ५००४७०५१ न ७११००५०१ ७१ ०५।।५१.००११०५ 1 


` अचर साध्यसाधम्यग्ररणेन साधनविकलमनदादरण भवतौत्यक्त भर्वति । 
यथा नित्यः शब्दा {मतेत्वात्परमाणवदिति । तद्रमेभाद्मोत्यनन च साध्यविक्लं 
एरास्तम । यथा {नत्यः शब्दा .मतेत्वात कमेर्बद्दिति । एतनाभयविकलमपि 
परास्तं यथा नित्यः शब्दा ऽमतेत्वःद्‌ घटवदिति । पञ्टम्यपादानेन च यच्च 
वचनं साध्यसाचम्यप्रयुक्त तट्रुमेभावत्व प्रद्यते तदेवादादस्ण नान्यदिति दशित 
भवात । प्रयाज्नद-त्व च साध्यस्ाधम्यस्य रेताः स्वाभाविकः सम्बन्सा व्याप्यत्व 
. ¶मात यावतत्‌ । प्रयाज्यत्वं च साध्यधमस्य व्यापकत्वमेव । तनाप्रदसिं तान्वय- 
` ॥विपरातप्रदाशतान्वययारनुदादर्णत्वमक्तं भवति । तद्यथा अनित्यः शब्द 
उत्पत्तिमत्वाट्‌ घटवदिति । यो यो नित्यः स स उत्पत्तिमान यथया धट डति 
` समाख्यानिकेचनसामथ्यात्सामान्यलत्तणममेन सचितमित्यारयवता भाष्यल्रता 
समाख्णानसाक्तः छता उदाहयते ऽनेनेति । ता. री. । 
 † चिरुच्यतदति ९ पाठः, 
सात्मकतया साध्यन जावच्छरोर्ण वेधम्याद्‌ घटादेदरष्ान्तस्य सात्प- 
त्वसाधम्यविर्हादति यावत्‌ । तस्य साध्यस्य ज्ीवच्छसेरस्य धर्मः प्राणादि- 
त्व तमः स रत भावस्तदरुमभावः सो ऽस्यास्तमोति तद्रुमेभावी न तद्रमेभावी 
ऋतद्रुमभावा प्राणादिर्खहता घटादिरिति यावत्‌ । एतदक्तं भवलि , यच घटादो 
-वध्व्माभावयप्रयुक्तसाधनधमाभावः स घटादिवेधम्येदरष्टान्तः तद्धिषयः शब्द 
उदादरणमरत । सच॑स्यश्च वाशब्द; समच्ये वेदितव्यः । व्यतिरकतचिष्रयत्वा- 


 हैचम्यादादहर्णस्यात । ता टी. । श्रजनल्यं भाष्यादाहरणमन्वयर्व्यातिरेकिरूपतया परयैव 


गतार्धामति मत्ना केवलरव्यातरेको छतुस्तटु दाहर्ण चास्य सच्स्येति वातिकम्‌ } 


ह. | 


अ. १ अआ. ९ स्‌. ३० । २८ उदाहरणलक्तणम्‌ । 
शब्दे विपयेयमनमिनेाति उत्पत्तिधमकत्वस्य भावादनित्यः शब्द इति । सा- 
धम्याक्तस्य हेते: साध्यसाथम्येत्तटुमेभावो दुप्रान्त उदाहरणम्‌ । वेधम्ये- 
क्तस्य हेता: साच्य्बेयम्यादतद्धुमेभावौ दुघ्रान्त+ उदाहरणम्‌ । वृवेस्मिन्‌ 
दृष्न्तेये ते थमा साध्यसाधनभ्‌त पश्यति साय्ये ऽपि तयाः साच्य- 
साधनभावमनुमिनाति उत्तरस्मिन्‌ दुरन्ते ययेधेमेयोरेकस्याभावादितरस्या 
भावं पश्यति तये .रेकस्याभावादिलरस्याभावे साच्ये उनुमिनातोति तदेतद्धु- 
त्वाभासेष्‌ न संभरवतौत्यहेलवे हेत्वाभासाः । तदिदं हेतदाहरणयेः सामथ्भै 
परमस॒न्सं दुःखबेाधं पण्डितद्प वेद नोयमिति । 


उदाहरणापे्तस्तयेत्यपसंहारोा न तथेति वा 
साध्यस्योपनयः ॥ २८ ॥ 


उटदाहरशणापेत्तः उदाहरणतन्तः उदाहरणवशः । वश. सामथ्येस्‌ । सा- 
ध्यसाघम्येयक्ते उदाहरणे स्थाल्यादि द्वव्यमुत्यत्तिघमेकमनित्यं दुं तथा शब्दः 
उत्य्तिधर्मक इति साथ्यस्य शब्दस्यो$त्पत्तिधमेकत्वमुपसंहियते साच्यवे- 
घम्ययक्ते पनस्दाहस्ये आत्मादि द्रव्यमनत्पत्तियमंक नित्य दृष नच 
तया शब्द इलति अनृत्यत्तिधमेकत्वप्योपसंहारप्रतिषेधेनेत्पत्तिथमकत्वसुप- 
सं्नियते । तदिदम॒पसंहासद्ैतमुदाहर्णदेतादुंवति ! उपसंहियते ऽनेनेति चा- 
पसंहार वेदितव्य इति । द्विविधस्य पुनहतेोरद्विविधस्य चादाहर्णस्योपसंहार- 


देते] च समानस । 








ॐ साध्यवैधस्यादेक्तद्धावी दृष्टान्त इति ३ पु- पाठः । 

+ धर्मीति २ उप. पाठः। | 

} परण्डितरूपकेदनीयं प्रशस्तपण्डितवेदनौ यमित्येः । ता" टी. । 
§ नन रेतारपसदार उपनयो न साध्यस्य तथा चानुपपन्नः स्ाध्यस्पाप्रस्तर ष्ट 
इत्यत उक्तं साध्यस्य शब्दस्यारत्पत्तिधमेकत्वमिति 1 उदादर्णसिट्ुव्याप्तकरेतु- 
अन्या साध्यमपरषहियत न स्वरूपेणेत्ययंः । अन्राप्यदाहर्णापत्त उपसंहार उप्रनय 
दति सामान्यलक्षणं तथा न तयेति च सामान्यलत्तणापेते विशेषलक्तणे इति 


वाच्यम । ता. टी. । 


~ˆ || हवमिति भ्रप्राढः ` 


४४ न्यायमभाष्ये 


 हैत्वपदेशात्प्रतिन्नायाः पुनर्वचनं । निगमनम्‌ ३९ 
साधम्यात्त वा वेधम्याक्ते वा ययेोदाहरणमपसं हिते लस्म 
धमकत्वादानत्यः शब्द ङति नगमनम्‌ । निगम्यन्त अनेनेति प्रतन्ना- 

दत्रदाहरथोपनया एकल नगमन नगम्यन्ते समथ्यन्ते संत्य न्त 
साचम्यक्तं ताबदधेता वाक्चमनित्यः शब्द्‌ इति प्रततज्ञा । उत्पन्निध्मक्रत्वा- 
दिति हेतः । उत्यत्तधमक्र स्याल्याटि द्रव्यमानत्यमित्यदटाहरमा 
चात्पत्तिघमेकः शब्द्‌ इत्यपनय. । तस्मदटूत्पत्तिधमकन्वादनित्यः गद इतिं 
निगमनस । वधम्याक्ते ऽपि अननत्यः शल्ट उत्पात तमक्रत्वात नत्प प 
घमक्रमात्मादि द्रव्यं नित्यं दघ्न वच तधा ऽन्‌त्पत्तध्रमक्रः णच्दः तस्मा. 
इ्त्य(्तधमत्वादनित्यः शब्द इलति । अवयवसमुदाये च वाक्ये) सभ 
तसभस्बन्यात्प्रमाणान्य्ें साघयन्तांति । सभवस्तावच्छब्दविपयरा प्रलिन्ना 
 अप्रपदशत्य प्रत्यत्तनमानाभ्यां प्रतिसंधानाद नषेश्च स्वातन्त्यानपपनः अ न्‌ 
भान हतुः उदाहरणे सादुश्यप्रतिपत् ९तद्वादाहरणं भ 
रत्यक्त विषयमुदाहरणं दनद: । उपमानम॒पनयः तयेल्यप संहारात्‌ न 
च तथंति चपरमानधमरतिषरेधे| वप्रसतचमाप्रसद्यर सिरः ल पामक्राश्रप्रनि- 
पत्ता सामच्यप्रदशेनं नगमनमिति। इतरतराभसंबन्धाग ‰प्यसत्य पा प्रत्न 


यामनाश्रया हेत्वादये न प्रवर्तरन । असति हेता कस्य साघ्नभ।व; एन 


3 

























साध्य उनुपसंहूलः साधका ध्ँ। नाय साघयेत्‌ निगमनाभावेन भिव्यक्त 
 सबन्धाना प्रतिज्ञादोनामेकादेन (वतन तथेति प्रतिपादनं कस्ये नि , 


जिया) पि) 1 1 प यहो पनी 





५ ्रप्रोप्देष्ादिति # पाठः| 
† यव्छपि च सिद्धेन निगमनं साध्यनिं शश्च प्रि 
प्रतिज्ञायां नाध्यत्वमासौत्तस्येव निगमने सिदरत्वमित्यवस्यावन्तते मर 
नवष्यतलया निगमनं "1 तन्नत्यपचयेते तथा च प म्ति- ` 
प्रदशनवषयो दुष्टान्तः दृष्टव्याप्तकस्य रेताः साध्यधर्मिण्य पसंहार उपनयः । 
ता. री. । { सस॒दार्येति ४।२। पाठः!  § सदश्यत्ति ४।२१३ पाटः; + 


|| न तथेति च्पपमानप्रतिपरेधे इति ३ पु. प्रा । १ संबन्धे इति ५ पाटः । 
 #* निगमनाभावे चेतति ५।४। पाठः| 


1 रकाचेन परतीयेतायंप्रतिपादकत्वमिति इतिप. परार । 





अ १ अआ. ५ स. । ३६ । ४० अवयवप्रयोजनसु । | ४१ 
£ ५ + ५. > क~ 
अयावयवाधेः । साच्यस्य यमेस्य धमिणा संबन्यापादानं प्रतिन्ताथेः । 

उदाहरणेन खमानस्य विपरोतस्य बा साध्यस्य घर्मस्य साधकभावव चनं 
` हेत्वथेः । घमेयेाः साच्यस्ताघनमभावप्रदशेनमेक्रचादाहरणाथेः । साघनभ्रतस्य 
 धमेत्य साध्येन घन्नण सामानािकरण्ये।पपाद नमुपनयाथेः । उदाहरणस्ययेा- 
< ९. ५ ॥ ५ (= श क~ = ~ 
दम्या; साच्यसाघनमावेापपत्ता साध्ये विपरौतप्रसङ्प्रतिषेधाथे * निगम- 
| [०९ ® त क~~ ९ ॐ 4 ठ ष ० | 

नमु । न चेतस्यां हेत्दाहर्णपरिश डू सत्यां साचम्येवेधम्याभ्यां प्रत्यघ- 
स्थानस्य विकल्पाज्जातिनिग्रहस्या नबहूत्वं प्रक्रमते । अव्यवस्थाप्य खल 
मये: साच्यसाघनभावमरुदाहरणे जालिवादौ प्रत्यवतिप्रुते । व्यञस्थिते त॒ 
खल्‌ धमयाः साध्यसाधनभावे दृष्रान्तस्ये गृद्छमये साघनपनतस्य घमैस्य 
हेत॒त्वेनपादानं न साधम्ये ्राच्रप्य न वेघम्येमाचस्य वेति 

च्य = | ११ क~ भय 
अत ऊध्वं तक्षा लक्तणोयस्तके इति 1 अथेदमुच्यते । 
~ (= 
अविन्तातततत्वे ऽयऽकारखापपत्तित- 
स्तस्वाना ऋ ह 
त्वसानाथसहस्तकः। ॥ ४० ॥ 


कौतिकिता ज ५७१११११ 





* साधने प्रतप्ते वा सार्घ्यावपसेतप्रसङ्कः स्यादिति सोयं प्रतिन्नाविषय- 
स्या्रस्याशेषप्रमाणम्रलावयके परपत्ता सत्यां ग्रातन्नयायेस्य सिटूतया पनवेचनेन 
 निगमनेन प्रतिबध्यते । न च प्रतिन्नावचनादेव तत्सिद्धं तस्य साध्यपरत्वात्‌ । 
न चान्यपणदप्यातपात्सद्धिः । रेत्वादिप्रयागवेयय्यप्रसह्त्‌ । प्रतिज्ञात एव 


 सवोात्तपात । तस्माद्रपद्रयप्रतिपादनायं निगमनम ! एतेन निगमनं प्रतिज्ञायाः 


समानाभिघेयत्वपि प्रतिज्नात्वन प्रत्यक्तम ! प्रतिज्ञायाः साध्यपस्त्वात निगम्रनस्य 
च विपरोतशङ्कानिढत्तिपरत्वादिति । ता टौ. ! 
† चात ४।२।3 पारः । 
† अत्र भाष्यकारेशेकस्मिन्न्वयव्यतिरेक्रश्येव वौतावौतवाक्यं उदाह्ते 
इति कदा चिद्‌ भ्रान्तिः स्यादेकेषदादस्णतया द्वे पि वाक्ये परस्परपेत्ते एषेति 





तच्रियकस्णावतास्पग्मत ऊध्वमिति । ता. टी । श्रवयर्वानिरप्रणोत्तरं क्रमप्राद्मत्वाच्च। । 


६ कारणेापप्रत्तिप्तस्य तत्वन्नानायेमिति ४ पाटः! ( 

|| यद्रस्तके दत्येतावद्‌ च्यते यट वा तत्वज्लानामरस्वकं इत्येतावन्पान्नं _ 
तते 1वन्नाततक्त्वं ऽपि यदादः परवान्‌भवपरिच्छेदयात्मा जायते पनस्तत्वज्ञानाधं 
सापि तकः स्यात्तस्माटविज्नातततत्वदति वक्तव्यभित्यथंः । यर्द्यापि कारणापपरत्तित 
दत्येतस्मादप्ययमया गम्यतएव तथापि कार्णापपत्तरेवरूपत्वं नाविन्नात्ततत्व- 
यदणम्रन्तरंण भवति । तथा दि ! अधिगतपरिच्छेदात्मा {प्यः कात्णस्यापपत्या 
सम्भवेन जायत्त ! कार्णासम्भवे कायेस्यासम्भवात न व्वप्ताबावन्नाततत्त्र रति 


४६ न्यायमाप्ये 

अविन्नायमानतत्वे थ जिन्नासा तावज्नाते जानयेम^िलि। थ 
जिन्नासितस्य वस्तुने व्याहते घम विभागेन विम्रपति किं स्विदित्येव- 
माहा स्वि्रेद {मिति । वबिम्रश्यमानयेाचर्मयेारेकं कारणेापपत्या ऽनजानाति 
सम्भवत्यस्मिन्‌ कारणं प्रमाणं हेतुरिति । कारणापपत्या स्यादेवमेतद्घेतरदि- 
ति|| तच निदशेनं ये ऽयं ज्ञाता न्नातव्यमथे जानीते तं च ओग जानी 
येति जिन्चासा । स किमुत्पत्तिधमेक्तो उनुत्यनिघर्मक् इति विम; । विमृश्य- 
माने ऽविन्नाततत््वे ऽ यस्य घमेस्याभ्यनुक्ताकारणमुपयद्यते लमन॒जानाति । 
यद्यवमनुत्पत्तिधमेकः ततः त्य कृतस्य कमः फनमनुभवति ज्ञाता 
दुःखजन्मवृत्तिदापमिथ्यान्नानानामुत्तरमुत्तरं परथैम्य† पवैम्य कारणमुततरो- 
ततरापाये तदनन्तराभावा दपबगे इति स्यातां सं पारापवमै। उत्पन्निधरयक्र त्ता- 
तरि पुनन स्यातास॒ । उत्यत्तः खल्‌ न्नाता देहे न्द्रियव॒द्ि वेदनाभिः संबध्य- 
तइति नास्येद्‌ स्वकृतस्य कमणः फलमुत्यननश्व भत्वा न भवतीति तस्ण- 
विद्यप्रानस्य निरटुस्य वा स्वक्रतक्मेणः फलापमेगा नास्ति तदेवमेकष- 
स्यानेकशरोरयेगः शरोरवियेगश्चात्यन्तं न स्यादिति यच कारयणमनप- 





हि । 








माका पलति ०५४०७१५४ ७११९६ निनि १।१११५११२४५- 1 पततो भकति 1 


तते व्यवच्छेदः । तथा च सति प्रमाणमपि तकः स्यादत उक्त कारणो पपत्तित 
दरति । उक्ते सतति प्रयोजनानुसर्णं न त्ठिड लाघवादरः म॒ जकारस्याति मन्तव्यम्‌ । 
ता. टी. । * जानीय इममर्थमिति ५ पाटः) ` 

। यद्यपि संशयस्य प्रश्चादेव जिज्ञासा भवति तथापि जिज्नासायाः पश्चा- 
दपि संशयो भवति स चात्र विवक्तितः 1 तकप्र्त्यद्घत्वात्तकंण हि प्रस द्रापरनाम््रा 
हयाः पत्तयोरेकतरनिपेधेनेकतरः प्रमाणविप्यतया ऽभ्यनुन्नातव्य दरति विप्रयप्रत्या- 
सन्या तकंग्रत्ति प्रत्यहुता संशयस्येत्ति । ता. टी. । ` 

1 नवमिति ५।२पाठः। 
| § कार्णेपपत्तिः कारणसम्भन्रः । प्रनुज्ञाया श्राक्रार, र्वरमेतत्रेतरदिति । एतदुक्त 
` भवाति । यस्मिन्विषये प्रमाणं प्रवतितुमच्छतं त्वि पययाशङ्ायां न तत्वत 
 यावदनिष्ापत्या विपययाशङ्का नाप्रनौयते 1 तदपनय एव च स्वविषये प्रमाण- 
सम्भव इति चोपरपरत्तरित्यास्यायते । तथा प्रम णस्यापपत्त्या इतिकतेव्यतया 
प्रमाणस्याभ्यनुज्ञातस्य विशोधिते विषये प्रमराणमप्रत्यह्‌ प्रवतते । न चेोत्यत्तिरे 
वास्तु निश्वयरेतुः छतं प्रमाणेनेति वक्तव्यम्‌ । उप्रपत्तः स्वतन्त्ाया अ्राश्रयासिदु- 
तया स्वता निश्चयायेोगात्‌ । ता. टी.1 [वि 
॥ || श्राद्धा स्वन्नेदमिति > पु" पाठः । ¶ तत्वत जानीेममित्ति ४ । २ पाटः + 

 „. ततः स्वकतस्येति ५।४।२ पाठः। {+ परव॑सयेत्यकमय # । २ धुस्तकयेः। 

< . 4. शरोर्सविपेगर्चेति ४) २1३ नास्ति\ क 





अ.१आ. ९ स्‌. । ४१९ तकलकच्णमु । ४७ 


परदयमानं पश्यति तच्चानजानाति सा ऽयसे्बलक्तण अहस्तके इत्य च्यते । कथं 
पनरयं तत्त्वन्ञानाथा न तत््वन्ञानमेकवेति । अनवघारणात अन्‌जानात्ययसे 
कतर घमे कारणापपत्या न » त्ववधारयति न व्यवस्यति न निश्चिनोति 
रवमेवेद मिति । कथं तत्वन्नानाथे इति तत््वन्ञानविषयाभ्यनन्नालक्तणान्‌य| हे- 
वावितात्प्रसन्नादनन्तरं प्रमाणसामथ्यात्तत्वन्नानमुत्यद्यतडत्येवं तत्वज्ञानाधे 
इति । सा ऽयं तकः प्रमाणानि प्रतिसंदघानः प्रमाणाम्यनृन्तानात्‌ प्रमाणस- 
हिता वादे प्रदिष्र इति । अविज्ञाततत्वमन्‌ जानाति यथा सो ऽथा भवति 
तस्य यथा भाव|स्तत्वमविपयेयेा याथातथ्यम्‌ । रतस्मिं्व तकेविष्ये । 


विमृश्य पन्लप्रतिपक्ताभ्यामथावधारं निखेयः ॥ ४९ ॥ 
स्थापना साघनं प्रतिक्रेय उपालम्भः । ते साधनेापालम्भे पत्तप्रति- 
पच्ता्रयोगु व्यलिषक्तावन्‌बन्धेन प्रवत्तमानो पत्तप्रतिपच्ावित्युच्ेते । त्येर- 
न्यतरस्य निवृत्तिः एकतर स्यावस्थानमवश्य “भावि तस्या वस्यापनं तस्या 
वधार निगय: । नेदं प्तप्रतिप्ताभ्यामधावधारणं संभवतौति ' ‡ { एका हि 
प्रतिन्ना्§{मथे तं हेत॒तः स्यापयति प्रतिषिद्ध चाद्धुरतीति । द्वितीयस्य दतीं 
येन स्थापनाहेतः प्रतिषिध्यते तस्येव प्रतिषेधहेतुस्चोाद्‌्रधते ख निवत्तते । 





वि 1 


# रकतरकारणेप्पपर्येति ३ पु पाटः । + लच्णादूदाददिति ५।४। २ प्राठः । 
£ मर्ितात्‌ रचन्तितात्‌ । प्रसच्चादवाधिर्तदत्ययः । प्रम्राणषहाम्र्यादत्यनन 
तकंस्य स्वातन्त्यमपाकररोत । ता. रीः 

६ शअरविन्नाततच््चेथैहति वथा साचा भवतोति २ श्रविन्नाततत्वेयं यथास भवतीति ४ प्राठः। 

|| स तस्य तथा माव दति ३ पु" पाटः। 

¶ प्रतिपक्ताद्धप्ेन प्रदत्त उपालम्भः प्रतिपक्षाश्रय उच्यते। 

६४ रकस्मिन्‌ वस्तुनि विरुदघमहयासम्मव्रादिति भावः । ` 

{+ यस्यावस्यार्नामति ५।४। २ पाठः। 

१} सक्ता हीत्यादि निर्णीय इत्यन्तं नेदं पतच्चप्रतिपक्ञाभ्यामथावधारणं सम्भवतीत्यस्यापपा- 
टनम्‌ । वादी प्रतिन्नातमं रततः स्यापर्यात द्वितीयस्य प्रतिवादिनः प्रतिषिदु 
` प्रतिचधं वाद्यक्तस्य रताद्रेषणमिति याबत्‌ । उदुर्णत दूषणाभासौकयति । 
द्रितीयेन त॒ प्रतिवादिना वाद्यक्तस्य रेताः स्थापनरेतुत्व प्राततपिध्यते । तस्यव 


वादिनः प्रतिबाद्यक्तदषणप्रतिरेधरेतश्च प्रतिबादिनेवोदध्रयते । स वादिना वा 
प्रतिवादिना वा रेतश्चो पालम्भश्च नवतते । तस्मन्नछत्ते योवतिष्ठते रकस्ते- 
ना्ैनिशेयो न द्वाभ्यां तस्मादयक्तं पत्तप्रतिपत्ताभ्यर्गनिति । न ताव.संश्यविपये 


{निैये वादि प्रतिवादिना स्तस्तया्निश्चतयेरेव प्रत्तः । ता टी. । 
६९ प्रतिद्वानमिति ५ प्राठः ॥ 


द न्यायभप्पे 


तस्य निद्त्ते ये $बतिप्ुते तेनायावधारगां निगय; } += भाम्यामेवाधावधा- 
प्यमत्याह । कया यतया यकस्य संभवे द्वितीयम्यासेभवः ! तातेति संभवासं- 
भवा वमश सह निवत्तयतः उभयसंभवे । ।उभयासंथवे त्वनिवृ्ता विम 
दत । विप्रृस्यति विमश कृत्वा । सा ऽयं विम पच्चप्रानिपन्नात्रवद्योत्य 
न्याय प्रचत्तयतत्युपादोयतइति । तच्च विरुटगारेतर वामस्ययावाटुव्यम | 
यर तु घमिरामान्यगते बिरट घी देत॒नः संभवल; त= सचय 
हरता ऽयस्य तथाभावेपपत्तः । यथा क्रियावद्‌ दव्यमिलिल चतयवचने यस्य 
द्रव्यस्य क्रियायेगे हेतः संभवति तत क्रियात्रत्‌ यस्य न संभवति तट 
क्रियत । एक्रधमित्ययेाश्च चिर वनाः कालविकल्पः 
यथा देव द्रव्यं क्रियायक्तं क्रिप्ावल ्रनुत्यन्नपरनक्रियं पनरक्रियमितिं। न 
चाय निखये नियमः विपरश्येव पच्नव्रत्तप्ताभ्यामधावध्ारगं निय इति । 
क 9 त्वन्द्रयाथस्निकपेत्यच प्रत्यत्ते ऽ ऽवध्वारण नयोय इति । परीत्ताविपे 
विग्य प्ातपताभ्यामधोवधारयं नियीयः गा स्तरे वादे च विम्वनज्जमु | 
इति वात्स्यायनौये न्यायभाष्ये प्रघ्माच्यायस्य प्र्रमाह्िकः 


१ 


(तच. कथाम्‌ भवन्ति वादे जल्या विलगडां चलि । तासाम । 


भोम. १क५१००१० तननि अ) पनन 














सतिन 


कायत्वात्‌ कतिव्याप्य उक्तः । प्नघष्वात पटापाद्रानत्य प्रचाजनमाद । सा भय 
मत्त । अवव्यात्यानियतेन वषयोक्ृत्येत्यच; । ता टौ" 1 एकम्मिन्यिषये दरु्रोरचधास्ं 
प्रय तुत्वे ऽपि चिपद्रस्टरेन दयारप्यवधारदेतत्वं नानुपर्चामि लि भादः । 


1 उभयसम्भवन्नति प्रवान्वयि । उभयामम्भते त्यनिदत्ता विमं दलति ; साध्रनमान 
निर्देशे एतिवाद्य ्दरुपणानुद्धरणां सत्प्रतिप्चितत्यन द्पणानुक्छाव्रनऽपि दपगामम्भाद्नामात्रेणापि 


` संशयावस्यितिसम्भवात । परीत्ताया सश्यप्र्द्रत्सन सप्रायक्रारसयतयापस्यिलक्ाटिररयमध्य 


एकतरकाटरबा धने प्रति्नाम।जंया सथवानङ्त्तरसम्भत्रादिति भावः । 
‡ पक्प्रतिपर्तावव्मात्यमिति ५ प्रा । $ गव्विन्द्रियार्थेति ४1 २ पाटः ! 


॥ न दि ज्यातिष्टामादोनां स्वगादि मम्बन्धनिणेयग्रागमेन कर्तव्ये चिम 
शा ऽस्ति नापि वादजल्पवितण्डास्‌ विमा निश्वितयारेव वादिप्रतिवादिना- । 
स्त्र प्रतेरित्यथेः । ता रो" } । 
हि ॥ नानाप्रवक्तकत्वे सति तद्विचास्वस्तविषया वाक्यसद्रुष्धिः कथा । तस्यां 
~ कथायामेष्र नियमस्तिख एवेति ! इदं च पततप्रतिपत्तपरिग्रद इति सूज्ावयवेन स॒चि- 
 तम्‌। ता. टो. तज्रगवीदिधिः सह वादः । विजिगीषुणा सह जल्ावितण्डे न्य वा 


अ. ९अअआ. रस. १ बादल्तणस्‌ ! ४६ 


प्रमाणतकसाधनेापालम्भः सिद्वान्ताविश्टधः पञ्चावय- 
 वोापपन्नः पक्प्रतिपक्तपरिग्रहा वाद्‌ः* ॥ ९ ॥ ॥ 
रकाधिकरणस्थो विरुद घम पत्प्रतिप्तो प्रत्यनीकमभावादस्त्यात्मा 
नास्त्यात्मेति । नानाधिकरणो विरुद न पत्तप्रतिपत्तौ यथा नित्य आत्मा 
अनित्या बद्धुरिति। परिग्रहा ऽभ्यपगमव्यवस्था । से ऽयं पत्तप्रलिपत्चपरि ग्रहा 
वादः । तस्य विशेषणं प्रमाणतकंसाधनेापालम्भः प्रमाशेस्तकण च साघ- 
नमुपालम्भस्वास्मिन्‌ क्रियतेदति( । साधनं स्थापना उपालम्भः प्रतिदेधः 1 
तो साघनेापालम्भो उभयारपि पक्चयेव्यतिपषक्तावन्‌बद्रौ यावदेका निन 
एकतरो व्यवस्थित इति निवृत्तस्योपालम्भो व्यवस्थितस्य साधनमिति ! जल्ये 
 निग्रहस्यानबिनियेगाद्वादे तत्प्रतिषेधः । प्रतिषेधे कस्य चिदभ्यनुन्ञानाधे सि- 
 ान्ताविरुद््‌ इति वचनम । सिदधान्तमम्य॒पेत्य तर्विरोधी विरद | इति 
 देत्वाभाखस्य निग्रहस्थानस्याम्यनुन्ना बादे । पञ्चावयवोपपन्न इति हीनमन्य- 
` तमेनाप्यवयवेन नयनेन हेतदाहरणाधिकमधिकभ भमिति कैतयारभ्यनुन्नाना- 
यमिति । अवयवेषृ प्रमाणतकीन्तभीवे प्रथक्‌ प्रमाणत्बगरहयं साधने. 
पालम्भव्यतिषङ्घक्ञापनाघेम्‌ । { -अन्ययेभावपि प्तौ स्थापनाहेत॒ना प्रवर्त बाद्‌ 
इति स्यात्‌ । अन्तरेणापि चावयवसंबटु$§ प्रमाणान्यथे साधयन्तीति दुष 


तेनापि कल्पेन साघनेापालम्भो वादे भवत इति न्नापयति|| । छलजाति- 
# पत्तपररिग्रहा वाद इति ३ पु- पाठः, ह 

† नानाधिक्ररणस्याचित्ि ५।४।२।३५ पाटः । | 

{ शरस्याग्रे प्रमगतक्रंसाधनः प्रमाणतर्कापालम्म दति ५।४।२६।३ प्रधिक्रम्‌ । 

9 श्रनेन विग्रोषकोन जल्पवितण्डयेोनं वादलचतणातिव्याप्तिः । प्रमारीरव यत्र साधनं 
तकर च यत्रोपालम्भ इति तस्यार्थः । विज्िगीष्ुकथायां त॒ जल्पे वितण्डायां च तत्वनिखय- 
स्थानर्पात्तितत्वन छलाददिनाः ऽपि स्वपक्तस्यापनं परप्तप्रतिषेया चा कतुं परयतदति न त्राति. 
व्याप । (नि | 

| न्या-सू* श्र. १श्रा- रम्‌ ४७। 

4 न्या" स- श्र. ५ श्रा. > म. १२ 

“न्या.सू. श्रः श्रा. २ मू- १३) 

1 वादे निग्स्यानानां प्रतिपेघरे ऽपि विरुद्धस्य देत्याभासस्य न्प नाधिकयेश्चोद्भावना- 
नुमतिप्रद्रनाथं सिद्धानन्ताचिशुद्ध इति पञ्चावयवोापपन्न इति च वि्रोणसो इत्यर्थः । __ 

` {‡ प्रज्वाचववोपपच इत्यनेनैव प्रमाणतकंसाधनेपालम्भत्वलाप सिद्धे पुनरुपादानं 
प्रमा: साघनमेव काथं तक णोपालम्भ एव कायं दति बेोधनार्धम्‌ । न 

$३ मंबरन्थामिति५।४ ४ २३ प्राठः। | 8 

| पञ्चात्रयवलाक्चये रौप प्रत्य्तादिप्रमागानामंखाघक्रत्स्य दृष्टता तयापि 

सत्या वादे साधनं भवद्ीत्ययैः।॥ = = | ` 








४०  न्यायभाष्ये 


निगयरहस्यानसाघनेापालम्भो जल्प इति वचनाद्रनिग्रहा जल्प इति मां 
विक्ञायि च्छलजातिनिगरहस्यानवाधनेापालम्भ एव जल्प प्माणतकेसाधने- 
पालम्भो बाद एवेति मा विन्ञायौत्येवमथे प्रथक्‌ प्रमाणतकेयरह्णमिलि+ । 
यथेोक्तापपन्नश्डलजातिनिग्रहस्यानसाध- 
नापालम्भो जल्पः ॥! २ ॥ 
यथेक्तोपपन्न इति प्रमाणतकव॑साघनापालम्भः सिद्ान्ताविरुदुः पञ्चा- 

वयवेपपन्नः परच्प्रतिपत्तपरिग्रहः । देलजालिनिग्रहस्यानसाघनेपालम्भ इति 
दलजातिनिगरहस्यानैः साघनमुपालम्भश्चास्मिन्‌ क्रियतङइति णवंविशचेषयो 
जल्पः† । न खल्‌ बे छलजातिनिग्रहस्यानेः साधनं कस्य विदथस्य संभवतिं 
प्रतिषेधाथेतेवेषां सामान्यलकच्ते विशेषलत्तयो च श्रयते । वचनविघाते ऽधै- ` 
विकल्पोपपत्या द्यलमितियूः साघम्येवेधम्याभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः 6 विप्र- 
 तिपत्तरप्रतिपत्तिसू्व निग्रहस्थान|| पिति विशेषलक्तेष्व चे यथास्वमिति । न । 
चेतद्विजानीयात्प्रतिषेधाधेतयेवाथे खा चयन्तीति खल जालतिनिग्रहस्यानेपलम्भो 
जल्प इत्येषमप्य॒च्यमाने विन्नायतए्तदितिम्‌ ! प्रमाैः साघनापालम्भयच्छ- ` 
लजातोना++मङ्गमावे रत्तणाथेत्वात॒ न स्वतन्त्राणां साथनभावः । यत्तत्प्रमा- 
णोरथेस्य साधनं त खलजातिनिग्रहस्यानानामङ्गमावो रचणाथैत्वात्‌ तानि 
हि प्रयुज्यमानानि परप्तविघातिन स्वपन्तं रचन्ति । तथा चेात्तं लत्वाध्यव- 
साथसंरच्तणाथे जल्पवितण्डे बौजप्ररोहर याये कश्टकशाखावरणवदिति{ । 
यश्चासे प्रमाणः प्रलिप्स्योपालम्भस्तस्य चैतानि ्रयुज्यमानानि निषे धवि- 
घातात्सहकारोणि भवन्ति तदेवमङ्गीभ्रताना दखलादोनामुपादानम्‌ ¦ जल्पे 
न स्वतन्त्राणां साधनभावः उपलम्भे त्‌ स्वातन्व्यमप्यस्तीति||| । 


+ प्मायतकेखाधनगहणमिति र पुण्ड ----------------- प्रमाणतकंसाधनग्रहणमिति उ पु. पाठः । | 
† जल्ये प्रमाणादीनां प्रयोगे ऽपि प्रमाया साधनं तकेरोवेपालम्भ इति नियमाभा- 
 सानचेतल्ल्तणस्य वद्धे $तिव्याग्रिरिति भावः । { न्या. सू-श्र-१ श्र २ म्‌, ५९। 
| ३ न्याःमू- श्र" ९श्राः न्मु ५र९। | न्या. मर" श्रः १९ श्रा २ स्‌ ६०। 


` परोदितसाधनानां छलाद्दिना पि निरासे स्वपत्तसिद्धा ` तदप्रयोगे च प्रतिवादिषिजयानुपपतते- ` 
रेतावन्माज्रेण तेषां साधनहेतुत्वस॒च्यतद़ति भल + ` श = 1 ५ 

, 1* ब्र्कभावः स्वपत्तरत्तणार्चत्वादिति ५।४।२। पाठः । 4 तच्रोति ४।२1३ नास्ति। 
न्य. म. श्र. ४श्रा. र भरु #०॥ . ---: ` $ पतिषरेधेति ५१।४। बर पाठः। 
||| साधननेरपेच्येख परादित्खाधनविघातकत्वाित्यरचः > 


श. १ आ. २ स॒. ₹-४ बितग्डादिलक्तणम्‌ \ १९ 
स प्रतिपत्तस्थापनाहीनावितण्डा ॥ ३१ 

सं जल्पो वितण्डा भवति किंबिशेषणः प्रतिपत्तस्यापनया हीनः । यो 
त समानाचिकरणे विरुद धमा* पच्तावित्यक्तं तयेारेकतरं वेतणिडको न 
स्थापथतीति पर पत्प्रतिषेयेनेव प्रब्तेतइति । अस्तु तहि स प्रतिपच्तहौने 
वितण्डा । यद्रे खल तत्परप्रतिषेधलक्तणं वाक्यं सख वेतरिडिकस्य पचतः न 
त्वं्ो साप्यं] कं चिदे प्रतिन्नाय स्यापयत्तोति । तस्माद्यथान्यासमेवा- 
स्त्विति । 

हेतलत्तयाभावादहेतवे हेतसामान्या दतवदाभाखमानाः । तद्मे। 


सव्यभिचार विरुद्ध ्रकरणसमसाध्यसमकालातीता। 
हेत्वाभासाः ॥ ४ ॥ 
तेषास॒ । 
अनैकान्तिकः सव्यभिचारः ॥ ५॥ 

व्यभिचारम्‌ रकचाव्यवस्या । **संह व्यभिचारेण वत्तते इति सव्य- 
मिचारः । निद.शेनं नित्यः शब्दो ऽस्यश्ैत्वात्‌ स्यशेवान्‌ कुम्भो ऽन्त्यि दुष्टो 
न च तथा स्पश्ैवान्‌ शब्द स्तस्मादस्यशेत्वा्नित्यः ब्द इति । दृषानते स्यशे- 
वत्वमनित्यत्वं च धमी न साघ्यसाघनभरते दृश्येते स्पशेवांश्वागुनित्यस्वे- 


# पद्प्रतिपन्तात्य्तमिति ५।४ १२ पाठः । 


{ साध्ये इति ४1 > प्राठः! 
† प्रतिपतस्य साधयितुः सत््वात्तथा न शक्यते वक्तु खाधनीयाधामावाच्च स्यापनाद्दीन 


श्त्य॒क्ता नाघ्याप्तिर्सिति भावः 

प्रातिन्नानन्तर प्रयोगे इन्यतमलि इ्धमानुविधानं वासामान्यम। न्या. वा.-\. 
प्रन्वयित्वव्यतिरसश्षत्यान्वयव्यतिर्यकत्यङूप्रधमनजयमय्ये रक्रघमंवता ऽ<दधमहयमध्यं एकधम- 
वत्ता चा । साधक्ासाधकत्स त चिद्धेषः1 श्रन्र दहेत्वाभाषानामवान्तरभेदा बहवे वातिके दिः 
तास्ते प्रकतानुप्यागात्सतरक्तमेदपञज्चक्रेन संहतत्वाच्च नोद्तास्तत एवावगन्तच्याः ५ 


| समातीतक्ाला सति ५1 ४।२। २ पाठः! 

¶ साध्यतन्नातोयान्यद्रत्तित्वं व्यभिचारः । यत॒ खज साध्यतन्जातीय- 
ठत्तित्वे सत्यन्यत्र वतेते तद्भिचारि तद्रुत्तत्व व्यभिचारः । संवा ऽय पदायभ्रदा 
इन्तद्रये ऽवतिष्ठते । अन्यन प्रमेयात्‌ नित्यश्चानित्यश्च व्या पकश्चाव्यापकश्चत्यवः- 
मादि । तन्न या रेतरूपात्त उभावन्तावाभित्य प्रवतते से ऽनेकान्तिकू इति । 


न्या. घा. ॥ि 
५ स व्यवस्थेति ४। २ पुस्तकयोरिक्षम्‌ । 








४२ ' न्याय्रभाष्य 


1 अदल च दुप्रान्ते उद्वाह रयासाध्म्यान्साध्यसाध्यनं | ह 
शेत्वादिति हेतनित्यत्वं व्यभिचर लि अस्यगा बुद्भुरनित्या चेति । रवं दि 
विधे ऽपि दुरन्ते व्य भचारान्साच्यसाचनभावेा नास्तीति लक्ता 

रिति । नित्यत्वमप्येक्ा ऽन्तः अनित्यत्वमप्यक्तो न्त 


4 


1; । 





॥॥ 
त्प ५ 
१ 


[1 





रोघो विरुदः ॥ £ ॥ 

त विरुगद्धोति तद्वियेधौ अभ्यपेते सिट्रान्तं व्यादन्तोतिग , यथासो 
ऽय विक्रार व्यक्तेरपेति** नित्यत्वप्रतिपेधात अपता ऽप्यस्ति विनाशप्रति. 
पात्‌ । न नित्ये विक्रार उपपद्यते इत्येवं टेलव्यक्तेरयेतेा 1{ ऽपि विक्रये 
$स्तोत्यनेन स्वसिदान्तेन विरुध्यते । कथम च्य क्तरात्मलाभः श्रायः 
प्रयतिः यद्या त्मलामात््रच्यते विक्रा $ 














कः ५ भक, भभ 


म्त नत्यत्वद्रतिषेधेा नेापपद्यति 







रिति विरुद्धावेते धमे न सह सम्भवत इति । से ऽयं देते 


म्पि त्थ ॥ १ त्ते भो ५ घ 4 ति 1 
॥ [६3 पिन न्ट] ॥ त्त 
भ मि किन मादेक वगौ (1 7 9 त द १ तर.) ४,५५.५) 








आरद स्पशवाश्वायनित्यए्चति । न्या. या. । 
{ साध्यसाधनदेहुरिति ४।२ पाट; | 
\ र्वंविघे ऽपीति ४।२ पाडः 
५ विपयंयादनकान्तिकद्ति ५।४।५। 9 प्राधिक्रः पाठः 
| उभयान्तव्यापकत्वाटिति ५।४।८ प्राठः! 
मेके हेत्वाभासा विरुदः प्राप्नोति । सत्ये क एव देत्वाभासा विर्‌ 
सामान्यम विश्द्रत्सन संश गेत तस्य पञ्चधा पपर दष १ यदा प्रमथ 
पदाथा दति । एधगभिधानं तरि प्य न क्त्यम्‌ ! सामा 
विेषन्नाप्रनाधं यथा प्रमयस्य तजान्छाः क (न्तमा दि ~ कत्य भासं 
न्तिकादिषिरुदुः । एतस्मिस्त ठि शट तत बति टृखापलादिन्यायेन नि 
तस्मादनकान्तिकादिषु निमित्तसमावेशात्सञ रादु यममावेशः । शिव 
यान्यद्त्ति त्वनानकान्तिकत्स हेत विष्य पक्षाध पथ 
** व्यक्तरभ्युपतोति 3 पु. पाटः । 
{यथेति ५।४। २ पाठः। 
















अ. १९आ. र सुः &-८ प्रकरणसमादिलक्तणम्‌ । ५३ 


यस्मालपमकरणचिन्ता स निणेयार्थमपदिष्टः प्रकरणसमः ।॥७॥ 
विमशाधिघ्रानो प्तप्रतिपत्तावुभा*वनवसिते प्रकरणम । तस्य चिन्ता 
 विमशत्प्रमृति प्राङ्निणेयाद्यत्समोच्वणं सा जिक्नासा यत्कृता स नि्यीयाथै 
प्रयुक्त उभयपच्तसाम्यात्‌ प्रकरणमनतिवत्तमानः प्रकरणसमेा नि्यीयाय न 
प्रकल्पते । प्रज्ञापनं त्वनित्यः शब्टा] नित्यधमीनप्लब्येरित्यनपलभ्यमान- 
नत्यचमकमानत्यं दुप्रं स्याल्यादि । य समाने चमे: संशयकारणं हेतत्वे- 
` नेोपादौयते स संशयखमः सव्यभिचार एव । या त्‌ विमस्य विेषापिन्तिना 
उभयप्तविशेषान्‌पलन्धिस्व सा प्रकरणं प्रबतेयत्ति । यथा शब्दे नित्यथमनी 
नेापलभ्यते एवमनित्यधमा ऽपि सेयम॒भयपच्तविशेषानपलन्धिः प्रकरयाचिन्तां 
प्ररतयति । कथमु । विपयये हि प्रकरणनिवृत्तेः यदि नित्यधम: शब्दे गृह्यते 
न स्यात्प्रकरणं यदि वा अनित्यधमौ गृद्येत एवमपि निवर्तत प्रकरणम । 
स ऽयं हेतरुभे पच्च प्रबलेयन्नन्यतरस्य नियेयाय न प्रकल्पते§ । 


साध्याविशिष्टः साध्यत्वात्साध्यसमः ॥ ८ ॥ 

द्रव्यं छायेति साच्यं गतिमत्वादिति हेत्‌: साध्येनाविरिषएटः साघ- 
नोयत्वात्साच्यसमः । | अयमप्यसिट्त्वात्साच्यवत्प्रत्तापयितव्यः थ । साच्यं 
तावदेतत्‌ किं पुरुषवच्छाया ऽपि गच्छति आदा द्विदावरकद्रव्ये संसरति 
आवरणसन्ताना* "दसत्निधिसन्ताना ऽयं तेजसा गृद्यतडति । सपैता खल 
द्रव्येण ज्ञानाद्‌ ये यस्तेजेभाग आत्रिते तस्य तस्याषन्निधिरेवा]{बच्िन्ना 
गृह्यतदत आवरणं त प्राप्िप्रतिष्ेधः । 





# प्रतिपत्तावनर्वसिताचिति ५।४। २ पाठः| | | 

† संश्रयविषयीभ्रतकाटिद्रयमध्ये एकतर्कास्यप्स्यापक रव यन्न साध्यसाघकत्यना पारी 
यतेस प्रकरणसम इत्यथः । योगार्थः प्रकरणमनतिक्रान्त इत्यनेन दर्णितः । प्रकरणान्तःपात्यं 
घेति तदथः । श्रयमेव. च सत्प्रतिपत्त इत्यच्यतं । 
{ प्रज्ञापनं नित्यः शब्द इति ३ पु. प्राठः, 

8 प्रवतयच्चान्यतरस्य प्रवर्तनाय कल्यते इति पु. प्राठः । 

|| उभयमिति ४ पाठः 

हेतोरपि यत्र पर्तेण खम्बन्धो ऽसिद्धत्वात्साधनीयः स खाध्यसमः । श्रत ठेता सम्बन्ध 


चरत्युपलच्षणम्‌ पक्तताबच्छेदादेरपि  । श्रयमेवासिद्ध इत्युच्यते । सा ऽयमसिदुस््रधाभ- 
 खति । प्रज्नापनौयधमेसमान आश्रयासिद् ऽन्यधासिद्रश्चेति । वातिकम्‌ । 

^ श्रावरकद्रव्ये.ऽपसपेति श्रावरणसचिधानद्ति ३ पु. । _ 
11 ज्ानादिति ५।४ 1 २रनास्ति। 
{{ सचिधिर्सतरच्छिन्न इति ५।४।२।३ पाटः 





स गनं > सयागञ्यङ्‌ग्यत्वाद्‌ 
द प्रत | प्रगद्य च व्यक्तरवान्यत्‌ रप ग्रत प्रद्टसयामन उपरज्यते तथा चु 
सना उप्यवस्यता भरोदगडपयेागेन्‌ व्यज्यते > द 











महत्‌. कानात्ययापदे गात । व्यऽ्जक्षस्य 
` द्रस्य व्यक्तिरत्येति । सति प्रदोपसयेमे 
छू पस्य ग्रहण भवति निवृत्ते संयोगे ष्ुपं ग्रह्यते । निषत्त दार्प रसंयेमे 
स्थन शब्दः प्रयते विभागक्राले। सेयं शच्म्य च्य क्तिः संयागकालमत्येतीति 
न सयामनामता भवति । कम्मात्कारणाभ 


पघाद्भि कायाभाक्च इति । य मदा- 
ह ~ उावम्यत्याभाव्रादसाघनः। मग्र देतहन्वाभास इति , अवयवघविप्यासवचनं 














५4 १८५ ॥ 11 


* साध्यकाने देत्यभादयानित्य् । नित्यः णष्टः सपे गच्यह्यत्य दयु पलब्धः 


प्रव सयागा नापलच्धिक्रान। सा (य सयाम देतधिशचेषणन्चः 
व्यति । यद्धापलभ्यति तद्या सचेगे नास्ति दास्रश्चते 

य्लश्िरिति । नन्वयमतैकान्तिक्र ण्व संयागव्यदुयन्वादि 
गन व्यज्यमान द्रष्ट यथा घट इतति) सयो गव्यङबन्छनाव 
न घ्म नित्यः शब्द इति अपि त्ववतिष्ते शच 
सये गघ्यः पश्व { र, 















स्नवस्यित क्रि चित्संयोानेन 
र माध्यमन्ददविशिष्ः कालः । 






यद्या; नानुपलघ्य न निर्णीत ऽं न्यायः 
ऽप्याहुः । सन्दिग्धे रेतवचनादिति । ग च प्रत्यतानु 
नपा {म्निद्रव्यत्वाटिः त श्राणा; प्रब्द गगन्साद्र 





ति । शुचि नरशिरःकपालं 
भ्राण्यङ्गत्वादिति च । स सवैः प्रमागतता विपसेतः नियेन सन्देदविशिष्टकाल 
मतिपततीत्ति । सो $यदङ्कालस्यात्ययेनापदिग्यमानः कालातीत इति । तथा चादा- 
हतस्‌ । एव व्यवस्थिते भाव्यक्रारः सत्रं स्वपरमतरिलष्टं व्या चष्टे 1 

देशः \ विशिष्टो धरत्रा - [का 









त्ययन यक्ता यस्य रेतार्थरूप् एकदश वशेषप 1142. 1 त पाक्त । स काला 
दिष्ट इति योजना । परमतेन 1 दशेनमाह निद्रशेनमिति । ता. टौ. 
1 खाधम्यादिसाधनेति ३ पु. पाटः ! ` 





श्र. ९ आः र स॒. ६-९२ छललक्तणतरिभागे 1 ५४ 
न सचा; । कस्मात यस्य येनाधेसम्बन्ये दूरस्थस्यापि तस्य सः धता 
 द्यसमयानामानन्तयमक्तारणमसु । इत्येतद्र चनाद्ि पयासेनेक्ता हेतरुदाहरणषा- 

 चम्यात्तया वेधम्यत्तत्साधनं* हेतूलच्चणं न जहाति । अजह देतलव्वयं न 

हेत्वाभासा भवतोति । अवयवदिपरयासवचनमप्राप्रकालमि [ति निग्रहस्या- 

नमुक्तं तदेवेदं पुनरुच्यतदइति । अतस्तन्न स॒चाथेः । 

अथ छलम्‌ । 

वचनविघाते ऽथंविकल्योपपत्त्या लस्‌ ॥ ९०॥ 

न सामान्यलक्तये खलं शश्चमुदाहन्तु विभागे तदाहरणानि । विभा- 
गश्च । 

तचिविधं वाक्क्लं सामान्यच्छलमुपचार च्छलं चेति ॥ १९॥ 

तेषाम्‌ । 

अविशेषाभिहिते ऽय वक्तरभिप्रायादथीान्तरकल्यना 
वाद्द्धलस्‌ ॥ ९२॥ 

नवकम्बला ऽयं मारावक इति प्रयोगः ! अच नवः कम्बजा ऽस्येति 
वक्तुरभिप्रायः । विरहे तु विशेषो न खमते तत्रायं छलवादौ वक्त॒रभिप्रायाद- 
विव्षितमन्यमथे नव कम्बला अस्येति तावदभिहितं भयतेति कल्पयति 
कल्पयित्वा चासम्भवेन प्रतिषेधति रुका ऽस्य कम्बलः कते नव कम्बला 
इति । तदिदं सामान्यशब्दं बाचि छलं वाक्रछलमिति । अस्य प्रत्यवस्थानं; 
खामान्यश्ब्दस्यानेकाथत्वे न्यतराभिघधानकल्य नायां विशेषवचनप्। नवकम्बल ` 


त्यनेकाथस्याभिधानं नवः कम्बले ऽस्य नव कम्बला अस्येति । रतस्मिग्र- ` 


युक्तं येय कल्पना नव कम्बला अस्येत्येतद्ुबता उभिहितं तच्च न सम्भव- 


तित भजते नो त पिभ > प भितवकजमभतीर- को क भर त> 3१५५१ 





* साध्यस्ाधनमिति. ५।४। २ पु पठः साध्यस्ाधनदहेत॒लक्णमित्ति ३ प. ¦ 
† न्या. पू. श्र. ९श्रा. रसू ११ [र 
{ प्रतिज्नानन्तरं हेतास्वखरे प्राप्ते तस्याकथनं पश्चात्तदाद्र्णात्तत्कथनमिति न 

सूत्रा । श्रनुक्तप्तमये देतेरेवाभावेन तत्राभाखत्वानुपपत्तेः । कथिते च तस्मिन्‌ हेत॒लकच्तणा- 

क्रान्ते छेत्वाभासखत्वासम्भवाल्लचणानाक्रान्ते चानेकन्तिकादयन्यतमत्वात्पु यक्‌ कथनाऽनुपपत्तेः 

 पोानरुक्तयाप्राताच्चेत्यथः । 

| § तदेतच्छल परणजयावस्यायां जस्ये प्रयोाक्तव्यमित्यक्तम । पररवाक्ये पयन- 

येगे ऽस्येति चेक्तम । तदत्र यथा प्येनयागस्तथा दशंयति शिष्यहिततया 


भाष्यकार; अस्य प्रत्यवस्यानमिति । ता. री. । 


४६ न्यायभाप्ये 


तोति । रतस्यामन्यतरामिधानकल्यनायां विशेषो वक्तव्यः । यस्मारटिशेषे। 
` उथेविशेषेषु* विन्ञायते ऽयम नेनामिहित इतति । स च विशेषे) नास्ति। 


ष । 
(ज 


तस्मान्मथ्यानियेगमामेतदिति । प्रसट्ुश्व लेके शब्दाधैसम्बन्धा ऽभि- 
धानाभिधेयनियमनियेगः । अस्यामिघानस्यापमया भिय इति समानः । 
सामान्यशब्दस्य विशेषो विरिष्रशब्द स्य प्रयुक्त पवेश्चेमे शब्दा अप प्रय॒ज्यन्ते 
नप्रयु्तपवोः । प्रयोगश््वाधेसम्प्रत्ययाधेः मथग्रत्ययान्च व्यवहार इति । ते 
वमथेगत्य्ं शब्दप्रयोभे सामथ्यात्सामान्य शब्दस्य प्रयोगनियमः । अजां यामं 
` नय सपिराहर ब्राह्मणे मेाजयेति । जमान्यणब्दाः सन्तो ऽयाबयवेषु प्रयु 
च्यन्ते सामथ्येद्यचाधेक्रियादेयना सम्भवति तच प्रवततन्ते नाधैसामन्चे 
क्रियादेशनाऽसम्भवात । रवमयं सामान्यशब्दा नवकम्बल इति या ऽधः 
सम्भवति नवः कम्बला ।स्येति तच प्रबनते यस्तु न सम्भवति नव 





कम्बला अस्येति तच न प्रवत्तते। सा ऽथमनृपपद्यमानाधकल्य नया परवक्छो. 
पालम्मस्ते न कल्प तइलति( । 
सम्भवत ऽथंस्या तिसमान्ययोगादसम्मृतार्थकल्यना 
सामान्यच्छलम्‌ ॥ ९३ ॥ 
अहा खल्वे ब्रा्ययो विद्याचरसम्यन्न इत्युक्ते करविदाह सम्भवति 
ब्राह्मणे बिद्याचरणपम्यदिति । भ्रत्य वचनस्य विघाते ऽथेविकल्येपपत्या 


ऽसम्भताथेक्रल्प नया त्रियते । यदि ब्राह्यणो विद्याचरणसम्यत्सम्भवलि व्रात्ये 
ऽपि सम्भवेत्‌ त्रात्या ऽपि ब्राह्या. से ऽप्यस्तु विद्याचरणसम्पन्न इति । 
` यद्विवक्तिमथेमपनति चात्येति च तदतिसामान्यमु । यथा ब्राह्ययात्वं 
` विद्याचरयसम्यदं क्र चिदाप्राति क्र विदत्येति । सामान्यनिमित्तं खलं सामा 











+ ग्यवेकषति४,२.------------- ४।२।३ नास्ति) 
 _ † एतदुक्तं भवति । न सङ्कतकेर्णावस्यायां बुदुव्यवह 
कं चिदयं शङ्गग्राहिकया बोधयति । अपितु सामान्यदरुरेणा्ैप्रकरणा् वश्व 
विशेषे वतेते । तस्माद्चैष प्रतिपादयित॒रपराघो यद विशेषशब्द विशेषान्तरं प्रतिपाद 
यति। किं तु सङ्कृतस्यापराघा ये विशेषमपदाय सामान्ये शब्दानां वतते । तस्ा- 
व्मधासङ्कत बे धयन्तापरध्यः प्रयोक्तेति सिद्रम । ता री. । | ~ 3 

प क्रियदेशना सम्भवेदिति ४।२19 पाठः 1 च“: 

४ परवक्ाप्रालम्भा न कल्यतद्गति ३े णु" प्रादः। 





[1 1 २६५५ 


श्र. ९ आ. र श. १३। १४ उपचारच्छंललच्वकसे । ४७ 


 व्यच्छलमिलि । स्य च प्रत्यवस्थानम्‌ । अबिवकत्तितदहेतकस्य बिषयान्‌बादं 
` प्रशेसाथेत्वाद्‌ वाक्यस्य तदतासम्भरनाथक्ल्पनानुपपत्तिः यथा सम्भव- 
` न्त्यस्मिन्तदे शालय इलि । अनिराकृतमविवन्तितं च बोजजन्म प्र्त्तिविष- 
अस्तु तेच प्रशस्यते । सो ऽये चेचानुवादेा नास्मिन्‌ शालयो विधीयन्त 
इति बीजात्त शालिनिवरःत्तः सतो न विबच्चिता । रवं सम्भवति ब्राह्यणो 
विद्या वरण॑सम्पदिति सम्पद्विषया ब्राह्मणत्वं न सम्पद्ुतुः । न चाच हेतु- 
` विवच्िलः {ष्रयान्‌वादंस्त्वयं प्रशेसाेत्वाद्‌ वाक्यस्य । सति ब्राह्यणत्वे 
 सम्पद्धुत्‌ः सम्रथे इति विषयं च प्रशंसता वक्येन यथाहेत॒तः फलनिवृ- 
। निने प्रत्याख्यायते । तदेवे सति बचनविघाते ऽसम्भृताथेकल्यनया नापप 
दयतदलति । 


ह क 


 घमेविकल्पनिहओे ऽयंसटवावप्रतिषेध उपचार च्छलम्‌ ॥ ९४॥ 


रसिद्ानस्य घमा यथाथेप्रयोगः । घमेविकल्पा ऽन्य दुष्ठस्यान्य 
प्रयोगः । तस्य निदधे धमविक्रल्प नदशे । यथा मञ्चाः क्राणन्तोति अथसदु- 
` वेन प्रतिपेधः । मञ्चस्थाः पुरषाः क्रान्ति न तु मञ्चाः क्राणन्ति। का पुनर 
चा्थेविकल्वे(पपत्िः । अन्यथा प्रयक्तस्यान्यघ्ा ऽथेकरल्पनं भक्तया प्रयेगे प्राघा- 
न्येन कल्पनमपचारबिषयं दलमपचारच्छनम । उपचारे नीतायेः खद- 
 चचरणादिनिमित्तनातटावे तद्रदभिघानम॒पचार इति । अचं समाधयः । प्रसदः 
प्रयोगे वक्तमैयाभिप्रायं शब्दाथयेारननक्ता प्रतिषेधो का न च्छन्दतः|| प्रघा- 
नभतस्य शब्दस्य भाक्तस्य चमु गयाभतस्य प्रयोग** उभयालाकसिदुः । सिदध 
प्रयागे यथा वनुरभिप्रायस्तया शब्दाथेवनननेये प्रतिषेध्या वा न च्छन्दतः 1 
यदि वक्ता प्रथानणशब्दं प्रयङ्क्तं यथाभ्रनस्याभ्यनुन्ना प्रतिषेधो वा न 











नाका नमोनमो 


1111 0 णिति ॥)// श 5०५५११०) शतिको 


* दिपय्ानुखादकः प्रशं सायत्वाद्राक्स्यति 3 
{द्यन्ते सक्ति ४1 २। ३ पाठः 
‡ सिद्धे इति सु. पु-प्राः § मेति ४।२। नास्ति । 
|| छलत ईति ४1 ३ पाठः। [र । 
¶ भक्तस्यत्यताव्रति वक्तव्ये प्रधानयदणं सिदुान्ततया दृष्टान्तज्लाभाय. ॥ ` 
` जेाकसिद्ध एवोपचारः कतव्या नापुता विना प्रयोजनं ला्सिदुश्चवाथमपचासय 
मञ्चाः क्राशन्तीत्येः । ता- टीः । 
 *## भाक्तषप्च प्रयाग दति 3३ पु" पाठः 1 





~  न्यायभ्ये 

च्छन्दतः । अथय गृणन्त तदा गृण्भ्चलस्य । यच त॒ बरक्त॑ गराभ॑तं शद 

युङ्क्ते प्रधानभ्रतममिः्रेत्य परः प्रतिषेचति स्वमनोषयां प्रःतपेचो ऽते 

भवतिं न पररेपालम्भ इति । | 
वाक्ङलमेवापचारच्छलं तदविशेषात्‌ ॥ ९५ ॥ 

न वाच्छलादुपचार च्छल भिद्यते तस्याप्ययान्तरकल्पनाया अविच 
षात्‌ । इदापि स्यन्यधा गुणशब्दः प्रधानणन्दः स्यानाधे इति कल्पयित्वा 
प्रतिषिच्यतडति । 
| तद यान्तरमावात्‌ ॥ १६ ॥ 

न {वाक्छेलमेवापचारच्छलं तस्याथेषदुवप्रतिषेधस्याधान्तरभावात । 
कुतः । अधान्तरकल्यनात्‌ । अन्या द्यधोन्तरकल्यना अन्य थेखदुषप्रति- 
षेय इति । १ 

अविशेषे वा किञ्चित्साधम्यादेकच्छल| परस्गः ॥ ९७ ॥ 
दलस्य द्ित्वमभ्यनन्ञाय चित्वं प्रतिषिध्यत किञ्चित्साघम्यात्‌ । यथा 
चायं हेतुस्तित्वं प्रतिषेधःत तथा द्ित्वमप्यम्यनन्नातं प्रतषेयलि । विव्ये 
हि किच्चित्साथम्ये द्वयोरपीति । अथ दत्व किञ्चित्खाघम्यात्न निवर्तते 
 चित्वमपि न निवत्स्यति । 
अत उद्धम । 
साधम्यवेधम्याभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः ॥ ९८ ॥ _ 
युक्तं हि हेते! यः प्रसङ्गा जायते ख जातिःग ¡ स च प्रस छः साध 
` म्यवघम्याभ्या प्रत्यत्रष्यानमुपालम्मः- प्रतिषेध इनि । उदादहरयसाचम्यात्सा- 


(नानत 1 सि 3४ पितम ५१.०५५ (क ५५६ 


* छेलत इति ४। उ पाटः) † नेतटथीन्तरभावाह्दिति ४।२।ॐ पाटः । श्र्रध्ः 





` पुस्तके हितो पाध्यायप्रयमान्दिके € सरू" प" ५३ पं १४ धर्म॑ष्दनेत्यारभ्य ५५ पं ९३ यन्रयन्रत्यन्तं 


 प्रमादलिखितम्‌ । ` ` ‡ न वाकृद्धलं तस्येति २19 प्राठः । 
$ एकज वस्त वदावः प्रतिषिध्यते नैव क्राष्टार मञ्चा गलति } एकं 
घरूठभ्यनुन्नाय कम्बलयेागमभ्यपगम्य कम्बलस्यानेकता धमः प्रतिविध्यतदति । 


एकज धमः प्रतिषिध्यते ऽन्य धमां क्ष ऽयमतिमरान विशेषः । न्या. वा.। ` 
॥ उलत्वति १णठः । 
४. # 4 
¶ न च छले साधम्यवेधम्यं स्तः! न च सम्यगदूषय साधम्यवेधम्यमा- 
चात्‌ । अपितु प्रयोगादिति प्रयक्ते रतो तदाभ्नास्ष वा यः प्रसङ्गा जायते सा 


 न्नात्तिरिति । जल्ये हि वेऽप्रामाण्यविद्रंसं प्रति कुेतुना यदा नास्सिकेरधित्ति- 


श्म. ९. २ स॒. ९५-२० लातिनिग्रहसप्यानलस्षये | ५९ 
ध्यसाधनं हेतूरित्यस्येादाद्रणवेधम्ये य प्रत्यवस्यानस॒ । उदाहरणवेधम्या- 
त्साध्यसाधनं देत॒रित्यस्येादाहरणसाधम्य णन प्रत्यवस्थानं प्रत्यनीकभाक्ा- 
श्जायमाने ऽय जातिरिति ! ॥ि 


विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम्‌ ॥ ९९ ॥ 


दिपमेला वा कल्सिता बा प्रतिपत्तिविप्रतिपत्तिः । विप्रतिपद्यमानः 
पराजयं प्राप्रोति निग्रहस्थानं खल पराजप्रप्राप्रिः । अप्रतिपत्तिस्त्वारम्भिषये 
इप्यप्रारम्भः ¦ प्रेण स्थापितं का न प्रतिषेधति प्रन्पिधं वा नेाटुरति। 
श्रसमासाच्च नेते एव नियहस्याने इति । किं पनप्रन्तव ज्नातिनिग्रहस्था- 
नयेःरमेदेा ऽथ सिद्धान्तं द इत्यत अह 





तिनिग्रहस्यानबहदत्वम्‌ ॥ २०॥ ` 






वेधम्याभ्यां प्रत्यवस्यानस्य विक्रल्पाज्जातिबहत्वं 
{ विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्याविं ल्पा्निग्रहस्यानब हूत्वप् । नानाकल्ये 
विकल्पः विविधा वा कल्फा विक्रल्पः । तद्ानन्‌भाषणमन्चानमप्रलिमा वित्तेपो 
 मतानन्ना पयेनयेज्येपित्तणमित्यप्रतिपत्तिनियहस्थानम्‌ । शेषस्तु विप्रतिपत्ति- । 
रिति । 
मे प्रमाणादयः पद्या उदा यथेदं शं लक्षिता यथालक्षणं परो 
स्य शास्त्रस्य प्रबृन्िवदितव्यति ॥ 
बात्स्यायनोये न्यायभा्ये प्रमे ऽध्यायः । 7 । 














॥ रभ मतत नीनमः त रभि रोको 
भयकमनतोोितिकनेविती 


तरं चास्थ यदा सरसः न स्फर्पति तदश्डराणां जनाधासणां मा भरदरद्या- 






` प्रामाण्यबह्भ "सति जात 4 
शा जातिप्रयागः सम्भवतीति \ जायम(् ऽयं इति प्दव्यत्पत्तिनिमित्ति, दशितम । [नि 





7ात्यापि प्रत्यवस्येयम्‌ । कर चित्यनरब द्रु एवमेव रेते रेत्वाभसे 


६०  न्यायभाष्ये 
अतं ऊष्म प्रमाणादेपरेच्ता सा च विषरश्य पक्तप्रतिपत्ताभ्यामधाय- 
धारणं नियैय इत्य्ये श्विमशे एव परीच्छते । 
 समानानेकधममाध्यवसायादन्यतर धमं ध्यवसायाद्रा न 
संग्यः ॥ १॥ | 
समानस्य घमेस्याघ्यवसायात्संरया न धरमेपाचात । अय वा 
समानमनयेद्धुमेमुपलभ इति घ्मधर्मिगरहये सशयाभाव इति । अथवा 
समान | घमोच्यवसायादथेोन्तरभते मिथि संशया {न्‌पपन्नः न जात्‌ रप. 
स्याथान्तरभ्रतस्याध्यवसायाद थेन्तरभते स्पशे संशय इति । अथ वा नाथय. 
घसायादयावधारणादनवघारयक्तानं संशय उपपद्यति कःयेकारणये: सास 
प्याभावादिति । रतेननेकधमीाध्यवसाया(दति व्याख्यातम । अन्यतरधपा. 
ध्यवखायाच्च संशयो न भवतं । तते हन्यतराघधारणमेवेति । 
`  विप्रतिपन्त्यव्यवस्याध्य बसायाञ्च ॥ २। 





नं विप्रतिर्प॑त्तसादादव्यवस्यामाराद्रा सगय: क तहि विप्र्तपःत्तमु- 
पलममानस्यवृ संशय एवमव्य दस्यायाम्पीति । अय वा ‹स्त्या^“त्सेत्येके ना 
` स्त्यात्मेत्यपरे मन्यन्तइत्युपलब्धः | कथे सगय; स्यादिति, रथो {[पलन्धि- 


कपा 





नना ११५०] 6०५५११५ 11 म पता ०१ ०१५००१.१५५०५०११ ८१०. कनि 





भि ११५५७१4. भतत ` 0४५४ = मता ५१८११, पना नात १) ५५५ 


* उव्देशलक्षयायेरनन्तरं परीक्ञाश्वसरे प्रमायापरोच्तायाः प्रा 


| ठक्रमगा प्राप्रात्रसरल्वपि प्रमा. 
णानां निर्णयं ्र्युपयागित्वात्सं यस्य ततः प्रवभावित्वादार्घक्रमेण 


 प्र्ापस्यितः संय ण्व पसे. 
९ ~ 9 श्‌ ५ \॥ २ , प । | ९ ४ २ 
च्यतद्धत्य्ः । यदि {नरदमाच्रस्य न त्यप्रलकत्वामति प्राक्‌ प्रतिपादितं तथापि प्रास्त्राश्रनि- 


† अज्ञायमानस्य धर्ममाचस्य संशयं प्रत्यहेतुत्वात्तदघधारणे 
स्वाभाव्येन सं शयहेतुन्वानुपर््त्तिरिति भावः । 
| ‡ उप्लब्य स्ति) ३ प्राठः 
ई धमेस्योभयानुगतत्येनाग्रहतो वस्तुत उभयानुगतधर्सग्रदयोपि 
हणे विशेषणतया धर्मिणो ऽप्यवधतत्य 
|| समानधमेस्य ऊतकत्दस्य राच्ये 
` यानुत्यत्तेः समानधमानध्यवसाये  भपिप्र 


निश्चयस्य स शयविराधित्व- 


संशयानुत्यत्ेरुभयानुगतत्व- 
तरट्िपये संश्रया भनुपपन्न दति भावः) । 

ऽध्यवसाये ऽपि तत्समानाधिकरणघरत्वादिप्रकारकसंग्. ` 
करणम विरुद्धाव्यःभचारिधम॑ानिपाते तत््षानुपलब्धेः 
 संशयेत्पत्या श्नापकत्ठात्समानधमाप्लल्पेः संणयं प्रति न हेतुत्वमिति वार्तिक्रम्‌ । | 
4 स्वरूपता विप्रहिपततेः संगयाछेतुत्यात्तदध्यवसायस्य च प्रागुक्तरोत्य संशयदेत॒त्वासम्भव 


इति भावः. 1. ८ 
५* श्रस्त्यात्मेत्येके परर नास्त्यात्सेतति ५ 
1†+ उपलब्धेरिति -५।२ णाः, 

 ‰‡ तथेति ५।२।४ प्राठः । | 


२1४1३ प्राटः1. | 


 अ.र२अआ.१स्‌- १६ संशये दवेपल्चः ६९ 
 रव्यवस्थिता अनुपलब्धिश्चाव्यवस्थतेति बिभागेनाध्यवसते* संशये नेप- 
 पद्यतदति । 

विप्रतिपत्तौ च संप्रतिपस्तेः) । ३॥ 
यां च विप्रतिपत्तिं भवान्‌ संशयहेतं मन्यते सा संप्रतिपत्तिः सा 
हि द्रोः प्रत्यनोकथमिषया । तच यदद विप्रतिपत्तेः संशयः संप्रतिपत्ते 
रेव संगराय इति । 
पव्यवस्यात्मनि व्यवस्यितत्वान्चाव्यवस्यायाः ॥ 
न संखयः । यद तावद्धियमत्यवस्य।§ आत्मन्येव व्यवस्थिता व्यव- 
स्थरा नाटुव्यघस्या न भवलोत्यनपपन्नः संशयः अथय व्यवस्या ऽऽत्मनि न व्यव- 


9 # 


स्यता एवमतादात्स्यादटव्यवत्या न मवतात सखयामाव इतं । 
तथात्यन्तसंश्यस्तद्मेसातत्योापपन्तेःग ॥ ५॥ 

येन कल्येन भवान्‌ समानघमापपत्तेः सेणय इति मन्यते** तेन 
खल्वत्यन्तसेशयः प्रसज्यते समानघमापपत्तेरन्‌च्छेदात्संशयानुच्छेदः । नं । 
ह्ययमलट्मा घमां विभ्रष्यमाये गृह्यते+{ ख नतं तु तद्ुमा भवतीति । अस्य 
प्रतपेधप्रपन्चुस्य संच्तेफेयोद्धारः । 

यथेक्ताघ्यवसायादेव त द्वु शेषपेत्तात्‌ संशये ना- 

संश्रया नात्यन्तसंशयोा वा; ॥ ६ ॥ 

न संशयानत्यत्तिः6§ संशणयानच्छेद एव|| प्रसज्यते । कथं यत्तावत्‌ स- ` 

मानघमाध्यवसायः पंशयदहेतः न समानधममाकरमिति रवमेतत्कस्मा- | 








नाततो 
नाक 0६०.१५५५७४१ 0 ७0 दोन कोनो न तकत को पिन" 


* विभागगनाध्यव्रसिते इति 3 पा. 
र † न विप्रातिपात्तसस्तेति साथः । न्या. वा- । प्रत्येक घादिनेः सिद्धान्तरूपत्वा- 
दिति भावः} 
नाव्यसस्या विव्छतदति सूजाः । न्याः वा. । 

$ श्रव्यघस्याईऽत्ममि स्यव्स्थानादटश््य-स्यान मउरतोति २1४ पा. । 
|| श्रात्मनि व्यदष्यानादितिभ प्रा. । ` व 

¶ समानधमादोनां पातत्याचित्यसशय इति सच्राथंः । न्या. घाः । 
 ** मन्यते तेन सखन्यत्यन्तसंश्चयः तथात्यन्तसंग्रयः प्रसज्यतद्रल्ि २।४ प्रा । 
1 विमग्रयमाना गद्यते दइति५।३पा.। | व । 

न सुत्रायापरिज्नानादिति स॒च्राेः । न्या-वा-॥ 
६§ संश्रयानुप्रपत्तिरसितिभ्रपा.। || चेति ५।४।२। ३ षा । 





\ न्यायभाष्ये 


देवं नाच्यते इति विशेषपेच्च इति बषचनात्सिद्ध : । विश्ेषस्यापेचां ५ऽकाङ्गा 
सा चानुपलभ्यमाने विशेषे समथा । न चेक्तं समानधमेपेच्च इति समाने च 
धम कथमाकाङ्खा न भवद्‌ यद्ययं प्रत्यत्त. स्यात्‌ ¦ एतेन सामथ्यन विन्चायते 
समानधमोच्यवसायादिति । 
उपपात्तिवचनादा । खमानध्मौपपरित्यच्यते न चान्या सदाव- 
संवेदनादूते समानघमापपत्तिरस्ति । अनुपलभ्यमानसटुवे हि खमाने। थम 
ऽ वद्यमानवदुवताति । विषयशन्दन वा विषयिणः प्रत्ययस्याभिधानं यथा 
लेके धमेनाग्निरनमीयतद्त्य॒क्ते धमदशेनेनाम्नरनमीयत रति जायते कयं 
दुरा हि धममथाग्निमनमिनेति नाद्रप्रे न च वाक्य दशनगब्दः श्रयते 
अनृजानाति च बक्स्याधप्रत्यायकत्व तेन मन्यामहे बपिषयशब्दन विष 
यिः प्रत्ययस्यामिघानं बद्धा ऽनजानात्येवमिहापि समानघमशन्दन समा- 
` नेधमाध्यत्रषायमहेति यथेहित्वा समानमनयेभ्धरमम॒पलभतङति । घरं 
धमि्रहणे संशयाभेव इति परवैदुष्रविषयमेतत + यावहमर पवेमट्रात्तं तथाः 
समान धममुपलभे विशेषं नाप्लमइति कथे न्‌ विशेषं पश्येयं येनान्य- 
धा धर्मघर्भिग्रहणमाञेण 





 तरमवघारयेयमिति । न चेतत समानघमापलन्ये 
 निवततइति । {यच्चोक्तं नाघन्तराच्यवणयादन्य च सशय इति या द्यधान्त- 
 शाध्यवसायमाचं खगयहतुमुषाददःत स स्वं वाच] इति । यत्यनरेतत्का्यका- 
रणयोः साषुप्याभावादिति कारणस्य भावाभाक्याः कायस्य भावाभाव कार्थ- 
करणयोः $खहप्यम । स्योत्पादाव्युत्यदयते यस्य॒ चानुत्याः 












श्रन्ययारिति ५।२ एडः। † यामिति ५1२1३ फार: 
। न सधान्तरभावमत्चं मया संशयरेतत्छने (पाटोयतदगत क्रि त्पयान्तर- 
विशेषः| कः पनर्यं विशेषः धर्मधर्मिभावः , ध्परपलच्ध घधमिःण सशय दति 





परहार मन्यन्ते न पुनारूपस्पशेयारधमेधमिभष्व इति । अयच परदारा न यक्त 


दति पश्यामः । किं कारणप्र । अधान्तर्भावस्यानढक्तैः । य्चैव रूपस्य यारवा- 
न्तरभावस्तथा धमेधमरिणोार्सित्ति न यक्त $थान्तस्टश्चनष्टथान्तरं सशयः । अजाप 
तेदवात्तेर नानभ्यपगमष्दिति । न त्रम ऽथान्तस्दशं नह्दयान्तरे धर्मिणि सन्देहः 
अपि तु समानधमेोदिदिशिष्टधमिंदशं नाहञचेपवति धमिययव संशय इति + 
न्धा. सधा) 

| $ विशेषानवधःस्णप्रभयाः सारूप्यम । यथेव समानधमिदशनेन विर ` 
 नावधायते तथा सश्येनापीति । कास्णसदरुवात्कायसद्राव दति न साक््यनिद- 





न 111 1 711 पि | शश 08४५१२८० धीष 2 नभतिरक क 


श्र.रश्रो. १ म्‌. ६ सेणयपवेपक्तनराक्षः । ६३ 
तत्कारणं का्य॑मिलरदिष्येतत्सादुप्यमस्ति च संशयकारथे संशये चेतदिति । 
 शतेनानेकधमाच्यवेसायादिति प्रतिषेधः परिद्त इतिं । यत्य॒नरेत॑दुक्तं विप्र 
। तिपत्यव्यवस्याध्यत्रसायाच्च न संशय इति । परयकूप्रवादयेव्याहतमथेसुपलमे 
विशेषं च न जानामि नेपलमे येनान्य॑तरम्र्घार्येयं तत्का ऽ विशेषः 
स्याद्येनेकतरमचधःरयेयमिति संशये विप्रतिपत्तिजनिता ऽयं न शकवे। विप्र 
 तिपत्तिसंशयमचेण* निवत्तयितुमिति । एवमुपलन्ध्यनृपलब्थ्येव्यवस्याकृते संण्ये 
` घेदितव्यमिति ' यत्यनरेतद्िप्रतिपत्तो† संप्रलिपत्ेरिलि बिप्रतिपत्तिशन्दस्याधेः | 
 तदध्यवसाये विशेषापेच्चः संशयहेतुस्तस्य च समाख्यान्तरेण न॒ निदृत्तिः 
समाने ऽचिकरणे व्याहता प्रवाद बिप्रति्पत्तिशब्द स्याथ; तदच्यवसायेा 
 विरेषपेत्तेः सेप्रयहेत्‌ः न चास्य समाख्यान्तरे येज्यमाने संगय्हेतुत्वं निव 
तेते तदिदमकृतवुटि || संमेएह नमिःत म्‌ ' यत्यनरव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वा- 
 छयबस्थाया** इति संशहेतर थेस्याप्रतिषेधादव्यवस्थाम्यनच्तानाच निमिता 
` न्तरेण शब्दान्तरकल्पना । व्यथा शब्दान्तरकल्यना व्यवस्था खलु व्यवस्था {| 
न भवत्यव्यवस्यात्म 
सर्षयत्वं बिशेषापेत्तः{ { सेणयहेतुने भवतोति प्रतिषेच्यते यावता चाव्यव- 
स्यात्मनि व्यवस्थिता न ताचता ऽत्मानं जहाति तावता द्यनृन्नाता व्यवस्था 


1 1 111 10 1 1 = 








[0 तपाल था ॥ 111. (पान निचणममेतम 111 "रभो 11 11 


परा पएयम्रपि त कायंकाप्णधमनिदटःशः तथा च कायान्तरेप्वपि तदस्तीति । न रि 
भ्र चत्काय कार्णाप्रह्ात्मन्तरण मम्भवति | न्या. वा. । यतत वमानधमस्य ऊतक्क- 
त्वस्य श्रष्ये टदश्चने पि मंश्रयान्‌त्पतरदेतत्वं तस्यति तच समानाथापरन्नानान हि कतक्रत्वं समाना ` 
श्वत्ता {न्यया सममनशध्चमष्याशिधानात । समाना धम दति विघस्िततज्जात्तोयान्यदत्िथः स समाना 
न पुनः कतकल्वमेवम्‌ । वविरुद्धाच्यभिचारिधमेध्यघसायस्य च पं ग्रयहेतुत्वानुपगमात्खं यदेत 
तायाः समानधधमाध्यवसानमाकरं इनद्गुेक्राराच्च न व्यभिचारशङ्का । 
* विप्तिर्पत्तसंप्तपत्तमा्रपाति । म २ पा.| | 
। तद्िप्रतिप्सा चति ५।२1३ पाठः! | 
शाब्दस्य यर्घरद््ति५।२1३पा.। 
ई तदध्यव्रप्यण्यति५।२।३पा.। 
 ॥ श्रकृतष्रद्िमित्ति ५113 प्राठः) | 
4 पचिरप्रत्तिपत्तः प्रत्यक वादिदरष्टया घंप्रतिपत्तिएपत्वे ऽपि भातस्सरस्यस्याभयन्नाने संश्यात्पसेः 
सं प्रतिप्रत्तिणब्दवाच्यतामःन्रेण दरूषणापन्यासस्यानेचित्यादिति भावः । ॥ ट ४ 
 *»* दथवःस्थतत्वाच्चाध्यद्मस्यावा इति ५।२।३ पा.) 
++ ` च्थघस्येत्ति ५.1 २ युस्तक्येनास्ति। ` 
1‡ लिश्ेषापेच्मित ५।२। उ पाठः 





५ 


न व्यबस्थिनत्वादिति। नानये सुपलन्ध्यनपलच्ध्येाः सद्‌- 


ह न्यायभाष्ये 
एवमियं क्रियमाणापि शब्दान्तस्कल्यना नाधान्तरं साधयतीतति* | यत्यनरै. 
लंत्तथा ऽत्यन्तसंश्यः तदुमतातत्यापपन्नेरिति नायं समानधमेादिभ्य एब 
संशयः; किं तहि तदुषयाच्यवसायाद्‌ विशेषस्म्रतिसहितादित्यते नात्यन्त. 
संशय इति ¦ अन्यतरघमाघ्मवसायादा न संशय इति तन्न यक्त विशेषाय 
विमशेः संशय इति वचनात्‌ । विशेपश््वान्यतरथमौ न तस्मि त्रध्य रसौयमा- 
ने विशेषापेत्ता सम्भवतो. ॥ 

यत्र संशयस्तत्रैवमुत्तरोत्तरप्रसद्धः ॥ 9 

यच यच संशयप्विका परोच्ता शस्त्रे कथायां वा लत स्त्वं सं गये 

परेण प्रतत चदं समाधिवोच इति । अत: सवैपरीच्ताव्यापित्वातु प्रथमं सं ययः; 
परोत्तित इति । अथ प्रमाणपर।च्त|| । 
ग ग्रत्यक्ञादौनामप्रामाण्यं तेकाल्यासिद्धेः* ॥ ८ ॥ 
 प्रत्यत्तादोनां प्रमात्व ‡ नास्ति चक्रःल्यासिद्धुः प्रवापरषहभावा- 
नपपत्त.रत । अस्य सामन्यवचनस्याथ्ःवभागमः । 
। एवे हि प्रमाणसिद्धौ नेन्द्रया्थसन्नि- 

कषे।त्प्रत्य्ञात्पत्तिः 
गन्धादिविषयं ज्ञानं प्रत्यच्चं तद्यदि प्रवं पर्वाद्रन्धादौीनां सिद्धः 
नेट गन्धादिसानकषेट्‌ त्पद्यत§§ इति । 


( ५ िनमोधिनानि + ५१ 
ककाम५१ 1) अजन ५५१५, प्नोति 


* श्रव्यवस्याय्रा श्रात्मनि व्यत्रस्थितत्यन व्यवस्थितपदर्प्रतिपाद्यत्वं+पि नाव्यत्रस्यात्यनि 
लति: नामित्तान्तरसाच्तपातना थस्य संत्तान्तरकरसाो पि स्वस्पानपावात । 
† ऋअन्धतस्धमन्ानसाचरं संश्यदतनें तमचश्चय सयति भावः) 
कारस्य सचस्पाथेः । स्वयन संशयः प्रातिपदरुव्यः परणं त॒ संशये प्रतिपद 
एतम च्म | न्या. त्रा. । 
$ तच तर्जति ५८४1३ पा. 
| कि पुनरेषां प्रसेद्म्‌ 1 आदी तावत्सम्भवः कि प्रमाणानि सन्त्यध न 


सन्तति । सदसताः सामान्यः त्प्रमयत्वा्रिरोषादशनाच्च संशयः । न्या. वा 


¶ त्यदटस्य सशय परः पत्तर्पास्यंरणार्बतिष्ठते । न्या. वा.) 

“* अस्याः {ष्वपि कालेष प्रमाणानि नायं एाधयन्तीति । न्ण. वा. । 

†¶ प्रालारवममत ५1४ । उपा. । { श्र्चेत्ि५।४।२1३ पा. । 

वि $ नेनन्द्रयाथंसाच्रकषपत्तं ज्ञानमिति सचां व्याघाता टापः 1 यदि पष 
 , ज्ञान नंन्द्रयाधसाच्रव.षस्तस्य कारणमत यदर्ामिन्द्रियाथेक्चनिकवरात्यचम्रिति 
तड्‌ व्याहन्यत । न्याः बा. । 


श्र. र्शआआ. ९ स॒. ०-११ प्रामार्योत्तेपः । ६४ 


पश्चात्स नं प्रमाणेभ्येः प्रमेयसिद्धिः# ॥ ९०॥ ` 
१ अखति प्र॑मये केन प्रमोयमणि ऽथः प्रमेयः स्यात्‌ प्रमाणेन खलं 
प्रिमोयमणेाऽथेः प्रमेयमित्यैतत्सिंध्यंलति । ४ < ^ ह 
| युगपत्स म्रत्ययेनियंतंत्वात्‌ कमवृ- 
त्तित्वाभावे बद्धीनाम्‌ ॥ ९९ ॥ 

यदि प्रमां प्रमेयं च युगपदुबतः णवमपिं गन्धादिष्िन्दरियाषु 
ज्ञानानि प्रत्ययेनियतानि यंगप॑त्सम्भवन्तीति ज्ञानानां प्रत्य्थैनियतंत्वात्‌ 
` क्रमवृत्तत्वामावः । या इमो बुद्धयः क्रमैणायैष्‌ वन्ते तासां क्रमवृत्तित्वं नं 
 अम्भवतोति । व्याघातश्च युगप ्ञानानुत्पत्तिमेनसे लिह्गमितिं । रतावा 
प्रमायप्रमेययेाः खद्ाबविष्रयः स चानुपपन्नं इति तस्मात्परत्य्॑तादोनां प्रमाणत्वं 
न सम्भवतीति क 
अस्य समाधिः । उपलन्धिदेतारूपलच्धिविषयस्य चार्थ॑स्यं 
 धंवापरसद्‌भावानिथमाःऽयथादशेनं विभागवचनम्‌ । क्त चिदु पल- 
 ब्षिहेतः प्रव पश्वाद्‌ पलव्यविषयः । यथा| ऽऽदित्यस्य प्रकाशं: 1 उत्यद्यमोः 
नानां क्र चित्य्रवमपरलन्धिर्विं्यः पश्वादुपलब्धिहेत्‌ः यथावस्यितानां प्रदोपः । 


कोभ भनिप ५५ व 9५0049५9 ५५०५0) ति पतात 1) 


यद्यपि स्वरूप न प्रमाणीध्रान तथा$पि तस्यं प्रमेयंत्व तदधीनं तट 
चेत्प्रमाणात्पवं न प्रमाशणयोगनिवन्धनं स्यादत्यथयंः । ता. री. । 
{ न प्रमाण्निमित्ता प्रमेरयपर्तति व्याघातः । प्रमाणमन्तरणं न प्रमेयंमात्मानं 
लभतदति न प्रमाणायंत्ता प्रमेयसिदुः 1 न्या" वा. । 


† इन्द्रियांयानां बंदरीनां च॑ सचिपांते सति युगपद्ावे इतिं क्रमंडत्तित्वं दुष्ट नं ` 


स्यादति व्याघाता दाषः 1 य॒गप्ञ्ञानानु््खत्तरित्यक्तं तद्‌ व्यदिन्यंते 1 न्या" वा. । 


$ अस्य वाक्यस्यासिदुतद्रुवनमयंः ॥ न्याः वाः + श्र॑धसाधकत्वस्वभावक्राना 
प्रत्यत्ताटीनामयसार्धक्छत्वं नति व्याघातः । प्रमारयमानप्रतिषेधे च धमिणा ऽरग्रतिकष्दात्‌ स्वरूपेण 
सिद्धः प्रत्यत्ताटोनाम्‌ । यद्धि च प्रमाज्ननेकलन्धजोद्धद्रानां प्रत्यत्तादीनां प्रामारये निषिद्धे कुतः 
 स्वसर्पसिर्स्त्यच्यते ताह साधकस्यापि प्रमाणत्वी्ष्षपत्तरप्रमायोनाप्रामाण्यसाघनास्म्भवः ॥ 
साधकस्य प्रामाण्याभ्यप्रगमे च बाधः । प्रत्य्॑तादीनां चप्रामाण्यप्रतिज्तायामन्येषां प्रामारयाभ्युप्- = 
गमंलाभात्तेषां वक्तव्यतापक्ता तत्साधक्प्र॑माणतिणेषेापन्यासे तेनाभ्युपगतप्रामार्येनानुमानादिनां _ 
खाघः । त्वदुक्तेनेव हेतुना त्वदुपन्यस्तंस्याप्रामारयखाधनस्याप्य प्रमाणताप्रत्ताव प्रमाणे खाध्यासि 
द्धिश्च । प्रामाण्यस्य धर्मस्य धर्मिणो ऽमेदाभ्युपगमेन धर्म प्रतितरेधे फलते धर्मिणे शपि प्रतिषेधं 
त्यक्ता च प्रत्यंस्त(टोनामिति पष्डथानुपरपत्तिः प्रामाण्यमिति भाव प्रत्ययनुपपत्तिश्च । हेतुत्वेन 
प्न्यस्तायास््ैकाल्यासिद्धेस्तैकात्यनिष्ठत्वनं साध्यवैययिकस्फयादसोधकात्वम्‌ । कासंत्रये ऽप्यथसाघ्- 
 कत्साभावस्य तदयत्वे साध्यादलिश्ेष इति वार्तिकम्‌ 1 
|| यथां श्रादित्यप्रकाश्चे ५।४। पपा. 

















द्द न्यायभाष्ये 





़् चिदु पलन्धिहेत्‌ स्पलन्धिविष्रयश्व सह भवतः यथा घने नाग्नप्रेहयमिति | 
उपलब्धे तुश्च प्रमायां प्रमेयं तपलन्धििषयः । णवं प्रमायप्रमेययेाः पवोप- 
रखहभावे उनियते यथा ऽथो दृश्यते तथा विभज्य बचनीय इति । तकेङा- 
न्तन प्रातघ्रधानुपपत्तः । सामान्येन खल्‌ विभज्य प्रतिषेध उक्त इति , 


समाख्यादेताख्रैकाल्ययेगात्तथाभूला समाख्या । यत्यनरि दं 
पस्चवात्सद्ध च सति प्रमथे प्रमेयं न सिध्यति प्रायेन प्रमीयमायो ऽथ 
प्रमेयमिति विन्नायतइति प्रमाणमित्येलस्या; समाख्याया उपलन्धिहेतत्वं 
` निमित्तं तस्य वे्ाल्ययेगः । उप्लन्धिमकाकतौट पलि करोति उपलन्धिं करि 
प्यतमेति समाख्याहेतेस्तरेकराल्ययामात समाख्या तथामता । प्रमित ऽनेनाघः 
प्रमोयते प्रमास्यतदति प्रमाणम्‌ । प्रमितं प्रमीयते प्रमास्यति इतिं च प्रमेयम्‌ । 
एव सत भ.वग्यत्यस्मन्‌ हेतुत उपलब्धिः । प्रमास्यते ऽयमधः प्र यमिटमि- 
स्येतत्सवे भअवलौलि । 

जकाल्यानभ्यनुज्ञाने च व्यवंहारानुपपत्तिः । यश्वेवं नाभ्यन- 
जानोयात्तस्य पाचकमानय पच्यति लावकमानय ल विष्यतीति व्यवहा 
` नेप्पद्यतदति । प्रत्यच्चादीनामप्रामाण्यं ओ काल्यासिद्युरित्येवमादिषाक्यं प्रमा- 
व्रात्यः. । तत्रायं पर्व्यः अयानेन प्रतिषेधेन भवता करि क्रियतदलि । 
किं सम्भवे निवत्येते अथासम्भवे ्ाप्यतद्‌(त । तद्यदि सम्भवा निवत्यते 
खतिं सम्भवे प्रत्यत्तादौना प्रतिषेधानपपत्तिः । अयासम्भ र ' 1 ज्ञाप्यते प्र 
चण ्रप्रस्तहि प्रतिषेधः प्रमाणासम्भवस्योपलन्धिद्धेतत्ठ 


तरैकाल्यासिद्धेः प्रातश्रेघानपपत्तिः 


विभागः पृषं हि प्रतिषेधसिट्धुावसति प्रलिषेध्ये कि|| प्रति 
` षिच्यते । पश्चात्स पिद ् 
` * सिद्धावषति प्रमाणो इति. ५।४। २1 च पा.) + लकछणम्मिति ५।४।२1३ पा.। 
‡ प्रमाणानि प्तीरत्याखत्ता णन्यत्वं वा नाप्यते । श्राय चच वच्छटकसूपेण 
चत तत्र साध्यखाघनसम्भवात्तत्सद्भावाभ्यप्गमे ततेव बाधः । दितीये ऽपि पञ्चतावच्छेदकस्य प्रमा 
 स्यभ्युपगमे तथेव बाधः! साधनस्य च प्रामाप्यानुपगमे ्रमाणोन साधनासम्भवः प्रामासयाभ्य- 
 प्रगमे तेनेव बाध इति भावः। 


$ भवदुपन्यस्तद्ेतोः प्रतिषेधे ऽपि सत्वेन तेन खाधनासम्भ वाद्‌ व्याघात इति भवः 
| किमनेनेति ५।४।२।३पा.\ | 














































नि 





अर. ९ सु. ९२९४ प्रामाण्यसमथेनम्‌ । ६ 
 प्रतिषेध्यनसिद्घम्यनुक्नानादनयेकः प्रतिषेध इति । प्रतिषे धलक्वे च वाक्ये 
 ऽनुपपव्यमाने सिद्धं प्रत्यत्तादोनां प्रमाणत्वमिति ॥ ¦ 
सवे प्रमाणप्रतिषेधाञ्चं म्रतिषेघानुपपत्तिः ॥ १३ ॥ 
| कथे बेकाल्यासिदधुरित्यस्य हेतायद्य॒दाहर्णमुपादौधते हेत्वथेस्य 
साधकत्वं दुष्रान्ते दथैयितव्यमिति । न च तहिं प्रत्यत्तादौनामप्रामाख्यसु । 
श्रथ प्रत्यत्तादोनामप्रामाय्यमुपादोयमानमप्य॒ दाहरणं नाथे साघयिष्यतोति । 
सायं सवेप्रमयेव्येाहते हेतुरहेतः सिद्धान्तमभ्यपेत्य तद्विरोधो विर्‌ ट्‌§ इतिः। 
वाचाय द्यस्य सिद्धान्तः । स च वाश्चाधेः प्रत्यत्तादौनि नां साधयन्तीति 
इदं चाबयबानामुपादानमथेस्य साधनायेति । अथ नेपादौयते अप्रदशितहे- 
त्वथैस्य दुष्रान्तेन साघकत्वमिति निषेधे! नोपपद्यते हेतुत्वासिदधृरिंति. ॥ 

*"न्तद्रामार्ये वाः न सवेप्रमाणविग्रतिषेधः ॥ ९४ ५ 
` प्रतिचे्लक्षये स्ववाक्ये तेषामव्यवाग्रितानां प्रत्यत्तादोनामप्रामाण्ये 
परवाक्येः ऽप्यवयवागितानां प्रायाय्यं प्रसज्यते अविशेषा- ` 








इभ्यनुन्नायमाने न 
प्रतिचर्यात्ति ४५२।३ पा. | 
+ श्रत्यत्तादीन्धमप्रामाययं अक्राल्यासिद्धेः प्रत्यननादोनां प्रामापयासिद्धररिति च. वाक्ये 
कार्दत्यं भिचार्यत्यं वा । श्राय प्रत्यक्तादीनां प्रामापयमित्येव कस्मा क्च्यते ॥ कुतश्च त्षथेरोकारयं 
साऽघगमः । यदि प्रमाणातस्तङ्धिः व्याघातः । श्रथ प्रमाणान्तरार्ताद्ि संनाभेदमजः साधकप्रमाणप्र- 
भ्यपमात । भिच्नार्धत्वपि तस्ये प्रमायोापन्यासे तथे. व्याचातः ४ प्रत्यक्तादौनि न सन्तीति. वाक्येन 
चान्यत प्रसिद्धे धरे सहा{दिसम्बन्धस्याभाव इवान्यन प्रर्द्धिषु प्रमाणेषु साम्थ्य प्रतिषेध रएक्च्येत 
न तु प्रममणस्वरूप्मभावा {प्रसिद्ध प्रःतयागिकस्याभावस्यानभ्यप्गमात्‌ । प्रमाणस्वरूपसत्यम्ययगमे तः 
द्याचासः ! प्रमाणानां चासत्ं प्र्तिप्पद्यमानं केन कयं कं प्रति चेति वक्तव्यम्‌ । तन्न प्रतिपादयक्य 
प्रतिपरादचितुः प्र्तिपादक्रदतेाश्चः तेषं च. मदस्य प्रामाशिकत्वे, तेनव: बाधः. । श्रनभ्युपग्पमे प्रति 
प्राटनानुप्रामः दति दद्‌ | 
+ ऋ प्रत्यचतादोनामप्रामारयमितिः ४1२ पुस्तकयेनास्ति^ ` 
§ मी ; ऋ ९ शा" १९ ४७.। | प्रतिष्षिधः इति ४ । ४।२ पा. 


¶ बह्िविवत्ताप्रयन्नवाय॒दीरणतास्वभिघातेष्टस्यन्दादयन्यवजेयत्‌ बुद्धा वा- 





 प्रध्रच्यास्थसि स्थाशकण्टकसपेादीनः पर्दिश्त पाटविहरणादोनि क्यापितेणते 


बाक्यप्रवृ्ती प्रमाणप्रतिकिधाच सम्भवत दति न्या वा । । 

 #*# यरि माघ्यमिक्षिाः त्रयात्‌ प्रत्यत्तादेनापमप्रामार्य जेकाल्यासिषटरिति 
स्दवाश्यादयत्राच्ितानि यंच्ालाकपरतोतिसदुष्नि तररतिचारिर्तसिद्(स्तरेपा प्रम 
मारय प्रतिषिध्यतदत्ि तनेदमच्यत । ता-टी-। 








चत्ययमुपसगः सम्प्रतिपत्यथं न व्याघाते ऽधाभावादि लिः । ४ 
नकाल्या प्रतिषेधश्च शब्दादातेद्यसिदविवनत्ति द्धेः ॥ ९५॥ 
किमथ पनरिदमच्यते < काक्तानवन्धनाथस्‌ | । यत्तावत्यवाक्तमपलः 

न्धिहेतेपलब्धिविपयस्य चाघेस्य पुतापरसहमभावानियमाद्‌ यथादर्शनं 
विभागवचनमिति तदितःसम॒त्यानं यथा त्रक्नायेत । अआनयमद णं खल्व- 
खथषिनियमेन प्रतिषेधं प्रत्याचप्रे चेकाल्यस्य { चायुक्तः प्रतिपेध इति । 
` तकेकां विधामुदाहरति शब्दादातादय सिदधिवदिति । यथा पश्वात्सिटन 
शब्दन षरवंखटु मातेादयमनमौयते साध्यं चा तदयं साघमं च णब्य: अन्तहिते 
च्यातेद्ये स्वनते ऽनुमानं भवतीति । वा च द्यत बगुः पयते इति स्वनवि- ` 
शर्ण अतेद्यविशेषं प्रतिपद्यते । तथ) पवसिटु म॒पलब्धिबिपम्रं पश्च 
नेापलन्धिहेतना प्रतपद्यते इति निदणनायेत्वाद्चास्य जे यादय 
सुदाहरयां वेदितव्यमिति; । नस्तात्पनरह तन्नोच्यते प्रवाकमप्पादयत्‌- 
इति ! सवाः तावदयमथे “क्ायतव्यः ख दह वा प्रकाश्येत तच वा] 
¶ कस्वद्विशेष इति । प्रमां प्रमेय.मति च समाख्या सम वेशेन वतते समा. 
 श्व्याननमत्तवणात । समाद्य नित्त तपलन्धिपाधनं प्रमाणम उपलन्थिविष- . 
अश्व प्रमेयमिति । यदा चापलबन्धिविषथ कंस्य चिदु प्रलव्धिसाधनं ठ 
प्रमाणं प्रमेयमिति चेका ऽथा ऽमि्धोयते | अ्याघछस्यावव्योतनायमिः दमच्यते 

_ म्रमया च| तुलाप्रामास्यवत्‌¶ 
अरुत्वपारमाय^*ज्ञानसाघनं दला प्रमा ज्ानविष्रयो गरुद्रव्यं सवयं 
द प्रमेयम्‌ । यदौ सुक्थादिना तुलान्तरः व्यवस्याप्यति वद त॒ल्मन्तसप्रतिपत्ता 
0 3 


० वनः भक५२५.०१५५) 


त किम॒क्त भवात्‌ कानि चित्ममाणानि प्र 


































0 








रि ति पिध्य न्त कानि चिदभ्यनज्नायन्त- 
५. दृति यानि स्ववाच्याश्रत्रानि तान्यभ्यन्‌न्नायन्ते परवाक्याश्रतानि प्रतििघ्यन्त 


ईति । न्या, त्रा 





{ न तदस्माभिकत्सश्रमक्तमपिन्त सजाथ रवत ज्ञापनाथं सज्रपाटो ऽस्माक- 
परत्य । ता. टी, | | ककाल्यं चेति ५।४।२।३प्रा | - 
? सहभावस्येद्रादरणे ध्रमदशं नादग्नि धमविशेषणं प्रतिप्द्पते । पर्वेसद्विरुप- 
क्षब्धिरेतश्नदित्यः प श्च त्सद्भानां प्रकाशक क्ति । न्या याः || प्रमेयता येति १ पा.| 


4 यथा प्रामण्ये तल प्रमेया च तौ ईन्यदुपि सवर प्रमाणे प्रमरयमित्यधेः । तरा. री 
^ श्रमरेति५।४।२।३प् | 


#ि 1 


श. र. ९ सु. ९५। ९६ । प्रामाण्यप्रमेयत्वसमवेशः । ६8 
` श्लवयोदि प्रमागं तुलान्तरं प्रमेयमिति । एवमनवयन्ेन तन्ते उद्षर 
` प्रिद्ितव्य; । आत्मा तावदुपलन्धिविषयत्वात्‌ प्रमेये परिपदितः । उपलन्यौ 
 सवातन्त्यात प्रमाता ! बद्ध स्पलन्धिसाघनत्वात्‌ प्रमाणम्‌ उपलन्धिविषयः- 
त्वात्‌ प्रमेय उभयाभावातु प्रमितिः । एबमथविशेषे समाख्यासमावेशे, 
 श्चाज्यः। तथा च कारकशण्ब्दा निमित्तबशात+ समावेशेन वर्न्तइति । दृत्त- 
स्तिप्रतीति स्वस्थितो स्वातन्व्या तकता । इत्वं पर्यतोति दशेनेनाघ्रमिष्य- 
प्राणतमत्वात कमे । बचेण चन्द्रमसं न्नापयलौति न्नापकस्य साघकतम- 
त्वात्‌ करणम्‌§ । बृच्चायेदकमासिद्चतोति आसिच्यमानेनादकेन ठच्तममि- 
` प्रैतीति संप्रदानस्‌|| । वृद्ठात्यणं पततीति ध्रूबमपाये ऽपादानमित्यरप्रादानसुनु । 
त्ते वांसि सन्तीत्याधारो $धिकरणमित्यधिकर्णमु** । णवं च खति न॑ 





1 ॥ न कानानानि मिम नजा ननि 


`  * क्ारकश्रव्टनििन्नवष्छादिति ५२1 पाठः| | 
| † कारकान्तग्ानपेचित्वं स्वातन्त्यम्न ! न हि उ्तीस्तष्ठन्‌ स्वस्यिते कारका- 
न्तरं प्रयद्दति । यडा ऽयं स्वित्तिशब्दो गतिनिषधवचनेो भवति तदेवभ्र । यदा- 
प्यस्तरमिधायकस्तदाप्यस्तेव्यक्तिनिमित्तत्वेनार्बा तष्ट माने स्ति व्यनकर्छीति कत- 
यति । यदपि गेदसम्बन्धाद्यभिधायका भबत्यस्तिश्ब्दो यथा गेहे देवदत्तः 
{त्तष्टतीति प्रििद्रष्टे ईस्तोति गम्यते तद्धा न सत्तामाहन मतिप्रतिष्रेधमपि 
त रेवद त्तमोदसम्बन्धं तदापि देवद तसगेदसम्बन्धानभवक्षियास्तस्यामपि न कप्का- 
तयासि प्रयरदति स्वतन्त्रो भवति 1 यद्रा इष्रयमभग्नवचनः स्थितिशब्द स्तिष्ठति 
छतो न भग्न इति तदापि स्वस्यितै न कारकान्तराणि प्रयुङ्कडति स्वतन्तेा 
वति 1 समटापयैकदेशं वा स्वभ्यिते प्रयुङ् ठत्ती मला स्तष्टति प्रासादः स्तम्भेः 
{पयतदति । पक्ापस्भत्ययेकविपयताः वा स्थितिः । यद्ुस्त॒ प्राक्‌ सिद पुननिमिः' 
तान्तस्सद्धिधाने सत्यपलभ्यते यत्तस्यानेकायुगपत्कालप्रत्यग्रावषयत्वर सा स्थितिः 
तस्यां स्यितावश्य यत्सरकारिसाधनं चततरादिः तत्कस्णमिति ! न्याःव्रा! 
 { क्मेणि करः कारकाः क्रियाविप्रयत्वं यत्खलं क्रियाया विषयभावेन व्यव- 
{तष्ट तदत्येतत्कमे ! रतेन कम्रैल्तणेन त्रायुक्तं चानौप्सितमिति संणदोतम्‌ । 
व्राः} 

§ आनन्तयंग्रति्षत्तिः करणस्य साधकतमत्वाधः इक्ण चन्द्रमसं क्षापयते }त्ति 
छतं गरीत्वा नन्तरं चन्द्रमस प्रतिप्व्यतद्‌ति दत्तः कर्णम्‌ । न्याः घा। ५ 
| कारकशन्दवाच्यकमणा ५३य््‌ मभ्भीष्टं संप्रदानम्‌ । आसच्यमानसुदक क्रं 

तन वत्तं प्राप्नोतीति दन्न; संप्रदानं भवतौति । न्याःवा-। 

| ¶ अप्रगच्छत्यक्नतिष्रते यत्तदपादानम्‌ । यत्पतति तदपगच्छति तस्मिच्नपग- 

 च्छत्यवतिष्ठते कच इति 1 न्वा. = 
तरेतपचिकश्णम । न्याःवा.। 

















७० ॑ न्यायभाष्ये 





द्रव्यमाचं कारकं न त्रियामां किं तहि क्रियासाधनं क्रियावि शेषयुक्तं कार. 
कमु । यत्क्रियासाधनं श्वतन्त्रः स कले न द्रव्यमात्रं न क्रियामात्रं क्रियय। 
व्याप्रसिष्यमायतमं कमे न द्रव्यमात्रं न क्रियामाचरस । एवं साधकतमादि. 
वपि । एवं च कारकान्वाख्यानं यथेव उपपत्तित णवं लच्षणतः कारकान्वा- 
नमपि न द्रव्यमाच् न क्रियया] वा करं तहि क्रियासाधने क्रियाषिशेषयक्त- 
इति । कारकशब्दश्चायं प्रमाणं प्रमेयमिति स च कारकथमं न हातमरति। 
अस्ति भोः कारकशन्दानां निमित्तात्‌ समावेशः । प्रत्यक्षादीनि च प्रमा 
` उपलन्धिहेतत्वात्‌ प्रमेयं चोपलन्धिविषयत्वात्‌ । संवेद्यानि प्रत्यक्तादीरि { 
प्रत्यचेणेपलभे अनुमानेनापलमे उपमानेनापलभे आगमेनापलमभे प्रत्यत्तं मे 
ज्ञानमानुमानिकं मे क्ञानमेपमानिकं मे ्तानमागमिक्रं मे चानमिति विशेष 
गृह्यन्त । लच्तणतस्व च्ताप्यमानानि न्नायन्ते विरेषेेन्दियाथेखन्निकोत्यन्नं 
` न्नानमित्येवमादिना सेषमुपलुन्धिः प्रत्यल्तादिविष्या च्छि प्रमाणान्तरते ऽथा 
न्तरेण प्रमाणान्तरमसाधनेति । कश्वाच विशेष [र 
` म्रमाणतः सिद्धः प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धिप्रसङ्ग; ॥ ९०॥ 
| यदि प्रत्यत्तादौनि प्रमायेनापलभ्यन्ते येन प्रमायेनेप्लभ्यन्ते 
 माणन्तरमस्तोति प्रमाणान्तरसदावः प्रसज्यतद्ति ऋनवस्य लस्या- 
` प्यन्यन तस्याप्यन्येनेति । न चानवस्था शक्यानन्नातमनप्पत्तरसिलि । श्रस्त 
ताह प्रमाणान्तरमन्तरंण निः साधनेति ॥ 
 तद्विनिवृत्तेवौ §प्रमाणसिदिवल्ममेयसि द्विः १९८ ॥ 
 चद्द प्रत्यच्चाद्युपलन्धो प्रमाणान्तरं निबसते आत्मेत्य यपलन्धाबपि 
प्रमाणान्तरं निवत्स्येत्यविशेषात । णवं च सवेप्रमाणःकलाप इत्यत आह ॥ 
न प्रदोपप्रकाशसिद्धिवत्तत्सिद्धः। ॥ ९< ॥ 


| "वा - । चनः ॐ क्रियया ख्यार्तामष्यमाशतमम दत्य.) (न = 
` ¶† वेति ५1४।३ पुस्तके नास्ति 
` ‡ सुतेदखानि प्रत्यक्तादीनि प्रमाणानि चेति ५।४।२। ३ पाद्धः । 
9 प्रमाणन्तरसिद्िवदिति १९, २ पा.) मते तु वात्तिकानुखारी छतः । 
~ | प्रदोपप्रकाशे घटाद्यपलब्थिसाधन घ्याङ्गत्वाल्ममागो स च प्रत्यत्तादिभिर 
` वाप्रलभ्यते नासावात्मापलब्धा प्रत्यत्ताविव्यतिरेकि प्रमाणं प्रयोजयति तैत्ाप ल. 
च्यत तचा प्रमाणान्यपि प्र्यत्तादिभिरवो पलभ्यन्तडूति दृष्टान्तमाजमेतत । का 






























-दशआ्आ. २ स. १७-१२६ प्रामारययमयेनम । ७९ 


यथा प्रदौपप्रकाणः प्रत्यक्चाङ्खत्वात्‌ दुश्यद शने प्रमाणं स च प्रत्यत्ता- 
` म्तरेण चक्षषः स्निकषंण गृ्यते 1 प्रदोपभावाभावयेट्रुशेनस्य तथाभावाटू- 
शेनहेतरनमौयते तमसि प्रदोपमुपाददोधा इत्याप्रोपदेशेनापि प्रतिपद्यते ! 
शवं ्रत्यत्तादोनां यथाद शेनं प्रत्यत्तादिभिरेवापलःव्ः । इन्द्रियाणि तावत्‌ 
` स्वविषयग्रहयेनेवानमीयन्ते अथाः प्रत्यत्तते गृद्यन्ते इन्द्रियाथेखन्निकषोष्त्वा- 
 घरयेन लिद्गंनानुमोयन्ते इन्द्रियायेसन्निकषोत्यच्रं ज्ञानमात्ममनसेाः संयोगबि- 
` शेषादात्मखमवायान्च सुखादिवद्रु ह्यते एवं प्रमाणविशेषो विभज्य चचनोयः । 
यथा च दुष्य: खन्‌ प्रदौपप्रकाज्ते दुश्यान्तराणां दशेनहेत्रिति दृश्यदशेन- 
व्यवस्थां लभते एवं प्रमेयं खलत्किञ्चिद थजातमुपलन्धिहेतुत्वात्‌ प्रमाणप्रनेय- 
व्यवस्थां जभते । सेयं प्रत्यत्ादिभिरेव प्रत्यच्तादनां श्यथादथैनमुपलन्थिनै 
` प्रमाणान्तरता न च प्रमायमन्तरेण निः साधनेति । 
|  त्तेतैव सस्याग्रदणएमिति चेद्‌ ना्मेदस्य लन्वणसामान्यात्‌ 
 प्रत्यत्तादौनां प्रत्यक्तादिभिरे् ग्रहणमित्ययुक्तमु अन्यन द्ध दन्यस्य यहे 
दुष्रमिति नाभेद स्य लक्तखसामान्यात्‌॥ । प्रत्यत्तलक्तणेनानेकाथेः संग्रहीत 
स्तच्च केन चित्कस्य चिद्कृहणमित्यदेषः । एमनुमानादिष्वपौति यथेद्ुते- 
` नाटकेनाशयस्थस्यमु यहणमिति ॥ 

++ ज्ञातृमनसाशथ दर्शनात्‌ । अदं सगौ अहं दुःखी चेति तेनैव 
न्नात्र] तस्येव हणं दृश्यते । य॒गपल न्नानानुत्यत्तिमेनसे लिङ्गमिति च तेनेव ` 
 . मनखा तस्येवानमानं दश्यते ्नातुन्चयस्य चाभेदे। यहणस्य ग्राहकस्य चाभेद 

इति ॥ 








भल मिनिम कतिकति कनिति गनि सणि ५०१५ 


प न्याय इति चेदयं न्याय उच्यते! प्रत्यत्तादीोनि स्वोप्रलब्थो प्रमाणान्तयाप्रयोज- 

कानि परिच्छेदसाधनत्वात प्रदेपवत सामान्यविशेषवत््वाच्च 1 यत्सामान्य्शेष- 
 चत्तत्स्वोपलन्धेा न प्रत्यत्तादिव्यति्येक प्रमाण प्रयाजयति यथा प्रसेप रद्धि। 
 सघेव्यत्वादाथितत्वात्कारण चाद्रत्येबमादि प्रदौपवदिन्द्रियादयो ऽपि प्रत्यत्ताङ्ु 
त्वात्मत्यत्तादिव्यतिरिक्तप्रमाणान्तराप्रयोजका इति ॥ न्याःचा-। । 
* यथादर्शनमिति ५३ । नास्ति। + नच प्रमाणान्तरमन्तरेणेति ५।२। ३ पाठः1 
‡ श्त्यक्तमिति षी 3उपा.-, $ स्वन्यच्येति४।३प्ा. 1 | 


॥ लक्तणाप्रामासयादिति ४।३पा-। 4 नाप्रायस्येति २1 ३ पा. । उद्तजल- 
-जातीयत्वं कूपादिस्थस्य जलस्याद्धतादन्यस्येत्र श्यते न तेनव तस्य ग्रहणं तथेहापीत्यथंः । _ 


** म चायनेकान्तो न तेनैव तस्य गरदणं भवतीति । भवत्यपि कदा चिव्छथा 1 
न्या. वा, 1 ` ` 1 11 नानादिति४।२)२३१पा.\ 


न्यायभाष्यं 


निमित्तभेदो शरेति चेत्‌ ` संमानम्‌ । न निमिततान्तरेय पिन 
ञाता ऽऽत्मानं जानति न च निमित्तान्तरेण विना मनसा मने गृह्यतडइतिं 


समानमेतत्‌ प्रत्येत्तोदिभिः । प्रत्यत्तादोनां ग्रहणमित्यक्राप्य्ेभेदे न गृद्ध 





७६ 











। याद स्यात्‌ किं चिदे 
जात प्रत्यत्ताद(नामनिषयः यत्प्रत्यच्तादिभिने शक्यं ग्रहीतं तस्य ग्रहणा 
प्रमाणन्तरमुपादोयेत तत्त॒ न शक्यं केन चिद्‌ पपादयिलमिति प्रत्यक्तादीनां 
यथाद शेनमेवेदं सच्चासच्च सवे विपय इति । 


क चतत्‌ ृष्ठान्तमपरिग्रहोतं हेतुना विशेषत्‌ साध्यां 
_नायापाददते यथा प्रदौपप्रकाणः प्रदौपान्तरप्रकाशमन्तरेय ग्रहते तथ 


प्रमाणान्‌ प्रमायान्तरमन्तरेण गृह्यन्तइति सं चायं | 
वं {नचृत्तद्शनाच क चिद्नेकान्तिः । 
यथा +य प्रसह निब्त्तिट्‌शनात प्रमाखसा धनायेपादीयते शृण्वं प्ररेयसाधना- 
याप्यं पदेये ऽविशेषहेतुत्वात्‌ । यथां स्याल्यादिर पद्हणे प्रदोप्प्रकाशः प्रमेय 
` साधनायापादायते रवं प्रमाणसाघनायाप्यंपादेया विेपहेत्वभावात्सोयं विसे 
बहप स््रहमन्तरण दृषान्त यकस्मिन्पक्ते उपादेया न प्रतिपक्तदत्यनेक्‌ 
 एकरस्मस्व पच्च दुष्ान्त इत्यनेकान्तो बिशेषहेत्वभावा**दिःि 


 विशेषहेत- [परगरहोतस्त दुष्रान्त एकप्मिन्पत्ते उप्खह्ि 





















ह यम्राणा न [श्क्यान्ना- 
सम॒ । ण्व च सत्यनेकान्त इत्ययं प्रतिषेध न भवति । 
निक 


८१ 0१०५५०८५ भेन 


#* यथेव ज्ञाता सुखादिसंबन्धापेत्तस्तद्िरोषयामात्मानं प्रतिपच्यते ऽ₹ सस्यरं 


दुःखी चेति तथा प्रमाणमपि प्रमा्णावपयत्छनावलिष्टमानं प्रनेयम । च्या. चा. । 
+ श्र्सरद्धा श्यते इति ४ ।२। ३ प्राहः । 
$ प्रमान्तरेणान्तरेणति ४। ३ पाटः | 
॥ तात्पयटोकालेख शेक्ष्पा मू्जमिदभिति 
त्यक्तया सून्राह्का न निवश्ितः । | 
 _ +» अयं चप्रवोपप्रकाशदृष्टान्तः 
नियमररेतवैक्तव्यः । प्रदोपप्रकास ५ 
इत्यजा नियमरेतवेक्तव्यः । सा उयमुभयया ऽनेकान्ते रेतमनः १ 


नि 11 प्रकाशत्वादिना सरणदीतः 1 न्या. बा. । 
+ 1 ¶ युक्चवानतुज्ञातुमिर्ति ५। ४।२। इ पाठः ` | 





निनि०५७१५०००५।१।।१११4 नणाणकवौ 





सवविप्य दसि ४। >) उ पा. 


प्रतीयते विश्चनाधपञ्च ननलैतद्क्ता भाष्यमि- 
 ¶ एवमिति ४।२ पुस्तक्येनीास्ति। 
प्रमाणपच्तं भवत्‌ मा भत्ममेयपरत्तश्त्यचापि 
ष्टान्तो भवत्‌ मा अरत स्थास्यारि 








[1 (भि 


 शअ.र आ. ९ स्‌. १६-२९ प्रत्यत्तल्णक्तेपः 1 [त 1 
` ` प्रत्यक्तादीनां पत्यक्तादिभिरूपलब्धावनवस्थेति चेद्‌* न सं- 
 विद्विषयनिमित्तानाम्‌ उपलब्ध्या व्यवहारोपपत्तेः । प्रत्यत्तेणाथेमप- 
लभे अनुमानेनाथेमुपलमे इति प्रत्यत्तं मे न्तानमान॒मानिकं मे न्ञान- 
 मागमिकं मे त्तषानमिति संविद्विषयं सेविन्निमित्तंं चेापलभमानस्य धम- 
1 धेसृखापगेप्रयोजनस्तत्प्रत्यनौकपरिवजेनप्रयोजनश्च व्यवहार उपपव्यते सेयं 
तावत्येव] निवत्ततेश न चास्ति व्यबहारान्तरमनवस्थासाधनीयं^* येन 
 प्रयक्ता ऽनवस्या{- मपाददौतेति । ॥ 
सामान्येन प्रमाणानि परोच्य विशेषेण परोच्यन्ते तच । 
प्रत्यत्षल्तणानुपपत्तिरसमग्रवचनात्‌ ॥२०॥ 
आत्ममनःसन्निकदा हि कारणान्तरं नोक्तमिति । न चासंयक्ते द्रव्य 
संयेगजन्यस्य गृणस्योत्पत्तिरिति । क्ञानेत्पत्तिदशेनादात्ममनः सननिक्रषे 
कारय मनः सन्निकषानपेत्तप्य चेन्द्रियाथेपन्निकषेस्य त्तानकारणत्वे ` य॒गपदटु- 
त्प्द्योरन बद्धय इति मनः ख्निकषा पि कारणम । तदिदं सं परस्तात्कू- 
तभ्यम्‌ । श 
नात्ममनसेाः स्चिकषाभावे प्रत्यक्तोत्पत्तिः ॥ २१ ॥ 
आत्ममनयाः सच्चिकपाभावे नेोत्पव्यते प्रत्यच्तमिन्दरियाथेषन्निकषे- 
भावव्रदिति । खलति चेन्दरियायेसन्िक्रषं च्ञानेत्पत्तिदशेनात्‌ कारणभावं 





मि सनिति कितो भतिद तरिनत 





# यद्धि प्रत्यत्तादीनि प्रत्यत्तादिभिरुपलभ्यन्त तान्यप्यन्यरित्यनवस्या । अन- 
वसप्यायां चाद्छप्रमाणाधिगसेा नस्यात्‌ । अध व्यस्यास्ति अद्यप्रमाणाधिर्गातर- 
प्रमाणा प्रसज्येत । न्या. वा- । 


+ उपमानेनास्चमपलमे प्रागसेनार्थसुण्लमे इति ५ पुस्तक $धिकः पाठः । 

‡ श्रापमानिकं मे नमिति ५1३ श्रधिकः पाः ॥ 

ऽ मंवित्तिविघयगिति मेवित्तिनिसित्तं चेति ५1४1 २।३ पा. | 
| तात्रत्येर्वाति ५।२प४ा.। | ` ¶ृ निवेततर्छति५।२।३ पा.) | 
| ** व्यवसायेन {छिषवे प्रकाशिते नुव्यवक्षायेन च तज्छानप्रकाशनं तावन्मात्रेण खलव्यवहास- 
प्रपत्तेः पुनरनुध्यवसायप्रकाश्ननाय्र चानान्तर नापेच्यतदति नास्त्यनवर्स्याति भावः । 
1+ उपादोपेर्तेति ५।३पा.। 
{‡ श्रात्ममनःसंयेगस्य नानान्तरखाधार्णयाटिन्द्रियमनःसंयेगस्यास्राघारणत्वेपि सरजस्य कार 
-शान्तरनिकचे ;तात्यरय1दन्यतरेतीव लक्षयो प्रपत्तेः प्रत्यस्य चातु जञानं रूपन्ननमित्यादीन्द्रिया्ो- 
प्ररामेभावाभिक्षापादेवभ्मक्तिसति 1 $$ का र्गाभावर्मिति ५।४।अ॥ २ पाठाऽंगतः 1 


०४ न्यायभाष्ये 
दिग्देशकालाकाशओेष्वप्येवं प्रसज्ः ॥ रर ॥ 
दिगादिष सत्सु *ज्ञानभावात्तान्यपि कारणानीति । अक्रारणभवे 
ऽपि न्नानेत्यत्तिद्िगादिसत्निधेरज्जनोयत्वात्‌। यदाप्यकारय दि गादीनि न्नाने- 
त्यत्तौ तदापि सत्स दिगादिष॒ ज्ञानेन भवितव्यं न हि दिगादीनां सन्निधि 
शक्यः परिवजेयितमिति । तच ]कारणभावे देतलवचनमेतलस्माटेतादिगादीनि 
ज्ञानकारणानोति । आत्ममनःसन्निकषस्तद्युपसख्येय इति । त्वेदमुच्यते । 
ततान} लिङ्त्वाद्‌ा{त्मनेा नानव।|रो घः ॥ २३ ॥ 
ज्ञानमात्मलिङ्घं तद्ग णत्वान्न चासय॒क्ते द्रव्ये संयागजस्य गणस्यात्य 
्तिरस्तोति ॥ 
गतदयोगपद्यलिङ्त्वाच्च न मनसः ॥ २ ॥ 
 अनवरोध इति वत्ते । युगप न्नानानुत्यत्िमनसा लि ज्मित्यचय 
माने सिद्धत्येव मनः खन्निकषापेत्त इन्द्रियाथेसन्निकपै ज्ानकारण ^ मिति । 
म्रत्यत्लनिमित्तत्वाञ्चेद्धिया्थयेाः स्चिकषंस्य 
स्वरन्द्न वचनम्‌ ॥ २५॥ 





* ज्रानाभावादि्ि ५।४।२। 

† कतमेन प्नन्यायेन ¶दिगाद्यकाग्ण सापमघ्यानपलन्धेः । न हि नारात्पतता 
दिगादौनां सामथयमपलभ्यते तस्मादकास्णम्‌ । न्या वा. । दिगादीौनां नित्यत्वाद्‌ 
` व्यापकत्वाच्च तत्संनिघेरवजेनोयतया संनिधिमाज्ेया न क्रार्यात्वमागरद्भुतुं युक्तम्‌ । यथा सूपेाप 
लन्धा तजसा रुपतिणेषे हेतुनं पुनस्तेजः स्यप्रेविग्रोषः संनिधिमान्नफा सामथ्यादर््॑नात्‌ } रूपस्य 

वयत्यतिरेकाभ्यां सामथ्यं क्रप्तं चन्द्रमस्तेजःस्पश नाप्योन विनापि तद्रपापलष्परेः 1 श्रपवरक्रा 
दिस्यस्य चाषृ्यस्य चिना रूपं प्रकाशचकत्वाभावात । 
श्रात्मलिद्भत्वदिति ४ पाडः । 
6 ज्ञानमात्मलिङ्गमिच्यक्तं तेनात्ममनःसयेोगेा ऽनक्ता ऽप्यनमेयः । ज्ञानस्या- 
। त्मल्ि चत्व तदन णत्वात । जन्यत्व सात अल्पमष्मवतत्लात्तस्पात्पमपात्स सखद वत्‌ 
न हि द्रव्य कमं वा ऽऽत्मनि समतेति । न एथिव्यादिगणः स्वमाच्संवेद त्वात्‌ ॥ 
उक्त चाज न यावबल्मत्यत्तकारण सव तद्‌ वक्तव्यमिति । न्या. बा. । 
| || शरात्मना ऽनवरोध दति ५।४।२1३ पा. । 
| अथेन्दधियमन सयाः कस्माच्नाभिधोयते । न्या" वा" । सूनर नि ५1४ पु नर्णस्ति। 


युगपदुत्पत्तिसुन्रस्य मनःसि्धिपरत्वेन मनसो त्ानकारणत्वानभिधायव्छत्यऽपि जनस्य 
 तत्परतन्प्रत््ाभिधानमखेन तद्धेतक्षत्वाघगमात । त 








लि पि 1111 1 111 कक 1 


प्र. र आ. ९ ख- रर-२० प्रत्यत्तलक्चणाच्तपपस्हारः । ७४ 


्रत्यत्तानमानापमानशब्दानां निमित्तमात्ममनः सन्निकषेः प्रत्यश्स्य- 
 वेन्दियाधेसच्चिकषे इत्यसमाने ऽसमानत्वात्तस्य य्हणमु । 
सुप्नव्यासक्तमनसां चे न्द्रियाययेः सन्निक- 
षेनिमित्तत्वात्‌ ॥ २६ ॥ 
इन्द्रियाथेखच्चिक्रषेस्य यदहं नात्ममनसा; सनिकषस्येतिं । सकद 
खल्वयं प्रबोधकाले प्रयिधाय सुप्र: प्रणिघानवशात्‌ प्रबुध्यते । य्दा तु 


। 


लीत्नौ ध्वनिस्पसौ प्रबोधक्रारणं भवतः तदा प्रसप्रस्येन्द्रयसान्नकषानामत्त 
 प्रनाघन्नानमत्पव्यते तच न क्ताततमनसश््व खाच्चक्रघस्य प्राधान्य भबति किं तहि 
इन्द्ियाथेयाः सचिकषेस्य । न ह्यात्मा जिन्नासमानः प्रयलन मनस्तदा प्रस्य 
तीति) णकदा खल्वयं विषयान्तरासक्तमनाः खंकल्पचशा'द्वषयान्तर जन्ना- 
समानः प्रयत्प्ररितेन मनखा इन्द्रियं संयोज्य तद्विषयान्तरं जानीते । यदा तु 
खल्वस्य निः संक्रल्पस्य निजिन्नासस्य च व्यासक्तमनसे बाछविषयापानपात- 
नाज न्ञानमत्यद्यते तदेन्द्रियाथेसन्निकषेस्य प्रायान्यं न दधचरासी जिन्नास- 
मानः प्रयत्नेन मनः प्रेस्यतीति प्राघान्याच्चेन्दियाथेष्निकषेस्य यहं कायं 


गणत्वाद्‌ नात्ममनखेः सद्निकषस्येति । प्राधान्य च हेत्वन्तरम्‌ ॥ 

ते ्चापदेओा चानविशेषाणाम्‌6 ॥ २७ ॥ 
तेलिन्दिथेस्यैश्व व्यपदिश्यन्ते ज्ञानविशेषः । कथं घ्राणेन जिघ्रति 
चत्तषा पश्यति रसनया रसयतोति घ्राविन्नानं चत्तानन्नान्‌। गन्धविन्तानं 
पमु विन्तान रसविन्तानमिति च । इन्द्रियविषय^*^विशेषाच्च पञ्चुधा बुद्धभवति । 
अल प्राघान्यमिन्दरियायेख्निकषेस्येति । यदुक्तमिन्द्रियाधेसन्चिकषेग्रहणो कायं 

















कः ।कीन्लिसानेतनि नेक 0 प 





* ज्वानान्तससाध्ार्णक्रार्यात्वाच प्रत्यत्तलच्तण तदुप्ादानमिति पवसनच्रान्तेति पदं संबन्ध्य 
सन्नं ध्यासघ्येयम्‌ । न पाष्ठदससताधास्पा सघ तद्रक्तघ्यमप्ि तुन खाधास्णा वक्तव्यमित्यये सत्राय इति 
वा्तिकदर्भनात मत्रमेवेदं भाष्यत्वेन सुद्धि त पुस्तकं {नवेस्तु प्रमर्दकः । भो 

+ दृन्द्रियायेसंनिकपेप्राधान्यपरमिदं चरम । न्या" वा" । श्रत एवास्य भाव्यत्वेन 
लेखः प्रामादिकः । { प्रतिषेधक्रार्लीमति ९ ण. । भ 
 § यक्पादिद प्रत्यततन्नानमत्पव्यमान विषयेण कारणेन वा व्यप्रदिश्यते 
यच्वासाधार्णं तेन व्यपदेशे दुष्टा य्या शाल्यङ्ुर दति । न्या-वा.। 


॥ चचुर्विन्नानमित्यस्याप्रे रसनविन्वानमिति ५ ॥ ३ श्रधिकः पाठः! 
र सपथिन्ञानमिति २। ४ पुस्तकयेनैर्पस्ति ॥ ++ तिषरयेोति ४।३ मास्ति । 


५६ न्यायभाष्ये | 
नात्ममनसेाः सन्निकषप्येतति कस्मान्सुप्रव्यासक्तमनसामिन्द्रियायैया; सच्धिक- 


"म 


धरस्य च्ाननम्रत्तत्वादिति सायम्‌ । 
व्याहतत्वाद्‌ ह ८ ॥ 

यदद तवेत्‌ क्र चिदात्ममनसा;ः सत्चिकपम्य लानकारगान्वं नेष्यते 
तदा युगपज्ञ त्नानानत्यत्तिमनसे। लङ्।मति व्याहन्येत | तदानां मनसः 
लानकषामन्द्रयाद्चतन्निकषा ऽपेप्तते मन सथागानपत्तायां च यगपजञ ज्ञाना. 
त्यत्तव्रसङ्कः । अथ मा मद्‌ व्याघात इति सव 1वन्नानानामात्ममनसे 
सन्निकाषः कारणमिष्यते तदवस्थमेवे भवात त्तानक्रारणत्वादात्ममनसेः 
सन्निकषेस्य गहय क।यसिति ॥ 

नायविशेषप्राबल्यात्‌6 ॥ २९ ॥ 

नास्ति व्याघाता न ह्यात्ममन सान्नकस्य त्ानक्रारणत्वं व्यसिच- 
रति इन्द्रियायेसच्चिकरषत्य प्राचान्यस पादोयते अध्यवसो 
सक्तमनखा न्नानेत्पत्तिरेकद्‌ा भवति । ध्वश्पः कञ्चिदेबेन्द्रियाथेः तस्य 
प्राचल्यं तोन्नतापटुते न | चाधविेषप्राबल्यनमिन्द्रिणाश्चैपरि क्रषेःवपयं नात्मम- 
नसोः स्निकपै्िषरयं तस्माददान्द्रयाधसन्चिकषेः प्रधानमिति ) असति प्रि. 
धान सकल्पं चासति सुप्रव्यासक्तमनसां दिन्द्रियाथस्निकषादुत्पद्यति न्ञानं 
तच मनःसंयेगो ऽपि कारणसिनि मनाख क्रियाकरारं वाच्यमिति । यथेव 
चातुः खल्वयमिच्छाजनितः प्रग्रहा मनसः प्रेरक शआत्मगणा रवमात्मनि 
शणान्तर स्वस्य साक प्रवृत्तिदेषजनितमस्ति यन प्ररिलं मन इन्द्रियेण 
संबध्यते । तेन दयप्रेयेमाे मनसि संयेगाभावाज्ञ १ 



































 # व्यादतत्वादित्यनेन जिसचीं प्रत्याचष्टे । न्या. दा. । 
1 नदानीमिति ५।४।२। ३ प्राठः । ‡ स्वज्नानानामिगिि ५।४।३।२पा.। 
$ नानया निसन्या 9ऽत्ममनःसयागस्य कारणभावः प्ररत षध्यते ऽपि तु 
प्रा्ल्यामन्दरियायेसनिकषस्य प्रतिपाद्यते । न्या वा. । 

[ | तिच्छात५।४।२।३ पाह 9 
१ पवन इति ५।४।.२।३ । पादुः ¦ 


(^ 1 | ससककपत = | 


¶ वेति२।३ पाठः) 


श्र. र श्रा ९ सू. ₹८-३० प्रत्यत्तस्यानुमानान्तभोवाक्तेपः । ७9 
 प्रत्यक्तमनुमानसेकदेशथ्रहशःदपलब्धेः ॥ २० ॥ ` 
यदिदमिन्दियाथेसन्निकषाद्‌ त्पव्यते ज्ञानं वृत्त इत्येतत किल प्रत्यत्त 
तत्‌ खल्व नृमानमेव कस्मादेकदे ग्रहणात्‌ । वृष्वस्योपलब्येरवेग्भागमये गृ 
हत्वा वृत्तमुप्लभते न चेकदेशे वृत्तः । तच यथा च्यम गृहीत्वा वह्भिमनुमि- 
नाति तादृगेव तदुवति । किं पुनगरह्यमाणादेकदेशाद्‌ अधेन्तरमनमेयं 
मन्यसे अवयवसमूह पत्ते अवयवान्तरायि द्रव्योत्यत्तिपच्ते तानि चावयवी 
चेति 1 अवयवसमहपन्ते ताव्देकदेशग्रहणाद्‌ वृत्तवदधुरभावः नागृद्यमाणमे- 
कदे शोन्तर ब्त गृद्यमाणेकदे श बदिति । अथेकदे शग्रहणदेकदे शान्त रा- 
नुमाने समुदायप्रतिसंधानात्‌ तच वृचञदधिः6 न तहि इ्तबुटरन्‌मानमेवं 
सति भवित॒महेतौति । द्रव्यान्तरोत्यत्तिप्ते नावयव्यनुमेयो ऽस्येकदे ण||संब- 
न्धस्याग्रहयाद्‌ यदे चावियेषादनुमेयत्वाभावः । तस्माद्ृत्तबुद्धिरनुमानंग 
न भवति । रकटे शय्रहणमाग्रित्य प्रत्यत्तस्यानमानत्वम्‌पपाद्यते तच्च । 


॥ "पि ५. 1) कोसिको 





अततत भे 


 *# एवं तावत्सपधिगतं प्रत्यत्तलत्तणम । अतः परमिदानीं प्रत्य्तस्यानमाते ` 
$स्तभावर कण स्टमार ! न्या. वा. । 
+ किलेति ५1४६1३8 । पाहः) 


‡ संथमवप्यसमद्पत्ते कचब्धिरुत्पदयमाना निखिप्रया । श्रवाम्भागः परभाम मध्यभाग 
इत्यतच्च नास्ति श्रवयविप्रत्याख्याने ऽयवत्वस्य दुनिरूप्त्वात्‌ । रुकदे श एवाल्यव इति चेन्न । 
श्रवयच्याधारस्मवेक्रदेश्रप्रदायत्वादवर्थचना ऽभावरक्देश्स्याभावात्‌ । श्रथाकायक्रारणभतानां 
` परस्परप्रत्यासत्य॒पयदहणीक्रदेश्ावस्यानमवववग्रब्दार्थः। तदपि न। श्रकायकारणभ्रतानां परस्प 
` पक्रारविधुराणाम्रवयवत्वानुपपत्तेः। | 


$ स्तस्मिन्‌ प्ते दृचतलद्धेरभाव रुव । कथम्‌ । श्रवाग्भागस्य परभागस्य चाक्त्तत्वात ।.न. 


चेतत्पत्ते वयवान्तरानुमानसंभत्रः । श्रवयवस्यावयवान्तराविनाभावविरष्टात्‌ । श्रवर्यविनभ्चानभ्य्‌. 


पगमादेव नानुमेयत्वसंभव्ः । श्रनुमाने ततः परतरं व्याप्तिदश्यनस्यापेचितत्व नावयव्यनभ्य॒पगन्त॒ष्यै- 
प्िदशेनाघंभवश्च । परभागस्यावाग्भागेन व्यवदह्ितस्याप्रहणे तेन साकं संघन्धग्रहासंभवेन तस्या 
स्मतस्यानुमेयत्तास्तंभवश्च । श्रवयविने ऽनभ्युपममेन प्रुवम ननुभरूतस्यावयविने ऽस्मर्णेनानुमानासं 
भवश्च । परवापरभागयेख्चादृच्तथ्रतयेद्त इत्याकारक प्रतोतिविषयत्वापगमे ताद्रश्प्रतीतभन्तिर- 
परतया तस्याः प्रमाणज्ञन्य वान्‌ पपत्तिश्च । भन्तेरप्यन्यत्र दृरष्टस्यान्यप्रकारेण प्रतोतिर्पतया द्द. 
प्रत्ययस्य परथाथस्यानभ्युपगमे भरमस्याप्यक्चभवस्च । 

|| संबन्धस्य ग्रहणादिति ४ । संबद्धस्य यहणार्दिति २।३। पाठः! 

¶ भागस्येव्ावयविनोरपीनद्रियसंनद्धतया प्रत्यच्चस्येव संभवात्‌ । पचाचयली न प्रत्यत्तयाग्य- 
स्तद्धि तेन समं व्याग्रिग्रहणानुपपत्यानुमितेरसंभवः। परमाश्रनामतीन्द्रि यतया ऽवयविनां च प्रत्य- 
` छ्वानभ्युपगमेन भागप्रत्यत्तस्याप्यसंभवेन भागप्रत्यच्तेणातरयव्यर्नु नतेरनुप् पत्तिश्च । प्रत्यत्तमाज्म्यानु- ` 
` मितित्वं वदते ऽनुमितेरस॑भव पत तस्याः प्रत्यक्तपठंकत्वनियमात्‌ । सामान्यते टृष्टानुमानेपि 
 प्रत्यक्तविषयतावच्छेदकव्यापकरूप्योरेव व्याप्यव्याप्रकभावय्रदेणानुमितेरिष्टतया व्याप्यरूपरपुर- 
सकारेण तज्ापि प्रत्यचस्य सत्वाच्रानुमितेः प्रत्यत्तपू वेकत्तनिषमे व्यभिचारः । 


न्यायभाष्ये 


#* न प्रत्यक्ेण यावत्तावदप्यपलम्भात्‌ ॥ ३१ ॥ 

न प्रत्यत्तमनुमानमु 1 कस्मात्‌ प्रत्यत्तेणेवेापनम्भात्‌ ' यत्‌ तदेकदेश. 
हणमा्रीयते प्रत्ण््तेगासावुपलम्भः न चापलम्भो निविषयोम्ति यावद्चाथैजातं 
तस्य विषयस्तावदभ्यनुन्नायमानं प्रत्यन्तव्यवस्यापकं| भवति । किं पनस्तते 
ऽन्यद्‌ थेजातमवयबौ समुदायो वा 1 न चेकदे गग्रहगमनुमानं भावितं 
शक्यं हेत्वभावादिति । 


अन्यथापि च पत्यक्तस्य नानुमानत्वप्रमङ्कस्तत्प्ूवंकत्वात्‌ । 

्रत्यत्तप्वेकमनुमानं संबदुावग्निधमे प्रत्यच्ततेा। दुप्रबता ध्रमप्रत्यत्तद सैनाद्‌- 

ग्नावनुमाने भवति {यर च संबदयेलिङ्घ लङ्गन: प्रत्यक्त यच्च॒ लिन्नमाऋ- 

त्यत्तग्रहणं नेतदन्तरेणानुमानस्य प्रवत्तिरम्ति । न त्वतदनमानमिन्दरियाधे- 

सत्रिकषेजत्वात्‌। न चानुमेयस्ये न्दियेण सनिकपादनमानं भवति । सेयं प्रत्य 

त्तान॒मानयाल्तणभेदेा महानाग्रयितव्य इति । 
न चेकदेशेपलन्धिरवयविसद्वावात्‌ ॥ ३२ ॥ 

न चेकदेशेपलब्धिमां कि तद्यक्रदेशेपलब्धिः तत्सहचरितावयव्युप- 
ल्यसत्व कस्मादवयविषदावात्‌ । अस्ति हययमे कदे शंव्यलिरिक्तो ऽबयवो त- 
स्यावयवस्यानस्योापलन्धिकारणप्राप्स्ये | कदेशापलन्धावन्‌पलन्म्िरन॒पपद्नेति्‌ । 

अकर्स्नग्रदणएा दिति चेद्‌ न कारणनेा ऽन्य 














कदेशस्याभा- 
वात्‌ । न चावयवाः कृत्सखरा गृह्यन्ते अवयवेरेवावयवान्तरव्यवधानाद्‌ 
नावयतौ कृत्स्नो गृद्यतडति । नायं गृद्यमायेष्ववयवेष परिममाप्र इति सेय्मे- 
 कदेशेापलन्धिरनिदृत्तवे**ति । कृत्स्रमिति वे ~ { खल्वरे 









णेपलायां सत्यां भबति 


केनिप ायोिमतााााजमाधोयामतिि क्‌ कक १0१७४१६४ ८१४९० 1. 0 111) हि, |, 111 0 





)‰ ५4१५५ क, भन्न [न 11, 1 भानो ततक 


 * विर्टुश्वाय देतुरेकदेशयदणाद उत्तापलब्धिरिति । कथमु । न्या. वा. । 
 † एकदेशप्रत्यत्तस्योकारणापि प्रत्यदच्तसत्सापप्ेः । सखस्य प्रत्य्तिपयताया श्रप्रतिन्नात- 
त्वात्‌ । प्रत्यत्तस्यव निविकन्यक्रतया त्र सप्रकारकर्त्वानयता्नुमितित्यासभवप्रच । संनिकृष्टा" 
` चग्राहकतया प्रत्यत्तस्यासनकृष्टातीतानागतग्राद्यनुमितित्वातुपपत्तिः । व्याप्तिग्रह्ादेरसक्वे ऽपि 
 प्रत्य्तात्पत्या ततन्नियतानुमितित्वासंभवभ्च । | | 
‡ तत्र यत्रंति ४1 तत्र यच्चेति! २।३ 1 पटः, 
$ श्रवयविसंभव्रादिति ४।२१।३॥1 पाटः । || कार्णमात्रस्येति ४) ५1 पाठः) 


 ¶ महदनकद्रव्यरूपराण्य॒ पलन्थिकागर्णानि तान्यकटेशवदेकदशिन्यपि विद्य- 
न्ति तस्मादकदश उपलभ्यते नेकटेशौत्ययक्तम्‌ । न्या. वा. 
* श्रनिदत्ता वेति ४।२।३। प्राठः! ++ खलु शेषतापामिति 








४। त एाठः। 


अ- २ आ. ९ सु. ३१-३२ अवयविनि परवैपत्तः । ७६ 
अकृत्सरमिलि शेषे सति तच्चेतदबयवेष बहृष्वस्ति अव्यवधान ग्रहाद्‌ 
` व्यवधाने चाय्रहणादिति । अहु तु भवान्‌ प्रष्ठ व्याचष्ं गृह्यमाणस्यावय- 
विनः किमगरहीतं मन्यसे येनेकदेशओपलन्धिः स्यादिति । न द्यस्य कारणेभ्यो 
ऽन्ये एकदेशा भवन्तोति तंचरावयववृत्तं नेापपव्यतडइति । इदं तस्य वृत्तं 
` येषामिन्द्रियसंनिकषेद्वहयमवयवानां ते: सह गृह्यते येषामबयवानां 
 व्यवधानादयहणं ते: ख्ह न गद्यते । न चेतत्कृता ऽस्ति मेद इति । 
 समदायेप्यसचेषता वा [समुदाये वृत्तः स्यात्‌ तत्पराप्निवे उभयया ग्रहणा 
भावः मलस्कन्धशाखापरलाशादोनामशेषता वा समुदाये त्त इति स्यात्‌ 
` प्राप्रिवि समुदायिनामिति उभयथा समुदायभ्रलस्य वृत्तस्य ग्रहणो नेपपद्यत- 
इति । अवधवेस्तावरदवयवान्तरस्य व्यवधानाद शेषग्रहणं नपप्यतते प्राप्रिय- 
 , इयमपि नेापपद्यते प्राप्रिमतामग्रहणात्‌ । सेयमेकदे शग्रहणसहचरिता बृच्त- 
 बदधिदैव्यान्तरोत्पतते कल्पते न समुदायमाे इति । 

। साध्यत्वाद्‌ वय विनि संदेहः ॥ ३३ ॥ 





ततिति 





* सन्दियाथसनचनिक्रषार्टिति ५।४।२।३ पाटः 
॥ + नन्ववयवेषु वतमाने ऽवयव्रो किं प्रत्यवयवं साकल्येन वतंतउतैकदे श्न । नाद्यः । श्रव 
 यवान्तरवेयथ्यप्रसखद्रमत्‌ । एक्ावयवप्रयाप्ते महत्वानकद्रव्यत्वयारभावेन तश्मत्यत्तान्‌पपसेश्च ॥ ` 
 रकाघ्यवस्य विभागाष्ठंभवेन विभागरेत॒क्रावयविनाशणपंभवाच्च । न ह्ितीपः । श्रारम्भकावचयव- 
 स्यत्िरिक्ताचय्वाभावनावयवष्वकदे्ेन यततडत्यक्तससंभवात्‌ । रकदेश्रनापलल्धिसंभवे ऽपि 
 काल्स्यनानुप्लम्भादवयवो ना ्लभ्यतद्धत्याकतेप्रप्रतिहेपाष्ंभवाच्च । भागान्तस्व्यवहितभागान्तसरसं- 
 निक्ररीसंभवेन संनिकृष्टा संनिरूष्टसमवेतस्यावयचिनः प्रत्यक्तानुपपत्तेसिति चेच । रकस्याचयचि- ` 
ने ऽवववेष्वनक्रष्वपयाप्त्या दृततेरद्गौकारात्‌ । प्रत्यवयवं पयाप्राववय विनो ऽनेकत्वप्रसह्कात्‌ । एकदे 
 श्रोन वतते ;वयवीत्यभ्यपगमे ऽपि श्रारम्भक्ाणामवयवानां स्वस्मिन्वत्तरसंभवेन तद्‌व्यतिरिक्तावय- ` 
 वाभावेन न संभवति । तथा सति दृक्तीनामेकदे शानामनकत्वेनेकमनेकचरत्युक्तरसंभवात्‌ । तस्मात्‌ ` 
 फत्सकदेश्यव्दययार्नकविष्ययानक्स्मिच्तवर्य्लिनि विकल्पा यक्तः । ततमानश्चावयती समवायेन 
 प्रत्यवयवमपयाप्त्या वततद्रति युक्तम्‌ । गद्यमाणेभ्या ऽवयवेभ्या ऽगद्यमाणानामवयवानां मेद इव 
मद्यमासाश्रितादवयचिनेा $एद्यमागया श्रिते ऽवयवौ भिचस्तद्रतरूपादि वदि ति चेन्न एकावयवेन सद 
` णह्ोतस्यावयचान्तरेण साकमग्रहणपि खद्न सह शीतस्य देवदत्तस्याष्णीषेण सद्धग्रहशो ऽपि सा- 
 प्णीषस्य णद्धवता भेदवदभेदेापपत्तेः । शरवर्यावना खद संयोगसंनिकषेस्य सत्वेन संय॒क्तखमवायस्यान- ` 
 पेक्तितत्वेन तत्प्रत्यचानपपत्तेरचेदनीयत्वात्‌ । श्रसंनिकष्टावयवान्तरायदह्सो ऽपि तेपाम वर्प 
 भिचत्यन तदग्रदस्या्यव्थग्रदण प्रत्यप्रयाजकत्वात । 
+ समद्धावण्येषता वति ४ समदाय्यप्रेषतावेति ५।२। 8 पा. । 


$ किमन्न साध्यम्‌ । किमव्यतिरेक्रो ऽावयवोति । यद्यवयवो न लिङ्क 
मस्ति चिप्रतिपत्तः न हि धमण विप्रतिपद्यमानः कतश्विदनन्नां लब्धमरति। 
न च धर्मिणि विप्रतिपत्तेनींजमस्ति सादुश्याभावात्‌ । न दि सादुश्यमन्तरेण 
विप्रतिपत्तबाजमस्ति । कि कारणप्न । विप्रतिपत्तिनाम विपसेता प्रतिपत्तिः ॥ 





भेदेनाग्रहणस्य ताद शभरमप्रयोजकत्वादिति दिक्‌ । शस्त 


६0 न्थागरभाप्ि 





"यदुक्तमबयविसदावात्पराप्रिमलामयमहेतः साथ्यन्वान्य ध्यं तावदे 


# 


पीववा पाशा.) ना५०० १.१. ,09१।५ 


+ ९ र + न्य 
“ श्रवर्वाव्सद्धावाःदत्यय 


भोिितणनवािजतम ध ना १५ 


देतरिलि ५४५३ ए. } 


तस्याश्च कार्यं समानधमनापनच्यावनधिगतधिमेपम्य तद्र परोतधपोाध्यातेप; | 
न चानभ्यपगतात्रयिने ऽव्रयविनि सादरण्यं किं चिद्रस्ति नापि वपसेतधमा. 
ध्पारापः । तस्माच धिरप्रा्तिपत्तिः। अ्राव्यांतरेकरः माध्यः | तत्राव्यातिरेकप्रतिपा, 
दक्र प्रमाणं वक्तव्यं न द्य प्रामाणिकी करा चिन््रनिपत्तिरम्ति । इट प्रमायमु | 
्रथान्तरानवयवत्वम । ग्र्ान्तरमध्रान्तर वया न भ्रति । प्या न गोरश्वा- | 
नयनः 1 अर्रयव्राश्च तन्तवो {वय्त्री च पटः । तस्मा चाते। तभ्य) $ ग्ान्तरपिति। 
` न्याः वा. । नाधान्तरं एटात्तन्तघ्रम्तदश्रययत्यार््दिलि व्रतय दति चेन्मम ¦ पटस्य व्यातिरेफसिद्धः ` 
गवं तन्तुषु तदवयवत्यासिद्धेः । श्रधपयत्यं द्रणर्विनिरूपितं नःसत्यद्रयतिनि संभवतीति । 
श्रचयवभ्रूतानां तन्त्॒नां घटाद्‌ ध्यतिरेकस्याभयसं पतिपचतयरा ।गरयश्त्येन ण्टरष्दाप व्यतिरेकद्य ` 
सिद्धा विरुद्धश्च। नच पटः वयक्रत्यं पराद््यतिर् दतः पटा नभ्युगन्तः पटाव्रवघत्सासिद्धः । 
हेते स्तन्तु मात्रविग्रान्ततया ऽसाघारगयं चत्र दतुद्रापः । पटं प्तीकत्या्यातरकसाथत $वयत्रत्वष्य 
पर्षधमतानुपपरत्निः । श्रवयदन्यस्य समव्रायिक्रारमात्वयिगरोपरुपतय। ;सति क्रा तचिरूप्णास्या- 
 श्राक्यत्वेन देत्वसिद्धिश्च । यन्त॒ पटा नाम नादान्तं छि तु मस्यानर्रिणेयावस्यितास्त्न्तव सव 
 परटाख्या लभन्ते सत्कछायंदाटा प्रथणाद्‌ श्रत्र परं कार्यं कारगभिवस्यानभ्य पगमाह्दिति ! तत्र । 
पट पदव्यवरहारस्यान्यन्ाप्रसिघ्या पटात्मकरपु तन्तु पटमादटर्रदरिरदहियाराप्रात्मक्रव्ययहारस्य दुव 
चत्वात्‌ । आरोपे घमिभेदस्य माटरष्स्य चायप्यस्रये्तितत्यात मम्यार्नाविपरेणस्य च स्यतिरेकाव्य- 
` तिरेकविकल्ये 'पसिद्धान्तवाव्यााप्रमिद्धिदाषाच । परस्मा तु मंस्यानधिणेषः संयेगः स चाध. 
न्तरम्‌ ¦ यत्तु ना्चान्तर संयेगः संयागत्यात्‌ । यत्रार्यान्तरत्यं न तत्र संयागत्यं यथा भवत्संप्र ` 
तिपच्नाचान्तरभावे गवि न मंयागर्त्वामति , तच्‌ । दतागसाधारगान्छरात्‌ । श्र्थान्परं संगमो ` 
विशेषणल्वरादिति हेतुना सये [गस्याधान्सरत्वसिद्धेश्च 1 संयुक्तमाहरत्युकतम्य प्रयोज्य कृद्धस्या्यु- 
क्ताद्‌ व्याद्त्तं संयेगमध्यच्तीकतव्रत एव तदिप्ेषयाकद्रेख्या हरगादश्नान्‌ । ननु प्र्तौचाताव्रसा- ` 
नाया प्रत्यास संयेगव्यवद्दास न तु सया ऽथान्तरं द्रय्याणि हि तावत्मत्यासोटान्ति याव्रत्म 
तिहतानि न भवन्ति एरतीघाते च संपागथ्य दार ईति । मदम्‌ । से गानभ्यु परमम प्रत्यासत्तिः 
प्रत,चातयेदुवंचत्वात्‌ । संयुक्तसेयेगाल्पीयस्त्यं {ह प्रत्या त्तिः म्रतम्पर्दृद्रव्यमंपेागग्च प्रती. ` 
घात इति । संयोगस्या्थैन्तरत्वाभाये च चेतरादकव्रीजाग्नीन्धनादीनां स्द॑त्रारस्यितानां सवज 
पाकादिदेतुत्वप्रसद्घः । तथा च स्षत्राटीनि ्हुरादुत्यत्ता साप्ताणि मर्यंदा कर्यानारम्भात्‌ । 
 यश्चापेच्यते स सयोग इति यागस्य तदृव्यतिर्किम्य सिद्धिः 


(. 




















श > ` . .. क । त क क्रा । गत | त्वि प १ सति । क २ 1 
| श नस्या परह प्रत्ययनिमित्तत्वस्वीकारात्‌ । ताचचाम सिश्छायाण्चं मायात्छात्‌ 1 समुण्यप्रलततितिपयस्य 
| दुरपन्हतत्तात्‌ । मयगस्येद्प्रत्ययधिषयताघ्या पत्वस्धानभ्युप्रममात्‌ । ब्रप्ताणां घनं स्वगतसख्यारख्ध" 
नहुत्वसमनायस्य संबन्धस्य सत्वेन तादरपप्रतीते संखन्धिप्रयकल्य प्रपादनमंभचेनेदप्रत्ययसाध्य- 


(न त 


ता वच्छेदकसंबन्धत्वपुरस्कारेरेवेतरबाधसद्चऊतने् करणं यदरागोति प्रत्ययनिमित्ततया मेयोगसि- 





रानभ्युपगमादिति द्रम्‌ तादुशप्रतीतेरपामपि 





कत्वात्‌! समघ्त्समधायिनारिव समवायस्यापि 
1 (५ दति विक्‌ । श्रस्तु + प्ट पल्ीकत्य सन्तुभ्या <व्यतिरेकः ` 
साध्यः श्रतयवित्वं च हेतुरिति न हेतोः 7 शु पयत्तिरिति । मेवम्‌ । पक्ताप्रसिद्धेः । तन्तूना- ` 


मेवं पच्त्वे हेत्वसिद्धिः । श्रन्यश्य पकस्व बाधश्च । यत्वेक्रत्ये ऽधि भवत्यवण्यि त्वब्यवहारे यधा ` 









शआ.र्श्राः ९ सु. ३४ श्रवयकिनि पर्वपक्षः । ८१ 


 तैत्कास्येभ्यो द्रव्यान्तरसुत्पद्यतदति । अनुपपादितमेतत। एवं च षति वि 
 र्तिपत्तिमाश्रं भव॑ति विप्रतिपत्तैस्वावयर्विनि संशयं शति । 








अकराय प्रदेशं इतिं न हैत्वर्सिंद्धिरिसि । तच्च । श्रवयकत्वप्रदेत्वयेक्तंदात 1 करारणधिपरतो 
 ौवधव श्राोधारविपरेषभ्च प्रदेशः । न त्वाकाशरस्येःभथमदीति श्रव्याच्यवृत्तिसंधि गव्यं प्रदेधवेदद्र- 
 ध्यद्ाभ्य निसित्तीकत्य प्रशचापा भवत्प्रद शरंतप्रतीतर्गेारत्वात्‌ । एतेन तत उत्पत्तरमेदसिंद्धिसित्यपिः 
निरस्तम्‌ 1 हेतेारस्चाधौीरणलवात । तथातप प्ट तुयदिमेदस्येाभयक् प्रतिपन्न श 
मेदसाधकतया विंरुदत्वाच्चं । श्र्धीन्तरत्वे तन्त्रनामन्यावययत्वमपि ्थीच्चक्री रेधावथवत्वर्ेत्‌ । 
मच १ तन्तवः पटाटन्यस्यावपवा इति न ततो ऽथाम्तरमित्यपि न । च्ीक्तदाषानतिर्दृतैः । रचा- 
` दीनां चैक्रादिभ्य मेदस्थाभ्युपग॑मे ततैव द्र्टान्तेन तन्तुष्वपि पटमेदखिद्धेभ्च । मदानभ्चंपगमे चव 
धवत्थस्थं ् निरूपत्यात्‌ । तस्थ कारशलिशयेषरूपतवा कायं निंरुप्यत्वेतं । नैनु तव्देभीपलम्येमानत्वं 
 सक्छेश्ोतत्तिकत्वं यां ऽभेदमाधकमस्तु भिच्यीर्गवास्वयेस्तददश्वैनादिति चेन । श्राध्यस्यासाचांर- 
गात्वात्‌ 1 तन्तरना तन्त्ववयवेदे शोात्यत्तिकरत्वेन तन्तुदेषणत्यततैः पट व सत्वेनोत्यततैश्चापूलीत्मलाभ- 
रूपत्सेमे पट स्याचान्तरत्वखिच्या दितीयहतारविंरुद्धत्वात्‌ ! खवसेव तस्मिन्‌ सत्यन्यारम्भकरत्वाभावा- 
दथोन्तःत्ाभाच्ः । श्रधान्तरस्य हि कटात्तन्ताः कठे सति त॑तो न्यप्टारभक्व्वद्रष्टंनचप्टे 
खति तश्तनां पटान्यारम्मेकत्वं तता नार्चान्तरमित्यपि मिरसनीयम्‌ । अरत्णापि हेतारसाधारणात्वान 
` पटाभ्युपगसे जिरुद्धत्वादनम्युपगमें क्रियाया एवाक्षभवात्‌ । तन्त॒संयोगव्यतिरे रेणानुत्यद्मोनत्वा- 
दिरत्यापि त्चैव ) ननु न द्रव्यान्तरगुणानां द्रध्यान्तरगुणेभ्य उत्यततिदरंग्यते गेगुशभ्ये ,्वगुणं तुर्यः 
टेष्यते तु तन्तुगुणभयः पटगुणोत्यत्तिस्ततः ्रटस्तन्तुभ्यो नार्थान्तरमितिं चेन्मैवम्‌ । पटानम्युपगमे 
पटगुणेःत्यत्तरसंभवेन तन्तु गुणेभ्यस्तन्तुगुखानामनुत्पावैनास्य हेतोचिंरुदधत्वात्‌ । यततं चटस्यार्थोन्तर. ` 
स्ये {प्रत्यक्षत्व प्रसह: प्रत्यक्षाः त्यत्तकन्तित्वात्‌ । धया गर्म॑मावृसेयौगस्याप्रत्यच्त्वं प्रत्य्तण्चं पटस्त- 
स्माचाधान्तरमिति । तच । भटस्य प्रत्य्तेशेव सिद्धेविंरुत्वात्‌ । परतथत्तापरत्यचदृत्तितांया श्रप्रत्य- 
छषप्रयाअकत्से भायस्या प्रत्य्चेत्वप्रसद्गात्‌ । स देभ घस्य प्रत्यक्तोपरत्यचर्दतित्वात्‌ । प्रत्यचापरत्यंचाः 
रढ्धरस्यं तथात्वे हिमवत्पर्िमाास्याप्रतयक्ैत्वापत्तेः । चिंमवदवयवीनां केषी चिद प्रत्यचत्वात्‌ 
ऋद्यमारा1वयवैस्संह सनिंकृष्टस्यावयविनः प्रत्य्तताया उपपार्दितत्याच्च 1 श्रवयवानामंप्रत्यक्त्वे- 
नावयर्लिमः प्रत्यत्ताभावे सर्धस्याप्यवयर्निना {प्रत्यसत्वात्‌ । सवावयव्रानीं कके ऽप्येप्रतये्तत्वात्‌ ॥ 
परमाूमामप्रत्यत्त्वेन तंते ऽथान्तरस्य पटस्यानभ्युप्गमेन दरव्यप्रत्यत्तमा ्रस्योच्छेदापक्तेश्चं ! नं च 
परमालवेा नातीन्द्रिया रूपादिमत्या्ै घटादिवदिति वाच्यम्‌ । महत्वद्यापाच्ित्वात्‌ । मच 
कायंद्रव्यकात्रमेन्द्रियककायंमम्दरियकत्वाद्‌ चटादिवदितिं वच्यम्‌ । चर्टिकारणस्य प्रत्य्ततेा ऽनुघ- 
लम्भेन चट प्रत्यक्तकायैत्वस्य आधितत्वात्‌ । न हि वातायनच्छिद्र दृश्यस्नुटिरेव परम्णगुः साव 
` दत्त्रादन्नत्यत्वोत्सामान्यवन्छे सेत्यरनदादिबाद्यक्ररणप्रत्यत्तत्वाचच । तस्मात्तदवय॑वां निरवयवा 
श्रतो्छ्रियाः परमागावः । न॑ चै परेमाणतेा शपि संहता रवेतिं वार्थम्‌ । संहतानां संहन्य- ` 
मानतन्वैतया तेषामपि संहतत्ये {नवस्ाप्रसङ्गेनासंहतत्वात्‌ । नमु पटस्तन्तुभ्य नाधौन्त॑रं तन्तुः 
भिः कटाण सं्युक्तत्वादजिभक्तत्वाच्च + श्रथान्तरे बदरे क्रषडसंयोगस्य शक्तुना वृच्तकिभागस्य चै 
। दश्रेनादिति चेन्मैवम्‌ । द्रव्यादधैम्तरे गु व्यभिचारात्‌ । साश्वंमते न्यैन्यम्चीन्तपतयैनामिमक्ततु 
 शत्वादिगुणेष रेतुखत्वाद्धिश्द्धभ्च ! यत्तु नान्या ऽवथव्यवंयचेभ्यो गुरत्वान्तरकाै परचणात्‌ं । प्रथा 
न्तरत्वे हि कारणगुरुत्वक्रार्धतुलावमलत्यन्यत्कावैगुरुत्वकायै लूलाभममें गछैत नं च ण्ाते इति 
सच 1 देतैरपकषधर्मत्वात्‌ । यत्यनेन हैतुभा कार्ागुणानां कार्यगु प्रत्येतुत्वं साध्यं कारयागुणा- 
 मामारम्भकल्ये दवि्ोषाद्ररुत्वमप्यारभ्येत तच्च कायं उधलभ्यैत न चोप्रलभ्यते तस्मान्न कारण- 
गुणानां कायं गुणारम्भकर्त्वामिरतिं तत्तुच्छम्‌ । कार्यानुपगमै साध्या प्रसिद्धेः । श्रभ्युपगमे कार्यस्य निषे 
गस्यानुपलम्मेन कारणगुणानां च लदसमवेतस्वेन कार्थैगुणानां कारणाशुणप्रवेकत्वो पगमाकश्यक- 
त्वेन बाधः 1 गुरुत्वान्तरं तु कायं इष्यतएव ! कारंशर्गतस्य तस्य १ समवेतत्वात्‌ \ न हि का- 
यशुरुत्यं कारणागुरुत्वाधि कमेवतिं क्र चिदाठयौः संप्रतिपत्तिः । तथा सति क ५५ सत्व्कारणगुरुत्का- 
भ्यां जायमाना तुलाऽत्रनतिव्रिभक्तपिणडट्यगतगुरुत्वजन्यावनतिविंलक्षणा स्यादिति चेव । गुरूत्व 
घद्‌द्रव्यासमवायिद्रस्वगतगुरुत्वस्येवावनतिघ्रैलकपय प्रयोजकत्वात्‌, कारणद्रव्यस्य ख॒ खमवायि- 
| १९ ` 





८९ 





कमेखामान्यविेषखमवायाः । कथं कृत्वा परमागु षमवस्थानं †† तावद्‌ 
दशेनविष्रयो न मवत्यतीन्दियत्वादगानां द्रव्यान्तरावयविश्ने द शेनःवषये। 
नास्ति दशेनविषयघ्याशवेमे{ द्रव्यादयो गृद्यन्त तेन|| निरचिप्राना न 
गृदयेरन ॥ गृह्यन्ते तम्‌ कम्भोयं श्याम पका महान मयुक्तः स्पन्दते अस्ति 
मरन्मयश्चति सन्ति चेमे गणादयेा धमा इति ¦ तेन सवस्य ग्रहणात्य- 
श्यामे ऽस्ति इव्यान्तरभता ऽबयदीति । 

धारणाकषंशेापपन्तेश्च ** ॥ ३५ ॥ 
अवयव्यधेन्तरभरत इति । संगहकारिते वे ध्यार्णाकर्य संग्रहो नाम 


पितरि थ भमिति 


त्वात्‌ । कायगुरत्वन कारणगुरुत्वस्य प्रतिबन्धे विनाप्रे चलि तु न युक्तम्‌ । तथा सति कार्यपाते 
कारणस्य प्राताभाचप्रसङ्कात्‌ । दितोयप्त्ते कायेनाश्ोत्तरमपि क्ारगाप्पताभावरप्रसद्राच्च । संसार 
स्यानादित्वेन सर्वैरेव ' परमागुभिः कदा चित्कार्यारम्पण तद्वसुत्येन परम) गागुरुत्यनापरे ऽगुरुमि 


 परमाशुभिरब्पे काये गुरत्वानुत्यत्या कार्वमात्रस्यागरुत्वप्रसद्गच्च । दृत्यं चाव्रयचिन) $ सच्साच्य- 
` तिरेकयाहंत्वभावात्प्र्युतावयविसत्वे व्यतिरे च प्रमा यास्य दितल्याच् साध्यत्यादव्रयविनि मरदेह 
दति न युक्तम्‌ । साध्यत्वस्य संशयहेतुत्वाकीतनादिदमय॒क्तरमिति तु न । खाध्यत््रान्नौताया वि 
श्रतप्रत्तः छ्यदतुत्ते तात्पयात्‌ । इत्यत्रत्यवार्तिक्रसार्मत्तेपः \ 


* अयता सतः प्रमाणेसप्रदणम्‌ । कथक । प्रन्यत्तप्य बततमानमरद्धिपय- 
त्वात्‌ । अवयविप्रत्याख्याने च न बाद्यक्ररणप्रत्यत्तविपये न्ति ) तस्याभावाद- 
र्‌मानादप्यभावः सय सवप्रम्राणनिरात्तः । उपलभ्यन्त चाचः: प्रत्यत्ताद्धिभिः प्रमा 
णः तः सवग्रहणात्य॒श्यामा रस्त्यवयवोति 1 तदिदं सज्मवयव्यनभ्यपगमरं विध. ` 
प्रदयनपर साय सवेप्रकारा विरेघो ज्ोकपरिदृष्टप्रन्ययेच्छेद दति । न्या. चा । ` 
 † समावस्थानमिति ४।२।३ प्र ‡ द्र्‌व्यान्तरञ्चःवयर्िभरूलमिति५।४।२।३ पा.| 

$ दशंनविषयाश्चेमे इति ५।४।२। || ते्दतिध्या.। भु तं त चुम्मा धयति ४।२) 3 पाडः। | 
++ अनयव्यान्तसमरत इति चा्ेः । एकदेशग्ररण माच सत्यवयविने द. | 
शान्तयप्राप्तिप्रतिेधो धारणम । तथा सत्यलपावना दशान्तरप्रापणमाकषेणमर । 
{ह धारणाक्षेणे निरवयवे ऽवयवे च व तस्मादव्यदिधमाविति । यत्त्वजोक्ं 
 सग्रहकारिते 'धास्णाकषेो नावय वकारित पांम॒णणिग्रभतिष्वभावात तणा पलका- ` 
` छएा'दष्‌ जतुसश्दोतेषु दशेमादिति । तच | अनवध्रार्णात्‌ । न न्रमः सर्वेस्मिच्न- 

















तष य एव भवतः संयहाभावे हेतुः स एवाव पविने विद्छमानस्य धारणाकपै. 
 यमावेपाति । सो ऽयं व्यतिरेको हेतः । न्या. बा.) ` 


(1 अ्रधयान्तरभ्चतः सडग्रहकारिते इति ५ । » । ३.२ पा.| 


अ. आ.१ स. उ४-दद ¦ चबयविसोयनसु १ त्द्‌ 


 संयैगसह चरितं गणान्तरं खेहद्रवत्वकारितमपां संयेागादामे कुम्भे ऽग्नि 
 संयेगात्य्के । यदि त्ववयवि कारिते* श्रमतिष्यतां पाशसारप्रभूतिष्व[प्यन्ना- 
स्येलास॒ ! द्रव्यान्तरनुत्पत्त च तृणापलकाघ्ठादिषु जतसंगृहोतिष्वपि नाभविष्य- 
तामिति । {अथावयविनं प्रत्याचन्ाणएका मा भरत्‌ प्रत्यत्तलोप इत्यगुसञ्चुयं 
दशे नविषयं प्रतिजानानः किमनयेाक्तव्य इति । एकमिदं दरव्यमित्येकबदुः- 
विषयं पयेनयेज्यः किमेकञचदधिरसिन्राथेविषया आहे भिच्चाथेविषयेति§ । अभि- 
न्राथेविष्येति चेद्‌ । अ्रथेान्तरानुन्ञानादबयविसिद्धुः| । नानाथेविषयेति चेदु 
 भित्नेप्वकदशेनान॒पपत्तिः अनेक्रस्मिदतेक इतिं व्याहता बुद्धुने दुश्यतदइति 1. 
ृसेनावनवट्‌ ग्रहणमिति चेन्नातीन्द्रियत्वादणनास्‌*^*॥ ३दधे 
यथा सेनाङ्नुषु वनाङ्खूष्‌ च द्ूरदगरद्यमाणप्रथक्ष्वेक्रमिदमित्यु 
 त्यद्यते ब॒द्धः श्वमशुष सचचुतेष्वग्रह्यमागाप्रयक्केष्वकमिदमित्युपपद्यते ब॒द्धि- 
रिति. यथा गृद्यमाणप्रथक्तानां सेनाबनाङ्गानमारात्कारणान्तरतः प्रथक्तस्याग्र- 
इयं यथा ऽगृद्यमायजातोनां पलाश इति वा खदिर इति. वा नाराज्जाततिय- 
गां भवत । यथा गृहयमाणप्रस्पन्दानां नासत स्पन्दग्रहणं गृद्यमाये चथजति 
परयक्कस्याय्रहणादेकमिति भाक्तः प्रत्यये भवतिः न त्वग॒नां गृद्यमाप्रयक्तानां 
कारणतः पथक्तिस्याग्रहणाद्ाक्त एकप्रत्ययेा ऽतीन्द्रियत्वा दगनामिति । 
इदमेव च परोच्यते किमेकरप्रत्ययेा ऽणुखञ्चुयविषय आहा स्वित्रेति । अगुसज्ुय 
एवः सेनावनाङ्खानि न च परोच्यमायामुदाहर्ण मति युक्तं खाध्यत्वादिति । 


* श्रवयवकारिते इति ५।३ ४. । + प्रभृतीति ३ ५। नास्ति) 

† अान्वयिनय रेताः प्रयागमपन्यसिष्याच्रदमाद ॥ न्या" वाः । 

§ श्राद्ध ननियति ५।२४॥।३। पा. ॥ 

| एकानेकबद्ध. भिच्रविषये विशेषबत्वाद्रपाद्धिक्िषयवद्वित । अथवा एका- 
नेको भिच्रविषये सम्‌च्चितविषयत्वात्‌। इदमिति यघा चेदं चेदं सेति । न्या. बा. ॥ 

¶ ऋशङ्कात इतस्मचन्रिति । ता टी*\+ | 

#* ददं तावत्सचं साधनपक्ते दुष्टान्तमाचत्वादषबद्म॒ । अनेकान्तोकरणपतते 
त्‌ न असिदुंत्वात्‌ केन सेनावनयेरनघोन्तरभावे ऽभ्युपगम्यते । अनेकस्मिन्रप्यपल- ` 
भ्यमासे भेटस्यादशनादमेदप्रत्ययः । भेदस्यादशनमास्नरमत्तात्‌ जनत्‌ परस्मा- 
गावः केन चिटूषलभ्यन्ते ऽतीन्द्रियत्वात्‌ । न्या" बा । ए 


†† इत्यर्पेत्ति ५।४।२।३ पा. । 

| ‡‡ प्ररमायनामेव घटादिबुद्धिदेतुत्वसुपजातविश्येषाणामनुपजातविश्ेष्ाणां वा । श्रा 
 ऽवरयविसिद्धिः । उप्रजायमानस्य लिशेषस्याववत्रिरूपत्व्यत्‌ । न च संयेाग एव विशेषः । श्रतीन्द् 
यकयोगस्यातीन्द्रियत्वात्‌ । द्ितीये परमाणने ऽतोन्द्रिया रेन्द्ियकाश्चेति विरुद्धम्‌ । 


ता-ता ध 


षध न्यायभाष्ये 
हृष्टमिति चेन्न तदिषयस्य परीकच्या पपत्तेः । यदपि मन्येत 

दष्मिद सेनाबनाद्गानां प्रयक्तस्याग्रहणादमेदेनेकमिःति हयं न च दं शक्यं 
्रत्याख्यातुमिति तञ्च नवं तद्विषयस्य परोच्तोपपततेः । दथेनविषय यत्रायं 
परोच्यते ये ऽयमेकमिति प्रत्यये दुश्यते स परीच्यते क्षि द्रव्यान्तरबिष्ये 
बा अ्थायुसन्चुयविषय इत्यत्र दशेनम्न्यतरस्य साधकं न भवति नानामवि 
चाश्रना प्रयक्वप्यागहणादमेदेनेकमिति गहणम्‌ । अतःस्ंस्तदिति प्रत्यया 
` यथा स्थाये परुष इति । ततः किमतस्मिस्तदिति प्रत्ययस्य प्रधानापेत्तित्वात 
प्रधानसिद्धिः । स्थाणो पुरषं इति प्रत्ययस्य किं प्रधानं यचो ऽ षा परपर परुष 
प्रत्ययस्तस्मन्सति पुरुषखामान्ययहणात्‌ स्यायो परुषोयगिति । सदं नानाभ- 
तैश्वेकमिति प्रामाय्ययद्णात प्रधाने सति भविलमरत प्रधाने च सवे 
स्यागरह्णादति नेपपद्यते तस्मादभिन्न एवायममेदप्रत्यय रकित । 
. शद्ियान्तरविषयेष्व धानमिति चेद्‌ न विशे 
हेत्वभावात्‌ । दृष्न्ताव्यवस्था ग्रोचादिचिषयेष शन्दादिष्वभिद्नेष्वेकप्र 
त्ययः प्रधानमनेकस्मितने्प्रत्ययस्येति । रुवं च सति दृश्रान्तापादानं न व्यव 
` तिद्ुते ति्ेषहेत्वभावात॒ । अगुषु खचितिष्वेकप्रत्ययः किमतस्मिंत्तदिति 
प्रत्ययः स्था पुरुषपरत्ययवद्‌ अथायेस्य तथ्ाभावात्तः दिति प्रत्ययो 
पथ्या शन्दस्य्रकत्वाद्रेकः शब्द इति । विशेष्रहेतपरिण्डमन्तस दृष्रन्ता* 
` सशयमापाद्यत इति कुम्भवत्सञ्चुयमाषं गन्धादयोपौत्यनदाहरणं शन्धाद्य 
दत । य्व पर्मायसयेगस्यन्दजातिविेषप्रत्ययानप्यन्‌येक्त व्यस्तेषु चेवं 

प्रसङ्ग इति । 


। _ - एकत्वयद्धसतस्म्दिति भत्यय इति चि 
प्रत्ययेन सामानाधिकरण्यात्‌ । रकमिदं महति रकसिष 


























| षये। प्रत्यये समा- । 
 नाधिकग्णो मवतः तेन विन्नायते यन्महतदेकनिति , अगुसम्रहातिशंय- 











|  * परीच्रोप्रपेरिति५।४।०)अ पाठ 1 
† सामन््रग्रहणादिति ५।४।२।३ प्राठः । 


‡ याश्च शब्दादीन्‌ प्रधानप्रत्ययनिमित्तत्छेन भानु प्रतिपच्छते सपि सचि 


न्ना आ ॥ एष संच्रितत्वात्तेष्वयमेकपरत्यये न युक्तः । शब्यादिष चेकप्रत्यपर; सप्रच्वयमि- 
 इत्तिनमिन् एक्त्वबटुद्रव्सामान्यद्राक्तः । चपा" व्रा. । 





श्र. र श्रा. ९ स॒. ३६। अवयविन्या्तेपपरिष्ासे । ४ 
ग्रहणं महत्प्रत्यय इति चेत्सायममहत्स अष्‌ महत्प्रत्यये ऽतस्मिंष्त- 
दिति प्रत्यया भवतोति । किं चातः । अतस्मिस्तदिति प्रत्ययस्य प्रधाना. 
पेचितत्वातु प्रधानसिद्धिरिति भवितव्यं महत्येव महत्परत्ययेनेति 

अणः शब्दो महानिति च व्यवसायात्‌ प्रधानसिद्धिरिति 
चेद्‌ न मन्दतीव्रताग्रहणमियत्तानवधारणाद्‌- यथा द्रव्ये । अगुः 
शब्दा ऽल्पो मन्द इत्येतस्य यहं महान्‌ शब्दः पटुस्तीत्र इत्येतस्य ` 
ग्रहणं कस्मादियलानषधारणात्‌ । न ह्ययं महान्‌ शब्द इति व्यवस्य्चि- 
` यानयमित्यवबधारयत्ति । यथया बदरामलकबिल्वादीनिभ* । संयक्ते इमे इति 
` श्च द्रित्वखमानाश्रयप्राप्रियहणम) 1 

ढो सखुदायावाभ्नयः संयोगस्येति चेत्‌ । के ऽयं समुदायः 
` एरप्रिरनेकस्यानेका वा प्राप्िरकस्य समुदाय इति चेत आ्रासेरग्रहणम्‌ । प्राया. 
` त्रितायाः संयुक्ते इमे वस्तुनो इति नाच द्रे प्राप्नो संयक्ते गृह्येते । 
अनेकसमूहः सञुदाय इति चेद्‌ न दित्वेन समानाधिकर- 
णस्य ग्रहणात्‌ । द्वाविमा संयुक्तावथाविति ग्रहणे सति ननेकसमरहाश्रयः ` 
 संयेगे गृह्यते न च दुयारफवयेटणमस्त तस्मान्महती द्वित्वाश्रयभते 
 द्रख्े संयेगस्य स्थानमिति । । १ 
` „ प्रत्यासत्तिः पतीधातावसाना संयोगो नाधीान्तरभिति चेद्‌ 
 नाधान्तरहदेतुत्वात्संयागस्य । शब्दङ््पादिस्यन्दानां हेतः स्येगा न 
` च दव्ययेोगुंणान्तरोपरजननमन्तरेयं॑शब्दे ्पादिष॒ स्यन्दे च कारगत्वं 
` ग्रत लस्माुणान्तरं प्रत्ययविषयश्वाथेन्तर्‌ तत्तिकेधो वा ण्डली! 








१ * शदेष्यपि पूर्वत शरव्वमु पल्य तस्माच्छब्दादयं मरहानगवत्यव्धार्वैते नक्षधारशं ` 
र प्रतिपिध्यते | ड्द त॒ चिन्त्यते । यो प्रं श्वं महदयुप्रत्यप्रः ख पिं परिमाणयोगादुतान्यस्माचि- 


 भित्तात्‌ 1 ्न्प्रस्माचचिमित्तादिति युक्तम्‌ । गुणो गुखानङ्गोकारात्‌ । महत्क्त्ययविषरयत्वाद्वान्‌ शब्दो ` 


| द्रव्यवदिति श्ेच्र । श्रनेकान्ताद्‌ यथा महत्प्ररिमाणमिति । द्रष्ये तु महैत्प्ररिमाणयोगान्महत्प्र- 
~ त्ययविषयत्वं न तु विपरीतम्‌ । ग्रृत्परिमायायेगस्तु द्रव्यस्य विशेषप्रत्ययानामनाकस्मिकत्यन । 
 श्राष्ठे 4प्येव प्रसदध इति चेच मन्दत्वतोव्रत्वचेतुकन्वात्‌ । शरणुद्रव्यषामान्यात्खामान्यप्रत्ययविषयत्वं 
मन्दता । महदृद्रष्यसामान्य्राच्चासामान्यप्रत्ययविष्रयश्ं तोघ्रता । व 
 † पयुक्तमरत्पत्ययाघनेकविषप्री प्रतिप्तधानाचीलेत्पलादिप्रत्यय्रवत्‌ ॥ 
थरा नीलमुत्पलं चेति प्रतिश्चधौयमातने प्रत्ययावेकविषयो भवतः तथा संयुक्ते 
` ष्टती इति प्रतिसंधानमस्ति तस्माहपमतिसंधरानादवेकषिषयाविति । न्ग. वा- । 


८६ न्यायमाष्ये 


युररकुण्डलष्डाच इति । संयोगनुदेश्व यद्ययान्तरं न विपयः ्रधेन्तर्‌. 


प्रतिषेधस्तहि विषयः । तत्र प्रतिषिष्यमानवचनम्‌ । संधक्त द्रव्ये इति 


यदथान्तरमन्यच दृष्मिह प्रतिषिच्यते तद्रक्तव्यमिलि । द्योमहतेाराश्रितस्य 
गहणान्नार्ाश्रय इति जातिविशेषस्य प्रत्ययानुच्रततिलिङंस्याप्रत्याख्यानं प्रत्या 
ख्याने वा प्रत्ययव्यवस्थानुपपत्तिः । व्यधिक एणस्यानभिव्यक्तोर धिफरण- 
वचनम्‌ । अगुसमवष्यानं विपय इनि चेल पराप्ताप्राप्रसामथ्यवचनम्‌ । 
किमप्र् अशुखमवस्याने तद्रे जातिविशेषे) गह्यते अथ प्रप्रे इति 1 प्रे 
ग्रहणमिति चेद्‌ व्यवहितस्याण॒ समवस्थानप्याप्य ग्लान्धप्रसङ्कः व्यवहिते ऽयुस- 
मवस्थाने तदाश्रये जातिबियेषे गद्यत । प्रापे यहणनिलि चेद्‌ मय्यपरभाग- 
येरप्राप्रावनभिव्यक्तिः । यायत्प्राप्रं अयति ताव्रत्यभिव्यक्तिरिलि चेत तावती 
ऽधकररयात्वमगुसमवस्थानस्य । यावति प्राप्रे जातिविरेषेो गृह्यते तावदस्या 
धिक्ररणमिति प्रा्रं भबति ' तचेकसमदासे पः नयमान ऽथ भदः । रवं च † 
सति ये ऽयमगुखमुदाये वृत्त इति प्रतीयते त वृत्तबहूत्व प्रतीयेत यत्र ` 
यच ह्यणुषमुदायस्य भागे वृत्तत्व गृह्यते खस वृत्तं इति । तस्म त्समदिता- 
 पुसमवस्यानस्याधान्तरस्य+ जातिविशेष] मिव्यःक्तविषयत्वादवयव्यधोन्त- ` 
रभ्रा इति । परोच्तितं प्रत्य्तम॒ । अरनमानमिदानं पसोच्यते 
9याधापचात। साद श्येभ्यो व्यभिचारादनु- 
मानमप्रमाणम्‌ ॥ २७ ॥ 
अप्रमामित्येकदाप्ययेप्य न प्रतिपादकमिति । रोधादपि नदौ पयो 
गृह्यते तदा चापरिग्राद्ष्रो देब इति मध्यान॒मानप । नोडेाप्रयातादपि पि 


























९ भिर ६ दिन हि) ४४८५} पि (लि. १४१११५५ १५।११.९१. (11 ग 0. 10 [१111 थ लि ७6८ कुता धकेजमभवणतेनन्के । 


 . # समुदिता श्रणवः स्यानं यद्य ताद्रश्चस्यायान्तरस्य छालतिधिरेषाभिष्यक्तिहेतत्वं नायुः 
 नामिति.खध्यत्यवपवी 1... . ` 1. लातिविशचेषस्येन्ति ४1 २। ३ पा. । | 
` ‰-श्रथान्तसस्यावप्रविने ऽनभ्यपगमे परम्रागणब्दाध्ानुपपत्तिः। तस्य महदपे्तत्वात्‌। सत्व 
` स्जस्तमसा, सवाप्रष्टः संघात इति तु न व्या्ातात, सत्रापकष्टत्द्रसंचातत्ववेरेक्रजासमाषे-. 
शात्‌ । अ्रथान्तरं पटात्तन्तवः तद्धेतुत्वा््ाद्िवत । खामथ्यभेदटिपागठवत्‌ । भिच्रप्रत्य्रविषय 
त्वाद्‌ पस्पश्रवत्‌ । तन्तुपटरूपे भिघ्नकारमों विश्ेषवच्वाद्रपस्पर््रवदिति चाथान्तरत्तं हेतचः । 


§ एतदुदा दश्णव्यभिचाण्ट्रारक स॒जम्‌ । तत्र पधा नामाप स्यन्दटमानानां 


 .@्नमातजन्धदतुः । उपातः प्रिपौलिकाण्दाणामपमदे; । साद्य मय॒र्पुरुष- 
शन्दयाः समानप्रत्ययकदेत्वम । न्याः वा-। | उपधानेति 8 








अर आ. ९ सु. ३०४० । श्रनुमानप्रामाप्ये आन्तेपपरिहारो । ८७ 


 पीलिक्राण्डस्चारो भवति सदां च भविष्यति बृष्ठिरिति मिथ्यानुमानसिति+* । 
 परपोपि मय॒रवारणितमनृकररोति तदापि शेब्दसादुश्यान्मिथ्यानुमानं भवति । 
नैकदेशत्राससादू श्येभ्यो उयौन्तरभावातः ॥ ६ ॥ 
नायमन॒मानव्यमिचारः अननुमाने त॒ खहवयभनमानाभिमानः । कथं 
 नाविरिष्रो लिह भवितमहति । पवादकविशिषं खल वषाद शोद्रतरत्वं 
स्रोतसा बहूतरफेनफलपणेकाप्रादिबहनं चापलभमानः एगेत्वेन नद्या उपरि 
 शष्ठोदेव इत्यनृमिनेति नदकढ्द्धुमावेण । पिपौलिकाप्रायस्याण्डसञ्चारे भवि- 
ष्यति ब्ष्ठिरित्यनुमोयते न काषां चिदिति । नेदं मधरूरबाशिंते तत्सदुशा 
ऽयं शब्दः इति विथेषापरिन्नानान्मिथ्यानुमानमिति । (यस्तु विशिंप्राच्छन्दाद्वि 
 शि्रम्स्वाणितं गृहाति तस्य विशषीया गृद्यमाया लिङ्गं यथा स्पोदौना- 
मिति । सयमनमालरपराये नानमानस्य ये ऽ येबिशेपेणानमेयमयेमभिरिष्राथे 
शनेन वुभत्सतदति । चिकालविप्रयमन॒मानं चकराल्यग्रहणादित्युक्तमच च । 
वत्तेमानाभावः पततः पतितपतितव्यकाज्ञोपधत्तेः| ॥ ३९ ५ 
घन्तात्प्रचलस्य फलस्य भ्रमे प्रत्यासोदते। यदू च्वे स पतिता ऽध्वा 
 तत्संय॒क्तः पतितकालः 1 या ऽघस्तात्स पतितव्यो ऽध्वा तत्सयक्तः 
कालः पतित्तव्यक्रालः । नेदानीं त बीयोाध्वा बिव्यते यच पतति वत्तेमानः 
काले गृद्येल तप्मा्वुतेमानः काले न बिद्यतदति । 
तथेर्प्यभावेा वत्तंमानाभावे तदपेत्तत्वात्‌ ॥ ४० ॥ 
नाध्वव्यट्यः कालः करं तहिं क्रियाव्य््यः परततोति यदा पतन्‌- 

क्रिया व्यपरता भव्ति स कालः पतितकालः । यदेत्यत्स्यते सं पतित- ` 


जोतों ५१५ ५८.९५.१४५. =` 





पि क 





तितत ४0२४११५१ ४4६५6 १५५५७५.१५/ 11 पण गिति 


* मिथ्यानुमानं भवतीति ५।४1२। 

+ यत्तावद्नुमानमप्रमफमिल्युक्तं तदयुक्तं प्रतित्ताप्दयेव्याचातात्‌ । संबन्धस्यातोन््िवप्य 
साधक्तं खनुमानं तच्चाप्रमाणमिति व्याहतम्‌ । किं चानेन हेतुना <नुमानमाच्रस्याप्रामापयं साध्यते 
ऽनुमानविगेषस्य वा । नाद्यः । हेतः पच्ततावच्छेदकाव्यापकरत्वात्‌ । श्रप्रामाययसाधक्रत्वेनाभिमते 

` व्यभिचारे व्यभिचाराभावात्‌ । व्यभिचा्यनुम्रानश्य प्रचत्व पह्ततावच्छेदकदेत्वास्कत्वापत्तिः खिद्ध. 

. सधनं च । 

‡ यान्येतान्यद्ाहस्णानि व्यभिचासीण्यव्यन्ते तेष्वपि व्यभिचाते नास्तीत्य- ` 
सिद्भत्वाद्वुवनदारकं सञ्जम । न्या वा. 1 ऽ यस्तु सद्रश्ाद्धिशिष्टापदति" ५।४।२।३पा.॥ 

| || तन्न तावत्काल णव नास्तीति के चित्‌ । तच! प्रमाणाभावात्‌ । श्रनुपर्लन्धरयाग्यत्वेना- 

, पपत्तेः । परापरप्रत्ययनिमित्तत्याच्च कालखिद्धिः । कालस्यकत्वेन तथापि प्रत्ययभेदानुपरप्तिरति 
यच । निरूपकमेदेन तदुपपत्तेः ! रषं कालेापपत्तेा वतमानकालप्रतिष्रधा्ं सूतम्‌ । 


६४ ` न्यायभाष्ये 


व्यकालः । यदा दैव्ये वतेमानां क्रिया गृद्यते चं बतेमोनः कालः । य 
चयं ट्व्ये वलेमानं पतनं नं हूतिं कस्सेपरममुत्यत्स्यमानतां वी प्रति- 
द्यते^ । पतितः कीलं ईति भरता जरियां पतितव्यं कील इति चेत्य. 
रस्यमानो क्रिया । उभयोः कीलय: क्रियाहोने दरव्यम अधः पततीति 
क्रिया सेयं स्रियाद्रव्ययेोः संबन्धं गृहुति षतेमानः कालस्तदागथे 
चेतरो काक्चै। तदभावे न ध्यातासिति । अथापि । 
नातीतांनागतयीरितरेतरपे्तासिदिः { ॥ ४९।॥ 
यव्यतीतीनागतावितरेतरपेवे घिद्धेला प्रतिपयेमहि बत्तेमानधि- 
लेषे नातीतापेता ऽनागतसिद्धिः । नाप्यनाग॑ताचेच्चा ऽलौतचिद्धिः । छया 
य॒क्या कैन कल्पेनातीतः कथमतीतापेच्वा ऽनागतसिद्धिः केन च कल्येनाना- 
गत इति नेतच्छक्यं निवक्तंमव्याकर्णीयमेतदट्ंतेमानलेपौ इति । यच्च 
` भ्नन्येत इष्वदोघेयेाः स्यलनिश्येश्खायात्पयाश्व यथेतरे रापेत्तया सिह 
रेबमतीतानगतयेरिति तत्नापपद्यते विशेषहेत्वभावासं । दृष्रन्तवत्प्रतिदषएा- 
न्तोपि प्रपज्यते यथा ङ पस्य गन्धरवे। नेतरेतरपेवे। सिध्यतः एवमतीताना- 
गताविति ने§तरेतरपे्ता कस्य चित्सिदरिति। यस्म दिकाभावे ऽन्यतणमावा- 
 दुभयाभावः यद्येकस्यान्धतरपि्ता विद्धिरन्यतरस्येदानीं किमपे्ता यद्यन्यत- 
` रस्येकापेच्चा छिदरेकस्येदानीं किमपेच्ता एवमेकस्याभाये अन्यतर सिध्यती- 
 त्यभयामावः प्रषज्यते । अयेदुवव्यज्श्वायं वलैमानः कालः विद्यते 
॥ दव्य बिद्यते गणः विदयते । यस्य चायं नास्ति तस्य) 
वत्तमानाभावे सवाग्रहशं प्रत्यक्तानुपपत्तेः ॥ ४२ ॥ 
्रत्यच्चमिन्द्रियाथेसन्निकषेजं न ॒चाविद्यमानमषदिन्द्रियेय सन्निकृ- 











ॐ न काला ऽततो न फसलपतोत कालस्य सवेदा दतैमानत्वात । फलस्य ` 
` चापतत्पतति पति्यतोति क्रियाधिशेषणत्वेन प्रव्ययविषयत्वात्‌ क्रियायां संभवो न 
फलति । तस्मात्क्िया कालाभिव्यक्तिनिमित्तं नाध्वा । गन्तव्यस्य तादवस्यातत 
यसे गन्तव्यो देशः स यथाभरत एवानुत्पचक्रिये फले तथाभत रएवोात्पचक्निय इत्य- 
 भेदाच्चाध्षा कालव्याक्तरेतः । भ्या घा. 
† परस्पपे्ासिद्वुहिं बतेमानाभाब्गः सेव तु नास्तोति सूत्राचेः! साः टी 
.:. ‡ घतमानकालकत्तिध्वंसप्रतियागित्वस्यैवातोतपदायंत्वाद्‌ = वर्त॑मानकालदेत्तिप्रागभाव- ` 
 प्रतियेागित्वस्येव चानागतपदाचेत्वाद्तेमानकालानभ्युपगमे तयोर्निरूफयितुम 
 भघः। | $ शितररतिरे पु- फ 





श्र. २ श्रा. ९ सु. ४९-४३ बतेमानकषालसाघम । । ८३ 
` प्यते । न चायं विद्यमानं सत्क विदनजानाति प्रत्य्तनिमित प्रत्यतत- 
` विषः प्रत्य्तत्तानं सव नापपद्यते प्रत्यत्तानपपत्ता तत्यवैकत्वाद्‌ अनमा- 
 नागमयेरनुपपत्तिः । सवेप्रमाणविलेपि सवेग्रहणं न भवतोति । उभयथा च ` 
 वत्तेमानः काले गृह्यते क्र चिद थसद्रावन्यङ्घयः यथा द्रव्ये टदरव्यध्निति । क्ल 
चित्‌ क्रियाखन्तानव्यज्यः यथा पचति दिनत्तौति । नानाचिथधा चेकाधा 
क्रिया क्रियाखन्तानः क्रियाभ्यसस्च । नानाविधा चेकाधा क्रिया पचतीति 
` स्थाल्ययिग्रयगमुदकासेचनं तण्डलावपनमेधाऽपसपेणमग्न्यमिज्चालनं दकषौ- 
 चछटूनं मण्डस्राबणमघेावतारणमिति । दिनत्तीति क्रियाभ्या उद्यम्योद्यम्य 
परशं दारुणि निपातयन्‌ दिनत्तीत्य॒च्यते । यच्चेदं पच्यमानं द्धिद्यमानं च 
 तत्करियमाणं {तस्मिन्‌ क्रियमाणे । 


कृतताकत्तव्यतापपत्तेस्तूभयथा ग्रहणम्‌| ॥ ४३ ॥ ` 

क्रियासन्ताना ऽनारन्यस्विकोषिता ऽनागतः कालः पच्यतीति । 
 प्रयोजनाबसानः क्रियासन्तानेापरमः अतौतः काले ऽपा्तीद्‌ इति । आर- 
क्रियाषन्तानेा बलेमानः कालः पचतीति । तव या उपरता सा कृतता 
या चिकौषितासा कव्यता । या विद्यमाना खा क्रियमाणता । तदेवं क्रिया 
 सन्तानस्यस्त्रकाल्यसमाहारः पचति पच्यतइति व्ेमानय्हेन गृद्यते 
क्रियासन्तानस्य द्यचाचिच्छेदे विधीयते नारम्भे नापरम इति । सेाय- 
 सुभयथा वत्तमाने गृद्यते अपवृक्त व्यपड्तस्व । अतौतानागतभ्या स्थिति- ` 
स्यदो बिद्यते द्रव्यमिति । क्रियासन्तानाऽविच्छेदाभिघायौ च चकाल्यान्ितः 


11 1 तिहि ती पनररि(५ कफ ५१/७७ २८०८११०२१५०१२० ७१७५२११" मकम. 





+ तदित्ति२।१ पा.) 0 ( 

{ संचाया विराधः । कथं पनवेतमानभावे प्रत्यद्धानपर्पा्तः । यस्मादिदं 
प्रत्यत्त वतमानाधार कायत्वाव्पत्कायं तटरतम्रानाधारं दुष्टं यथा क्षौरं कायं च प्रत्यत्तं 
पस्माहूतेमानाधासमति । वतंमानक्ालानभ्य पगमादनाधारं प्रत्यक्तं प्राप्रति । 
अनाधार च कायं नास्तोति प्रत्यक्तानृपपत्तिः । न्या" वा. । 
{‡ यथास्ति द्रव्यमिति ५।४।२।उ पा.| | ॥ि 
6 त्स्य च कार्कप्य बतमानक्रियासर्बन्धमतोतानागतानपेत्तामपेव्याताता- 
 नागतत्वं क्रियायाः क्ारकस्यापि व्यक्तिः तद्वुवर्व्याक्तः । तटटेहुकं च दं विध्यमिति 

प्रतिपादनपरं स॒जमवतार्यत्ति । ताः टौ") 
| | कस्य षलतेमानस्य। न्याःबाः! 
क ५ 








६० ` न्यायभाप्ये  . 
पचति दिनक्तौति । अरन्यस्च प्रत्यासन्िप्रभृतरथम्य विषन्तायां तदभिधाणै 


नहूप्रकारा* लेक्रेषु उन्प्रन्निलव्यः । तस्मादस्ति वलमानः काल हेति 







्रत्यन्तसाघम्यादुपमानं न 
गारितिं । प्रायः साघम्यादुपमानं 


यतति ॥ „ ॥ 
मसिद्धसाधम्यादुपमानसिः नुपपत्तिः ॥ ४५॥ ` 

न साघम्यस्य कृत्स्प्रायाल्पभावमागित्यापमान प्रयतते ङ्ग तह 
प्रसिदु साघम्यात्साध्यसाघनभावमागित्य प्रवन्ननि । धच चेह 
मान प्रतिषेद्रु यक्यं तस्माद्ययेक्तदाचे। नापपद्यतःइति । 
नमनमानम । 















यथा श्रमेन प्रत्यततेाप्रत्यत्तम्य वहरह्याम नमान र्वं गवा प्रत्य 
च्वणाप्रत्यच्चस्य गवयस्य यहगमित्ति चदमन्‌मानाद्विशप्यते । विरि 
त्याह्‌ कया यत्तया ॥ 









*। छः ॥ † क्र ; { 4 स । ५५ ॥ ॥ 


| गादर्ण गवय|सर । 
गवय इत्यस्य स्ताश॒र्टस्य व्यवस्या प्रतिपातं 


भमनम 





__ ` अदा चिद्यं बतमानमततीते प्रयुडुः आग्रनः मनु व्रवीत्यप ब्माभः 
कदा चिदनागते यङ्क स्यितः सन व्रतीत्यप्र गच्छामोति + न्या. वा 
४ १  † न साध्यस्येति १ प्रा. । 


| ‡ सननेधा भावाच्चात्यन्तसाधम्य दुषमान सिध्यत्ति! यदिं 
 योापमोयते यथा रामराबययेयुदं पमरावणवाप्वितति । भ्रयः साधर्म्ये भवति ` 
यदा गेबेल्रकर्रोजन्नासा भर्वति तदा भय साध्रम्यणापमान यथा 
महिष इति । यदा त सन्मां जिज्ञासितं भवति मेते; सत्ता 

यथा स्रपस्य तथा मेररित्त तस्मादप्रतिष्ध दति) 
$ अथ प्रत्यत्ते गवये कर उप्रमानाथः 













द तात्क्रययेष सत्कि- ` 


श्र. र श्रा. ९ सु. ४४-४० शब्दापमान्येारन्‌मानत्वात्तेपपर्हिरः ६१ 


पराध चेषमानं यस्य द्यपमान*मप्रसिदटुं तदये प्रसिद्धाभयेन क्रियतङ्त । 
पराथमुपमानमिति चेद्‌ न स्वयमध्यवसायाद्‌ । भवति च मा: स्वथमथ्य- 
बसायः यथा गोरेवं गवय इतिं । नाच्यवसायः प्रतिषिध्यते उपमानं त 
तन्न भवति प्रसिदसाघम्यात्‌ साच्यसाघनमुपमानस्‌ । न च यस्याभयं 
प्रखिदुं तं प्रति साध्यसाघनभावे विद्यतइति । अथापि । 

तयेत्युपसंहारादुपमानसिदेन् विशेषः ॥ ४८ ॥ 

तरेत समानघधमापखडहारादुपमानं सिच्यत्ति नानमानस । अयं चान्‌- 
यविशेष इति । 

प्रब्द 6ऽनुमानमय स्यानुपलब्धेरनमेय| त्वात ॥ ४९ ॥ 

शब्दा ऽनुमानं न प्रमाखान्तर कस्माच शन्दाथैस्यानमेयत्वात । 
कथमनमेयत्वं प्रत्यत्तता ऽनप्लव्येः । यथा ऽनपलभ्यमाने। लिक्ती मितेन 
लिङ्खंन पश्चान्मायतदइति अनुमानम्‌ । एवं मितेन शष्टेन पश्वान्मीयते 
श्या ऽनुपलभ्यमान इत्यन॒मामं णशन्टः । इतस्चानमानं शब्दः । 

उपलन्धेर दि प्रवृत्तित्वात्‌ ॥ ५० ॥ 

प्रमाणान्तरभावे द्विप्रवर्निरुपलव्धिः अन्यथा ह्य प्रलन्धिरनमाने अन्य- 
पमाने सद्याख्यालम्‌ । णशब्दान॒मानयेस्त्पलन्धिरदप्रवृत्तिः यथान॒माने 
प्रवत्तेते तथा शब्दे ऽपि विशेषाभावादनमानं शब्द इति ¦ 


किन्न छव ततोपि ५१६६५ १,।१. 











(तत 


# उपरम्यत २1३ पा + प्रासद्धापरमयनति ४।२। ` ` 

न हदि यथया गोरेव गव्य इत्यतदप्गममन्तरेण सारूप्यमाजपरिन्नानमपमानं 
न द्यागममाज् सारूप्यज्ञानमन्तरणापमानं भवति । न चेतमनमानम । तस्माद्यथा 
लिङ्भलिह्िसवन्धम्म्रत्यनुयद सति लिद्पयमश्चा ऽन॒मानं तच्च प्रत्यत्तं तचा ऽऽगमा- 
हितसंस्कारस्मृत्यपेत्तं सारप्यप्रत्यत्तम॒पमानमिति । प्रतिप्रत्तिमेदाच्च । नानानं 
भवति यथा ध्मस्तया ऽग्निरिति । अस्ति त॒पमाने यथा गौरवं गवय इत्ति । यन्न 
च प्रतिपत्तिभेदस्तत्यमाणान्तरम । यथा प्रत्यत्तादनमानम । न्या. वा. । 


९ ननु शब्दान प्रमे विद्यमानस्याप्यग्र्रमाफस्य प्रमित्यजनक्त्वात्‌ । प्रयमाणय्य प्रत्त. 


 तिननकत्सेन कदा †चित्प्रमितिज्ञननें प्रमाात्वापपत्तेः । विप्रयाभावाद्दिति चेच । प्रत्यच्चानमान- 
विविक्तदिष्यस्य प्रागुप्रपर्टत 


ति 1 श्रविज्नानात्मक्छत्वाद्‌ चटादिैत्‌। व्ाद्यकरयाप्रत्यत्तत्वाद्‌ 
घटर्गदवत्‌ । श्रात्मास्रमयेतत्याद्‌ चटादित्रत्‌ । श्राकराशगुणत्वाच्च संख्यावदप्रमाणमिति चेतत । 
 श्रयाना त्यागा प्रदीपे व्यभिचारात्‌ । चतुथस्याप्याकाणमदत्से स्यप्रत्यत्तदतति व्यभिचारात्‌ । श्र 


 तद्यमुमानं शब्दः स्मत्यपेद्चत्वात्‌ । न्रिकालविषयत्वाच्छ श्रन्वयव्यतिरेवापपत्तश्चेति वार्तिकम्‌ । 


| प्रत्येस्ेणानपसभ्यमानाप्रेत्ार्दि?ि । स॒जाथे । भ्या धा. 





























६ | न्यायभाप्ये 
संबन्धाच्च ॥ ५९ 
शब्दे! ऽन॒मानमिति वत्तते । सेबद्ुयेाशत्व गन्दा धये; संबन्धप्रसिङधे 
 शब्दापलव्येरथेयहयं यथा संबटुयेलिद्धलङ्गिनाः सेबन्धप्रतौते लिङ्कप. ` 
 लन्धो लिह्धिय्रहण*मिति । यत्ताबद यस्यानु मेयत्वादिति । 


कि 


{अप्रोपदेशसामण्यां च्छन्द व 
स्वगे: श्रष्वरसः उत्तराः कुरवः सप्र द्वीपाः समुद्रा लेोक्रसच्नििश 
 इत्येवमादेरपरत्यत्तप्याथैस्य न॒शब्दमाचात्परत्ययः क्रं तदहं श्रप्रेरयदुसुक्तः 
शब्द इत्यतः संग्रत्यय; विपयेयेण संप्रत्ययाभावाद्‌ न त्वेबमनुमानमिति। ` 
` यत्यनरूपलब्धेरद्प्रृत्तित्वादिति । अयमेव शब्दानुमानयेरूपलव्येः प्रदत्ति- 
भेदः तच विशेषे सत्यहेत॒विशेषाभावादिलि । यत्पनरिदं संबन्धाच्चति रस्ति 
च शब्टाथेयेः संबन्धा ऽनुन्नातः अस्ति च प्रतिषिद्ुः । भ्रस्येदमिति षष्ठी. 
व्रिशिषस्य वाक्यस्याथेषिश्चेषे उनु्नातः प्राप्रिलच्तणम्त्‌ णब्दाथेयेाः संबन्ध; ` 
प्रतिषिदधुः 1 कस्मात्‌ । प्रमाणता ऽनुपलन्धः|| । ` 

्रत्यत्ततस्ताघच्छन्दाथप्रापर ग नापलन्धिरनीन्द्रियत्वात्‌ । येनेन्द्रियेणं 
गृह्यते शब्दस्तस्य विषयभावमत्तिषृत्ता ऽघा न गृह्यते । श्रस्ति चातीन्दरियवि- ` 
 षयभतेा ऽप्य: समानेन चेन्द्रियेण य॒द्यमायये 














याः प्राप्रिगृद्यतडति । प्राप्रिलक्षये ` 
च गृह्यमाणे संबन्धे शब्टाथयाः शब्टान्तिके *भ्वाध्च; स्यात धान्तिक्े 
वा शन्दः स्याद्‌ उभयं बेमयच्र । अय खल्वयस्‌ । . 
पूरण प्रदाहपाटनानुपलब्धे ष्च संबन्धाभावः ॥ ५ | 
स्थानकरणा भावादिति चाधेः । न चायमनमानतेा ऽप्यपलभ्यते 














नि ५५५४. 11011 1 1 ८१ कालीति # 
लिन 


४ ॥ * संबदुाथ्रत्तिपादत्वा्च्चेति सत्राय । न्या" चा. । । 
1 यत्तालःस्मत्यपचत्यादनुमानं ब्द दति । तच्र । प्रनक्रान्सात्‌ । संशये त्कउपमाने ` 


शच्च स्मत्यपत्त्वात्‌ । श्रत रव ज्रिकालविपयत्यर्मपिन हेतः 1 श्रन्यय्यातरक्रा पपरत्तस्तु प्रत्यप 


` व्यभिचरिता । परपटन्तामयेरन्वयव्यत्तिरेकोापपत्ंः , श्रनुपलमभ्यमानायत्यं त्व 
 देवतादे प्रत्यचतानुमानावसर दति वातिकम्‌ । तचत २ । ३ प. । ॥ 

। ‡ प्रत्यायनाङ्गान्वयव्यतिरेकन्नाने त्सन्यादररं शब्दे ! अन्या दशं त्वनमाने। 
तद्धि पत्तधमतपेततमनुमाने शब्दे तु तदनपे्मित्यज सत्रं भवति । ता. ठो! 
५ श्राप प्रयुक्त इत्ति ४।३1२। || श्रस्य सुद्वितपुस्तकषे मुत्रत्वेन लेखः प्रामादिकः । ५ । 


शृ प्राप्रं नापलण्िरिति धपा. } *## श्ष्टान्तिक्मिति ९ पाटः) 
14 क्रास्णाद्रितिप्पा,। = 





स्तिनत स्वगाप्रू्ः 











अर आ. ९ सु. ५९-५१ शन्दाथेयेाः स्वाभाविकसंबन्धाभाषः । ३३ 
शब्दान्तिके ऽथे इति । एतस्मिन्प्ते ऽप्यस्य ि-- 
स्तदन्तिके ऽये इतिं अन्नागन्यसिणब्दाच्चारये प्रस्थप्रदाहवाटनो्नि जं्घरन 
न च प्रगृद्यन्त 1 अग्रहणान्नानुमेयः प्राप्रिलच्चः. संबन्धः अथेन्तिके; 
शष्ट इति । स्थानकरखापभवाद्‌ अनुच्चारणं| स्थानं कण्टादयः करणं प्रयन्न- 
विशेषः तस्यायान्तिकं ऽनु पपत्तिरिति उभयप्रतपरेघाच्च॒ नेभयस । तस्मात्र 


शब्देनाधेः प्रा्रगु इति । 
श्ब्दायव्यवस्यानाद्‌ प्रतिषेधः॥ ५४ ॥ 
शंन्दाथप्रत्ययस्य** च्यवस्थाद शेनादन्‌मीयते ऽस्ति शब्दाधेसंबन्धा 
व्यवस्थाकारणम्‌ । असंबन्धे हि शब्दमाचादथैमाे प्रत्ययप्रसङ्ग: तस्माद- 
` प्रतिषेधः. न्धस्यात । अच समाधिः । 
त्वाच्छन्दाथसप्रत्ययस्य ॥ ५५॥ 
वन्धकारितंं शन्दाथे्यवष्यानं किं तहिं समयकारितं 























यत्तदवेाचामास्येदमिति पष्ठीविशिष्रप्य वाज्यस्याथेविशेषो ऽन॒न्नातः शंब्दा. 
धेयाः संबन्ध इति समयन्त(§दतेचामेत । कः पनरयं समयः । अरस्य 
^ प्यास्याति २४ प्र.) + गद्यन्तद्धति २।४ पु. । .॥  _ 7 
‡ नानुमयप्राप्तिलक्तेण दति १९ पु" 1 


§ अथ शब्दा पान्त पपद्यते तस्पानपर्पात्तव्याघातात। नित्यः शब्दः स- 


हतम्‌ । अथ नागच्छत्यचदेशएव भवति । नित्यश्च भवति 


न्त्ानदत््छा गच्छतीति व्याहत 
चेति व्यादतम । न्या" वा. । || स्यानकरणसम्भवानुच्वारयमिति २ पु*। | 





¶ श्र्न गच्छति नभवति तत्र ध्यज्यतसक्रा वितत्यावस्थित इति चेच । सतीर्यापलच्िप्रस- 


्ात्‌। यदि सवण्य प्र्दा विलत्याच्चस्थिताः स्यानकरग्यारदटि्धनिधान सति व्यज्यन्तदति मन्यसे स्वा. 
 चानुण्लल्िः प्राप्ता पदकस्य णरष्टस्य च्यञ्जक्रं तच्छब्दान्तराफाम प्रीति! वित्तत्यावस्थितण्च शष्ट 


घ्यक्त दत । स्यादपयप्राप्यव्रस्यान साति यत्रय चनावस्थिताना गाश्छब्दादीोना व्यक्ता कक्दादिमटर्थ- 
` प्रत्याधनं स्यात्‌। सामान्यन्रदतत्स्यात । यो सामान्यं सवन्रावस्थितं न सव॑प्रापरलमभ्यते तथा शब्दो- 
पीति चेच सामान्यस्या ग्रयापनच्िव्यक्तिषेतुः\न पुनः णब्दस्या श्रय पलन्धिर्रास्ति। न च वाच्ये दत्त 
वाच्ये वृत्तित्वं वाध्योप्लक्धाद्यकतममयनापि प्रतिपद्यत यथा सामान्यम्‌ । तस्माचचानुमानादपि 
प्रतिपद्यते । इत्च शछाश्रयाटन्यनापि न संवन्धी शष्ट गुणत्वात्‌ । श्रन्येन ग्नादिना ब्दं प्रति 


 पम्रवाया नास्ति शण्दस्याकाग्रादुनिन्खात्‌ । नापि प्रब्टा्यारेकाथ्समवायः ताभ्यामेकस्यानार- 
 म्भत्तु । उपमानस्य ध 
 सषद्टाघुतासंबद्धाविति । न चानुमानं श्ष्दः 
** श्ब्दादथप्रत्ययस्यत्ति २ पु! 











स्वपयत्मप्रत्यायकत्सादखदोप्रवत्त। 





ययतति प्रव्ययनियमरेतत्सात्मदोपवतं । अचय 





| {1 ष्टः सम्मा शध प्रत्या 
घ्रा एट्ुभ्यां शब्दाभ्यां प्रत्यये भेवति नियमात्‌ । न्याः वा- । 





न पंबन्ाशारितमिति ३ पु. , $ तमवोद्ाम बति २ पु" । . 


नीये विपयः । श्रागमात््मरतिपतस्यतद्ति चेत्स एवायं विचायते कं ण्ार्चा 


६४ न्यायभाप्ये 


५. पं 





संबन्धबादिनाप चायमवजंनीध इति । प्रयु ज्यमानयहणाच्च॒ समयेपप्योगे 
लेकिकानाम्‌ । खमयपालनाथं चेदं पदल्तयाया वाचा उन्वाख्यानं व्यार 
श्यां वाक्यलक्षणाया वाचा ऽया लद्वणप । प्दममहा वाच्य पमथ्परिसमाप्रा. 
विति । तदेवं प्ाप्रलचणस्य शब्दाथेपंबन्धस्याथेलषे। ऽपि अनमानहेतभं 
भव्तोति । 






जातिविशेषे चानियमात्‌ ॥ ५६ ॥ 
सामयिक्रः शब्दा{दथेषंप्रत्यया न स्वाभाविकः । छ) घ्य 
यथाकामं शंब्दनियेगेोषृ ऽयेप्रत्यायनाय प्रज्तेते स्वाभाविक हि 
 धप्रत्यायकत्वे यथाकामं न स्याद्‌ यथा तेनसस्य प्रो 
तत्व न जातबरशेषे^ व्यमिचरतौति] ~ । 









 छषिः.। शब्दस्य प्रमागत्वं न संभवति { कस्माद्‌ अनृतदापात पचकम । 


धक ण मक पपतम + १ ग नज 


+ ब्रमिचानास्खचि „ श्रभिधानाधि धरयति १।२।३।४यप प्व. | † प्रष्टा 1 {ति र ष भ. . 
 { ज्कतश्च समया बद्धुव्यः । माजादोस्तप तिष्ठर्घप लास शब्दान्‌ 
भ्रयुज्जानानुपलभ्य सोपि तथेव सिच्तितस्तानेवं शब्टास्तप तेष्व वद्य | प्रयुङ्ध्‌ नपुन- 
रेवं काश्चस्लिपितिशेषमिव शक्तयत्मेति । न्या. वा.।! त 
| $ श्रथ संप्रत्यय ङ्ति२।४य्‌. पा. । 
 ¶ शब्दविनियेग इति ३ श्रव्दप्रघोग इति # प पाठः 1 “* चिपरोपरमित्ति २1४ पुः 
† याद स्वाभाविकः शब्दारसंबन्धो ऽभविष्यन्न जातित्िसचते श्दाेव्य ध 
श्या ऽभविष्यत ! अस्ति जगततिरेषरे प्रयामः । जातििशेषे यथाकाम 
दुष्टः नतु प्वाभाविकेन संबन्धेन सबद्धाना जातिविशेषे व्यभिचारे दष्टः! न हि 
प्रदोषे ऽस्माकमन्यया प्रकाशयत्यत्यया ज्ञा 
तदित्यधिकारः । यस्म: 





|| ऋष्ण्ति ! २ पु* नास्ति | 








तिविशेष इति । न्या. का. ` 





 तत्वमयधाधाभिधानम्‌ । व्याघातः पदयोवोक्ययोवेः सदहासंभवः क 
मिहितायोभिधानम्‌ 1 न्वा.वा.। ` ` 7 नी 


शर. ट्र. ९ सु- १६-४८ शब्दविशेषप्रामागयाक्तेपपरिहचि । ६५ 
क्यस्याऽनृतत्वाद्‌ अदृष्राथेमपि वाक्चस॒ अग्निहयवं ज॒हयात स्वर्गकाम 
इत्यादयतरृतमिति च्नायते । विहितव्याघातदेषाच्च्‌ । हबने* उदिते हधातव्यम 
अनुदिते दातव्य समयाच्युषिते हालत्यमिति विधाय विहितं व्याहन्ति श्यावे 
$स्याइतिमम्यवहरति य उदिते जुहाति शबले ऽस्याहतिमभ्यवहरत ये 
ऽनुदिते जहति †श्यावशंबले वास्याहूतिमभ्यवहरता य; समयाध्यप्रिते 
जहाति व्याघाताच्चान्यतरन्मिथ्यलि । पनरुक्तदेषाच्च अभ्यासे देश्यमाने । 
चिः प्रथमामन्वाह चिरूतमामिति पृनरुक्तदेाषो भवति प नरुक्तं च प्रमत्तवा- 
क्यमिति । तस्मादयप्रमाणुं शब्द इति । §अनृतव्याघातपनर्क्तदेषेभ्य इलि । 
न कमकटेसाघनवेगण्यात्‌ ॥ ५८ ॥ 

नाचरतद्यषः पृचक्रामष्रा कस्मातु कमकतृ साघन्वेगस्यात । इषया 

पितते संय॒ज्यमाने पतं जनयत इनि । इष्निः करणं साधनं वित्से कतत 
खेयागः कमे चधाणां गुणयोगात्‌ पु्जन्म । वेगुण्याद्विपयेयः | इष्या्रयं 
` ताबत्कमवेगु्य समीहा भ्रेष: । करेवेगण्यम अविद्वान्‌ प्रयेक्ता गकपयाचर- 
णश्च । साघनवगुयय हविर संस्करृतमपहतमिति मन्त्रा न्यनायिकाः स्वरव- 
हाना इत । दत्तिणा दुरागता+** होना निन्दिता चेति । {{अथोप्जलना- 
श्रय कम्बवेगुण्य मिच्यासप्रयागः । कतबेगुण्यं येनिव्यापदेा बोजापचाल- 
चेति । साघनवेगययम इप्रावयिहितस । लेके चाग्निकाा दारुयी 
मध्यादिति विधिवाक्यं तत्र कमवेगययं मिच्यासिमन्यनं करेवेगण्यं प्र्ताप्र- 
यत्नगतः प्रमादः साघनवेगगयमु आद्र सिरं दाविति तंच फले न निष्पद्यत- 
इति नानृतदेषः । गुणयेगेन फलनिष्यत्तिदशेनात । न चेदं जकिका- 


द्वियते प्रकाम: पच्या यजेतेति 


 # घन इति २ पु" नास्ति ॥ † प्रयाचः"ग्रबलश्चास्याहतिमभ्यवदरतीति ३ प- पा. । 
‡ दुष्टान्तत्वनंतानि वाज्यान्यपन्यस्य एककलकत्वेन रोपवाक्यानामप्रमा- ` 


 णत्वाम्राति । अग्निदराजादिवाच्यानां बा प्रमाणत्वं तदन्यवाक्यवत 1 न्मा. वबा. ॥ 


$ श्ष्दानृतेत्यादि९।३)४ पु. पाठः। || इज्या श्रयति ९।२पु-। 
4 प्रयति ४ पा.| ** दुर्खधगतति३।थ४षपा. 1 
1† श्रा यजनाश्रयमित्ति ४। २ श्रयोपयज्ञनाश्रयमिति ३ पु पाठः। = 
‡{‡ यच्चेदं वाक्य सदेप्रामाण्यमनतस्याघातपुनरुक्तदेषेभ्य इति । तदपि वेदस्य प्चीकत- 
 स्ादव्यापकम्‌ । श्रय यान्येवेधम॑काणि लैदवाक्यानि तानि पद्ीक्रियन्ते तद्यनतत्वादीनां पचत 
तातच्छदकत्साद्ध तुरन्या वक्तव्य; । श्रचृतत्वादप्रमा्णामिति चेत्किं तटनतत्वं यद्ययधथाथाभिचान 
नन्वयमेव प्रतिदा) प्रमाणमिति । श्रनतत्वं चासिद्धमित्यक्तम्‌।! 











६६ न्यायभाप्ये 





लतेन्यच कजुहाति त्रायमभ्य॒पगतक्ालभदे दा ते श्या 
स्याहूतिमभ्यवहरति य उदिते जुहाति तदिदं विधिभ्रेपे निन्दाबचनर्मिं 

अनुवादेपपत्तेश्च ॥ ६० ॥ 
पनकश्क्तटोषो ऽभ्यासेनेति प्रकरृतस॒ । अनधेक्तो ऽन्यासः पुनरुक्तः अधैवान- 


भ्यास ऽनबादः{ । ये ऽयमम्यासखस्तिः प्रथमामन्वाह चिसुत्तमासित्यनबादं ` 











विध्यथेवादानुवाद्‌ वचनवषिनियागात्‌ ॥ ६२ ! 
विधा खल ब्राह्यणवाक्चानि विनियक्छानि 8 
 वचनान्यनबादबचनानोति । तच ! 
|  किधिरविधायकः। 
 यद्ाक्यं विधायकं चादकं स विधिः । घिरि 
बा । यथाग्निहेचं जुह्यात्‌ स्वभेकाम इत्यादि ¦ ५. 
त क स्ततिनिन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः ॥ &४ ॥ 


11 111 1 (101 नः पििसमश्न ६ 




















^ एताम्‌ भ सारणनकततानोतकपोन्मपिपनतिी , ' 


 »* यत्युनव्याघातदेषादिति तच्रीच्यते । न्या- वा.) † येतिर पु. नास्ति। 
‡ पुनरुक्त नाम॒ तस्यवाधस्यान लोकतिशेषस्य यत्पनवंचनम । अनवादस् 
 पुनःश्रतिसामान्यादद्गोकतविशेषस्या्रेस्य वादः । एवं च सत्ति यचाक्तो न दषः । 
पजकामेष्टिवाश्यानि प्रमाण वदकटेशत्वाद भरमिरावपनं महदिति वाक्यवत्‌ । 
 पदादिनियमाद्‌ दादश माः सवत्सर दूति वाक्यवत्‌ । वक्तवियपासिदहितत्वात्‌ 
` अगिर्नाहिमस्य भेषजमिति वाक्यवत्‌ । न्या. वा. § पञ्चदश्ारेतीति ९ । ४ पु. पाठः, ५ 
॥ समस्तानि वेदवास्याति पत्तोक्नत्यायिधीयति । प्रमाणं अदघाक्यात । 

`  विभागत्वान्मन्वादिवाक्यवत्‌ 1 न्पा- घ्रा.) भ विनिग षति षा 














भ ) 2७ 
विधेः फलब्ादलत्तणा या प्रता सा स्तुतिः प्रत्ययाथे* स्तय. 
मानं श्ट घीतिति । प्रबलिका च फलग्रवगात्‌ प्रवतते सवेजिता वै देवाः 
र्वमजयन्‌ सवैस्याप्ये सवेस्य लित्ये पवेमरवे{ तेनाप्नोति सवे जयतीत्येव- 
मादि । अ्रनिष्रफलवदेा निन्दा षजेनाचं९ं निन्दिते न खमाचरेदिति स एष 
धाव प्रमा यन्ना यच्चानां यज्ञं रामा य ग्तनानिषठा न्येन यजते गतत 
पतत्ययमेवेज्नौयेते वा प्रमोयते बा इत्येवमादि । अन्यकलैकस्य व्याह 
` सस्य विधेवादः परकरनिः । हृत्वा ववामदाय $भिघारयन्ति अध प्रषदाज्यं 
तदह चरकाघ्वघ्रवः प्रपदाज्यमतवाय .भिघ्रारयन्त्‌ अग्नेः प्राणाः पषदाज्यनु- 
मनमित्येबममिद धतीत्येवम्ादि ' यलद्यसम्मचरितेा बिधिः पराक्षल्प इतिं 
[ +**"बह्किः पघमान){ सामस्ताममस्ताषन येने यन्न 
कथ प्ररकरलिपराकल्पावथेवादाविति स्ततिनिन्दा- 
कस्य [चद्‌धस्य द्याीतनादथवाद्‌ इति । 
1 दा {बह्ितानवचनं च । प्रवे: शब्दानवबदे 
| व$ऽमनवादेापि । किमर्थं पनविहि- 
बहल मधक्रुत्य स्तुल्ाध्यते निन्दा वा बिचि. 
विह्िलामन्तगःया ऽपि चानृवादे भवति एवमन्यदप्य- 
लेके ऽपि च विधिस्यवाटा ऽनुबाद इति च चिविधं 
वेदिति किधिषाक्चस्‌ । अथव्रादवाक्चमायुवेच्चौ बलं सुखं 
पचत भवानित्यम्यासः लिप्र 





र श्राः ^ र" ४८-- ६४ अनश्ाट त्नौ पम 


न्क्व 




































प्रतलनबामहे इत्येवमादि 
धाक्ेनाभिसंवन्धाटिच्याश्रयस्य 




















मनसिजेन 





धाया लिप्‌. ! + स्ेलिता वेदेवा इतिरपुः। 

पातीति २१ § निन्छावर्जनाधा इति = \४। 

प्रद्यम ति 4) च पु. ची. । ¶ पृ्टाल्यमिति3। ४ पु- पा-) 
शिः कवयति ३ पु. पाटः । 1 पघसानार्नामिति २।४। 














` 8 र्भ श्यौ प {लि शश्र पुनव नित्य) {निगम दत्यधपुनस्तम्‌ । । 
` ॥ बेच ९1२131४1 4 तथाच्च भि भरवित्ुमहतीति २1४ पुः! 















एनरुक्तमसाध॒ साध॒रनवाद इति श्रं विशेषे 
भयत हि प्रतीतोथेः शब्दा ऽभ्यस्यते चरिताधेस्य 


मसाध्वित्ति 

शौ प्रतरगसनेपदेशवद्भ्यासान्नाठि वशेषं: ॥ ६8 ॥ 

नानुवादपनसुक्तयारबिशेषः । कस्माद्‌ श्रयेषते ¡ ऽभ्यास् न॒षादभा. 
वास्‌ । खमाने ऽभ्णसे पुनरुक्तमनयेकस । श्रधेवानभ्यासेा ऽनवादः शप्र 
सरगमनेप्दे णवत्‌6 । शोघ्रं शौघ्र| गम्यतामिति क्रियालिशंया ऽध्य 
वच्यते । उदाहरणाय चेदम्‌ । एमन्यो ऽप्यभ्यासः ¶ 
क्रियानेपरमः । ग्रामो ग्रमे रमणोय इति व्याप्रिः । परि र्ण 
बृष्ठा देव इति प्ररिविजेनभ । अच्पधिक्ड्य -निषययमिलि सामीप्यम्‌ | तिक्तं {` 
तिक्तम्‌ इति प्रकारः ! एवमन्‌बादस्य स्तलिनिन्टारेषवि धि **ष्यरि 














सिध्यति । अतश्च । 


 मन्लायुवद्‌ग्रामास्यवन्च तच्मामाण्यमाप्प्रामाख्यात ॥ 
5 कि पनरायवंदस्य प्रामाण्यं यत्तदायुबदेनेापदि.स्यते इदं करत्वेप् ग | 
 च्छतोदं बजेयित्वा ऽनिष्ठे जहाति तप्यानुष्ठौयमानस्य सयाभावः सत्याधैता 





 भवपयय. । मन्त्पदानां च विष मताशनिप्रतिषेधाधानां प्रये 






तथाभाव एतत्प्रामाण्यम । किंकृतमेतद्‌ आप्रप्रामाय्यक्रतम । किं एनराप्राना 


` प्रनाख्य सच्चात्कृतथमेता भत{९दया यथाभताथे {खग्श्या पररि अ धे सि ] | | श्रा न 


॥ भ्यासादुभयमसा्षति } न्या. षा. । 






अर्‌ खात्ात्कृतथमाण इदं हातव्यमिदमस्य हानिहेतरि दमस्याचिग 


तिमिना ति भ ५५८१६१५५ ११॥ कणे तोन ७५ 1.1.111 1 पपि ५११५.) गक (1171 11 1 1/1 व । 
प्रतोताधेशब्दाभ्यासा $ववादयुनरुक्तयाः सामान्यमतः प्रतौताचशष्टा 
करै "१ 1 क. +, ' ४.2, 3 र / | | । |, 





† श्रभ्यासाच विशेषङ्ति २ पु ‡ श्रनथेमिति २४। ५ 
९ अथवाननूबादलत्तो ऽभ्यासः ्रत्ययविरोषरेतत्वाच्डोघ्रतरगमनापरे. ` 
कघत् । न्या. वा. । | ॥  ' 


ग्यता शीघ्रतरं ग {सि ग) 
+ रएतमन्ये ऽच्यभ्यासा इति सर गम्यतामिति ९।३॥ ४ पु. । 





¡ + ्मायत्वं न खिद्यति \ १, वध्यधिकास्लेसि २१४. 


॥ 1 विष्रयभर्त 
$$ श्रत तदभया प्ाभ्रतायताचति ९। ‡; भतः 





११ म्‌ + त ॥ . पु , 7 + 


च्ररआ- १ सु. ६६६८ वेदप्रामार्याबगमेापायः । ६8&. 
मिदमस्यायिगमहेतुरिति भलान्यनुकम्पन्ते । तेषां खल्‌ वे प्राणभुतां घ्वयम- 
 नवबुटु्मानानां नान्यदुपदेशादननोधकारणमस्ति । न चाने खमोदहा 
जैनं वा न वा ऽकुत्वा स्वस्तिभावे नाप्यस्यान्य उपकारका ऽप्यस्ति । हन्त 
` घयमेभ्या यथादशेनं यथाभ्रतमुपदिशामस्तङमे श्रत्वा प्रतिपद्यमाना देयं 
हास्यन्त्ययिगन्तव्यमेवाधिगमिष्यन्तोति ! शण्वमाफिपदेशः । रतेन विबि- 
` सेनाप्रप्रामाय्येन परिगृहीते ऽनुष्टौयमाने ऽथेस्य साधका भवति श्वमप्रि- 
पदेशः प्रमाणम्‌ । सवमाप्राः प्रमाणम । दुष्रायनाप्रोपदेशेनाय॒बदेनाःदुष्रा्ी 
वेदभागे ऽन॒मातव्यः प्रमाणमिति ! आ्प्रामार्यस्य हेता: समानत्वादिति । 
` शअरस्यापि चेकदेशा यामकामे यजेतेत्येवमादि दैष्रयेस्तेनानमातव्यमिति 
लेके च भयानुपदेशाश्रयो व्यवहारः । लेोक्रिकस्याप्यप्देप्रर्पदेष्व्याधे- 
` श्वान परानलिधृष्ठया यथाभताथेचिख्यापयिषया च प्रामाण्यं तत्रि 
गरहादापरोपदेशणः प्रमाणमिति । द्रग्प्रषक्तंसामान्याच्चानुमानं यण्वाप्रा " वेदा- 
चानां द्रष्टारः प्रवक्तारस्व तग्वाय॒बदयप्रभृतलोनास॒ इत्यायवेदप्रामास्यबटेदप्रा- 
 माययमनमातव्यपितिु । नित्य त्वाद्‌ वदबरक्याना प्रमाणत्वं तत्प्रामाय्य- 
माप्रामाग्यादित्यय त्म ¦! शब्दस्य षाचकत्वाद्‌चेप्रतिपत्तो प्रमात्व नं 
नित्यत्वात्‌ ¦ हि खवेस्य सवण वचनाच्छन्दाथेव्यवस्यानप- 
| चकत्वमिति चेद्‌ न लेकिकेष्व| दशनात्‌ । ते ऽपि नित्या 
द्‌ न । अ्रनाप्रोपदेशद थविसवादे उनुपपन्नः । नित्यत्वाद्भु शब्द 
प्रमाणमिति । श्रनित्यः स इति चेद्‌ अविशेषवचनम्‌ु । अनाग्रोपदेशे 
लेकिकि न! णं वाच्यमिति । यथायोगं चाधेस्य प्रत्याय- ` 
नाद्‌ नामधेयशन्दानां ला प्रामाण्य नित्यत्वात्प्रामाय्यपूनुपपत्तिः । यचाथं 


पमरप तकप्रोमदतिोििर म करभिमी 



























+ उपरटेष्टस्थायन्ानेन परयत ४ प. पाठः| 
प्य १ वदटवाक्यानि वक्त{विसेपभिदितत्वान्मन्त्ायवट- 
घत ॥ एककतृ कत्वेन वा मन्त्ययददवाच्छयनि पर्तीरत्यालाककायेर्रतपाद- 








§ गश्रसिद्धं ¶नत्यस्वम्‌ । के क्त न कि धिच्धित्यं प्रम्ययमस्तोत्याहुः। तच मनस श्रात्सनश्च ` 

= नित्यस्यापि प्रमाणत्वात्‌ \ सस्मादर्धाधभेप्रावस्यादनित्यत्वं नाकिकवाक्वत्‌ । तान्यपि नित्य 

जोति चेच ्र्थविभागानुपपत्तेः \ वरोवस्वात्‌ सामान्यविेपवस्छ एति ब्राज्ग्राद्यस्वात्पदादिम 
 श्वाष्लानिस्यत्सम्‌ । 


प्रयेदप्रमाद्रि्ति२ 1 ४षु.! | 





५, ? । तत (पमि । । नि) । छि , 1 | 1 ' | । पु. प्र. । 


१०० ` न्यायभाष्ये 
नियुज्यते लोके तच*नियोगसामथ्येत्प्रत्यायक्तो मवरत्ति न 

तृ ~ मन्वन्तरयुगान्तरेषु चातीतानागतेप संप्रदायाभ्यासप्रयागा+- 
विच्छेदे वेदानां नित्यत्व । अप्रप्रामाग्यानच्च प्रामाययं लेकिकेषु शब्देषु 
चेतत्समाममिति । 

इति बात्स्यायनौये न्यायभवाष्ये ्िलीयाच्याय रः 

 अययाधेः प्रमायोट्रेशे इति मत्वा ऽह । 

न चतुष्टुमेतिद्याथंःपत्तिसंभवाऽभावप्रामाण्यात्‌ ॥ ९ ॥ 
सभवे ऽभाषं 








स्याद्यमाह्भिकम्‌ । 





न चत्वार प्रमाणानि किं तद्यैतिद्यमधापनिः 
इत्येतान्यपि प्रमाणानि तानि| कस्मान्नोक्तानि । इति हाचुरित्यनिष 
प्रवक्ताक प्रवादपारपयमेत्यस । अधादापत्तिरथपत्तिः । अ'पन्निः प्राप्रिः 
प्रसह: यथा ऽभिधोयमाने ऽये या ऽन्यो ऽथः प्रसज्यते सेऽधापत्तिः । यधा 
मेचेष्वपत्स वृद्निने भवतीत किसर प्रसज्यते सत्स भवतोति । सम्भवे नामा. 
` विनाभाविनेा ऽथेस्य खत्तायहणादन्यस्य सत्ताग्रहणम्‌ । यथा द्रोणस्य सत्ताय- 
हणादाटकस्य सत्ताग्रहणसम॒ आढकस्य ग्रहणात्प्रस्यस्येति । अभावे विरोधी 
अभुतं भतस्याविद्धयानं वषेकमे त्रिद्यमानस्य वाय्वभ्रसंयेगम्य प्रतिपादकं 
विधारके हि वाय्वश्रसयेगे गरुत्वादपां पतनकम न भवलीनि , सत्यमु 
शतानि प्रमाणानि न तु प्रमाणान्तरा । प्रमायान्तर च मन्यमानेन प्रति. 
बे इच्यते सोयम्‌ 1 ` 








# तस्येति । ९१।२१३१४।पु.-पा. ॥ि 
~ † तान्येव वेदवाक्यानि मन्वन्तरचतुयुगान्सरेषु ंग्रदायाभ्यामापचच्छेग्रेन प्रयते । त्व. 
पेत्तया लाकिकाः शब्दान्‌ प्रयुञ्जते नित्या वेढा इति । नित्याः पर्ता इलति यथा| ण्तच्छ मन्वादि. 
वाक्षु समानम्‌ । न पुक्ननित्यत्वादेव तया प्रयोगः प्रनित्यत्यप्रमाणाानामव्यादहतत्यात्‌ । उपच- 
` प्ति तु नित्यत्वम्‌ | ध 
` “ ` ‡ प्रत्य्तानुमानेापमानश्रब्दाः प्रमाणनीति मनम । त्ाक्लेपः। न चत्य्दर प्रमाानि 
रेति्यादीनां प्रमायान्तरत्वात्‌ । संग्यच्युदामां घा प्रकरणं किमेत्त्याटये विद्यमाना नोक्ता 





उताविद्यमाना इति । व्िचिन्य॒नतार्परहारार्धं घा प्रकरणम्‌ । विद्यमानानामेतिद्यादीनाम. ` 
नक्तो 1 यदि ते दुष्टा देषो वक्तश्यः श्नमि गने णास्त्रस्य न्य्नता । प्रत्य्तादिष्वन्तभीवप्रदशैः | | 
नाथं वा प्रकरणम्‌ ।. ननु चत्वार्येव प्रमाणानीति निधमसे) धन धनादेवान्यषासुक्तष्यन्तभावः प्रती. ` 
यते । सत्यम्‌ । सामान्येन न्नेष करस्य कुत्राः्तभाव स्ति विशेषतो श्नात्‌ + श्रत दषं प्रकरः षि 

शामारभ्यमेल । पररभ्यपगतादस्माकं सशयादिति सजरा ॥ ता. टो. । 
| तानि कस्माचोक्तानीतति ९1३ धु. मास्ति, ¶ यद्रति१९।३)४) 

 ** तान्येतान्येिद्यादीनि लक्षणमेदादेष्वान्तर्भवन्तीति न एयगुच्यन्ते । प्रत्यक्ताद्यनधिगते, _ 

| विषयभावाच्च । श्रथ प्रयोजनभेदाद्भदो भ्युपगम्यते तद्धि प्रमाकानन््यापलावष्टत्कतिन्ता ` 














५ नेका ति भाक १५५०.०.५०७ १११७ 





श्र. र श्रा. १ स॒. १-४ प्रमाच्त॒ष्व्यवस्ापनम्‌। ५१०९ 


"ब्द रेतिद्यानयान्तरभावादनुमाने ऽथापत्तिसम्भवा- 
 भावानयान्तरभावाञ्चाप्रतिचेधः ॥२॥. 


अरन॒पपन्नः प्रतिषेधः । कथम्‌ चआ्प्रोपदेशः शब्द इति न च शेब्द- 
लक्षणयैलिद्याद्माबतेते सयं मेदः सामान्यात्संगृह्यतइति । प्रत्यत्तेणाप्रत्य- ` 
क्षस्य सम्बट्ुस्य प्रतिपत्तिरनुमानस॒ ! तथा चाधापन्निसम्भवामावाः बाक्या- 
धेसंप्रत्ययेनानमिहितस्यायेस्य प्रत्यनौकभावाद्हणप्रधोपत्तिरनमानमेब- । 
्रविनाभाववृत्या च सम्बदुयोाः सम्नदायसमदायिनाः समदायेनेतस्स्य ` 
ग्रहं सम्भवः तलदप्यनमानमेव । अस्मिन्सतौदं नेापपव्यतइति बिये- 
धित्वे प्रसिद्ध कायनत्पत्त्या कारणस्य प्रतिबन्धकमनमोयते । से ऽयं यथाथे 

गोष्टे इति । सत्यपेतानि प्रमाणानि न तु प्रमायान्तराणौत्युक्तसः 
पे: प्रमाणभावाम्यनृन्ता नापपद्यते तथा होस्‌ । 


अथापत्तिरप्रमाणमनैकान्तिकत्वात्‌ ॥ ३ ॥ 
1 अखत्स॒मेयेष वृष्ठिने भवतौति सत्स भवलीत्येतदथादापद्यते 
सत्स्वपि चेदा न भवति सेयमथापत्तियप्रमाणमिति( । नानेकान्तिकत्य 
राप्ते; । 














इप्रनथयापन्तावथापन्तयभिमानात ॥ ४ ॥ 


| असति कारये काये नेत्यद्यतदति घाक्यात्प्रत्यनौकभता ऽथे: स्ति = 
कारणे कायमसुत्पद्यते इत्यथेादापद्यते । अभावस्य हि वाक्या|त्प्रत्यनैक्िः 


निनमत्त िमममानभम् निमाने म ४ + 





 क्राध्येत । नीलपीतादिप्रत्यच्तरूप्फलमेदेपीन्द्रियस्यामेदात्पमयोजनमेदः प्रमाशभेदव्यभिचारीो च । । ^ 
श्रय तेषां प्रत्यत्तत्वेन प्रयोजनकत्वं ताहि रेतिद्यादीनामपि प्रत्यक्ञादावन्तभावेा नानुपपन्तः। 


# अन्तभेवप्रदशंनाधं स॒ज्रम्‌ । न्याः वाः 
प्रधापत्तिसम्भताभावः वाक्छ्रा्थं इति 2 । 


। ‡ ` टधोरेकतरप्रत्तिषेधस्य दिती याभ्यनु्नाधिषयत्वाद्‌ ग्रथा विवा न मुद्ध इृत्यभिधानद्रात्रा ` 
` शुद्ध इति मम्यते । विला न भद्भुण्वेति तु न । प्रस्थाश्चभतेनेत ४ निरस्तत्वात्‌. न हि भुञ्जाने प र 










क्रिषान्तरपरिहारस्या # यासंभवात्‌ । तस््माच्दिवेव न सुद्करति 





वक्तयम्‌ । तया च. रात्र ` युद्धः 1 


५८२ म्य ायभाष्य 


इति । सोयं क्रायात्पादः षति कारये ऽयेादापदययमानेा न कारणस्य पतौ 
व्यभिचरति । न खल्वसति कारणे कायसुत्यद्यते तस्मान्रनेकान्तिकौग । ` 
यत्त॒ सति कारे नि्मित्तप्रतिबन्धात्कभयं नात्पद्यते इतिं कारणधम 
ऽसा न त्वधापत्तः प्रमेयम्‌ । क्रि तद्यस्य: प्रमेयं सति कारये कायेमत्पद्यत- 
इति ये ऽसा कायात्पादः कारणसत्तां न व्यभिचरति तदस्याः प्रनेयम । ` 
ण्व त सत्यनघापत्तावथापत्यभिमानं कृत्वा प्रतिष्ध उच्यते इति । द्रव 
कारणधम न शक्यः प्रत्याख्यातमिति । 


्रतिषेधाप्रामास्यं चानेकान्तिकत्वात ॥ ५॥ 


अधापतिने प्रमाणम अनेकान्तिकित्वादिति वाक्यं प्रतिरेधः । तनाः 
नेनाथेपत्तेः प्रमाणत्वं प्रतिषिध्यते न सदावः एवमनेकान्तिके भवति । 
अनेकान्तिकत्वादप्रमायेनानिन न कस्विदथे; प्रतिषिध्यते इति । श्रथ मन्यसे 
` नियतविषयेष्वथष्‌ स्वविषये व्यभिचारो भवति न च प्रतिषेधस्य सदु, 
विषयः एवं तहि । 


|तद्ामाण्ये वा नायापच्यप्रामार्यम्‌ ॥ ६ ॥ 


अध्ापत्तेरपि कायोत्पादेन कारणसत्ताया अव्यभिचारो विष्यः । भ 
श्च क्रारणयमा निमित्तप्रतिबन्धात्‌ कायेन्‌त्पादकत्वमिति । 
अभावस्य तहि प्रमायभावाभ्यनन्ना नापपद्यते इयमिति । 





निक 


* नानेर्कान्तिका ऽयमिति २ । . नानैकान्तिकीयं किन्त्विति ४ एू- पा- । 


| ` † न यत्र सत्सु मेघेषु वृष्टिभवत्यर्वोति प्रमे कित्‌ सत्स्वेव भवतोति । सच्याव्ाधिष्ठ 
कायस्य क्ारणाव्यभिचारात्‌ + 


 { कधं न सत्ताप्रतिषधः ! यस्माटथोपत्तिविसेषः प्रतितिध्यते न त्यवापत्ति- 





` माननं तेन सत्ताप्रतिषेधादनेकान्तिक्ाः भवति । न्ण. वा. । 


| दधः स्वधिष्ये वतमानो नानेकान्तिका भवितम्ररेति अतरैकान्तिक्् हि नामस 





$ अथ मन्यसे न प्रतिषेधस्य सत्तछं विष्यः कि त॒ प्रमाणत्खं सा ऽयं प्रतिः 


ज्ञेया यः स्वविषरयतज्जातयान्यद्त्तिः \ न चानेकान्तिकं प्रमाणमस्ति तस्माचानेका- 
 न्तिक्छः प्रतिषधः.। न्याः क. । 


क | यदि स्वविषयत्ज्जातौयान्यङ्त्तिरनैकान्तिक शति मन्यसे अरधापत्तिरपि 
वु वद्यं नेकान्तिको न भर्वत्ति। न दस्ति कार्यो काप्यम्रत्पदयभान दृष्टमिति । तदिदं 


सच ष्याघातदेशनाथेमर । न्या" वा. । 


शर. र श्रा. ९ सु. ४-९१९ अभावस्य वस्तुत्वव्यवस्थापनम्‌ । = ९०३ ` 
५ "नाभावप्रामाण्यं प्रमेयासिद्धः ॥ ® ॥ 

4 अभावस्य भयसि प्रमेये लाकसिद्ध वेयात्यादु च्यते नाभावप्रामाण्यं 
` प्रनेघासिद्धुरिति । श्रथायमथेबहृत्वादचकदेशं उदाह्ियते । ` 
 शक्षितेष्वलस्षणलल्ञितत्वादलकितानां तदरमेयसिद्धेः ॥ ८॥ 
सस्याभाचस्य सिध्यति प्रमेयम्‌ । कथे लक्तितेष वासस श्न 
प्रदेयेष॒ उपदेयानामलच्ितानामलत्तसलत्ित॑त्वाद्‌ लत्तयाभावेन लत्ति- 
त्वादिति । उभयसेनिघाबलक्तितानि बासास्यानयेति प्रयक्ता येष बासम्स 
लक्षणानि न भवन्ति सानि लक्षामावेन प्रतिपद्यते प्रतिपद्य चानयति 
प्रतिपत्तिदेतश्च प्रमाणमिति । 
्रसत्यथं नभाव इति चेद्‌ नान्यलक्षशापपन्तेः ॥ € ॥ 

1 यथ भत्वा क्रि चिच्च भषति तक्र तस्याभाव उपपदाते अलसितेष 
थ घासस्स लक्षणानि भ्रत्वा न भवन्ति 1 तस्मात्तष्‌ लक्षणाभवेो ऽनपपच्च 
इति । नान्यनक्तगापपत्तेः यथा ऽयमन्येषु बासस्सु लच्चणानामुपपत्तिं पश्यति ` 











द ला सितेष्वहेतुः ॥ ९० ॥ 
। ल्तितेष सिदिविद्यमानता येषां भषति न तेषाम 







मा यानि लक्षणानि भवन्ति तेषामभाव इति कं त्‌ केष चिल 
५ 
नि अनबस्थितानि केष चिटपेक्षमाये येष लक्तणानां भावं न्‌ 
भावेन प्रतिपद्यतदति । ` 


` + नाभावः प्रमाणं विषयाभावात्‌ । यदविषयं तदप्रमाण यथा गोशब्दा ` 
ति । कश्चेवमादाभावः प्रमाणमपि # 





` ऽश्वप्रतिपादने तथा चाभावस्तस्मादप्रमाशर्मि 
त्वभावविषया प्रतिपत्तिः प्रमाणं तथा प्रमोयतदति । न्याःवाः। ५ 
| + सिद्धिरिति! ४पु- पा! | प्रेषपप्रतिपत्योरेकविषयत्वात्‌ । न्याः वाः। 
$ ऋअयथ्ाचा ऽयमपालम्भ । इत्यत उक्तां नान्यलत्तणोपपत्तरिति सजन, 
श्या. घा.) | । त | 





१०४ न्याभाप्य 





अ्रभावदत खल्‌ भवलि प्राक्त चेत्यत्तरतिद्यमानत) उत्पत्रस्य चा. 
त्मने हानादविद्यमानला 1 तश्रालचिनिष यासस्स सृ प्रागृन्पतरविद्यमानतालः 
घण लत्तणानामभावा नेतरं इलि# | 

अप्रोपदेशंः शब्द इति प्रमाणभावे चिस्चेषगं 
शब्द्‌ इति ज्ञाप्यते तस्मिन्‌ 















त्रबता नानाप्रकारः 





ामान्यन विचारः किं नित्ये 


 ऽमित्यक्तिधमकं इत्येके । गन्धा दघहवृनिटव्यषु स्निक्प्रि 
स्थिता ऽभिव्यक्तिधमेक इत्यपरे । आकारागया 






चचमक्त इत्यन्यभ#* । अतः संश्यः किम ततर 
इत्यत्तरम । कथम । 
 आदिमत्त्वादैन्धियकत्वात्कतक बदुपचाराड | । 

अदयानिः कारणम आदोयति अस्मादिति । कारणवदनित्य[{ 








. ` क्म॒त्तर ज्ञात्वा एज्नात्वा $सबदुत्वम्रन्तान चे # ति 


देशना कािणवत्वादिति उत्यत्तिधनक 7दनित्यः शन्द इलि ॥ मत्वा न भवति 
 विनाशधमक इति सांशयिकमेतत्‌ किम॒त्यत्तिकारयं सयोगविमाने शन 


हा स्विदभिव्यक्तिकारणमित्यत आह खन्द्रयकत्वाद्‌ इन्द्रयप्रत्याषत्ति- 


\ | १४।५४०४१११५११ 1111 ++ 1111. 11 












पत पिभ भ 


(द पनिरद मकहमः < 


¢" छर्म 
५.9; | ; 





 तस्मादप्रयोन्ये छलमिति । न्म" बा। 0 
† मुद्रिसपुस्तके ऽस्य सन्रत्सेन लख प्रामादिक | १1 
विभूत्रच्ित्य चरति क्व चित्‌ । मन्येतासत्यामिति ३1४ पु. पा. ५ 
9 मोमासकराः। || छांल्याः ¶ वेशेषिकाः ^+ कोषः ~ ` 
„आ . †† नित्यः शब्द प्रतिनश्चदाधरिकद्रव्यकलृत्तित्वात श्राकाग्रगतमहत्यवदिति प्रचायः 
1, व नित्यः क्त्रि शच छ तस्था मच्यज्जकाः योगयिमागनादा दति । = ` 
` ‡‰‡ उषा रिच्छितरवस्तु चवस्तुसन्ता ऽनित्यता 1 उभयान्तापरिक्छिद) = 7 च नित्यता। 
चाभाव्य साभानसंबन्धित्वमनित्यत्वमिति तु न । भावाभावयोः संबन्धस्य दुर्निरूपत्वात्‌ । 
उत्प्रत्तरनन्तर चिनाश्चाच्च अ प्रागभातरप्रध्वसयोारभावेन तटदार्नोत्तनिवस्स मा {नित्यत्वल्यक्हारानु 
पपत्तच्च । श्रत एव चिनाशहेतुमन्वंमनित्यत्यमि त्यपि लनिरस्त॑म पर्लग्धिलचयप्ाप्तस्यात्य 
५४ पजातविशेषस्यं वस्तुना वरोभावानुप्प्तैः। ` 
9१ २ चान कार्णवत्यम्‌ . । मिह प्र नास्ति! न 
(१ ( हि क्रि चिदभिव्यज्यमानं निमित्तकारणमेदानविध्रायि {पति प्राप | न्ण. त्रा, 1 





























अ. २ आ. २ क. १२-१३ शेब्दानित्यत्वसाधनस्न । १०५ 
ग्ाद्य रेन्द्रियकः किमयं व्यञ्जकेन समानदेशा ऽभिव्यज्यते रपादिवट्‌ 
 श्र् सयागजाच्छन्दाच्छन्दसन्ताने सति भ्रादप्रत्यासच्चा* गृ्यतङति । 

संयोगनिवन्तौ शब्दग्रदणान्न व्यञ्जकेन समानदेशस्य ग्रहणम्‌ ।` 
 दासन्रश्वने दारूपरश॒षयेगनिवृत्ता दुरस्थेन शब्दा गृह्यते । न च व्यज्ज- 
काभावे व्यद्ययहणं भवति तस्मात्न व्यञ्जकः संयोगः । उत्यादके त 
संयेगे संयगजाच्छन्टच्छब्दयसन्ताने खति भ्रोाबप्रत्यासन्रस्य गहणम इति 
यक्तं सेयेगनिवृ्तो शन्दस्य ग्रहण । इतश्च शब्द उत्पद्यते नाभि. 
व्यज्यते कुतकवदु पचारात्‌ ! तत्रं मन्दमिति क्रतकमुपचयेते तीव्रं सखं मन्दं 
सखं लीन्र दःखं मन्दं ट्‌.खमिति । उपचयते च तत्रः शब्दा मन्दः शब्ट 








इलि । 





व्यञ्चकस्य तथाभावाद्‌ ग्रहणस्य तीव्रमन्दता रूपवदिति 
चेद्‌ न अभिभमवापपन्तेः । संयोगस्य व्यञ्जकस्य तीत्रमन्दतया शब्द्‌- 
ग्रहणस्य तीन्रमन्टता भवलि न त शब्दा भिद्यते यथा प्रक्राशंस्य तौत्रम- 
न्दततया द्ुपय्रहणस्येति लच्च नवसु ऋमिभवेोपपततेः । तोत्र मेरौशब्दा मन्दं 
 तन्तीणब्टमसिभवति न मन्दः 1 न च शब्दग्रहणंमभिभावकं शब्दश्च न 





प ४५६ भिति मनोप +त भ 


जजार कतमेन नि८५१६.१५१ 1 


# ततः [किम्‌ । यदीन्द्रियप्रत्यासत्तियाद्य रेन्द्रियकस्ततता न व्यज्यते। नहि 
व्यव्यमानस्यन्द्रियप्रत्यामत्ियेक्ता 1 कथमिति 1 न तावच्छी्रं शब्ददेशमुपगच्छति ` 
 अभरतत्वात्त । अमतं हि निष्क्रियं रूपादिवत्‌ क्रियाकारणगणसमवायात्‌ क्रियावत्व- 
मिति त॒ न आत्मनि व्यभिचारात्‌ । महत्परिमाणेन क्रिया प्रतिबन्धाच्च । तस्मात्कि- 
 याास्णगणसमवाये सत्ति मतत्तं क्रियादेतस्तस्याकाशचे ऽभावान्न क्रियावत््वप्‌ । न ` 
चाप्राप्तस्य शब्दस्य यणं यक्तं सवदे शस्यशन्दो पल ब्धिप्रसङ्कात्‌ । परिशेषात्त सतान- 
सिः । तच्ाच्छः शष्ट सयेगविभागरेतकस्तस्माच्छब्दान्तराणि कदम्बगोलकन्यायेन 
 सवेदिक्कानि तेभ्यः प्रत्येकमेकंकः शब्द मअन्दतस्तमादिभावेनाश्रयाप्रतिबन्धमन्‌वि- 
स्ति! तत्ता इन्त्यस्यातिमान्खाच्छब्दान्तयेत्पत्तिशक्तिप्रातिबन्धी भव- ` 


 श्षीयमानः प्रद्‌ रसः 
 रीत्यतः शच्टमन्तानाच्छेदः ! तच यः कणेशष्कलोमन्तमाकाश्ं प्राऱ्ेततिस उपल- 


भ्यते नेतर इति । तस्मादरन्द्रियकं तच्चान्यथा न युक्तमित्यत ऽनित्य दइति। न्याः ब । 
† अस्य प्रयोगः १! अनित्यः शब्दस्तीव्रमन्दशन्दविषयत्वात्‌ सुखवदिति । 
 इृतकवद्‌ पचारादित्यनेन सवोनित्यत्वसाधनधमेघग्रहः 1 छतक्रबद्हणाेत्वात्‌ । 
यथा सामान्यविरेषवते ऽस्मदादिबाद्छकर ण प्रत्यक्त्वात्‌ । ठप्रलभ्यस्यानपलन्धि- = 

























दत शब्दः । न्या वा, ।  † एवमन्तिकस्योपादानानिव 


4 ` व्विप्रसङ्गः । तोवेण मन्दस्याभिभव)भ्यण 
 ब्दाभिभवाद्रीणाशब्दस्यःग्रवणप्रसद्धस्तस्माच्छव्या एव भिखन्ते । 


येष्वेव तदभ्युपगमात्‌ \ ग्रत 
`  भाटव चन्ुःत्राने श्रपराप्यकरारियो इत्यादुस्ततन प्रत्यच्तलच्तणसूतरव्य 


९०६ न्यायभाष्ये 


भिद्यते शब्दे त॒ भिद्यमाने यक्ता ऽभिभवः तस्माट्त्यद्याति शब्दा नापि 
व्यज्यत+इति 1 


अभिभवानुपपत्तिख व्यञ्जकसमानदेशस्याभिच्यन्ो प्राप्त्य- 
भावात्‌ । व्यज्जकंन खमानटेशे ऽभिव्यज्यते शब्द इत्येतस्मिन्पत्ते नोप 
पद्यते ऽभिभवः । न हि मेसशब्देन तन्त्ीस्वनः प्राप्र इति । र 
अप्रासे ऽभिभव इति चेच्‌ शब्दमाच्राभिभवप्रसङ्धः । अध 
मन्यतासत्यां प्राप्राबिभम्य भवतोति । एव सति यथा भेसेशब्द न 
चित्तन्लोख्वनमभिभवति एवमन्तकस्थापादानमिव दवबौयःस्यापादानानपि 
तन्तास्वनानभिमवेदू ऋ्रप्रिरविश्चेप्रत्‌ । तच क्र चिदेव भेय्यैं प्रणादिताणं 
खनलाकषु समानकालास्तन्तरीस्वना न ्येरन्‌§ इति । नानाभतेष शब्दस 
 न्तानेष सत्स प्रोचप्रत्याखत्तिभावेन कस्य चच्छन्दस्य तात्रेण मन्दस्याभिमवे 
 य॒क्त| इति । कः पनरयमसिभना नाम । यराद्यसमानजातोयगरहणकृत- 
 मद्रह्यस्‌ अभिभवः । यथेल्काप्रकाशस्य ग्रहयाहस्यादित्यप्रकायेनेति । ` 


न चटाभावसामान्यनित्यत्वाचित्येष्वप्यनित्यव- 
दुपचारान्चु ॥ ९४ ॥ 


त निनकजोोनम+७०७५ भ. कनिका तोत तिथि पिनिभिक, ११।१.अ११६५०५१५ ५७११५३6 








॥ 0 1 


 __ “न च शब्दस्येकत्वेपि निंमित्तमेदाद्भृहणभेदि यदणमेदाच्चाभिभव दूति 
सुक । य्रहणभदस्यकच्ादृष्टत्वाद्‌ अन्यया नित्यं यदणमेदापत्तः । ततश्च मित्तो 
 उष्न्र दात निच्राभिन्नप्रत्ययै न स्याताम । अभिभवानपपत्तिश्च यदणयायेगपद- 


सभवात्‌ 1 न च॑कय्रहणमात्मन एवबाभिभावकं न चायमनिभता नास्ति तस्माद 
दवीवस्यापादानानपि रपु. 1 
स्वनं नाभिभवेदिति २1३ पु. पा. 1 | | 


$. शब्दानां विभुत्वेन मेष दाष ङ्ति चेन्न । तथा सत्यक्रश्यन्जकरनिपाते सर्व॑ग्रब्योपल- ` 


गमे समानदेशत्वात्‌ सर्वशब्दानां आखवश्रव्देन वोणाश्र ् ४ 


| न च शब्दप्तन्तानाभ्य प्रगते त 





धति ति 1 एकत्‌ ल्रवते नेव रब्दषु परव्रादिप्रत्ययाः सन्ति 1 चक्तर्विष- 
रज न जात्यन्धानां दिक्प्रत्ययाः 1 श्रपरे तु शब्देषु विग्देशप्रत्य 
ष ख्यानावखरे द्रुषितम्‌ । 
क ¢ इचस्य प्रवहेत॒नामनेकान्ति॑त्वन्नापनमधे; । न्या. वा. । 1 


अ, ₹ आ. र सु. ९४-१७ शब्दनित्यत्वा्तेपः ।  ¶०्ड 


न खल्‌ःआदिमत्वादनित्यः शब्दः । कस्माद्‌ व्यभिचारात्‌ । आदि- ` 
अतः खल्‌ घटाभावस्य दृष्ट नित्यत्वम्‌ । कथमादिमान्‌ कारणविभगिभ्या 
हि घटो न भवति । कथमस्य नित्यत्वं* या ऽद कास्णविभगिभ्यान, 
भवति न तस्याभावे भावेन कदा चिन्निवत्येतइति । यदप्येन्द्रियकत्वात्‌ 
लदपि व्यभिचरति रेन्दरियकं च साम्रान्यं नित्यं चेति .1- यदपि कृतकवदु- 
 प्चारादिति । रतदपि व्यभिचरति । नित्येष्वनित्यवदुपचारे दुष्रा यथा हि ` 
धवति. वृत्तस्य प्रदेशः कम्बलस्य- प्रदेशः. रएवमाकाशस्य. प्रदेशः आत्मन्‌ः 
प्रदे इति भवतोति । 


†तच्भान्कयेषनानात्वविभागादव्यभिचारः ॥ ९५ ॥ 
नित्यमित्यच किं तावत्तत्वपर (आ्रात्मान्तरस्यानत्पत्तिघमेकस्यात्म- 


 हानानपपत्ति नित्यत्व तच्चाभावे नापपद्यते । भाक्त. त्‌. भवति यत्तचात्मान- 
महासौद्यदुत्वा न भवति न जात्‌ तत्यनभेबति तचानित्य. इवं नित्यग 


` चटाभाव इत्ययं पदाधे** इति" तच यथाजातोयकः शब्दा न त॑थाजातीयकं ` 


काये किं चिन्नित्यं दुश्यतङत्यव्यमिचारः । यदपि. खामान्यनित्यत्वादिति ` 
` इन्द्रियप्रत्यासत्तिाह्यमेन्दियकमिति । ध 
सन्तानानुमानविशेषणात्‌ ॥ ९& ॥ ५ 

नित्ये व्यभिचार इति प्रकृतम॒ । नेन्द्रियगरहयषामथ्याच्छन्दस्यानि- ` । 

त्यत्वं किं तहि ईइन्द्रियप्रत्यासत्तयद्यत्वात खन्तानानम्नं तेनानित्यत्व{{- | 
मिति. । यदपि नित्येष्वप्यनित्यत्वबटुपचाराद्‌ इति । न । + 
कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधानात्‌ - - ४ 
नित्येष्वप्यव्यभिचार इति ॥ ९० प 





कनमताानोततनिभिनन्मेभतोे ततनन ४ 


ऋरानाकायतारातताियव 1 क १ 


 * कथयमस्यानित्यत्वमिति २ प- पा. । + कम्बलस्य. प्रदेश इति = युस्तके नास्ति! 






।  ‡ तच्वभाक्तंति सन्तानानुमानेति कारणद्रव्यति च जरयाणा सुत्व कस्मात्पुनः सूत्रका- ` 
 गस्यास्मिवरसतं इति वच्यमाभाष्यव्यण्यायां कतमस्मित्तधं इति वातिकप्रतीकसपादाय तात्पवं- = ` 
टीकाया स्ष्टम्‌ + $ श्रधान्तस्स्येति दति! ४। घु. | ५ (7. 
| || श्रनुत्पत्तिरिति २ पुः । ¶ तन्न नित्य इते नित्य इति २।४ पु. पा. । = 
* उभयान्तापरिच्छिन्नवस्तुखत्तासम्बन्धा दि नित्यत्वं तच्च न प्रागमावप्र्वंखयोरतस्त- ` 
 चेरुत्यत्तिनाश्राभावसामान्यम्रलकं भाक्तं नित्यत्वम्‌ । “ 


†† न वयतैन्द्रियकल्वेनानित्यत्वं प्रतिपादयामः । अपि तु शब्दस्याभिव्यक्तिं ` 





 प्रतिर्ेधामः। चदि व्यच्यमानष्येन्द्रियकत्वे यक्तमिति पुरस्तादुक्तम्‌ । न्या" वा । 


९०८  न्यायभाष्ये 


श्वमाकाशप्रदेशंः आत्मप्रदेश इति नाचाकाशात्मनेः कारणटुव्यम 
मिधोयते यथा कृतकस्य । कथं द्यविद्यमानमभिधीयते । अवव्यमानता च 
प्रमाणत उनुषलन्धेः । किं तहिं तत्राभिधीयते सयोगस्याव्याप्यवृत्नित्वं परि. 
ष्छन्नन द्रव्याक्राशस्य सयेगेा नाकाशे व्याप्नोति अव्याप्य वर्तति 
तदस्य कृतकेन द्रव्येण सामान्यं न द्यामलकयाः संयोग आश्रयं व्यापि ति 
 समान्यकृता च भक्तिराकाशस्य प्रदेश इति+* अनेनात्मप्रदेओे व्याख्यातः , 
` स्यागवच्च॒ शब्टलुदरादीनासु अव्याप्यढृत्तित्वमिति । परोन्निता च तीत्रम- 
न्दता शओेब्दतत्वं न भक्तिकतेति । कम्मात्यन सूचरकारस्यास्मिन्नय सवनं 
` श्रयते इति शौलमिदं भगवतः सुकारस्य बहृष्वधिकरयेष द्रा पचोनः 
नस्यापयत्‌ तत्र शास्त्रसिदधुान्तात्तत्वाबघारयं प्रतिपत्तमहेतीति मन्यते । 
शास्तरसिदधान्तस्तु न्यायसमाख्यातमन॒मतं बहूशाखमनमानमिति । अथा 
खल्विदमस्ति इदं नास्तीति कत ण्तत्प्रतपत्तव्यमितिपुं प्रमाणतं उपल. 
 ब्धेरन॒पलन्धश्चेति । अविद्यमानस्तहि शंब्टः । 


मआगुञ्चारणादनुपलब्धेरावरणाव्यनुपलन्धे श्च; ॥ १८ ॥ 


्रगुच्चास्णान्नास्ति शब्दः । कस्मादनुपलब्धेः सते ऽनपलन्धिरावर- 
 _ खाद्य पतन्नापपद्यते । कस्माद्‌ आवरणादीनामनुपलन्थिकारणानामगह- | 





| शभ्राकाशात्मनाकिभत्वेन नित्यत्येन च तदाघास्स्य तत्कारणस्य चासंभवारेतदन्यतर | 
` स्येव प्रदेश्रपदार्थत्वाच्तयेर्वस्तत प्रदेशासभव दति संवागात्याप्यट्त्तित्दसामान्यम्रलकस्तस्पदेशव्यप- ` 

देशः \ ननु किमित्याकाश्रदेशा भाक्ता इष्यन्त न पुनस्तत्वत एव । मैवम्‌ । वस्तत ष्यमा. ` 
खाना तप्रामाकाशत्वे श्राक्ताशनानात्वप्रशकः । श्रतदात्मकत्व तत्स्वरूपं किम्‌ । श्राधारेत्वकार- 
 णत्वयोद्रूषितत्वादन्यस्य चाप्रसिद्धत्वात्‌ । संधोगत्वं परदश्ार्वच्छचत्वच्याप्यमिति त न परमाणु 


 दहेषहठयागे व्यभिचारात्‌ । आकाशस्य निष्पदेशत्व तद्रतशब्दस्य सवंरुपलल्धिप्रसङ्गस्तु शब्दस्याव्णा- ` 
 ग्यदूत्तित्वाननिरसनीयः। “ 


4 † कतमस्मिच्तये । निष्पदेशमाङाशं निष्पदेश ओआत्सेत्ययँ । शब्दसन्तान- । 
 प्रतिपादनेवान सज । न्या. काः) ` ॥ 


* अनुपलभ्यमानास्तित्वं ये शब्दं नित्यं कल्पयन्ति तददं पयेनयोल्याः इद. 
मस्ति इदं नास्तोत्येतदरुबन्तः कथं प्रतिपदान्त। एवमनुयक्ताः सन्तः प्रतिन्नवते ।` ` 
न्या. बा. । ` | । 
४ यच्वाभयपत्तसप्रतिपन्नं घटादानित्यत्वन तनं चानयेन्याः । यदिदम- 


नित्य घटादि भवाद परतिपव्छते तत्कथमनित्यमि 0. ९ .गत्या प्रति। एवमनयत्ा यदि धरा 
` नित्यत्वे न्यायं प्रतिपवयन्ते स शब्दे अशीति कन) । 








अ. र आ. र सु. १८२० शब्दानित्यत्वसाधनस 1 ष्ट 
णात्‌ । अनेनावृतः शब्दा नेापलभ्यते असच्नकृष्श्वेन्द्रियव्यवधानादित्येव- ` 
मादि अनुपलन्धिकारणं न गृ्यतदति सायमनुच्चारिता नास्तीति । उच्चा-' 

 - रणमस्य व्यञ्जकं तदभावात्प्रागुच्चारखादन्‌पलन्थयिरिति । किमिदम॒च्चारणं 
नामेति । विवत्ताजनितेन प्रयत्नेन केस बयः प्रेसितिस्य कर्टताल्वा- 
| दिप्रतिघातः यथास्थानं प्रतिचा ताद्रणाभिव्यक्तिरिति । संयोगविशेष वे प्रति- ` 
चातः प्रतिषिद्धं च संयेगस्य व्यञ्जकत्वं तस्मात्न व्यञ्जकाभावादग्रहणम । 
अपि त्वभावदेवेति। सेायमुच्चायमाणः श्रयते श्रयमाशश्च भत्वा भवतौति 
 अनमीयते ¦ उद्भ चेोचचारणं† श्रयते स भत्वा न मवति अभावान्न श्रयत- 
इति कथम । अआवर्णाद्यनुपलन्धेरित्युक्तं तस्मादुत्पत्तितिरोभावधमेकः ` 
शब्द इति । एवं च सतिं तत्त्वे पांशभिरिवाक्िरद्विदमाह । 7 


तदनुपलन्धेरनुपलम्भादावरणेपपत्तिः ॥ ९९ ५ 
 यद्यनुपलम्भादाबरणो नास्ति आवरणानुपलन्धिरपि तद्येनुपलम्भाच्रा- ` 


स्तीति तस्या अभावादग्रतिषिद्ुमावस्णमिति। कथं पुनजे नीति भवा|च्ाबरणा- 


नपलन्धिरूपलभ्यतदति । किमच ज्ञेयं प्रत्यात्मवेदनौयत्वात्‌ खमानसु । अयं 
 खल्वावरणस॒ अनुपलभमानः प्रत्यात्ममेव संवेदयते नावरणमुपलभईइति 
यथा कुद्धनावृतस्यावरणम॒पलभमानः प्रत्यात्ममेव संबेदयते सेयमाबस्या- ` 
परलब्धिबदावरणान्‌पलव्थिरपि संवेद्यवेति । एवं च सत्यपहूतविषयसुत्तरवा- 
` क्यमस्तीति अभ्यनुन्नावादेन तच्यते जातिवादिना १ 


अनुपलम्भादप्यनुपलब्विसदावान्नावरणा- 


नुपपत्तिरनुपलम्भात्‌ग ॥ २० ॥ ति 
यथा ऽनपलमभ्यमानाशश^प्यावरणानपलन्धिरस्ति एवमनपलभ्यमान- 


 मप्यावरणमस्तोति यद्यभ्यनुजानाति भवान्‌ नानुपलभ्यमानावरणानुपलन्धि- ` 





` # श्रयमायाश्चाभ्रत्वेति २।४पु. पा. । 1 ऊध्व चोच्चारणाच श्रयतदतिर।४युः-1 ` 


` ऊध्व चोच्चारणाद्िति ९। 
| { तत्त्वे उक्ते जात्या प्रत्यवतिष्टते। साच जातिः । न्या वा.) [र 
 § श्रत्र जात्तिवादिनः भन्ये तदनुप्रलब्धेरित्यनुपलम्भादिति चेति तात्पयंटी का | शाम्‌ । | 
| || छ्ानोते भावादिति | पुस्तक | । य | | ५ 








११० यभाष्ये ` 
र्तोति अभ्यनुन्नाय च बदति नास्त्याबरणमनुपलम्भादित्येतद्‌ रतव्मह 
 प्यभ्यनुन्ञाबादे प्रतिपत्तिनियमे नेप्पद्यतइति । | 


 परनपलम्भात्मकत्वादन पलन्पेरहेतः* ॥ २१ ॥ 


यदुपलभ्यते तदस्ति यन्नाप्रलम्यते तन्नास्ति इति अन॒पलम्भात्मक्घ- 
मखदिति व्यवस्थितम्‌ । उपलब्ध्यभावश्वानुपलन्धिरिति । सेयमभावत्वाररो. 
 पलभ्यते सच्च॒ खल्वावरणं तस्योपलब्ध्या भवितव्यं न चोपलभ्यते तस्माच्रा- 
स्तात । तच्च यटुक्त नावर्णानपपत्तिरनपलम्भादित्ययक्तमिति । अध । 
शब्दस्य नित्यत्वं प्रतिजानानः कस्मादुताः प्रतिजानीते । [ 


अस्य शेत्वात्‌ ॥ रर ॥ 


अस्यशेमाकाशे नित्यं दृघ्रमति तथा च शब्द इति । सायमभमयत- 
सव्यभिचार, स्पशेवाश्वागुनित्यः । अस्यशे च कमेानित्यं दषम । अस्यशेत्वा- 


दित्येतस्य वाध्यसाथम्ययोदाहर्यस्‌ । 


न कमानित्यत्वात्‌; ॥ २३ ॥ 
सखाचव्यव्धनम्ययादाहस्णम । 


नाशनित्यत्वात।] ॥ २४ ॥ 





 _ ^ अतधाजातोवन प्रत्यवस्यानादनुत्तरमिति सूच्ाधैः । यथाजातीयकः 
शब्दो नित्यस्तथाजातीयक कि. चिन्नित्यं न दुष्टमिति । उक्तं चाजोभयान्तापरि. ` 





 च्छिववस्तुसत्तासबन्धो नित्यतेति । तस्मादयया्यप्त्यदस्यानाच प्व चिदेतत्‌ \ 
अनित्यः शब्दा गुणत्वे सत्यस्मदादीन्दरियविषयत्वात । अव्यापकस्य व्याप्रकद्रव्य- 
समवायित्वे सति प्रत्यत्तत्वात्‌ सुखवत्‌ । आकाशनिष्प्रदेशत्वे हेतः निष््रदेशमा- ` 


काश व्यापरकत्वाट्‌ द्रव्यस्य सतः सवेदा ऽमर्तैत्वादयत्मवत । व्यापरकत्वादेवाक्षत- _ 
` अत्वम्‌ । व्यापकत्वं च द्रव्यस्य सतः स्वेदा ऽम्रतत्वात्‌ । एतेन दिङ्काले व्याख्याता ` 
रताबत्स्वसाधनमनित्यः शब्द इति । न्या वा.। + तत्रेति २1 ४। १ ८. 
 { विप्रतिपत्तेः प्रमाणम्रलत्वद्वितोाः परिप्रश्नः । न्या. का. ! 

§ तस्या व्यभिचारप्रदशेनाथे सन्रम । न्या. वा. । - 


| अस्येनं कमेशोवोभयता व्यभिचारे लब्धे नित्येनाणनां व्यभिचौयोद्वानं ४ 


क्ृतकत्वानित्यत्यवत्समव्यापरिकत्वनिराकरणाये द्रष्टव्यस्‌ । `का, टो. । 


अ. २ आ. रसू. २१- रट शब्दानित्यत्वे हेत्वन्तरम्‌ ९९१ 
। उभयस्मिन्ुदाहरये व्यभिचारान्न हेतुः । अयं तहिं हेतुः । 
संप्रदानार्त्‌* ॥२५॥. 
संप्रदोयमानमवास्यतं दुष संप्रदोयते च शब्द आचायेणान्तेवासिने 
 तस्मादबस्थयित इति ¦ । 
¡तद्‌न्तरालानपलब्धेरहेत्‌ः ॥ २६ ॥ 

येन संप्रदीयते यस्मे च तयेोरन्तराले ऽवस्थानमस्य केन लिङ्खना- 
 परलभ्यते । संप्रदीधमाने दवस्थितः संप्रदातरपेति संप्रदानं च प्राप्रोति इत्य- 
 वजैनीयमेतत्‌ । 
प््यापनाद्‌ प्रतिषेधः ॥ २७ ॥ 

अध्यापनं लिङ्गमखति संप्रदाने ऽध्यापनं न स्यादिति । उभयोः 
प्चयेारन्यतरस्याध्यापनादप्रतिषेध 





% समानमघ्यापनम॒भयेाः पत्तयः संश- 
` यानतिवृकतेः6 किमाचायेस्यः शब्दा ऽन्तेवासिनमापव्यते तंदघ्यापनमु आहा 
|स्विननत्योपर शवद्वहीतस्यानुकरणमध्यापनमिति ! एवमच्यापनमलि्गं ¶ सप =` 
दानस्येति । अयं तंहि हेतः । हि 


्रभ्यासात्‌ ॥ २८ ॥ 

अभ्यस्यमानमवस्यितं दुष्‌ । पञ्चकृत्वः पश्यतति षूपमवस्थितं 

पनः पनदुंश्यते ! भवति च शब्दे ऽभ्याषः दशकृत्वे। ऽति ऽनुवाका विंश. 
= तिकृत्वा ऽघीत इति तस्मादवस्थितस्य पुनः पनरुचचारपमभ्याख इति । 


मेजर कितने कति तप्त तिकि सिकभेरतेकितित १५४) 


| # नदि करि चिचित्यं संप्रदौयमानं दृष्टमित्यन्वयिना दुष्टान्तस्याभादा- 
4 |, न्या" वा. 1 


{ अयाय प्रतिन्नाया ऽवतिष्ठते शब्दः सप्रदानाद्‌ घटवदिति एवमपि 





नित्यत्वं न सिध्यति 1 किराधः सूजाः । न्या" वा. । 


ध { न व्सिधो ऽनमानाद्‌ पलन्धेः न हि प्रत्यत्तता ऽनुपरलन्धस्यानुमानेनेप- ष 0. 
लब्धिः सत्तां बाधते । किमनुमानम । अध्यापनम । किमिदमध्यापनं नाम दौय- 
मानस्य संप्रदानप्राप्तिः दातुप्रति्दोन्रारन्तपलें शब्दोस्ति अध्यापनादू गवा ५ 9 





करदिति । न्ाःवा-! श 

§ संश्यानिङत्तारति २१५पु. पा. || उत स्विदिति २।५ पु. । ४ 
¶ सिद्भुसाधनमेतत्‌ । वयमपि व्रमः दानीच्वारितः शब्वः सतानदत्या 
 संप्रदानमेतीत्यवस्याने नदेतुः.। व्याघ्राः + = 





१९२ ज्यायभाष्ये 
नान्यत्वे ऽप्यभ्यासस्योपचायत्‌ ॥२९॥ 
अनवस्थाने ऽप्यभ्यासस्याभिघानं* भवति द्विनत्यत॒ भवान्‌ विनत्यत्‌ 


भवानिति द्विरन॒त्यत्‌ चिरनृत्यद्‌ द्िरग्निहेचं जहति द्वभुङ्गे एवं व्यमि 
चारात्‌ प्रतिषिद्हेताबन्यशब्दस्य प्रयोग; प्रतिपिध्यते । = 


अन्यदन्यस्मादनन्यत्वादनन्यदित्यन्यताभावः ॥ ३ ॥ ` 
 यददमन्यदिति मन्यसे तत॒ स्वाथनानन्यत्वा{दन्यन्न भवति खः 


 मन्यताया अभवः तच यटुक्तमन्यत्व ऽप्यभ्यासापचारादित्येतदयक्तनिति । 
 शब्दय्रयोगं प्रतषेयतः शब्दान्तयप्रयोगः प्रतिषिच्यते। 


तदभावे नस्त्यनन्यता तयो रितरेतरापेत्तसिद्धेः| ॥ ३९ ॥ ` 


गअन्यस्मादन्यतामुपपादयति वात्‌ उपपाद्य चान्यत प्रत्याचे ` 
 अनन्यदिति च शब्दमनुजानाति प्रयुद्धे चानन्यदिति । रतत समासपदम- ` 
 न्यशब्देा ऽयं प्रतिषेधेन सह समस्यते यदि चातोत्तरं पदं नास्ति कस्यायं 

प्रतिषेधेन सद समासः । तस्मात्तये**+रनन्यान्यशन्दयेरितसे † †ऽनन्यशब्द्‌ 


2 क 


इतरमन्यशब्दमपे्तमाणः सिद्तीति तच यदुक्तमन्यताया अभाव इत्ये. ` 


 तदयक्तमिति{ । स्त॒ तहींदानां शब्दस्य नित्यत्वम्‌ । 


विनाशकोरणानपलव्धेः ॥ ३२ ॥ 





` . * अन्यस्य चाप्यभ्यासाभिधानमिति २।५। । ११ 
† अनित्येष्वेवाभ्यास इत्यनेक्षान्तः अभ्यासस्वरूप्रानवधारणादसिहश्च 


अभ्यासो देकविषये ऽनेकन्नानेोत्पाद एकाकारविषये वा । तजायमभ्य्छ रकवि- र 


पय एकाकारविष्ये वेति घदिग्धासिद्ुावभ्यासेाप्चारतचिषयत्वेन साधनं तस्या- १ 


` नैकान्तिकत्वन्नापना्धेम । न्या. वा, , 


‡ स्तत्सचमन्यत्वप्रत्तिषेधाथेप्न । न्या. वा. । § स्वात्मने ऽनन्यत्वादिति २।५। ५ ध ` 
|| तस्य परिहा रसनम । तायो. | ¶ श्रन्यस्यति २1 ५। 
** न्यानन्यशब्दयेो्रिति २।५! + नान्यश्ब्दमपेचमाणं दति 1 श्यु-। 
म ननु सर्वादे गोश्चब्द इति प्रत्यभिन्नानाच्छब्दे ऽनन्यत्वसिद्धि्सिति चेन्वम । तदश्च 1 





षधमित्यादातन्यत्वे ऽपि तत्पत्ययविषय्त्वदश्ैनेन तस्यानन्यत्वव्यमिचारात्‌ । अ्रधाव्यभिच्रितत- ` 


कप्त्ययविषयत्वं प्रत्यभिज्ञानं तदेकेदभमैषधमित्यद्ध ‡ विक्त 






दिति तच । नैयायिकं प्रत्यसिद्धेः। शब्द किं लिणेषादर्भं 


` सदेहाच्च। ` "१ 





अ. २ श्रा. २ स॒. २६-३४ शब्दनित्यत्वातेष १९३ 
यदनित्यं तस्य बिनाशः कारणादुबति यथा लेष्स्य कारणदरव्य. 
` बिभागाच्च शब्दश्वेदनित्यस्तस्य बिना यस्मात्कारणादुबति तदुपलभ्येत 
न चोपलभ्यते तस्मा्नित्य इति । 
 ्रश्रवणकारणानुपलब्धेः सततश्रवशप्रसङ्धः ॥ ३३ ॥ 

` यथा विनाशकार्णानुपलन्धेरबिनाशप्रसद्घः रएवमग्वयाकारणान्‌प- 
 लब्येः सतते श्रवयप्रसङ्गः व्य्जकाभावादश्रवणमिति चेत्‌ प्रतिषिद्धं व्यक्न- 
कमु । अथाविद्यमानस्य* निनिमित्तं श्रवणमिति विद्यमानस्य निनिमित्तो 
विनाशं इति षमानस्व दुष्विरोचे निमित्तमन्तरेण विनाशे चाश्रवये चेति । ` 
उपलभ्यमाने चानुपलब्धेरसत्तवादनपदेशः ॥ ३४ ॥ 
। अनमानाच्चापलभ्यमाने शब्दस्य विनाश्कारये बिनाशकारणानपल- ` 
श्यरसत्त्वादित्यनपदेशः । यस्मा द्षाणो तस्मादश्व इतिं । किमन्‌- ` 
मानमिति चेत सन्तानेापपत्तिः । उपपादितः श्दसन्तानः संयोगविभाग- 
 लाच्छब्दाच्छब्दान्तरं ततेाऽप्यन्यत्तता ऽप्यन्यदिति । तच कायैः शंब्दः हि 
 क्ारणशन्दमभिसणदि| प्रतिघातिद्रव्यसयेगस्त्वन्त्यस्य शब्दस्य निरो- 
धकः । दुष हि तिरःप्रतिकुद्मन्तिकस्थेनाप्यश्रवं शब्दस्य श्रषयं दूर- ` 
` स्थेनाप्यषति व्यवघाने इति । चघश्टायामभिहन्यमानायां तारस्तारतरे 
मन्दा मन्दतर इति श्रतिभेदान्नाना¶ृशेब्दसन्ताने ऽ विच्छेदेन श्रयते+** 


सनोति ममननम भोगभन 





 * श्रय विदमानस्येति २1 ५॥ 
{ कमेत्ववदिति चेच । आश्रयानित्यत्वात्‌ । अथ मनुषे नित्यस्या्यपल- 

 भ्यमानस्यात्यन्तम्रदणं दुष्टं यथा करमेत्वस्येत्ति तच्च न शआअश्रयानित्यत्वात्‌ । 

आश्रयस्य नित्यत्वादश्रघ्णानपरपत्तिरिति ब्रमः । कमेत्वस्य पुनरयदणकास्णमाग्र- 


 यानित्यत्वमस्ति तस्मादप्रसङ्क इति । न्याः वाः 
 ¶‡ य्ेत्याचिक्रम्‌ । २।५. ५ 
§ ५ पुस्त के ऽप्नास्ति। ततेान्यत्र तता शप्यन्यविति र्पु*पा.। 
| चिरुयद्धीति ९पु.। व नानेति ९ । नास्ति ४३. 2 
** तत्रेदं चिन्त्यते । शब्यभ्य व्यल्यमानस्य यत्तद्‌ ष्यक्तिकारणो तत्किं घण्टास्यमष्ो ` 
 स्विदन्यद्त्तीति । पक्तये ऽपि क्िम॑वस्थितसत घं तानवृत्तीति विकल्पः । यदि चगटास्यमवस्थितं 
च तहिं श्रतिभेदेा न प्राप्नोति। कारणस्येकत्वात्‌ । चण्टास्यं सन्तानदेत्ति चेति चेद्युगपठनेकणब्देा- 
 पलब्धिप्रसङ्गः । घग्टास्थस्य कारणस्यान्यन्न वतेमानशब्दध्यञ्जकत्वानुप पत्तिश्च । श्रन्यगतस्याच्नः 
` स्थितस्य खम्तानवृतेवा कारणस्य श्रव्याभिव्यक्तितुत्वे ऽभिहतघणटायामेव तद्भिव्यक्तिन चण्टा- = 
| म नियमानुप्रप्सिः। भ्ाष्याभेदाच्ुतिमेदानुपपत्तिश्च तारत्वादेनदधरमत्वमे न भ 7्द- 
मिति ४ तुन) तारः ग्रन्ट इति प्रतीतेः । चान्तत्वं त॒ नास्या श्राधित बरा धत त्व त्वात्‌ 1 श्रा नल 















चम॑ 


११४  न्यायमष्ये अ 
तन्न+ नित्ये शब्दे घरटास्यमन्यगतं वा ऽवस्थितं सन्ताननिषृत्तिरमिव्यति ४ 
कारं वाच्यं येन श्तिखन्ताना भवतोति शब्दभेद † ( श्वाखति गरतिभेद ) ` 
डपपादयितव्य इति । अनित्ये त॒ शब्दे घष्टास्यं सन्तानवृत्ति खंयागवहः 
कारि निमित्तान्तरं संस्कारभ्रतं पटुमन्दमिति बतेते सस्यान॒वृत्या शब्दपु. 
 न्तानानढृत्तिः प्टुमन्दभावाच्च तोत्रमन्दता शब्दस्य तत्कृतश्च श्रतिमेद ` 
इति । न वे निनिमित्तान्तरं संस्कार उपलभ्यते ्रनपलबन्येनैस्तीति | 


पाणिनिमिन्तप्र्लेषाच्छन्दाभावे नानुपलब्थिः ॥ ३५ ॥ 

 पाणिकमेणा पाणिघगटाप्रशलेबो भवति तस्मिंस्व खलति शब्द. 
सन्ताना नोपलभ्यते श्रतः श्रवयानुपपत्तिः । सच प्रतिघातिद्रव्यस्‌. 
यगः शब्दस्य निमित्तान्तर§ संस्कारभ्रतं निरुणद्धीत्यनमीयते तस्य ` 
च निरोधाच्छन्दसन्ताना नेोत्यद्यते । श्ननत्यते|| श्रतिविच्छेदःव्‌ यथा 
 प्रतिचातिद्रव्यसंयोगादिषोः क्रियाहेता संस्कारे निरुद्धे गमनाभाव इति 
कम्यसन्तानस्य स्पशनेन्द्रियग्राद्यस्य+** चापरमः कस्यपाषादिष पाणिषं. 


श्लेषा लिङ्क सेस्कारसन्तानस्येति । तस्मात्निमित्तान्तरस्य संस्कारभतष्य ` 





 नानुपलन्धिरिति । 4 
 ††विनाशकारणानुपलब्धेश्चावस्याने तच्नित्यत्वप्रसङ्कः ॥३५॥ 
१ याद्‌ यस्य विनाशकारणं नापरलम्यते तंदवतिप्रते श्रवत्यानाच्चु तस्य ` 
नित्यत्व प्रसज्यते एवं यानि खल्विमानि शब्द प्रवयानि शब्दामिव्यक्तय इति ` 


मामन ा 





छादिनस्त्वनयवेपचपे दोघोदिप्रतीत्या श्ब्दपंतानयहणे तत्सामान्यादी्ादिप्रत्ययापपरतिः। ` 


` ऋन्तानगतसंस्कारभेदाच्व मन्दमन्दतरमन्दतमादिश्चब्द श्रवणो पपत्तिश्च । 


तत्रेति २।५ यु. । 1 शब्दभेदे चाखतीतति । २।१५ पुस्तके ( )९पु. नाल्लि। 


मन्दमनुषततदति २।५ पु. १ $ निनिमित्तान्तर्ममिति ९पु-+ ` 
॥ -अनुत्यन्ने चेति २।५ पु. । 


¶. यदि संस्कारं शब्दोत्पत्तिनिमित्तं न प्रतिपद्यते पायिघण्टासश्लेषाच्छ. ` 


ब्दसन्तानेच्छदो न प्राप्नेति । अथ घण्टास्यः संस्कारः पाणिषंश्लषाचिढतेते 
तथापि कथं शब्दसन्तानेच्छेदः । न चरमो चघण्टासंश्लेषः शब्टानच्छिनत्तोति । ` 


` श्राप तु पाणिघण्टासंश्तेषातदूत्तिसस्कयरः स्यशेवदरदरव्यसंयागवितोधित्वाननिवतेते। 


निदत्त च कारणाभावात्कायाभाव इति सन्तानेच्छेदः । न्या. वा- 


“* चेति ९। नास्ति । `†} बिदाबलाकिततन्यायेन पद क्त दतं दूषयति । ता" टीः । 
चेति ९नास्ति। = । 





 श्र.रश्. २ स॒. १५-३० शब्दस्याक्ाशगुणत्वम \ ९९४ 


= प्तं न तेषां विनाशकारणं भक्तापपाद्यते, अनुपपादनादनवस्यान*^मनवस्था- 
नात तेषां नित्यत्वं प्रसज्यतडति । श्रय नेवं { तदहि विनाशे कारणान पलब्धेः 
 श्ष्टस्यावस्थानान्नित्यत्वमिति । कम्पसमानाश्रयस्य च नादस्य पाचिप्रश्लेषात्‌ 
` कम्पघत्‌ कयरयेापरमादभावः । वेययिकरय्ये हि प्रतिघातिद्रव्यप्रशलेषात्‌ 
 कमानायिक्ररणस्येवापरमः स्यादिति । ५ 
्रस्पशेत्वाद प्रतिषेधः ॥ ३६ ॥ 
यदिद || माकाशगणः शब्टः इति प्रतिषिद्यते ज्रयमनुपपदनः प्रतिषेधः । 
अस्यत्वाच्छब्द।रयस्य. ख पादिसमानदेशस्यागये शब्खन्तानोपपतेरस्यथे* 
` व्यापिद्धव्याश्रयः शब्द्‌ इति न्नायते.न (चोवृकम्पखमानाश्रय^*इति । प्रतिद्व्यं 
हपादिभिः खड सत्निषिष्ः शब्दखमानदेशे ` व्यज्यतङइति. नोपपद्यते कथम्‌ + 
विभक्छन्तरपपत्तेश्च समासे. ॥ ३० ॥ 
 न्तानापपत्तेश्वेति चाधेः । तद्वाष्यातस् । यदि पादयः शब्दाश्व । 
प्रतिद्रव्यं समस्ताः षमुदितास्सस्मिन्समाख्खमुदाये ये यथाजातीयकः षाच्न 
विष्ठस्तस्य तथाजालोयस्येव ग्रहणेन भवितव्य शन्द.{ ्पादिवत्‌ । तच या.ऽयं 





विभाग खकटव्ये नानाद्पा भिच्रग्रतये विधमः शब्दाः शब्दे अमिव्यज्यमा- = 


ना: श्रयन्ते यच्च बिभागानन्तरं { सष्टपाः समानश्रूतयः खधमायः णशब्दास्तीनब्र- ` 
 मन्दधर्मतया मित्राः श्रयन्ते तदुभयं नापद्यते नानाभ्रूतानासुत्यद्यमानानामय 
चा नेकस्य व्यज्यमानस्येति । अस्ति चायं विभागे विभागान्तर च तेन विभा- 
जापपतमेन्यामह न प्रतिद्रव्यं ङ्पादिभिः सह शब्दः सत्निषिष्र व्यज्यतइति। ` 
दविबिघश्त्वायं शब्दे बशोत्मके च्वनिमाचस्व । तथ माश । त्च वयोत्मनि तावत्‌ । _ व्ीत्यनि तावत । 


* श्रसस्यानमवस्या्नादिति २।५१ तर्हिति २।५ पु. । मास्ति। 
‡ श्रनुनादर्स्योति >।४ पु* 1. 

§ अस्य द्रव्याश्रयः शष्ठ इति. सूजाः । न्या" वा" । | 

॥ माकाश्रगुख इति 2 1 ५ पु-। ब ( ) नास्ति २।५ पु. 








भ» श्ब्दक्षारयात्वेनाभिमतः खंस्कास््च कायं अब्टमेदादनेकः । खंष्कारस्येकत्वे वाणपाता- ` 
 भुपपतेः ख्यो घा पाताप्ततं ब्ायामान्रस्येत्तरदेशष्ठयागकारणत्वर कदा चिर्दपि.पति.नस्यात्‌! 









 श्या.ष्ा.+ ` ` व 


१९६  न्यायभष्ये  . 
कारादे शापदेशात्सशयः* ॥ ३८ ॥ 
दध्यति के धिद्‌ इकार हत्वं हित्वा यत्वमापद्यतक्ति षिकारं 
मन्यन्त । के चिदिकारस्य प्रयोगे विषयकृते यदिक्षारः स्थानं जहाति त्र 
यक्तारस्य प्रयोगं छरवते 1 सेहितायां विष्ये इकारो न प्रयज्यते तस्य स्थाने 
` यकारः प्रयुज्यते ख आदेश इति उभयमिदमपदिश्यते । तच नन्नायतेषिं 
तत्वमिति । श्रदेशोपदे शस्त्वस । ध 
विकारो पदेशे हन्वयस्याग्रहणादिकारालमानम्‌। । त्यन्वय 
क्षिं चिच्चिवत्तेते किं चिटुपजायतहति णग्येत विकारे $नुमाहम । नः 
चान्वये गृह्यते । तस्मादिक्षारे नास्तीति । । 
' मक्नकरणयाओ्च वणयोरपयोागे प्रयोगोपपत्तिः । धिषृतकरय 
इकार हेषत्स्षठकरणे यकारः तावि पृथङ्कुरयाख्येन प्रयबरेनाच्चारयोये त्यो. 
 रकस्याप्रयेगे ऽन्यतरस्य प्रयोग उपपन्च इति , 


अविकारे चाविरोषः। यचमाविक्ारयकासे न बिकारभती यत्ते 


` यच्छति परास्त इति इकार इद$मिति च यष च षिकारभ्रते इटं व्याहरति 
 उभयक प्रयोक्तरविरेषो यत्न ्रतुश्च श्रतिरित्यादे सापपत्ति 











 :  . भयुज्यमानाग्रहणात्र । न खल्‌ इकारः प्रयज्यमाने यकारतामा- 
 -पद्यमाने गृह्यते किं तकारस्य प्रयोगे यकारः प्रयज्यने । सस्मादविक्षार ` 
_ अविकारे च न शब्दान्वार्यानलापः । न विक्रियन्ते बयो 

` इति । न चेतस्मिन्यकते शब्दान्वाख्यानस्यासम्भवेो येन वयोषिकारं प्रतिप्दरमही- ` 
 ति। न खल्‌ षयेस्य घयोन्तरं काये न हि इकारादाार खल्यदयते यक्षाराद्रा 
शकारः । प्यक स्यानप्रयन्नात्पादा होमे वयोस्तेषामन्ये ऽन्यस्य स्याने ` 
` प्रयुज्यत इति युक्तम्‌ । .रतावच्ेतत्परिणामे विक्षारः स्यात कायकारणमा- 
धा उभयं च न 0 त्मजं जन ९1 स्मान्न चन्ति बयेधिक्राराः 1. ` ` 











ज्ञापनाय ३ जम । न्य. घा.) ५. 
। विक्राराननुमनमित्ति 2।॥ ५५ { ्न्श्येलि २१.५५ 9 
$ य मास्सि। ॥ इष्वा दध्याहरेति इति ५ इट्खेत २, पु. काठः । 





>** दघ्रणापुचं 


श्र.र शआआ.र सु. र८-४२र घानां बिकारत्वामाबः। ५९९ 
व्ण ससुदायविकारालुपपत्तिवच् वणं विकारालुपपत्तिः। श्र- ` 
स्तैः ब्रव बचिरिति यथा बगेखमुदायस्य धात॒लक्तयस्य क्त चि्ष्ये 
छयोन्तरषमुदायो न परिणामे न काये शब्दान्तरस्य स्थाने शब्दान्तरं प्रयु- 
कयते तथा बयेस्य *वणोन्तरमिति । इत्वं न खन्ति विकाराः । 

| प्रकृतिविवृद्धा विकारवृद्धः ॥ ३९ ॥ ॥ 
प्रकृत्यनुविधानं विकारेषु वृषं यक्षारे हष्वदौघानुविधानं नास्ति 
येन बिक्ारत्वमनुप्रोयतदति । । 

| इन्यनसमाधिक्षापलब्धेविकाराणामहेतः| ॥ 8० ॥ 

[ि दरव्यविक्ारा न्यनाः समाः अयिक्राश्व गृह्यन्ते । तद्रुदयं बिक्रारो 
 न्यनः स्यादिति । द्विविधस्यापि हेतारभावादसाधनं दृष्ान्तः अरव नेदा- 
हरणषाघम्येदुतरस्ति न वेधम्यात्‌ । अनुपसंहूतश्व हेतुना दुष्न्ते न 
सायक इति. । 
 प्रविदृष्टान्ते चा¶ऽनियमः प्रसज्येत । यथा ऽनडहः स्थने 
श्वा वाढं निथक्ता न तद्विकारो भवति एवमिवणेस्य स्थाने यकारः प्रयते ५ 
विकार इति न चाव नियमहेतुरस्ति दुष्ान्तः साधका न प्रतिदृष्टान्त 
. इति । टदरव्यविकारोदाहरणं च । 
 *भनातल्यप्रकृतीनां विकारविकल्पात्‌ ॥ ४९ ॥ 
्रसल्यानां द्रव्याणां प्रकृतिभावे ऽघकल्पते।{ विकारश्च प्रकृतीर- ` 
निधीयते { । न त्विवयेमन्‌विधोयते यक्रारः तस्मादनुदाहरणं द्रव्यवि- ` 





 .. यथा दष्यमावेम तल्यायाः प्रकृतेविक्षारवेषम्यस॒ णवं बयेभवेन 
 त॒ल्यायाः प्रकृतेविकारधिकल्य इति । | 
` > वरयीन्तरसखसदायेा न परिणामे न कायं शरब्दान्सरष्य स्थाने शब्दान्तरं प्रयुल्यते तथव 
 व्योस्येति २। ५ पुस्तकयोरधिकम्‌ र म्‌ । + श्रसश्चेति २।५ यु. 1 
{ प्रहत्यनदिधानादित सज्राध्ः। = क्राः 6 अस्यात्तपसन्ञम्‌ । त ही 
| साधनपक् दुष्टान्तबाज्रादहतुः } च" ता. । ब प्रेति ९ परु". 
प्रणए्चत्‌ ।9न्याः त्राः । ल तन विकण्यते ९।.४। 




















११८ ` न्यायमाष्ये 

+न विकारधमोनुपपत्तैः ॥ ४३ ॥ | 
श्रयं विकारघमे द्रव्यसामान्ये पदात्मकं द्रव्यं मृद्वा सुवे षा 
लस्यात्मने ऽन्वये पर्वे व्य निवत्ते व्यन्तरं चापलायते तं विकार. ` 
 माचक्तते† न वयोषामान्ये कश्विच्छब्दात्मा ऽन्वयौ य इत्वं जहाति यत्वं 
चापद्यते । तद यथा सति द्रव्यभावे विकारवेषम्ये नाऽनङदय ऽ बिक्षतते' 
विक्रारधमानुपपततेः एबमिवणेत्य न यक्तारे विकारो विकारघमीनुपप्तेरिति। 
इतश्च न सन्ति वगोचिकाराः । 0 


†बिकारप्राप्नानामपुनरापक्तैः ॥ ४४ ॥ 


श्रनुपपन्ना पनरापत्तिः । कथं पनरापत्तरननमानादिति । श्कासे 
 यक्षारत्वमापन्नः पृनरिकारो भवति न पुनरिकारस्य स्थाने यकारस्य प्रयेमे 
$प्रयोगश्चत्यवानमानं नास्ति । 


९सुवणादीनां पुनरापत्तेरहेतः| ५ ४५ ॥ 
अ्रननुमानादिति न। इदं यन्‌मानं सवां कण्डलत्वं हित्वा सुचकत्व. 
 मापद्यते रुचकत्वं हित्वा पुनः कुणडलत्वमापद्यते रएवमिकारो, ययि यकार. ` 
त्वमापन्नः पुनरिकारो भवतोति व्यभिचारादननुमानमु ! यथा पयो दधिमा. 
 -बमापन्नं पुनः प्या भवति किमेवं वयोनां पुनरापत्तिः अय सवयेबत्‌ पनरा. ` 
पर्तिरिति सुबणादाहरणेापपत्तिस्व न । ` 
वि तदिकाराणां तिरेकात्‌ । श्रवस्यितं सुव हीय 
मानेन धमनु धमि भवति नेवं करश्चिच्छब्दात्मा होयमानेन इत्वेनोापलाय- ` 





मानेन यत्वेन चमौ गृह्यते तस्मात्सबगादाहरणं नापपदयते इति ! ` 





छ वणत्वाव्यतिरेकाद्रणं विकाराणामपतिषेधः। वरषिकारा अपि 
 षणेत्वं न व्यभिचरन्ति यथा स॒वयोविकारः सवयैत्वमितिं । 
> ततर परत्याख्यानस्चस्‌ । ल. ऊ. ` ्रत्याख्यानसचम् । ता" टी- , ` 
~ ` .¶ श्राचच्मदे१)।२ भट ४।५पु*॥ | 

 { इतश्च न सन्ति वोविकषार इत्याह । सा. टो. । 
$ अस्याततेपः सुवणादीनामिति सूरश्च । ता" ट. । ४ 
| छिकारप्राप्तानां पुनयपत्तिदशेनावनेकान्त इति सूजायैः ॥ न्वा-वाः, 
01 4 ¶ उपज्ञायमानेन चेति २1 ५. अधिकम्‌ । ५: ४.९1 

















श्र, २ श्रा. २ स॒. ४३-४८ षयोनां चिक्षारत्वाभावे यक्तिः ११६ 
 सामान्यवतेा घर्मयोागोा न सामान्यस्थ+ । कुण्डलसचकषा सव. 
` बस्य नरी न सुवयत्वस्य रएवमिकारयकारो कस्य बयोत्मना घम बयेत्वं† ` 
 धयीधमेयेगा न खामान्यस्येन धनौ भवितमहेतः । न च निवतमानेा चम॑ 
उपजायमानस्य प्रकृतिस्तच निबतेमान इकारो न यक्रारस्योपलायमानस्य 
प्रकृतिरिति । इतश्व वबणोाविकारानपरपत्तिः । 
नित्यत्वे ऽविकारादनित्यत्वे चानवस्थानात्‌ ॥ ४६ ॥ 
नित्या वयो इत्येतस्मिन्पे इकारयकारो बयो इत्युभये्नित्यत्वा- 
द्विकारनुपपत्िः । नित्यत्वे ऽविनाशित्वात्‌ कः कस्य विकार इति ! अधा- 
नित्या वयौ इति पत्तः एवमप्यनवस्थानं वानां किमिदमनवस्यानं वा- 
नापर । उत्यद्य निरोधः उत्यद्य निसृद्धु इकारे यकार उत्यद्यते यकारे चेत्पद्य ` 
निर्वे इकार उत्पद्यते कः कस्य विकारः । त्देतदवगृह्य संधाने धाय ` 
` श्चावग्रहे वेदितव्यमिति । नित्यपत्ते तु ताबत्समाधिः । 
नित्यानामतीन्ियत्वात्तद्भमेविकल्पाच्च 
वणेविकाराणामग्रतिषेधः| ॥ ४७ ॥ ॥ 
नित्या वणा न विक्रियन्तइति विप्रतिषेधः । यथा नित्यत्वे सति ` व 
क्षिं चिदतीगुन्द्रियमिन्द्रिययाद्याश्व वणा एवं नित्यत्वे सति किं चिन्न विक्रि- 
यते बयोस्त्‌ विक्रियन्तइति विरोधादहेतुस्तदुमेविकल्पः नित्यं नोपजायते ` 
 नापेति अनन॒पजनापायघमेकं नित्यमनित्यं पनरूपजनापाययाक्तं न चान्तरे _ 
ओोपजनापायो विकारः सम्भवति । तद्यदि वो विक्रियन्ते नित्यत्वमेषां ` 
` निवत्ते अथ नित्या विक्ारघमेत्वमेषां निवत्तेते । सायं विरुद हेत्वाभाचे  # 
 धमेबिकल्प इति । अनित्यपत्ते षमराधिः । 
 अनवस्यायित्वे च वशापलब्धिवत्तद्विक्ारोपपत्तिः+** ॥ ४८ ॥ 





. , #* वद्धिकारायाभिति वर्थत्वाव्यतिरेकाटिति सामान्यवत इति च वाक्यानां शद्ितपुस्त- 
 क्रावगते सूजत्वे प्रमाणं चिन्त्यम्‌ । = 1 वत्वं खामान्यं न तस्यमाविति ९।२।४।५॥। 
‡ नित्या वणे इति न युक्ता विक्षारः, व्याघातात्‌ । अनित्या वणा इति ` 
ज यक्ता विक्षारो ऽनघस्थितानां विकाणदशेनादिति । न्ण- चाः । ५ 
§ श्रनित्यत्वे विनाश्ित्वादिति९।२। ४।५पघु-।\ । 
| .त्रिकल्पसमा . लाति; । ज्याःवा.। ¶ इन्द्रियपरादह्यभिति २।५। 
** साधम्येघमा जाति; । भ्या वा । 


१२० [र न्यायभाष्य भ 
यथा ऽनवस्थायिनां षणोनां श्रवयं भवत्येवमेषां विकासे भवतोति 
्रखम्बन्धादखमथा अ्रथप्रतिपाविका बयोपलन्धिन विकारेण खम्बन्धाट्ष. 
मधो या+ गृह्यमाणा वगोविक्रार!मनत्यादयेदिति । तष यादूगिदं यथा 
गन्धगुणा प्रथिव्येवं शब्दसुखादिगुयापौति तादृगेतदुबतोति । न च व्योष. 
लन्धिवेयोनिवृत्तो बयोन्तर‡ प्रयोगस्य नि््सिका यायमिवयेनिषृतते यका- 
रस्य प्रयेगेा यद्ययं बणापलन्ध्या निवत्तते तदा तचापलभ्यमान इघयो। 
 यत्वमापद्यते इति गद्यते तस्माद्णाप्रलन्धिरहेतवैयेविकारस्येति । 


|विकारधमित्वे नित्यत्वाभावात्‌ कालान्तरे 
विकारापपत्तेश्चाप्रतिषेधःष ॥४९॥ ` 
सदुमेविकल्पादिति न युक्तः प्रतिषेधः । न खल विद्कार घर्मं किचिचि- 
`" स्यसुपलभ्यतदइति बापलन्धिबदिति न युक्तः प्रतिषेधः ** । अवग्रहे हि दधि 
 श्रदेति प्रय॒ज्य चिरं स्थित्वा ततः संहितायां प्रय॒ङ्क्त दथ्यकेति चिरनिषृत्ते 
'चायमिवं यकारः प्रयुज्यमानः कस्य चिकार इति प्रतीयते कारणाभावात्‌ 


कायोभाव इति भनुयागः प्रसव्य |† इति । इतश्च वरोचिकारानपयतिः, 


 ्रकृत्यनियमादशेविकाराणाम्‌ ॥ ५० ॥ # 
५ इकारस्थाने यकारः श्यते यकारस्थाने खल्विकारो विधीयते षि 
 च्यति तद्यदि स्यात प्रकृतिविकारभावो बयानां तस्य प्रकृतिनियमः स्यात । 


५ दृष्ठ विकारधमित्वे प्रकतिनियम इति । 


अनियमे नियमान्नानियमः{ ॥ ५९ ॥ ६ 
| येयं प्रकुतेरनियम उक्तः स॒ नियता यथादिषयं व्यस्यिता निय- 
` तत्वाद्नियम इति भवत्येवं सत्यनियसा नास्ति तच यदुक्तं प्रकृत्यनियमा- 


ित्येलदयुक्तमिति । 





* वेतिर्पुः1 1 श्रथेमनुमाप्येदिति २।१५। प्रनुपप्रादयेदिति ९। ४ पु. पा.|. ४ 
‡ वशान्तरप्रयागस्येति २।४।१५। पु $ ष्यत इति >।५।पु.। ६ 
| तदेष जाद्यत्तरमुत्यितमारितं इत्वा भाष्यकासे 5 श्वासं सच पठति । ताः टी"! 

¶ उभयेर्यत्तरम्‌ । ९ 


 ## नित्या विक्रियन्तदति व्याघाता दाषः । उपलभ्यमानस्य चेकार्स्य ` 





५ यत्वानुपयत्तवणापलन्धिवदित्यसबद्धुम 1 न्या" वा" ॥ ++ षियुल्येतेति २.।.५ पु. 1. 


सजाथा नियमो नास्तीति । न्धा. बा. । 


श्र, २ श्र. २ उ. ५०-५४ परदलक्चण॑म्‌ | | द्द 


 नियंमानियमविराघादनियमे नियमाच्चाप्रतिचेधः* ॥ ५३१ 
नियम इत्यचाधेभ्यनन्नञा अनियम इति तस्य प्रतिषेधः । अनृन्ञात- ` 
 निषिद्धयोष्व व्याघातादनधेन्तरत्वं न भवतति अनियम्श्व नियतत्वा- 
त्रिप न भवतौति नाताथेस्य तथामावः प्रतिषिध्यते किं तहिं तघाभ्‌- 
 तस्याधैस्य नियमशब्दं नाभिघोयमानस्य नियतत्वाद्नियमशेब्द एवोपपद्यते । 
सायं नियमादनियमे प्रतिषेधो न भवतौति ।† न चेयं वयेविक्षारोपप्रतिः 
र्णामातत कायकारणभावाद्वा किं तहि । 
गुणान्तरापन्तयुपमदंदह्वासवृद्धिलेश श्लेषेभ्यस्तु 
चिकारपपत्तवेशेविकारः§ ॥ ४४ ॥ 
ध स्यान्यादेशभावादप्रयेगे प्रयेमे विक्रारशब्दाथेः। स भिद्यते गृणा- ` 
 न्तरापत्तिः उदात्तस्यानुदात् इत्येवमादिः । उपमद नाम रुकद्पनिकृतती द पान्त- ध 
सपन; । हासे दोधैस्य हस्वः । वृद्धुहेस्वस्य दोघे: त्येबे प्रतः । लेथ लाघवं 
` स्त इत्यस्तेविकारः । श्लेष आगमः प्रकृतेः प्रत्ययस्य वा । एतएव विशेषा 
विकारा इति णतरबदेशाः एते चेद्विकारा उपपद्यन्ते तहि वफेविकारा इति 1 
५: ते विभक्यन्ताः पदम्‌ ॥ ५५ ॥ , 
यथादशैनं विकृता बया विभत्यन्ताः परदत्ता मबन्ति| । विभक्ति- 





देसी नासिक्याख्यातिको च ब्राह्मणः प्चतत्युदाहस्णम्‌ । उपसगर्निपा- । 
 तास्तहि न पदंन्नाः ल्तणान्तरं बाच्यमु इति । शिष्यते च खल्‌ नाम्न्या = 
। विभक्तेरव्ययाल्चापः तये: पदसंन्नायेमिति । पदेनाथेपंप्रत्यय इति प्रयोजनम । = 


नामपदं चाधिकृत्यमु परोचा गेरिति पदं खल्विदमुदाहरणमु । 








 . * िसधः सनाप; | न्या वा. 1 ११४ पष्ठ ३५ सरचराङ्कः प्रमादाद्‌ द्िसद््ितेताऽज् 


` ध श्रारभ्य स्यापतः। 


+ तदेवं म्रछतिविकास्भावं निशक्ृत्य विकारवचनव्यक्तिं शब्दानामादेश = 


4 पतं समर्यति । तारो. ।. तरीविकाापपत्तेर्सिति २1३ पु" पा । 


§ वर्यीलिकार इति ४ पु" । सन्तत स॒त्रा; । चवा" वाः । (1 
॥ अथेप्रत्ययस्तदहिंन प्रप्नाति।नन प्राप्नाति । अन्त्यवणेप्रत्ययात्यनवशेप्र- 
 तिक्षधानप्रत्ययापेच्ादेप्रत्यय दति । न्या" वा" । ५ 


4 का नाग्रभ्चाधिकासि व्याप्रकत्यात्‌ 1 न चः प्दोच्चारणमाच्रेण. विंेषायेप्रतीतेः पदम ` भ 
 चाचक्र्मिति वाचम्‌ । पद्धेन खामान्याभिधानात्‌ । न च सामान्यस्य व्यवहासाव्षयत्वात्त्पत्या- = 


 यनघषरथ्यम्‌ । विश्चेषोघना्ेत्वात्‌ । सामान्यत पदेमापस्याप्िते घाष्छेन ति्ेषञ्नाधो पप्तः, 
 श्रषाचक्स्वे तु सामान्यस्यापि तनानरप्यिति शिप्रेषप्रत्यायनादभतः । व 
। १६ र 


# ष १ + प्दा्याव्रधारणमिति२!४।५। 





 ‹ ¶९२ 


तदथं व्यक्छाकृतिजाति संनिधावुपचारात्संशयः ॥ ५६ ॥ 
अविनभावश्निः सत्निधिः । अविनाभावेन वत्तेमानास व्यत्याकरू- 
तिजातिषरु गोरिति प्रय॒ज्यते त्र न न्नायते करिमन्यतम; पदाथे उत्‌ सवै 
इत शब्दस्य प्रयोगसामथ्यात्‌ पदावधघार णं* तस्मात । ध 
याशब्दसमरहत्यागपरिग्रहसंख्यावृद्धापचयवशंसमा- ` 
सानुबन्धानां व्यक्तावुपचाराद्रक्तिः ॥ ५० ॥ ` 
व्यप्तीः पदाथः । कस्माद्‌ याशब्दप्रभृतोनां व्यक्तातुपचारात्‌ । उपचार; 
प्रयोगः या गोस्ति्ठुति या गोनिषग्येति नेदं षा्ये जातिरमिधायकममेदात। 
` भेदात्त द्रव्याभिधायकमु .1 चेद्याय$ गां ददातीति द्रव्यस्य त्यागा न 
 जातिरम्तत्वात्‌ प्रतिक्रमानुक्रमानपपततेश्व । परिग्रहः स्वत्वेनामिसंबन्धः ` 
कोणिडन्यस्य गोत्रोद्यणस्य ओरिति द्रव्याभिधान | द्रव्यभेदात संबन्धमेद ` 
इति उपपन्नम । अभिन्ना तु जातिरिति। संख्या दश गावो विंशतिमाव इति 
भिन्नं दरव्यं संख्यायते न जातिरमेदादिति । बृद्धि: कारणवतेा दव्यस्याब- 
यवोपचयः अवदत गोरिति निरवयवा त॒ जातिरिति । रएतेनाप्चया 
व्याख्यातः । बयोः शुका गः कपिला गोरिति । द्रव्यस्य गुणयेनेा न सामा 
न्यस्य । समासः गेहितं गोसुखमिति द्रव्यस्य स॒खादियेागे न जातेसिति। अन. | 
बन्धः सदुपप्रजननसन्ताने गगौ जनयतीति तदुत्त्तिधमेत्वाद्‌ द्रव्ये यक्तंन ` 
लाते विपयेयादित्तिग्‌ । द्रव्यं व्यक्तिरिति हि नाधान्तरम | अस्य प्रतिषेधः । 
| ग तद्नवस्यानात# ॥ ५८ ॥ 


न व्यक्तिः प्रदाधः कस्मादनवस्थानात्‌ । याशब्दप्रमृतिभियौ बिच 


य १ ४ ॥ 
१ भम 
7 ५ न ष) ए 
, ४ 





† प्रयागप्रदशनाधं याशब्दादिस्ैम । न्या.वा-) ` ` 7 
गतर सश्दइति भेदाद्‌ द्रव्याभिधानं न चपरतेरभेदादति २।३। ५ पुस्तके्वरिकं ४ न्त 
$ वेद्यार्योति२।४।५। _ | द्रव्याभिधाने इति २. नास्ति) । 
¶, आतिरप्यभिधायकमेतच भवति निष्कियत्वादाष्तिः । न हि निषि | 
था तिष्ठति गच्छति वेति । णवं स्वज ! यस्य चानेन विशेषेण तिष्टत्यादिना ` 
 खागस्त शब्दा ऽभिधातुमहति । कत; विसेषरणे विशेष्यभावस्यैकविधयत्तरात्‌ ।न्या-वा.। | 

~: __ *# नानेन गोशब्देन व्यक्तिमाज शदधमच्यते । यद्य व्यक्तिमाजामिधायक्त 
`  -इभषिष्यत्तेन यस्यां कस्यां चिद्‌ व्यक्तो प्रत्ययो ऽभविष्यदिति सजा्े; 1 न्या. घा. 





ज, रज्रा. २ स्‌. १६-६० शब्दानां जातिमाचवाचकत्वपुवेपत्तः । = शरदे 
छयति ख गोशब्दा या गोस्तिघ्रति या गिषण्येति न दव्यमावमबिशषठ 
` जात्या विना ऽमिघीघते । किं तदहि जातिविशिष्म । तस्मान्न व्यक्तिः पदाधेः ` 
गवं समहादिष द्रष्व्यम्‌ । यदि न व्यक्तिः पदाथः कथं तहिं व्यक्तावुपचार 
दति निमित्तादतदुवेपि तदटुपचारसा दश्यते खल । ४ 1 
 संहचरणस्यानतादय्यवृत्तमानघारणसामीप्ययोगसधिना- 
विपत्येभ्यो ब्ाद्यणमन्चुकटराजसक्त चन्द नगङ्खाखटक्छन- 
 च्नपुरूषेष्वतद्वावे ऽपि तदुपचारः ॥ ५९ ॥ 

| अलावे ऽपि तदुपचार इत्येतच्छब्द स्या तेन शंड नाभिघानइतिप । | 
 सहटचरणाद्यष्िकां मेजयेति यष्टिकाखहचरितेा ब्राह्या ऽभिधोयतडति; । ` 
स्थानाद्‌ मर्चा क्राशन्तोति मच्चुस्याः पर्षा परसिघीयन्तं । ताद्य ॥ 
 बटा्ैष्‌ वौरेष॒ व्यद्यमानेष्‌ कट करोतीति भवति । वृत्ताद्‌ यमा रज्ञा 
 क्बेरो राजेति तद्द्र्तैते इति । मानाद्‌ आढक निमिता; सक्तवः आटठक- धि 
 सक्तव|| इति 1 धारणात्‌ तुलायांश धृतं चन्दनं तुलाचन्दनमत । सामोप्याद्‌ ` 
| गह्या गावशत्वरन्तोति देशा ऽभिघोयते सचनकृष्ः । यागात्‌ कृष्येन रगे. ` 
यत्तः शाटकः कृष्यां इत्यभिधोयते । साघनाद्‌ अत्न प्राणा इतिं । आआधिप- ` | 

` त्याद्‌ अयं पुरुषः कूलम्‌ अयं गेचमिति। तचयं खहचरा्यागाद्वा जाति-- 
शब्दे! व्यक्ते प्रयज्यतदतिं 1 यदि गोरित्यस्य पदस्य न व्यक्तिर्या इस्त तहि. 


कृतिस्तद पे्तत्तवात्‌ स त्वव्यवस्थानसिद्भः; ॥ ६० ॥ 


ह प्रकृति * पदाथः । कस्मात तदपच्तत्वात्‌ सत्वव्यवस्यानंसिदुः ‰# | 
 सत्वाबयवानां तदबयवानां च नियते व्य॒ह च्रकृतः तस्या गृह मायया ` 
 सन्वव्यघस्थानं सिच्यति अयं गेरयमश्च इत नाग्रद्यमाखायास । यस्य यह ४ 





1 क प्रकटेति सद्वितपुस्तकप्राठान्तरम्‌ ।' 1 इत्यतच्छब्दस्येति २।५॥ 
श्रभिधानमिति २।४।५। 


वा व ४ ५ `. , ५ ` । । | | 


६ सारचयात्सयत्तसमवता लाति ब्रादणे ऽध्यारप्य ब्रासरण यष्टिकेव्याद।. 


रवर रोषाण्य॒पचारबीजानि स्वयमुत्मे्ितव्यानि । न्याः चा! = | 


| श्राट्यं सक्तत्र दति २५१ तुल्येति ९। ४। 0 
देवापस्थितं न तदनवस्यानादिति 1 श्वा" वा 








त्वस्य स्वीकारान्‌ मद्रवे तदभावातत 


 स्यकाकारप्रतोतिविपवत्वदर््नाच् तेन गत्वर 


श्र्यानकासु गाघु वतमानं गोत्वं किं परतिव्यत्ति 
` ` विथाम्तत्वेन तस्य सामान्यत्यानपपन्तिः । 


१८४ न्यायभाप्ये [ 
णात्‌ थानं सिध्यति तं शब्दा ऽभिघातमहति सो ऽस्या इति! 
नैतदुपपद्यते यस्य जात्या योगस्तद च जालि वाश्रमभिधोयते नेरिति। न 
चा्यचव्यहस्य जात्या यगः कस्य तहिं नियतावयवव्यहस्य द्रव्यस्य | 
तस्मान्नाकृतिः पदाथः रस्त तहि जातिः पदाथ | 
द्रवके जातिः ॥ ६९ ॥ न 

लाति: पदाथेः कम्माद्भाल्याक्रलियक्ते $पि म्र वके प्रेत्तणादौना- ` 
मप्रलन्ञाद्दात्‌ । गा प्राच्चय गामानय गां देहौति नेलानि मूषक प्रयज्यन 


कस्माज्जातेरभावात्‌* । श्रस्ति हि तच व्यक्त अस्त्याक्रृतिः यदभाषा- ` 
तचाखं्रत्ययः स पदाथ] इति । 


नाकृतिव्यत्चेत्तत्वाज्जात्यभिव्यक्तः ॥ ६२ ॥ 








---- न ननानककाा ॥ ८: ५ ॥ ~ ति इ 
` ` * मचिर्भितगघकष्य गाभिन्नत्येन गात्जिाभुवाततद्रतारूतिसामान्येन मोश्चब्दप्रधोमो भाक्त ` 
त्ति भावः । न च जातेः सर्वगतत्वमभ्युपयमाद गदेवगतत्यम पीति घाच्यम्‌ । तस्याः स्वविष्य- ` 


रतगतत्वमाजभ्युयगमात्‌ । यत्र गोत्वानिःमत्ते पनुवृत्तप्त्येा भर्वात तक्र ककरुदादिव्यङ्चल्य गे- ` 


† पतत्‌, न परश्डच्यतिरिक्तं गास्तरं 1प्रणडन्तरालष्यटद्रनादि्ि 
 काश्रस्याभावस्य द्रव्यान्तरस्य घा ग्रहयो तयु गात्वाभावे ऽपि गापिगडयु 

नानाव्याक्तषु गेारित्यन्‌दृत्तप्रत्ययनि सत्तया च गात्वरसिद्धिः। श्रनङ्त्तधमानभ्यपगसं {नुषत्तप्रत्ययोा- 
पपाटनस्माश्रच्छत्वात । न चाकतिसामान्यादनुृत् प्रत्ययेःपपनिः । श्रवयसंयागरूपाणामाकती- 


ना परस्परव्यातत्वेनानुदृत्त्रत्ययदेतुत्यानुपपततेः । तद्धिनक्तयागया प्राकतेर्तुदृत्तत्वभ्युपगमे ` 
तु खव जातिः । न चानुदृ्प्रत्ययानां सामान्यानि 


तच । श्रन्तरालप्देना- 
निताया प्रल्लाधितत्वात्‌ । ` 


। तप्रामप्यनकाथेसमवायमनुपतं निमित्तीक- ` 


त्य वानुदत्तप्रत्ययविषयत्वोपमात । पत्तन पाचक्रादिथव्टानां नानाक्रियाप्रदतिनिमित्कानाभ- | 1 


दरति निरस्तम्‌ 1 . तत्रापि पाकम्ियां प्रति ` 
 भाधान्यस्यानुगतस्पवानुक्ततप्रत्यवद्ेत॒त्वात्‌ । जालं त प्रत्ययनिमित्ततलि £ | 


पपापत्या त्त उतेक्देप्रेन । श्राय सरकव्यत्ति ५ 


५ द्वितीये तदेकदेशानामेव तत्द्क्तदित्वेन गोत्व. ` 
` . स्थनेकानुगतत्तानुपरपरत्तिस्तदव्या । एकदे 


` एवेन सामान्यत्वानुपपत्तिरसामान्यात्मकत्वं त्वनु 


पाना सामान्यात्मक्त्वे ऽपि तेषां प्रतिव्यतयसाधास्य- 4 
| कत्तप्रत्ययनिमित्तत्वासंभवः । सेवम । सावववेषु ` 
 छत्छलकदेशत्िकल्पकंभवें ऽपर निरवयवस्य सामान्यस्य ताटश्र चिक्रल्पेन द पणा भिघानानुप्पततेः । गे. ॥ 

 त्वादेप्च समवायेन तदभिव्यञ्जकावयवषंस्थः वतीषु सवमु व्यक्तिष्वेकरस्यव विश्रान्तेः । यत्त गधि ष 

चेद्‌ भेत्लमपेयते ` परापत्वसंबन्धाद्‌ भैरेवासाधिति ध 


व्यक्तयाकृतो इति प्राप्ते प्राघान्यादाश्तेः पदेनिपातः 1 छि प्राधान्य + 





= श्र.२ आ.२ सू. ६९१-६४ शब्दानां वितयवायक्रत्वम्‌ । १९ 
जतिरभिव्यक्तिराकृतिव्यक्तो श्पेदते नागृ्यमाणायामाक्ती व्यक्ता ` 
 ल्ञातिमात् शद्ध गृह्यते तस्मात्त जातिः पदाथ इति । न 8 पदान 
न॑ भवितं शक्यं कः खल्विदानीं पदाथ इति । 

व्यत्तयाकुतिजातयस्त पदार्थः ॥ &३ ॥ 

, तुशब्द विशेषगाथः-। किं विशिष्यते प्रानाङ्खमाव॑स्यानियमेन त 
` प्दाधेत्वमिति । यदा हि भेदविवक्ता विशेषगति(श्च) ¡तदा व्यक्तिः प्रधान- 
महं त्‌ जात्याकूतौ । यदा तु भेदे ऽबिवत्तितः सामान्यगति§स्तदा लाति 
प्रधानमद्नं तु व्यत्याक्रृतो । तदेतद्रहूलं प्रयोगेषु । आकृतिस्तु प्रधानभाव उत्प्रे 
चितव्यः | । कथं पनन्नायते नाना व्यक्तयाक्रुलिजातयकु इति लघ्णभेदाल । 
तच तावत्‌ । 








व्यक््िगणविशेषाश्रये मरतिः ॥ & ॥ 
॥ व्यज्यतदइति व्यक्तरिन्द्रियग्राद्येति न सवे द्रव्यं व्यक्तिः । या गबि- 
शेषाणां स्पथान्तानां गरुत्वघनत्वद्रवत्वसंस्काराणारन्मव्यापिनः परिमाग- । | 


स्याश्यो यथाषम्भवं तदू द्रव्यं म॒तिः म॒दधिताबयवत्वा दिति । 


्क्ृतिविशेषणत्वं व्यक्तेः यस्माद्क्तया , विशेष्यमाणा ऽ$कृतिजातेलिङ्ग भवति ` 











कतनम पवतो. ५०५२८०४१४द 





तिः | * व्यक्तमिति ९। 
+ नेति नर्स्ति २) ( ) { नास्ति २। $ सामान्यर्गतश्चेति २।५। 


| क्र प्रनस्त; प्राधान्य यथा पिष्टकमय्यो गावः क्रियन्तामिति । न्या. बा. ` 
 ¶ याश्व्यादिमचर्सधिगतत्वात्मशनानपपत्तिसिति चेच निमित्त्ेविध्ये सति 
 तद्िशेषविषयन्नानाघेत्वात्य श्न स्य 
न्त्यं प्रतिपादयतोत्ति याशब्दादिसूत्ाणामेः । एवं च सति तरद्रिशेषक्नानाचौ ` 
` यक्त प्रश्नः । ज्याः त्रा. । 
## यद्यपि गर्त्वादयः साम्रान्यगणास्तथापि गणान्तरेभ्या व्यादतमाना 
 गणविशेष्रा दुत्यच्न्त । त्म. टीः । र 
1† किमिदमंवयविद्र 















` छतिव्यवच्छेदकं लप्तणमिः? 
` छृतिपदव्य' 
 नोकृतिस ~ 
 णिशेषाश्रयशब्देन द्रव्यमच्यते । कमपि गणविशेषशषब्दाल्लभ्यते गणेभ्यो विशेषा 
गुयविशेष इत्ति 1 विशेष्यं गणपदा्ंन संश्होताया अआृतेनिरकर्णायेम्‌ । 
 श्रारृते; सयेगधिशेपत्यात्‌ । गणविशेष इति चाज द्षूपा विग्रः गणाश्चते 












। गा शब्द उच्चरत्‌ प्रधानापसलेनभावेन निमि- 


लन्तणमादोा पदाचत्वेन चाण प्रसक्तानां जात्या 
ति। वयं तु ब्रम नाज्रावयवौ व्यवच्छेव्छाऽपितु जात्याः 
तिरिक्तस्य व्यत्तिपदस्या्ये वक्तव्य दति । सा च व्यक्तियोा नजाति- 
सस्या अनेन सूत्रेण संयहः । गृणविरेप्रास्तदाश्रयश्चाच तच्छब्दलापाद्रू- ` 


१२६.  न्याथभाष्ये 
खआकृतिजातिलिङ्काख्या ॥ ६५ ॥ 

यया जातिजेतिलिङ्गानि च प्र्यायन्ते तामाकरतिं विद्यात ¦ सा 
च नान्यसतत्वावयवाना+ तदवयवानां च नियताद्‌ व्यह्ादिति । नियताय- 
व्या, खलु सत्वाबयवा जातिलिङ्गं शिरसा पादेन गामनुमिन्वन्ति । नियते 
च खत्वावयवाना व्यहं सति गत्वं प्र्यायत इति । अनाकृतिव्यज्कयायां 
जाते मृत्सुबये रजतमु इत्येवमादिष्वाकृतिनिव तते} जहाति पदाथेत्वमिति। 
 समानप्रसवात्मिका जातिः ॥ &6€ ॥ 
या समाना बुद्धं प्रसते भिन्नेष्वधिकरणेषु यया बहनीतरेतरता 
न व्यावतन्ते यो ऽथा ऽनेकच प्रत्ययानवृत्तिनिमितत तत्सामान्यम्‌ । यच्च ` 
केषां चिदभेदं कुतश्विददं¶ करेति तत॒ सामान्यविशेष जातिरिति! ` 


इति वात्स्यायनौये न्यायमाप्ये द्वितीये ऽच्यायः ॥ २ ॥ 








 चिशेषा इति । मर्तिशब्टेन द्रव्यमच्यते । एव चंतस्लततग -रूपाव्याकाशाद्यनगतं 


भवति अथवा गृणशविशेषायाभमाश्रय दति गणाश्च विशेषाश्च तेषामाश्रयो 
तन्न प्रते दति मतिः । न्या-घा.! ` 


 , .+ नानासत्चावयवानामित्ति २। ३ घु. पा, । † न ख्यायतद्ति ४॥ ` 


+ आर्ता नियमो न जती सवा ऽ.क्षतिचाति लङ्घयति न पनः सवो 
# । जातियाक्षत्या लिञ्ते चला. ४. अ $ यया द्यति २।४।१५। 


॥ समानप्रत्ययेोत्पत्ता कारणो जातिरिति जाते नियमा न समानपत्यथा- 
त्पत्ता. पाचकादिष्‌ जातिमन्तरेणापि दृष्टत्वात्‌ । गंवादिष्वनद्त्तप्रत्ययः पिष्डव्यः 


तिरिक्ताल्लिहूयद्ववतिः विशेषधस्वा त्रौलादिप्रत्ययव्रदिति । गेति ऽन्तर गत्वं 





 निघप्रत्ययविषयत्वाद्रपस्पशप्रत्ययवदितिः। न्याः घ, । 


¶ कषां चिट्रदभिति९।४॥. 


श्र, २ श्रा. ५ सख. १ प्र पर) च्व] (स्प । ॥ १८० 








प्रमाणानि प्रमेयमिदानों पसेच्यते* । तच्चात्मादी- 
मनेबवद्धुबेदनासंघातमाचमात्मा आहा स्वि- 













| समरटापस्य मलेवृत्तस्तिष्ति स्तम्भेः प्राषदे 

व्यपदेशः परशुना बशूवतिं प्रदोपेन पश्यति । 

परयति मनसा विल्ानाति बद्धा विचारयति 
) | [प ४, ते §ि न 

। सच्च नाबघायेते किमवयवेन समुदायस्य 

ालिरिक्तस्येति । अन्येनायमन्यस्य 


तिदित ११५१०११ .9 1.४८ 1 (5 


+ मनेन प्रमायाप्रसयपसौच्चात्ततुफनभावः प्रदश्यते । परीत्तितष्टि प्रमाोः प्रमेयपरोक्ता 
यु्यतद्ति \ 





न्धनाघयतेन समदना व्यपदशस्तथा 
<प्पव्यल्य मदः ; मन्वानस्य पर्प्यादारस्ण द्रष्ट 
इद्र ! ताः (4 


। ‡ श्रन्र सकलद्यादिप्रतियादिप्रत्य स({सद्धस्यात्मतेा यैषहायिमेठामेदविषयेव विप्रतिप्रत्तिनं 
परमि 1 श्रखति घामागरा वल्यम्ायादतना साध्यस्य ३ स्य चाश्रयाखिद्धरभावकोाद्युपस्याना- 
1प्रिष्टप्रसियेागिक्ता {भावः मुचः 
॑ कामे धा {भायम्य द्क्तद्यत्यात्‌ स्वरूपता चटाभावस्य क्व चित्कदा चिदा घटस- 
{भन चाग्नि रेग्रावित्रेपनिरपतस्य कालविग्रपनिरूपितस्य वा दृत्ति- 
वनभवय्माधस सिद्धसाधनप्रसद्कात्‌ । श्रात्मा छरीरे नास्ति अन्यन्न 
नास्तीति दि श्रात्मनि प्रसारनिरूपितमन्यदेश्रकालनिरूपिते वा वृत्तित्वं प्रतिषेधति स 
चाभावा विमेारात्मनः धदन्निस्वादेध सिद्ध इत्ति न साध्यः । श्रात्मा {स्तीति शुद्धस्तु श्रात्मनि 
सत्तासमवापं वषदौत्रश्रन्त) प्राकप्रटश्रलधिया (धिरुद्धस् । ध्यंसप्रलिधेगिने ऽतोतत्वेन प्रत्यया 
याग; व्यन्सन प्रत्ययादतीतप्रागभावाश्रयत्ते सत्यनागतप्रध्वंसविशिष्टस्य 
यस्य परात्मनः प्रायभा व्रध्यंसप्रारप्तियागित्वादतीतानागततत्मतियेगि- 
िद्पसम्बन्धस्याक्तदित्रा ननित्यषु दुवचत्येन तत्यति्ेधस्यात्सनि सिद्धत्त्राः 
। श्रात्म ‡ नत्यत्यं च ९६ मनर साधययप्यते। श्रात्मनि सत्त्वाभावलताधनस्य 
५ ५ पमे प ह्णा {दद्ध {सभषात्‌। प्रात्मनास्तित्यवाद्दिना सात्मप- ॥ 
दमर्थगरन्यं क्व चिद्‌ दृष्टम्‌ । श्रत्रचात्मपदः साथे पदत्वाद्‌ चटप- 
| टि ॥ वदिति सचे तचा सति प्रात्सां 





























सद्धिः । साधम्योधिकरणा- 





१२८ न्यायभाष्ये 
दशनस्पशेनाभ्यामेकार्थग्रहणात्‌+ ॥ ९॥ 
दशनेन कश्चि{दधा गृह्यौतः -स्यशनेनापि सेध गृह्यते यमहम- 
द्रक्ञं चत्षा तं स्पशनेनापि स्पृशामोति यं चास्यात स्पथेनेन तं चक्चपा 
पश्यामोति । एकविषये$ चेमे प्रत्ययावेककतु के प्रातिसन्धीयेते] न च संधा- 
तकतृके नेन्द्रियेणेककतृके । तव्यसे चक्तपा त्वगिन्दरियेण दकाथ 
गहणोता भिचचनिमित्तावनन्यकतृकोगृ प्रत्ययो सखमानविषये प्रतिसन्दधाति 
' सेधेन्तरस्रत आत्मा । कथं पुननन्द्रियेणेकषकतृके इन्द्रियं खल #शष्वस्व- 
वषययहणमनन्यकतृकं प्रतिखन्धातुमदहंति नेन्द्रियान्तरस्य विषयान्तरहय 
मिति । कथे न संघातक्रतृक्षो एकः खल्वयं भिन्ननिमिते स्वात्मकवृके प्रति ` 
संहिते वेदयते न संघातः । कस्मात्‌ अनिवृत्तं हि संघाते प्रत्येकं बिष 
न्तस्य्रहस्याप्रतिसंधानसिन्द्रियान्तरेणेवेतिं । 





सुख्यदततेः प्रदश्रितदिश्ा ऽवश्यकत्वेनात्मा नास्तोति कथनानुप्पत्तिः। खवँ , नानन्तरे साध्ये {जा- 
ततत्वादात हेतुः पत्तस्यास्वीकारे ऽसिद्धः स्वीकारे च तमेव व्यभिचरितः'1 वस्त्व त्वाज्जनना 
भावस्य [निराश्रयस्य तस्यानुपपत्तेः । श्रसत्वरूपत्वे साध्याव्यत्तिरेकः । श्रकारणाकत्मदपत्से सति 
 धमिफयकारणकताया नित्यत्ठसाधकतया विरुद्धः । एवमन्येषु निर्हेतुकत्यादित्यादिषु सतुष देषा 
श्रतुखचयाः। यत्तु पदत्वं नाधवत्छन्याप्य श॒न्यतमःशचब्दादेा व्यभिचारादिति । तच्च । शन्यशव्देनाभा- 
व्ाञ्चयस् द्रूव्यादस्तमःश्ल्दन तजःसंयागाभाववदृद्रव्यष्यामिधानादव्यभिचात्‌ । शश्यविषागाव- 
दिति द्रष्टान्ते ऽप्यसिद्धः । शश्रविषाणयोः एयक प्रसिद्धत्वात्सामान्यता विषाणमान्रे शश्चसम्बन्ध- 
स्यापि कस्य चित्सवचत्वेन शशका्यताया श्रन्य् दरष्टाया एव विषाणे प्रतिषेद्धव्यत्येनात्यन्तासतः 
प्रतिपेधाविषयत्े द्रष्टान्ताभावात्‌ । श्रनुपलब्पेरिति हेतुर्खप पूर्ववत्यद्चासत्य ऽ सिद्ध सत्वे च बाधितः 
प्रत्यक्तत्वाच्चात्मना ऽरमिति नानेन लाथितः । यन्त॒ रूपादिधिषयत्वमद्ेप्रत्ययस्येति तच्च । श्र | 
रूपमिति प्रतीतेरभावात्‌ । गरो ऽहमिति प्रतीतेष्तदद्धिषयत्नादन्यथा मम रूपिति प्रतीत्यनुप- 
पत्तेः । रूपादिस्कन्धवाचकगशब्दविषयव्यतिरिक्तवाचक श्रात्मशब्देः रपादिभ्ये ऽन्यत्यं सत्येकश्चल्द- 
त्वाद्‌ घटशब्दवदित्यनुमानं चात्मास्तितायां साधकम्‌ । यत्त जोवच्छरोरं निरात्मकं सत्याद्‌ घट- 
वदिति प्रत्यनुमान तत्रात्मानुपकारकत्वं चेत्साध्यं द्रष्टान्तधिक्रलता । प्रसेरसेदः श्योरादृत्तित्वं 
ता चात्सद्धसाधनम्‌ । शरीर्संबन्धकल्तामान्याभावश्चेद्‌ दृष्टान्तहानिः घटादावपि तत्सबन्धात । 
श्रथात्मशरब्दं प्चीकत्यानित्यवाचकत्वं वणीत्मकत्वेनं साधयेति नित्यशब्दाद्धा व्यभिचार रत्या ॑ 
दिक्‌! 
# भावस्य भावन्पे्तत्वाच्चेति साधः । न्या" वा. । दुश्ेनस्पश्चनक्रिययो्निंसयधा- 
रयोरनुघपरत्तरिति भावः । `. ¶ यावदयं इतिर।५। . 
स्श्चननापि तं स्शानि स्यश्ैनेन यावदर्धा गीतः चच्तुधा तं पश्यामीति र प-1: 

$ न चेदशनादे रूपादिमात्रविषयकत्वनैकविषयत्वमसिद्धं रूपाय्चहरा शपि तदाग्रघग्रहणस्य ` 
नोलादुपरिस्यितस्फटिकादे। रत्री बलाकागतरूपायदे ऽपि तत्मत्यचस्य जायमानत्वेन चदि | 
रूपादिभ्यो व्यतिरेकसिद्धेः। 
॥ श्रनुव्यवसापेनेककेत्वेन दशनस्पग्रनयेर्धिंषयीकरणात्संचातस्य नानात्सेत्रेकत्वाभावादैक- 
 स्यन्दरियस्य ्विधविषयग्रहणासामथ्यात्सामथ्यभ्यपगसे चेन्द्रियान्तरयेययंप्रसह्नाविति भावः 1 


+* प्यंस्समिति ९४ 





अ.३ आरा. ९ स॒. १-३ आत्मसदावाक्तेपपरिहारे १२४ 
न विषयव्यवस्यानात्‌ ॥ २॥ 

` नदेहादिसंघातादन्यश्चेतनः । कस्माद्विषयव्यवस्थानात्‌ । व्यवःस्यत- 

वरिषयाणौन्द्रियायि चच्ष्यस 








ति सपं न गृह्यते खति च गृद्यते । यच्च यस्मि- 

 च्रषति न भवति सति भवति तस्य तदिति विज्नायते । तस्माद पयहणं चन्तषः 
चत्त हुपं पश्यति । एवं घ्राणादिष्वपोति* । तानौन्द्रियाणौमानि स्वस्वविषय- 
ग्रहणाचचेतनानि इन्द्रियाणां भाव्ाभावयेविषयग्रहणस्य तथाभावात । एवं 








| सन्दिग्धत्वाददेत ऽयमिन्द्रियाणां भावाभावयेानिषयग्रह- 
णस्य तघाभाव्ः स रि (मय) चेतनत्वादाहा स्विच्चुतनाप्करणानां ग्रहशनि- 
(त्वादिति सन्दिद्यते । चेतनेापकरणत्वे ऽपीन्द्रियाणां गहरानिमित्तत्वा- 


त 


। दवितुमहति । यच्चुक्त विपयव्यवप्यानादिति । 
रमिन्द्रियमव्यव्रस्थितविषयं सवेन्नं सवेविषयग्राहि चेतनं 




















| 1 तटं प्रत्यमिन्नानमप्रत्याष्येयं चेतनघल प्रदाहियते । हूप्दसौ 
रसं गन्धं वा पवरगृहोतमनुमिनेाति । गन्धप्रतिवेदो च रुपरसावन- ` 
यम्‌ । द्ूपं दृ गन्ध जिघ्रति घ्रात्वा च गन्धं 
पयाये सवेविषयग्रहणमेकचेतनायिकरणमनन्य- ` 


तितियो १ 






ने ज्ञानभावाभावी तच्वेतनमिन्द्रियभावाभावानु- 


दग्धत्साददेतः । अनन्यघासिद्वान्वयव्यतिरेका कास्ण- 
कला संतनद्वत्तन कस्थमित्यन्नत्यथ; । ता- ठो. 1 








न च व्यतिरेकी हेतुः । श्रात्मा चेतनः स्वतन्तत्य सत्यव्यघ्रस्य + लात्‌ । येप छत 
व्यवस्थित न स देलना यदा चटादिक्षधा च चन्रादि। तस्मान्न चेतनमिति त। 












न प्रत्ययाश्च नानाविपयान्‌ *स्वात्म्‌ 
व्छतयुकान्‌ प्रातणट्‌ धात प्रलिसन्दाय वट्‌ यत्वं । सवं दिष्य | च शास्त्र प्रतिपद्यते 


। [त ५ ~ 1 प {| प्न १, भप विने घर] ५ ॥ द्म (51 #८ ल्द | 1 ¦| ध्र 3 । | ॐ, भ्‌ व न चि 
पे 







। + 


न्धा शब्टाधश्यद् सष्य्यम कवपयमध्जातमग्रहणौयसे 


ह 2 
















त्मा न देहादिसंघातमादप्‌। 
शरोरदाहे पातकाभावात्‌ऽ ॥ ४॥ 
शरोरग्रहणेन शरौरेन्द्रयञ्ुेद नास 
भृतं शरोर दहतः प्रागिंहिखाकृलपपं एः १कमित्युच्यते । 
लेन कलतरसंबन्धात । १ 






टह {द खटसस्यास्यत्साधि प्रा नत्वात । ` न्यत्ञाधिप्र नो 
> ~ क 
(311 प्रस्वायतद्‌ । त 1 | क | प्रव खलि ॥ 9381 द्‌] £ 1“ दष 1 | : ४ 1 | ॥ ल्प ॥ क्ष (॥ 1 | | & {रि † अन्‌ # 1 ल । 1 ह ४. हि 


नासा हिखाफलेन संबध्यते 

















र्द प्रधा 41 ४ क्थभावमिति 
तिपाते पातक्ाभावप्रस हरादित्यथः । श्रयं च भतचैतनिकानां 
 दंदादिग्रहणे विचिजाभिसंधित्वात्यंमां यद्वि कपरचिठ भरतचेतनिकः प्राणाति 










| कृताया वा जातिष्टेः पजगामि फनमिँत भाः । ता ् क 
¶ प्रजन्धेर्नति २।५। 1 व । व | 
11 तदिद स्रं यस्यात्मा नास्ति तस्य 

 प्रनाथर्मिति । न्या. वा.) ४; 
{‡ दे्देरुपचयापचयाभ्यामन्यत्छस्य 


नाध्र स्थरस्यात्मनोा र्मीावाच्ेहान्तयत्यादो दा धमान सि श्च रक्ते) 
` जर्यचयादिनंप्पद्यते । देदस्य सत्तादशायां स॒क्तरभवाच्धाहच 


 चतुत्कतकमानिमिततक्रत्वादेतत्कतकर्मणा तत्मति्न्ध डंभवाविति माः 1 ` 





च्र.२ आ. १९ स॒. ४-६ आत्मने देहादिभिन्नत्वसाधनमु । १३९ 
तेथे चाकर्मनिमित्तः खतत्वसगः प्रापनोति त म्यी ब्रह्यचयवासा न स्यात। 
दादि देद्यादिसट्वातमाचं सत्त्वे सयाच शरोरदाहे पातकं न भवेत्‌ । अनिप् 
वैतत तस्माद्विदादिसद्वातव्यतिरिक्त आत्मा नित्य इति । 








कप्रदाहहेपि त्चित्यत्वात्‌ ॥ ५१ 

(पाचि नित्येनात्मना सात्मकं शरीरं द्यते तस्यापि शरोरदाे 

हतक न भवेद्ग्धुः कस्मा्नत्यत्वादात्मनः । न जात्‌ कश्विननित्यं हिंसि- 
हिस्यते नित्यत्वमस्य न भवति 1. सेयमेकस्मिन्प्तते दिता 




















श्रयकटेवधात* ॥ € ॥ 
सत्त्वस्य षया हिसा अपि त्वनच्खित्तधमकस्य 





न ब्र 


दुक्तं तदभावः सात्मकप्रदादहेपि तित्यत्वादित्येतः- 
च्छेदे हिसा तस्य कृतहानमकुताभ्यामरश्चेतिं देषः । 
च्छटा बा. हिखानच्ित्तिघमेकस्य खत्वस्य कायाश्नय- 
न्तरम मि च्छेद श्व प्रतिषिद्ुः तेच. किमन्यच्छष 
वा कासश्रयकतवघादिति काय्य देहेन्द्रियबुद्धि- | 
लिसंवेद्न' तस्याचयक्रानमाश्रथः तद 


`» तन्न का्याश्रयशचव्येन शरीरमुच्यते तवि पमे 

` नत्वात्‌ । श्रय वा सम्रानाधिक्करणसमासाच्छ रीरमेव कार ता ४# 
व्छश्चरीरतदुपक्र 7 न्दयएटदादतनाशच लानि दुःखखम वरयित्वादात्मना नित्यत्वे पिः ` 

र्चेतनानभ्यषगमे तु श्ररीरान्तर्छमवेतदु खात्पादकशसीरान्तर- 

भेक्तेत्वं कत नाश्चाकरत भ्यागमप्रष्गादनुपपच- 








९१६२ | ` न्यायम ष्ये 


सव्यहष्टस्येतरेण मरत्यभिज्ञानात्‌+ ॥ 9 ॥ 
` परवेपरयेोविक्ञानयेोरेकविषये प्रतिसन्धिक्ञानं प्रत्यभिक्तानं तमेत 
तदहं पश्याम यमज्ञासिष स एवायम इति सव्येन चच्तषा दुष्रमयेत्‌. 


` क 


 . चिच्छाखासु दित्नासपलभ्यतएव वृत 


वादुभयकरणाकेककालिकप्रत्यक्तासंभतः 
 , ` तथतात्वेति मनःकल्परनानुपयेगः । 
` कालिकव्यापाररूपतया तद्र दित्य करशात्वानुप 


पारथिवेनष्टष्मासारेण उपकरारृविक्रारमेदा 
उपक्रियते विक्रियमाणे विक्रियते तस्मादस्य 


साभ्यां भि स्थिर श्रात्मा सिधति 
च व्यवधानं निमित्तम । एकविनाशच 
|  दष्टान्ततियिधाद्विति तत्परिहारः 


रणीपि चत्तृषरा प्रत्यभिन्ञानाद्‌ यमद्वात्तं तमेवेतहि पश्यामौति । इन्द्रि यचेतन्ये 
त नान्यदृष्रमन्यः प्रत्यभिजानातोति प्रत्यभिक्नानुपपतिः । (अस्ति त्विदं 
प्रत्यभिन्नानं तस्मादिन्द्रियव्यतिंरिक्तश्चेतन 
 नैकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते द्वित्वाभिमानात्‌ ॥ ८ ॥ 
।एकमिदं चक्षमेध्ये नासास्थिव्यवबहितं तस्यान्ते गृह्यमायो द्त्वा- 
भिमानं प्रयोज्यते मथ्यव्यबहितस्य दीैस्येष ¦ 


रकविनाशे द्वितीयाविना शात्तैकत्वम्‌ ॥ < ॥ 
 एकस्मिनुपहते चोद्भुते वा चक्तृषि द्वितौयमवतिष्रते चक्तविषयग्रह 
लिङ्गं तस्मदेकस्य व्यवधानान॒पपत्तिः । क 
 अवयवनाशे ऽप्यवयव्य॒पलब्धेरहेतः ॥ ९० ॥ 

रक्षविनाशे द्विलीयाविनाादित्यहेतुः । कस्माद्‌ वृत्तस्य हि 





कारु 


इष्टान्तविरोघादग्रतिषेधः** ॥ ९९ ॥ 


व 
परलेप्रकरणोन शरोरादपरेदे सिद्धे इन्द्रियभेटप्रतिपादनार्धमिदे प्रकस्णामिति के चित्‌ 1 
= प्रलप्रकस्णनत् तस्यापि सिद्धत्वात्समच्चया्धनित्यन्ये ¦ सम॒च्चीयमानदेतेः पुर्वहेत्यपे्तया ऽमेदादि- ` 
 दमपि न यक्तमिति इन्दरियगतदटि्त्वा नराकरणार्मित्यपरे । सव्येन चच्चपा दष्ट वस्तु नष्टेऽपि 
` तस्मिन्वामेन प्रत्यभिजानातीति च्तरकाम । द्ित्वपक्त ऽशोर्मनसेः नेच्रह्वयेन सं येगस्य युगप्रदसभ- 
। मनसा ऽसयुक्तस्येकस्य प्रत्यक्ते सामण्यकल्पमायाम परस्यापि 





| 1 द्रष्टस्यतरेणाऽपीति २५। ` परत्यभिन्नानानुप न्तिरिति २।५ । . 
$ -श्रस्त्विदमिति क्र चित्पाठः) ` । | 


॥ कामद द्रवयं दूाधिष्ठानमभिचम । करा ऽधिष्ठानायेः तैजसस्य चचुषः ` 
नुवधानम्‌ । यस्मात्‌ कृष्णसारे उपक्रियमणे 

शष्णसार्मधिष्टानमच्यतें । न्या. वा । ५ 
 ¶ विभक्तिरहित व । ट ५ 


भरत भाष्यमते चलुरिनद्रिे द्वित्वम्‌ । एकेन ृहीतस्यापरेण प्रत्यभिन्नानाच्च ताभ्यां कर. - 


।  श्रजकत्वं प्रवेपक्तिणः द्त्सं त॒ काल्यनिकम्‌ । कल्पनायां 
ए ऽपोति मून्रं मेदघाधकम , तन्रावयवनाश्चे प्रीत्याक्चेपरः 1. 
` ¶मानच्बदुनद्िय द्विस्ववदिति सिंख्यति । वार्तिके ए. 











३ आ. १ स॒. ८-१३ ष्यसि न्दियस्यकत्यम्‌ । १२३ 





न कारणद्रव्यविभागे कायेद्रव्यम्रवतिप्रते नित्यत्वप्रसङ्ात्‌ । बहृष्व- ` 
वधविष यस्य कारणानि {विभ्वक्तानि तस्य विनाशः येषां कार्णान्यविभक्तानि 


तपनि रवतिप्र ऋय वा दूदस्पमान [धेविद्धेघेा ष्ान्तविततेध ती 








व्यवहिता चक्तषः स्थाने मेदेन गद्धेते न 
चे? 1 स्यल्यत भर्वात । अध चक्रविनाशस्या;{नयमाद्‌ द्वाव- 
आवी ता च प्र्गात्ररणाप्घा ता अनमोयेते बिभिन्नाविति । ्रवपोडनाच्चं- 


१०५ क ५ । रौ ८ २ (४। 


[चिषयसत्तिकषम्य भेदटाद्र्यभेद इव गद्यते तच्च त्वे विक्‌ 











क्स्य चचुषा र! 
ते । अरवपोडननिवृत्ता चाभिन्नरप्रतपधानमिति तस्मादेकस्य व्यवधानान्‌- 
` पपत्तिः । श्रनमीयते* चायं देह्ादिसंघतव्यतिरिक्तश्चतन इति । 

॥ विकारात्‌{ ॥ ९२ ॥ 

गृही साहचय षप गन्ध वा केन चिदि.- 
यान्तरस्य विकारः रानस्मृता रसर्गथप्र 
ये ऽनुपपत्तिः नान्यतृष्- 








ह्यति 1 तस्येन्दियचेतन्ये 
+भ | ते क ॥ ६ 1 क 
शि † # 





यविषयत्वात्‌; ॥ ९३ ॥ 


{दत्ाटत्यदाते तप्पा: स्मत्त्या विषयः तत्कृत 


द्रपभेदः इन्द्रियस्य मानक नकादमदात ¦ श्रवधवनाप्रे पीत्यादि प्ररसिहारान्तरम्‌ । ततश्च 
। यथना ऽजा-छाद्रहतोपपततने द्ित्वसिद्धिसिति मावः 1 श्रस्या- 
काटव्युनापरे र कार्य टव्यनाध्रावप्रयकत्वेन नावर्याबस्थिति 


१३४ 





।॥ ९४ ॥ 
वे सति सदावादप्रतिषेध आत्मन 








। यदि स्मृति 
इन्द्रिये 


1 २।५।४ युस्तक्रेषु ई्द्रियचैतनः न च दति टप 
धकवपत्तणि ऽवधास्थं 





6 एरान्सरम्‌ गन मरम्‌ ॥ ॥ प्रभ्चाना शच दति २। 
9 ध ¶ स्मतव्यमात्रतिषयं वेति २।४।१५। 


राट सदु! ह त्वन्तग्म | १२१५ 










वत्स्पृतिप्रतिसन्धानमेकस्य सवैविषयत्वात्‌। एकोयं त्ताता 
सठविषयः स्वानि क्ञानानि प्रतिसन्धत्ते अमुमये ज्ञास्यामि अमुमथे विजा- 
नाम्यममधेमन्ताःसपमममयं जिक्वाखमानस्विरमन्नात्वा ऽच्यवस्यत्यन्नासिष- 
मिति । णवं स्मृलिमपि विकालविण्ष्रां सुस्मपाविशि्रा च प्रतिसन्धत्ते। संस्का 
द्य संष्कारास्तिरोभवन्ति स नास्त्येकोपि 
स्तिकालविरिष्र त्तानं स्मरति चान॒भवेत्‌ । न चानुभवमन्तरेण 
ल सन्धानमहं ममेति चोत्पद्यते देहान्तरबत। अतेानमी- 

प: प्रतिदेहं प्वन्नानप्रवन्धं स्मलिप्रनन्यं च प्रतिषन्धत्ते 

त्ेरभावान्न प्रतिखन्धानं भवतीति ! 

भवात्‌ ॥ ९६ ॥. 

1द्‌ आत्मप्रतिपत्तिहेतनां 
हणादित्येवमादोनामात्म प्रतिपा- 
ना हि खवेविष्यमिति तस्माच 








` रषन्ततिमाचरे त॒ सत्वे उत्पद्यरात्पद्य 


















णवं खति न्नातयात्मसन्ना न मृष्यते 


नायम विवादं इति । प्रत्याख्याने वा 
 पर्दविषयस्य मतिसाघन#* सवेविष्यं 





| *( ) शदे पु. नस्ति+ + श्रात्मप्रतिपादक्रानां मनि सम्भवादिि म्भः 

‡( )२पु, नर्स्ति। § ( ) णवं मन्तः षवेविषयं प्रतिखाधनं मनः करणभ्रतमिति २॥ 
मतिक्ताधनशश्ा मध्यत धू नात्मनि लिश्लाढ इति २। ध 

। + सर्चन्द्रिपधिनेापद्रति १।४।५ दत्यधिकरं रपुः । ` 





मलिषाध्न| 





९३६ न्यायभाप्ये ५2 


योयं नियम इष्यते र्पादिग्रहणसाघनान्यस्य सन्ति मतसखाधनं 
सविषयं नास्तोति । अयं नियमे निरनुमानेा नाचान॒मानमस्ति येन नियमे 











प्रतिपद्यामहडति । र्पादिभ्यस्च विषयान्तरं साद्य 





सदावः । यथा चच्तषा गन्धा न गृद्यतदति करणान्तरं प्राणे ‡ 
रसा न गृह्यत इति करणान्तरं रखनमु रवं शेषेष्वपि ! तथां चत्तादिभिः ` 
सृखादया न गृह्यन्तदलति करणान्तरेण भवितव्यं तच्च च्ञानायोगपद्यल्लि- 
स । यच्च सुखादयापलव्धा करं तच्च ्नानायोागपद्यलि । 
प्रति स्निधेरसत्निधेः न युगपज्ञ ज्नानान्यत्पदयन्ते इति तच यटुक्तमात्म- ` 
प्रतिपत्िहेत्तनां मनि संभवादिति तदयुक्तमर । *करिं पुनरयं देहादिसंघाता- ` 
दन्मा नित्य उतानित्य इति! कुतः संगयः उभयथा दुत्वात्‌ संशयः । 
विद्यमानुभयथा भवति नित्यमनित्यं च। प्रतिपादिते चात्मघदुावि) संश- 
देतुभिरेवास्य प्राग्‌ देहभेदादवस्थानं सिः 





























मारका ऽस्मिन्‌ जन्मन्यगहीतेष 
हषेभयशोकान्‌ प्रतिपद्यते लिङ्कानुमेया 


णिनत) न 11 (1१५ 1॥4४॥4। 





 * शास्त्रानुभ्रताभ्युदयनिःग्रेय्ाप्यागिनं परनाकं विवत्ः पररोत्तादेतुभरतं 
सशयमार्‌ 1 ताः टी. । † श्रात्मसभन्च इति २) ि 
7 देदभेददिति ल्यव्रलापे पञ्चमी बाल्य) 7 मास्योवधनवार्धक्ररेदमेदमभि. 
समोच्य प्रतिष्षधानाद्स्यावस्यानं सिद्धमित्यथ; । ता. रौ. । | 
 _ ऽ जन्म निकायविशिष्टाभिः शरीरेन्द्रियवदिक्दनानि संबन्धः । अभिप्रेत. 
` विषयकप्रायेनाप्राप्तौ सखानभवा दयः । नष्टविपयपराधनापनिपाति तज्जिदा- 
 सारनाशक्यता भयम दृष्रविप्यत्यिमे सलि त य शक्चप्राचं 
तदनुभवः सप्रिर्पत्तिः) एकविषयानेकविज्ञानेात्पादा ऽभ्याषः त्यक्त शति! निरे 
 तदनृसधानविषयः प्रत्ययः स्मृतिः । तदनुरदोतस्तदनसधानविपयः गट त्य? र स्त द्रा ध 
विषयः प्रत्यभिन्तानम । अनुअन्धो भावषनास्मृि ततुः संस्कारः 1 ग्यावा-। 
| स्मितरदिते तयेह । शाक्रादिमदात्मवती आाल्यावस्या स्मितर्दिता मत्वात्‌ + 
`  बराल्यातस्या वयाधमा यावनावस्थासत । सतश्च श्राक्रादिमटात्मवत्सन स्मसिन्रदात्मयसं तेन ` 
` सस्कारवदात्मवत्वं तेन प्रवनुभववदात्मलक्वं तेन पवश्रोछघन्धक्तदात्मवत्यं साध्यं स्थ॑ धव- । 











नचा दृष्टान्तः। ` 


ग्र, ३ आ. ¶ स॒ १६-२९ आत्मनिन्यत्वाच्ेपः । १३० 


नान्यथा । स्मृत्यनुबन्धश्व प्रवोभ्यासमन्तरेण न भवति परवोभ्यासश्व एवे 


जन्मनि सति नान्यघत सिद््रत्येतदवतिद्रुते अयमूद्युं शरोरभेदादिति । 


शः क 


टू म्मोलनं विकासो भवति एवमनित्य- 
 स्यात्मने हषेभयश्चाकसप्रत पत्ति(विकारः) स्यात्‌ । हेत्वभावादयुक्तस॒ । अनेन 
 हेतना प््रदिषु ए बरा संमीलनविकारबदनित्यस्यात्मने हषादिसंप्रतिपत्ति- 
१ रिति नाचाटाहरणसाघम्यात्साध्यखाचन हेलने वध्म्यादटस्ति रत्वभावात। 
॥ असंनदाधेकमपाथकमुच्यते दति । दुप्रान्ताच्च हषादिनिमित्तस्यानिवृत्तिः या 
चेणमासेचतेष विप्येष॒ दषादिसंप्रतिपत्तिः स्छत्यनुबन्धक्रृता प्रत्यात्म 
गृह्यते सेषं पटरादिसंमोलनटृष्ान्तेन न निवत्यते । यथा चेयं न निबतते 
तधा ज्ातस्यापीतिं । क्रियाजातस््व पणेविभागः | संयोगप्रोयसंमोलने क्रिया- 
\ ¦ व सति किं दुष्ान्तेन प्रतिषिध्यते । अथ निनि- 

कार इति मतमेषमात्मनेपि हषादिस- 






























ज्ञात्मकविकाराणाम्‌॥२९॥ 


त्स भावादसत्स्वभावात्तरिमित्ताः पञ्चुभरतानुण््य 
तमीलनविकारा इति न नििमित्ताः \ एवं हषो- 
दविलमहन्ति न निमित्तमन्तरेण । न चान्यत्यवेम्य- ` 


मन्तस्यात्यत्तिः नेष्यादिवर्निमित्तान्तरपा- 


षः न न्त त ति : सजा; । पटू पत्रावयववि- 1 







गधिभाग बति  § षतोति रनास्ति। + 
व्यत्ये घलि सर्चदा शमरतेत्वादकारणक् श्रात्मा श्राकाग्रावदित्यनु मानेनात्सनित्यत्व्‌- 


दधो दृष्टन्तमातरेयोत्यत्तिविना्कारणकल्यनं न युक्तमित्यर्थः । घटादीनामपि प्रचमः 








चोत्यत्तिनियेधकारणानमानमात्मना ` 





९३८ 


भप्रेत्याहाराभ्यासकृतात्‌ स्तन्य भिलाषात्‌ ॥ २२ ॥ 
जातमारस्य वत्सस्य ्रवृत्तिलिङ्गः स्तन्यामिलपे गद्यते । स च नान्त. 
र्गाहारम्याखस् | कय यन्य] दश्यते हि शरारिणां चापी मानानामाहा. ` 
रमयासकरूतात्स्मरणान्‌वन्धादाहासभिलनापः [न च पठे भ्यासमन्न 
रेणास जातमाचस्यापपद्यति । तेनान॒मीयते भतप् शसेर यत्राननाहारेभ्यस्त ` 
दत । स खल्वयमात्मा परबगसेरत्त्रेत्य गरीरान्तरमापन्नः त्पीडितः पवी. 


भ्यस्तमाहारमनुस्मरन्‌ स्तन्यरम्रमिलपनि दहभदवादात्मा भिद्यते 


१ 

























पस्पणम्‌; ॥ २३ ॥ 
मन्तरेगायस्कान्नमपसपति गत्रमाहाराभ्याषमन्त. 


न्यमभिलपलि । किभ्निदमश्सा ऽयस्कान्ताभिखपरं( निनिनित्त. ॑ 





१, + 


मधय निित्ताद्िति [नानमनन तावत 








टि 










ॐ 


य त लीाप्रद्‌याप्ययस्छान्नमपपं पनं नै जात नखे 
एमस्तात । श्रय नि्ित्तानत्वेनापलभयतदनि । प्रियालि ङ 
 यानियम लरङगस्व क्रियाहेतुनिग्रमः| । तेनान्यत् प्रवृन्यभावः बालरं 1पि 

तमुपसपरण्नियाप्रलभ्यतेशु न च स्तन्याप्िलाप पटाहाराभ्य 
 त्स्मरणानुबन्धात्‌ निमित्त दुग्रान्तनेपपाद्यते न चासनि निमिते 
 त्यत्तिः।न च दुत्रान्ता दुप्रम भलापहल्‌ बाध्वते तत्मा(दयसा ऽय)र 
 मिगमनमदु्ान्त इति । अयस; खल्य 








^ कमथ पुनरिदं सुत्रमारभ्यति यदा ऽयम; पर्राभ्यत्तपय 5 
मान्यता ऽधिगतस्य विशेपक्नापनाधं म॒न्मित्यदापः 4 न्या. वा| | 
श † नच प्रदशरीरमन्तर्ति ¶। ४) | 

‡ प्रत्तिमाजस्यानेकान्तिकत्वत्तापनाभ्र मजभिदम 
 भ्यस्तस्मृत्यनुबन्ध एव प्रत्तिकास्णमरयसेा ‡यस्कान्तपपपसे तथाः त 
बालकस्य स्यृत्यनुबन्धो भवेऽजात्यन्धबधिरादयस्तन्जन्मान भतानिव 

वादात जात्यन्तरानुत्रेतात्‌ रूपशब्दादोनपि व्याचकतीर्सचत्यमि प्रायः । ता. टी. 


$ श्रभिगमनमिति २) ५) | क्ियानियमदेतुनिम इति २4 
# उप्रसपशौ क्रिधोपनभ्यत्त द्रति ४ ॥ = म (. ) श्रय इति २ नास्ति! ` = ८ 


















अ,३ आ. ९ स॒. र्रर 
अरपरर्पति किंकृतिस्य+ नियम इति यदि कारणनियमात्स च क्रियानियम- 
= लिङ्ग णवं बालस्यापि नियतविपयेाभिलापः कारणनयमादु वतुमर्हात । तच्च 

क्ारणमभ्यस्तस्मरणमन्यद्रति वृप्रन विरिप्यते । दुषो हि शरोरिणमभ्यस्त- 










रागस्य पवीनभ्रतविपयानृचिन्तनं यानि । पवानुभव्रस्च विपयाणामन्यस्मन्‌| 


न्त्या नापपन्यते । सायमात्मा प्रवेशरोरनभताने विषयानु 









पवेलमेनेत्खादिना ऽनादिर्वेतनस्य शरोस्येगः 
सद्धं नित्यत्वमिति । कथं पनक्नायते पवेविषया- 








१४ 1 &०५४। मभाव क नकराकेति) क 


५ पिंकता <म्यानयम सति ४। 
+ यद कार्णानियमः सद्र्रियानियमनिद्धः 1 पदि कारणानियम। सर्वक्रिथानिवर्मालिद्ा 










नतनप्य प्रदत्तः सीसदा प्रवाभ्यस्तस्मृत्यन्‌बन्ध- 
यामपि चेतनस्य तद्धृतुकैव भवितुम्रदंति तेन रेतुना 
य्रगमाद्‌ रवान्दिनेव धरमस्य । एवं व्यवस्थिते यच्र 
लस्य स्मूतिरनुमोयते नान्यत्र नचय | 
नयममरेनर्णस्त येन जात्यन्धबध्िसदया 


व्याच्ानपर्पतिः । तादता ऽप्यदरष्टाश्रतया तत्कास्फक्मकल्य- ५ 





¶ धुवतर्श्रसेस्स्यलति ५ । ४। ` +न श्रमकान्तिकत्यप्रतिप्रादनाधं भतरम्‌ 1 


†† उदितमिवं चे दामयस्कान्तदृष्टान्तचोव्येन तथापि तस्यानुवादः निद- ॥ 







॥ प््ठस्मिन्‌ जन्मनीति ५1 | 


५४० 





द्रव्यात्यत्तितवरदु न्पननिरात्मना रामस 
क ५ 





प्रत्याष्ययः । तच हि तस्य 
इति विपयाभ्याषः 








^ यथा चेोत्क्निरसिति २)।१। † श्रात्सात्पादाधिक्रगगानर्न्त्िति २1 
{ ऋभ्युप्रत्यादुष्टकार्णात्व सगारोनां प "द्रत पप्मराधस्त तनय फ 
४. द्राग दूत्यथं । स्पदततु 1 परि पत्ाभ्यप्वष त्य न॒ कन्ध्ाद्रा रषा > मत्पादा 
इन्त मनुष्यजन्मानन्तरं प्राप्तकरभभ वस्य मनष्यजन्मोचितानां नानामानन्त ` 

॥ यात्तदनरूपा एवास्य र 71दयोा भवेयं मभानष््पाः | कर्भजातस्प्य विजातीय. 
` जन्मरसदव्यवायादत आद । जातिविशेषाच्चेति । कर्मय ‡ संस्कार 
नारभत्वजात्यनुबद्रन कमेणा जन्मसहक्षव्यवहितापि कर पभावनेदरोध्यते 
 रापि मनष्यभावना ४ य भिम वेति भाव; । ता. सो. । 


$ श्रात्मपरीत्तानन्तरं शशेरपरोचाया प्रत्तरप्राप्स्वादात्मना उनादिसंबन्धाच्च श्चसीरपती- 
ठति वार्तिकम्‌ । 2 भ 


|| प्रसतिकमिति २।५। 





























रोरपरोत्ता १४९ 





श्र. ३२ आ. १ सु. २~च् 


` प्रथिवी गन्धवन्च॒ शरोर । अरवादीनामगन्धत्वात॒ ततप्रकृत्यगन्धं स्यात्‌* । 
न त्विदमबादिभिरसंप्र्तया परथिव्यारन्धं चेग्रन्द्रियाथाश्रयमावेन कल्पते 
ए सति रोर भवति । भतसयेगे हि मिधः 
। ञचानां न निषिद्ध दति । आप्य भ जसवायत्यानि लेकान्तरं शरोराणि तेष्वपि 
 भरतदयोगः परूषाथेलन्त्र इति । स्याल्यादिद्रव्यनिष्यत्तावपि निःसंशया 
 नाबादिसयोगमन्तसेण निष्पत्तिरिति पायिवाप्यतेजसं तद्रयोपलन्धेः निः श्वा- 
। देच्छासेपलन्धेस्वातुभ लिक्ष गन्ध केदपाकव्यदावकाशदानेभ्य ‡ पाञ्चुभेतिकं 


` तमे संदिग्धा देतव इत्युपेचितवान्म॒चकारः । कथे रुिग्याः{ सति च 
प्रकृतिभावे भूतानां घमापलन्धिरखति च संयागाप्रतिषेधात्‌| खनिहिता- 
तजावाय्वाकाशानामिति । तदिदमनेकभतप्रकृति 


॥ नामिति । यथा स्याल्यासट्‌कत 
 श्रीरमगन्धमरसमष्ुपमस्म रा धानात्स्ात्‌ । न त्विदमित्यंभरत 


























लयामिधानमिति। सये ते चन्त: स्यामि इत्यत 
रं स्णणामीति+* श्रयते । सेयं कारणाद्विक्रार्स्य स्प 


धवत्यात्यार्थिवपरमाणुधदिति न्यायाक्रारः । श्रयमभिषंधिः। 
गा ्मारण्म्ररतः तया शूपस्पश वरत्वन तदास्म्मस 






मर । परमाराना बहूनामनारम्भकत्वात्‌ । तया हि । 
रभन्तं प्रस्माणत्वे सति बहूत्वपल्यायुक्तत्वात्‌ । 
श्रारम्भकत्खे तेषां धटोप्रण्टीताना कपालशकंय- 
 चणेक्रमा घटनाशे नोपलभ्येत । दाक च विजातीयानारम्भकत्व दुष्ट तनव 
= दृष्टान्तेनान्यजापि विक्रा यारम्भो निशेध्यः। एतेन पाथिंवावयवाना बहना सतां 











१४२ न्यायभाप्ये 









स्याल्या। तृन्यजात ीयानामेक्रकायेारम्भदशनाद्‌ 
भिन्नजातीयानमककायारम्भान्‌पपलिः । अ्रथेदानीमिन्दरियासि प्रमेयक्रसेग्‌ 


४५ 


चिचायन्त किमाव्यक्तिकान्याहा स्विद्‌ भेातिकानोति। । कतः सशंयः 





म्भवति । एवसुभयधमापलन्धः संशयः । तभातिकानीत्याह 
+महदशग्रहशणात्‌ ॥ ३१ ५ | 
मह दिति महत्तर महत्तमं चापलभ्यते यथा न्यगरोधपवैतादि । अक्ति 


'प्रयतर्मयतम गद्यते न्ययाध्रध्ानाद्धि । 





















याणां रच्छं प्रतिपत्तम । इटं खल्‌ । 


५9 क) 





* अस्यापि मन््रस्यायमय्ा यद्छस्मादायात तर्तस्मिचेत प्रलयं ग 
` - मर्ते विकासस्य प्रलयाभिधानं प्ररछलिशच्यन कार्यान्य कारणा 

 क्रारणं लयः । एव चासदुत्प खतं प्रतद्र भव 
| † उपलतच्तण चतत्‌ ! यदापि भातिक्रानि तद चि पामर यट दुष नभय 
तदेवबेन्द्रयमाहे तदधिष्ठानं तैजसमित्यपि संया दर व्यः । 
सांख्यनेयायकयेविप्रतिपत्तेरत्तरस्त सैगतनैयाय क्या सित 

कारकत्वं द्रष्टव्यम्‌ । अरकाराद्वि बदधिविक्रारः | 


 यन्तदति सांस्याः । आव्यक्तिकत्वं त्वव्यकतस्य मल 


रि ‡{ सष्णशार सति रूप्राप्रलङ्रहत्यनु प्रल्ध सप्त मश्च चत्त: । शख पदटापेन व्यभि. । 
चार वातिकं द्रत । तनान्वर्यातिरकवाः सतार्धप तस्य चचक्ष (५यास ।  छ्घा | : | 

 चचतुष्ट्े च संनिरष्टविप्रक्टयेस्तुन्यापर्नाष्धप्रसद्रः । खष्णासारंया रह न {चयः संयुज्यते श्रसंयगे ` 
 चातिश्चेषादुभपस्तुल्ये,पर्लन्धिः प्रा्माति 1 श्र संनिरूष्ट स्य पधिप्रयता म ! प्रछष्टस्यति नकिष 
` छृष्टस्यापि विप्रयत्वात्‌। ` | | ११ 1 


ियसिनमनसन ११०६९५२ 






































१४२ 





ग्रहः हणाम्‌* ॥ ३२ ॥ 
च सन्निकरषबिशेषादुवत्ति यथा 
रणलिङ्ः चात्तषो हि रश्मिः 
प्रदोपरश्मिरिति । आबवरणानुमेयत्वे 


गणधमस्च महदनेक्रद्रव्यव त्र विषक्ताबयव- 
म्पगनम्त शीति गृह्यते । तस्य द्रव्यस्या- 
रमेव च तेजसं द्रव्यमनुद्रतद्ुपं 

तस्य | दरव्यस्यानुबन्धाद्‌ 





१५५१। "प . ५४ तानपरत) 711, 1 कितया 91 मनोत त पिकनिकरे 


य माद्यं संनिकं तिशेषप्रतिपत्तिदेतुभे- 
। सायप्वान्तरसयागाचत्तया इवयवोन्द्रियपनिकषेः पनि- 
पथप्निकपध्ि शपे मदटदण्वीस्तल्यो भवतीत्यन्यथा 





{त मन्राचंः । न्याःवा.। 


१ 4 ॥ 4 ब्र ४ ः (1 # 8 
५ 1 र | + द. ५ त 


कार्यामदत्वब्रदत्वप्रचयेभ्यः 1 अनेकद्रव्यवत्वमपि कार ए 9. 





धमायमुद्ववसमाख्यात इति । अनुद 





त सानावताकनरकषन पिककमािक््+ पिप 1 1 ^ 


 * श्रनकद्रव्येस समवायादिति वार्तिकममतः पाटः ) इदं मनर यश्किमूतरषुश्र.४ | 









वारि दि पक्तावयवमाप्यद्रव्यं रमन्ते न रद्यते तेजसा सोष्म ऊ 
यस्य भावाल्रदोपर्प्मिश्पलभ्यत य दित्यर्फरमश्थ स 







| नाध णीयात्‌ । अथानेकर्स्‌ः म रएमसनिपाति 
 र्शिमरत्यव्यतदति र 
 विष्टमनुपलब्धेरिति व्यवहार खय य पथे च नायसस्य रत्य 
 सवरयां विश्वरूपो दः परवायकारित दति । न 













९४१ 


र तिकधमेः॥ ३ ॥ ` 
` यशत्वावर्यापलम्म -य दुव्यधिेषे प्रतिघातः स भिका 
न भतान घ्य [ति नालिकं प्रतिघातथमकं दुष्रमिति । अप्रतिघातस्तु 
छ्यभिचासौ तरलिक्रभेलिकयाः खमानन्वा दलि पि मन्यते प्रतिघाताद्- | 
 तिकानीन्द्रियाचि अप्रतिघ्राताद्रभानिकर नोति प्रप्र । दृष्रस्वाप्रतिघातः काचा 
 अ्रप्टलस्फटिकान्तरतापनः ध्रः । सच्च यक्तम्‌ । कस्माद्‌ यस्मादोतिकमपि न 
प्रतिहन्यते काचाभ्रपटलस्फटिकरान्ताप्तप्रकाणात्‌ प्रदौपरश्मीनां स्याल्यादिष 
तेसा रप्र उपपद्यते चानुपलब्धि; कारणभेदात्‌ । 








|) 


मानपलब्धेलघ्रप्रकाशेा नास्ति 


तरपादादित्य अम्यभिभवादित्ययक्तं सदेतदु स्ट्रारकं॒सूजम्‌ ॥: 
लाष्टस्शिरित्यपिशब्दाद गम्यते । न्याः वा. । ४ ~: 
क्तं भवतति । यत्‌ सज्‌ बाद 






१४६ | न्यायभाष्ये 





बाह्येन रक्ारेनानगृहीतं चक्तुविषयग्राह कं तदभावे ऽनुपलब्धिः । 
सति च प्रकाशानुयरहे शोतस्पशापलब्या च सत्यां तदाश्रयस्य द्रव्यस्य चष 
ग्रहणं पस्यानदु तत्वात्सेयं रूपानभिव्यक्तिते र पाश्रयस्य द्रव्यस्यानुपल 
दृषा तच यदुक्तं तद॑नुपलन्धेरहेतुरित्येतदयक्तम्‌ । कस्मात्यनरमिभवे ऽनप. 
लन्धिकरारणं चा्तुषस्य रश्मेनैच्यतडइति । 


अभिव्यक्तो चाभिमवात्‌ ॥ ४२ ॥ ४ 
बाद्यप्रकाशानुग्रहनिरपे्तायां चेति चाश्चैः । यदूपमभिव्यत्तमुृतं 
 बाह्यप्रकाशानु यहं च नापेत्तते तर््विषये ऽभिभवो विपः 
अनुद तर्पत्वाच्चानुपलभ्यमानं बाह्यप्रकाशानयहाच्चो पलभ्यमानं नाभिम यः क 
इति एवप्मपपन्रमस्ति चाक्तषो रर्मिभ्सति । 


न्तचरनयनरश्मिदशनाच्च ॥ ४३ ॥ भ 
दृश्यन्त हि नक्तं नयनरश्मया नक्तचरायां ब्रपदं गप्रभृतीनां तन 
 शेषस्यानुमानमिति । जातिमेदवदिन्द्रियमेद ईति ` [धर्ममेदमा्| 
 - चानुपपन्नमाबरणस्य प्राप्रि्रतिषेधाधैस्य | दशेनादिलि । ई 
 ज्ञानकरगत्वानुपपत्तिः । कस्मात्‌ 1 


अप्राप्य ग्रहणं काचाश्रपटलस्फटिकान्त रितापलब्येः ॥४४॥ 
* -बाह्यप्रकाशनेति ४ । रि का 
† विप्रतिपत्तिविषयः छृष्यसारं ररिमिवट्‌ द्रखयत्ये सति शूपोपलब्मरौ निय. 
लस्य वाध्नस्य निमित्तत्वात्‌ प्रदोपवघदि त्ति भवच्च; टध्यत्षे 
` सति नियतत्वे सति स्फटकादिव्यवहिताथेप्रकाशकत्वात्मदी परवदिति । न्य.वा. 
 -.- ५, मानुषं चत्तुः रश्मिवत्‌ अप्राम्तिष्वभावत्वे शपा पल न्थ व्थनिमि मत्त किः 
 क्चस्चत्तवेदिति 1 न्या. चा. । चे 

ग ॥ यथा बिडालत्वजातिष्ेषदंसे वतते न मन्ये रषं र पिम प्रि ह्य लस्यैव 
 चतुभाव्ष्यति न मान्‌षस्येति चेच ्रा्स्णसाम्रथ्यातत १ सत्येतस्मि> ध जातिभेदे 
चथा वषदशप्रभृतोनां कड्यादिभी रश्मय ्रत्रियन्ते तथा मनप्याणामर्पो १ समा. 
नमे वेति ! इतश्च भोातिकानीन्द्रियायि प्रतिघातित्वाद् घटादिवर्ितति प्र 
आच द्रव्यत्वे सति बाद्याथप्रकाशकत्वाह्‌ घ्राणवबदिति ॥ न्या. वा.।\ ` ५ 
। .वुषदशनयनस्य रर्मिवत््वं धौ मनष्यनयनस्य ` 


या ऽय धममेदः स रव धमभेदमान् तच्वानपप्रच चा इशधारः ५ नि ॥ श क्रमः | 
प्रमेति याजना । ता. टी 1 





































४७ 











भ्र ु ष्युर र] धेप्लिकषें ॥ ग्डणहेत्‌ः 
तापयत्य गन्द्रियायि । अत एवाभोति- 


णां कु्परान्तरि तस्यानुपलब्धिन्रे स्यात्‌ । 
फटिक्रान्तरितापलन्धिने स्यात्‌ । 





दाक्यमेद इति ॥ ¶ृयथावाकषयं 









|  † क्ाचचश्रपटमितिध। 
। § स्कटिक्रान्त्य्ीति४। | श्रादित्यरग्मेर्सिति ४) क 





। स्स ५५८८५ । 4 6 {4 # प्रान ; हक प्र 4 भि 2 
परवस्थितध्य वा द्रत्यस्याव्यद्यमानावयवद्रव्यस्य- 
रः क| प्प । त 4 भ्या त हि | .4 ६ 6 1 
क प | । , + भ = 6 + ८ क्क कति # 
^ ५ ५ „ ` ^ ! ^. । 
| भ म , ५ ४ 


१४८ 





ग्रहम्‌ । न चेन्दरियेणासन्निकृष्रस्य द्रव्यस्य स्परापए्लच्धि ष्टौ च प्रय. 
न्दपरिस्वा । सच काचाभ्रपटलादिभिनोायनरप्मेरप्रलिघाता द्िभिद्या्ेन सह 
सत्निकपोदुपपन्नं यरहणमिति । 









 प्रतोचाता मा मृदिति न दृष्टानमिताः वा ३ द्रव्यधमोः प्रतिचघासाप्रती 
_ तयेद्युपलश्ध्यनुपलब्धी व्यवस्यापि रे । : 





( ) भरस्ति।भ।२। ४ 


श्र.३श्रा. ९ स॒. ४८-४२ इन्द्रियंकत्वपवेपत्तः 1 १४६ 
` दिभिः प्रलिघाता व्यवहितापलन्ध्या ऽनुमोयते काचभ्रपटलादिभिरप्रति- ध 
` ध्रात+ इति । अथापि खल्वेकमिदमिन्चरयं बहूनोन्द्रियाणि वा । कुतः संशयः 


















व्याणि नानास्यानानि दृश्यन्ते नानास्यानस्व सतनेकोा ऽष- 
न्दियेष भिन्नस्यानेष संशय इति + एकमिन्द्रियस । 

त्वगस्यतिरेकात्‌ ॥ ५२ ॥ 

न्द्र यमित्याह कस्माद्‌ अव्यतिरकरात्‌ 1 न त्वचा किं चिदि- ध 

सत्यां त्वचि किं चिद्धिषयग्रहणं भर्वात यया 

सत्यां विषयग्रहणं भ॑वति सा त्वगे- ` 


३; ॥ स्यश्ाप्लन्धिलच्षणायां सत्यां त्वचि ४“ 
येण स्पशे इन्द्रियान्तराथा दूपादये न गृह्यन्त अन्धा- 
हका(| दिन्द्रिया)दिन्द्रियान्तरमष्तीति स्यशेषदन्धादिभि- 
न्ते तस्माचेकमिन्द्रियं त्वगिति। 
पलबन्धिवत्तदुपलच्धिः ॥ यथा त्वचा 
तत्रि सचकषटो धमस्पशे गृहाति नान्य णवं त्वचा ` 
हकास्तेषामपचातादन्धादिभिने गृह्यन्ते हूपादयदति । 
तः ॥ त्वगव्यत्तिरेकादेकमिन्द्रियमित्युक्का त्वगव- 





दानवलष्पः त्थगवयवविप्रेषेण धरम पलन्धिवततदु पलब्धि व्याहतत्वाददे- ` 
भाष्यं नेन्द्रियेति इदयुप्कम्य एवं भाष्यकारोय सिदा- ` 


१५० न्यायमाष्ये 
तानिं विबयग्राहकाणिं विषयव्यवस्थानात तदवे विष्यग्रहणस्य भावात. 
दुपघाते चामावात॒ तथा च पवा बाद उत्तरेण बदेन व्याहन्यतङ्ति+ । 








चिष्ठानानि 

व्याप्रानि न च तेष्वखत्स विषयग्रहयं भवतौति । तस्मान्न त्वगन्य्ट्वा षवे. 

विषयमेकमिन्द्रियमिति । 

†न युगपदयानुपलब्धेः ॥ ५४३ ॥ । 

आत्मा मनसा संबध्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियं सवाः सचि 

मिति आत्मेन्द्रियमनेाधषत्निकषभ्या यगप्दूहणान स्यः । न च यगप्टूप 

दये गृच्छन्ते तस्मत्नकमिन्दरियं सवेविषयमस्तोति । अ्रसाहचयेच्चह पिष. 

 यग्रहणानां नेकमिन्द्रियं सवेविषयकं साहचय हि विषययहणानामन्धाद्यनुप ` 
पतिरिति । 


 संदि्यस्वाव्यतिरेकः । परथिव्यादिभिरपि भतेरिन्दर्या 





विप्रतिषेधाच्च न त्वगेका ॥४४५॥ 
न खल त्वगेकमिन्द्रियं व्याघाता । त्वचा शपाण्यप्राप्रानि गृद्यन्त 
इति । प्राप्यकारित्वे स्यशेादिष्वप्येवं प्रसह: स्यशादोनां च प्राप्रानां ग्रहणदू- ` 
 पादोनां प्रा्रानामय्हणमिति। प्राप्रम्‌ । ¶ृसामिकारित्वमिति चेद्‌ आव 










प्रगिक्र्मि्द्रिय त्वगित्यपगम्येदानीं त्खगवयवविशेष्य हशूपाद्दिग्रादका ` 
शति त्रवाणः प्रात्तपिध्यमभ्यनजानाति । न द्यत्रयव्यनतिरिक्त अघयवा दति। 
 यांश्चावयवान्‌ रूपादिग्राहकास्त्वचो मन्यन्ते ते किमिन्द्रियात्मका उत नेति । 
कि चातः यदोन्द्रयात्मका नेकर्मिन्धियम । अ्चेन्द्ियात्मक्षा न भरन्ति न 
 तरदींन्द्रिययाद्या रूपादय इति । न्या. वा. । ९ 














‡ श्रत्रानकेन्द्रियवादे.ऽपि घटस्य चाचषे त्वाचे च युगपत्कम्मारेत्याश्ङ्कय फएलबतेन ` 
खुभुत्खाप्रोः खहकारित्वाश्रयणेन देषवारणो रत््विन्द्रयेक्षत्वपत्ते ऽपि तेव दष्वास्फी संभवतीति ` 
भाष्योक्तं दुष परिदटृत्य करणस्य युगपदनेकक्रियाकारित्वाभावेन युगपदनेक्ानवस्छेपीन्द्ियेक. ` 
त्वपक्तप्यवमेवेापपततः त्वचः करणस्येकत्ते तस्य प्राप्यकारित्वाप्राप्यक्रारित्वयेः्विवल्येन प्राप्यक्षा- 
रत्व त्या प्राप्तानां रूपाणामग्रहगाप्रसह्नादप्राप्य कारित्वे च दुर्त्यद्रव्यगतस्पश्चस्यापि गहण _ 
प्रसङ्भादेकस्येच् प्राप्यक्रारित्वाप्राप्यक्रारित्वयोरनुपपत्तरनेकेन्द्रियपकते रकन्द्रि यापयत करयस्वाभा- ` 
व्यन. युगपदनेकक्रियाकारित्वाभोवरोपपादनवदिन्दरयेकत्वपतते समाधाना्ंभवाचकथिन्द्रियमिति ` 
कातिक्षम्‌ । 
6 सादहचय नाम 
५ भावप्रसङ्कः ॥ च्याः ता" । ॥ 
॥ प्राप्रानां हणमिति।२५। ` - ¶ प्राप्याप्राप्यकरारित्वमिति। >1५। 














¡ यस्येकं द्विषययरहणं तस्य द्ितीयमपीत्यन्धब्बधिराद्य- ` 



















५, ३ आ, ९ मू, ५३-४० इन्दरियपञचत्वसाघनम्‌ । === १५९ 


चेति । टू रान्तिकान्‌विधानं च 
चा गृह्यते क्पमिलि दर शुपसया- 
दिति । प्रतिषेधाच्च नानात्वसिद्धा 





तत पर | {खश्चरि न्द्रया स्पशनेनेन्दियेण स्यशेग्रहणे 
लसङति द्पयहणप्रयोजनं चच्तुरनुमोयते । स्पशेष्ुप- 
गन्धा गद्धयत्दति ग न्धग्रहणप्रयाजनं घ्राणमनमो- | 
न त तेरे रसे गृद्यतदति रसखग्हणग्रयोजनं रसनमन्‌- ` 
तो तेरेघ श्ट: श्रयते इति शब्द यहगाप्रयोजनं श्राद- ` 
नितरेतरखाघनसाध्यत्वात्पञ्चेवेन्द्रियाणि। 





त्मा (मा च्वनिमाश्याश्व न भित्राः । तद्यस्येन्द्रियाथेपञ्चत्वात्‌ ५ 
न्दा इत्याद हनि इन्द्र पाणि परखज्यन्तदति । 


| ३ पीतय ङपादिपु नानाविषयेष्येकेन करशोनेकस्य विय ति मी 
यािष्यत्षये करणााम्तरापे्तित्वं सधय 9 दन्द्रियपश्त्वं सिच्यात. : 
्‌ {थायां प्यवश्ितायां यान्तरनिष्यततये कषश्णान्तरपेचेति 









गरहणसभवादिति यावत्‌ + २ सयस्यश्रादोमां स्वक निरय द्यत ने सं वरु षलस्यादि ति भाष 
† नति नास्ति ` 1 “ 
1 श्रयानां विषयाणां समह्‌ कञ्ञातीयानािति 

तु प्रत्यकं विषया इत्यर्; । 





` द्यरीनादीनि त्विन्द्रिया ति विषया एवाश्रयापसपणात्प्रत्यासोटन्ति । संतानवृ््या 
शब्दस्य शरोषप्रत्यासत्तिरिति ्रक्रितिः खन्‌ परिमाणमियत्ता सा परञ्चुधा। 
। पाच गारघनस्परनानि विषययहणेनानमेयानि । चत्त कष्यासा- 
रा्यं बहिनिःस्ट १ खिषयव्यापि । प्राच नान्यदाकाणत्‌ तच्च बिभ्र शब्दमाश- 
न च्चाचिप्ाननियमेन शब्दस्य व्यऽ्जक^मिति । 

पञ्च॒ खल्विन्द्रिययानयः पएथिव्यादोनि भूतानि 
घेन्द्रियाणोलि विद्धम्‌ । 




















भत प्रकरृतीनीन्द्रियायि नाव्यक्तप्रकृलोनोति 

णशविशेषेापलब्धेस्तादात्म्यम्‌ ॥ &० ॥ 
हि वाय्वादीनां भ्रसानां गुणविशेषाभिव्यक्तिनियमः 1 वैय 
वव्य्निकाः तजे र पव्यऽ्जक्षं पाथिषं किञ्चिद्‌ द्व्य 
जकम्‌ 1 अस्ति चायमिन्द्रियाां भ्रूतगुणविशेषो- ` ॥ 
गयाःवसेषोपलन्येमन्यामहे म्रलप्रकृतौनौन्द्रियापि 
पयिव्यादिगणा इत्युपदिष्म उद्ेण्स्व 
गात्रे समान इत्यत रह । 


लदुपक्र रप्रतीकास्पेदादु उपक्रियते चेति न पुनयकाश- | 
1 प्रष्टाप्रक्नष्ट श्रोनभेदा (ष्यत ठक । न्या" वाः 





यथा {ह प्रगमद्याविगन्धव्यऽजकाः पार्थिवाः कक्कटाच्वार. 
 चातचनानेकान्तः । न द्यातपेो मन्यव्यञ्जकोा ऽपि तु ललाभिभता 
ना पलभ्यति कवलं जलमातपेा इपनर्थात नतु द्रष्यस्य गन्धमरभिव्य- | 
कान्तः 1 शवं स्प्नमिन्दरियम गन्धादि मध्ये नियमेन | ` 
न्तर स्यन्दमानादबिन्ट्षत्‌ 1 न खलू पिस्यन्दा 7 मेादादि- 
तेजसं चखमन्धादि ष मेधे नियमेन शपव्यष्नकप्वात्पदौपादिः 





 स्परदादबिन्दशीतस्यसं व्यष्जकव्यजनवघातव्त । 


 चेटुक्तव्यमेषाम्रसाधारणो 


१४४ | न्पायमाष्य 


गन्धरसरूपस्पशशब्दानां स्पशेपयन्ताः पृथिव्याः ॥ ६९॥ 
 अप्रजोवाय॒नां वे ह्याका शस्योत्तरः* ॥ ६२ 
स्यशप्यन्तानामति विभक्तिविपरिणामः । आक्ाशस्योत्तरः 
स्पशेपयन्तभ्य इति । कथे तहिं तरन्निट्रश ध्याह 
तेनेत्तरशब्दस्य पराधाभिघधानं विन्नायते । उदग्ने हि स्प्पन्तेभ्यः परः ` 
शब्द इति। तन्त वा स्यशस्य विवद्ितत्वात स्पेपयेन्तेष नियक्तेष यान्य. 
स्सदुततरः शब्द इति । | 
न सवेगुणानुपलब्धेः ॥ ६३ । । 
नाय गुणनियेगः साधुः । कस्माद्‌ यस्य लस्य ये गा न्‌ ते 
तदात्मकेनेन्द्रयेण सवेडपलम्यन्ते । पाथिवेन हि प्रायेन स्पपयैन्ता न्‌ 
गृद्यन्त गन्ध यवका गृह्यते एषं रेषेष्वपोति । कयं तदह॑मे गणा विनियो. 
















6 



























रेकेकश्येनेत्तरोत्तरगुणसद्वावादुत्तराणां तदनपलग्विः १६१ 
 .: `  गन्धादोनामेकेका यथाक्रमं प्रथिव्यादीनामेक्ेकस्य गया: श्रलस्तगन 


परलन्धि # तेषां तये * तस्य चानपरलन्धि । ग्न रसः ६ पञ 9 [न र रसनेन ह 
 इपस्यशेयोः चक्तषा स्पशेस्येति। कथं तद्येनेकगुणानि भ्रतानि गृष्यन्तदति \ 


घत । रव वायक्लोयं त्वगिन्द्रियं गन्धादिष् मघ्ये नियमेन प्रास्य व्यश्जक्न्य त्वात्‌ | 





गन्धादिष्‌ मघ्ये दति चावधारणसिद्धायेम्‌ । अन्यया च्राणासे तेन नां गन्ध स्वादिष्य 
 क्जकत्वनावधारणं न स्यादिति । एव ॒चेन्द्रियपञ्चत्वेन रस्त पाद पायपस्यव्राच 
 मिन्द्रियत्ठनिष्रेधोपि रहत दरन्द्रियलक्तणविरदात । य च्छरीरसथक्त सस्मार 
 व्यतिरिक्तिपाचात्मतीति्ताधनं तदि यमिति होन्द्रियलक्तणं न चैतदस्ति इस्ता 
क । ज्ञानेन्द्रियार्णा तस्लत्तणममानि त॑ कम्र न्द्रया प न्सष्पामान्ययं 
| । खदगणात्तर वक्तव्यद् । शरेरात्रितमसाधारणकायकारी द्र यमिति लच्छणाप्राद्रि 
काय । उक्तं वचनादानविहरणोत्समा नन्दश्च य ग्व 
मिति नन्वादानविददग्योत्सगेास्तावहुस्तादि भिरपि कतु शक्याः । अपि चास्ति" 
 कणठक्पामाशयपङ्ञाशयादीनामपि निगरणादि तत्तदसाधारयं कायेमिं  तान्क ` 
॥.॥ याणि (सज्यरत तस्मार्व्वात्क चिदेतदिति ॥ 


। सा. सो. ॥ च का 
नियमा स्र । न्वा. वा. श्र रकसूत्रत्येन लेखः प्रामः 


+ ~ “1 स्वतन्दस्यावधारणोयानपेदवस्य वियग ब्राधाध्ं व्यत्पदधः पदजाता | + ह ` 
सिति पाधत्‌ त 












१ श्र. १ स. ६१६ भलगगनियमेापपाटनभच । ९९५ 


पाथिषाप्ययेाः प्रत्यसतत्वाद्‌ म॑ 


णं भताना लि ! भलतान्तरष्पकुत च पाथिवाप्ययेाः प्रत्य 
सश्धसे नियमे वा कार्णमुच्य लामिति। स्व 


# "1 






चेतप्वरूपत्व त। । न हि स्पिद्रष्यसंषगोाच्छात पत्वमशूपयोरपि 
स्वल्ता्यपि प्रस्तिहि तयोरपि 


समपर परण विषमिति षायना च रषिर सेल डं 


समथेत्वमु । यथा बाद्यानां पाथिष (प्यः दानः उरन्याण) चतरा विग द्यु 
 गानान सवगर प्रभ्जक्छट 


यति । ता. रो. ! 
{ अन्यगा 





ग रयारविशिष्ट 
 व्वन चक्तुषत्वप्रसङ् इति । ता. टी. । 
$ चतगयष्छाहि । न्यः वा. । 


ब्र. ३श्रा. १९ स॒. ६८-५०९ प्राणादोनां स्वगतगुणायाहकत्वम्‌ ! ९५० 









त्वम एवं च्राणरसनचकषां चतुगृणविगृणद्िगणानां न सवेगुणग्राहकत्वं गन्ध 
। एपद्पात्कपीत् ययाक्रमं गन्धरखदपमाहकन्वमु । तस्माद्‌ द्राणादिभिने सर्वेषं 
गयानामप्लन्धि^सिति । यस्तु प्रसिजानोते गन्धगुणत्कद्‌ घ्राणं गन्धस्य 
` ग्राहकमेवं रसनादिष्वपीति ! सस्य यथयागुणये गं घ्राणादिभिगुखयदहणं प्रखनज्य- 
तरति । किं कृतं प्नव्यवस्यानं किद्धित्पायिवमिन्द्रियं न सलाणि कानि 










श्रथेनवृिखमयेस्य प्रविभक्तस्य द्रव्यस्य सेषगेः पर्षसंस्कारफासतिः 
भयस्त्वम । दुप्रो हि प्रक्ष भरुयस्त्वशंब्दः परकृष्रो यचा विषये भ्रुयानित्युच्यते। 
वि यधा प्रथगधेक्रियासम्रयानि परूपपस्क रव्या द्विपोषधिमणिप्रभृतोनि द्रव्याणि 


्श्विषययहणसमयानि व्राणादीनि निवैत्यन्ते 












न्धादीन्नोपलनभन्ते] घ्राणादौनि§ । केन कारणेनेति चेत । 
री नामिन्द्रियभावास्‌ । घ्राणं स्वेन गन्धेन समानाथेकारिणा 


न्धः सहकारि च स्याद्‌ प्राणस्य ग्रह्यस्ये|त्यत आह । ` 
गापलन्धिरिन्द्रियाणामु । ये व्रते यथा बाह्यं द्रव्यं चक्ष गृद्यते 
देव चक्षू द्यामिति तादृगिदं तुल्यो द्यभयच प्रतिपत्ति 








पित गन्धस्यात्कप्रं इति सिद्ुम्‌ । ताः टीः 1 क ^: 
| + शास्य प्राफान्तप्पाद्वक्रलाया शटुष्टत्वात्राद्धप्ः गन्धप्राहता यासु दष्टत्तात्स्लगन्ध- ` 
 प्हणाक्पः\ ._ _ ५ इन्दियाणीति २। (१; | 





१४८ न्यायभाष्चे 





श्वगण: शब्दः श्रोषगेति । 









व्यञ्जकः न च प्राणादोनां स्वगृणयहणं प्रत्यक्षं नाप्यनमोयः 
 श्रोचणाक्षाशेन शब्दस्य यहयो शब्दगयात्यं च भरा [क्षारो 






, ति ) परिश्येश्च। 
सुमान वेदितव्यम्‌ । आ्रात्मा साषत श्रोता न करयं मनखः चत्व बधिर. 
स्वाभावः पृचिष्यादोनां घ्रायादिभावे सामथ्ये श्रोचभावे चासामय म्‌! रस्ति 


चेवं ्रोषमाकाशे च शिष्यते परियेषादाकायं श्रोषमिति* 















लैन संशय इतिं । अनएपन्न खरबयं संशय: स्वशरी 
नोया श्रनित्या बुद्धिः सखादिवत 





`, + मनसः श्राजत्ये बधिराद्यभावः सवेधिषयस्वाच्च मनसः सतपि व 
श्राचंप्रप्राति । एचिष्याद्यपिन श्राचम्‌ प्राशादिभाष्े लिनियमा नये यागमात्त । श्राणादिषि- 
 नियक्ताः एथिष्यादयः श्रा्भष्ठे च प्राया दाने कल्यं शब्दान 
स्वचः श्राजत्वे बधिराभाषः सदपघारे एम॒ । दि 
गवास्तदाकाश भवता. स्नामानं भिव्छते ते दिककालाधिति । शाः साशप्रत्याश्यानं - 
परादि ` लिङ्कमिति न द्रश्यान्तरं रिष्यतदति ॥ न च गानां श्राज्रभावे युक्षः। 
न चाक्तायोणां सामान्यविेषसमवाः ना सामध्यान॒पसश्चेः। न चेदं ब्रां नास्ति 
च्डेःपरभ्थिलिङ्गम्‌ । स्रा-चा-। त 


















त्वनिरकछर्णप । १४६ 





न्न, इश्या. २ सु. ०८३ छ ट {निस्य 


्रह्लासिषमिति न चेापजनापायाबन्तरेण चक्राल्यव्यक्तिस्ततसत्व चकाल्यव्यक्ते- 
सेसट्सि पमायसिट चेद्‌ शस्तेप्यक्तमिन्दरियाथषतन्निकषा- 













त्य्नं यगपल्ञ च्तानानुत्पन्निमे नसे लिद्मित्ये 
५ ५ ॥॥ 





न्य नि नमेलनच्चाबस्यिताया बुद्ुरुपपत्रम्‌ । नानात्वे 


५ घ प्रत्य {भिन् नपपत्ति ` नान्यन्तातमन्यः प्रत्यभिज्ञा. 





चरं शक्रयमम्तोति प्रतिपत्‌ । क्नानं चेद्ुदरुरन्तःकर्ण- | 





पभो 


षात्‌ प्र्ादा महदन्तःकग्णः घटि रिति तट पाल्म्मनार्ः 







भिमता कद्धनेर। {क्रियते सामान्यते बरहिमाजचस्य नित्यानि 
१ ति छत्तिभ्य उदयवतीभ्या व्यतिरिक्तं 
स्वस्ाधनानि नि  प्रतिसंधानादीनिःन बह्व 






` कटः व्धनित्यत्सान्न 1 अन्यथा त्‌ पतापयक्स्याभेदषाक्ष 
पिनित्या त बद्विसदयव्ययवदनेकरत्तिमितीः युच्यते 


॥ 0 





भिचवाः तेन . तासामनित्यत्वे ऽपि न इत्तिमाल 







। 9 स्येदानों क्रि स्वष्ुपं का धर्म॑ क्षिं तत्वं ज्ञ 
वृद्ध॒ बतलमानेनायं चेतन: किं र{स}लि | 

जनातीतिने भमादटयान्त रमुच्यते चेलयते जानीत ध श्यति | ड 
$यमय इति बट न्नापयतीरि ति 


















पचद्‌ ब्रद्धाजानते स्पा च॒ द्ु्ेःपय 








कश्त्वित्पश्यतीति परुषान्तः चिप तन्वाः 








न्यते दु १ ब्रू + >| रि , + (+ 43 # | प 1 1 ए द्र ष्र्‌ 
#॥.८। कि \ । ५ । .‰: , 


शृति्व वृत्तिमतेा नान्ये 





वृत्तिडत्तिमतारनन्यत्वे वृत्तिः 1 [1 ध ट 9 
 यानीपम्रानि विषयग्रहणानि तान्यवल्िरन इलति यभ 






४ । भ पस्यानाद्‌ इत्यवस्यानपसङ् इति मूताः । म्या. 
^ श नामपगन इत्तिमते पष्यपगम दति चाय; । न.वा, = 








श 


फरयायमत्वनिरासः । १६९ 





श्र. ३ श्रा. र सु. ४-८ वृत्तीनामन्तः 


मे 


ति । भ्रविभ्‌ चेक मनः पथेयेयेन्द्रिथेः संय- 





ज्यते विपयेये च नानात्व 
 छ्यतइति । 


| 





न्धिः अनु पलबन्धिह्व कस्य चिदस्य विष्रया- 
चिवृत्निमलेनेानात्वादेकत्वे हि अनथका 


















गत्यभावाच्च प्रतिषिद्धं विभुना 


सिद्धं हि मनेन्तःकरणं नित्यं चेलि । क तहि विवाद; तस्य विभ॒त्वे तच 
ध प्र सवरि । पक लान्सःकरण नाना चेता ्तानाल्मिक्रा 
विच्चानं गन्धवित्चानम । तच्च वत्तिः ` 
। लानीते नान्तःकरयबिति । -फ्तेन 
विषयान्तरग्रह्णलक्षयो विषयान्तरव्यासद्गः {पुर्‌ 
न क्त चिदिन्द्रियेण सत्निचिः केन क्र चिदप्निधि- 





तरन्टिधाणीशति : सत्राय न्धा, कार} ` 
5 न्तस्व्यासक्ते $ उन्तःकरये चत्त दि पंब- 


इति । यथा चतो 


१६२ न्यायभा 
स्फटिकान्यत्वाभिमानवत्तदन्यत्वाभिमानः+ ॥ € ॥ 
तस्यां वृत्तो नानात्वामिमाना यथा दव्यान्ततेप्ः 
अन्यत्वामिमने नौला लेहित इति एवं बिषयान्तरोपधानादिति । 











माने गेया न पनमेन्धाद्यन्यत्वाभिमानषदिति हेतनास्ति हेत्वभावादनप. 
पन्न इलि । पमाने देत्वभाव शति चेद्‌ ननं त्तानाना त्रम यापक्नापायटशे । 


() 4 0 (१११५५७१ २२५५० त 11 
र ४ पवनम 








ममक तोन उधम नितिन पातात षति नको निमा) 





* एतदुक्त भवति । यक्यपि ठत्तयो नाना प्रतिभान्ति तथापि 
पमेश्स्माटन्नःकस्णाटभिचानां नानात्वानप्पत्तेः 1 तस्मात्प्फरिङप्य 
तापिच्छनपाकणिकारादिकसुमा पधानाव्र ओ पाधिक्र एवमन्तःकरणे $पि 
च्द्रियप्रणाहिकया तत्तद पस््स्यापाधकं नानाल्छं & 
स्ानम्रिति चाख्यायतदत्यधंः \ सा. टीः 




























यभेदाट्‌ व्याघातः । भिन्ना ठनि षः प्रत्ययश्च व्याघातः प्रत्ययप्या {4 ४ दते [ 
श्रथ भवता वृत्तीनां मेदे किं प्रमाणम्‌ । जानानां क्ृमेयापन्ननापायद शनम ! ज्ञाना. 


॥ 1 








मिति न यक्त: प्रत्यय प न 
प्रत्ययः से $पि प्रत्ययभेदमन्सत्य न यक्तः । न हि प्रत्ययामेदव्ादिनः स्फटिके नीना 
दिप्रत्ययगेदे युक्त इति । स्फटिक गीलादिप्रत्ययेः ऽसंबन्धाच यक्त: । न हि नीरं द्रवयं 

सनिकटष्टम्ति। अथ धसि {प्म न लद नीलं न स्फटिक रति | स्रि सप्ाना 










च प्रत्ययो न भिवते तस्य चोणि प्रमाणानीति शास्त ब 
7 स्तेनानृरभ्जितः प्रत्ययस्तधा भवि । । सद : | भे > 
नदि प्रमायामेदमन्तरेण विषयभेदो ऽवगन्तु 






रक्षिरिणम्‌ | १६३. 
नात । क्रमेण हौन्दरियायष्‌ च्वानान्युपञ यन्ते चापयन्ति चेति दृश्यते । 
त्वार १ प्तानेष नानात्वाभिमान इति । स्फटि- 
















दयमानः प्तः । फस्मास्‌ सः ष्टिक्ते ऽप्यपरापरत्प्तेः । स्फटिकेपि अन्या | 
क्षय उत्यदयन्ते अन्या निसः धं स्षगिकत्वाद्‌ व्यक्तीनाम्‌ । 
लः*लणस्थितिकषाः थिका: । फथं पुनगम्यते चषणिका व्यक्तय ` 
पथयप्रबन्धदग्नाच्छरोरादिष्‌ 1 पक्तिनिवेत्तस्या हाररसस्य 
ग] दिभावेने वेमापषद्ये $पचयश््छ प्र्नन्यन प्रषत्तेते6 उपचयाट्ुक्तौनाम- | 
य: । णवं च सत्यघयवपरिणाममेदेन वृद्धिः शरोरस्य 

बति सेयं व्यक्तिविशेषधम। व्यक्तिमादे वेदितव्य इति । . 












स॒ व्यक्तिष उपचयापचयप्रघन्धः शरोरवदिति नायं नियम 
मानं वा प्रततिपादकमस्तोति । तस्माय ` 










गभ्यनन्नायते यथा शरोरादिषु । यद 
यया ्रावप्रमृतिष्‌ । स्फटिकेप्युपचया- 







प्रकार्त्वात्‌ } ब्रक्षार्षत्येतदु यक्तपरप्रकार न यक्तम्‌ ॥;. 
श्च चिरा ४ करयासरेययोारभेदात्‌ । यः प्रत्ययः क्षः 
क्तिस्तं ब्रत्ययमपनभतद ति स्पाररत्म्र। 






मिपाकजव दात । न्धाः वा" । पटस्य करुङ प्रादि; 


१६४ 





पचधप्रयन्धा म दु श्यते तस्माद्ध प्त स्प स ्य्तिरि यधा 
चाकंस्य कटुकिम्ना स्वदरव्याणां कट्किमानमापादयेनाः तदिति । यश्वा 





लभ्यत ्वषयब्रापचये वल्मोक्षानभेन 
टादौन [म्र घि अभ्रायः । यस्यत्यः नृप १ षतु 








1111 करपोतिितिरतिभौफििमतनिपलिकरै) 0/1 श 


सा ऽय देतुयजापनभ्यतं तश्र छथिकस्यं साधयतु मे पुनः मच्रभावानाम्‌ । श्रोमित्ति 
चेदनेन हेतुना -न्यत्वं सिध्येत तु सगिकत्यम्‌ । दताश्ःन्यद्ा फिक्रत्यं विना नानुप. | 
प्रततिः । प्रवश्चरीराययव्रा हि श्राहरिव्रयत्रमा चैताः पुग्रद्यह्प्ररित्यनिन व्यह्ान्तरमापदयमानाः 1 
 शरोरान्तरत्यादयन्तीति युक्ती मेद इत्य तुरः 1 च्यिक्यमे्र मदहेतुः करने) नेति चे 


11111111 मनानि 
























५4... उप्च्चयापश्चवावर्वास्थितत 


` लापमनोदधत इत्यच्यते वि नभ्रयन्वा ऽर्पचित इति । ठप 


व्थेरिति सूजाचेः 1 न्य वा. । उपचयापच यो च तावत्यति्िनाशकषारणे चे ति 
कमधारयः । ता" टौ । चवा र क्ारणपदेनाधारोश्याह्यः । शोचा रापेयमा यप् ते † छथि र 
क्लम्‌ । प्रवागभ्रच्र कायकारयो रक्रकालवर्तिनी श्राधाराघेयभायात्कयदद्धीरवलिति , कणिका मते 
श्राघाराधेयभावे ऽसिद्ध दति चेन्न पि 1्तकिरोधात्‌ । स्वया ऽपि {हि स्पत्य स्प श्राधासिभ्य- 
यगत इति । श्राधाराघेवभावाभावे ऽपि का्यकारथभायत्मला नान > ।शमनये तः चेत्र । 

 शु्त्वघ्द्द्रव्यदयेग्यवोभे प्रति कारणं 




















३ श्रा. र सुः ५८-९४ क्षणिकमा्निराकरणम्‌ । १६४ 


प्रच करिचि- 





न्‌ 





त्यरीह्ार6 माह । 


ण 9 ॥ षदिति ज ५८०११।२५५११ 11 ककाकाका १५१५७ 


» श्रप्रराप्रसेत्पसैा २1४} ५। ? त्यनु्रत्तिरसति४। § प्ररिहिरःम. २।१५। 
‡ नन्वन्रापि धा तेाष्यास्पद्राभ दावा नास्खमन्न्प्द्‌ रयि चेच्ं । तस्यापतेजेऽवयवानुप्र- 





््िंमित्क्रत्वेन तस्य स्फटि्लगत्तत्याभाव्रात्‌ । ननु न गेत्याकणययेोरपतिजेावयवानुप्रवे शनिःम-- 
तक्त्वं हेमन्ते ऽनाकृतानां काष्ट्भम्यव्मनाहाना गत्यतारतम्यस्य योपमं चेषृरयतारतम्यस्यानुप- 
तेः । स दहि त्णु क्र चिद्िक्राघयद्रानुष्यरो क्य वचिद्वस्पाश्रपवानुप्रचेे कारणे संभवति 
तस्माद्‌ बाद्य्निमित्तान्सरानचक्ता भावानां स्माया भिद्रभिच्वरुपेणा प्णाम इति चेत । 
| ्रन्वधव्यतिरष्ाभ्य (अपस शधदशोन प्रयतौ विमासाग्रा दुदयारत्वात्‌ । स्वभावस्य सदटास्नत्वेनारेत- 
हवत्‌ । श्रप्रेजावयव्रानुप्रव्रे देतुत्यमुचच्य स्यभायम्य भटहतुत्ये सरप्रे्ाप्योरणात्सक्रानि भरूता- 
मीति खतिद्धान्तविगाधः । एक्तिस्यय दा तदथिभावत्रत्यन श्याचरतक्रत्पहपलत्तणत्सासभवात्‌ । ननुन 
पपमाजस्य नानात्छसाध कत्वा तु विरद्धाश्फ्पस्य तेन काञ्चन रएकदेवेापएयक्राटिन्यचलनानां 
्रनादविषदत्येन न भेदसाधकला 1 गव्य पूमप्येस्त्यकदेकचादग्येनन मेदहेतुतेति चेत्न  सामा- 
नाधिकस्ययाभ्यप्रगमे लक्तगान्यासंभश्रस्यात्तन्खात्‌ । न हि काटिन्यादिकमन्यन्नापि विद्यमानं एचि 
घ्यादीनां लक्तसौ मवितु मराति । ममरसु क्राटिन्यादेः एयव्याद्िमाजकृत्तितया -न्यत्रोपलम्भम्य च 
तत्तदवयवानुप्रचपयेन तत्तदवयद्यनिष्टाप्गयाद्रिविदयक्रतवा पसाधारपयेन लचणात्वस्य नानुपपत्तिः । 
टिक साध्यं चान्यत्वं परात्तगोयं कीट तदिति । यदि भेदमातजं ततः सिद्धसाधनं स्तम्भाविं 
प्ेदषयेष्टत्वात्‌ \ वदि स्फ्िक्रान्तरादः सश्र देवः । पु्रत्फाटिकाद्द दति चेच। प्रतियेग्य- 
प्रदिद्धः। न हि तस्य तिकस्य प्रतोतिश्िपयताः प्रतौतिक्रान भारात्‌ ' श्रघोभयत्मादिखिद्धं प्रवं 
व्रततं स्फटटिक्रान्तरमपंच्य भटः साध्यत तदा सिद्धप्ताधनम्‌ । यद्यतीते स्फटिके घतमानस्फटिः 
मेदः हेत्वर्षिद्धिः श्रतोतस्वन स्य्रामद्रस्य तत्रोय्यमाणत्वात्‌ । प्रचच्तणेतत्वणष्त्तित्वविश्िष्ट- 
पदस्य सिद्धत्वन सिद्धसाधनं च 1 श्रय तस्मि मेदः साध्यते तदहि बाधः । श्र्ेकस्मिन्नयुग- 
पत्कालिनप्रत्ययातिप्रयत्यं साध्यते वषम टृष्टन्ताभाश्रः । प्रदो दृष्टान्त इति चेन्न । तत्र 
खकार्णसनामंबन्धक्ोालस्य स्याभिवयाक्तकालम्पाययद्विभागक्तालस्यावयवषेयागविनाक्रालस्य 
चानन्तरं द्रव्यचिनाशस्य मत्येनकम्याक्तक्रानचतुष्ट.यदुत्तिप्रत्ययविषयत्यात्‌ । रवं सवत्र योज्यम्‌ । 
हैल्स्नाक्ान्र विमाप्राः सक्षार्णक्धा पि तु भावः स्वभावत 


श्रकारणक्रिनाश्रानुफपतः 1 पद्नाप्राह 
एवेत्यत्र न्यतौनि चेच । स्या सति चिनागरे सुच्छत्यस्य घा नित्यत्वस्य प्रसद्गात्‌। तथा सति भावानां 
शित्परादकारणक्रो विनाश इति चेच । द्ेत्यसि 


वेदातनत्वमत्यन्तानु पलना स्यात्‌ ' प्रवािना 
छ्धः। कार्यस्य पुनरुत्पिप्रसङ्का द्विना पचिना रीति चेच । कारासामग्याम्त्यां चिनाशनाशएमा- 








































रेण माघोत्प्तरनुपरपसेः। सस्याभावाभायमान्रत्वाभावात्‌ । श्रभावस्य सक्रारणक्रत्वे ऽपि भावत्वाः 


॥, > 







भवेन नाश्चाभाव्ाप्पनेश्च । सकारपाश्त्य सति भावस्य नाष्नियमात्‌ । न च विनाशस्य 
त्ख ऽग्निः दवन्प्न्तं श्रि ` पचार प्रति क्षारणत्वयाप्रममे जनकष्यैव 
द्रमाश्रक्रत्यापगमात्‌ । ननु जनक्रषजम- 


कत्त मा परमादि सिग्रमः । नाये नियमः ऋ्गरजमकं हस्याप्यष्छयागस्य कह्नाश्चकत्वदश्च- 


कविमाश्नभ्यु पगमे पृद्राक्तदेपधाां दुष्यरिषठरत्यात्‌ । किं चेदं भावानां चणिकत्वं 
यदि धिनाभिस्परं तदा सिद्धसप्धनम्‌ । यद्यागुखिन। शत्वं सवा विप्रेषणो व्यथं त्वन्मते स्थिरान- 
प्िल्य तदाप्य {सिद्धमा धमम्‌ । श्रचोत्पसिविनाश्योरकक्रालत्व तदा 


श्ुप्रगमात्‌ । श्रथात्यन्रदिन) श ॥ि 
नुत्यचद्येत शिनाश्चारपततः ) ्रचात्यश्वस्य विनाश इृत्युस्यतस्तेः काटाचित्कत्वेन खकारणकत्ववद्धि- ` 


-माशस्यापरि सक्रार्णकस्वापन्तो स्वासिद्धान्तविसेधः । चिक इति मत्वर्थ 
$ प्णाश्राष्टाथः तदा सयत टा श्रययारपकालिक्त्वाभोषेन भावस्य तद्रत्ताज्तुपरपत्तिः। पदि-चात्स्या- 
न्तरधि शिष्टं भावान्तरं छषराशष्दं पपि पच दाषः । श्र प्राक्तनमात्र रव छणस्तददापि षणव 
स्य स्वस्मिन्रभाद्धत्‌ । यदि इतान्त्यक्रालः छण) 

कल्पना दधत्य शृशचश्री भा स्वातुपरपति । म चन्र दरष्टान्तः प्रदी पाटेस्तत्साभा- 


साधितत्वात्‌ । श्रत्रोक्ता तैतवश्चाचिद्धा श्रन्यधासिद्धा विरुद्धा ता उन्यन्प्र्वेखिनां विभ 





























पयश्च. कथम । ण्या 


णशष्टार्ध॑स्तष्टि कालाभ्यप्रणमत्सिद्धा- 


१६६ 






मगुणान्तरप्रादुभावात्‌ ॥ ९५॥ 
पयसः परिणामा न विनाथ इत्येक श्राह । परिणामश्चाषस्यि 
` सस्य द्रव्यस्य परवेधमेनिव्रलो घमेन्तरोत्यतन्तिरिति । गणान्तरप्राद्भाव इत्य- 
पर आह । सते द्रव्यस्य प्वेगणनिषृ्नी गृणान्तरमृत्पदययतङ्ति । ख खल्वे. 
कपक्चोभाव+ इव । अच] तु प्रतिषेधः । ॥ 








न्तराद्‌ द्रव्यान्तर स्याल्यामुत्पत्नायां पब मृत्यियङद्धव्य 
न्तरोत्पदेा घटत्‌] शति । श्रभ्यनन्वा 
व्यादं चे प्रतिषेध उच्यतद्ति । 


षत्व तुपपत्तः। तदभ्युपगमे तु विश्ेवाग्रयकालयत्तिनि लिकत्वस्वाभावाद्ेते द्‌ श्यनि 
चारः । प्रन्ते विश्रेषदशनस्य हेतत्वे त विमाग्रकाने विश्रेषानुप्लश्येड ध धः । अथान्तिर्म घस्स्सेवाग्तशच 
ब्ठा्यस्सया सत्यकस्मिन्धिश्येवाम्यपगमेम्‌ लस्य स्थयसधक्स प | 
दशेनयेस्तत्तदेयभेदेनात्यादयिनाशदेतुकस्यवद्‌ देवदसतादेर प द्मे 
व्पादटविना हेतुत्वमिति तुन 1 टष्टान्छठाष्टान्लिक्पाकभवासप ससद 
स्वेनत्यादविनाशद्ेतुकत्वाभावात्‌ । प्रटोपष्य तट्छश्राउस्पदटय सद्धा एव ध्व पंस्वलारामाश्चार 
स्न दृश्रान्तर उत्प्रतम्रयाग्धत्सास्‌ । अदप्याश्छाप्री {हि प्राना पादथयामप खालतुल्यशाल' (1. न स्वि 
णिकचिलक्तणावस्यावत्वं कल्य्तद्ति । तदण् न क्कु चिद्‌ गुरत्वध्रयब्ररेपाणां समुदितानां क द्‌ 
 युरुत्वप्रयन्रयारेव क्व चिद्रुरुत्वमात्रस्य पाते करणस्य वैनचययादेव पातेन यये यथे १ 
प्रमाया त्वाधाराधयभावः ' न द्धि कार्याल चिद्भानं करयं 
क्षायमिति । श्रत्रच विप्रतिपत्तियिषया ग्रयुगपत्कालाः पर 
-मानाधिक्रणये ति समानयब्दवाच्यत्वात्‌ । वतं मानेकचणानेक 
-इणाचव्रयाखामनक्रयुरुषप्रत्ययामामभान्ततत्प्रत्ययचियाणामेक्कनि प पर 
अन्ततत्प्रत्ययविषयाणामप्ये्खिषयत्वमिति । 
इ्ाद्छेवदत्तादिप्रत्ण्यवदिति 1 परसमन्धस्परं प्रत्यय कनिमि्ता ममे ति श्रि 
` छमयाना बहूना चतमान॑क्चरानेकचिज्ानवदिति । श्वस्तनादसम १ वा नान्पेष्ठसंसः 
 -निमित्तानि ममेति प्रतिसंधानाल्य्वषदटिति\ 
व्थपमाऽ्थेः 1 = 
+ श्रयन्तु प्रतिकेध ब्‌. ४।५॥. 


॥ न दछनपरक्तप्य परवोवस्याते $भिष्यत्यनमिग्यक्ती भः ला 
। भवै देति तस्मादयक्तमवस्थितस्य पर्णाय बति | श्या. जा 













































| क्रू, 8 श्रा, षट 4 ९५-९9 प्र (|| |. {| 1 - टि 4 (8 {- 94 | | १६७ 


धिटिनाश्कारणायुप्लन्वः क्ती चच्चोपलम्धेरनेकान्तः ॥१७॥ 
4 कषीरदयिवदिष्कारणे विनाशचोत्यादे स्फटिकव्यक्तोनामिति नायमेकान्त 
इति । कस्माद्‌ देत्वभावाद्‌ नाच हेतुरस्ति । श्रकारणो विनाशेत्यादे स्फटि. 
 क्वादिव्यक्तीनां च्षीरदयिवद्‌ न पनया विनाण्कारणमभावात कम्भस्य बि- 
` नाश उत्पत्तिकरारणाभ्ावच्चा6नुत्पत्तिरवं २ कटिकादिव्यक्तोनां |बिनासेोत्यत्ति- 
























**टषघान्तवचनम्‌ । गृह्यमाणयेविनाशात्यादयेः 
दुष्ान्तः प्तीरविनाशकारणानुपलन्धिषटूुध्य- 
त॒ न गृद्येते तस्माच्निरचिष्ठानियं दुष्ान्त इति । 
च र्फरिकस्यात्पादविनाशी याञ्र साधकस्त- 
तिषेधः । कुम्भवन्न निष्कारणो विनायोत्यादो स्फटि- 
न्तः प्रतिषेटमशक्यत्वास्न । स्षीरदयिवत्त 

कोयं प्रतिषे कारणता विनाशोात्पत्ति 





रोत्ताशेषं प्रव्तयामीति प्रक्रियते । सेयं बटो 

प्रायदहणादिति । तचा विश्चेषः । 
` ` * विनाच्त्यादरे | फ ष्टि 
श्य चिनाच्रोत्पदै चे स्फटिका २) + यदेति नास्ति ९।४। 


{ कारणाभावादिति ४ $ चानुत्यत्िरिति ९ चेत्पत्तिरिति २।४।५। 
| कारा त्पत्ति, भाला २) + स 


टक्रादिव्यक्तौीनामिति कस्माद्‌ हेत्वभावाद्‌ नात्र हेतुरस्ति. स्वका- 





त कश्चिद्‌ घ्रयात्छतकत्वादनित्यः शब्द दति तादुगेतदिति 
घ इति च समानम } न्याः वा" ^* चेति नास्ति। 
नत्या कहि: गुणत्वे सति प्रत्यत्ताया व्यापकद्रव्यसमवायात्‌ 
व्यत्तत्वादाथितत्वाद्‌ शब्वघत्‌ । च्याः वा 
*॥ | प्रखि्धोपि चेति २।५। 















` साधनस्य ज्ञास गण इति प्राप्तम ) न्यस्य 





श्षान किना स्ानस्य भाषत) 
भषति खल्विदमिन्द्रियेय च बिन च्षानमद्वाच्तमिति । न. च स्षातरि विने 
चानं भविततमहति । अन्यस खल वे तटिन्द्रियायसिश्ष्लं त्रान यदिन्दि- 
याथतिनाशओे न भवति । इदमन्यदात्ममनःसत्निकपेजं* लस्य य॒क्तो भाष 
इति । स्मृतिः खर्प्रियमटाच्त मति पवेदग्रविपया न च विन्नातरि नप्र परा. 
परलन्ध. स्मरणं युक्तं न चान्यदुष्टमन्यः स्म 
पगम्यमने ण्यमि न्दरय ये) न्त पुन्य 
नम॒ । 
























स्वति त यत्त क्ञानगयां मनःग स श्रात्म 
न्तःकरणं मनस्तदिति संत्तामेदमाश् नाधमे क 1 


यमिन इति वा चाथेः । यगो खल टो प्राट॒श्चनायां ?ि 








तजक 1, पमी 1.11 ॥ 1 1 1, 711 


" श्रात्ममनःखच्िकत्र श्रात्ममनसोः सचिष्व्यजानलि २। 
‡ तत्‌ खलु युगपल्त॒ ते यान॒पसष्थ्या समधिगत मना नान 
` विशेष्रणापादानादन्तःकरणवडत्वप्रस र 


षण यक्तं युगपन्केयानपल््या समधिगतं धिः गते मनो न तस्य ` गणो जानभिति । एव 
व्यथे विशेषणमन्यस्यानभ्युपगमात्‌ 1 यदि. तष्यान्तःकरणस्य न ~ भध्त्य 


षध: । अनवस्यितत्वःत्ममाणप्रसेयभावस्य पं योगो 
पारच्छिनक्ति तद्या पुरुषान्तस्परिच्छेदे परुषान्तरं साधनमिति तस्य 
भवतोति यक्तं विशेषणमिति । तस्माच तस्य गृणा जानमित्ति । न्य. 
ति ९ न चल ज्ातरि नियमे ज्ञाता वश्य छ 
` नियमः अचेतनं सै बष्यमिति। वश्यं 
1. | प्रत्त २1 


श्न, ३श्रा. २ स. १८-२३ ्नानयोगपद्यनिराखः । १६६ 





तेषु तेष य॒गपज त्तेयान्यपलभते तच्चेतद्विभि 
त्तातयेपपद्यते नाण मनसौति । विभुत्वे वा मनसा त्तानस्य नात्मगुणत्व- 
प्रतिषेधः । बिभ* च मनस्तदन्तःकरयीभ्रतमिति तस्य सवन्द्रियेय॒गपत्‌ 


 पपोगादययपगज क्तानान्यत्पदयेरन्निति । 
तद्‌ात्मगण तस्यम्‌ ॥ २५ ॥ 


विभुरात्मा स्बन्द्रियेः संयुक्त इति युगप न्नानेत्यत्तिप्रसङ्नं रेति । 








चायोगपद्यमगुत्वान्मनसः 1 अयोगपद्यादनुत्यत्ियुगपज्ञ न्नानाना- 
वेपौति । यदि पुनरात्मेन्द्रियाधेखननिकपषेमाचाद्‌ गन्धादिन्ञानमु- 










नपलब्धेश्चावस्याने तच्चित्यत्वप्रसङ्धः ॥ २२ ॥ 
पत्वेपि त॒ल्यमित्येतदनेन समुच्चीयते । द्विविधे हि गुणना- 
विरोधी च गुणः । नित्यत्वादात्मने ऽनुपपन्नः पवैः ` 
द्यते तस्मादात्मगुखत्वे सति बुदनित्यत्वप्रसद्कः । 





01711 1 1 1 मिनिम तननोनतोतोभमभिोतभयोममेभोजााणो नमिन म ५७०१५४७ क 


विभु मनस्तटन्ःक्रगगाभ्रूतमितति ४ 1 ५ विभरुत्वमन्त करयाभ्तमिति ९1 ` 
 ¶† तठनुपप्तिर्सि ४। ‡ युगपदिति नास्ति२।५।. 

 § मातरं क्रास्यामिति २१५ गन्धाटिकनारनमिति च नास्ति । 
देवात्पच्छताम त ति न कारणमपदिश्यतदति सू्राधेः । आरत्मेन्दर- 


भजनम ५८००८००० ०००७०००८ 












म्ियमर्यन बहिग्वस्थितेन संबध्यते आत्मसंबन्धा 

पि रीति कस्माद्धिदेदप्रत्याख्याने च केवलमात्मा स्पृत्यादिकारणमिति 

कस्माच यगपदत्पत् स्मरती पनाम । यदा चेन्दरियमात्मा ऽचन यगपत्सम्बह्ा तदा 
किमिन्दरियाधेखबिकषेः कारणम तात्माथेसचिक्रषे उतात्मेन्द्रियसन्निकषे इति कार- 





चा घा न कार्णन्तस्मपदिष्यतदति।, ` 


॥ 


अनित्यत्वग्रहाद धवे दन्तराद्विनाशः शब्दवत्‌ ॥ ख।॥ 


श्रनित्या बुद्धिरिति सवेणरोरिणां प्रत्यात्मवेदनीयमेलत्‌ । गयत च 
बुद्धिसन्तानस्तच बुदुबुद््न्तरं विरोधो गुण इत्यन॒मोयते यथा* शब्टसन्ताने 
शब्दः शब्टान्तरविरोधोति{ । असंख्येयेपु ्ञानकारितेषु संस्कारेष्॒ स्मृतिहेत 
ष्वात्मसमवेतिष्वात्ममनसेोषत्व सत्निकयं समाने स्मृतिदेते। सति न कारय. 
स्यायोगपदयमस्तोति. युगपत्स्मरतयः प्रादु भवेयु : यदि बुद्रात्मगुणः स्या 
दिति । तच कर्चित्सन्निक्रपेस्यायेगपद्यमप्पादयिष्यत्राह ! 

ज्ानसमवेतात्मप्रदेशसचिकषोान्म 
त्पत्तेनं युगपदुत्पत्तिः 





















सदेहस्यात्मना मनसा संयमे विपच्यमानक्म 
मिष्यते तचास्य प्राकृ प्रा्णादन्तः शर)रे बलमानस्यम 
सेस्कृतेरात्मप्रदेशेः संयमे > त 

विप्च्यमानकमाश्यमाचं 
तित्वं मनस इति । 









निभ 11 ॥ ५१११११५१५१।६५११॥ १६ 1 11 0 पौन पसम+ 


* तथा ६। 


द॑रनत्यत्वं साधिते घ्ुद्धन्तरात्सेस्काराट्ा धिना दति दाच्यम | तस्या यगपटत्प 


 ततिप्रतिषेधे $पि युगप्स्यितेरप्रतिपधाद्‌ द्ितीयत्तगात्पचया चरद्धा प्र्मन्तगात्पचाया बद्धाः 
` श्रब्टवत्‌ । श्रन्त्ययेस्तु लुद्धयच्दयाः स्थितरत्यभाव्ात्संम्काराहटा कानार शिनाश्रः) कारणद्ागप 
 ्यनिमित्तकण्चेज्‌ नानवेगपदविरदः स्मतीनां युगपटुत्यत्तिः प्रातरत कारयाद्चागपटमात्‌ } श्रत 
कारणस्य युगप्रदनकक्रिय्नर्त्ता सामरथ्यविरहादिति पच्छा मः स्म; दुत्पद्यते. 


 ऽथपरिच्छेदत्वादनुभवर्घददिति वा । त, 
‡ मनखः शरोरसमवेतत्वं ऽपि संमेगमातनस्यातिप्रसक्तत्ये ;प्प चेन्द्रिपा्मचिकर्पैस्य मनः 

, कायस्य रोगाद्‌ बहविः सत्वेन श्चरोरान्तरष का्यकोरित्यः च येनात्मना यच्छरीरं 
 कमापाजितं तत्संयुक्तस्य मनसे सैश्च प्रकद्चानादिलच्यका्ं कारस्य युक्तस्य श्रसोयशि 
, तत्वं मनसा नान्यदित्य्धः । र 


$ अशरोर मनः परुषराथासमयेमिति साधयेतत ! न्या. वा. 


























१०१ 















॥ रहं 
¦ प्रगद्दध्रानः चिरादपि कं चिदे स्मरति 
नः: सद्धिकपेजस्व प्रयत्नो दिविध 
मनसि धारकस्य प्रयत्रस्याभावाद्‌ 


रदा चिरेण सदा सुप्मरपेया मनि 
यम्य निह्ुभरलस्य चिन्तनमाराचित्‌| 





|| श्रारचिर्तमि 


त 1 शसोरसयोगानपेत्तं चात्ममनः- 
~ [निधत्त तततस्तचिदता श्सेर- 


१७८ 





न्यायम) 


दिच्छातः स्मरणन्नानासम्भवाच्च । यदि तावदात्मा मुप्याथैस्य स्सृतिहेतः 
संस्कारः अमुप्मन्नात्मप्रद्े समवेतस्तन मनः संगुज्यतामिति मन; प्रेरयति 
तदा स्मरत एवासखावया भवति न स्मतव्यः 1 न चात्मप्रत्यच्च आत्मप्रदेश संस्का. 
रो वा तचानुपपन्नात्मपरत्यत्ेण संविननिरिति । सुस्मपेया चायं मनः प्रदधान. ` 
श्चिरादपि कं चिदथं स्मरति नास्मात्‌ । तत्वं च मनसे नास्ति तानप. 
तिष्रेधादिति खत । , 
घ्पासनचछममसः पाद न) त भन्‌ र्‌ । < षे श समानम ॥ २२ ॥ 

यदा खल्वयं व्यास॒क्तमनाः क्र चिद्‌* दृश्य शकंरया कयटकेन वा पाद्‌- 
व्यथनमाप्रोति तद्‌त्ममनः संयेागविशेष ग्पितव्यः । दुप्ं हि दुःखं दु; खेदनं 
चेति त्रायं समानः प्रतिपेघः । यदुच्छया त विशेषो नाकस्मिक क्रिया नाक. 
स्मिकः सयेाग इति 

कमदपुखुपभोगां ण या ॥: नुरिति चेर 














वेदनं च सिध्यति चेत्येवं चेन्मन्यसे समानं स्म्रतिहेलावपि सं | यागविशेषे 


भवितुमहेति । तच यदुक्नमात्मप्रेरगयदुच्छान्नलासिश्व 
= न्तः णरोरबृनित्वान्मनस इति । 
कः खस्विटाना कारणयागप्द्यषदावे य॒गपदस्मरणाम्य हे ठि 












यथा खस्तात्ममनसाः सचि: सम्क 
द्ादिक्ञानानि तानि च न युगपटुवन्ति तत्कृ  स्प्रलोः 
यत्खस्विदं प्रातिभनिव तज्ञानं प्रिघानादयनपेत्तं स्मा्तमत्यदाति ३ कटा 

चित्तस्य युगपदुत्यत्तिप्रसहा हेत्वभावात्‌ 
भेन खमानाभिमानः । बहूथेविषये वे चिन्ताप्रन्े 
चत्स्प्रतिदेत्‌ः तस्यानुचिन्तनात्‌ तस्य स्मृतिभवलि न चायं 
















,  भवेषे २।४।५) † समिति नास्ति 1४। { इदंसर" न दत्तक 


ब्र. ३ अ. र स्‌. इर-३५ ्तानेच्छेद्रेषादोनमेक्रगुणत्वस्‌ । १०३ | 
„प्रतिमे कथमिति चेत्‌ पुरुषकमं विशेषा)दुपमागवचियमः* ॥ ` 

प्रालिममिदानां ज्ञानं य॒गपत्‌ कस्माच्नोत्पव्यते यथाप्रमोगाे कमृ 
गरगप्दपमगं न करति एवं पुरुपकमेविशेषः प्रतिभाहेतुने युगपदनेक 
प्रतिभं ज्ञानम॒त्पादयति । 






लावाटयुक्तमिति चेद्‌ न करणस्य 

प्रत्ययपयये साम्याद्‌ ॥ 
उपमागवब्नियम इत्यस्ति दुष्त हेतनेस्तीति चेन्मन्यसे न करण- 
प्रत्ययपयाये साम प्र; टू नेकम्मिन्‌ तेपे यगप्रदनेकघं ज्ञानमुत्पद्यते । न चाने- 
स्मिस्तदिदं दुप्रेन प्रत्ययपयरायेणानुमेयं करण॑सामथ्यमित्यभ्रतमिति न त्तातु- 
 विकरस्णधर्मणा देह नानात्वे प्रत्यययेःगप्यादिति । अयं च द्वितोयः प्रतिषेधः 
व्यवस्यितशणरीरस्य चानकन्नानसमवायादेकरप्रदेे युगपदनेकाघस्मरणं स्यात्‌ क 
चिदे बावस्थितशरोरस्य 


तात्‌रिन्द्रियायैप्रनन्येन न न्नानमनेकमेकस्मिन्नात्म- 
प्रदेशे षमवेलि । ते 

















न यदा मनः संयज्यति तदा त्नातपरवेस्यानिकस्य यगप्त 
प्रदे गसेय्ोगपयाय्राभाबादिति । आ्रात्मप्रदेशानामद्रव्यान्त- 
विशेषे स्मृतिथेगपदयप्रतपेधानुपपत्निः । शब्द षन्ताने 
त्या न्द श्रवणवत्सस्कारप्रत्यायत्यः§ मनसः स्मृत्य 
चे फ्वतु + प्रतिषेधो ननेकन्नानसमवायादेकप्रदेशे 





५४४ म्र ॥। 















मनिवृच्योः ॥ ३५ ॥ 
सखसाधनमिदं मे दुःखषाघनमिति 


परभमोनोतिकतपेनिकेो 


ग क्र चिद्छेषे दति २।५। 


तः न हि संस्काणणा सनिशण्रविप्रषटष्टभवेा ऽस्ति समा- 
[निकृष्टता प्रत्यासत्तिः । अपि त्‌ संस्कारस्य सहकारिका- 

दाः सन्तानर्वात्तिनिः सवज्रत्ाकाशं समवय 
रणानि सन्ति स उगप्रलभ्यते नेतर तथा 


स्कारेष्यप ति । । न्या. वा.\ | चात्वा सुग्दघ्ाधनमिति ४।५॥। ¶ प्राप्तीच्छेति ४। 





९५४ न्यायभाष्ये 

युक्तस्यास्य” सुखखाघनावाप्रये समोहाविशेष आरम्भो जिहासाप्रयक्तस्य द्‌ःख 
साधनप।रबजनं निवृत्तिरेव न्ञानेच्छाप्रयन्नद्रेपसुखदुः खानामेक्ेनामिसेबन्धः 

एककतुत्वं ज्ञानेच्छाप्रवृत्तीनां समानाश्रयत्वं च तस्म।ॐ त्स्य च्छ्ष्रयलप 
खदुःखानि घमा नाचेतनस्येति]† आरम्भनिवरत्याश्च प्रत्यगात्मनि ष्ट 
त्वात परचानुमानं वेदितव्यमिति । अच भतचेतनिक्र आह । 

















अआरम्भनिवृत्तिलिङ्गाविच्छाद्ेगाविति यस्यारम्भनिवृौ तं 
तस्य ज्ञानमिति प्राग्रं पाधिवाप्यतेजसवायवोयानां णरोरायामारम्भनिवा्ति 
दशनादिच्छाद्रेपत्तानेयाग इति चैतन्यम्‌ । 





दिभियोगः परश्वदेस्तु करणस्यारम्भनिवृ्ती व्यमिचरः 
पाथिवाप्यतेजसखवायवौयानां शरोराणामारम्भनिवृत्तिदन 
इति । श्रयं तद्येन्यो ऽयस्ताललङ्गत्वादिच्छद्षयेः 
परथिव्यादोनां भरतानामारम्भस्तावत्‌| स स्य 
प्रृत्तिविशेषः लेष्रादिष॒ लिह्ाभाषा त प्रबतिदिश्ेषाभ)ड 








^ इच्छर्तोति ९ नास्ति) 
† रतदुक्तं भवति । ज्नानसामानाधिकरण्यनापनव्येरय ने ॥ 
दौनामन्यस्याप्रत्यत्तीकस्णात्तत्क देने य्टणपसकादन्सःकार 
ाटत्तोनां च गृणणन्तसणशा नित्याप्र अत्त्याध्ा ति श्रता एष्रच्छः]त य न ५; न्तःकर 
श्रयाद्ति ।ता-टी.। 
{ प्ररत्तिनिरत्तिभ्यां सामानाधिकरण्याच्छसेराचि प्रसक्तः दति सनायैः । 
श्रा, ता. 
 § अनेकान्तो वाक्यार्थः । न्या. वा. । (१. 
; | श्रसत्सु स्थातरश्चरीरेषु २1 ज्रसस्या०४ | श्र ह श श्यावर चच 


॥ 11 तितिक) | 





च, इ श्रा. २ सु. ३६-३ भ्रतचेतन्यनिराखः । ९० 
कुम्भादिप्वनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३८ ॥ 
कम्भादिमृदवयवानां व्यहलिह्ः प्रवृत्तिविशेष आरम्भः सिकतादिषु 


प्रवृत्तिविशेषाभावा निवृत्तिः 1 न च मृत्सिकतानामारम्भनिव्रत्तिदशेनादिच्छा- 
ह्नि त्वादि च्छाद षयेारित्यदेतुरिति । 








रषयतन्नानेयागः त 
नियमानियनमैी त तद्विशेषके ५ ३९ ॥ 
तयेरिच्छाद्रेषयानियमानियमे।* विशेषको भेदको चस्येच्छद्ेषनि- 

। पिते परवृत्तिनिवृत्ती न स्वाश्रये किं तहिं प्रयोज्याश्रये । तच प्रयुज्यमानेषु 
भतष परवृत्तिनिवृत्ती स्तः न सर्वैच्वित्यनियमेपपतिः । यस्य तु त्तत्वदरूता- 
नामिच्छाद्ेषनिमितते आरम्भनिवृतो स्वाश्रये तस्य नियमः स्यात्‌ । यथा 
मतानां गणान्तरनिमित्ता प्रब्र्तिगगप्रतवन्धान्च निवृत्तिभतमाच भवति 
नियमेनैव भतमाते त्तनेच्छद्पनिमिते प्र ्तिनवृत्त स्वाश्रये स्यातींनत 
वतः तस्मात प्रयोजक्ागिला ननिच्छाद्ेषप्रयलाः प्रयाज्याश्रये तु प्रत्त 
निवर्त इति सिदुम्‌ 1 पकथरीरे च्नातृबहुत्वं निरनुमानं भतचेतनिकस्यंक- 
तानच्छदवेषप्रयत्रगणानीति च्तानृबहूत्व प्रा्रस्‌। अमिति 
यथा नानाणशयीरेष नानान्तातासे बुद्मादिगुणव्यवस्या. 
दिव्यवस्थानुमानं स्याज्त ्नातृबहूत्वस्येतिृः । | 













। थररे बहू 
ब्रवत: प्रमाणं नास्ति 
नात्‌ 1 एवमेकशरोरेपि वटु 


0, ४ ॥ 





१ 








हीति, 111) ५५४५ जमित पिमित न 





भतचिपयन्ं प्रदत्तिनिङत्यानियमः । यानि भतानि प्रय 


# प्रयल्यप्रानभ्‌ 

ल्यन्ते तेष्व प्रत्तिनिरक्ती भवता न सत्यु । यटि पनसतँत्वाद्‌ भताना प्ररत्तिनिः 
ठृत्ती स्यातां मतमात्र स्याताम्‌ । यथा गरत्वादिभ्यः 1 यानि गरुत्वादिमन्ति ` 
वग णात्पतन्तीतति नियमस्व दृष्टः । तस्मान्न भतानि चेतनानोति । 


` भ्रतानि तेन स्व 
ज्या. वा. । | + द्त्यादथरतानर्पमि २।१॥ त्ानाद्भूतानानि ४1 


¡ यथा हि मदिरावयवरष प प्रत्येकमेव मदशक्तिणस्त न पुनः समुद्ा- 
जपमर्घायनो एव प्रारोावयद्ष्वपोत्ति प्रत्येकमव चतन्यन भ्रविह्व्यम्‌ । नच 






























दे ऽपि चैतन्योपलम्भात्‌ । तस्मादवयवाना प्रत्यक चतन शसोर्एकस्मित ` 
प्यः) भत्रत्‌ क्तिने बाध्यतदति चेव विरशद्ाभिप्रायत्वे स्वतन््रा-. 

ज्ञायेत । न'च बहनापेकाभिप्रायनियमे दुष्टः काकताः त 

नियमे दुष्टचर इति प्रसिद्ुत्वाद तदू 


मेद्य घातिकङृता प्रत्ययव्यवस्याऽनुमानं न भवेदिति दषणमरक्तम्‌ । एक-. 


वन्यं नावयवाश्रयपिति शच्यमाश्यातु चतुराः 





१५६ न्यायभां 


रेषश्वान्यान्यगणमिसिस्त ‡ प्रभ् | 8 ¦ रोषो भूतानां 











तिष्वन्यगुणनिमित्तः प्रवृत्तिविशेषः सनमानमन्यबापि ख ॒स्यावरशरोरेषु 
तदवयवव्य्रहलिङ्गः प्रवृत्तिविशेषः भूतानामन्यगयानिमित्त इति । ५ च 
यु. प्रयल्समानाश्रयः सस्कारो धघमाघमसमाख्यातः सवीधेः परूषाथारा. 
घनाय प्रयोजका भतानां प्रयत्नबदिति । आत्मास्ति हेलमि 
त्वहेत॒भिस्व भरतचेतन्यप्रतिषेधः कृति वेदितव्यः । 
शेपि न्नानावस्यानादिति च समानः प्रतिपेध इति ) क्रियामाचं क्रियेापर- 
ममच चारम्भनिवृत्तौ इत्यभिव्यक्तं तलि इत्वादिच्छदेषयाः पथिवायये 


्राख्याते न च तथाविधे 

























 संगृद्यते तेन भतेन्द्रियमनसां चेतन्यप्रतिदेध पारलन्व्यात्‌ । परलन्ताचि 
भ्रतेन्द्रियमनांसि धारणप्रेरयाव्यहनक्रियास प्रयल्वश्या 


नि ना 


स्मित शरोर प्रत्ययानां परस्परप्रतिसंधानं पश्या न शसेरान्त 


क्षा. रोः) त 
 * दृष्टभ्चान्यगुणनिमित्त इति २।४।१५। + भरप्रभतिपु कति २ 
‡ प्रतिषेध इति २। | 
$ दिताहितप्राप्िपरिहास्हेतः पररि प्पन्दः प्रनिद्धिसेष 
पयोगः जसस्यावरशरोरेषु प्रटत्तिः स्वा्रयव्यतिरिक्ताग्रयगणनिमितत 
 षत्वात्‌ परश्वादिगतप्रदृत्तिबत्‌ ! ता. ठौ. \ 








| दल्प्रप्र 







श्र, ३ श्रा" र सु. ४०- ४१ त्यास गणत्वो पसंहार * }. । ९७७ 


त्त तत्साघनस्य स्वकृतकम्मफलेापमेगः परषस्येत्युपपद्यतदत्ति । यायं 
` दिद्ोपसंग्रहः* ॥ 


गणो क्षानमिति प्रकृतसू । परिशेषो नाम प्रसक्तप्रतिषेधे अन्यचा- 
॥ ्रषहाच्छिष्यमायो संप्रत्ययः 1 भतेन्द्रियमनखां प्रतिषेधे द्रव्यान्तरं न प्रसज्यते 
रिष्यते चात्मा लस्य गुणा क्ञानमिति न्ञापते । यथेक्तहेतपपत्तेश्चेति ` 
दित्येवमादौ नामात्मप्रतिपत्तिहेतनामप्रतिषेधा- 
परिशेषन्तापनाय प्रकृतस्यापनादिन्नानाथ च यथेोक्तहेतपपत्तिबचन- 
ति । रथ वेापपत्तश्चति हेत्वन्तरमेवेदं नित्यः खस्वयमात्मा यस्माद 
कस्मिन्‌ शरीरे धमे चरित्वा कायभेदात स्वगे देवे षपपव्यते अधमे 


॥ 


चरित्वा टेहभेदाद्‌ नस्केष्पप्द्यते इति । उपपत्तिः शरोरान्तरप्राप्रिलच्तया सा 

















कश्चिच्छरोरप्रवन्धाद्विमुच्यतदइति संसारा- 
माब च सत्वमेदात्सवेमिदं प्राणिव्यवहारजा- 


। § स्वगषप ५।२ 
तानामपरखः परिसमापना दुष्टा समारब्धं ममेव समाप- 
प्रतिसतधाने त न समापयंयुः । परिषमापने वबाचेजा- 


गालन्यौ एषं स बे ं शले न ब्रास्णेा षेश्यो वा। णवं सोम 

एवा धिक्ते न्यतेश्येा शद्र स्वानधिष्टत रषेति परिनिष्ठा 

। न स्यात ) कतः । सल्ल्तणानां सवषामेव चलोक्यवेलत्तण्येन 
च । धेः । तादी! 


१७८ न्यायभाष्ये 
षममुमथे ज्ञेयमिति सोयमेकता नाला पवेत्तालमथे गृहाति तच्चास्य ग्रहणं 
स्मरणमिति तद्‌ बुद्धिप्रबन्धमाते निरात्मक्ते नापपद्यते # 

स्मरणं त्वात्मन च्स्वाभाव्यात्‌* ५ ४२ 





* ॥ ४२ ॥ 

उपपद्यते इति आत्मन एव स्मरणं न बुद्धि संततिमाचस्येति । तश. 
वदो बारे कथं न्नस्वभावत्वाज््‌ ज्ञ इत्यस्य स्वभावः स्वे घर्मः अयं खल्‌ 
्तास्यति जानाति अ्रन्नासोदिति बिकांलविषयेयानेकेन चानेन सबच्यते 
तच्चास्य चिकालविषयं न्नानं प्रत्यात्मत्रेद नयं ज्ञास्यामि जानामि अत्तासिष- 
मिति वत्ते तद्यस्यायं स्वे घमस्तस्य स्मरणं [ न वुद्धुप्रनन्धमाचस्य निरा. 
त्मक्रस्येति । स्मृतिहेतनामयेगपव्याद्यगपदस्मस्मित्युक्तम्‌ 


स्म॒तिर्त्यद्यतइति स्मृतिः खल । 














सुस्मषया मनसा घारणं प्रणधरानं सुस्मप्रतिलिङ्चिन्तनं 
तिकारणम्‌९ । निबन्धः खल्वेकग्न्योपयमाश्ानाम ग्कुगन्योप्रयताः खरा 
अन्योन्यस्मृतिहेतव आनुप्व्यणेतरया[घा भवन्तीति । ता 


वा प्रत्तातेष॒ वस्तष॒ स्मत तते 

















कितिति ६" ४३४ 1 तक [क ् 
पितत) ४५५ ^ 4 ५५) ॥ 1 1 1.15 + 1 111. 





* चिकालव्यापिनी ज्ानशक्तिरेव स्वाभाव्य 
{जकालव्यापि स्वरूपमवात्मनः 1 ता. टौ. । 
| ‡ स्म्रतिरेतनामयेोगपद्पादित्येतत श्ट 

 भजम्रवतार्णयतुम्‌ ! ता टी. 1 
 { तेष तेष प्रसक्तस्य चता निवारण 
चिन्तन त्रा सात्तादरा तन धारण ति द सा च्रयन्ल इत्य 0 









¶ धारणशास्त्र जंगौषव्यादिप्राक्तं तत्छते ज्ातेष वस्तप नाहं हौ चक्रहरत्य 
ण्डरोककणटक्रपनासाग्रतालुललाटब्रहरन्धादिष स स्मतेल नां बीजसंस्यानाभस्णभरतः 


दघयवग्रहणात्स्मयन्तदत्यथेः । ता" टी. १ ॥ ॥ 


ब्र, ३ श्रा. रसु. ४२-४३ स्मृतिहेतुनिष्पणम्‌ । १५६ 
` समाने विषये क्तानानामभ्याब्त्तरभ्यासजनितः संस्कार+ आत्मगुणोभ्यास- 
शव्यनेच्यते ख च स्प्रःतहेतुः सुमान इति । लिङ्गं पुनः संयोगि समवाय्ये 
 क्ाधेखमवायि विरोचि चेति । संयोगि यथा धमेग्नेः गोविषाणं पाणिः पादस्य 
हूपं स्येस्य† अश्रते भ्रतस्येति । लच्तणां ‡; पश्बबयवस्यं गे(प्य स्ृतिहेतुः 
 व्रदानामिदं गगाणामिदमिति । सादुश्यं 'चिचगतं प्रतिद्ुपकरं देवदततस्येत्येव- 
मदि । परिग्रहात्म्वेन वा स्वामो स्वामिना बा स्तं स्मयेते। च्श्रयाद्‌ 
` ग्रामण्या तदधीनं संस्मरति । आश्रितात्‌ तदघोनेन ग्रामण्यमिति । संबन्धाद्‌ 
्न्तेवासिना यक्तं गुर स्मरति श्टेत्वजा याज्यमिति 1 आनन्तयादिति 
क्गरणीयेष्वयैष । व्यिगाद्‌ येन विप्रयृज्यते तरद्वियेगप्रतिसेवेदो भृशे स्मरति । 
एककायात करचन्तरद शेनात्‌§ कचन्तरे स्परनिः । विरोधाद्‌ विजिगोषमागये- 
स्मयते । अरलिशयाद्‌ येनातिशय उत्पादितः । प्र 
वा भवति तममोच्चां स्मरति । व्यवधानात्‌ 


















 रन्यतरदशे 
 यतेनिनम्‌ कि कं चित 
 क्ायादिभिरसिभतलीनि स्म 
घभ्यां यमिच्छति यं चद 


भ्रडन्तीति यगपदस्मरणमिति । { [निदशनचेद 
नमिति। अनित्यायां च खट्ट उत्यन्नापरवगित्वात॒काला- 


रः ॥ + 







` कारणानां सर्घ॑षामेष प्रधानादौ 
` समावेशासमाबेशचहनीयाव्ति ता. प, \ 








चदे समषारास्यत्ति समासे त रूप स्यशस्यात 4 
यक्तं लिङ सकितिकं त॒ चिन्दमिति विशेषः 


| ए | परन्यतस्त्‌ २॥ ¶ृ यन >) 


| 1 श्रष्य््ह्िति२) ~. 
लाकसिद्रास्तत करि ते ऽपि नेक्ता 





॥ न्यायभा्ये 


दिति । *+उत्यत्नापवगिणोति प्तः परिगृद्यते 





त्कालान्तरावस्थायिनो कुम्भकवरि 
कस्मात्‌ । 





कमानवस्थायिग्रहणात्‌ ॥ ४४ ॥ 

कामेयानवस्यायिनेा ग्रहणादिति चिदस्येषोरापतनात॒ क्रयाय 
ताना गृद्धते प्रत्यथनियमान्च॒बद्धौनां क्रियासं तानवद्ु दु खंलानेापपत्ति- 
रिति । {अवस्थितय्रहये च व्यवधोयमानस्य प्रत्यक्तनिष्नः । अवस्थिते च॒ 
कुम्भ गृह्यमाणे सन्तानेनेव वबुद्भुवत्तते प्रागव्यवधघ्ानात तेन व्यवहिति 
्रत्यत्च ज्ञानं निवतते कालान्तरावस्थाने त व दुदुग्यव्यबधानेपि प्रत्यक्तम्‌ 
वतिप्ठेतेति स्मृतिस्वालि चुट पकारस्य उद्भुजस्य स्मरतिहेत्‌- 
त्वात्‌। यश्व मन्यतावतिष्ते बुद्धः दुरा हि बद्धिविष्ये स्मृतिः सा चं 
बुटुर्बानत्यायां कारणाभावान्न स्यादिति तदिदमलि््ु क 
हि संस्कारो गुणान्तरं स्मृतिहेतेने ब॒द्धिरिति । 
दंत्वाभावादयुक्तमिति चेद्‌ बुद्धयवस्थानात्‌ ` 
















द्रव्याणां ग्रहणं तस्मादयक्तमेतदिलि ॥ 


लशा ११७५१५५५.) १८५१ 


* अन्येभ्यो तिनाशिभ्य अराशतरं विनश्यतीति । न॑ स्वयम्‌ 

` धवसतदत्ति। कः पनस न्यायः आगतस्खिना। शनी बुद्धिः जा 

 दिप्रत्यचत्वे सति व्याप्रकद्रव्यसमवायाच्छब्दवदिति। आत्मत्से व्यभ्िच) चारवारयायाट; 
विशेषणम्‌ । अरत्मगत्तपरप्रमररत्पास्माये व्या १चारव्ारणाय द्रत्मेयम 
व्यभिचारवारणाय धिशेष्यं व्यापकत्यचि शषसा च । धता {शतरछिनाशि 
गणत्वे सत्यबाद्यकरणप्रत्यत्तत्वात सवरि मि 

पप्र । न्पनचा. तारी. 


।‡ बुद्धः स््थिरत्ते धटग्रत्यक्षानम्तरं व्यदयध्यानें ऽपि घटं खाद त्कयेमीत्यन्‌व्ययसाय द्धः । 
कालान्तर स्मृतिस्तु तज्जन्यसंस्कार्यनिमिल्तिका न शुद्धिस्येर्यनिभिन्तिका । स्मेरेव सः भवस्य 
धित्वम्‌ । प्रत्यतच्तनियघे सति तत्यवंकविप्रयप्रतिसं घरे स्मतिश्वात्‌ प्रत्यचस्यदं त 















हेतपादानात्‌ ग्रतिषेदुव्याभ्यनुज्ना ॥ ४६ ॥ ` 
उत्यन्नापवगिणौ बुद्भुरिति प्रतिषेदुव्यं तश्देवाभ्यनुन्नायते विद्यत्सं- 
एति ्पाव्यक्तयहण वदिति । यकात्यक्तयहणं तबोत्यन्नाप्वमगिणौ बद्ुरिति ! 
ग्रहणे हेत्‌ विकल्पाट्‌ ग्र हण! विकल्पो न बुद्धिषिकल्पात्‌॥ ४७॥ 
यदिदं क्र चिदव्यक्तं क्र चिद्यक्तं ग्रहणमयं ग्हणहेत॒विकल्पाद्‌ 


 यवानषस्थिते ग्रहणदेत्‌: तचाव्यक्तं ग्रहणं यचावस्यितस्तच व्यक्त} न त्‌ 
` क्टरवस्थानानवस्य 
















नाभ्यामिति 1 कस्मादथेगरहणं हि बुदयेच तदथेग्रहणम- 
सेति ) विशेषायहये च सामान्यग्रहणमाचं व्यक्तय्रहणां 
दन्तरानत्यत्तिनिमित्ताभावात्‌ । यच समानघमेय॒क्तश्व 

विशेषधमेयुक्तस्च सदक्तं यहगं यच तु विशेषे ऽगृ्यमाये सामान्य- 

प्रां तदव्यक्तं सुहणम । समानधमयेगाच्च विशिष्रधमेयेमे विषयान्तरं 
 निमित्ताभावषाद्‌ न बुदुरनवस्यानादिति। यथा- 


















तच यत्त यहां न भवलि तद्भृहगः 
विषयं च गहणं घ प्रत्यथ्ेनियतत्वाच्च बदौनां सामान्यविषयं च 
ग्रहणं स्वविषयं प्रतिव्यक्त विशपव्िषयं च गरहणं स्वविषयं प्रतिव्यक्तं ` 

हि चयः तदिदमव्यक्तगरहणं देशितं क्र विष्ये बुद्मनवस्या- 






















द्धनानात्वस्य भावाभावाभ्यां तदुपपत्तिः । 

प्रानास्व घमा विशिरा तेष प्रत्यधेनियता 

दि धर्मिणि बत्रन्ते तदा व्यक्तं ग्रहणं धमिणप- 
प्हयामाचं तदा ऽवयक्तं ग्रहणमिति{ एवं धमिणम- ` 
प्रहगायारुपपत्तिरिति न वे|दमव्यक्त यहं बुद्धनद्ु- 
वाट्‌ पपदय तरति ति ' इटं हि न्ग 


1 0, (1110 पिदशित 





॥) पि 


= प्वानाकसंयागीनकस्याः सामान्यविपपिययरा बुद्धेर्त्पादे ऽपि द्ितीयच्ये ` 

का तरकस्यन विप्रोपचिषयकबुद्धरनुत्पादादव्यक्तं ग्रहणमिति 
। ‡ प्रत्यघ्यक्तामत्तिम२। न 
रथं व्यक्ताव्यक्तयोरुपपत्तिर्सिति २। | न चेदमिति २1 . 
५ १) ॥ ० रेता अ 





इहणम ।॥ ४६ ॥ 


४) 





अनचस्यायत्वेपि वु स्तगं द्रव्याणां ग्रहगं व्यक्तं प्रतिपत्तव्यम्‌ । कधं 
प्रद।पा्चिः सतत्यभिव्यक्तयहणवत्‌ प्रदो पा.चधां संतत्या वत्तमानानां यहणा- 


षः कण 





नठस्यान ग्रह्धिानकवस्यान च प्रल्याधानयलन्वाटदट वटूनां यावन्ति ्रदोपाञ्चीं पि । 
तावत्या बुद्य इति । दृश्यते चात्र व्यक्तं प्रटोपाःचपां यदहयमिति । चेतना 


शुरोरगणः सति शरारं भाव्रादसति चाभावाद्धिनि ¦ 












न हूपादिहीनं शरौरं गृह्यते चलना हीनं ह 


रपः तस्मात्न शंरोरगणस््वेलमेि } 







पाररस्थं चेतनेात्पत्तिकारगं° 








लब्धि रयान्तस्याप्यसिद्ता दाषः हि शर 


तदभाव च भावाभावा यक्ता । च्या. दा. 1 यमः 
¶ अथ मन्यस यदचव् सस्काच्स्य कछार णमपनिहितमेद सतना 


अ. ३ श्रा. २ स्‌. ४८-४३ शरोरचेतन्यनिराषः। १८३ 
गमहेत्वभावात्‌ । शरौरस्येन कदा चिदचेतनेत्यद्यते कदा चित्रेति नियमे 
नवीस्तीति । द्रव्यान्तरस्यन च शरोरपव चेतनेत्यद्यते न लेपएरादिष्वित्यच 
` नियमदेतरस्तीति । उभयस्य * निमित्त्वे शरोरखमानजातीयद्रव्ये चेतना ने- 
दाते शरीरण्व चेत्यद्यते इति नियम हेतुनोप्तौति । यन्च॒ मन्येत खति 
श्यामादिगये द्रव्ये श्यामाद्युपरमे दुष; एवे चेतनेापरमः स्यादिति । 
न पाकजगणन्तरोत्पत्तेः ॥ ५९॥ 

नात्यन्तष्ुपोापरमे द्रव्यस्य श्यामे रपे निवृत्ते पाकजं गणान्तरं रक्तं 

रे त॒ चेलनामा्ोपरमे ऽत्यन्तमिति ) अध्यापि । 

रः पाकजानामप्रतिषेधः ॥ ५२ ॥ 


यावत्स द्व्येष पवेगग प्रति न्ध खिदधिस्ताबत्स॒ पाकजेोत्पत्तदुश्यते 
ज स्यानस्याग्रहणात्‌ । न च शरोरे चेननाग्रतिद्न्द 





























1पित्वात ॥ ५३ ॥ । 
वाश्वं सचं चेतनेत्यत्या व्याप्रा इति न क्त चिदन्‌- ` 
च्छरीराव्रयवाशचेलना इति प्रां चेतनबहूत्वं तच 
। सुखदुः खन्नानानां व्यवस्था लिङ्खमेवमेकशरो- 


स्फातिः तभििर 





। शरासेर्स्यपमरपि च यावदुद्रव्यभावि उत नैमित्तिक 
छटा चिच्य । तनाषहीनं शरीग्पपलभ्येत निमित्तस्य सनि 
मति यच्छ सीर चेतनेत्पत्तनिमित्तस्य कार्णं तापि चेतनाव- 
टत्थान्तसय {च्िक्ार्या चार रतना कयति न द्रव्यान्तर्सेष्ठत्यजापि 





दस्यस्य्ति ५ व 1 |  † निप्े१। 
शसेरं ऽचेतना गणान्त्मिति तच्च । पता ऽनिशात ।. 
ममत वस्त उत चेतना प्रतिषेधम्राज्नमिति । याद्‌ 
स्यात्‌ । रय चेतनप्रितिष्रेधमान्न तत्र गुण दूति! न्ग. वा. 





१८४ 
रेपि*# स्याद्‌ न तु भवति 


५ 


चिच्छरोराबयवे चेतनाया अनृत्पत्तिरिति। 





निन्त त चेतना भा 





। ४; || चेद्गना भ्ररोरगुणत्वाभाववती शाद्यकरफाक्चन्प 
प्रधागः । 


श्र. २ श्रा. र स॒- ४४-६१९ मनस एकत्वम्‌ । १८ 
प्रतिषेधात्‌ । सिद्धं सत्यारम्भो विशेषन्चापनाथेः । बहधा परीच्यमाणं तत्वं 
षनिस्विततरं भवतोति । परोचिता बुद्धिः मनख इदानीं परौ्तक्रमः *तत- 
तिशसेस्मेकमनेकमिति विचारे । 


नायेागपद्यादेक मनः ॥ ५९ ॥ 

अस्ति खल वे न्नानायोगपद्यमेकेकस्येन्द्ियस्य यथाविषयं करण- 
सेक्प्रत्ययनिवैत्तौ सामथ्यातच्च तदेकत्वे मनसा लिङ्गं यत्त खल्विदं मिन्द्र 
` यान्तराणां विषयान्तरेषु ज्लानायोगपद्यमिति तदिङ्घमु । कस्मात्सम्भवति खलु 
वै बुष मनःस्विन्द्रियमनः संयोगयेगपद्यमिति च्नानयोगपद्यं स्यात्‌ । न तु 
भवति तस्माद्विष्ये प्रत्ययपयायादेक मनः । 

न युगपदनेकक्रियोपलब्येः ॥ ६० ॥ 

रयं खरबध्यापके!धोते ब्रजति कमग्डल घारयति पन्थानं पश्यति 
'शणोत्य| रण्यजान्‌ शन्दान्‌ 1 बिभेति कुष्याललिद्घानि घ॒भ॒त्सते स्मरति चं 
गन्तव्यं संस्त्यायनशक^मिति क्रमस्याय्दणाद्य॒गप्देताः क्रिया इति प्रा्रं 











अआआशसंचारादलातस्य- भ्रमते विद्यमानः क्रमा न ग्यते क्मप्या- 
दविच्छेदवुद्या वक्वद्रुदभेषति९ । तथा बुद्धौनां क्रियाणां चाशुदतति- 
त्वाद्वियमानः क्रमा न गद्य 
माना भवति। किं पनः क्रमस्याग्रहणाद्‌ युगपत्‌ क्रियामिमानः अथ युगपदा 
वादेव य॒गपदनेकक्रियेपलन्धिरिलि । नाज बिशेषप्रतिप््ेः कारणस॒च्यते॥| 
उक्तमिन्द्रियान्तराणां विषयान्तरेषु पयायेण बदुये भवन्तीति तच्चुप्रत्याख्ये- 


[1 सतकन ति ततन नेप पसि भि ५१०। 















[याया 


ज» तर्त्क्मातति ९।४।५। † २। खल्विति नास्ति। ‡ ४ इदमिति नास्ति। ` 
§ यदि बहूनि मनांसि स्यः प्रतोन्द्रियं मनसः संजन्य दति यगपदनेका- 
` धरसनिधाने यगपदटनेकज्ानानि यत्वमेन्दरिययाद्येषु ज्ानानामयुगपद्रावः सन ` 
मनस एकत्वे लिङ्भमु । करयात्वात्त्रुकतोत्युक्तम । न्थ" "न । ५ 





| श्ररण्येति ९१२1४) ` 9 विभ्वद्ाललिद्गानि १।४। 
+* स्थानोयमिति >। ५। स्त्यानी्यमिति४ 1 41 प्रलातचक्रस्यति ५ ‡‡ शथमत (0 


§§ भनोत इति २।४।५॥.  ॥ उच्यतदति दति २।४।५॥ 
४. त 








यमात्मप्रत्यक्चत्वात्‌ । अथापि दृष्रग्रतानथांश्चिन्तयलः क्रमेण बटु वरन्ते 
न य॒गप्रदनेनानुमातव्यमिति । वशे पदवाक्य्वद्भु)नां तदेव ल्मीनां 1शव॒लि- 
त्वात्‌ ज्रमस्यायहणस्‌ । कय वा्यस्यष्‌ खल अरणपन्चुरत्स स॒ प्रलिवणं लाषच्छवगं 
भवति शतं वगेमेकमनेकं वा पदभावेन प्रतिसंधरने प्रतिसंधाय पदः व्यवस्यति 
प्रदव्यवसायेन स्मृत्या पदाथ प्रतिपद्यते पटसम हप्रलिसंघ 
स्यति सखंबदुंश्च पदाथान्‌ गृहीत्व 
 बलमानानां बुद्टौनामाशवृत्तित्वात्‌ क्रमे गृह्य 


क्रियायेोगपद्याभिमानस्येतति । न चास्ति] मूक्तसं 
यथा मनसे बहूत्वमेक शरोर ऽनुमोयतदति । 
यया क्तहेतुत्वाञ्चाणु; ॥ ६२ ॥ 
छगु मन एकं चलि घमसमच्चुया ज्ञानायेगपदया 
सवेन्द्रियसंयेगाद्यगपद्विपययहयां स्यादिति मेःन्टयसं 
शंरार बत्तिलाभा नान्यत्र शरोरात । ज्नालस्च परुषस्य ग स रायतना बट । 
ये विषयेपभेमे जिहासितहानमीप्िलावराप्रिस्च सदं ॥ 
राः । तच खल विप्रतिपत्तेः संशयः क्रिमय परुपकमनिमिनः 































+ न चासा २। 
† न चास्याभयपत्तसप्रलिपरचरा युगपदुत्यत्तिय 





$ य एवंकत्से बे मनसा र 
न्या.चा.\ [व 
 ॥ मनषः खज्‌ भाः; सेन्द्रियम्य शसेर छनि; । 
विचारितं भवतोत्यतः शरारं प्नविचारयते , न्या. वा. ¦ 
णापि परोद्यतद्ति नासबन्धः शंसेस 






(त्पत्तिबिचारः । ¶द० 





अ.३ आ. २ सु £र- ६४ प्रारोर्‌ 
त्न प्रयक्तेभ्यो भततेभ्यस्तस्योत्यत्तिः* शसौरस्य न स्वतन्तेभ्य इति । यदचिष्रा- 
जे ऽयमात्मायमहमिति† मन्यमान यचामियु्तो यचोपमेगतूष्यया विषयानु- 
पलभाना चमीाथननै। संस्करोति तदस्य शरोर तेन संस्कारेण मेाघमेल- 
कषयोन भतसहितेन ( पतिते ) {स्मिन्‌ शरोरे उत्तर6 निष्यद्यते निष्यन्न 
चास्य पवैरोरवत्यसुप्ाथेक्किया पुरुषस्य चम पवेशरीरवत्‌ प्रवृत्तिरिति कमे 
 च्ेभ्या भतेभ्यः शरीरस सत्येतदुपपद्यते इति 1 दुरा च पुषषमुयोन प्रब- 
त्नेन प्रय्तेभ्यो भतेभ्यः परुषाथेक्रियासमथाना टरव्याणां +*स्यप्रमृतोनामुत्यत्तिः 
तथा नमातव्यं शरोरमपि पुरुषाधक्रियाखमधमुत्यद्यमानं पुरुषस्य गुणा- 
न्तयपेक्तेभ्या भरतेभ्य उत्पद्यते इत । श्रन्र नास्तिक आह्व । 
भ्रतेभ्यो मूत्यपादानवन्तदुपादानम्‌ ॥ & ॥ 
तेभ्यो भतेभ्यो निवृत्ता मतयः सिकला||शकेरप्रा- 

























यथा कमनिरपच्वेभ्याो 

पायगेरि्छाञ्जनप्रभृतयः परष्राथेक्रारित्वादुपादोयन्त तथा कमेनिरपरेन्तेभ्खे 

अभ्यः शंसेरमत्यन्नं परुषाधेकारित्वाटु पादोयतदति \ 
गन साच्यसमत्वात्‌ ॥ & ५ 

शसेरात्यत्निरकर्मनिमित्ता साथ्या तथा सिकताशकेरापाषाणमे 

| रिकाऽ्ननप्रभृतोनामप्यकम्निमित्त खगः साध्यः साच्यसम्रत्वादसाच- 

मतेभ्यो ॒त्युत्पाद नवदिति चानेन साम्यम्‌ । 





क 9, नि 1100 वि 


सत्यति २।५॥ क यदहमिति२। ‡{ ) ऋस्तिडष 
§ रीगन्तरम्‌ निष्पाद्यते इति २।५। | क. 
प्येति ¶ च नास्ति२।५1।. 
२1. {न तथेति२।५॥ | 
तभ्रतपवेकं शगेरं कायत्वे सति प्ररषाश्ेक्नियासामण्यात्‌ ६ 
 यत्यरषा्धैसमयं तत्यरुपगयारेरितभतपवेकं दृष्टं यथा स्थादि पुरुषगुणेन प्रयनेन 
= सतेससभ्यमायं परषायेक्रियासमथं दष्टं तथा च शरौरं तस्मादिदर्माषि 
भ्यते , सखदःखनिमित्तत्वाद््‌ घटादिबत्‌ । दूतश्च कायत्वाद्र्ष- 
त्यद्चत्से सति रूपादिमत्त्ाद्‌ चरटादिवदेव । व्या-चा-।॥ 
$5 परुषाथेक्रिप्ासामण्या दित्यस्य रतेग्नैकान्तिकत्वट्ा स्कं जप + न्या" चा, । ध 
||| णपापाश्कंस इति २ । र 
¶¶ साधनपतते दुष्टान्तमाच्रत्वादसिद्धम्‌ । अ पत्तः निप्पे्णि त्रतानि 
ग्भन्ते पुरूषा प्रोक्ष्रासाप्रथ्यात्‌ सिकरतमटिकददिति तच्च न न्या" चाः । 
-- मेनापि कमेनिमिह्तकः समे दल्येदस्मादततेः सि्यर्तीति १ 



















१८८ न्यायभाष्ये 


नेत्पत्तिनिमितन्तत्वान्मातापिनोः ॥ ६६ ॥ 
विषमश्वायमुपन्यासः । कस्माद्‌ नि्रौजा इमा मतय उत्यदन्त 
बोजपएविका तु शरीरोत्पत्तिः 1 मालाप्वृण्ब्देन लाहितरेलसो बौजमते* 
गृह्यते त्र सत्वस्य गभवासानुभवनायं कम पिचोेश्व परफलानभवनीये 
कमणा मालगमःखरये शरारात्पतन्नि मतेभ्यः प्रयोजयन्तौत्युपप तर नाजान्‌वि- 


घ्ानाम्रत । 





के # 











उत्पत्तिनिमित्तत्वादिति प्रकृतलम॒ । भक्तं पौलमाह।रस्तस्य पक्तिनिवृत्त 
रसद्रव्यं मातुश्यरौरं चापचिते बजे गभाग्यस्य बौजसमानपाकं | माच्या 
चेपचयेा बीजे [यावदुव्यहसमथेः संचर इति ! संचितं चाञ्चदमां खपेसोकल- 
लकण्डर$शिरः | पास्यादिना च व्यहेनेन्द्रियायिग्रानमेदेन व्यद्यते 
च गभनःडावतारित रसद्रव्यमुपचीयते यावत्प्रसवसमध्मि?ि 
मन्नवानस्य स्याल्याद्‌गतस्य 
शरीरस्य विन्नायलदइति ! 















न सव दंपत्योः संयेभे। गभाघ्ानहेतुद्यते ल्रासलति क 
भवति सति च भवलतीत्यनपपनत्नो 1 - लि कमनिरपेत्तषप भ 
शरोरोत्यत्तिहेतष नियम * स्यति न्‌ दधयच कारयाभात्र इलि । ऋध्यापि । 


यथा खलुबिदं शरीरं 


1 तेनो २ कि ५४४ ५ । [1 ति 


1. त या पाप तपपलदपयाकसा अरत 7/1 
{न्त प्र भूक) \ { 1 १, |॥ { 
या खाभमयपपतच्तप्रत्तप | हि ३ 1; द दरभ्मः ` प्र न्य [स्सि न 
# ^, ॥ ^ । 
० 
ह 















† पकमत चति र! 
9 कगडूल > फयडरया ४ कगड़र ५ कट्टर ९ । च 
|| पाशप्राटाटिर्नात्ि २) ओ श बरदमिलि प 1५) 


वि ~“ नन्वात्मन विभत्वात्सकलश्यर संथन्धार्िदे श्रर। स्मस्वव्ात्मन षति नियम का हेत. 
 स्त्यिस्योत्तरट.रं सत्रम्‌ ।॥ 11 िमित्तिकमा्रये षति >) 











श्र. ३ श्रा. २ सु" ६4 *0 रराणा प्रत्यात्मानयतत्व हतः । १६४६ 


` धातना च स््नायुत्वगस्यिरपशोकललकगडराषां च शिराबाहृटराणां 
 चसकृघ्रां च केषगाना च वा्तप्रत्तक्रफानां च मुखक्रण्ठहदयामाशयपक्ताश- 
प्राघःस्ोलसां च परमदु:खसंपादनोयेन खन्निवेशेन व्य॒हनमशव्चं] प्रथि- 
व्या्िभिः कर्मनिरपेत्ेरू { त्यादयितुमिति कर्मनिमित्ता शरौरोत्यत्तरिति 
` विन्नायते । णवं च प्रत्यात्मनियतस्य निमित्तस्याभावाद्विरतिश्येरात्मभिः 
` संबन्धात्सवोत्मनां च समाने: प्रचिव्यादिभिरुत्यादितं शरोर प्रथिव्यादिग- 
लस्य च नियमहेतारभावात्‌ सवेोत्मनां सखटुःखसंवित्यायतनं§ समानं 
प्रम । यत्त प्रत्यात्मं ॒व्यवतिष्रुते ततर शरोरात्यत्तिनिमित्तं कम्‌|| व्यवस्था- 
हेतरिति विन्नायते । परिपच्यमाने हि प्रत्यात्मनियत कमाशय यस्मिच्चा- 
` त्मनि बर्तते तस्येवेपभागायतनं णसौरसुत्याद्य व्यवस्थापयति । तदेवं 
श्रसेरात्पत्तिनिमित्तवत्संयेगनिमित्तं कमति विन्नाघते । प्रत्यात्मव्यवस्यानं तु 
श्रसेरस्यात्मना सयागं प्रचच्सहशु इति ॥ 
एतेनानियमः प्रत्यु ्तः^* ॥ ऽ ॥ 
।+ या ऽयमकमनिमित्ते शौर सगे सत्यनियम इत्युच्यते अयं शंरारो- 
त्संये.गेस्यत्तिनिःमत्तं कमेत्यनेना (नियमः) प्रत्युक्तः । कस्ता- 
मेकम्यात्मनः शसेरं तथा सवप्रामिति नियमः । (अन्यस्या- 


















॥ + 1 कथमेत पतभ जि मातलि कोन 


छ मन्तान्तक्राप्टाद्ग नार्चति २1 + स्यद्दितम्‌ २ व्याहतम्‌ ५। 

‡ कमनिरपक्चरर्वाति २। | § सावत्तिसाधर्नमिति २।५॥ | 

| येतैव क्मेणा शरोरम॒त्याव््मतं तदेव पयोगे नियमयति । अकरमनि- 

पित्ते शसेप्सग यचाक्तदेच इति ) न्यःवा-! । 

ग कर्मयास्तदात्मनयन्थित्यनि मस्त संयोगनिभित्तक्षः। संयोगे पि तदात्मसंबन्धित्वनियमा 

मना्निमित्तक्रः यस्यात्मना यन्मनस्तेन यः सं्ोगो जन्यते स तस्येति 1 मनखस्तदीवभावस्तु कम ¦ 

 निमित्तकः श्रनादित्याच्च संसारस्य न चक्रकम्‌ । संवेगप्रचयखंसगः रपा" । | 
** तदेश्रमात्मगणनिबन्धने शसेरस व्यवस्या दशिता । येतु मानर्‌न 

` क्मेनिबन्धनः शरीप्समा इ" त्‌ प्रष्त्या दिनिबन्धनः । प्रकृतये एद स्वयमव धमा- ` 


 धरमरूपनिमित्तानपेताः सत्त्वस्जस्तमोरूपतया प्रत्तिशीलाः स्वं स्वं विकारमारभन्त = 











 प्रातिवन्धापगमभाचे त धवाधमेोघ्रपेदन्ते । तव्या कछषौवलः कंडारादपा पखात्क- 


दायन्तर्मपौमापप्नाच्रयिषरपां सेतमाजं भिनत्ति । तास्तु निन्वाभिसपंणस्वभान ध 
अपहतसेतवः स्वयमेव केदः रमाप्रात्रयन्ति एवमाप्रावयान्त प्रकृतया $पि †उिकार- 


निति । यथाद्ुः निमित्तमप्रयोजकं प्रषटतीनां बर्णभेदस्त्‌ ततः ते जिकवरदिति ता- 
न्त्या ! सा. दी.}\ षा -य्मक्मनिमिन्तश्चरीरसमे मते नियमद्धः२॥ ` 


( ) मास्सि।९।२।४।५ §§ द्भिवारं नास्ति ४ श्रन्पस्यान्यघान्धयेति २ । 









# न्यायम 





न्य्रान्यस्यान्ययेत्यनियमे मेदे व्याबृ्निविशेष इलि । दुष्राच न्मव्याषु- 
तिर्च्चाभिजने निक्रुष्रामिजन इति प्रशस्तं निन्दितमिनि व्य 1िक्हूलम- 
रागमात समयं विकलित पोडाबहूलं सखनहल मिलति पर्षा ति शयलक्ञ- 








दुःषपव्यते असति कमेभेदे प्रत्यात्सनिग्रते 
प्रखज्येलः न त्विदमित्यंभ्लं जन्म 


सखेात्मनं 





तस्य॒ विपाकप्रतिषबेद नात्प्रत्तयः । एवं प्रस 
शरोरे पनः शरोरान्तरानुपपतरप्रतिसेचः । 
6भतत्तयान॒पपत्तस्तद्ियेगानुपप्तिरिति ॥ 





विष्व नानात्व चाव्यक्तात्मनेास्तद मरं 
ताधानि भतानि न शरोरमत्पादयन्तौत्य पपर्चः शरीरत 


 च्वेन्मन्यसे पनस्तत्प्रसङ्घ 












, > षं सर्वमिति २। व 
† न केवलमकमेनिमित्ते शरीरस साधा 
मत्तो ऽपि न स्यादिति दशयित स्वप्रत्त मान्चम 
4 प्रतिसन्धि) १ भरलश्पः 
 ॥ उपमोाग्यशब्दाद्यदशेन प्रक्तिपर्पमेदाद्श्नं च 4 दष्टमच्यते तत्कारित- 
मित्ये; । ता. री. ¶ ५ सूत्रहमयम। 
` ## पषतत्रहयमुपलज्तयायम्‌ । ता. टी-। 11 बात्मानात्मनेरिति २) 


श्र. ०१-५४  मे्तोपपत्तिः । |  ष्ह्द 


 श्ररीरे दशेनानत्यनिर्दशेनामिमला या चापवग शरोरनिवत्तो. दशेनानत्य- ॥ 
 निस्दथनशभ्रता नेत्येारदशेनयेाः क्र चिरद्रशेष इत्यदशेनस्यानिवृत्तेरपचरगंन 
एनः शरोोत्पततिप्रलङ्गं इ।त ( चरिताघता बिशेष इति चेत्‌) । 
न करणाकरशयोारारम्भदशंनात्‌ ॥ 9३॥. 
 चरिताथेानि भरत्ानि दशेनावसानान्न शरौरान्तरमारभन्तदत्ययं 
विशेष वं चेदु च्यते न करगाकरण्योरारम्भदयेनात्‌ । चरिताधेनां भतानी ' 
 व्िषयोपलन्धिकर्णात्यनःपनः रौरारम्भो दुश्यते प्रकृतिपुरुषयेनानात्वदकेः 
नस्याकरणानिरयेकः शरोरारम्भः पनःपनदृश्यते ! तस्मादकमेनियिनाया 
भल न दना णरीसेत्पतियेक्ता युक्ता तु कमेनिमित्त सगे दशेनाधैः 
शरीरोत्पत्तिः । कमेविपाकः संवेदनं दशेनमिति तददुष्कारितमिति चेतु कस्य 
 चिटुश्नमदुष्रं नाम परमाग॒ना गणविसेषः त्रियाहेतस्तेन प्रेरिताः परमाणवः ५ 
 संमद्धिताः शरीरमत्यादयन्तीति तन्मनः समाविशति स्वगुणेन 
तके शरीरे द्रप्ररुपलव्धिभेवतोति । एतस्मिन्‌ बे दशने गृणा- 
7 ऽपवग शसेरोत्यत्तिः परमागुगणस्यादृश्र- 


















तत्वाच्च संयागानुच्छेद ॥ 9 ॥ 
वम्रावेयिते मनसि संयेगव्यच्छेदे** न स्यत्‌ तच्च 


त्‌ ({कर्माणयान्तराद्धिपच्यः 
 # यथा प्रागदश्यनमषं निरोधस 
सप्र्सदित्यथं; । ता. टी. ( ) नस्ति २ चरिताथाविशेष इति चेदिति ५1४। 


+ भानन्त २ + सष्याश्रिति २! $ तन्न मनः २।५। || प्रेस्ति २।४।. 


त्सा द ता अवरृष्टं पस्माणुगुखं वणेयन्ति प्रवादी नामगनां मन- # 














त (दष्टमिलि सश्यवन्तेपामपि दिगम्बसणा पुनस्त 
दयात *# ंयगादयुच्छेद इति २। 








स्वादष्टप्रयक्नाः शरोरमागभन्ते मनश्च 


१६ न्यायभाप्ये 


चेद्‌ ये इषः शरोरोपसपेगदेतु; स णवापसपेणहेत्र पति + । नेकस्य जोव. 
नप्रापगहेतुत्वानुपपततः । एवं च सति एके दुग्रं जौबनप्रायणये हेतुरिति प्रप 
नेतदु पपद्यते । 

†नित्यत्वप्रसङ्कःश्च प्रायणानुपपक्तेः ॥ ' 

विपाकसंबेद नात कमाणयच्तये शरीरपातः प्रायकं कमागयान्तराच्र 
पुनजेन्म भूतमावात्त कमनिरपेच्चाच शरौरोत्यते फम्य च्षयाच शसेरपालः 
परायणमिति प्राययानुपपत्तः खल्‌ वे नित्यत्वप्रसद्ुं विद्रु: यादृच्छिके त्‌ प्राये 
प्रायणमेदानपपत्तिरिलि । पनस्तत्प्रसदु। यलतस्समाधित्स 

(अणुश्यामतानित्यत्ववदेतत्स्यात्‌ ॥ ६ ॥ 

यथा अणोः श्यामता नित्या अग्निसेयागेन प्रतिबिदटा न पनस्‌ 

त्यद्यते रवमदृष्रकारितं रोरमपवग पननौन्पद्यतद्ति । 























पपन्न मन्तन्यस्‌ । तस्माच्चाय दु ५।न न्ता न प्रत्य र न चान॒मानंकिंचि दु च्यतदति 


ततिति सक्च कड) ५९, 













 * श्रपरुर्पयं मनस षति २॥। 
† ननु सदकरणे नित्यमित्ति कथं शरोरं सक्रारणो नित्यं 
बाह । ता. री. । 
‡ प्रायणानुपपत्ति त्रम विनाशान्‌पपत्तरित्यं; । ना. 2 





| ॥ प्रमाणनाविष्योक्जतमकत प्रत्यत प्रत्यच्चतामम {; प्रतिषि मि; 
 सा-टो.\! | 
¶ नच प्रमाणश्यामता इप्यक्रारणा पाचि :व्वान्नो हितादिवदि 
नुमानन तस्या अपि पाकज्त्वाभ्यपगमा्दिति भावः , ता 2}. । 

`“ यथाश्रुति वा शरत्रायेः । श्रक्टतस्य करेया; फलो पसोग 

यद्या खल्‌ परमागुगुण एव नित्यः शरोराद्मारम्भकरम्सदास नित्यस्य च च स्तन 
त्करियते तस्याछृतस्येव फलं परुपेरपभच्य | तत्श्चायमः स्त सक्ानां विहितनिषिदट 
रदत्तिनिचये नेक; शास्तरप्रणयनं चानथेकं ; भ्दति 








+ + 





` श्न. ३ श्रा. २ स॒- ०६-५० मूक्तेरनन्तरं शरीरान्तराभावहेतः। १९६३ 
` प्रषङ्गाद्‌ अगुश्यामतादृष्रान्तेनाकमनिमित्तां शरोरोत्यतति समादघानप्याक्रता- | 
` म्यागमप्रसङ्गः । कृते सुखदुः खहेतो कमणि पुरुषस्य सुखं दुःखमभ्यागच्छ- 
तीति प्रसज्येत । अओओमिति ब्रबतः प्रत्यत्वानुमानागमविरोधः । प्रत्यत्तविसेध- 
` स्ताबदिद्रमिदं सुखदुः खं प्रत्यात्मवेद नौयत्वातु प्रत्यत्तं सवेशरोरिणास॒ । को 
मेदः तीव्र मन्दं चिरमाशु नानाप्रकरारमेक्रप्रकरारमिति एवमादिविेषः । न ` 
चास्ति प्रत्यात्मनियतः सुखदुः खदेत॒विशेषः न चाखलि हेत॒विशेषे फलबि- 
शेषो दुष्यते । कमेनिमिने तु* सुखदुःखयेगे कमेणां तोत्रमन्दतेःपपतेः करम 
 सञ्चणानां चेाल्कपापकषेभावान्ना नागिधेकविघभाबानच्च कमेणां सुषदुःखमभेदे- ` 
पनि; । चेयं हेतमेदाभावाद्‌ दृष: सखटदुःखमेदेा न स्यादिति प्रत्यत्तविरोधः 1 
तथा ऽनुमानविरोधः दुष हि पुरुषग्‌पव्यवस्थानात्सुखदुः खव्यवष्यानमु । यः 
खल्‌ चेतनावान्‌ साघननिवेत नोयं सुखं वुद्रु तदोप्ठन्‌ साधनावापरये प्रयतते 
ख सखेन युज्यते न विपरोलः । यस्व खाधननिवेतनोयं दुःखं बुदा तज्नि- 
हासः साधनपरिव्जेनाय यतते† स च दुःखेन त्यज्यते न विपरांतः । अस्ति 
चेदं यत्रमन्तसे चेलनानां सखदु : खव्यवस्थानं तेनापि चेतनगुणान्तरव्यवस्या- 
मित्यनुमानम्‌ । त्देलदकर्मनिमित्ते सुखटुःखयोगे विर्ध्यते 
न्तरमसकेद्यत्वाद दुरं विपाक्रकालानियमाच्चाव्यवस्यितम्‌ । 
ल अ्रथ्ागमविरयोधः बहू खस्विदमाषम्र- 


























स्स्‌ संबेदयास्वापवगिणस्वेति । 

म॒पदेः जालमनष्ानपरिवजेनाश्रयमुपदेशफलं च शरोरिणां वणोश्रमवि- 
भागेनानुष्रानलक्तणा प्रधृन्निः परिवजेनलक्षणा निवृत्ति तच्चोभयमेतस्या§ दुषो 
रलं दुस्वरिते षा कमेनिमित्तः पुरुषाणां सृखदुःखयेग| इति ` 

पं पापिष्ठानां मिच्यादुषटिरुकमेनिमित्ता शरोर्श्चिरकमनिमित्तः 





नास्ति कम 





नये न्यायभाष्ये तृतीयोध्यायः ॥ ३॥ 









न पस्ति २ †# यतेत ४।५। ‡ च कतेने्ति२।५)। क 
$ एतस्यषृष्टे इतिय । | पयोग शतिर ध प्रचार इतिय. . 
५ 








९६६ न्यायभा 


प्रव्तेनाल्तणा देषा इत्यनेन दापलन्तफेनावर्च्यते दे।षेष मेह इति। 


> 





निमित्तनैमित्तकापपत्तेश्च तुल्यजाती 
यानामप्रतिचेधः* 








द्रव्याणां गुणानां बा ऽनेकविधविकन्पो 
जातोयानां दुष्र इति । 


ः १ 





टः । ्रात्म 


५१६०५ 





देषाचन्तरं प्रेत्यभाव्रस्लस्यासिं ना नित्यत्वात्‌ । न खल 
नित्यं कि चज्जायते मिपलडइति जन्ममग्णयेानिः 
उभय च प्रत्यभाव दलति तचायं सिटानव्टः । 








पएरथिव्यादिभ्यो [नत्यभ्न्य षुपाटिग माय ४ परार ब्य १ दत । 


४ 1111 1 तव त त पु ५५१ ‡ १,१,.५११५११ १). १ ५.४ ९४ ५.६ [क 







द्रव्यजातोयाः । नादनाद्यभिघाततसयक्तपचागाः संस्कारस्य ग णा इलि न्या. चा. । 
( ) २ पु- नास्ति) 
 गवादध्यक्तस्य इरपादिभत्खामग्रौ प्रवकत्वध्यााप्रेः । | । 









द्‌ व्यक्तोत्पत्तिनिरासः 1 १६०७. 


तेन चादुष्र्यानुमानमिति । र्पादीनामन्वयद श्नात्‌ प्रकृतिविकारः 
पयिव्यादौनां निः [नापसौन्द्रियाणं करणभावेनमोयतदति । 


नच घटाट धटा निष्पत्तेः ॥ ९२ ॥ 





ताद्‌ घटनि ष्प्ेरप्रतिषेधः ॥ ९३ ॥ 
ं त्य कारणप्रिति किन्तु यदुत्पद्यते व्यक्तं दव्य 
तन्तयाभलादे आल्पद्यलदइति । व्यक्तं ॒च लन्मद्‌ द्रव्यं कपालसन्तकं .यतेः 
चट उत्पद्यति न चेलभ्चिहूतानः क चिदभ्यनन्तां लन्धमहनीति+ । तदेत. 
तत्वम । अतः परं प्रात्रादुक्राना प्रम प्रद्‌ श्यन्ते । 
वोत्पत्तिनानपमृद्य प्रादुभोवात्‌ ॥ १४ ॥ 
रयं पच्ः कस्मात । उपमृद्य प्रादुभावातु 
द्य बीजमङ्र उल्यद्यते नानुपस्द्यन चेरजेपमदोौडुरकारम्‌ अनुपम- 
रपि बीजस्य र त्यन्नः स्यादिति । अाभिधौयते । ` ५ त 
चातादप्रयोगः ॥९५॥ ध 
[वादधित्ययक्तः प्रयेमि। व्यावातात्‌ । यटुपमृद्वाति{{न ` 























लाप म का मपि दने षंवादं लब्ध चग्यः स्यादित्यथः । 4 
¡न > पमदातयवमविदयमानस्यापमदं देतुत्वेक्तिव्णाहतेत्य्थः॥ 

^ § कारकग्राब्दः प्रयुज्यते २।  _ ` 
--पालामीत्ति यव्छपि न सात्तात्कारकशब्दस्तयापि 


;खन्धाभिधान क त्तस्य क्रियागभेत्यात्क्रिवा यास्व कारकनान्तसेयकत्वात्पार- 
ऋआ | तो ध्र द्रष्टव्या दपा । तः ~ । | | 









न्यायभाष्ये 





१६८ 
चाः पितरं तापयन्तीति बहलं भाक्ता: प्रयोगा टण्यन्ते । 
अआआनन्तय भक्तः आनन्तयंसामथ्याट्‌पमद्य प्रादभाषा्ै 
उपमरद्धा^ताति भाक्त ऊतेत्वमिति । 








पालापयनियमः क्रमः स खल्वभावाटातोत्य 








उपम टप्रादुभाषये 
ह्िस्यते सख च न प्रतिषिध्यतदति £ 


उत्पद्यते । दृश्यन्ते खल्‌ अवयवास्तत्संयेागाश्च क्र 
पेव्यहे स्रोलावयघ्रानां शक्यं तेण ` 
पोवोप्येनियमः क्रम: तस्मा नाभाक दुक्रास्पनिरिति। 











 _ ॥ मा भ्रदयं नामपव्रपष्वः शन्यतोपाद) नो ऽपि 
ष्यत्ति व्रह्मव प्रपञ््चस्पणार्पाः ग्शामति रि 
नित्यत्वव्याघातः परिणामे ऽपि तत्वानप 








। च.४ रा. ९. ५०.२९ फल्येश्मरमाचदेतुकत्वनिराखः । == १६६ 





देश्वराध्योना चेत्फलनिष्य्निः स्यादपि तहि पर्षस्य समीहामन्तरेय 
"फले निष्पद्यतेलि{ । 
{तत्कारितत्वादहेतः ॥२९१॥ 
| परुषक्रारमोश्वरोनुगृहालि, फलाय प्रर्षस्य यतभ्रानस्येशवर' पलं 
स॑प्रादयतोति । यदा न संपादयति तदा परुषक्माफ्ले भवतीति । तस्मा. 


क देति कन्ततामिकित 1) न०५९ 
| 1 





(तिर जि क 0७6 थिनेजके ीत+८।१११९१ 001 





धस्मिस्तत्वं न विद्न्यते तद्धापि निरत्यामत्यकं दशनम । शपरं च ब्रद्येवानाद्यन्ि- 


द्मोपधानभेदाच्रामरूपप्र पञ्चभेदेन विवतते मुखमिवेकमनेकमणिकपाणादशेमेदा- ` 
त्रैकविधप्रतििम्ठभदर्नाति । तरतष्शनद्रयमनेन सचितय । इश्व ब्रह दंशना- 
यागात 1 चेतनाश क्तिः क्रिया्शक्तप्च थना सा चास्ति बहशो ति ब्रदधेश्नरः कार्या 
जगतः 1 श्रयते हि तदत्तत बहुस्यां प्रजायेयेति ! सा सेय श्रतिः चेतनस्य जगत्का- 
रणतामाद ! न चाभावो खा प्रधान बा प्ररमाखवेा वा चेतयन्ते । नन्‌ जीवा एष 
 चेतनास्तत्कम{निघन्धना नामरूप्रपञ्ची भविप्यति क्तम भगवतेश्वरेणेत्यत उक्त 
परुषकमाफल्यद श नात । पुरुषप्चेच्चतयते नंव निष्कल कमोरभेत 1 निष्फल च्रि- 











= द्रात प्रवतमानः कथं चेतना नाम । तस्मात्यरुपकमे फल्यदशनादोश्वरः कारण- ` 


` मित्य्ेः । ता. री! 







षपप्रप९ स्पेण त्र परिणमते । तद सच्रोत्मना 
सात्मना परिणामे तत्वविघातादनित्यत्छम १) 











भव्रः । सं मा स्यता यहे स्रावशेप्राग्रहे च तदन्यषपरसप 
जातु शक्तिरूपं धिदा रजतमिति च्िषयंस्यति" 
स्व सवेदनप्रत्यत्तं ब्रस्मणि तत्स्वरूपाग्रहः सामान्ययहा -वा भर्वति त- 
गध द्रेन चतिष्रतेतद्रत्ययुक्तम । निमित्तं तु स्यादोशर जगतः! स 
मित्ये तक्रेदमपतिष्टठते 1 ता टी.1 = ` 
पो निसश्च । देश्वरस्येकरूपत्वादेकरूपा क्रियेति ¶ ` 


खधानेन कायं निरदतेति ग्रदपर्ते तच क्ररोतौति प्राप्तं 
द्रि ऋयत्ति । रषं कमेसापे्श्वेदीश्वते जगदरत्पत्तक्रार््र 


२०0 व्यायभाष्ये 
दो श्वरकारिलत्वादेडहैतः* । पर्पकमाभविे फलानिष्पत्त रसि + गण .वशिंष्मा- 
त्मान्तस्माश्रः तस्यात्म (कल्प 0)त्कल्पान्तरानुपपत्तिः§ अधघमनि्यान्ता- 
नप्रनादहन्या घमन्ञानसमाधिसंपदा च विशिष्मात्मान्तरमीश्वरः तस्य च 
धमेखमाधिफजममादयष्विघर्मखववम । संकल्पानविधायी चास्य घमेः| 
(१९ षै १ » नं नि ग) (कः | । तपि # ते लि ॥ 
्त्यात्सडतान्‌ चमाचमसचयान्‌ ए यव्यादोनि च भ्र॒तानि प्रवतेयति । रुं च 
स्वकृलाभ्यागमस्यालेापेनमं निमायाप्राक्राम्यमोग्वरस्य 








ह 


सत्क्रुसक्म्फन वे 





रन तनाम पय फ) > +न निदाना (को, ५. तिणि, 1 


* परमःगरप्ादानस्य जगतः पुरुषकमापेत दृस्वरो {निमित्तं यच्च तनाचेतत- 
शौय पुरुषक्रमे तद पौश्वर्पनमित्तमेव । न च यदपत्तसे तस्यानिमिततं वास्यःदेस्त- 
ससर कारिणस्तत्तनिमित्तक्त्तदरनात । तस्मा 





दौ श्वरका रिनत्वास्ययक्रारस्य तत्स 
हाय इश्वर निमिन्कारणे जगत इत्वम्य पत्तत्य निक्ररतो परुयक्रमाभावे फजा- 
निष्पत्तःरत्यदेतुः नप्प खरनिमित्तत्व त देतस्खेत्यथः । सा. स. । 

† सल्यापरिमाणषएत्वमयेगविभागवदय एव तप्य गयाः । न्या. या. द्नि 
वदिच्छाप्रयत्नावप्यस्य नित्या सकन्रेकत्वमाधनान्तमत्ते मन्तव्य । सानचिकोषा- 
प्रयनस्षमतयल्तणात्वात्कदेत्वस्य । तषां च परस्पपात्रिनाभावादन्यतर्ससिद्वा छित 
या: सिद्धः 1 ता. रौ. । 

{ अत्मकल्पादित्यनात्मप्रकारदात्मजानोयारि दति यात 

( ) कन्यारटिति २- नास्ति 

$ नन्वात्पान्तपरयनित्यन्नानयोगेनि प टानि तरन्तः 
जातीये भवितमहतोत्यत अड आत्मक्रल्पाटिति 























1" । इश्यरसमवतश्य्टनित्यस्यं च धमाका 
मानन सिद्धम्‌ । बुद्धिमत्कास्या।धिप्ठिताः प्रमागायं प्रव्रतन्सङ्(ति । मम्यनन श्रुद्धिमत्ामान्ं 
सिध्यति न तु बुद्धानत्यन्वमपौति चेच । प्रत्यर्ानियमासमयात । तच ग्रसन्‌ प्रत्यर््रनियता बद्धम 
दास्तं शरीरादिकारणमेनिधान सति भव्न्ति न त्थि प्रत्यद्यनियता युगपदमश्क्रादात्यन्तिः - 
नात्‌ + यथा स्यायरभदम्यानक्रस्य युगपदुत्याद इति । ननु इद्धम 








वनद रोर न्छमपो्च्रस्य 
स्याज्जोत्रान तया दश्नादित्ति चच । कन्प्यमानम्य श्ररारस्यानत्यन्याङ्गकारं सस्य धर्मादिनि- 
 मत्तक्त्वापनत्ता तत्तन्त्र श्रीरसंयन्धवततदेग्रवरस्यादोधयर स पमह्कः कार गास्य स्ख | 
त्वाविकस्पेनानचस्थाछरीरनित्यत्ययेारारप्तिभ्च } ध्रारीस्म्य नित्यत्व त 

शारोरकत्पनावयर्यम्‌ । बुद्धिनित्यता श्रथन काद्धापपनत त्वं ‹ प्यःमलि ` 
जन्यत्वस्यापातत्वात्‌ । दष्चरदय द्धि चिकीपाश्तीनां एनत्यल्स युमपस्पलक्रः ४ 1त्पादप्रसङ्क न सस 
कारिधमाघमकाल वश्ये्णदिघटितस्ामपीक्वकल्येन पनरनीय; । 

# 


| नन्वस्य कमोन्‌ए रः तधा चाथिमाटिस्मस्येश्छयं 
फाय॑रूपं वनेव कमेशोत्यष्टलाभ्यागमप्रसङ्ग दत्यत श्राह । ता. 2. । 
¶ माभ्रेद्‌ बाद्यानष्ानं संकस्प नलः तण ान॒ष्टानलनितध्मफ 
















पनिष्ट पणम्‌ । २०१ 





प्र. ४ श्रा. ९ २९ दप्रयरस 


तव्यम आरप्रफल्यश््वाये* यथा पिताऽपल्यानां तथा पितृभ्रत दश्वो भलानाम । 
न चात्मकल्पादन्यः कल्प सम्भवति । न तावदस्य बद्ध विना कश्च्दधिमो 
लिङभ्रतः `~ उपपादयितुस । आगमाच्च {द्रप बाद्धा सलन्नाता इश्वर 
हति । बद्ुादिभिश्चात्मःलङ्गं > निरुपाख्यमोश्वर प्रत्यच्तानुनानागमविषयातातं 
छर: शक्त उपपादयितुम्‌ । स्वकरृतौभ्यागमनापेन} च प्रवत मानस्यास्य यदुक्त 


 पतिर्यजातमकमेनिमित्ते णरौरघमे तत्सवं प्रखज्यतइति । श्रपर इदा- 
 नौमाह । 


सोनम ११५५५११० पवन्त धकोरतिरितिण 4०७४४ ४१ तमत भतत ५८ 0: 1777. 












तेत) 1. 1.14 ॥ १. 01 ति 11 ॥ 
ततता ॥ 1 


श्र त्वनित्य तदभिप्रायं च भाष्प्य ध्मेफलत्वा- 


निधान । नात रेश्वयं{नित्यत्व धमय 
चोद्यावकाशः । प्रत्यात्सः व्रल्तिधमाधमसनिचयाधिष्ठान खकल्पानुविधायिन इश्वर 


 धमस्य प्रयाजनम्‌ । आम्य 
धरमसद्ाव प्रमाखम्नस्त {नित्याभ्यामव ज्ानक्रिया्सक्तभ्यां सकलकयात्पत्तिसिटु र 


त्याशयेन न चेश्वग्धत्ना ऽस्तीति वात्मनि । त्ा-री-। 
+ स्याटनत । प्रचाजनं विना परेत्तावतां न प्रदत्तः । न च प्राप्तस्तकलप्रा- 


प्तव्यस्यास्ति प्रापर्णःयं {किं चिद्रौवरस्य तस्मात्कृतमस्य जगन्म सेनेत्यत आर । 




















रदस्य भगवतः स्वाः परानुयदाध प्रबत्स्यतीत्ययेः । ता-ठी.॥ 





+ प्र्यानप्ररमापुक्मे सा प्राकर श््धिमत्कास्याधिष्ठितानि प्रवतन्ते ऽचेतनत्वादटा- 
` स्यादिवदित्यनुमानन द्प्ररा दुद्धमत्यनव सिध्यति । तस्य बुच्नद्वीकारे तु स खव न सिध्ये 
विति भावः! > द्ष्टाबद्धेतिर। 








सग 


ि प्रार्‌ । स्वक्षत्याभ्योगमरलापेन प्रधतमरानस्य 
 ऽप्ययमात्मान्तर्पात्तफा प्यमहिनम्रापि न वस्सना साप्रथयमन्यधाकतु पारयति । 










में पात्य ततम तिमता नेश्वरप्रभााः थ 
५ विनष्टमपि शक्यम ) अतः त्जन्नाना नियतिमलदह्ूयतेशरण 
ष्टा; त तस्मात्कारणिकाप्यय वस्तस्वभावमन्‌विधोयमाने धमा- | 

जगचिन्यं विधन्त रता दमक्त स्वकृतित्यादिः । परुपेयत्छतं तत्सलला- ` 
जञाचेन प्रबतमानस्वेन्य्ेः । ता. टी. । देवरप्रवृत्तिः करी ाधेमित्यक रीवा अरा, 
नन्दफलक्रस्यचित्याप्क्ामस्य फ्री डाशनुपप्तर्विभ्रूतिख्यापनार्थामत्यन्य । चिभरतिख्यापने ऽपि प्रया- 


त्दत्यदष्टमिति वातिकम्‌ । प्रद्तिस्वाभाव्यैपि सहकारिधमाघ- | 


४ सानानुपपत्तः तत्स्याभाश्यास्प्रतलत न 
ध मैकालति वषठंनिधामा्ेगिधागधः म धुगप्स्सर्यक्रायातु त्ष उप्रग्रादनीधः । श्रत प्रत्ररानुमानश्राद्एा- 


यवारिंकतात्यदटीकये विस्तरेण कतं विस्तरभगान्ेहद्तं तत एनानग न्च्छम्‌ । 


















द्धेश्ये जगनिमोणे प्रवतते रन्त भोः 


मा्ादपि नित्येन भधितु युक्तं न च स्वफलविरा- ` 





न्धायमा 
अनिमित्ततेा भावेत्पत्तिः कण्टकतेदण्यादि- 
दशनतृू^ ॥ र्२॥ 
निमित्ता शरोराद्युत्पत्तिः (कणटकतेचपयाद्धिद गेनात्त) कण्टकस्य 
तेचदण्यं पवेलधात्ननां विचरता {गाबुणां शलच्याला निनिमित्तं चापादानं ट्र 
तथा शंरोरसमपोति । 
र निमित्तनिमित्तत्वान्नानिमित्ततः ।॥ २३ ॥ 
त्‌ न्निमत्तम्‌ । अनि- 





२०२ 









ऋअ(नामत्तता भावोरत्पात्तरित्युच्यतं यतस्चोत्पद्य 
{मत्तस्य निमित्तत्वच्चानिभमित्ता भवेाव्प्तिरिति 1 
निमिन्तानिमित्तयारथान्तसभावादप्रतिचेधः ॥ ख॥ ` 
अन्यद्धि(नामन्नमन्यन्चु) निमित्तप्रत्याख्यानं न च प्रत्याख्याने 
प्रत्याख्यय यथया ऽनुदक्रः कमरडलरिलति नादकर्प्रतिपेध उदकं भवतीति स 
खर्वय वादा ऽकमनिमित्तः श्यरोरादिसम डत्येलस्मा ¦ 
तत्प्रा्तपधनव प्रतिपदा वदितव्य इतिं । अन्य 





















किमनित्यं नाम यस्य कदा चिद्‌ भावम्तदनित्यमः 
मनुत्यन्न नास्ति विनाशघमकं |चाविनप्रं नान्ति। क्रि 
च श्ररोरादि अभातिकं च वद्ुगाद तद्‌ भयम्रत्पत्तिबिनाश् वर्मन 
तस्मात्तत्सवेमनित्यमिति ! 
नानित्यतानित्यत्वात्‌ 
यदि ताबत्सवेस्यानित्यता नित्या तल 
प्रथानित्या तस्यामबविद्यमाना 


ानतनयतिकिनेषी क११०१त्‌१ ५१११) 10 स्कः रोप) # 111 11 





 *# कर्टकादोनां सस्यानमेदवतां निमित्तादशनेनानिमित्ततां मन्वानम्त नें 
रष्टान्तन शरोरादौनामपि संस्यानवतामनिमित्ततां मन्वान पत्रपत्तयलति । ३ नि म 
तत दति । अदुरयमाननिमित्तानां शरीरकण्टकादीनां पत्तनिःत्तपात्पत् भचा 
रनुद्वावनाटुद्रु्ने ठा स्वानमानच्छटप्रस दुत्सत्ज तस्य सलभत्स्यद् 
 मित्तवत्यट दृष्टान्तेन संस्यानवन्वात्‌ कण्टकशरीरादोनामपि निमित्तस्य 
इन्त । ता-टीः1 () रपु" नास्ति। 3 प्रायण इतति २1५ ( ); नास्ति २, 
* कस्मात्पुनः पवेपत्तः स्वय सज्रकारेण न निराषटत इत्यत श्राह \ ता. टी. । 
॥ त्वति.५॥ | 





ज्र, ४ आरा. ९ स॒. स्ट-३१ सवेनित्यत्वनिरासः । २०३ 
विनाश्यानविनाशवत्‌ \ २७ ॥ 


ग्प्यनित्यत्वम्‌ । कथं यथा अग्निदं छिना 
्यानविनश्यति रवं सवेस्यानित्यता सं विनाश्यानुविनश्यतीति । 
प्रत्याख्यानं यथेपलब्धि व्यवस्थानात्‌ ॥ २८ ॥ 








तस्या अनित्यताया 









सय नापलभ्यते तद्विपरीतम्‌ । न च प्ररमस॒च्साणा भ्रताना- 

पराक्रालदिगात्ममनसां तद्रणानां च केषां चित्सामान्यविशेषसमबायानां 
चात्यनिविनागष्यमकत्वं प्रमाणत उपलभ्यते *तस्मात्नित्यान्येतानोति । अय- 
मन्य णक्रान्तः । 





र नत्य प भतनित्यत्वात्‌। ॥ २६ ॥ 
सये तानि च नित्यानि भतेच्छेदानपप्तरिति । ` 
3 रि वनाशः कारणेपलैग्येः ॥! ३० ॥ 












न्र्णावेोधाद प्रतिषेधः ॥ ३९ ॥ 
न्पिनिविनाशकारणमपलभ्यतदइति मन्यसे न तद्ुतलक्षणहीनम- 


भतात्मक्ष खन्सेतद्र मेघटादिकायमुपलषभ्यत । व्यपदिशन्ति हि 
मति 1 भरतानि तेषापुच्छेदस्य नेयायिकंस्नभ्यु" 


तभ्यो त्रातिकरानि भिचानि न हि परमसच्माः परमान गेधटाः 
दयः परमायाघन्नतपामतीन्द्रियतछ स्ायदणप्रस द्भादिल्युक्तं द्वि तोयाध्याय । तस्मा 
णाग्रदणाव्रसद्रघमयेगादन्यं परतिक्षा भतभ्यः । तपा च तेषापत्पत्तिविनाश- 
न नित्यत्वं भतनित्यत्वे ऽपीति सिद्वान्तमाह । ता" टी" । 
द ¶; प त (दात्म्य ् प्रन्पमानः पनरपि परप्रपत्तवाव्णारं । ता टी # 







२०४ न्यायभाप्पे 


नेत्पत्तितत्कारणेापलब्धेः+ ॥ ३२ ॥ 
कार्णखमानगुणस्योत्पत्तिः कारणं चापलभ्यते । न चेतद्‌ भयं नित्यवि 
षयं न चेत्पत्तितत्कारणोपलब्धि; शक्रया प्रत्याः चा 













नाशक।रगाप्रय्‌ कस्य ज्तात्‌: प्रयत्न दुर इति । प्रसिदुस्चावय्रबो तद्धमा उत्पत्ति 
विनाशेधमा चावयवी सिट इति । गब्टकरमबुदादौनां चाव्यापरिः पञ्चभः 
नित्यत्वात्‌ तद्लत्तणावरोधाच्चेन्यनेन णच्दकशव॒द्भि सखद खे 
न व्याफ्राः तस्मादनेकान्तः6 । 
|स्वम्रविषयाभिमानवद्‌ भिथ्यापलन्धिरिति चेद्‌ भने 
व्या तुल्यम्‌ । यथा स्वप्र विप्याभिमान गव पृत्प्तिक्रारयाभिमान इति । एवं 
चतद्तापलन्चा तुल्य प्र ्व्याद्युपलान््राप स्वद्राद भिमानत्‌ मज्यते। 
पूथिन्याद्यभावं सचन्यवरारविलाप्‌ ड (^ | स चेत्‌ र त दितर ~~ 
समानम्‌ | उत्पत्तिविनाशखकरारणोपलन्धितिषयम्याप्यमा 
विलोप इति सेयं नित्यानामतीन्दरियत्वादविषयत्वाच्चात्पत्तिि 
स्वग्रविपयाभिमानवददित्यदेतरिति । ग मवस्थितस्यापाद 1नस्य 
निबतते घमेमराचमुपजायते ख खन्नन्यन्निचिनाणया्विषः 


1 11 











# भ्रतसारूप्य गाघटादीनां म्रतक्रायत्व ऽप्य पपव्प्रमानं न प्रतता 
गम्रयतत्याशयवानाद्‌ 1 ता. री. । 

† अप च यद्त्पत्तिविनाना भावानां न वम्तमन्तै कथं प्रतावतामभि- 
 मतेत्पित्तिकारछे ऽनभिमततविनाशकारण च तदथिनां प्र्तिरित्याद । ता. र. 

¡} अपि चाच्यापक्ा दतरित्याद्ध । ता. ट. । 

9 अव्यापक्रश्चानकान्त उक्तः । पो दि सवं नित्यमिति । च्स्मिवस्य सस्याय 
स्वाभ्यामनेकान्तः। अनेकः सतवासत्वलच्ोए इन्तो $ श्य नेकान्त इति 1 ता- रीः 

| असत्ति बाधके मिथ्यात्वकस्यनापामि ममथं श्यनि 
णाभ्यामाहइह । तो. टौ. । [र 

¶ तदत सास्यानां मतमपास्य स्वायभवानां मतत दप्यीि टी. ॥ 

** चि्िधः खल्वयं धर्मिणः परिणामा च्लसयात्श्य) सूपः । सवया! 
सवण धाम तस्य परिणामो तधमानकन्रकाटिः  ध्रभेस्य स्‌ -जत्तयापस्णामेो {मा 
 गताद्दिः। यदा खल्वयं सवणेकरारा वद्चमानकं भर तवा स्वकम्‌ स्वर्याति सदः घधमा 















कै - 


त्रश्च व्यवस्यानपपतत्तस्न्यिधः 


अ. श्रा. ९ स. २२-३४ सवेनित्यत्वनिराखः । २०४ 
यते तत्परागप्यपरजननादस्ति यच्च॒ निबतते तन्निबृत्तमप्यस्तोलि एवं च 
सर्वस्य नित्यत्वमिति । 

न व्यवस्थानुपपन्तेः; \॥ ३२ ॥ 


प्रयमपजनः दयं निवृत्तिरिति ( व्यवस्था नापप्रयते उप्रजातंनिवृत्तये(- 
श्यमानत्वात्‌ । अथं घम उपजाति ऽयं निवृत्त इति) सदावाबिशेषादव्यवस्या ` 
इदानीम्‌ पज ननिचृत्तौ नेदानोमिति कालन्यवस्या नापद्यते सवेदा विद्यमा- 
 नत्वाद्‌ । अस्य घम येापजननिबुलौ नास्येति व्यवस्थान पपत्तिः उभयेोरबिशे 
घाद्‌ । अनागते ऽलो इति च कालव्यस्यानुपपत्तिः बतमानस्य सदावबल- 
छणत्वाद्‌ । अविद्यमानस्यात्मलाभ उपजना विद्यमानस्यात्महानं निवृत्तिर 
 च्येतस्मिन्ूति नेते दषाः । तस्माद्युक्तं प्रागप्युप्जननादस्ति निृतं चास्ति 
तदथक्तमिति । श्रयमन्य एकान्तः | त 
वबलत्तषणपृथच्छत्‌ ॥ २३४ ॥ 


नका बतमानलक्तण स्त्वा ती तलकत्तणापव्यते । शूचकम्त्वनागततालक्त 
घतमानतामापव्मरत । बतमानतामापन्न एत तु रचक्रा नवपुसणमावम्रापच्छमाना उवः ` 
स्यापरिणामवान भवति 1 नवपुराणाउस्याश्व वततमानलद्णाश्रया ल णप्रार्णा- 























माः ! सा इयं विधः परिणामा धर्मिणः ! धमरेसत्तणावस्याश्च धर्मिणो पिचा- 


 श्चामिवाश्च । तया च धम्येप्रदात्तचित्यत्वेन नित्या मेदाच्वौत्पत्तिविना शवषय- 
 त्वम्रत्यभयम्रपपच प्रति } ता- रौ. 1 | 
+ नन यद्यपज्जनापायध्मेक्रत्वं धमाणां रदन्तीत्त्तेः प्राक्‌ तिषामषत्वाहि- 
नाशाच्चोध्वमसतत्वात्कथं सव नित्यरत्वाषिह् सत्य ऋ । तादी" | (५ 
+ धर्मिरूपेणति शेषः । ता टीः | क 7 

‡ उपजनापाययेाः स्वकूपता कालन विशेषतश्च संबन्धिता ऽनागतत्वादि- 
रः । एलदूक्तं भवति । न तावददामेदो परस्रपसेहार- 
तस्मादपज्ञानापायव्यवस्याये भेद धमेलक्तरणवस्या- ~ 











 ध्यदस्थि्तघम्राकेकज समवतः । 
नां धमिण इच्छता 
, क्िमक्त भवतति यादि चरपे परवेप्रपलब्ध 
विेषप्रच्यवो $भ्यपेय इतति व्याघातः । अधाविभावेो इभिर्व्पाक्तिस्तथापि पृेदाषा- ` 
निररत्तिरसतीो भवतीति । काटो"! ८) यर्पु नगत. $ श्रनागते ऽतीते चैति ( 


|| बरद्रानाम्‌ । तठ" 













व्रततं तचिहृत्तम 


तशध्ाप्रनिन्यत्वमभ्यपेतस्यम । साख्यवत्सत्कायाभ्युपगमनतु 
प्यप्तोति ब्रवा भवात्‌ प्रष्टव्यी भवति 
धं पश्चाच्नोपलभ्यते हस्यापर्वावशेषोत्पादः पव 


२०४  न्यायभाष्ये 
सवे नाना न कस्चिदेका भावे विद्यति । कस्म दू भाषलत्तणप्र्क्तात्‌। 
भावस्य लत्तयमनिघानं यन लच्यते भावः ख समाख्याशब्टः तस्य प्रथग्चि 
पयत्वात्‌ । खना भावसमा्याशब्दः सम्रहवाचो कुम्भ इति संन्ञाणब्टो गन्ध. 
रसष्पस्पशेसमहे व॒ध्रणश्वेग्रोवादिसमहे च वत्तते निद थनमाचं चेद मिति*# । 
नानेकल्षणेरेकभावनिष्पत्तेः ॥ ३५! 








मद्राच्तं तं स्फणामि यमेबास्परा्चं ते पश्यामोति । ना गा समह 
अगणुखमूहे चागमे यद्र छते तदेकमेव 
`  अधाप्येतदनृक्त नास्त्येक्ो भावा यस्मात्स 
पपत्तेनोस्त्येव समहः नास्त्य 






















पक्ता भावा यस्मात्समहं भावशब्दप्रयागः णकस्य 

"वानपपत्तः९ समह नापपद्यते एकसमये हि समह इति 2 याह तत्वादनुपपन्न 

नास्त्यका भाव इति । यस्य प्रतिषेधः 

दिति हेतु त्रृबता स रवाभ्यनक्ञायते । ण्कसमच्चये हि 

भावशब्दप्रयागादिति च समहमायित्य प्रन्यक्ष म्रहि|प्रलि 

दति । सायमुभयता व्याघातः द्यत्किड्क शर्रमपर यकर 
सर्वमभावो भावेष्वितरेतः तराभावरि सिः ; ॥ ३७ ॥! 


दतिणिितोमोभर निति १५५ क ५.८ 


न्धा" घवा. । 

| प्रघ्स्य प्रत्तीकर्णार दुष भाश्च । ओ 1 धरार 
 दीनामवयविनश्च ग्र्णादन्यथासिद्ुः । नज्ञः प्रसन्यप्रतित्रधपयः [6 
व्स्यानाच्व विरट्रुः । म्या-वरा.।\ इ ण 

‡ श्रस्प्ाक्लमिति ५। ९ तष्सम्रष्दति =; ५ 2 || सम्प्र. ति ५ ; | 

¶ संप्रति शन्यतावादिनमुत्थाप्र्यति । ता. ट । ॥ 


„ आ. ९ स. ३१-३८ सवेभावत्वनिरासः । ` २०७ 
अखन जरश्वात्मना ऽनश्ो गोर सन्नश्वां गवात्मना ऽगोर श्व इत्यसत्प्रत्ययस्य 
प्रतिषेधस्य च भावशब्दन खामानाचक्ररस्यातु स्वेमभावः+इति । 

प्रतिन्ञावा्ये पदयोः प्रतिज्ञादेत्वाश्च व्याघातादथुक्तम्‌। । 
अनेकस्याजेषता सवेशब्दस्याया भावद्रत्पिचन््वाभावशब्द स्याः । एवं सोपा- 
 खयमत्तरं निस्पाव्य{ तच समुपाख्यायमानं कथ [नरुपाल्यमभावः स्यादति 
न जात्वभात्रेो निर्पाख्यो ऽनेकतया ऽशेषतया शक्यः प्रतिन्नातमति सने- 
बरेतदभाब इति चेद्‌ यदिदं सवेमिति मन्यसे तदभाव इति एवं चेदनिवृत्तो 
व्याघातः अनेकमशेषं चेति नाभावप्रत्ययन शक्य भवतुम्‌ । अस्ति चायं 
प्रत्ययः स्वमिति तस्मान्नाभाव इति । प्रतिन्ञाहेत्वोस्व व्याघातः सवेममाव | 
दति भावप्रतिषेधः प्रतिन्नाभावेष्वित्तरेतसभाबःसदु रिति हेतुः भावेष्बितरेत- 
राभावबमन्नायान्रित्य चेतरेतराभावसिद्धौ सवेमभाब इत्युच्यते । यदि खवे- 
भावा भावेष्विलरेलराभावसिद्धुरिति नापपद्यते अथ भावेष्ितर्तराभाब- 
. सिद्धिः सवेमभाव इति नापप ते । सचे चाभिपम्बन्धः ॥ 






स्मात्‌ स्वेन भावेन सदूवादुावानां स्वेन धमण 
। क्व स्वा चमा भावाना दटव्यगरयकमेणां 





भावा भवन्तीति प्रतिन्नायते 


॥ त्नतः कको 
| 


दोतते ११ ५१०५४ 


# प्रमातदयः खल्वमी परस्पसनात्मतया असदिति प्रत्ययस्य नजस्च गे- 
चय अनभयन्त। अतस्तद्राःचना शब्दाना तत्सामानाधिक्स्ण्य ततः प्रमाणाद्या 
ऽमन्तः अन॒त्पच्रध्छम्लपटवत्‌ । अपि चामी भावा नित्या अनित्या वा नित्यत्वे 
सवेसामच्यर्यदतस्याम {हि नित्यं क्र चित्काये उपयज्यते क्रमाक्रमानपपत्तेरि- 
त्यक्तप्र ! अनित्यत्वे त छिनाशष्वभाव्राश्चद्‌ दिली यादित्तशेष्विव प्रथमक्षणे ऽपि न 
स्यः सत्य वा नामी तिनाशस्वभाक्षाः । अतत्स्वभरावत्व ना त्ंणन्तर $पि न नश्ये- 
यः) ना खल्‌ नील स्वकास्णादुपजात जातु कार्णसदसेरपि पोत कत्त शक्य 
पति चिनाशस्वभावरकत्वमकामेनापि अनित्यानामेषितव्यम्‌ । तस्माद्वावाना | 
धरान्यतिव पारमारचक्मी कल्पितया त्ववस्तुसत्या सन्त जव भाप्न्तर्ति यक्तमत्प- 
प्रयामः । त्य टौ. ।  रतटरक्तामिति२।४।१५। | 
{ न द्धत्यन्तासच्िरूपाख्यं सर्द्निति वा भाव इतिवा ऽभिमानस्यगे- 
चरः रसा ऽनि्वचनीयं वान स्यातिगेचये ऽपि तु सदव सदन्तसप्मना तथा 
च कता त्यन्ताषत कल्पनामेाचस्त्वमरपोति । ता- टी. 1 § निरुपाख्यमिति २।५। ' 
| | स्वो भावा धमा द्रव्यादीनां सदादिः अध वा स्वभावः स्वरूप भावान 


वेनाम आवा स्वभावाद्‌ व्यावतेन्ते तस्य स्ट: । अथ वा ऽरजिति प्रत्ययस्य 




















20 





सदादि षापन्यं द्रव्याणां क्रिघावदित्येष्रमादिवश्ेषः स्पशपयेन्ताः प्रथिष्या 
ति च प्रत्येकं चानन्तों मेदः 1 सामान्यविद्ेपरुमवायानां च विशिरा 
धमो गृह्यन्ते । सायमभावस्य निसुपाख्यत्वातते संप्रत्यायकर ऽभेदे 

श्रस्ति त्वयं तस्मान्न सवेमभाव इलि । अय वान स्वभावसिटुभावानामिति 
स्वष्ुपसिटुरिलि । गोरिनि प्रय॒ज्यमाने शब्द गिप्र द्रव्यं गृद्यते 
नाभावमाच* यदि च सवतेमभावः मारित्यभात्रः प्रलीयेत । म शल्टन्‌ 
चाभाव उच्येत ( तस्मात्त गेागब्देन चाभाव उच्यते) यस्मात्त गोशब्दप्र- 
येगे द्रव्यविशेषः प्रलीयते नाभाव्रस्तस्मादयक्मिलि। 


















रसन्‌ गेरश्वात्मना ऽनश्चो गेरि व 
गधाश्चयेःरेकत्वं नास्सीलि । तस स्मिन्‌ प्ररि तिम "धमार 








गव्यश्ात्पर्तोत विशेष्णादगो्त्यम्य गां रहम्याप्तादराभिः : पथः देन्ध1 
सिटगेवमश्वादिप्वपौं म्‌ स्वभाव्रमिदरभात्रानाः नाभाव दृत्यं; । ता. टौ. 
 # नाभाय क्तिश्रययचान स्यभासिद्धिमान्रापर्नि २। 
† नमत» ( } ४५1 जन्ति) 
‡ श्रव्यतिरकर्प्रतिपध च भाव्रानापसद दृन्यधधिशम्र ५। 





त्ययाभिधानयाशपप त भत्र चिना प्रम्‌ 1 कृ. 2 ऋरर्य 4 ५ प २ ष कृ), | 
फाश्चिचित्य; कश्चिदनित्यः तन्न नित्यस्या्थङ्गियाक्रा रन्द्र पपाद्रत 1 







प्रह्िमयोगाद्रक्तः । अथ नीलत्वं न श 






श्र. ४्श्रा. ९ स॒. ३६-४० सवाभावत्वनिरासः । २०६ 
स्वभावसिद्धिरापेक्तिकत्वात्‌+* ॥ ४९ ॥ ` 
अपेत्ताकरतमपि्तिकमु । हस्यपेत्ताकृते दोघे दौघौपेत्ताकृतं हस्ठं न ` 
 स्वेनात्मनाबस्यिते किं चित्कस्माद्‌ अपेत्तासामथ्यात्‌ तस्मान्न ख्मभाषखिटु 

भावानामिति । 











व्याहतत्वाद यन्तम्‌) ॥ ४० ॥ 
ह्स्वापेच्ठाकृत दोघं किमिदानोमपेच्य हम्वमिति गृह्यते! अथं 
। टदोचमनापेक्तिकम । एषनमितरेतराश्रययेरेकाभावेन्यत- 


दोघोपेचाकृत हस्व 
राभाव† इति दौीवापेचाव्यवस्यानुपपत्ता । स्वभाबसिटावसत्यां सम्येाः 




















ये्तायां च द्रव्ययेरभेदः । यावतौ द्रव्ये ऋपेत्तमये ताव्रतौ एव. 
नान्यलर भेदः । आ्रापेच्िक्रत्वे त॒ खत्यन्यतरच विशेषो- 

त , किमपेनासामस्यमिति चेद्‌ दयोग्रहणे ऽतिश्य- 

व्ये प्रश्यतनेकत्र बिद्यमानमतिश्यं गृहात तदघं 

हीनं गृद्भालि तद्धुमिति व्यवस्यतोति । एतच्चा 
येमे सष्येकान्ताः6 । स्वैमेक सदविशेषात्‌|| । स्वे 


ध. पेशो, कति कनिभिि मिनयोसोभोनानोतानोतितििमण५७०७०द७ 6 ममननम भन्ने 0) 


कोम [1 1 त 11111. 
+ । 















मिचस्वभावा भावा भित्रत्वं च तेषामन्यापत्तं तथा हि नीलं 
भिच पीताव्पपत्तया म त्‌ स्वभावत्तः । एष द्रस्वत्वद्ये्त्वे परापरत्वे पितापुत्रा- 
दयः; परतपेत्ता द्रष्टव्याः ! यच्च पप्तन तद्र विक यधा जपाकसमापेत्तः स्फटि- 
 फस्यारुणिमेत्यात्तपः । ता" टा" । ५ 
हि + दीरमनार्चा्िक्रम रवमितरेतयग्रययेदिकाभाके न्यतराभावातुभरं किमिति गद्यते श्रय 
धपे उभयोभाच्र दैत प 1 

‡ धघते।र्य चस्त॒नाः परम्परापत्तं १ प 


श्च मन सष भाध्ाना सपसत्ब पथा रपाद्धाना | 
1 ह्क्रारे व्याघातः । श्रसत्व साध्यसिद्धिः । प्रयुज्यमानस्य . ` 


शति प्रति्ायामपन्यस्तहताः सत्य | 
घाक्धस्या्चं मत्वनाङ्ककत व्याचालः । श्रसन्व तु वाक्यस्य निरर्थकत्वम्‌ । सवंमभावः सवं भवद्त्यः 
नपाधाश्छमय्ाप्यम्रदं इयम धथ धासः भ्रत्तभ्युप्गत त विश्रषापादानक्षधथ्यव्‌ । 9 
संख्या एकान्ता चेष षेषतेत्योक्ताः। तादी" 
पदमस्याक्रलम्‌ । न तावदयं नामदपप्रपञ्वः प्रकाशाः सत्‌ प्रकाशि- 
स्य स्वयं प्रकाशासम्भवात्‌ । न च प्रकाशयोगात्मकराशतदत युक्त न 
म्भवति } विषयविरषपिभावः संबन्ध दति 
















वदी चत्यर्ग्टक्रं न वस्तन्यसति चटतद्त्यथः । पि 





















२१० न्याघभाष्ये 

द्वेधा नित्यानित्यमेदात्‌*। सवे बेधा ज्ञाता] ज्ञानं त्ेयमिति , सवे चतुदधौ 

प्रमाता प्रमाणं प्रमेय प्रमितिरिति । णवं यथासम्भवमन्ये ऽपौति§ तच परीच्ता | 
संख्येकान्तासिद्वः कार्णान्‌पपत््यपपत्तिभ्याम्‌ ॥ ४९ ॥ 


॥ 0 तोत ककम कत क मिव भम० ११५७११४१ 0 व 





चेच । तच्ाकिज्चित्कर्स्य विपांयत्यासम्भवातत न चाच ज्ञानं फलं जनयतोति 
सान्प्रतमू । ग्रतोतानागतयेरयेयेस्तद सम्भवात्‌ 1 न च न तयाविपयभावः । 
तस्माज ज्ञानारद्ुचस्य नामरूपप्रपञ्चस्य न प्रकाशसम्भव इति ज्ञानस्यैवायं विव 






रव्याढत्ताः सान्त्वति साम्प्रतम्‌ । तद्मारत्तग्रदणे प्रमाणाभावात्‌ । सा डि यच्छता 
व्यावतते तदुभय देत । न च विज्ञानानि विलत्तणानि म्वरूपमाजावस्यि 
न परस्परवात्ताऽनभिन्नानि जानान्तस्मपि यरौतमन्सदन्त प्रागेव स्वस्मा 
व्यावतयितुस॒ । न च निपेध्यनिदेधाधिक्ररणयरकस्ला व्याढत्तियदः स्वकारतोन 
समसमयोत्पादा भवितुम ति । ताद्रूशेः सव्यतरविपागये।रिव कायक्रार्णभावाभा- 
वात्‌ । न चकं विज्ञान त्णिक्रं निपेध्यनिपेधाधिक्ररण एत्वा पर्चा णहरातीति 
यक्तं चणकस्य क्रमाक्रमवद्भापाग्यागात्‌ । न चैकं विज्नानं नि ध्यानपर धर्पधकस्ये 
श्त अथ ज्ञानान्तरं निपेधतेति यक्तं चंजाएहोतपि तस्मिन ैजस्य निचेधज्ा- 
नप्रसहात्‌ । न च न्नानस्वरूपय्रद एवास्य निपेध्रग्रद इति साम्प्रतम 1 एषं हिस 
भवेव्यदि स्वर्ूप्रतदन्यव्या्त्यारकत्छ स्यात्‌ तज व्याव्र्निम्वभावा वा भात्रा भाव 
 स्वर्प्रा वा व्यादत्तिः। तत्र पृर््रास्मनु कल्प व्याद्रत्तस्तच्छत्वात्‌ तत्स्वरभ 
` दास्तच्छाः स्यः ततश्च वचाभङ्गुयन्तरण गरन्यत्रादप्रमह्रः । इ तर म्मिस्त्‌ कल्य कि धिष 
भाव ए व्यादृत्तिरसति विधिरूपतया च ते न व्पा्रतन्तर्डाति न व्याङत्ता भावाः 
` परस्पर परमाथत: । तदिदमुक्त मदश्च । अनाच्यनिवचनींयाविच्ा{निवन्धनं 
त भावाना भट न व्याप्तधामः, सच ज्नातर्धपि जने दुद्यादक पन्त प्रमाणमक्तार- 
वाविशेपात्‌ । यस्माच ज्ञेयानां परस्परतप्च जानाद्ुद्रः नापि जानृजानार्दस्ति मेद 
नाप ज्ञानानामन्यान्यस्य तस्मात्परकास एत प्रपन्चा व्रदन्यद्रर्तमिःत; | ना. टौ. । 
# न हि †नित्यानित्याभ्यामन्या पशिरस्ति 
` व्य्बातिष्टर्चिति । ता- री. । 
। र ज्रम्तिस्पि ज्ायमानत्वाज जयाच्रातिर्चिन््ति भावः 
पव चान जानपद सानधवनप्ररष्‌ । 
यदिः प्रमितिनाम तक्वं प्रमाणाभ्यां भिन्नं नास्थीः 
नक्रियाया अभावात्कथं प्रमाजादयः 1 कथं च प्रधान्किपामन्तरते अत्राज्यता 
स्यात्‌ । कारकवेचय्यं घा । प्रमायाः फलत्वावम्याया उपरि प्रमरयत्वं न बार्याम 
न चतावबता तत्त्वान्तर न भ्ल । ता डी. । 
§ प्ररुतिपुरूपाविति वा पञ्च स्कन्धा इत्ति 


दूति वेत्यादयः । ता. टी. । 





















































। | म भ, | । 
त्र. ४शआ्रा. ९ स. ४९-४२ संख्यंकान्तनिरासः । २९१ 


चदि साध्यखाध्चनयेानेनात्वमेकान्तो न सिद्यति व्यतिरेकाद्‌ । अध 
ताच्यसाधनयेरमेद्‌; ण्वमप्येकरान्तो न सिध्यति साघनामावात्‌ न हि तम- ` 

त्य चित्सिद्धिरित* । 
न कारणाव्यव्नाव्ात्‌ ॥४२॥ ` 

सिद्धिः कस्मात्कारणस्यावयवभावात्‌ । अवयवे 
एवे द्ेतादौनामपौति ॥ 


चेन सं चदेक द्धा चधा चतधा वेति प्रतिन्नाधेः तदत्तिरस्िं 
साधन वाच्यं न {दि साध्यमत्र साधन भर्वात तचा च साधनस्य व्यततरेकाच ` 
सस्येकान्तसिद्धिः । नच । {किं चिप स्वपवदनर्मास्त ज्ञनप्रदीपादीनामपि पए 
संद्यत्वात ! य्या च ज एनरतास्क्ो ऽप्यद्या विप्यस्तपा विन्नानवादानिसयकस्णा- 
र वच्यते 1 न च विन्नानाद्रयमेदा ऽशक्चग्रदः। तथा हि नोलमपलभदत्यनद- 
दिरूप नील प्रत्यात्ममनभवगेाचरः । एवं नीलादोनाप्रपि प्रर 

द शते 1 लाचनें {निमील्य शयीत । शयीथा इति देशत. 


॥ 




































म्पष्टदुष्ट क्रायसदप्रत्ययात्ताद्रुशं तत्कारणं कल्पनीयं यादुशेन ` । 
चा पप्रत्यहमत्प्तमदति तच्च प्रत्यत्तमेव । तथा हि । तत्रील 


(५६, क ४ 1) । 0 ५ १ ॥ ५1 
१  ४। , शङ 4 हौ + ५, { 4 षः . भः + 
। ¶ ५ १ १.१ द 
। 9 9, ह 4 कि षः 0 
६१ ¢ प्र ५ ॥ 

¦ ६4 १२८ मभ त घ्‌ 

1 ५४ 1 त्य १ 1 
| (. ‡ +» ( 






वया समाक्लयितं रूपमाजेणाणदीतपरस्परमेद- 
सदत्यम्रदन प्रधत यंनानयाना 


माम्प्रनसत्तत । अन्योन्यमग्रयाद्ुदा न प्रमान्तरस्ताधनः । तस्मि- 

व्सरदं {विना न धीति । एतेन प्रमातुसंप प्रमाया भदा च्या 

चर न 1; (नदिधसण्वनरःख वरापपागव्यवस्थानाटूधिणन्धादिकोविदजाला- 
{गा प्प्तरच भटर नी {नमोयन्त। एकस्मिन्नपयापेण 1रद धमस्व 
त । कल्यनया ऋय शत्सम्भ्ाव्यमोना प्यव गामयपायसी यन्यायमावरति ॥ 
# 1 # 1 ् त ५ क । 
तदक प्रस्य्तादि{उयिधादनुपपक्रचाः श्रृ एकमेवाट्रितोयाम्रत्याव्छाः प्रधा ` 


(मालम्बन्त यज्ञमानः प्रस्तर आदित्यो वे गप्बादति । तस्मा 
7 स्साघनपदन च संव्यान्तरेकान्ता अष्यपाशता इद्त । 








म सयां सा च व स्यन् 


लपीत्याश रोतस्वश्ष- 


सश्र यभाप्य 


निरवयवत्वादहेतुः ॥ ४३ ५ 
` कारणस्यावयवभावादित्यहेतः कम्मात्सवेमेक्रमित्यनपवर्नेण प्रति 
ताय कप्य चिदेकत्वमच्यते तच व्यपवृक्तावयवः*. साघ्नभतेा नेषपद्यने 
वं द्रेतादिष्वपोति । ते खल्विमे संख्यकान्ता विशेषक्ारितस्याथेमेदठि 





















न्तरं फल सस्याधिगम इति । अस्ति चेयं द्रि 
इति एतस्याः फले संशयः । 


४ ॥ # ^^ 1 1 1 णधान 
४, | त्रा । | र. 1 आ. | 


मित्यतस्मिन्‌ प्रतिन्नातेधं न किं चिद्धावत्तत्तं यतस्तत्साधनं स्यां त त्थं 
{ वक्काटर्पार्यादिविशेप्रकास्तिा या $्चेंवि्चिषः 
त्यारघ्यामेनेत्य्ः । ता. री. । 





न्नानप्रविषेक रति तट थमत परसेत्तिता ति! ता. डा. । 
क ¶ कमानन्तरं दुःख लाक्रपट्टकत्यादिक चोपलभ्यते प्रशचः 
धामिका ऽयं साधतम दति । तत्कित्दवाम्य फलमस्ल 









नमेव । त्रापि दुःखफलत्वरपदे श्याघातान्नोक्गं पस्नाभः व्पत्यादिकमेव फलं 
तच्च स॒खदेततया स्वगादिफलत्यनेच्यति वृष्टो डि सव्रते स्ये 
यधा चन्दन स्वमः सत्माशि वात्स ह २ वग द लि प्राप 












श्र, ४ श्रा. ९ स. ४३-४८ फलपरोक्ता। श 


स्वगे: फलं श्रयते तच्च मित्रे ऽस्मिन्देहभेदादुत्यद्यतदइति न सद्यः ` 
मादिकामानामारम्भफलम्िति । | 


कालान्तरेणानिष्पत्तिहे तुविनाशात्‌ ॥ ४६ ॥ 
ध्वस्तायां प्रवतत प्रवृत्तेः फले न कारणमन्तरेयोत्प्तमरहति न ख 


वै विनप्रात्कारणात्किं चिदुत्पद्यतद्भतति । 


; निष्पत्तेवृ्लफलवन्ततस्यात्‌ ४ ४० ॥ 

यथा फलाथिना वृ्तप्ले सेकादि परिकम क्रियते तस्मिश्च प्रध्वस्ते 
परथिबोधात्रन्धातुना संगृहीत आन्तरेण तेजसा पच्यमाने रसदरव्यं निबेतं 
यति स दव्यभते स्सा वृ्चानगलः पक्िशिष्र व्यहविशेषेण सत्निविशमानः 
पणोदि फलं निवतयति पष्रे परिषक्रादि कमे चाथेवत्‌ । न च विनषए्रात्फलनि- 
ष्यत्तिः । लथा प्रवत््या संस्क।रोश्यमाघचमेलक्तणे जन्यते सख जाते निमित्ता 
रनगृहौतः कालान्तरे फलं निष्पादयतोति उक्तञ्चतत्‌ पुवेकृतफलानुबन्धा- 

त । तदिदं प्राङ्‌ निष्पत्तेनिष्पद्यमामम । 
सञ्च सदसत्सदसतेवधरम्यात्‌ ॥ ४६ ॥ . ` 

चिधर्मके नासद्‌ उपादाननियमात । कस्य चिटुत्प- 
सं सवस्येत्यसटवे नियमे नेापषद्यतदति । न सत्‌ प्रामु- 
निर्नपप्चति सदसत न सदसतेविथम्येत्सदित्यधोभ्य- ` 





































दास्यति लि सख प्रति वाचकत्वम॑वरधार्तम॒) नच 
तत्परो नेकायेत्वकल्षनः युक्ता । यथाहरन्याय- 
कथेत्यभिि। सस्म यु ्योय स्वमशब्द उक्तभद सुखं । तश्मात्स्वमेक्ाम इत्यन्न 
व्पा्मम्भ्व नाप्चस्ताप्ता यक्ता! न चानेकायेकल्पनाभयान्मस्यायेषरित्यागेा 
` {निद्ागपयनयेगानपप्रत्तः। यथार्‌; । श्रतसिद्धयथेमश्रतपलब्थी 
ता भवितव्यं न तु शरतेधिल्यमादरणौ यमिति । तधा प्रमाणवन्त्यदरष्टानि 
(नि मवत सन्यपि 1 > 1नन्तस्दरश्यमान लाकपड्तयादि रोमाच्छन॒ष्टानफल- ` 
पमाम्मिकाना प्रच्छवमनतिषए्तामपि सेके पड्क््यादरभावाति। 








स्कारः श्ञानादिजन्य इव बेोद्ुव्यो ऽपि तु परषधमतामाजंण 
परन्राचेत्तसप्त्वयं धर्मैः परुषाश्च ऽपि अमेया फले अनायतव्यं 





नक्ता असदिति अधप्रतिषेधः एतयेव्याघ्राते वेघम्य व्याघातादव्यतिरेकान- 
पपत्तरितिप्रागुत्यतेरुत्पत्तिघमकमसदित्यद्धा । कस्मात्‌ । 

उत्पाद्व्ययद्‌ शनात्‌* ॥ ४९ ॥ 
मादिति 1 





यत्यनरक्तं प्रागुत्यत्तेः काये नासटु पादाननिय 


बुद्धि सिद्ध 








{्राश्रयव्यतिरेकाटक्तफलेात्पत्तिषदित्यहेतः 


1 


मलसेकादि परिकमं फलं चाभयं वृत्ताश्रयं 


चामुत्याश्रयव्यतिरेकाददेतरिति । 





यजतेति तच यदुक्तं प्रीतिः फलमित्येतटयक्तमिलि } 


यथा नित्यस्वूपायाग्चिति्चक्तनात्पादा न व्यय ग्वं फलस्यापि नि 
स्यतान स्याताित्यथं; । ता. रौ. । 

† तदसद्‌ भाविकायमननैव काप्तन जन्यति 

वेत्यधेः 1 ता. टी. । 

‡ ददाव्छतिरिक्तमात्मानं नित्य 

ता. री.1\ ` ` 

$ अस्त्यात्मा स्वगापपरोगसमेः 

शयवानार 1 ताटी.1 

देशयति । ता. से. 1 ॥ + 

















अ. ४ आ. ९ स॒. ४६-५५ दुःखपरोत्ता। २१५. 
तत्संबन्धात्‌ फलनिष्पत्तेस्तेषु फलवद्पचारः*॥ ५४ ॥ 
पचादि सबन्धात्‌ फलं प्रीोतिलच्तणमुत्यद्यतदइति पुचादिष्‌ , फलवबदुप- 
चारः । यथाच्ने प्राणशब्दोच्चं वे प्राणा इति 1 
_फलानन्तरं दु: खमु प्रमुक्तं च बाघनालन्तणं दुःखमिति तत्किमिद{ ` 
रत्यात्मवेदनीयस्य सवेजन्तुप्रत्यच्तस्य सुखस्य प्रत्याख्यानमाहा स्विदन्यः 
कल्प इति । अन्य इत्याह । कथं न वे सबेलाकसात्तिकं स॒खं शव्यं प्रत्या- 
ख्यातम्‌ । अयं त॒ जन्ममरणप्रबन्धान्‌भवनिमित्ताद्‌ द्‌ःखा्निविग्णस्य ट्‌:खं 
जिहासते दु: खसेन्नाभावनेापदेशो दुःखहानाय इति । कया युक्या सव खलू 
सत्त्वनिक्रायाः सवेगयत्यत्तिस्थानानि सवे: पुनभेवो बाघनानुषक्तो दुःखसा- 
हचयेादाघ्नालच्यं टु : खमित्य॒क्तम्र षिभिदुःखसंन्नाभावनमुपदिश्यते। अच च 
हेतर्पादोयते } 
विविधबाघधनायेगाद्‌ दुःखमेव जन्मोत्पत्तिः ॥ ५१ ॥ 
जन्म जायतदति शसीरेन्दरियबद्धुयः शसेरादोनां संस्थानविशिष्ानां 
परादाव उत्पत्तिः विविधा च बाघना हीना मध्यमा उत्कृष्ा चेति। उत्कृष्रा 
 नारक्िणां तिस्स्वां त्‌ मच्यमा मनुष्याणां हौना देवानां हौनतरा बोतस- - 


गायां च । णवं स्वैमत्पत्िस्यान विविधवाधनानुषक्तं पश्यतः सखे त॑त्सा- 


# स्वगा ऽपि याघत्स्वर्मेतया न काम्यते किं त्‌ मोग्यतयां । एव सति कव 
कथा पचादिष्वपि तेपि मेग्यतयैव काम्यन्ते न त॒ स्वरूपं मग्यमिति तत्साध्यं सुखं 
पराग्यं तस्मात्पजादिसबन्धात्तद्रत्पत्तेः सख्यत्यत्तस्तेष्‌ फलप्रयागः । ता" टी" + 


+ भवत बाधनालक्तणे दुःखमनभयमान यत्य॒नरिदं प्रत्यात्ममनुकरलवद- 
तीयं सखं तत्कथं दूःखमनभववियधात्‌ 1 शसोर्यनद्रियल् यश्च ग्रदि दुःखहेतुता 
` दःखं कस्मात्सग्बेततया स्वमेव न भवन्ति । सेयम्रतिभौरुता सकललाकयाजा- 


विरधिनी 1 तस्मान्मासायी वक्रः कण्ठतानुद्ुत्य मासमश्नचानध कण्टकजन्यमा- 


























प्रीत्यैव प्रेत्तावात॒दुःखः ५ 
परिवनेनदेतवे दृष्टाः परिवृष्टसामथ्या अन्वयव्यतिरेकाभ्यामित्यभिप्रायवात्‌ पवे- 
पत्तौ गृडलजिह्िकया संशयान इव एच्छति ! ता. टी. । 

† उत्पति: स॒ख्द्‌ खरेतभता धिष्यसंपत्तिः 1 तस्याः स्थानानि भवनानि 
श्रा सत्यलाकाद्ा चावीचर्सति । एतदुक्तं भवति। यदि दु खपरिवजेनेन शक्येत 
 सखमपादात ततस्ता शमनकलवेदनीय कः प्रे्तावात्‌ प्रजद्यात्‌ । न च तच्छ 








रवम दत्यन्थिया [टद पाधम मख भाच्यत। सन्ति चं विावधट्‌ःख- "5 


२९६ न्यायभाप्ये 
धनेष च शरोरेन्द्रियवुद्धिष॒ दुःखसंन्ना व्यवतिष्रते । दुः खसंेत्ताव्यबस्थानात्सं 
वेलेकेष्वनभिरतिषंन्ञा भवति । अनयिरतिसंक्ताम्‌पासौनस्य सवैलाकविपया 
त॒ष्णा विच्छिद्यते* तृष्णाप्रहाणात्सवेदुः खाद्विमुच्यतडइति । यथा विषयोगात्य- 
ये विषमिनि बुध्यमाने नेाषादत्ते अनुपःददानेा मरणटुःखं नाप्नोति । दुःखेा- 
ट शस्त॒ न सुखस्य प्रत्याख्यानं कस्मात्‌ । 
†न सुखस्यान्तरालनिष्यत्तेः ॥ ५६ 

न खल्वयं दुःखा शः सुखस्य प्रत्याख्यानम्‌ । 
न्तरालनिष्पत्तेः । निष्पद्यते खल्‌ बाघधनान्तरालेष्‌ स॒खं 
शरोरिणां तद शक्यं प्रत्याख्यातुमिति । अथापि । 

बाधनानिवृत्तेवदयत । पयषणदेषादं रप्रतिषेधः 

सुखस्य दुःखेद्रेशेनेति प्रकरणात पयंषयां 
पयषगस्य देषो यदयं बेदयमानः प्रा्ेयते सस्य प्रार्थितं न संप पद 
वा विपद्यते न्यनं वा संपद्यते बहुप्रत्यनीकं वा संपद्यतदत्येतस्मालत्य्रपः 
देषान्नानाधिचा मानसः संतापो भवत्येवं बेदयतः पर्यषणदेपादाधनाया 
श्रनवृत्तिः । वाघनाऽनिवृत्तिदुःखसंत्ताभावनर्म र पयते । छा त 
जन्म न तु सुखस्याभावादिति । अश्राप्येनदटनक्तं कामं कामयमानस्य य्दा कामः 
घमृध्यते । अथेनमपरः कामः त्तिप्रमेव रि 
म्ताद्ु मरिमालम्ते स गाश्च 
चयनक्राम इत । 































तस्माच्नद सुखस्य प्रत्याख्यानमपि त्र सख 
ता-री.। 
# विललिदयततक्ति ०1 म्य 1 
{ समन्तादद्र्मोमि यथा भवसि तथ भ प नभत दि: । ये।न्मा 
$ नन्‌ यक्छन्तसयलसश्रान्यनभर्बति तथापि टदःश्वतन्नर 
 दिष्टोपि स्वयमेव निषत्त एतमस्य दूःवभावनेपदर गनत त 
कश्प् सखाभिमानाच्च । श्रधिवेिनामिति शेष; । ता. से. 1 





ग्र. श्रा. १ स. ५६-४६ त्ते एवेप्तः । २१७ 


ट: खसं ज्लाभ्ावनेापदे यः क्रियते । अयं खल सृखसंवेदने व्यवस्थितः ` 








1] मथ्यासेकल्पात्सखे तत्साधने च विषयेष संरज्यते ` 
सरक्तः सखाय घटते घटमानस्यास्य जन्मजराव्यायिप्रायणानिष्संयेगेष्रवि- : 
यागघ्रायिलान्‌ पपन्निनिमिन्मनेक्रविधं याद्‌ दुःखमुत्पद्यते तं दुःखबिकल्पं 
सखाङ्गभ्रतं दुःख न दुःखमनापाद्यः शक्य सुखमवाप 

त्सृखमेवरेदमिति स॒खसंन्न।पहतप्रन्नो जायस्व प्रियस्व संधावति सेखारं 
नालिवतते । तदस्याः सृखपन्नायाः प्रतप्ता दु खसंत्ताभबनम॒पदिश्यते 
द्‌ःखानपद्नाद्‌ दु :सखं जन्मति न सुखस्याभावात्‌ । यद्यव कस्माद्‌ दुःख 
जन्मेति नेच्यले सेयमेव वाच्ये यदेवमाह दुःखमेव जन्मेति तेन 
वं ज्ञापयतीति । जन्मविनियहाथीये| बे खट्जयमेवशन्दः कथ न 





























न्धः स्वकर्मभिः संबल्धः कमेषेबन्धवचनाज् जयमय ` 


हाच द.शपयीमासेा चेति जरया ह एष तप्मात्साद्वमुः _ 
ल । कऋणानबन्धादपवभेनुष्ठानकाले नास्तौत्यपवयामावः । 
घम; क्रे शानबट्यु एवायं प्रियते क्रेशानबद्ुश्व जायते 
घच्छेदे। गृह्यते । प्रव्यनुबन्धान्नास्त्यपवग जन्मप्रभू 
| न्धाक्तीहि । संाधार्चोति ४। | 

चैः । ता. टी. ` ई षवेवं प्राह २। 
विनया कन्धा नश्चनः स शत्राधाज घततद्‌ति जन्प्रधिनिश- ` 
यथा मत्यर्याय दति । पत्दटुक भर्वति । जन्मवु तवेति भार्घायतव्य न मना. ` 
यि: कर्तव्या अनेकान परम्प ग्रयरापरातिनापरवगेप्रत्यदप्रष्कादिति। ता" टो 
*> ऋणवा चायतदतिर\५। 





+ पनः तः 





 § ता । 


२९८ न्यायभाष्ये 


त्यय यात्रत्परायणं बाख्ुद्भि्रौरारम्भेणाविमुक्तो गृह्यते तच यदत्त ठ्‌ :ख- 


 जन्मप्रकृत्तिदोषमिथ्यान्ञानानाप्तसेत्तरापाये तदं नन्तराभाव्राद पव इति तद्‌- 
०, ~ ५ 


 रपप्रन्नश्मति। अत्रानिधोयते। यत्तावदृखानबन्धादिलि छरी ो.रलि 





स्त च 


ग्रघानशन्दानुपपत्तेगणशन्देनान्‌ वादा 
निन्दा्र भंसापपत्तेः ॥ &० ॥ 


तारत नाय प्रधानशन्दः । यर खल्वेकरः प्रत्यादेयं ददालि द्विती 
यश्व प्रतिदेयं गृहाति तचास्य दुपरत्वाल प्रधानमृ्यन्दः । न चेतदिहापप- 
वयते प्रघानशब्दानुपपत्तेः गृण गन्द नायमन्‌बाद ङके;रच ्टणेरिति । प्रघ- 
स्षापम चतदट्‌ यथा १{म्नमाखबचक्र उत । अन्यच दप्रस्चवाय्श्रषागन्द खद प्रथ 
ज्यते यथाग्निशनब्दो माखचक्ते । कथं गृण गन्द नानुवादः निन्दाप्रशंसाप्रपनेः । 
कमलेपि खणोव खणादाना नन्द्यते कमानुश्राने च साव क्टणटानान्पर 
शस्यत ख एवापमाथ इति । जायमान इति गणशन्दो नपरे ऽना धकारात । 
जायमाना हं त ब्राह्मण इति च शब्दो गृहस्थः संपद्यमाने) यमान डि 
यत्मय गृहस्या जायत तदा कमभिरयिक्रियते मातृता लायमानस्यानयिक्रा 
रत॒ । यदा त॒ मातृता जायते कुमारे न तदा कमममर क्रियते रथिन 
सक्तस्य ( चाघकारात्‌ । अथिनः कमभर्पद्कारः कम वधा कामसयाग 
स्मृनेः अग्निहो जुह्यात्स्वगेकाम इत्येवम द शक्तस्य ) च प्रक 



























नतर दत । उनयामावस्त प्रधानशब्दाधं | मा तृता ल 
उभयमथिता शक्तिश्च न भवतीति । 
प्ेचवापएवेकारिपुरुषप्रणोतत्ञेन । तच लेक्रिकस्तावदपरदकषा ; | 
` कमारकमेवं त्रयाद घौपष्व यजस्व ब्रह्मच प्रे चरेति । कल रष छ 
वादो उप्देशाधन प्रयुक्त उपदिशति न खः ल वे न्त ञ 
 बधिरेष्ठिति । उपदिष्राधैविन्नः न चापदेशंविष 


कभ कमात ५८ # 11401 14 117 











किःस।५१ ५१८4 तीहि ।५१७१। 
कज तजेणन्यवतता रशन ९ 


ि . । 


* तज ण्या पाकरणेनेव बयःसमाप्तमाच्तनिेशर + णो 7 ना 
इत्यदः । नानुच्छिखनिदानः संसारः शक्य उच्छ 
| 1 (9 नास्ति! ‡ जिच्ाना चेाप्देश्चखिवय ति २।५। 





वेपत्तःनरासः । " , भः 









पदेशः क्रियत न चेतदस्ति जाप्रमानक्गुमारके इति । गाहेस्थ्यलिङ्नं 
मन्वत्राह्यणं क्रमाभिवदनि यच्च मन्तत्राह्यगं कमायिवदति भ्तत्यन्लीषब- ` 


न क ग्ट स्म्‌ ङ ह ५ =| न क~ श, भ, कू _ ` “ 
स्थ््राल्नद्खुनाप्रपन्न तस्मद्रहस्याय जा्माना ऽभिधथोयते इति । ` 


रामयतरादस्तं प्रनीःत जरया ह वेत्यायषष्लसेयस्य 

चतु गर्तस्य वच्नं जरया ह वा एष एतस्माद्रुपुच्तङति । 
य॒पम्तुरीयं चन्रं प्रद्रज्यायक्तं जरेत्यच्यते । तच हि प्रत्रज्या विघोयते 
त्यन्तजरासयामे जरया ह वेत्यनश्कम अशक्तो विमच्यतदत्येतदपि नेपष- 

¡ प्रोक्तमाह । अन्तेवासां बा कहूयाद्‌ ब्रह्मणा स 
जह्ग्राद्रुनन सं परिक्रीत इति । अथापि विहित 
कामाद: परिक्रल्प्यन सिह्ितान्‌वचनं"न्याय्यामात+*। ण 
हमयर. कमप्रसु प्रवततहत्युप्पन्नं वाक्यस्य साम्ये । 

ल प्रप्रत्नश्रपया न फलं{ सानि सपन्नान फलाय 








¶ ४ # 


परि्रीनः क्वीरह्ाला श्रा 


















पट 191 १५११५००४ नः म तेजते निम 





मा स्ययस्य लिङ्क प्ली यस्मिन्‌ कमेयि तत्तयोक्तस्‌ ।ता' टौ" 

¢ नन यद्ुकमृखापाकरयोन वयः पयवसानाच्रास्ति मोक्ताषसर शति तद- 
कत भ्रानि 1 ता" ख-। | ४ 
| पक्व प: एह न्धस्य  अरन्नान्तसःणि सन्त तथाप जायमान =गोस्तिभिर्सिति त 





जायमाने इ ते इत्यादिवाक्ये विधिविभक्तिरस्ति तेन सिद्ात्‌- 
सर! य्ि त तस्याप्य सिह्विबाक्चाद्रा प्रमाणन्तरदुा 
तेः वचनानि त्वपवेऽवादिति न्यायन धिचित्वमरस्य कल्पेत _ 


दि विधास्यतीत्यतामाशङकं विमशेपुवेकमपाकरोति।ता'टी"। 


त्रिधायक्रानि वाक्यानि त्रिधिविभक्तिमन्तीति का जात्वस्य ४. 





पयसां कल्पयेत्‌ । तस्माद्िहितानुवचनमेष न्याय्यमिति जायमा- 
सिरस यक्तमरस्पश्यामः । ता.टीः! ११... 
मभि ; विधिर विधिरहिं स्वव्यापारे पुरुषं करेतया नियुङ प्रयलश्चास्य 

| {निविश्य न शक्य निर्वतयतमिति स्वविषय प्रपत्तते न चाप्य 
। भविस्तमद्ति तदद्रेश्यतामात्रेण तु भवेच चेतावता प्रय- 
¡ साच्चादभिनिवेतेनीयं न प्राप्रोति तदुपायश्वास्य साचा 













[2 तमी रान ११२५१५४० 


२२० न्यायभाष्ये 


कल्प्यन्त+ । विहितं च जायमानं विधौयते च जायमानं तेन य संबद्धाते सेयं 
जायमान इति । पत्यच्चविधानामावादिति चेद्‌ न परनिषेषस्यापि 
प्रत्यक्तविधानाभावादिति । प्रत्य्तता विधीयते गार्य त्र ति 
चाश्रमान्तरमभविष्यत्तदपि व्यधास्यता प्रत्यत्ततः । प्रत्यक्तवि 





त्राह्यणेन प्रत्यच्ते विधायते न सन्त्याश्रमान्तराद्चि 
इति प्रतिषेधस्य प्रत्यत्तता ऽश्रवणादयक्तमेलदधिलल । 
अधिकाराच विधानं विद्यान्तरवत्‌ । यथा शाम न्तराशि 
स्वे स्वे ऽधिकारे प्रत्यच्तता विधायकानि नाघ्यान्तराभागद्‌§ ग्वमिटं 
नर्ण गृहस्यशास्त्रं स्वे ऽयिक्रारे प्रत्यत्तता विधायकं नाश्रमान्तराणा- 
मभावादति । छश््राह्मगां चापवगामिघाय्यभिध्रोयते । ऋचश्च ्राह्य 
णानि चापवगामिवादीति भवन्ति । ट चश्च तावत्कमयिमृत्यमृषये। निच 
प्रजावन्तो द्रविणमिच्छमानाः । अथापरे ऋष नौरि ॥. 


























यन्ता ऽध्ययन ठानमिलि प्रथमस्त 
तृतीये ऽत्यन्तमात्मानमाचा्यैक ने ¦ 


दभिनिवतनोय इति फनाटंशप्रटत्तस्य परुपप्रयत् तद्रा न च 
बालस्यापि तदुपायमविदुषस्तत सामथ्यमास्ति । असर कला कथ न प्रयन्नन 
व्याप्रयादत्याद्रुलस्च कथमधिक्रासेति जायमानशब्यो अथ चिरं 
सिद्धम्‌ ॥ ता. टी. | † कऋन्प्रन्स ईति २। ५ 1 

‡ न चाविधानेन तत्मिषेधान॒मानमित्याद । 
श्रत स्वास्य सूजत्वं नास्ताति मत्वा सूतक न निश्रश्ित 

$ प्रप्यान्तराभावादिति २ नाप्यान्तराभायार्दाि ५; 

¶ प्रेत्यभावम्रत्यथः । परं कमेभ्य दूति कर्मपरि 
यति । अगरृतत्वमिति चापवगेः । ता. री. । 

 ## नाक परेण अविद्यातः; पपित्यर्चः ¦ 
माणागाचर्त्वं दशयति । अविद्या तमः; 1 ता. सो. + ` 

॥॥॥ नित्यप्रकाश्मित्यधेः । तदम नश्य प्ररि शाशा पन्या म १४५६०. 












अ. ४ आ ९ सु ६१-द६र मेोक्तस्य श्रतिसिदटुत्वम्‌ । २२१ 
ब्रह्मसंस्योमरतत्वमेति । रखतमेव प्रत्राजिने लाकमभीप्यन्तः प्रत्रलन्तीति 1 
अथा खत्वाहूः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तथाक्रतर 
भेवति यथाक्रत॒भर्वात{ तत्कमं कर्ते ( यत्कमे कर्ते तदभिषेषद्यल ) 
इति कमभि: सखस्णसुक्ता प्रकृतमन्यदुपदिशेन्ति इति नु कामयमाने ऽथ- ` 
कामयमाने या ऽकमा निष्काम आत्मकाम आमा भवति न तस्य 
प्राया उत्क्रामन्ति इहेव खमवनोयन्त§ ब्रद्येव सन्‌ ्रह्मप्येतीति । तब ` 
यटु लमृणानजन्धाद पवगेभाव इत्येतदय॒क्तमिति| । ये चत्वारः पथयो टैव- 
याना इति च चातराप्रम्यग्रतिरेकाश्म्यानपपत्तिः फलाथिनश्वेदं ब्राह्यं 
रामय वा रतत्सकं यट्‌ग्निहोचं दशप्रणेमासा चेति कथम । 
समारोपणाद्‌ात्मन्यग्र तिषेधः ॥ ६९ ॥ 
प्राज।पत्यामिष्टिं निरुप्य तस्यां सावेदेदसं** हत्वा आत्मन्यग्नी 
न्समारोप्य ब्रा्यणः प्व्रजेदिति श्रयते तेन विजानीमः प्रजावित्तलेकेषणा- 
( भ्यो व्यत्थिलस्य निवृत्ते फला-धेत्वे खमारोपणं विधौयतइति । खव च 
ब्राद्यणानि सेन्यद्‌ व्रत] म॒पाकरिष्यमाणेो यान्नवरक्यो मेचेयोमिति{( दवाच ` 
प्रत्र[जष्यन्बाश्र्‌ अहुमस्मार्स्यानादस्म हन्त ते $नया कात्यायन्या सहान्तं 
क्रवा्योति । अथाप्यक्तानशाखनासि मेवेयि रएताबदरे खल्वमृतत्वमिति ` 








द्याक्ता यान्नवर्क्यः प्रवव्राजेति । ` 
पात्रचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभावः ॥ ६२ ॥ - 
दं च कर्मरयविशेषेण कल्प्यमाने सवस्य पचचयान्तानि कमा- 
फौलति प्रसज्यते तवेषणःव्यत्यानं न श्रयेत|| । एतट्ुस्म बे तत्य ब्राह्यणा 
्रनचाना विटांखः प्रजां न कामयन्ते क्रि प्रजया करिष्याम येषां नाय- 


स्म पवेषणायाश्च विततेषणायाश्व लेकेषणा )- 











टो. 1 + तथा तत्कम करुते ४। ( ) न तदभिक्पद्यतर्हति२। | 

लु लि § खभवजीयन्तर्ति ४ ।  ॥ एतद्युक्तमिति ४। 
¶ शात्मन्यर्नीना समासपणादणानबन्येनाप्रबेस्याप्रतिषरेधः । तदनेन छलेन = 
परत्यत्तचिधानं प्रव्रज्यया अपि दर्शितम्‌ ता. टीः । “~ सववेद णोत्वेति २५. 
+ ९१४१ पुस्तक्योर्ना्सि + ‡‡ दत्तमिति ` 55 मेच्रेयीति हेत्राचेति॥ ` 


श्रते इति २ वाता, नी तंलिश् 
^ ) गसन्मध्यगेः ग्न्धो सुद्ितुस्तकरे नास्ति । कौ कालाशमललिण्विलपुस्तकेऽपि 


अष्टतः) न्येषु लिश {क्िष्पि धुश्तरकश्रु दश्यत । न्या्रवातिके तात्यद्रटीकापां च प्राज्रच्पे- 
त्यािमूृत्रप्ुत्रलभ्यह्न ! 14 _ 





















ररर न्धयभाष्ये 

यास्व व्दत्याया् सच्चाचय चरन्तो । रप्रणाभ्यश्च व्यश्ितस्य पावचया- 
न्तान कमास नापपद्यन्ते इति । नातिरेपेग कन्तः प्रयाजक्रफलं भवतीति 
` चातुराश्रम्यविघानाच्चेतिहापपुरागाध्रमेगास्तरष्वे काग्म्यानपपत्तिः । तदपमा- 
णमिति चेद्‌ न (प्रमाणेन पामास्याभ्यनुन्ञानात्‌) प्रमायेन खल 
ब्राह्मणेनेतिहासपुराणस्य प्रामाग्यप्रभ्यनन्ञायते ते वा खल्वति यवाङ्गिरस 
एतदितिहासपुराणमभ्यव्रदस्नितिहामपरागे पञ्चमं वेदानां वेद इति । तस्मा- 
दयुक्तमेतदप्रामाग्यमिति । अप्रामाग्ये च# घमशास्तरस्य प्रायाभनां व्यबहा- 
रलाप्लेकाच्येदग्रसङ्गः । दश्प्रवक्तसामान्याच्चाप्रामाय्यान्‌ पपल्तिः । ययव 
मन्तत्राह्मणस्य द्रषारः प्रवक्तारश्च ते खल्विनिद्ासपरागा धमगास्त्रम्य 
चेति । बिषयव्यवस्यानाच्च यथाविषयं प्रामाययमन्या मन्तन्राद्यगाम्य चिषये 
ऽन्यच्चेतिहासपुराणधमशास्वागामिति । यत्तो मन्तन्ना्यगाम्य त्नाकयत्त मनि 
हाखपु णस्य लाकत्यवह।रव्यवस्यानं चम्नशास्तस्य विषयः लचक्न सध 
व्यदस्याप्यतङति यथाविप्रयमेलानि प्रामाणानीन्द्रियादिवदिनि । य यनरेतत्‌ 
क्न णानुबन्धस्याविच्छेदादिति , 

































पथा सषास्य खल स्वद्ः 
विच्छिद्यते तथाप्वगपीलि । 
हरन्तीति । यदपि प्रवृत््यनबन्ध 





+ एतावास्तु म॒क्ताषस्थायां विशे प नास्स म्‌ 
 वैस्याया प्रलवाव्यायां च क्तशवघिच्छेदे ऽपि तद्रामनास्सीति । ता. €. \ 
$ जन्मान्तराप्रतिष्ंधानमित्ति २। | अर्मतेवल प्रसङ्ग इति ¶१।४। 


( ) ४ नास्ति! +*घाद्तिभ। † न म्वसिह्नि२।५॥ 












 अ.४ श्रा ९ स॒. ६३-द८ मत्ते क्रेशसंतत्यच्छेदः । 


तु कमविपाक्प्रति संवेदनं प्रत्याख्यायते सवयि पर्वक्मापि द्यन्ते जन्मनि 
 विपच्यन्तदति । 


कि 


न क्रशसततिः स्वाभाविकत्वात्‌ ॥ &५ ॥ 


नापपद्यते क्रे णान्‌बन्धविष्छेदः कस्मात्क्रेशसंत्तते; स्वाभाविकत्वात्‌ । 


कमेः प्रा 


श्रनादिरिय क्रयष्ततिः न चानादिः शेय उच्छेतमिति। अ कश्चवित्य- 
रीहारमाह । 


प्रागट्पत्त तेरभ नावारि मत्य त्ववटस्वाभाविक्षेप्यित्यत्वम ॥ 88 ॥ 
यथानाद्धिः प्रागत्यत्तरभाव उत्पन्नेन भावेन निवत्येते रवं स्वाभा- 


पिको ऊेरपतलतिरनित्येति ) 


रणुष्यामतानित्यत्ववद्ा ॥ ६७ ॥ 












पर श्राह! यथा ऽनादस्णुप्यामता अरघ चाग्निसंयगादनित्यां तया 













मिति । श्रनादिरणुष्यामतिति हेत्वभावादयुक्तम§ । अनुर्त्प्त- 
त्व नाच हेतरस्तोत 04 







करपनोयमेहनीयेभ्याशृ रगद्रृपमेाहा उत्पद्यन्ते कमं च सत्वनिकाय- 

नेयमिकान्‌ रागद्पमेहाचचिवेत्तेयति नियमदश्नात्‌। दृश्यते. हि 
त्सेत्वनिक्रायेा रागबहूलः कश्चिन्मोहबहूल इति इतरतरनिमत्ता च ` 

त: । मदे रज्यति मठः कृष्यति रक्तो म्यति कुपिते सुद्यति। 
 तत््व्चानादनत्यत्तिः कारणानत्यत्ता च कायानुत्पत्त- 





† यदेलच श्यामं तदचस्येत्यागमः पाथिदानां परमागानां श्यामताम्रनाद्र- 
ह अचपदटन म्रदा पएभिधानादिति भावः 1 ता. टी । | + 







 अगाप्यामता कार्या एथिघ्रीकूपत्वाल्लोहिताद्िवदि ति प्रत्य॒तानित्यतारेत्‌- 
। पुरुपरप्रयच्नज्नन्यलाहि शरः इतर पवेलसण्येन त्वस्याप्रयत्रपवेकत्वमा्रेणानरगदत्वाभि- 


२२४ न्यायभाष्ये 

रिति । रागादोनामत्यन्तमनुत्यन्िरिलति। अनादिस्व करगसंततिरित्य^यक्तं 
सवेदइमे खस्वाच्याल्मिका भावा अनादिना प्रबन्धेन प्रवर्तन्ते शरोरादया न 
जात्व कस्विदनुत्यन्नपवेः प्रथमत उत्पद्यते ऽन्य तत्वज्ञानात्‌ । न चेवं 
सत्यन॒त्पत्तिघमेक्ं किचिद्धायधमेक्रं प्रतिक्नायतडइति । क्म च + सत््वनिकाय- 
 निवेतकं तत्वन्नानकृतान्मिथ्यासकल्पांबघातान्न रागादुत्यत्तिनिमित्तं भवति 
सखदुःखसंवित्तफलं तु भवतीति । ` 





इति श्रोबात्स्यायनोये न्यायभा्ये चतुथोध्याय्स्याद्यमाद्भिकिम । 

किं न्‌ खल्‌ {भाः याबन्तो बिषयास्ताषत्स्‌ प्रत्येकं लत्वन्नानमुल्य- 
दयते अथ क चिदुत्पद्यतइति । कश्चात्र विशेषः 1 न तावदेकेकत्र याद्विष- 
यसुत्पद्यते ज्ञेयानामानन्त्यात्‌§ । ना क्र चिदुत्पव्यते यच नात्पद्यते लका- 
निवृत्तो मे| इति मेह शेषप्रसङ्न: । न चान्यविपयेगा तत््वच्चानेनान्यविषये। 
मेहः शक्य प्रतिषटुमितिगु । ।नघ्पाद्नान व खल +श्माह्ा न तस्व चद्चागत्य- 


नत्पर्तिमाकरं तच्च मिच्याक्तानं यच विष | 


क 


















1 पोथितं यक १५१७०५ 111. 1. ए. क 1/1 1 नि 1.1 1 १, "२११. ५ दनक 
(1 





क † निकायेन जानिर्पलघ्यते । सा. टो. 
तदन्न सप्यप्रमायाप्रमेरयाणि परयोह्तितिनि प्रये अनार पप 





§ दयत्ताप्रत्य्घावि्यत्सातत 1 

| यज् मोरस्तन्र गग्दरुषविति । सगद्रेपमादाश्च च 
सहनः । न्या, धा | 
#+* तं पश्चपत्तात्तमाया ल्‌ शष्ट न ह 







प्रथमेव मिथ्याज्नानमपनेयं नात्माद्यन्तरविषयं तेन त्र मिध्यान्चानं मा निवति 
` निबततां वा स्वात्मादिदरृष्ान्तेन न तु तस्य संसारनिवृत्तिं प्रत्यपयागः य 
 यागस्तस्य तच्वन्नानं न दुष्करमिति । ता. री. । 





[1 


श्र. ४ श्रा. र स- १-२ तत्वन्लानफलम । २२ 


 विषयस्तत्वतेा ज्ञेय इति । किं पनस्तन्मिध्यान्नानम॒ अनात्मन्यात्मग्रहः अह- 
मस्मीतति मेहेहङ्कार इति । अनात्मानं खरबहमस्मीति पश्यते ृष्िरहङ्ार 
इति । क्रं पुनस्तदथजातं यद्विषये ऽहङ्कारः । शंरोरेन्दरियमनेवेदनावुटुयः । 
कथं तर्िषयाहङ्कार : संसारनौजं भवति । अयं खल्‌ शरीराद्यथेजातमहमस्मीति 
व्यवसितः तदु च्छेदे नात्मा च्छेदं मन्यमाना ऽनच्छेदतृष्णापरिप्रतः पन 
प॒नस्तदुपादने तदु पाद दानि जन्ममरणाय यतते तेनावियेगात्नात्यन्तं दूःखा- 
्िमुच्यतइति । यस्तु दु. खं टुःखायतनं दुःखानुषत्तं सुखं च सवेमिदं दुःख. 
मिति पश्यति स दुःखं परिजानाति परिज्ञातं च दुःखं प्रहीण भवत्यनपा- 
दाना सविषाच्नवत्‌ । रवे देषान्‌* कमे च दुःखहेनरिति पश्यति । न चा- 
प्रहीयेष देपेष दु: खप्रबन्धोच्छेदेन श्चं भवितमिति देषान्‌ जहाति प्रही- 
येष च देष न प्रघ््निः प्रतिसखघानायेत्यक्तम । प्रेत्यभावफलद्‌ः खानि च त्षयानि 
प्रयति कम च दोषांश्च प्रहेयान्‌ । अपवनायिगन्तव्यस्तस्यायिगमेपा- 


वं चतद्धभिवि धाभि: प्रमेयं विभक्तमासेबमानस्याभ्यस्यता 














नां तच्वन्ञानाद'ह ङ्ारनिवृत्तिः ॥ ९ ॥ 
रादि दुःखान्तं प्रमेयं दाषनिमित्तं तद्विषयत्वान्मिथ्यान्ञानस्य । 
तदिदं सत््वन्नानं तरद्विषयमुत्यत्तमह्ूारं निबत्तयति समानविषये तयेोवि- 
राधात्‌ । णब ततत्वन्नानाद्‌ दुः खजन्मप्रबृत्िदिषमिथ्यान्नञानानामुत्तरोत्तरापये ` 
भाव्राद पगे इति । स चायं शास्तराथप्रपहा[नद्यते नापा विधोयत- ` 







कामविषया इन्द्रियाथे इति इषदय उच्यन्ते ते मिथ्या संकल्प्यमाना 
संयन्ति लान्यवे प्रषचक्चीत । तांश्च प्रसचत्ताणस्य पादि- 














* श्ओषारदिति\ >) + अथेगति परिशिध्याजायचं स॒जं पर्ठाति । ता. टी. । 
शास्तरतात्पयेसयरो द्वितीयसुजेणान॒व्पतदत्यथः । ताः टी" 1 = . 
प्रसंख्यानं समाधनं तत््वक्नानं तच्च विष्ये सकरमिति तत्रव प्रा्याम- 

भ यती यकः । ता. री. । 











२६ न्यायभा 





विषये मिथ्या*संकल्य निवतंते । तन्निवृ्तावध्यात्मं शरीरादि प्रसंच्तील । त 
त्प्रसद्लुमनादच्यःत्मविषये हिङ्कारो निवत्तेते। सेाय्रमध्यात्मं नाह श्च विक्त 
चित्ता वहरन्मुक्त इत्युच्यते । ‡ अतः परं का चित्संन्ता हेया का चिदुवयि- 
तव्यत्युपदश्यते नाधनिसाकरणमचापदानं बा । फथमिलि } 


तन्निमित्तं त्ववयव्यमिमानः ॥ ३ ॥ 


तेषां दोषाणां निमित्तं त्ववयव्यमिमानः । सा च खल्‌ स्त्रीसंन्ना(म- 
परिष्कारा परुषस्य परुषसन्ना च स्तिया परिष 





रश्च निमित्तसंन्ना अनव्य- 
ज्जनसज्चा च ) निमित्तखंत्ता दन्तोप्ं चत्तनौसिक्रम अनव्यज्ञ नसंत्ता इत्यं 
दन्ता इत्यमेष्ठाविति सेयं संत्ता कामं वर्धयति तदनाषक्ताश्च देषान्‌ [विब्य 
नौोयान वजेनं त्वस्याः गद्‌नादच्यवसन्ता क गलाममासगाजितास्थिख्च यशि 
सकपपत्ताचचारादसंन्ना तामशभसंन्ेत्याचष्ठति । तामस्य भावयतः काम 
प्रहोयते सत्येव च द्वति विष्ये का चित्सं 1 मात्रनोयाङछा चिः रिवदी 
नोयेत्युपदिश्यते यथा विषसंपक्ते ऽत भन सद्चापादानाय विप्रसंन्चाप्रदाणायेति 
श्रथदानामथं निरक्ररिप्यतावयव्यपपाद्यते|| । 













कः युनरषां मि्यासल्यः । असाधारणा प्रत्ययान्पनिनिमिन्तत्सन 
वतदरति व्यवसायस्तानसाधारणतया प्रसं मेष चायग्निदाः 
र्णा एवेति । न्या. वा. , 
† अन्य खल्ववरयविषंज्ां निवर्तयन्तो ऽवयविनमे मेष 
 चत्ताण ग्राह । ता. टौ. । 
| ६.५ २ पस्तकं नास्ति । ‡ दीप्र विद्र्तनीया इत्ति २।. 
$ दिविध एत्रामाव कामिनीनलत्तो! विद्यः तयापि र साद्व 
दिसंन्तामाचरत्वं परित्यन्याशभसनजागेाचरत्वम पादोयते वराया 
ता. टी. । ॥ि 
| वित्तानम्राद्धिना {यिनि (करपप्रपप्राद्चयत ) भश पन्यमयः ५9 
न्पञ्जनम्रज्न तज्रादमाजस्याभावात्मता ए वयत्रानटगष्जलनमन्न त सश्ररथाय प्रयः | 
मवयवो निराक्रियते पश्चात्परमाणः तत्स्व ज्ानमाजम्चरहितं सिरि 
` भिप्रायः । ता. री. | 











श. श्रा. २ सू ३-८ घयविनि पठेपक्तः । | देर ध 
दिविधा* । उपलभ्यमाने ऽत्रयविनि विदय द्रेविच्यात्संशयः अन॒पलम्यमाने 

चाविद्यद्रि चध्यात्संशयः । सेोयमवयवो यद्य॒पलभ्यते अथापि नेापलम्यते न 
ङ्गं चन संशयःन्मच्यते इति 
तदसंशयः पूवहेत्‌ सिटत्वा 
तस्मिन्न्‌ पपन्नः संसयः । यां त्‌ एवे बौ हेत्‌ 


 न्तयरम् इति 



















वत्प्रत्यव्रयवं वत्तते न्याः परिमाणमेदाद्‌ द्रव्यस्य चेकद्रव्य- 
तचष्न्यावयवाभावात । तदेवं न यक्त सशय 








(५ त १५९५४ 


उप लेग पद्च्ा पनपर्लश्धिश्चाविद्या । सच्वीपरलभ्यते यथा तडागयत्त ॥ 
लभ्यत यथा महपरोचिकायाम्रदक सव्वं नाप्रलभ्यत्त पचा चिप्निखातं 
मच्च नाप्रनभ्यते यथा भतन दृश्यमाने तत्तल्योपलम्भयाग्या ८ 

ख £ ६ काद्र वि्यादवयविनि सशयः । ता. ट्र. । ( 
दृत्यनुपप्तरपि तर्हि) ९1४1५॥ ध ४९५ 
तस्त्टाति शाखादिष शाखादयोा वा उत्तदति लेकिकीं प्रतिपत्तिः 


यापरिपाकतो ऽवथा मरहापरिमाक ऽवयवोत्यणुपरिमाणेन महाप = 
अद्रव्य? ्राप्नोति ककावयविर्शत्तत्वात्‌ 1 न चकद्रव्य 
त्यत्वप्रसहत्‌ । ता दी 4. ` 1. ५ 
ते $वयत्री प्राप्रोति । एकद्रव्यश्चावयतो 
ततिप्रसङ्गः । कि तरेकटव्यरत्तित्वादेकद्र्य दययाक्र- 
विभागविनाशाभावान्नत्य प्राप्रोति । उत्पान- 







रर न्यायभाप्ये 


पृथक्‌ चावयवेभ्यो ऽच्रस्तेः ॥ € ॥ 
यक्‌ चावयवेभ्यों घमो घमस्य ग्रहणादिति समानम्‌ । 


+न चावयनव्यठदयवाः ॥ ९० ॥ 





क प्रत्यवयवं कृत्स्नो ऽ वयव पत्ते अधेकदेरोनेति नोाप्रपद्यते 
प्रस्नः । कस्मादस्मिन्‌ भदाभाव्राद्‌ मेदगच्द्र योगानपपत्तेः । कु त्स््र मित्यनेः 
स्यार तराभघानमर पकदे इति नानात्वे कम्य विदमिधानं ताबिमे कृत्स 
कदेश शंब्टो मेदबिषयो नेकस्मि्नव यविन्यपण्टोवे भदाभाब्रादिति । अन्या- 


नयत्रानावान्नकद्‌ शेन वकत्ततदत्यहत 














हेतः! ॥ ९२ ॥ 

















यवे वयवान्तर वत्तेत नावयवीलि। अन्यो $ यदोति अन्यायः यषः 
तेरबयविने नेकदेशेन बृन्निरन्यावयव्राभावाटित्यहन । 
पकस्यानकव्राश्रयाश्रितसवबन्धलष्तता प्रापि 
यस्य यता उन्यचात्मलाभानपपत्तिःस आश्य न 
व्यमात्मान लभते विपययम्त्‌ कारणाद्रव्येप्ठित्वि। नित्येष 
(अनित्येष दशंनास्ि सद्धम्‌ । न्य येष द्रव्येष कधः 


पत्तः । तस्मात कथ चिद्ुघों {भिः कथ चिद्धमाजमव | पवा क छयदीोः, त 

प्रत्याद्ध । न चाववत्यत्रयत्राः । न तावदु वराभदा परप्पराभावात्पयानाकक्ज सम्रत 

चिदेव कायकारस्णभात्रस्तया ङ्प १ 

दुषणम्रत्यथेः । ता. दी. । 
| भावादित्ण्दतः । कस्माद्पदयप्यलयद्ान्तरमद धः {य + भ वत्यथाप्यववदान्तरार 

 वयविनेा वयवान्तरे वर्तन्त {कथायः भण 

प्रतिलानानः किं 3 





भ्रतस्यत्तयापौति ९ $ मर ॥ 1 । ॥ {` } १ नाखि 


अर. ४ श्रा. २ सु. ६-१४ अरवयव्यपलम्भोपपादनम | २९६ | 
गोष ९ ~ क~ सिदिरि कि | 
श्रनित्येषु ( द्रव्यगुणेषू^ ) दनादाग्रयान्रितमावस्य नित्येषु सिद्धिरिति । तस्मा- 
दवयव्यमिमानः प्रतिषिद्धते नि; ग्रेयसकाम्रस्य नावयबौ यथा हूपादिष मिथ्या- 
कल्पो न रूपादय इति । सवेायहणमवव्यसिद्ुरिति प्रत्यवस्थिता ऽप्येनदाह । 
केशसमर हे ते मिरिकेपलब्धिवत्तदुपलब्धिः ॥ १३ ॥ 

ययेकेकः केश ॒( स्तमिरिकेण[) नोपलभ्यते केशसमहस्तपलभ्यते ` 
तकैक ऽन पलमभ्यते अयासं चयस्तपलभ्यते तदिदमणसमह विषयं यह- 
शमिति । 


स्वविषयानतिक्रमेणेद्धियस्य पटमन्दभावाद्विषय- ` 
ग्रहणस्य तथा भावे नाविषये प्रवृत्तिः ॥ ४ ॥ 
यथाबिषयमिन्द्रियणां प्टुमन्दभावाद्ुषयग्रहणानां प्टुमन्दभावे 

भषति । चत्त: खल प्रकरष्यमायं नाविषय गन्ध गृहूाति निकृष्पमाणं च न 
प्वविषयात्‌ प्रच्यवते । सायं तेमिरिकः कश्चिचरत्तृविषयं केशे न गृहाति कश्चि- 
रहति केणसमूहम्‌ । उभयं ह्यतेमिरिकेण च्तषा गृद्यते परमागवस्त्वती- ` 
` न्द्रिया ( इन्द्रियाविषयश्रला ) न केन चिदिन्दरियेण गृह्यन्त समुदितास्तु गृद्य- 
` न्तदत्यविषये प्रवृत्तिरिन्दियस्य प्रसज्येत । न जात्वधेन्तरमगुभ्यो गृद्यत- 
शति ! ते खल्विमे परमाणवः संनिहिता| गृह्यमाणा अतोन्द्रियत्वं जहति ` 
वियक्तास्वागरृद्यमाणा इन्द्रियविषयत्वं न लभन्तद्ति । सा ऽयं द्रव्यान्तय- ि 
नत्यत्ताबतिमहान व्याघात गडत्य॒पपद्यते द्रव्यान्तरं यद्ृहणस्य विषय इति । 
 संचयमाच्रं विषय इति चेद्‌ न '*संचयस्य संयोगमावात्तस्य चाती- ` 

| न्द्रियस्याग्रहणाद्‌ युक्तम्‌ । सचय: खर्वनेकस्य संयेगः स च गृद्यमाणा- 

या गृह्यते नातीन्द्रियाश्रयः भवति हीदमनेन संयुक्तमिति तस्मादयुक्त 

चेन्द्रिये विष्यघ्यावरगादयनुपलन्थिकारणमुपल- ` 
न्दियदैर्वल्यादन्‌पलन्धिरगनाम॒ । यथा नेन्द्रियदेबेल्याच्चत्तषा ` 


















 * ( ) दनास्ति। + व्य्रस्थितेपोदमाषह्२। { ( ) > नास्ति! 
१ ८( ) 2 नार्म्ति। | सन्धिता श्रतीन्दियत्पं जहतीति ९। | 
¶ इत्यच्यते इति २1 ** संचयघेयोागभावाद्दिति २ । 


३० न्यायभाष्य 


भखवयवावयविप्रसङ्गशचैवमा प्रलयात्‌। ॥९१॥ 
यः खल्ववयविनेा ऽवयवेष ब्निप्रतिषेधादभावः सा ऽयमवयवस्याव- 
यवेषु प्रसज्यमानः सवेप्रलयाय बा कल्यत निरवग्रवाद्रा परमागुते निवत्त 
उभया चापलल्थिविदयस्याभावः तदभावादु पलब्ध्यभःवः उवलब्ध्याश्रयश््चायं 
ब्र्तप्रतषेधः स आग्रयं व्याघ्नन्नात्मघालाय कल्पतङति । अथापि । 
न प्रलये ऽणुसदा वात्‌ ॥ ९६ ॥ 
अवध्रवविभगमाग्रित्य वृत्तिव्रतिषेयादभावः प्रसज्यमान निरवयवा- 
त्यरमारोःनेवत्तते न सबेप्रलयाय कल्पते] निरबयवत्वं खन परमायोविभा- 
गेरल्पतरप्रसज्स्य यता नाल्पीयस्तत्रावस्यानात्‌ । लेष्स्य खल प्रविभज्यमा- 
नावयवस्याल्पतरमल्पलमुमुत्तरमुत्तरं भवति स चायमल्पतरप्रसङ्गः|यस्मा- 
च्राल्पतरमस्ति य: परमेल्यस्तच निवत्तेते यतस्व नाल्पीयेाःस्त तं पर्‌ 
मासु प्रचच्महइति । 
परं वा ज्रटेः ॥ १७ ॥ | 
^“अवय्वविभागस्यानवस्यानादू द्रव्याणामसंख्येयत्वात चहटित्वनि- 
वृत्तिरिति । अथेदा नोमानपलम्भिकः सवं नास्तीति मन्यमान ऋह । 


10 न 1 1 1 1 कल [1 पीते, -५ ५, ५५५१०००३ 4 १८५५०) ४५ 1 (क १८८७५.५५५५.. ५ पततो 


> रपि चायं ठत्तितिकल्य अश्रयव्याघातादयक्त इत्याद । ता. ट). । 

† अन्न चयः प्ताः सम्भवन्ति । ये ऽयम्रव्रवेष्व्यविक्त्तितिकन्यानृपप- ` 
त्या ऽवयावना ऽभावप्रसङ् आपादयति म प्रलयाहुा नितत्तपस्मखेवानक्त चिदपि 
ननिदतते वति , तत्र प्रयन्रह्ितो यविकल्पावाश्ित्येदं स॒जम्‌ ¦ यचैप व्त्तितिकल्पः 
स्यल घटादावव तदबयवपु तदवय्वोष्वातत तदभाव्रात्मरलये व्यवतिष्ठत । नच 
प्रलयः सवाल्यारहिता दशनविषयः संभवतीति दशंनविपयाभावादनाश्चप्रा तिक 
ल्य आत्मानमेव न लभते । उप्रलक्तण चेदम प्रलया्दिति अ परमालेरित्यपि ` 
= द्रष्टव्यम्‌ । परमाश॒नामनी द्रयत्वेन दशेनविषयत्वाभावादनाश्रयता विकल्यस्य ` 


 तदवश्यव तदिदमक्तम । ता. री. । 


 ‡{ कल्प्यते इलि ४। | 
§ श्रल्पतराल्पतर्मामति २।५। || प्रसद्व इति २। 


¶ अधानन्तमेवायम्रवयवविभागः कस्माच्च भवतीत्यत शाद्‌ । यदि जट; 
पर . द्विचिपदके ऽवयदविभागेा नावतिष्ठते तत्ता ऽवयत्रचिभाग गस्यानक्रस्यानाद्‌ 
 द्रव्याणःमसंख्ये यत्वा जटित्वनिदृ त्तिः जटिरपि हि समेरूय त॒ल्यपरिमाणः स्यात्‌ । ` 
न खल्वनन्ता्यवत्वे कचद्िशेष दृत्यथे; । ता. टौ. ` 

+ श्रव्यविभागस्यानवस्यानति ड | 








 ज.४्ज्रा. र स॒. ९१५- रर परमागुनिरवधवत्वे आत्तेपः । २३१ ` 
अकाशव्यतिभेदात्‌ तदनुपपत्तिः ॥९८॥ 
तस्यायोानिरबयवस्य ( नित्य+ ) स्यानपपत्तिः । कस्माद्‌ आकाशं- ` 


व्यलतिभेटात्‌ । अन्तवहिसू्वायुर कान खमावद्र व्यतिभिन्नो व्यतिभेदा- 
` त्सावयवः साबग्रवत्वादनित्य इति । 


स्राकाशासवेगतत्वं वा ॥ ९ ॥ ४ 
अथे तननेध्यते परमायो।रन्तन्नस्त्याकाशमित्यसवेगतत्वं प्रसज्यते इति । ` 
परन्तवे हश्च कायद्रव्यस्य {कार्णान्तरवच- 
मनाट्‌क््ाय तदभावः. ॥ २ ॥ 

पप्रन्तरिलति पिहित कार्णान्तरः कारशमच्यते । बह्िरिलि च व्यव- 
 धायकमव्यवहिते कारणमेत्रोच्यते । तदेतत्का्ेद्रव्यस्य संमति नाणोरका्य- ` 
त्वात । अकार्य हि परमायाबन्तबेहिरित्यस्यामाव्रः । यत्र चास्य भावो भय- 
काथ तत्र परमण: यता हि नाल्पतरमत्ति ख परमगरिति । 





॥ 


ब्द संयेगविभवाच्च सवगतस्‌ ५२९॥ 
यच क्रु चिट्‌त्यच्चाः शब्दा विभत्रन्त्साक्राञ्चे तदाश्रया भवन्ति मनाभि 





परमगु 
 स्टव्यमपलभ्यते तस्मातच्नासखवेंगतमिलत। 


| पव्या विष्टम्भविभत्वानि चाकाशधसमोाः ॥ २२ ॥ 








मिस्तत्किस्व संयोगा विभवन्त्याक्राञ्चे नासंयक्तमाकायेन किं चिन्म- 


न संसपैता प्रतिघालिना द्रव्येण न व्यदह्यत यचा काद्रुनादकम्‌ । कस्माद्‌ ` 1 
निरबयवत्वात । सपेचच प्रतिघातिद्रव्यं न विष्भ्नाति नास्य त्रियाहेतुं गृणं 





प्रतिबध्ाति । कस्माद्‌ अस्पशत्वात्‌ विपये हि विद्म्भा दुष इति । 
 ( सावयवे** ) स्पशबति द्रव्ये दुष घम विपरोते नाशङ्खित॒महति । 


अर्ववयवस्याएतरत्वपरसङ्गादणुकायग्रतिषेधः ॥ 











= ( ) ४ नाप्ति। ` 1 ~ ¶ व्यतिभेद ~ ` 
} कारणान्तरं कषारणविेषः तस्य वचनमित्य्ः । ता. टी"! 0 ५) 
$ सर्वत्वेःगव्दति९१।४) ५ त 

` | स्पादेतत । अआआक्राशं चत्स्षगत तता मतिमतां द्रव्याणा व्यरन्तरापा- 

टन च लज्तोघस्येव नावादिना भवेद्‌ न चास्ति तस्मान्न सवेगतत्वमिन्यत आह । 

` तादी. ¶ खंयताग्रतिचातिरनेति ९।४। ध ** (.) नास्ति ४ समभवन्‌ इति ५॥\ 


निष, 


ररर न्यायभाप 








सावयत्रत्वे चायोरयवबयवे ऽगुलर इति प्रसज्यते । का त्कायेकार 
गाद्रव्ययोः परिमाणभेददशेनात ! तस्मादग्वबयवस्याणालरन्वं य खावयवे 
$गुक्राय तददात । तस्मादगुकायमिदं प्रलििच्यतङ्लि ! कारणकिभामार 
यस्यानित्यत्व नाकाशेव्यतिमेदात । लेपए्रस्यावयविभ 7गादनित्यत्वं नाका. 
शेषखमावेशादिति । 
*"म॒त्तिमतां चच सस्थानाप | न्तेरवयव २१८३ {1 
परिच्छित्नानां हि स्पशेवतां संस्थानं चिक्राणं चलरसं 
लमित्युपपद्यते यत्तत्खंस्यानं से .ऽघयवसद्विवेश परिमग्डलास्वावस्तस्मा- 
त्साघयवा इति । 

























मध्य खन्न; पवोपराभ्यामु अगुभ्यां खय्‌ कस 
व्यवधानेनानुमोयते एवेमागेन पव॑गाणाना संयज्यनि 
संयुज्यते या ते एवापरे भागे तावस्या्यत्री सं 
सवेता मागा अवयवा इति । यत्तावन्मर्तिमलतां संस्थानापप् 


अ्रचाक्तं मुक्तम्‌ । विभागाल्यतरग्रसङ्स्य यते नाः ल्प यस्त निषृत्तर एकः 





ˆ पुनः शन्यतावादौ प्रत्यवबतिष्ति । ता. टा. 

1 सस्यान नाम प्रचयाष्यः सयोगो घटादिश्च तिघटस्लादरिजातिव्यक्ररि 
तुरिति संयोगः । संयोगमाजं त्वप्राण्यवरं १ 
ता. टी. । 





९ { | न 1 [५1 


पविक्षा प्राप्ति 












यावन्मत्तिमव्यावच्च संयुज्यते तत्सवं सावयवमित्यनवबस्याकारिणाविते 
हेत सा चानवस्या नापपद्यते । सत्यामनवस्थार्या# सत्ये हेत स्यातां 
` तस्मादप्रतिषेधयेा ऽयं निरबयवत्वप्येति । विभागस्य च विभच्यमानहानिनौप- 
` प्रदयते तस्मात्प्रलयान्तता नापपद्यतदति । अनवस्यायां च प्रत्यधिकरणं 
 द्रव्याबयवानामानन्त्यात्‌ पारमाभद्‌ानां गृरुत्त्रष्य चाग्रहणं समानपरिमाणत्वं 
चात्रयवात्रयतना. परन्ापत्रत्रयव्रावभागाटच्वमित्ि। {यददम्भवान्बदटास 
प्रत्य बुद्धि विषयाः सन्तीति मन्यते मिथ्याबुद्ुय ताः । यदि हि त॑त्ववद्यः ` 
स्यनुदुग विवेचने क्रियमाये याथात्म्ये बुह्भुबिषयाणामपलभ्येत । 


श्र. ४ आ. २ सु. २३-र परमागानां साबयवत्वनिरासः | 











बुद्धा विवेचनात्त्‌ भावानां यायात्म्यान॒पलब्िस्तन्त्वप- ` 
कर्णे पटसद्वावानुपलबन्धिवत्‌ तदनुपलब्धिः ॥ ९६ ॥ ` 

यथा ऽं तन्तुरयं तन्तुरिति प्रत्येकं तन्त॒ष॒॒विविच्यमानेष नाधा- 
न्तरं किं चिदु पलम्यते यत्पटज्दुविपयः स्यात । याथात्म्यानपलब्येरसति विष्ये 


= श 4 


पटब्रद्धिभवन्त १} सिध्य य द्भवति णवं सवेति । 
व्याहतत्वादहेतुः ॥ २७ ॥ 





















तदुक्तम्‌ अवयवाचयविप्रसङ्गस्ववम प्रलयादिति । 


1 











सम्म मन्‌ मर्तिमततवस्य -सावयवत्वस्य चाभ्युपगमे व्याघातभ्च ॥ ` 
तम टगमत्यप्रसह्का विभागस्य चानाधारत्वप्रसद्ः । परमाणुत्वेन स्वीकते 
स्दयटरच्धानः पु प्ममाच्च। { विन्नानबाद्याद। याददामति । ता- टो. । 


बध्यमाने तद नप ¦ च तिनावधिना क विदवस्यातव्यम्‌ । ब्रनवस्यायां ` 
चटेपमेयत्वप्रमङ्ाविल्यक्तम॒ । तस्मात्यस्मायुषु वा तत्सयेगेषु वा तेनाबस्यातव्यं 
५ शः स एवास्यावधियाधा्यंन तरियलभ्यतद्रति ब्धा वि- 






न्यायमाष्य 


तदाश्रयत्वाद्‌ पृथग्ग्रहणम्‌ ॥ २८ ॥ 
कायद्वव्य कारणद्रव्याग्रितं तत्कारणेभ्यः परथङ््‌ ना पलभ्यते दिप्ये 


ए्रयग््रहणखात्‌ । यत्राश्मयाश्रितभावो नास्ति तच प्रथग्रह्णमसिलि बद्धा वितेच- 
नत्ति भावाना एयम्यहणमतीन्द्रियेष्वगाषए । यदिन्द्रियेश गृह्यते तदेतया 


२३४ 


युद्धा बिविच्यमानमन्यदिति । 

प्रसाखतश्चायम्रतिपन्तेः{ ॥ २९ ॥ 

। बुद्धा विवेचनादावानां यायात्म्योपलन्िः यदस्ति यथा च (य. 
नास्त यद्या च) तत्सव प्रमाणत उपलच्ध्या सिच्यति या च प्रमान उप 
लन्धस्तदु दुग चिवेचनं भावानां तेन सवेशास्त्राणि सवकमीणि सवै च से 
रिणां व्यवहारा व्याप्राः । परीत्तप्रणि हि सुद्धा ऽच्पवस्यत्ि इदमस्तौद्‌ं 
नास्तीति तत्र न सवेभावानप्रप्िः । 

 म्रमाणनुपपश्यपपत्तिभ्याम्‌ ॥ ३० ॥ 
श्व च सति सवं नास्तोति नोपपद्यते कस्मात्प्रमाणान7पत्यपष- 
 त्तिभ्यामु । यदि सवे नास्तीति प्रमारमपपदयति से नास्तीत्येतद्यु हन्यते । 
अथ प्रमां नेपपद्यति सबं नास्तीत्यस्य कथं सिद्धिः । अथ प्रमामन्तसेथ 
खद्धुः सवेमस्तोत्यस्य कथं न सिद्धि 


[स्वग्रविषयाभिमानवदयं प्रमाणम्रमेयाभिमानः ॥ ३१ ॥ 

 यथास्वग्रे न विषयाः सन्त्य चाभिमानेा मवति एवं न प्रमाणानि हि 

प्रमेयानि च सन्त्य च प्रमाणप्रमेयाभिमाना भवति । 

| मायागन्वनगरमृगटष्णिकावदा ॥ ३२ ॥ 
१ हेत्वभावादसिद्धिः ॥ ३३ ॥ 





8 तन्छनामनक्त्वन ज्ञानं प्रदस्य त्वेकत्वेरनेनि एयण्परहणमस्तयेव । पटस्य तन्तचस्तन्तनां 
चात्र दत्याघारभोादो $पि । पटस्यान्यच्रादरनेत तदाश्रित्य तन्त्रमिति न तदभ्दगसक्रमित्यधः। 
1 तत्करणभ्य इति ५।॥। ‡ प्रम एतश्चाथप्रतिषेधः २! () २ नास्ति। 

|. यदुक्तं प्रमायेःपपत्यनपपत्तिभ्यां न सवनावानुपपरत्तिःरति तच प्रत्य- ` 


 बहिष्ठति विज्ञानवाद । ता दी.। १ तदेतद एषयति 1 ता. दी-। 


अ. ४ आ. र सु. रट--३४ प्रपाादिप्रतीतिर्मिथ्यात्वनिरासः 1 २३१ 


स्वप्रान्त विषणभिमानवत्प्रमाणप्रपेयानिमाना न प्नजैगरितान्ते 
विषयेापलव्धिबदित्यव हेतुनास्ति । हेत्वभावादसिद्धः । स्वप्नान्ते चासन्तो 
विषया उपलन््यन्तङत्यकापि हेत्वभावः । प्रतिबाधे ऽनुवलस्भादिति चेत्‌ 
प्रतिवचाघधविषयापलम्भाद्पतिषेधः । यदि प्रतिबाघे ऽनपलम्भात्स्व्न 
विषधरा न सन्तति तहिं यद्मे प्रतिबद्धेन विषया उपलभ्यन्ते उपलम्भा- 
त्सन्तीलि विपयेये हि हेतुसामध्यसुपलम्भाभावे सत्यनुपलम्भादभावः 
सिध्यति उभयथा त्वाव नानुपलम्भस्य सामथ्येमस्ति यथा प्रदौपस्या- 
भावाद पस्याद ग नमिति । तच भावे नाभावः समथ्यैतइति । स्वन्ना्तविकल्पे 
च दतुचचनस्र्‌ । स्वप्रवरषयाग्राभमान्वदति ब्नत्रता स्वद्रान्तचक्ल्य हंतु- 
वाच्यः 1 कस्विस््वप्रा{ भयेपसं हतः कर्चित्परेषसहतः कश्विदुभय्- 
विपरसोलः कदा चित्स्वग्रमेव न पश्यनोति । नि{्त्तवतस्त्‌ स्वप्रन्रप्रथाभमा- 
नस्य निमित्तविकल्पा९ द्र कल्पो पप्तः । 


स्मृ तिसंकल्पवन्च स्वग्रविषयाभिभमानः ॥ ३४ 





पतौ पलब्धविषयः|] यथा स्पतिश््व ॒संकन्पश्व पवोपलन्यविषया = 
न तस्य प्रत्याख्यानाय कल्यते तथा स्वप्रे विषरथग्रहणं परथौपलन्धाििषथं न॑ 
तस्य प्रत्याख्यानाय कल्पतदइति । रवं दुप्रादिषयशूच स्वप्रान्तां जागस्तान्तन्‌ 





यः सुप्र 





तच जामद्‌ बु वृत्तिव्रगात्स्वप्रविषयामिमाने मिर््या १ व्यवसा । खत च 





1 1 7 त 4 १७, ५) ५५००५ [१.१ सानौ (जप "क = पतय ०८ + 4 । ¢ र 


* ऋन्तसब्टो वयत्रवचनेा $प्याश्रितत्वमातरंणावस्याया प्रयुक्तःतनस्ल्प्रा- 
वस्यायां जागरनावस्यायामित्यचेः । एतदुक्तं भवति । स्वप्रविज्ञानस्यायाच्याचयन्न- = 
च्छता ब;धकमन्तस्य तदनपपत्तेजाग्रत्मन्यये ऽस्य बाधका वक्तव्यः। न चासावस- | त 
मौरीनस्सं बाधतरत्सदतदति समोचोनत्व जाग्रत्मत्ययानामभ्युपगन्तव्य तचा 
च ज्ाग!रतान्ते विषयेःपलल्थिषदत्यु पपतम । ता" टी. 

+ स्य-पजामस्तिवस्ययारुभयोार्पि विषयामावभ्युचगम {नु पलब्ेरभवय्रहकत्वमपि नं 
सिध्येदोग्यताया श्रभावादितिभावः। | + स्वप्रे-सति१९।४। | 
| § स्यदप्रिच्यप्य कोदाचित्कत्वेन सहतकत्वरचियितरमेचिन्यस्यावश्रयभ्य पगन्तव्यत्वेन तनव 
विष्यमततर्पसिद्धः सत्॑शरन्यता बाधितति भावः । £ ५.१ 

|| उपलच्ा विषय इति ४ । र 

शर प्र्ापलन्रपजीष्यत्सेन-तद्राधषत्वानुपपत्तरिति भावः 1 +. 





प पर्यनसि सरव जायत्स्वप्रदशनानि प्रतिसंघत्तश्दमद्रात्तमत। ह 


३६ [ न्यायभष्ये 


प्रतिसंघाने या जायते बहु ढृत्तिस्तद्रशादयं व्यवसाय प्वप्रविषयाभिमने मि. 
ध्येति। उभया विशेषे तु साधनानथेक्यम्‌ । यस्य स्वग्रान्तजागरितान्तयेो- 
रतिशेषस्तस्य स्वप्रविषयाभिमानवदिति साघनमनयधेकं तदाश्रयप्रत्याख्यानाता 
अतस्मस्तदिति च व्यवसायः प्रधानान्रयः अपृरषे स्यायो प्रुष इति व्यव- ` 
सायः घ प्रचानश्रया (न खल्‌ पुर्षे ऽनृपलन्धे पुरुष इत्यपरे व्यवसायो 
भवति रवं स्वप्रविषयस्य व्यवसाये हस्तिनमद्रात्तं पवेलमद्राचतमिति प्रधा ` 
नाश्रयो ) भवितमहेति । एवं च सति । 


भिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्त्वन्नानात्स्वश्रविषयाभिमान- 
 भ्रणाशवत्मतिबाधे* ॥ ३५ ॥ 


` स्याणे। पुरुषो ऽयमिति व्यवसाये मिथ्योपलन्धिः (अतस्मिंस्तदिति ज्ञानं ` 
स्था स्थागुरिति व्यवपायस्तत्वन्नानं तत्वन्ञानेन च मिय्योपर्ला यर्यिवत्ते 
नाधः स्यागुपृरूषसामान्यलक्तणः यथा प्रतिबोधे या त्तानवृत्तिस्तया स्वप्र. 
षयाःभमाना ) निवत्येते नाथो बिषयसामान्यलक्ंणः तथा मायागन्धर्व. ` 
 नगरम्रगतृष्यकायामपि या बुदुया ऽतस्मिस्तदितिं व्यवसायास्तचाप्यनेनेव 


यादिष मिथ्याक्ञानं प्रन्नापनोयसंहुपे च द्रव्यमुपादाय खाचनवान्परस्य मिथ्या 
 `$ध्यवसायं करोति सा माया नौहारप्रभृलीनां नगरसष्पसन्निवेशे] द्रान्नगर- 
बुद्धिरुत्पद्यते विपयये तदभावात्‌ । स॒यमरौचिषु मेमेनोप्मखा स्षष स्पन्द्‌. = 
` मानप्रदक्ब्द्धिभवति समान्यग्रहगाद्‌ अन्तिकस्यस्य विपयेये तदभाबात । ८ 
क्ष चित्‌ कदा चित कस्य चिच्च भावान्नानिमितं मि्योन्नानं दृष च ददद 
व मायाप्रयेल्मुः परस्य च दू रान्तिक्रस्यये गेन्यवेनगरम्रगतष्णिंकास सप्प्रति- 
` ुदधयोश्व स्वममविषये तदेतत्सवेस्याभावे निरुपाख्यतायां निरात्मकत्वे ना- 
 पपद्यतइति । ॥ 


+ ध क "म र 0 1 


ॐ 





४ " + ५" ५५, ५ 
मिपि) त 


. # एवं सरति मिथ्याज्ञानस्य प्रधानाश्रयत्वे सति मिंयोपलब्पविनाशस्तत्य- 


ज्ञानाद्‌ बाधकात्‌ स्वद्रविष्रयाभिमानप्रणाशवत्मतिक्लधे न त्ववेस्य सामान्यस्या 
 भरौतिशेषः। ता.टी.। 1 (क + 
:- 3 ( } नस्ति. ~ स्वरुपरति-४।. = 


श्र. ४ आ. र स॒. ३५-३६ तत्वन्नानापायकथयनम्‌ । २३ 


बुद्धेश्चैव निमित्तसदुावेपलम्भात्‌+ ॥ ३६ ॥ ` 
लम्भाच्च । उपलभ्यते मिथ्याबुहुनिमित्तं मिथ्याबुदधिश्व प्रत्यात्ममुत्पन्ना ` 
गृह्यते संवेद्यत्वात्‌ तस्पान्मिध्याबुद्धुरप्यस्तीति । 


+ तत्व प्रघानमेदाच्च्‌ मिथ्याबुद्धे द विष्योपपत्तिः ॥ ३७ ॥ 
तत्वं स्थाणुरिति प्रधानं पुर्ष इति तत्वप्रथानयेारलेपावुदात्‌ स्थाणो 
परुष इति मिथ्याबदु रत्पद्यते सामान्यग्रहणात्‌ । एवं पताकायां बलाकेति 
ले्र6 कपोत इति न तु| समाने विषये मिथ्याबुद्धोनां समावेशः सामान्य- 
ग्रहणाव्यवस्यानात । यस्य त निरात्मकं निर्पाख्यं सवरं तस्य समवेशः 
प्रसज्यते । गन्धाद्रौ च प्रमेये गन्धादिवुद्ये मिथ्याभिमतास्तत्त्वप्रयानयेः . 
सामान्यय्रहणस्य चराभाव्पत्त्व्लदय एव भवन्ति तस्मादयुक्तमेतत्‌ प्रमाणप्र- 
 म्रेयब॒द्धये मिथ्येति । देषनि्मित्तानां तत्त्वन्नानादहङ्घ रनिवृत्तिर्त्युक्तम्‌ । 
रथ कथं तत्त्वन्नानमुत्पद्यतइति । 
गसमाधित्रिशेषाभ्यास्प्रत्‌ ॥ ३६ ॥ 
सं त्‌ प्रत्याहृतस्येन्दरियेभ्यो‰* मनसे { घारकेण प्रयल्ननं चायेम्राण- 


[ऋ 


स्यात्मना संयोग स्तत््वव्रभुत्सात्रिशिष्ः सति हि तस्मिर्चिन्द्रग्रायषु बुद्धये 


नेत्पद्यन्त तदभ्याठवणात्तत्वबदुश्त्पद्यते । यदुक्त सत हि तस्मनु 
इन्द्रियाय बुटुयेा नेत्यद्यन्त इत्येतत्‌ । 


6ऽनाथेविशेषप्रात्रल्यात्‌ ॥ ३€ ५ 





बो ऽपि सिध्यत । ता-टीः। 

† मिच्यावद्ा तचनिमित्तं लच्यते तेन मिथ्ाबष्टिनिमि 
व्यथे: । ता. टी. । ‡ मिण्याबुद्धिद्धेवध्योपपत्तिरिति २₹। 9 लोर्ष्ठोत ९।४। 
| श्रसमाने इति सपाः । ¶ समाधितच्छाभ्यासादिति त्रात्पयटोक्ाध्रत्ःपाठटः? 

** उन्दरियार्भ्य दति २1५॥। क 
 †† अनेन वित्नेप निवत्त । ताः टीः । 
प्रं सयं खल्‌ सुषप्तावस्प्रायामस्त्र गेत्यत उक्तम 1 ता-टी.ः! ` | 
66 इ न्द्रियत्रिप्रयेरुपदतमनस्ा न धारणा तथा च तदभ्यासाभातान तत्व 
 स्तात्कार् इति सुन्राप्रः तटी"! 1: भः 








त्तस्य द्विध्यमि- 


(4 - | व्यायभाष्ये 
अ नच्छला ऽपि बट्‌ ध्यत्यत्तनतदाक्तम । कप्माट्‌ अरध.वशेषप्राबल्यार 


अन्भत्समानस्यापि बद्त्पतिद रा गया स्तनयल्ञरब्दप्रमृतिष त्र समासि. 
विशेषो नेप्रपद्यति । 
चदादिभिः प्रवन्तंनाञ्च ॥ ४० ॥ 
त.त्यपासाभ्यां शौतेाष्याभ्यां व्याचभिस्वानच्छता ऽपि बटयः 
प्रव्तन्ते तस्मादकराग्यान्‌पपत्तिरिति । अस्त्वनत्समासिं वहाय व्यत्यानं 


व्यत्याननमित्त समा चप्रत्यनाकर च सति ततत स्मन | 


[एवकृत फलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः ॥ ४९ ॥ 

वेकृते जन्मान्तरापचतस्तत्वन्नानहेतघर्मप्रविवेक् { फलानबन्धो ` 

यागाभ्याससामथ्ये निष्फले ह्यभ्यासे "भ्यासमाद्रियेरन्‌ । दुष्रं हि लैकिकेष 
कमस्वभ्याससामथ्यप । प्रत्यनौकपस्हिार। चे 


अरण्यगुहापुलिनादिष्‌ यागाभ्यासपदेशः§ ॥ ४२ ॥ | 
। यागाभ्यासजनिता घमो जन्मान्तरे ऽप्यनवसते प्रचयकाष्रागते| 

वि तत्वन्ञानहेता ध्न प्रकृत्या समायिभावनायां तत्वन्नानसुत्यद्यतइति । ` 
द्रस्व समाधिना ऽधैविरोषग्राबल्यानिमव नाहमेनदशपरोषं नामहेतदन्चा- 
सिषरमन्यत्र मे मना ऽभ दत्याह लेोक्रिक इति । . 


 यद्यध.वरोषप्राल्यादनिच्छता ऽपि वुद्त्पनिरनन्ञायते ! 


अपवगप्येवं प्रसज्धः ॥ ४३ ॥ 
मुक्तस्यापि बाह्याधेसामथ्योद्‌ ञदुय उत्यद्येरच्चिति । 


न निष्पन्नावश्यम्भावित्वात१ ॥ ४४ ॥ 
। कमवशान्नष्यत्रे शरोर चेप्रन्दरियाथाश्रये नामत्तमावादवश्यभावी 
 बडीनामुत्यादः न च प्रबले! $पि सन बरह्मा“ आत्मने बट्ययत्यादे समर्थौ 


भेवति तस्येन्द्रियेय अनागा द्त्पादे सामथ्ये दुष्रनिति । 
[ छुधादिभिरिति क्ल चि, ` ---------- 


चत्‌ । 

† पश्छतः समाधिः 1 तस्य कल संस्कारः तस्यानवन्धः स्थेमा तस्मा- 
दैति सज्ापेः । ता. टी | 
॥ प्रविषिच्यति विशिष्यतदति प्रचित: धमश्चासौ प्रविवेकश्चेति धथ. 
 प्रवित्रिकः। ता. दी.) $ योगाभ्यासोपदेशादिति २। | काष्ठां गते इति २। 
¶ परवंपत्तिणः सिट्ान्तसच्रम । ता. र) । सति शरोरे बाद्यविशेषयेजानात्य- 
 ््तिक्रारणत्वं नान्येति सचार्भः । चाः वाः । ¦ ++ बाद्याथंदतिर।५॥ 





अ ४ आर. रसु. ४0-४ट मे्तस्वर पनिर्पणम ॥ रश्ट 


"तदभावश्चापवगं ॥ ४१५ ॥ | 
तस्य॒ बु्ुनिमित्ताश्रयस्य शरोरेन्दरियस्य धमाधमाभावादभावे 
$पवगे 1 त्र यदुक्तमपवग ऽप्येवं प्रसङ्ग इतिः तदयुक्तमु । तस्मात्सरबदुःखवि- 
मत्तो ऽपवगेः । यस्मात्सवेदुः खबोजं सवेदुःखायतनं चापरे विच्छिद्यते 
तस्मात्खवण दुःखेन विसुक्तिरपवगौ न निनं निरायतनं च दःखमत्य. 
दातङलि 1 
तदयं यमनियमाभ्यामात्मसंस्कारे येगाज्चाध्यात्मवि 
ध्यासः ॥ ४६ ॥ | 
तस्यापबगेस्याशचिगमाय यमनियमाभ्यामात्मसंस्कारः । यमः समा- 
नमाप्रसिशां यमसाघन नियमस्त विश्ण्म[ । आत्मसंस्कारः प्रनरधमेहानं _ 
धमौ पचयस्च येागशास्त्राच्चाच्यात्मवियिः प्रतिपत्तव्यः । स पनस्तपः प्रागा- 
यामः प्रत्याहर ध्यानं घारणेति । इन्द्रियविप्येषु प्रसंख्यानाभ्यासा सगद्रेष- 
प्रहाणाथः उपाय्रस्त यागाचार{[बिधानमिति । 
०७ ॥ 
तदधैमिति प्रकृतम्‌ । न्तायते ऽनेनेति ज्ञानमात्मबिद्याशास्त्रग तस्य ` 
ग्रहणमच्पयनचार्छं अभ्यासः सतततक्रया च्पयनश्रच्खचन्तनान तदु 
दश्व५* सह सखेवाद इति प्रन्नापरिपाकाथे परिपाकस्तु संणयच्छेदनमविन्नाता- ` 
थेया ऽध्यवखिताभ्यनन्नानमिति समापवादः संवादः 1 ` [र 
तहिव्यस्व सदह सं्राद इत्यविभक्ताथं वचनं विभज्यते ) 
शि ब्रह्यचारिषिशिष्टश्रयाथिभिरनस्‌ युभिरभ्य- 
पेयात्‌{{ ॥४८॥ 


111 वथा क 9 ४694: 1 


* तदटभावश्चापवमग तस्यति २।  ¶ विशिष्ट क्रतिरे! 

यागाच;र रएकायकारता आदारदिशेषर एकनानवस्यानादि श्त्या ` 

यत्तिधमाक्तम । ता. टी. । # १ 
6 नन यव्ये तत्तत््वन्नानात्यादक्नमेणाप्रवगाप्रायः कत तद्योान्नोतिश्चेत्यत 








अर! ता. दी. । + | घरति नास्ति ९।४।५। ५ | 
 ¶ यात्मविद्या अन्वीत्तिकौ । ता. री. (ए 
 ** सहति नास्ति मर। ` †1 पयावलाचधा ऽच्यव्रसित्तति ९।४॥ 


अभिमरखम्पेत्य जानोपात । ता- री. । 


२४०. `  व्यायभाष्ये 
एतच्निगदेनेव ` नौतार्थेमिति । 
यदिदं मन्येत पत्तप्रतिपत्तपरियहः प्रतिकूलः परस्येति । 
प्रतिपक्तहोनमपि वा व्रयोजनायंमयित्वे ॥ ४९ ॥ ` 
लमभ्यपेयादिति वैते । परतः प्रत्नामुपादित्समानस्तत्वबभत्सपरक्ा. 
शनेन स्वयत्तमनवस्यापयन्‌ स्वदशेनं एरिशोघयेदिति । 
अन्योन्यात्यनोकानि च प्रावादुकानां दशनानि । 
` स्वपक्तरागेण वेके न्यायमतिवकन्ते तच । 
तच्वाध्यवसायसंरल्षणाथं जल्पवितण्डे बीज प्ररोहसंरत्तणा 
कीर्टक््चाखावरणवत्‌ ॥ ५० ॥ 
अनुत्यत्नततत््वन्नानानामप्रहीणदेषाणां तदधे घटमानानामेतदिति । 
 विद्यानिवदादिभिस्व परेणावन्नायमानस्य । ` 
ताभ्यां विगृद्धय कथनम्‌; ॥ ५९ ॥ 


बिगृह्यति बिलजिगोषया न॒ तत्ववबभत्सयेति । तदेतद्िदयापालनाधें 
न लाभमप्रजाख्याव्यथमिति। । 


इति श्रीवात्स्यायनोये न्यायमाष्ये चतौ ऽध्यायः समाप्रः ॥ ४ ॥ 





श्र. ५ आ. १ स. ४६-५९। १९। २ जात्यत्तरविभागः । २४९. 


सायम्यर्लथम्याम्या प्रत्यवस्यानस्य विकल्पाज्जातिबहत्वमिति सेपे- ` 
णोक्तं तद्िस्तरेण विभज्यते । ताः खस्विमा जातयः* स्थापनाहते प्रयक्ते 
वे शतिः: प्रतिचेधदेतव 
साधम्यवेघम्योत्कषापकषंवण्याव र्य विकल्पसाच्य- 
प्रा्यप्राप्रिप्रसङ् प्रतिद्रष्टान्तानुत्पत्तिसंशय- ` 
गप्रकरशहेत्वथापत्त्यविश्ञेषापपन्त्यपलन्ध्य- 
नुपलब्धविनित्यानित्यकायेसमाः ॥ ९ ॥ 
साथम्यण प्रत्यवस्यानमविरिष्यमायं स्यापनाहेततः साम्यम: । 
अविशेषं तच तोदाहरिष्यामः । एवं वेधम्येखमप्रभृत्या ऽपि निवेक्तव्याः 
ल्चणात्‌। ह | # 
साधम्येवेघम्याभ्यासुपसंहारे तद्वमेविपययापपन्तेः 
साचस्यल्चमस्यस्सा र ॥ | 
साघरमम्यणापसंहारे खाध्यघमैविपमेयेापपत्तेः साधम्येरीव प्रत्यवस्था- 
 नमविरिष्यमायं स्थापनाहेत॒ुतः साघम्य षमः प्रतिकेधः । निदथेनं क्रियावा- 
नात्मा द्रव्यस्य क्रियाहेतुगुणयेगात्‌ । व्यं लेः क्रियाहेत॒गुणयुक्तः क्रिया- 
वान्‌ तथा चात्मा तस्मात्क्रियाबानिति । ण्वमुपसंहृते; परः साधर्म्यरोब 
 प्रत्यवतिष्ते निष्क्रिय आत्मा विभने। द्रव्यस्य निच्रियत्वाद्‌ विभ चाकाशं 
निष्क्रियं च तश्रा चात्मा तस्मा्निष्करिय इति । न चास्ति विशेषहेतः क्रिया- 
वत्साधम्यैतु क्रियावता भवितव्यं न पनरक्रिणसाथम्याद्‌§ निक्कियेेति । 





# तज जातिनोम स्यापनाेतै प्रयुक्ते यः प्रतिषेधासमथा देतु: । न्या. बा. । 
अज प्रतिषधबद्धया प्रयक्त इति शेष दति । ता. टी. 1 य्दा बाद परसस्यर साधनं 
साध्विति मन्यते लाभपजाल्यात्तिकामश्च भवति तद्या जाति प्रयुङ्के कदा चिदयं 
जात्यत्तस्णाकलोकछते नोत्तर प्रतिपद्यते उन्तसप्रतिपत्या च निगद्यते। अनभिधान 
च जातेरेकान्तजयः पर्प्येत्यच्ान्तिकात्यराजयाद्रुरमस्त सदेह इति यक्त जातेः ` 
प्रामः । न्या वा.) ४ 

† समोकर्णाथं प्रयोग 
माथः समोच्र्णायेः प्रयाय द्रष्टव्यः 1 समीन्रियतां परप्रत्तोमा वबा कारि अयः 
त समोकग्णाथं प्रवतते यथा जाके कटभ्बाथं घटतदति 1 न्या. वा. । साधम्येमेव्र 
स्म यस्मिन प्रयोागद्ति शेषः । ता.री। ५ | 

 ‡{ रएवमपसंहते इति २५ .. $ साधरम्यालिक्रियेणेति ५॥ 

७९. | | 





समः । साधम्पेमेव समं वेधायेमेव सममिति स~ = 


स्र  न्यापभष्ये 


विशेषहेत्वभावात्साघम्यखमः प्रतिषेधे भवति । अथ बेधम्येषमः क्रियाहेत्‌. ` 
गुणयुक्तो लषः परिच्छिन्नो दृष्टो न च तथात्मा तस्मान्न लेषएवत्‌ क्रियावा- 
निति । न चास्ति विशेषहेतुः क्रियावत्साथम्यात्‌ क्रियावता भवितव्यं न पनः ` 
क्रियावद्वं चम्याद क्रयेणेति विशेषहेत्वभावद्रंम्य समः । वेधम्य चोपसंहारः ` | 
निष्क्रिय आत्मा विरत्वात्‌ क्रियावद्‌ दव्यम्‌ दुष यथालेष्रो नच 
तथात्मा तस्माल्नष्क्रय इतं । वरधम्यण प्रत्यघस्यानं निष्क्रियं द्रव्यमाक्राभं ` 
` क्रियाहित॒गणरहितं दुष न तथात्मा तस्मान्न निष्क्रिय इति न चास्ति बिशेष. 
हेतः क्रियावद्वेधम्यान्निष्कियेण भवितव्यं न पुनरक्रियवे धम्यात्‌ ्रियावतेति 
 विशेषहेत्वभावद्वेघम्येखमः 1 क्रियावान्‌ लेः क्रियाहेतगुणय॒क्तो द्रः तथा 
` चात्मा तस्मात्‌ स्रियाबानिति 1 न चौस्ति विशेषहेतुः क्रियावदं धम्यात्तिच्यि। 

न॒ पुनः क्रियावत्साम्यात्‌ क्ियावानिति बिशेषहेत्वभावात्साघम्येखमः । 
 अनयेरत्तरमु । 


८ 


गेत्वाद्रोसिदह्ि वत्तत्सिद्विः ॥ ३ ! 





॥ 


* दंधम्यण चापसदह्ारः २1. 
† अस्ति खल्वात्मनः क्रियाहेतुगुंणः प्रयते ऽदृष्टं वा । लेष्टस्यापि क्रियाहे. ` 
तगुणः स्यशवदवेगवदुव्छसयाग इति ठवमषसहते परः साधव्यतीव प्रत्यवतिष्ठते । ` 
निष्क्रय अत्मा विभुत्वादाकाश्बदिति 1 श्रज च साधनमाभासमत्तरं च न 
जातिः । ।वभुत्वस्याक्रियत्वन स्वभावतः प्रतिबन्धात । ततैतदप्रे्य वातिक्रार 
 उदयदर्णान्तरमाह । यधा ऽनित्यःशब्द उत्पत्तिधमेकत्वात । इदं त सम्यक्र साध- 
नम॒त्तर त्वाभासामरात 1 ता. टी. + य्छछानित्यघट पाघम्यादनिन्यः नित्येनाप्याकाशेन 
 साध्रम्यमम्र॒तत्वमस्तोतति नित्यः प्राप्त इति । रतस्मिज्ेव हेतावा का शतेधम्य दि | 
त्युक्ते यदि नित्याकाशवेधम्यादनिन्यः नित्यसाधग्यमण्याकारोनामतत्वमता (नित्यः 

प्राप्तः । अय मन्यस स््यस्मत्‌ साधम्यं न नित्यः न तरिं वक्तव्यमनित्यचटमा- 


, धम्येच्धित्याका शवधम्ये7च्चानित्य इति । सेयं जाति वरेषरेत्यभावं दशं यति विशेष 


 देत्वभावाच्वानेकान्तिकरदेशनाभास इति । णवं वधर््येलाक्ते हेतः तद्विपसेतेध- 
म्य प्रत्यवस्यान साधम्यशोक्ते हेते तद्रिपरोतवेधन्यण प्रत्यवस्थाने वेधम्येसमः । 
यथा तास्मच्रव हतावाकाशवधम्यादनित्य इत्यक्ते यद्वि निन्याकारवरेधम्भादनिन्यः 
 आआनत्यन घटनास्य बधम्य्रम॒तत्वमता नित्यः प्राप्तः तस्मिन्नव रता घटसाधन्ा- 


 दिच्युकते यच्छनित्यघटसाधम्यादनित्यः वेधम्येम्यस्यास्त्यमतत्वमतिा (नित्य: प्राप्तः । 


अध मन्यस सत्यतास्मतु बधन्य न नित्यः न तद्ययमेकान्ते ऽनित्यघटपाघम्भाचि- ` 
ल्याकाशवेधम्याच्चानित्य इति । सोऽयं विेषहेत्वभावः । न्या. वा.) ` 


अ. ५ श्रा. ९ स॒. ३। ४ उत्कपादिषमलत्तणस । | डर 


साथम्यघाचेण वंधम्यपात्रय च साच्यसायने प्रतिन्ञाघमाने स्याद- 
व्यवस्या खा तु घमविशेषे नापप्द्यते* गेषाघम्येद्रत्वाज्जातिविशेषाद्रौः 
चिच्यति न तु साल््नादिसंबन्याद्‌ । अश्वादिवैधम्येद्रोत्वादेव न गोः 
विध्यति न गणादिमेदात । त॑चचेतत्‌ कृतव्याख्यान मबयवप्रकर्णे प्रमायाना- 
मभिसंबन्धाच्चुकाप्रकारित्व समानं वाक्यदति । हेत्वाधासाश्रया खन्वियम- 
व्यव्स्य{त । | 


च्यटष्टान्तयेद्व्‌मेविकल्पादभयसाष्यत्वाञ्चोत्कषा- 
पकषंबण्या बण्यविकल्पसाध्यसमाः ॥ 


दुप्रान्त्यम साध्ये! समासजञ्जन्‌| उत्कषेसमः । यदि क्रियाहेतगण- 
येागाह्लोप्रबत क्रियावानात्मा लेएबदेब स्पशेवानपि प्राग्रोति । अथ न स्पशवान्‌ 
लेप्रवत क्रियाबानपि न प्राप्रोति विप्येये बा विशेषो वक्तव्य इति । साध्ये 
माभाव दुप्ान्तात्‌ वप्रसज्जतेा ऽपकषसमः । लप्र: ^~ खल्‌ क्रियावानचिभ दष 
काममात्मा ऽपि क्रियाबानविभरस्त्‌ विपयेये वा विशेषो वक्तव्य इति । 
ख्यापरनीयेा वरये बिपये्ादवण्यैः । तावेती साध्य दृष्रान्तयम {| विप्येस्यतेा 
वरयावण्येसमा भवतः । साघनघमयुक्तं दुप्रान्ते धमान्तरविकल्पात्साच्यघमे- 
विकल्पं ††प्रसज्जता विक्रस्पसमः । क्रियाहेतगणयक्तं करं चिद्‌ गुरु यधा लेष्ठुः 
भि चिघ्लघ यथा वायरेवं क्रियाहेतगणयक्त किं चित्क्रियाबत्स्याद्‌ यया लोघ्र: 
कि चिदक्रिये यथा ऽऽत्मा विशेषा बा वाच्य इति । हेत्वाद्य ्रय्रसामच्ययागा 
धमः साच्यः तं दुष्रान्ते प्रसञ्जतः$4 साच्यसमः । याद यथा लष्ृस्त्ा | 


सै न १,७.१. ॥ तित्निकतगिप) ५५ पसि ॥ 10 1 1 1 


+ भवेदेवं यव्छन्वयर्व्यातिरकमाचरादधेतागेमक्रत्व स्यात्‌ । तते विशेषय्रदणा- 
भाघ्ात्मक्रस्यप्रमरत्वं स्यात । न त्वत्र भर्वात स्वाभाविकश्षबन्धभाजा गमकत्वात्‌ ॥ 
स्वभा<संबद्रं च कछतक्त्वत्रनित्यत्व न त्वम॒तेत्वे तस्य स्वाभाविकसंबन्ो बहक 


साद व्यभिचारत । तस्माद्‌ द्यमाणविशेष्रत्वाच प्रकर्णप्तमः । ता. टो. । 
† कतव्यवस्यार्नामति ५।२।४।५॥ | 

† ट्ष्टान्ते दृष्टस्य पत्ते नष्टस्य धमस्य साध्येन खहापादनमुत्कषसमः 1 द्ष्टान्ते विदयमा- ` 
नधमाभावापादनमपक्रषसमः 1 द्रष्टान्तसाद्रश्यमाचण साध्यापादनं वण्यकषमः । पत्त््रग्यमा- 
तरण द्रष्टान्ते साध्याभावापादनमवस्य तमः । पतचचदष्टान्तयाधमन्तस्णं वस द्र्यात्साष्यत्ताघन- 

साच्यसाधनं वा वकल्पसमः । दृष्टान्ते द्ृष्टस्यापि साध्यत्वापादन साध्यसम ईति षड्‌ जातयः 
ऽ साध्यंनति१।४1\ || समासञन इति २ खमासञ्जत दत ५ । 
व्‌ ब्रलजतापकर्पतम दति ९।२।५। ++ लेाष्ठमितिर। | 

++ विप्यस्य ताविति ४। ‡‡ प्रस्त इति ९1४1 ॐ$ प्रस्त सति ९।२६। ४। 





स४४ . न्थायभाष्ये 


ऽत्मा ग्रप्रस्तहविं यथात्मा तथा लष इति । खाथ्यश्चायमात्मा क्रियावानिति 
काम लाष्रापि साघ्यः । अचय नेवं तहिं यथा लेः तथात्मा । रतेषामत्तरम्‌ । 
किंचित्साधर्म्यादुवसंहारसिद्ध वै धरम्याद प्रतिषेधः ॥ ५ ॥ 
अलभ्य; सिद्धस्य निन्हवः सिद्धं च किंचित्साधम्यादुपमानं यथा 
गास्तथा गवय इति तच न लभ्यो गेःगबयये्ुमेविकल्पश्चोदयितुमु | 
ण्व साधके घमं दुष्रन्तादिसामथ्ययुक्ते न लभ्यः साच्यदष्ान्तयेधमेविक- 
ल्प द घम्यात्परतिषेधा वक्तमित्ति । ` 


#साध्यातिदेशाच्च इष्टान्तोपपन्तेः ॥ & ॥ 
यत्र लाककपरात्तकाणां बुद्धि साम्यं तेनाविपरौति ऽथौ ऽतिदिश्यति 
्र्ञापनाथमेवे साध्यातिदेशाद्‌ दुष्रान्तडपपद्यमाने साध्यत्वमनुपपन्नमितिः । 
म्राप्य साध्यमप्राप्य वा हेतः प्राप्या ऽविशिष्टत्वाद- 
 म्राछ्या ऽसाघकत्वाच्च प्रा्यप्राप्चिसननै ॥ 9 ॥ 
` दतः प्राप्य वा साध्य साघयेदय्राप्य वा। न तावत्प्राप्य प्राप्यामदि- 
 च्त्वाद घाधकः । द्योकिद्यमानयेः प्राप्रौ खत्यां किं कस्य साधकं साध्य 
च अप्राप्य साधक्त न मवति नाप्रप्रः प्रदोषः प्रकाशयतीति । प्राया प्रत्यव 
` स्थान प्रा्रसखमः अप्रा्या प्रत्यवस्थानमप्रापरिसम 9 । अनयेोस्त्तरम । 


घटादिनिष्यत्तिदशंनात्‌ पीडने चाभि- 
चाराद्‌ प्रतिषेधः ॥ ८६ ॥ 





01 | 


 * न द्धि दरष्टन्तद्रष्टसकलधर्मयेगित्वं प्तस्य सुवच तथा सति ट्ष्टान्तदाष्टान्तिक्षभाव 
स्यव्ानुप्रपरसः छित्‌ दरष्टान्तद्रष्टसाघ्यव्याप्यहेत्‌मत्तानिश्चयेन साध्यमरन्नं पक्त सिध्यति न तत्स- 





` मानाधिकरशो धमान्तरं नापि प्तप्रसिद्धधर्मवनता दष्टान्त साधकाभावादिति भावः। 


† लेाकिके परोक्तकाणार्म्मिति २।१५। 
{ षण्णा जातोनां प्रत्याव्यानमक्तवा वण्यावर्यसाध्यषमरानामपरं प्रत्या- 

 ख्यानमाोति । ता.-री.1 ५ ह 
9 प हेतुसाध्ययावतमानतायां साध्यत्वानुपपत्तिरवतंमानतायां देताः साधकत्वानुप्पः 


 क्तिरिति दे कदी \ श्प त्सध्यतन तु सत॒ । प्राप्त त्‌ सदसतः प्रा प्पभव्रात ! तः 





 स्पाच साध्यम्‌ । अपिच येन यस्य प्राप्विस्तेन तस्येक्यमेव । यथा गङ्ख सग्गस्य 


 सेगता सागरेखाभिचा । तद्रदेवाभिने चत्साध्यसाधने न्पस्ति साध्यसाधनभावः ` 





तस्य मेदाधिष्ठानत्वाद्रिति द्रष्टव्यम्‌ ) गरप्राप्तसमः स्ट एवेति । ता. टी. । 


र ५ आ. ९ सु. ५-१९ प्रसट्प्रतिदुप्रान्तसमलच्ये । < 
उभयथा खल्वयक्तः प्रतिषेधः कतोकरणाधिक्षस्णानि प्राच्य मृदं चटा- 
दिकाये निष्पादयन्ति अभिचाराच्च पीडने संति दुष्रमप्राप्य साधकत्वमिति 4 
ट ष्टान्तस्य कारणानपदेशात्‌ प्रत्यवस्यानाञ्च 
ग्रतिहष्टान्तेन प्रसङ्गप्रतिद्रष्टान्तसमैी ॥ € + 
खाधनंस्यापि चोधनं वक्तव्यमिति प्रसङ्घेन प्रत्यवस्थानं प्रसङ्गुसमः 
प्रतिषेधः । क्रियाहेतृगुणयेगो क्रियावान्‌ लेप इति हेतनेपदिश्यते न च देत्‌ 
मन्तरेण सिद्धुरस्तोति प्रतिदुष्रान्तेन प्रत्यचस्थानं प्रतिदुश्रान्तसमः । क्रियावा- 
नात्मा क्रियादेतुगणयेगाद्‌ लेष्टवदिव्य॒क्त प्रतिदुष्ठान्त उपादीयते क्रियाहेत- 
गुणयुक्तमाकाशं निचयं दुष्रूमिति । कः पुनराकाशस्य क्रियाहेत्गुंये वाय॒ना 
संयोगः पंस्कारपेत्तः वाय॒वनस्यलतिसंयोगबदिति । अनयेार्नरम्‌ | ऋ 
प्रदीचापाऽदानप्रसङ्निवृत्तिवन्तद्विनिवृत्तिः॥ ९० ॥ 
इटं तावदयं प्रष्ठ वक्तुमहति अथ के प्रदोपमपाददते किमघं वेति 
दिदुच्वमाणा दुश्यदशनाथेमिति 1 अथ प्रदो दिदृ्तमाणाः श्रदोपान्तरं कस्मा- 
मोपाददते अन्तरेणापि प्रदौपान्तरं दुश्यते प्रदौपः तच प्रदौपद शेनाधे प्रदोपोपा- 
दानं निसथेक्रम्‌ । अथ दुष्रान्तः किमघेमुच्छतंइति अप्ज्नालस्य न्नापनाधैमिति । 
अथ दुरन्ते कारणाप्देशेः किमथे दृश्यतेवृ यदि प्रन्नापनाधे प्रत्नाते दृष्ान्तः । 
, ख खल्‌ लाकिकपरोच्तकाणां यस्मिन्रथ बह्ुसाम्यं ख दुष्रान्त इति । तत्प्र 
ज्ञापनाधेः कारणाप्देशा निरथक इति प्रसङ्गसमस्येतत्तरमु । अश्र प्रतिदु 
्रान्तखमस्योन्नरस्‌ + 


भ्रतिटष्टान्तहेतुत्वे च नाहेतुदष्टान्तः ॥ १९ ॥ 
प्रतिदृष्रान्तं ब्रबता न विशेषहेतुरपदिश्यते अनेन प्रक्रारेण प्रतिदु 








येरि णर 1 





* चचटादेमत्पिण्डे प्राप्रस्य समतेतस्य मत्पिएडसंयुक्तेरेव दशण्डादिभिरुत्यादनादभिचारेश चं 
्रयेनाप्टिनिच्चे ध्या संयक्तनेवेकयेश्यपीडाया जननान्नाभयेचापि प्रत्यवस्थानं युक्तमिति भावः । 
† कंस्णानप्देणदति ९।४1 । 


साध्यसमो हि दृष्टान्ते साध्यवद्‌ रेत्वाद्छवयव - प्रसञ्जयति पञ्चाव- ` 
यवप्रयोगसाध्यतां दुष्टान्तगततस्यानित्यत्वंस्य प्रसञ्जयत्तीति यावत्‌ । प्रणट्षमस्तु ` 
 -दष्टान्तगतस्यानित्यत्वस्य प्रमाणमाज्रसाध्यतामित्यपानरुक्वम्‌ । ता--टी" । = 
ई प्रदीपादानेति९।४। ` ` | चैलि-५। ¶.सग्यतेर\+ . . . 


र्द  न्यायभवाष्ये 
[न * ~ £ | 
न्तः साधक्रः न दुषरान्त इति । रवं प्रतिदृष्ठान्तहेतुत्वेनाहेतुदृ न्त इत्युष- 
पद्यते स च कथ्रमहेतृने स्याद्‌+* यव्यप्रतिषिट्भुः साधकः स्याद; । 
प्रागुत्पत्तेः कारशाभावादनुत्पत्तिसमः ॥ ९२ ॥ ` 
| अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरौयकत्वाद्‌ घटवबदित्यक्ते अपर अह । 
्रागुत्स्तस्नृत्पन्न शब्द प्रयल्लानन्तरायक्रत्वम्र( नित्यत्व कारय नास्ति तद- 
भावाद्‌ नित्यत्व प्रप्र नित्यस्य चेत्पत्तिन्नास्ति अनृत्यत्या प्रत्यवस्यानभमन. 
` त्पत्तिषमः । अस्य उत्तसस । 
तथाभावादुत्पन्चस्य कारणेपपन्तेन्वं कारणप्रतिदेधः ॥ ९३॥ 
तयाभात्द्त्पन्नस्यत उत्पन्नः खल्वमरं शब्ट इति ञ्नि । प्रगत्ये 


शब्द एव नास्त उत्पन्नस्य शब्दभावाचे शब्दस्य सतः प्रय्लानन्तसेयकत्व 
मनत्यत्वकारण सु चपद्यते कारणापपत्तरयृक्तेयं देषः प्राग॒त्यत्तेः कार्या 


भावाद । 
सामान्यत ष्टान्तयेःरै दयकत्वे समाने नित्म- 
 नित्यसाघम्यात्संशयस्षमः। ॥ ९४ ॥ 


॥ ्रानत्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयक्रत्वाद्‌ चटवदिन्यक्ते हेती संश 
येन प्रत्यवतिष्रुते । षति प्रयत्लानन्तसेयकत्वे अस्त्येदास्य नित्येन सामान्येन 

















|  » मदीयस्य दृष्रान्तस्याभ्यपयमाच त्वदीये दृष्रान्त इत्यथः । अचेत ्रयुङ् 
यधा म्रदायान दृष्टान्तन्तवा त्वद्य इति तयापि व्याघाता दष्टान्तः पटोःय- 


 स्यादृट्न्तत्त्े साध्यं प्रतिदुष्टान्तेन हि तेन मद्यीयध्यादन्टान्तता साध्या स चेच 


दष्टान्तस्तन मदाोयस्यादुष्टान्तता साध्यति व्याहतमित्ययैः । ता. टौ. । 


( ) नास्तिर। | ‡ श्रनित्यकार्णमिति,१।२1४। 
9 ापक्रश्चाय हेत॒नें कारकः । ज्ञापके च कारकवत प्रत्यवस्यानमष्ब- ` 
द्म । न्या. वा.। १ | 


ऋ प्का हेतुःनवतमानः स्वक्रायं निवतेयति न त्‌ ज्ञापकः । तदभातरे ऽपि 

भग्र चिर्नखात्तायां निध्यादीनामनिरत्तेःरति । ततश्च विद्ेषणामनथेकं प्रागत्य- 

राति । प्रागखतो हह सत्तासबन्ध उत्पत्तिः \ प्रार्गापर चेदसावभ्यपगतः प्रागिति 
विरेषणमनपेकमत्यन्तरभात्र सदवानत्पांचधमेकत्सा दित्ये; 1 ता. री. । 

| सशयसमा स^धन्ये्माता न भिद्यतदति चेच । उभयंकसाधम्यभेदाह ` 

 ऽभयन्ताधन्यत्‌ सश्षयक्तमः एप्ताधम्यात्‌ साधम्यप्तम इति । न्या वय. । 


अअ. १ स॒. १२-९० प्रकरणसमलक्तयम । | ऽ 


पिनि 


साधम्यम'न्द्रयक्षत्वन्नःस्त च छटेनानित्येनाते नित्यानित्यसाचम्याद निवृत्त 
संगय इति । अस्योत्तरम्‌ । र 
सावम्वात्सरसयन सशय कववस्याहूभयया वा संशये ऽत्य- 
न्तसंशयग्रद्धा नित्यत्वानमभ्यपगमाच्च सामा- 
न्यस्थाप्रतिषेधः* ॥ ९५॥ 
विशेषाद्रंचम्यादबधायन्नणे ऽध पुरुष इति न स्थागुपर्ष्रसायम्य(- 
त्स्य ऽवक्राशं लभते । एवं वेधम्या्विशेबात्‌ प्रयल्लानन्तरोयकन्वादबधाये- 
माओ शब्द स्यानित्यत्व नित्यानित्यखायम्यात्सशया पवक्राप्रं न लथते । यदि 
वे लमेत तनः: स्यागुपरूषसाम्यान्‌च्छेदादत्यन्तं संशयः स्यात्‌ । गृह्यमणे 
च विशेषे नित्य साचम्यं संशयहेतरिति नाभ्यपगम्यते न हि गृह्यमाये 
परुपस्य विशेषे स्थागुपृरुषराचम्य संशयहेतुभेवति । नि 


खभयसाधम्यात्‌ प्रक्रियासिद्धः ग्रकरणसमः ॥ ९६ ॥ 





उभयेन नित्येन चानित्येन च साघम्यात्पक्तप्र तपत्याः प्रवृत्तिः 
परक्रि्रा। अनित्यः शब्दः प्रघद्नानन्तरोयङ्गत्वादू चडबःदत्येकः पन्त प्रवते्ति 


द्वि री्रश्व नित्यखाचम्यात्‌ । रवं च सति प्रयत्नानन्तरोयक्षत्वादि त हेत॒ुरनि- 
त्यखाधयम्यणाच्यमानेन हेती तदिदं प्रक्ररणानतिबृत्या प्रत्यवस्यानं प्रकर 
गासमः । समानं चतदु छम्य पि उभयदवेघन्ात्‌ प्रक्रियाखट्ुः प्रञ्रच्स्षम 
द्{त । ऋस्यात्तस्म | 


ग्रतिपक्ताद्मकर्शसिद्धः प्रतिषेधानुपपत्ति 
प्रतिपक्ञापपन्तेः ॥ १७ \ 


उभयसाधम्यात्‌ प्रक्रियासिद्िं ब्रत प्रलिपत्तात्परक्रयािद्धिर्‌त्ता भवति 
यद्यभयसाच्चम्ये तच सकतर :ग्रिप्चः इत्येत्रे सत्युपपन्नः प्रतिपत्ता भवात्‌ । 





न) ५५ "पभम 
शणः तोक त तोरिति तत तर 919 कौ पोतके कत 


सनिर्‌ 


+ न सामान्यदशंनमाजं संश्षयस्य कार्णम्रपि त {्लेषदशनमहित 


{चेष शने त तद्रहित न कारणमिति स॒त्राधेः । ताःटौीः। 1†> हिनास्ति.। 


+ उभेन नित्यनानि्िन च साध््यशेद्धाव्यमानेन प्रक्रियायाः प्रकरणस्यानुमिि 
प्रयो्ञक्नस्य संग्रधरस्योति यावत्‌। सिद्धेः प्रकस्णसमे नाम जातिरित्वधः। एवं च नित्यसाधम्य सपान 
व्यमा धर्म्यया च प्रत्यवस्थानं प्रकारणतमद्वयम्‌ । एवमेव वेधम्यणापि प्रकरणसमटूर्यामिति प्रकस्एस 
म्चतथ्य्यम्‌ । § यद्थयषाधय्यात्स एकतर इति २। | 


४८  न्यायभाष्ये 

परलिपक्तोपपत्तेरनुपपन्नः प्रतिषेधे! यतः* प्रतिपत्तोपपत्तिः प्रतिषेधापपत्ति- 

श्चेति विप्रतिषिद्धमिति । तत्वानवघारणाच्च प्रक्रिया खदु विपयेये प्रकरणाष- 

खानलत्‌ तत्वावधारणं द्यवासत प्रक्रयं भवतीति । 
त्र॑काल्यासिद्हतेरहेतसमः ॥ ९८ ॥ 

6 ( अहेतसमः हेतः ) हेतः साधनं तत्साच्यात पप पश्चात्सह 
वा भवेत्‌ । यदि पव साघनम्नसति साय्ये कस्य साघनमु । अथ पश्चाद्‌ अर्घति 
साथने कस्येदं साध्यम्‌ । अध यगपत्साच्यसाघने द्रयावेयमानयोाः क्ख 
कस्य साधनं किं कस्य साध्यमिति |(हेतु)र्हेत॒ना न बिरिष्यते । अहेतना' 
साघम्यातु प्रत्यवस्यानमहेत॒समः । अस्योत्तरम॒ । 

न हेत्‌तः साध्यसिद्धस््ेकाल्यासिद्धिः ॥ १€ ॥ 

न॒ काल्याः । कस्माद्‌ हेतृतः साध्यसिदुः । निर्व्तनोयस्य 
निद्त्तविन्नेयस्य विज्नानमुभयं कारणता दुश्यते से ऽयं महा ग्रत्यत्तविषय 
उदाहरणमिति । यत्त खलक्तमखति साध्य कस्य साधनमिति यत्त निर्वत्यते 
यच्च -विन्नञाप्यतेभु तस्येति 


प्रतिषेधानुपपन्तेः** प्रतिषेदुव्याप्र तिषेधः ॥ २० ॥ 


४१५० 


 नदहेत॒ः सिदु इति । _ 
` अथापत्तितः प्रतिपक्तसिद्धेरथापत्तिसमः ।॥ २९ ॥ 
अनित्यः यन्द; प्रयल्लानन्तरोयकन्वाद्‌ घटवदिति स्थापिते पत्ते 





` 4 यदि २।५। | 
| ¶† प्रतिषेधे नापपद्यते श्रय प्रत्प्रिघापपत्तिः प्रतिपत्ता नोपपद्यते -प्रतिप्तापपत्तिश्चे- 
न तः त्यश्विक्रम्‌ २.1 ५1 न | 

"` ‡ प्रकररासप्नस्य सत्प्रतिपक्तरुपहेत्वाभासत्वनोक्तत्वाटत्र जातित्वेनाक्तिः कथमिति चेत । 
 -स्वसाध्यनियोयेन परसाश्रनविघटनबद्या प्रतिपत्तसाधनं प्रकग्णसमजात्यत्तरं भवति 
 पसतरतिपरत्ततया वादिनः साधनमानश्चायक्रं ऋयामोति खदा प्रतिपक्ताधन प्रय. 


 भ्जानो न-जांतिवादी सदुत्तरवादित्वाद्‌ दति । -ता..स.) $ ( ) र नास्तिः। 
| ( ) धनस्ति। ¶ ` चिक्तायते श्नि २।.५.। ** चिक्र ४ । 

` †1 वादिना प्रयुक्ते -हेतै तद्धिषरोतदहेता साध्याभाखसाचकत्यमनक्तमप्यथंपदापटलदति 
र. ' अभाथ्य ब्रादितात्पयंविषयताऽपदनेनः यन्न प्रति हेतः, ख प्यभात्तसप्धक्रःत्याप्राद्यते सो श्याथत्ति 
समः ५ | ध. 











अ. ५ अआ. ९ स. १८-२४ अविशेषसमलत्तयम | वि र्थ ` 


दनित्यसाधम्यादनित्यः शब्द्‌ इत्यथादापद्यते नित्यसाचम्याद्चित्य इति 
अस्ति त्वस्य नित्येन साघम्यमस्यशेन्वमिति । अस्योत्तरस । ` 
अनुक्तस्याथापत्तेः प्षहानेरुपपत्तिरनन्तत्वादनै- 
कान्तिकत्वाञ्चायापन्तेः ॥ २२ ॥ = 
अन्‌पपाद्य सामध्येमनुक्तमथादापद्यलइति ब्रवत पक्तहानेरुपप- ` 
्तिरनुक्तत्वाद्‌ अनित्यपक्तसिद्ाबथादापत्ं नित्यपत्तस्य हानिरिलि । अनेका- 
न्तिकत्वान्चाथापत्तेः उभयपच्तखमा चेयमधेपत्तियेदि नित्यपाघम्यादस्यशेल्वा- 
दाकाशवच्च नित्यः शब्दो ऽथादापद्चमनित्यखाचम्यात्‌ प्रयल्लानन्तरीयकत्वा- ` 
दनित्य इतिं । न चेयं विपयेयमाचदेकान्तेनाघापर्तिः न खल्‌ वे घनस्य 
याब्णां पतनमिलि अधैदापद्यते द्रवाणामपां पतनाभाव इति । . 





णका घमः प्रयत्नानन्तरीयक्षत्वं शब्दघटये।सुपपद्यतइत्यविशेषे उभ- ` 
येरनित्यत्व सवेस्याविश्चेषः प्रसज्यते । कथं सदुवापपत्तरका थसः सदावः 


सवेस्योपप्यते सदावापपर्ः सवाविशेषप्रषङ्गात्‌ प्रत्यवस्यानमविशेषखमः । 
अस्योत्तरमु । 


ग्र चिदमानपपत्तेः क्र चिच्चोपपत्तेः ` 
प्रतिचेधाभावः** ॥ख्॥ 


# श्रस्ति चास्यति २। श्रनुपपदयोति २। 

¡ सदेव खल्वनक्तं वचनाल्लभ्यते यत्कल्पनप्रन्तरण . वचनाच्च च चटते 
यथा पीना देंव्छत्ता दिवा न भुङ्कं इति। यावा यागेन स्वगं भावयेदत्यक्तंऽ- 
न्त पतं छत्व ति वानच्यायापपादने तस्य साम्यात्‌ । न त्वरव्याभचारिणः साध- 
प्रपात साच साध्यमाने ऽचेदटक्त भवति व्याभिचारि्णा $पि साधम्यण सा्धायतव्य- 
मिति तस्थ यापपादने साम्यात्‌ । तदन्तरणः बाक्याद्यापपत्तेः । यदि 
पनरनपलश्धमामच्यमनक्तमाज्रं गम्यते तत्तस्त्वया (नित्यत्वापादने शब्दस्यीचयमाने ` 


एनच्यमानमनित्यत्व प्रत्यतव्यं तथा ` च भवदभिमतस्य [नत्यत्वस्य व्याहतिः 
सा. टी. । § घनापलानामिति २।५। चनस्य प्रावृणः पतर्नामिति ९।४। 
|| एकसाधरम्यात्पत्यवस्यानं साघम्यसमः समस्तसाधम्णाततु ्रविश्ेषसम कतिः भेदः. 
¶ वर {चद्धम्धापष्तेः गव चिद्धातुषपत्तेः प्रतिमेधाभक्रवः दति, २। । . 
*+„ यत्द् भवलि । इद्िचाभावषपनचं साधस्ये यमक, न त. सश्चम्यमाच- 


{प्रति । का र 
३४ 








२४० | न्यायभाष्ये 
यथा साध्यदुष्ान्तयेोरेकधर्मस्य प्रयत्नानन्तसयक्त्वस्योपपत्तरनित्य. 
त्वं धमोन्तरमविशेषो नेवं सवेभावानां खदु वेपपत्तिनिमित्तं घमान्तरमस्ति 
येनाविशेषः स्यात्‌ । अथ मलमनित्यत्वमेव धमोन्तरं सदुापपत्तिनिमितत 
भावानां सवेष स्यादित्येवं खलू वे कल्प्यमाने अनित्याः सवं भावाः खदु. 
वोपपत्तेरिति पः प्राप्रोति तच प्रतिल्लाधेत्यतिरिक्तमन्यद्‌ दाहरणं नास्ति| 
अनुदाहरणश्च हेतनास्तीति । प्रतिक्गेकदेशस्य चेदाहरत्वमनपपन्नं न हि 
साध्यमुदाहरयं भवति ततश्व नित्यानित्यभावादनित्यत्वानुपपत्तिः । तस्मा. 
 त्सदावेपपततेः सवोविशेषप्रसङ्घ इति निरमिधेधमेतद्राक्यमिति । सदभावाना 
सदुवेपयत्तरनित्यत्वमिति च्रवता ऽनुन्तातं शब्दस्यानित्यत्वं तचानपपनच 
प्रत्रच इत । 
 उभयकारणेापपत्तेरुपपत्तिसमः ॥ २५॥ 
यद्यनित्यन्वकरारणमुपपद्यते शब्दस्येत्यनित्यः शब्दो नित्यत्वक्षारया 
मप्यपपद्यते ऽस्यास्पशेत्वसिति नित्यत्वमप्यपपद्यते ( उभयस्यानित्यत्वक्य 
नित्यत्वस्य च+ ) कारणोपपत्या प्रत्यवस्यानमु पपत्तिसमः† । अस्यो्तरम । 
उपपत्तिकारणाभ्यनुन्ञानाद प्रतिषेधः ॥ २६ ॥ 


, उभयक्तारणेपरपत्तरिति च्रबत्ता नानित्यत्व कारणोपपत्तेरनित्यत्वं प्रति. 

षिच्यते यदि प्रतिषिध्यते नेभयक्रारणापपत्तिः स्यात । उभयकारयोपप्ति- 
 वचनादनित्यत्वकारयेपपत्तिरभ्यनृन्नायते अभ्यनक्तानादनपपन्चः प्रतपेध. , 
 व्याघातात्पतिषेध इति चेत्समाने व्याघातः । एकस्य नित्यत्वा. 
 नित्यत्वप्रसह्गं व्याहत च्यतेक्तः प्रतिषेध इति चेत ख्वप्तपरप्चयाः समाने 
व्याघातः स च नैकतरत्य साधक इति । ` 


निदिष्टकारणाभवेप्युपलम्भादुपलब्धिसमः ॥ २७ ॥ ` 
न्द्रस्य प्रयन्ननन्तरोयकत्वस्यानित्यत्वकार्स्याभवे ऽपि षा. 


~ 





% ( ) मे नास्ति। ध ` 4 
† प्रकरलसमायां जातो पत्तप्रतिपक्तपाधनयोः सम।नबलत्वे ऽपि प्रतिवाष्षे 
साधनात्‌ स्वपत्ता्द्भा बादिसाधनदूषये प्रवतते उपपत्ति्मायां त स्वसाधनते- 
वेति विषः व्या दा. | ‡ निदिष्टप्रयन्रेति९।४। ` ` | 


षप्र, १५ आ. ५ सघ. २५--& अनपलव्यिसमलक्तशम । [र २५९१ 


य॒नाद नादत्त गाखाभङ्लजस्य शब्द स्यानित्यत्वम्‌पलभ्यते नटस्य साधन्‌ 
स्याभमावे ऽपि साच्यघमोपलब्ध्या प्रत्यवस्यानसुपलब्धिसमः* । अस्योत्तरम । 


कारणान्तराद्पि तद्ुमौ पपन्तेर प्रतिचेधः† ॥ २८ ॥ 


प्रय्नानन्तरोयकत्वादिति ब्रबता कारणतं उत्यत्तिरमिघीयते न कार्यस्य 
कारणनयमः । यदि च कारणान्तरादप्यपपद्यमानस्य शब्दस्य तंदनित्यत्व- 
पपद्यत क्रमच् प्रातष्रच्यतददत। न प्रागच्चार्णाद्विद्यमानस्यः शब्दस्या- 
नृपलव्थिः कस्मादावर्णाद्यन्‌पलन्येः यथा विद्यमानस्योदकादेस्थेस्यावर- 
शादेरनुपलब्धिः नेवे शब्दस्याग्रहणकारयेनावरणादि नान॒पलन्धिः गृ द्धते चै. 
तद स्याग्रहणकारणसम॒दकादिवच्न गद्यते तस्माद्दकादिबिपरीतः शब्टा ऽनप. 
लभ्यमान इति । भा 

तदनुपलब्धेरनुपलम्भादमावसिद्धौ तद्विपरीते- 

पपत्तेरनुपलग्धसमः; ॥ २< ॥ ` 

तेषामावरणादीनामन पलन्धिनौपलभ्यते अनपलम्भान्नास्तीत्यथवै 
ऽस्याः सिच्यति अभावसिटुा हेत्वभावात्तद्विपरसौतमस्तित्वमावरणादीनाम- 
घधाय्यते तर् परोतापपत्तयत्प्रतिन्नातं न प्रागच्चारणाद्द्यमानस्य शब्दस्या- 
नपरलल्धिःरत्येतन्न सिच्यति सा ऽयं हेत्राबरणाद्यन्‌पलन्धरित्यावरणादिष 
चावरगाद्यनपलनच्धां च |समयानुपरलब्ध्या प्रत्यवस्थितेा ऽनपलब्धिसमे भव्ति 
स्ये(त्तरम्‌ । 


# यद्यपि वणात्मकः शब्दो {नित्यत्वेन साध्यतया विवत्तितः प्रकर्णाद 
नित्यः शब्दः प्रयत्ननान्तरीयकत्वाद्‌ घटवदिति तथा ऽपि शब्दमाज्नमनेन पकीक्ष- 
तमित्यासयदण साधघधनस्योपलबन्धिसमायेः । ता- टी. 

+ कारणतः प्रयत्नाच शब्दस्योत्यत्तिनियमा ऽभिधौयते वयोनामर्तिह्यह्व 
साधयत्‌ नतु कायस्य कारणनियमः प्रयत्नादेव सेः शब्दो जायतेनतु बधु 
संयेागजाद ठृच्तभङ्गादिति नियम उच्यते येनाव्याप्रकरत्ठं देताः स्यादिति सू घ्रः 
मा. री. 1 ‡ श्रविद्यमानरस्योति ४। ‡ 
§ उपलभ्यमा नत्वे उप्रलब्धिरूपतया नुपलव्यित्वानुपपत्तेः । त्या चारुः ` 


पसन्धग्नपलम्भादनपलन्धिनास्तोति अवरणःवावग्णान्‌पलन्धावप्नप्स् वष्र 
रं ॥ छमतर्पेति २।५। ि ^ 

















२५२ न्यायभाष्यं 
अनुपलम्भःत्मकत्वावनुपलब्धेरहेतः* ॥ 3० ॥ 
ऋवरणादयप्लान्धन्नाःस्त अनप्लम्भनादत्यहतः । कस्मादटनपलम्भा- 

त्मकत्वादनपलब्धंः उपलम्भाभावमाचत्यदनप्लब्धेः । यदस्ति तद्‌ पलन्धे- 

विष्यः उपलब्ध्या तदम्तौति प्रतिज्ञायते । यन्नास्ति तदनप्लन्ये{दिषथ. 
अनुपलभ्यममनं नास्तोति प्रतिज्ञायते । स ऽयमावरणाद्यनृपजन्धेरन॒पलम्भा- 
भावो ऽनपलब्धो स्वविषये प्रव्ेमाने न स्ठ विषयं प्रतिषेधति । अप्रतिषिद्या 

ग चावरणाद्यनृपलच्धिहतत्वाय कल्यते । आवरणादोनि त बिद्यमानत्वादप- 

लब्धे: विषयाः तेषामपलन्ध्यां भवितव्यम । यत्तानि नेापलभ्यन्ते तद्पलन्येः ` 

` स्वविषयप्रितिपादिकाया अभावाद्‌ अन॒पलम्भादनपलब्धे वेषया गम्यते न 

सन्त्यावरणाटान शंन्दस्याग्रहणकारणानालत । अनपलम्नाटनपलान्यः सि- 
यति बिषयः स तस्येति ॥. १ 
त्तानविकल्यःनां च भावाभावसंवेदनादध्यात्मम्‌ ॥ ३९ ॥ 
अदेत॒रितिः.वत्तते। शरोर शरोरिंणा ज्ञा नविकल्पानां भावाभाव संते 

दनोये । अस्ति मे संशयन्नाने नास्ति मे संगयन्नानमिति रवं प्रत्यत्तानमाना- 

ममस्मृतिन्नानेष्‌ । सेयमावस्याद्यनुप्लग्धिस्‌ पनच्ध्यभावः स्वसंवेद्य] नास्ति 
मे शब्दस्याबरणाद्य॒पलन्धिःरेति नेपलमभ्यन्ते शंब्दत्याग्रहणकारणान्यात्ररयां 


^ क क~~ ९ 


दानति । त यदुक्तं तदन्‌ पलब्धेपनुपलम्भादमावसिटरिलि रतच्नोपपद्यते ॥ 


साधम्यात्तल्यधमेापपन्तेः सवानित्यत्व- ` 
प्रसङ्खादनित्यसमः ॥३२॥ 
 . अनित्येन घटेन साघम्येादनित्यः शब्द इति ब्रवतोस्ति चटे नानि. 
व्येन. सवेभावानां साघम्येमिति सवैस्यानित्यत्वमनिष्ं पद्यते सा उयमनि- ` 
त्यत्वेन प्रत्यवस्थानादनित्यसम इति । अस्यात्तरम ॥ 











> # शआआघरणाव्यनपलन्धिरावरणादीनामभावं गमयति न त्वात्मन $भाष- 
 मादर्खीद्य्‌ पलन्धिरूपं न दसावनपलब्धिरत्मना येनात्माऽभावं गमये । उपल- 
 ्टस्ष्यु्लभ्यविषंया नात्डविषयाः कि पनर्नपलब्थिः । तस्मादनपलन्छि रुपलभ्या- 
भावहतुनं दतुयत्माभावस्य तथ्या सति देव न स्यादूपलभ्याभ्रावो ऽपीति आवरणं 
न दुपलमन्धश्च स्यादति । ता. से. ह 


= ¶† स्वध्विवयमिति९।२।४।१५।  ‡ वारणादिति २। $ श्रनुपलब्धिरिति. > 
॥ स्वववेद्योति > "` | | 





अ आ" ९ सु- ३०-२६ नित्य्मलक्तमु। ४३ 


च्यसाचम्याच्च* ॥३२॥ 

प्रात्तन्नाद्य ्रयवयक्त वाक्य एत्तनिवेनेक्ं {प्रतिपत्तलक्वशे प्रतिषेधस्तस्चं 
प्तेग प्रतिषिध्येन साध्ये प्रलिन्तादिेगः तव्यदंनित्यसाधम्थदनित्यत्व 
` सिद्धिः खाधघम्ये.दसिद्धेः प्रतिकेघस्याप्यसिद्धः प्रतिषेच्येन साधम्योदिति ! 

इष्टान्ते च साध्यसाधनभावेन प्रज्ञातस्य घमस्य 

हे त॒त्वात्तस्य चाभयया भावाद्चाविश्ेषः ॥ ३४ ॥ 

दुष्रान्ते य: खल्‌ चमे: सायच्यसाघनभावेन प्रज्ञायते स हेतुत्वेना- 
भिघोयते । स चोभयथा भवति§ केन चित्खुमानः कृतश्विद्विशिष्ः । सामान्या- 
त्साघम्ये विशेषाच्च वेधम्येसर । एवं साधम्येविशेषे हेत॒न्नाविशेषेण साधम्य 
माच वेधम्यमावं घा साघम्यमतरं वेधम्येमाच्रं चारित्य भवानाह साध- 
म्यात्तल्यथमप्रपत्तः खत्रानत्यत्वप्रषज्लादनत्यस्म इत रएतदवुक्तमत । 
अविशेषखमप्रतिषेधे च यदुक्तं तदपि वेदितव्यम्‌ 1 ` 


नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्तपपन्तचित्यसमः॥ ३१ ॥ 


अनित्यः शब्द इति प्रतिन्ञायते तदनित्यत्वं करि शब्दे नित्यम- 
नित्यं यदि तावत्सवेदा भवलि धमेस्य सदा भावबाद्ुमिये ऽपि सदा 
भराव इति|| नित्यः शंन्ट इति । अधध न पत्रेदा भ्रात आनत्यत्वस्याभावा- 
चित्यः शब्दः । एवं नित्यत्वेन प्रत्यवस्यानाभृान्नत्यकषमः । अस्यात्तरसम्‌ ५ 


ग्रतिषेध्ये नित्यमनित्यभावाद्‌ नित्ये नित्यत्वापपत्तेः 
ग्रतिकषेधाभावः*^* ॥ ३६ ५ 








»* चचा नास्ति २1१५1 + निवतंर्कामिति २ प्रित्यत्क्य {सिद्धिरस्ति २ । 
$ स हेतः तस्य चोाभयया भावना ऽभिघोयते इति र्सदेतुः स चेभवयया भवतोति ५। 


| धममस्य स्वेदा भावाद्धमिणा ऽपि सवेदा भावः । न दस्ति संभवः 
साजान्यसमघायातिरिक्ता धमा नित्या धमी चानित्य इति । ता- री. । 

भ्‌ प्रत्यवस्यानानच्रानित्य्म इति ९ | ४ म = 

+» उत्पचस्य नितधादभावः शब्दस्यानित्यत्वं तन्न प्रिप्रशनानुपपत्तिः \ 
यदि दि निरधादभावेो ऽनित्यत्वं तथापि प्रश्नानुपरघ्तिप्याप्यस्मन्मते समव्राय- ` 
स्तथा ऽपि तदनपपत्तिः । अनित्यत्व हि शब्दस्याप्रणन्तारवच्छन्रसत्तासम्रत्रायः न. 
चासा यन्दाधयः तस्य स्वतन्त्रत्वादवेत्यथेः । ता. टी. = 








२५४  न्यायमाष्ये 

परतिषेध्ये शब्दे नित्यमनित्यत्वस्य भावादित्यच्यमाने ऽनक्तालं शब्द- 
स्यानत्यत्वस्‌ । जनत्यत्वेपप्र्तश्च नानित्यः शब्द इति प्रतिषेधे! नाप्पदयावे । 
श्रथ नभ्यिपगम्यते नित्यमनित्यत्वस्य भावादिति हेलनं भवलीति हेत्वभा- 
वात्प्रतिषेधानृपपत्तिरिति* उत्पन्नस्य †निरेधादभा शब्टस्यानित्यत्व त 
परिप्रस्नानुपपात्तः । सा ऽयं प्रश्न: -[तदनित्यत्वं किं शब्दे सवेदा भवलि अथ 
नत्यन्‌ पपन्नः । कस्माद्‌ उत्यत्नस्य ये निरोधादभावः शब्दस्य तद नत्यन्वमेवं 
च सत्यधिक्ररणाधेयविभागे। व्याघालाच्चास्तीति । नत्यानित्यत्वङिरिघाच्चु 
नित्यत्वमनित्यत्वं च रकस्य धर्मिगो। धमाबति विष्च्यते न सम्भवत. | 
त्र यदुक्तं नित्यमनित्यत्वस्य भावाद्‌ नित्य रव तदवलमानाथेम॒क्तमिति ५ 


म्यल्लक्ायानंकत्वात्कायसमः ॥ ३० ॥ 
` प्रयललानन्तसयकत्वा$दनित्यः शब्द इति यस्य प्रयत्नानन्तरमात्मलाभः 
तत्वलुवश्रृत्वा भवति यथा घटादिकायमनित्यमित्ति च मत्वा न भवती. 
त्येताद्वन्ञायते । एवमवस्थिते प्रयलक्रायैनेकत्वादिति प्रलिचेध उच्यति । एथ. 
नानन्तरमात्मनाभस्च दृषा चटादोनां व्यवघानपेहाच्चाभिव्यक्तिव्यबहितानां ` 
तत्क प्रयल्नानन्तरमात्मलाभः शब्दस्या ऽभिव्यक्तिरिति विशेषे नास्ति 
कायाविशेषेण प्रत्यवस्थानं कायख्मः । अस्यो्तरम ॥ [ि 


का गन्यत्वं ग्रयज्नाहेतुत्वमनुपलब्थिकारशापपन्तेः। ॥ ३८ ॥ 


` ---------------------------------~---~-~-- 


* प्रतिषेधानुप्पत्तेरिति २। + न्रेघादिः त-जशेषाददिति २। द तदेति ४॥ 
९ प्रयननान्तरोयत्वं प्रयल्ान्तरोत्पद्धा वा स्यात्प्रयनानन्तरेप्रलम्भो वा 
स्यात्‌ । न ताव्वः ऋल्यः असद्रुत्वातु । तस्मात्मयलानन्ततेपलम्भ आस्यः । 
सत्र कायसमप्रातिप्रधमाद । प्रयनानन्तरम पलभ्यमान। ना प्रय्रनन्तरमात्मलाभस्च. 
` इष्टा यथा घटानां व्यवधानापोहाच्चाभिव्यक्तिव्येवहितानां म्रलकीलकादीनां तत॒ 
कि प्रयत्नानन्तस्मात्मलाभः शब्दस्य आ दा स्विदभिव्यक्तिरिंत विरो नास्ति 
` तेद कायात्रशेषेण प्रन्यवस्यानं कायेसमः । ता. टो.) - 
॥ कायस्योत्पत्तिलक्तणस्यान्यत्वे ऽभिव्यक्तिलक्तणात कायात्‌ प्रयननस्याभि- ` 
व्यात्तं प्रत्यदेतुत्वं कस्माद भिव्यक्ति प्रति हेतत्वं न भवतात्यत श्रा । अनपलन्थिका- 
र्णस्यावरणादरूपपत्तः 1 अभिव्यक्तरेतत्वं स्यात । रवं त नास्तीति व्यातिरेकपरं 
द्रष्टव्यम्‌ । यज प्रयनानन्तरामत्यज्न यज्रतज्येा्व्य॑त्यासः । तच प्रयन्नानन्तसमभि- = 
` व्यक्तिं जानुपलश्िकारणां व्यवधानमपपदयते ता टी. । सशयसमाता न निद्यतदति ` 
 चेदुभयसाधम्यात्संशयसमः अयत न तथा तस्माद्‌ भद्यते ' साधम्येसमत्‌े न 


र. ४ अआ. १९ स॒. ३०-४९ षट्‌पतनिष्टपणम्‌। २५४ 


सतति का्ान्यत्वे अन॒पलन्थिकारयोपपत्तेः# प्रयन्नस्याहेत॒त्वं श॑ब्द- 
स्थासिव्यत्ये| यच प्रयत्लानन्तरमभिव्यक्तेस्तरानुपलान्यकास्य ठयव्रघानम्‌- 
दाते व्यवचानापोहाच्च प्रचलानन्तरभाविना ऽथेस्यापलल्विलत्तणाभव्याक्त. 
श्रबलोलि । न त्‌ {शब्द स्यान्‌ पलन्धिकरारणं किं चिदपपद्यते यस्य प्रयल्नानन्त- ` 
रभपे दाच्छब्दस्योापलन्थिलत्तणाभिव्याक्तमवतात तस्मादृत्यद्यते शब्दो 
[सिव्यज्यतदइति । हेतेश्वेदनेकान्तिकत्वमुपपाद्यते अनैकान्तिक्ृत्वादसा- 
कषः स्याद्‌ इति । यदि चानेकान्तिकत्वादसाथकस ॥ 
{प्रतिषेधे ऽपि समाने देषः ॥ ३< ॥ 
परतिषरेया ऽप्यनैकान्तिकः किं चित्प्रतिषेधतिं किं चिन्न त अनेकान्ति- 
कत्वादषायक्र इति । अथ चा शब्दस्यानत्यत्वपच्च प्रयत्नानन्तरमत्यदे 
नासिव्य्तिरिति विश्चेषहेत्वभ्ावः । नित्यत्वप्त ऽपि प्रयत्वानन्तरमभिव्य- 
्तिनोत्याद इतं वियेषहेन्वभावः । से ऽयमुभयपक्त उम विशेषहेत्वभाव 
खत्यमयमप्यनेकान्तिकमत ॥ 
स्थञ्रेवस्‌ ॥ 8० ॥ 
स्दष साद्म्यप्रभतिष्‌ प्रतप्चहतुषु यच| यक्रादिश्चेषो दुश्यते त्चा- ` 
- अयाः पत्तयाः समः प्रसज्यतदलि । ९ [र 
प्रःतचेधवि प्रतिषेधे प्रतिषेघदे।षवदुषः ॥ ४१ ॥ 
| ञरा ऽयं प्रतिषे ऽपि समाना व्छघरा पनेकान्तिकत्वमाप्रयते सा ऽयं 
= प्रलिपेधम्य प्रतिषेधे ऽपि समानः । ततान शब्द प्रयत्रानन्तरौ यकत्वादिति 
सा्नवादिनः स्थापना प्रथमः प्तः । प्रयलक्ायानेकल्वात्‌ का्यसम इति टूष- ` 


एकन "नष 





दतत चेच सत्वध्यारोपणात्‌ । साधम्पस्षमा न रेत्वध्ारपरेण प्रवत्तत इय 


त्वन्यथा ऽभिहिते ₹ेनावन्यच्याजार प्रवते न्या. वा 
# क्ार्णानुपपर्ते्सिति २। पाठान्तरम्‌ । + श्रभिव्यक्तार्वितिर। ५1 ‡ तूनास्त २1 । 


§ तदेवं जात्यत्तरस्वादिन प्रात साधनवादिना सघेचरव सम्यक समाधान 
स्वस्ाघ्नस्य वक्तन्यमत सत्ति तर्वनिणेये कथापयठ्सान भर्वति याद पनवेखयप 
 ल्ना्पत्िवादिनं प्राति साधनानासन प्रत्यवतिष्ठते ततः ष्रटपच्या सत्या न तत्वलिणं< ` 
याचसाना कथा भरवदात शिष्यतः सजरकारः समाधान (भासवादिनं प्रति ष्ट 


परतीमवतासर्यात । ता" टी" । 


॥ यञ विश्रेष इति ४ 1 यत्र यत {रेष इति २ 1 यत्राविशनेष इति ध 


२४६ न्थाथभ। 
णवादिनः प्रतिषरधहेत॒ना द्वित.यः पत्तः ख च प्रतिषेध इत्यच्यते तस्यास्य 
तिषेधे ऽपि साने दोष इति तृतीयः * पत्तो विप्रतिषेध उच्यति त्मन्‌ 
्रतवधविद्रत्तषधे ऽपि समाने देषो ऽनेकान्तिकत्वं चतुथे: प्तः । 
भ्रतिषेधं सदाषमभ्यपेत्य प्रतिचेधविप्रतिषेधे समाने 
दाषम्रसङ्घा मतानन्ता ४२१ 

प्रतिषेधं द्वितीयं परं सदेषमभ्यपेत्य तदुद्धारमन का अनन्ताय प्रति. 
षेधविप्रतिषेधे तृतोयपत्ते समानमनेकान्तिकत्वमिति समानं दम्यं प्रस 
ज्ञता द्ूषणवादना मतानन्ना प्रसज्यतइति पञ्चम: चक्तंः । 

दाषाभ्यपगमात्समाने दाषः इति ॥ ४३ ॥ 

स्थापनापत्च प्रय नरकायत्वानेकत्वा§ देति दोषः स्थापनाड्धितवादिनं 

त्सा ऽयं स्वप्ततेलच्तशं देषम- 





स्व पच्चलच्चणे। भवति । कस्मात स्वपच्देसमंत्यत्वा 
` परत्तमाण ऽरुदधुत्यानुक्ञाय प्रतिषे ऽपि समाने देष इत्यप्यदययमानं दें चर. 
पत्त उपसंहरति इत्यं चानेकान्तिकः प्रतिषेध इति हेतं निर्दिशति । तच 
स्वपच्तलच्तणापरूयोपपद्यमानदषापसंह्यर हेतनिदशओे च सत्यनेन धरपत्तेःभय- 
पगता मवत । कथं कृत्वा य: प्रेण प्रयत्रकायत्वा्ुनेकत्वादित्यादि नानेको 
 न्तिकदेप्वे उक्त तमनुद्युत्य प्रतिषे ऽपि खमाने देष इत्याह । एवं स्थापनां 
रुदाषामन्यपत्य प्रतिषेधे ऽपि समानं दोषं प्रसञ्जतः*>* परयत्ताभ्चपगमात 
ख्माना दतघां भवत यथा परस्य प्रतिषेधं सदाषमभ्यपेत्य 14 प्रतिपच. 
प्रत्य ऽपि माना दाषप्रसङ्ता मताऽनुक्ता प्रसज्यतइति तथास्यापि ) स्याप- 
नां सदोषामभ्यपेत्य प्रतिषेधे ऽपि समानं देष प्रतञ्जते6{ मतानन्ा प्रसज्यत व 
इति । स खल्वयं षः प्तः तचल स्यापनाहेतुवादिनः प्रथमतृतीयपञ्चम- ` 
प्ताः प्रतबधहेतुवादिनः द्वितयचत्‌ थेषध्रषत्ता; 1 तेषं साध्नसाधतायामो- 
 मास्यमानायां चतुधेष्योरविशेषात्‌ पुनरुक्त षप्रसक्तः चतथेपत्ते खमानदेा- ` 









` " गगल व ~~~ ` क अस्जतइति १1२) ४१॥ 
‡ संमानदाष्रसङ्क्‌ इति ४। $ कायानेकत्वादिति९।२)४।१५ । 


| चः२।५। नास्ति  ¶ का्वानेक्रत्वादिति२।४।१५। ` 
"+ प्रसजत इति ९।२।.४॥ + नास्ति १।४) ४ 





अ ५ आरा. रस॒. ४२-१¶ निग्ररस्यानवभामः । ` रपर 


॥ >) 
५ 


षत्व परस्याच्यते प्रतिषेधविप्रतिषेघे प्रतिषेधदे)ष्वद्रोष इति 1 षड्रे ऽपि पर- ` 
पच्चाभ्यपगमात्‌ समाने देष इति समानदोषत्वमेवाच्यते नाधैविसेषः कर्वि- 
दस्ति। खमानस्तृतौयपञ्चुमयेः पु नरुक्तदोषप्रसङ्क: । तृलोयपत्ते ऽपि प्रतिषेये ऽपि 
खमाना दाष इति समानत्वमभ्यपगम्यते पज्चुमपक्ते ऽपि प्रतिषेधप्रतिषेधे स- 
माना दाष्प्रसङ्गी ऽभ्यपगम्यते नायवशेषः कंस्विदुच्यतइति । तत्र पञ्चमषप्रू- 
प्तयोः ्रथेविशेषात्‌ पुनरुकदेषः । तृतीयचतुधेयामतानुज्ञा। प्रयमद्वितीय- ` 
येा.वेशेषहेत्वभाव. इति षट्‌पच्यमुभयेरसिद्धिः । कदा षट्पत्तो यदा प्रति- 
` पथे ऽपि समाने। देषि इत्येवं प्रवत्तते तदेभयेः प्र्तयारसिद्धिः । यदात का- 
येान्यत्वे प्रयत्राहेत॒त्वमन्‌ पलब्धिकारणोपपत्तरित्यनेन तलौयपकत्ना यज्यते 
तदा . विशचेषहेत्‌वचनात॒ प्रयल्नानन्तरमत्यलःभः शेब्दस्य नामि 
सिद्धुः* प्रघमपन्ना न प्टुपक्तौ ्रवत्ततइत्ति ॥ 

द्‌ 





ति श्रीवात्स्यायनीये न्यायभष्ये पञ्चमाच्यायस्याद्यमाह्कम ॥ 
विप्रतिपत्त्यग्रतिप्येविकल्पािग्रहस्थानवबहूत्वमि सं्तेपेगोक्त 
तदिदानीं विभजनौयस्‌ । निगहस्यानानि खल प्राजयवस्तन्यपराधायिकर- 
णानि प्राये प्रतिन्नाद्यबयवाश्रयाशि तत्ववादिनमतत्ववबाःदनं चाभिषंप्र- 


घन्त { । तषा विभागः 1 | % ° 
ग्रतित्ताहानिः प्रतिन्नान्तरं प्रतिज्नाविराधः प्रतित्तासं- 
न्यस हेत्वन्तरमयान्तरं निरयकमविन्नाता्थमपा- 
स्कम प्राप्रकालं न्यृनमधिकं पुनरुक्तमनन॒भाष- ` 
 शमज्ञानम प्रतिभा वि्ञेपो मतानुज्ञा पयेनुधो- ` 
ज्योपेक्तणं निरन॒येज्यानुयेगे ऽपसिदान्ते 
हेत्वाभासाश्च नि्हस्यानानि ॥१५ 
` तानीमानि द्वाविंण्तिघा विभज्य लच्यन्ते ! 


५ ५ ॥ 
[1 1111111 1 


विद्धिः प्रयभमेपचे इति २। ५ 
+ साध्यस्य साधनक वा विंधधान्तरे ऽलाधितत्वात्प्रसते तेन रतना सा्धितिमश्नक्वं तत्सा- ` 

















ध्यौपसेन तटपाधधं वा तत्साधमत्येनाप्ाटटेानिष्य वादिनः कतरे निग्रहः 1 तदुपादानं च जानन 





विपसेतन्नानन वति सामान्यते दे ण्व निय्थाने शवान्तरभेदा पुनद विश्च तिः । साध्य्तुमश्च- 
क्यस्य साध्यत्वेनापाटानाटसाधधकस्य च हेतीदतुवाक् साधनत्वे नापादानत्पितिन्नोदिविषयक्रान्तान- 
ष्िपरीतन्नानवतः कतुनिग्रदाचगरस्यानस्य समवायेन कत ऽधिकसयो वि्रयतया तु भ्रतिक्ताट 


४ । 





र९द न्यायभाष्य 
ग्रतिहष्टान्तधमेभ्यनन्ना स्वट्ष्ान्ते प्रतिज्ञाहानिः ॥ २॥ 


साध्यधमप्रत्यनकेन धमण प्रत्यवस्थिते प्रतिदुप्रान्तधमें स्वदुष्ान्ते 
ऽभ्यन्‌ जानन्‌ प्रतिन्नां जहालौति प्रतिज्ञाहानिः । नदशनमम रेन्दरियक्ष- . 
त्वादनित्यः शब्दे। घटवदिति कृते अपर आह । दुष्रमेन्द्रयकत्वं सामान्ये 
नित्ये कस्मान्न तथा शब्द इति प्रत्यवस्थिते इदमाह यद्येन्द्रियकं सामान्यं 
नित्य कामं घटोा"नित्येस्त्विति। स खर्वयं साधक्रस्य दुष्रान्त्य नित्यत्वं 
प्रज्जयान्नगमनान्तमच पत्त जहाति पत्तं जहत्प्रतिन्नां जहातीत्यच्यते प्रति- 
ज्ञाश्रयत्वात्यत्तस्यतति । 


म्रतित्ताताथंग्रतिषेधे ध्मविकल्पात्तद- 
थंनिदंशः ग्रतिज्नान्तरम ॥ ३ ॥ 


प्रतन्ञाताया उनित्यः शब्दः खोन्द्रियक्षत्वाद्‌ घटवबदित्यक्ते ये ऽस्य 
प्रतिषेधः प्रतिवुष्रान्तेन हेतुव्यभिचारः सामान्यजैन्द्रियक्ं नित्यमिति 
तस्म प्रतक्ञाताधप्रतिपेधे घम॑विकल्यादिति पुष्रन्तप्रतिदुष्ान्तयेः खाध- 
म्ययेगे चमभेदात्सामान्यमेन्द्रियकं सवेगतमैन्द्रियकस्त्वस्वगता चट 
इति यमेविकल्पात्तदधेनिटरेश इति साध्यःसद्धधय कथ यप्र घटा ऽसर्वगत 
रुवं शब्दाप्यसर्वगते चटवबदेवानित्य इत त्रानत्यः शब्ट इति पक्त प्रतिन्ना 
असनगतं इत दवताया प्रतिज्ञा प्रतिन्नान्तरं तत्कथं निगरहस्याननिति । न 


न 0 


 कञ्चाग्रवस्यापि प्रतिन्नादखवयवाश्रयत्ये न विनिधः । तत्ववादिनोा ऽपि पराक्तदषशो प्राभासत्वा- 
- ग्रहण सम्यगृदरुषणत्वग्रहेण ता तदाभासत्वाप्रदछ्ने नग्रात्तत्ववादना ऽपि निग्रहस्यानाश्रयत्वं 
 नानपप््रम्। | “ घटस्तथेव नित्या ऽस्त्विति २। ५ । 


 _ _ + रन्द्रियकत्वस्य सामान्ये नित्ये ऽपि प्रदश्च॑मेन तस्य नित्यत्वव्याप्यता न संभवतीति चे 
| दिते ट्रष्टान्ते घटे ऽपि नित्यत्वमभ्यपगच्छता वादिन ेन्द्रियक्तत्वस्य नित्यत्वव्याप्यत्तेनाबधारणः- | 


नेन हेतुना शब्दे भपि नित्यताप्रापेः प्रतिन्नाानिर्सिति भावः । वातिक्रकारस्तु घटादेर्नित्यत्वाभ्य- ` 
पगममाच्रंण शब्दे ऽपि नित्यत्वाभ्युपगमेच्यनानुणपततेरनितयत्वव्याप्यत्वासि दे नद्रियकत्स प्रतिद्र- 


 ष्टान्तन लाप शब्दे नित्यत्वाभ्युपगमस्य वादिना ऽकतत्वाच् प्रतन्नाहन्य्‌ दाहस्य किंततथा 

छादिते अरस्तु शब्दा नित्य इति कथनरए्व प्रतित्नाहानिः । स॒चरं त्‌ दृष्टश्चामावन्ते व्य्स्थित 
इति दृष्टान्तः स्वश्चासैी दृष्टान्तश्चेति व्यत्यत्या द्रष्टान्तप्रातिद्रष्टान्तशब्दाभ्यां पर्रप्रितिपत्धार्विव- 

` शचिितत्वात्यच्तपरत्यागे प्रतिन्नाहानिरिति याज्यमित्याह । 1 त्र | 
धम।तकल्पन तदर्थानदं चः प्रतिन्नान्तरम २। तदर्थमिति ५। 

§ खलदा तमति २। .. | । 


- अ. ४ आ. २ स. २-६ प्रतिन्ञाविचेयलक्तशम । । २५६ 
प्रतिक्तााः साधनं प्रतिन्नान्तरं कं त॒ हेत॒दुष्टन्ता साघनं प्रतिज्ञायाः तदे 
तद साधनेापादानमनथेकमिति । आनधेक्या्रियहस्यानसिति# । ` 


प्रतिन्ताहेत्वाविंयधः प्रतिन्तावियधः+ ॥४॥ 

ग शव्यातारक्त दव्यमिति प्रतिज्ञा । रुपादितेा ऽथेन्तरास्यानप्लन्येरि- 
ति हेतुः सा ऽयं प्रतिन्नाहेत्वाविरोधः । कथे यदि गणव्यतिरिक्तं दव्यं 
श पादटभ्या ऽधान्तस्स्यानपलबन्धिनापपद्यते । अथ हुपादटिभ्यो ऽधान्तरष्या- 
नृपलान्धः गृणव्यतिरिक्त द्रव्यमिति नेापपव्यते गणव्यतिरिक्तं च दटुव्यं 


क~~ कनन 


श पादिभ्यश्चाथेान्तरस्यानपलल्थिरिति विरच्यते व्याहन्यते न सभवतोलि | । 

पत्तप्रतिकेधे प्रतिज्ञाताथापनयनं प्रतिन्नासंन्यासः ॥५॥ ` 

अनित्यः शब्दः शेन्द्रिपकत्वादित्य॒क्तं परो ब्रान्सामान्यतिन्दियकं 

न चानत्यमव्‌ खन्दाप्यान्द्रयका न चानत्य इति । रवं प्रतिषिद्ध पच्च यदि ` 

न्यात्‌ कः पुनराह अनित्यः शब्द इति । से ऽयं प्रतिन्ञा्तायेनिहूवः प्रति- 
ज्ाखन्याख इलि । 

अरविशेषाक्तं हेत मरतिषिद्धं बिक्ञेष- 

मिच्छता हेत्वन्तरम्‌ ॥ ६॥ 

निदशनम॒ णकप्रकृतौंदं व्यक्तमिति प्रतिन्ञा कस्माद्धुतरेकप्रङ्नलीनं 

कराया पररमाशाद्‌ मत्यवेकाणां शरावादोनां दृष्ठं परिमाणं यावाश््रङ्गते 

वयृहा भवन तावान्विकार इति दुष च प्रितिविकारं परिमाशस्न । अस्ति देदं 





* अऋअस्षवगतत्वे सत्येन्द्रियक्रत्वस्य सामान्यत्यादत्तस्यानित्यन्छव्याप्यताया वादिना लिव 
चित्त्वे ऽपि तथा ऽनिदंश्चादसवेगतत्वस्य साध्यत्वेन निर्देणात्मतिज्ञालक्तणयेःगात्पतिनायाश्च 
प्रतिन्नान्तसासाधक्छत्वर्दिदं निग्रहस्यानम्‌ । 
 † अच प्रतित्तादेत्वोरिति प्रत्यागहुयमाजोपलक्तणपरं तेन दुष्टान्ताद- 
या $पि प्रह्पितन उच्रेयाः ¦! एतदक्तं भवतति येषा बाक््यगतानां पटाधैाना मचा 
व्याघातः प्रत्भेयते प्रमाणान्तरं च विरोधक्र स व्यिधघोा नाम नियदस्यान लच्यस्थि- 


तस्यं ग्हज्ञायदणस्याप्यपलक्षणाधत्वात्त । ता. टी. । शरत एव यत्ररप्रतिन्ा हतना लिह 

ध्यते प्रतिज्ञा स्ववचननेव ता हेतुना दृष्टान्तन प्रमाणान्तरेण वा ग्रातिन्नादेत्‌ वा प्रमाशान्तस्ण 

तस्य सवस्याप्यननेव संग्रह ईति वातिकम्‌ । । 

{ हताः साध्याव्याप्यत्वे प्रतिवादिना प्रदशिते तदनेकान्तिकत्वमद्टिधीष्रया साध्याप- 

लापे करते साध्यस्यंतरनदश्ये तद्वयाभिचारस्यान्यच्र प्रदरशोयतमश्चक्यतया तटभ्यपगसम्य पश्चान्तद्‌ 

व्यभिचार प्रदश्रनापत्तया भ्युपगतखाष्यत्यागच्यव नग्रद्स्थानत्वोद्धावनं प्रथममुपतिष्ठतदति तनैव 
प्रत्यवस्ययमिति भावः ४ | | 


र9  न्यायभाष्ये 





परमाणं प्रतिव्यक्तं तदेकप्रकरृलोनां चिजाराक्तां परिम त्र पश्यसे व्यक्तिम- 
दनेकप्रकृलोलिं । अस्य व्यभिचारेण प्रत्यस्थानं नान प्रकृलोनमेभप्रकृलीनां 
च विकाराणां दषं परिमाणमिति । रव परत्यवस्थिते+* आह सकपरकृलिसखमन्वये 
खति शराबवादविकासणा परमाणदशनात्‌ । सुखडु:खमेहसमन्वितं हीदं व्यक्तं 
परमिदं गृह्यते तच प्रकृत्यन्तरदहूपसमन्वयाभाते) सत्येकप्रकुतित्वमिति 1 
तदिदमविश्चेषोक्ते हेते प्रतिषिद्ध विशेषं ब्रवते हेत्वन्तरं भवति । सत्ति च 
हैत्वन्तस्भाव पूवस्य हतारसाधकत्वान्निग्रहस्थानं हेत्वन्तरबचने खति यदि 
हेत्वथनदसना दृष्रान्त उषादोयते नेदं व्यक्तमेकग्रकूति भवति प्रकृत्यन्तस- 
पादनाद्‌ अथ नाणदोयते दृष्रन्ते हेत्वथेस्यानिदथितस्य साधक्भावानपपततेः 
अनयन्चाद्ुतारनिवृततं निग्रहस्थानमिति । 


ग्रकृतादयाद म्रतिसंबन्धार्थमथोन्तरम्‌ ॥ ७ ॥ 


[ भभा भ 


यथाक्तलच्ये पत्चप्रातपत्तपरियहे हेत॒तः साध्यसिद्धो प्रकृतायां ब्रया- 
न्नत्यः शब्दा ऽस्पशेत्वादिति हेत्‌: । हतनाम हिनेतेघोतेस्तनि प्रत्यये कृद्‌- 
न्तपद प्रद च नामाख्यातापखमेनिपाताः अ्रभिघेयस्य क्रियान्तरथागां दशि. 
ष्यमाण्ुपः शब्दो नाम त्रियाकारकषसदायः कारक सह्ुगविरिषक्रिया- 
काल रामाभिचय्यलख्यात चात्वथमाचरं च कालाभिधानविशिष्ठं प्रयोगेष्वधे- 
द(भद्यमानद्पा नपाता उपषटज्यमानाः क्रियाञद्योतक्रा उपसमै इत्येव- 


मादि तदधेन्तरं वेदितव्यमिति| 





> उक्तवते। इति २। ` संसुच्चयाभावे इति २। 
साधनान्तसपादान पवेस्यासरामश्ल्यापनाचियरस्यानत्वं सामथ्ये वा 
हेत्वन्तरं व्यर्थामति 1 न्या. वा.  दन्तात्तरावसरणव वादिनि यदि प्रतिवादी रतं 


 व्यभिचारथत्ति वाद तोयदे स्थितो हेतं विशेषयति तदा साधनान्तरपादा- ` 


` नाचचिष्द्यतामुतानेकान्तिकसाधनेोपादानाच तावदजैकान्तिकसाधनेपादानादस्य ह 
1चयदद देुविशेषखेन समाहितत्वात्स्माटुत्वन्तरवचनादेव निण्द्धत पवस्य वस्त्‌- ` 
ता उसम्रयस्यासामचल्यापनाधत्वात्सामथ वा रेत्वन्तसन्ेग्यमिति । ता. सो. 

$ क्रियचिद्‌ द्येतक्ताङत्तिर॥  , `. ४ 
ए $ अभ्य॒पगतायासगतत्वाच्नियहस्यानम्‌ । न्या. वा. ' थथौ च साधन 
दिने ऽचोन्तरं नि्रदस्यानमेवमत्तरधादिनो $पि द्रष्टव्यम । ता. डी.+ क + 


अ. ४ आ. २ स॒. ०-१२ निर्थेकलक्षणम । `  स्द९ 
वशे्रमनिह्‌ शवच्चिरथंकम्‌, ॥ ८ ॥ 


या नत्यः शब्दः कचटतपाः जबडदशंत्वात भप्जयटघषव 
दति एवप्रकरार निरथकस्‌ । अभिधानाभिघेयभावानपपत्त अधेगतेरभावाद्‌ 
वयोः क्रमे निर्दिंश्यन्लङ्नि । 


परिषल्मतिवादिभ्यां जिरमिहितमप्यधिन्ञात- 
मव्न्निःतायेम्‌॥€॥ 


यद्वाक्यं परिषदा प्रतिवादिना च बिरमिहितमपि न विन्नायते 
श्लघ्ररब्द मप्रतीत प्रयागमतिदतेनच्चरितसित्येवमाददिना कार्येन तद विन्ञात- 
मवन्नाताधम्रसामथ्यस्वरणाय प्रधक्तमिति नियहस्यानसिति । 


पावापयायेगादः प्रतिसंबद्वास्मपा्थकम्‌; ॥ ९० ॥ 

यचानेकस्य पदस्य वाक्यस्य वा पेवोपयणान्वययेागे। नास्ति इत्य- 
संबदु1घत्व गृह्यते तत्सम॒दायाधेस्यापायादपाथेकस । यथा दश ठाड़मानि 
षडपपाः कृण्डमजाजन परललपण्डः अघरार्‌कमेतत| कमाय्य।: प्यं 
तस्या; पिला अग्रतिशौनवु इति । वि 


वयगव्पसासवचनमप्राप्रव्छलस्‌ ॥ ९९॥ 
| प्र.तन्ञाटांनामवयवाना यथालत्तणमथवशात क्रमः ततावयददिपया 
सेन वचनमप्राप्रकालमसेबद्धाथे निष्रहस्थानमिति** । 


इहो नमन्यतमेनाप्यवयदेन न्यनम- ॥ ९२ ॥ 


# कगक्रमनिदशव्दिति बिः । वयोक्रमनिदंशमाच्रस्य शिर्खच्िति।थाल्ाधक्त्ववत्तदछा 

1नभिन्नं प्रति तक -षया साध्यनिदश्े प्रतिवादिना बा्धानुत्पत्तस्हुल्यत्वात्‌ । रवं च बोधोद्धभ्ये 

ला धाजनकस्य बाधकल्ननयाग्यस्यापादानं रेदं नियदहस्थानं तेन कपेलवादिज्रादे नातिप्रसङ्कः। ` 
+ कचटलषानतमःति २। 

‡ वाद्धिना जिगमभहितमपि परिषदा प्रतिवादिना च न विन्नायतद्त्यभ्वयः। श्रवि- 
पतान हेतः स्व्लिष्टश्रब्दत्वादिः । प्रायेण निर्यभिधान लेधानत्छसिनापपदयत्डलि त्िरित्यक्त । ` 
$ वाच्याधशरन्यत्वं निरथकल्वम्‌ । सस्‌ दाग्रायश्चन्यत्वमपायकत्वम्‌ । दति मेदः । 

॥ श्रधरोरकमेर्तादल्ति२। शृ श्रप्रलिश्चीत इति २। ३ 
** प्रतिज्ाद्धिप्रवेए्गस्य कऋमकताय्णः प्रयमाध्याये व्यदरस्यापितत्वाद्‌ व्यत्कमेण प्रयोता 
भर्टिति वि्बत्तितायासिच्छा च्म ज्चन्दश्रयेएस्य कतम चितत्वेन लदुल्ल ने वादिना <साम- 
श्याछयनार्दिति भावः | 
++ अवप्वप्ञ्चकम्रष्ये _ए्कतसस्या्यनपादानं चिर्वासिताथाःसद्धेः. प्रथमाध्याये निर्णत 
त्वादिति भावः॥ | 


५: | न्यायमाष्य 


१.५. 


प्रतन्ञादानामवयवानामन्यतमेनाप्यवयवेन हनं न्यनं नियहस्यान 


+ या अ वि 


खाघनाभावे साच्छासिहुरिति । 
₹हेत्‌दाहरसाधिकमधिक्म्‌+ ॥ ९३ ॥ 
एकेन कृतत्वाद्‌ अन्यतरस्यानधक्यसिति तदेत्तियमाभ्यपगसे 
वेदिलव्यमि त । 
शब्दाथयेः पुनव चनं पुनरुक्तमन्यत्रानुषाद्‌ात्‌ ॥ ९४ ॥ 
अन्यचनुृवादाच शंब्टपनर्क्तमधेयनरुक्त वा नित्यः शब्दो नित्य 
शब्द इति शब्टपुनसक्तमथेपुनरुक्तमनित्यः शब्दो निरोचचमेक्ता घ्वान ईति । 
अनुवादे त्वपनसक्तं शब्दभ्याादधेविशेषोपय्तः । 
। यथा हत्ववदशातु्‌ प्रतिज्ञाः पुनवचनं निगमनसिति- । 
{अथादापन्चस्य स्वशब्देन पुन्वचनम्‌§ ॥९५॥ 
 पनसुक्तमिति प्रकृतस॒ । निदशेनस उत्यत्तिधर्मक्षत्वादनित्यरि 
त्यक्वा अरधादापन्नस्य योमिधायकः शब्दस्तन ष्व शब्देन ब्रयादनत्यत्तिय- 
मेकं नित्यमिति तच्च पुनरुक्तं वेदितव्यम्‌ । अथेसंप्रत्ययःये शब्दप्रयेने 


` प्रतत: सधौ ऽधेोाप्त्येति । 

विज्ञातस्य परिषदा त्रिरभिहितस्याप्य| प्रत्यञ्चा- 
 रणमननभाषणस्‌व्‌ ॥ ९६ ॥ 
विन्नातस्य बाक्याधस्य परिषदा प्रतिवादिना बिरमिहितस्य यदप्र- - 
त्युचचारणं तदननुभाषयं नाम॒ निय्रहस्यानमिति । ऋप्रत्युच्चारयन्‌ किंमाश्रयं 

 परपक्तप्रतिपें ब्रयातत । 
अविज्ञातं चान्ञानम्‌ ॥ ९७ ॥ 

| विन्नाताथस्य परिषदा प्रतिवादिना बिरमिहितस्य यदविन्नातं तदन्नानं 
 निपरहस्यानमिति । अयं खल्वविनज्ञाय कस्य+* प्रतिषेधं ब्रयादिति। ` 


नेका 9०००दाामतलालननननक ७ कन 
जा नान १०५२, ७१.१५० ~~ म 


_ ˆ रकेन हेतुना द्रष्टान्तेन वा साध्यसिद्धो निष्यन्नायां हेत्वन्तरस्य दरष्टान्तान्तरस्य वा ऽसा 
धक्तत्वना साधनस्य साधनलुच्या प्रयागे तिप्रतिपत्तः सत्वात्‌ । नियमानभ्यपरगमे त सखंभवतामने- 
 केप्रामपि प्रयोगः + नास्ति! ~ श्रन्रापि प्रवव्हुयथ्यन निग्रहस्यानत्वम्‌ । 
| ९ पनरभिधानर्मिति ५1 || अनुच्चारणमिति ४। ` | 
| ¶ दरषचितुमष्टस्य हेते द्ष्टान्तस्य चा ऽप्रत्यच्चारणे भटित्यत्तरसात्राभि धाने बरूषणाधि- 
 कऋरयास्याप्रतिपत्तः यावानंश दुदरूषयिषितस्तावतः प्रत्यच्चारणमतश्ये कान्ति भान्तः 

+ श्रधिनाप्क्स्यति। | व 


श्र. ५ श्र. रस. ९३-र३ अग्रलिभालत्तशम्‌ । २६३ 
उन्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा ॥ ९६ ॥ 
परपक्तप्रतिषेघे* उत्तरं तद्यदा न प्रतिप्दयति तदा निगृहौतेा भवति । 
कायव्यासङद्खात्कथाक्च्छिदा विक्तेपः ॥ १६ ॥ ` 
ण कलतेव्यं व्याखज्य कथां व्यवच्छिनत्ति इदं मे करणीयं विद्यति १ 
तस्मित्नवसिते प्र्वात्कथ्यामौति वि्तेपो नाम निग्रहस्थानम्‌ । शकनियर- - 
हावसानायां कथायां स्वयमेव कथान्तर प्रतिपद्यतङ्लति । 
 ‡स्वपन्षदाषाभ्युपगमात्‌ परपन्ते दाष- 
॥ 
यः प्ररे चेादितं दषं स्वपन्ते ऽभ्य॒पगन्यानुद्धुत्य बदति भवत्पत्ते 
पि समाने दाष इति स स्वपत्ते दोषाभ्यपगमात्यरप्ते दोषं प्रषञ्जयन्पर- 
परतमन लानालाोलि मलानक्ञा नाम नियद्स्यानमाण्यानदलि | ` 
निग्रह ष्यान प्राप्रस्यानिग्रहः पयनुयोज्योपेत्षणसम्‌ग्‌ ॥ २९ ॥ 
` पयेनयेज्यो नाम निग्रहापपत्या चादनौयः तस्योपे्तणं नियहस्थानं ` 
प्ा्रा ऽसीत्यननयागः ' एतच्च कस्य पराजय इत्यनयक्तया परिषदा वचनीयं ` 
न खल नियं प्राप्रः स्वकेपौनं विव्ृयायादिति । 
सपनिग्रहस्याने निग्रहस्यानाभियेागो 
निरनयोाज्यानुयोागः ॥ २२ ॥ 
निग्रहस्थानलकच्तेणस्य मिथ्या; च्यवसायादनियहस्याने निगृहीता ऽसौ 
लि प्ररं ब्रबन निरनयाज्यानयेगाद्‌ निगरहीते वेदितव्य इति । | 
सिद्भान्तमभ्यपेत्यानियमात्‌ कथाप्रसङ्गो 
ऽपसिद्ान्तः** ॥ २३॥ 





^ प्रतिरोधदति ४॥ + प्रश्चात्क्िष्यामोति २ कथयष्ा्मोति ४। 
† स्वपरत्तं दाषा्दति२।४॥ $ परपक्तदाष इति ४। 


|| दरूषशणोद्धारावसरे तटकस्णेन तदप्रतिप्ततेरुचयनात्‌ । = 

¶ वादिना स्वस्ताघधनगतद्ूषणस्येदुवनाऽनपपत्तेः प्रतिवादिनः स्वेनेव 

वनिग्रदायागात्रिष्रदा तदुद्राबन्ेयम्‌ । सम्यक्‌साधनोपन्यासें वादिना छते प्रत- 

प्राद्धिन उत्तरा्प्रतिपत्तिसप्रतिभा साधनामासापन्यासे उत्तयप्रात्तपरत्तिः पयनयेज्या- 

परचणमिति विशेषः । ता-री.॥ 

#** प्रतिन्नातापेव्यतिरेकेणाभ्यपगताथपरित्यगाचिश्द्यते 1 न्ण- वा. ।तेन. 
तिराष्ाननाभेद्ः । | 





सद | न्यायभाष्ये 

कस्य चिदधेस्य तथाभावं प्रतिन्ञाय प्रतिज्ञालाधैविपययाद्‌ अद 
मात्‌ कथां प्रसञ्जयते ऽपरसिद्धुन्ते वेदितव्यः ¦ यथा न सदात्मानं ज 
न सते विनाशो नासदःत्सानं लभते नासदुत्पद्यतदइति सिद्धुान्तमभ्यये 
स्वप्तं व्यवस्थापयति । एक्रप्रकूलोदं व्यक्तं विकाराणापरन्वयदशनात । मद = 
तानां शसाबादोनां दुघ्रमेप्रकृ्तित्वं तथा चायं व्यक्तमेदः सखट्‌:खमे; <" 
न्विता दृश्यते तस्मात्समन्वयदशेनात्सखादिभिग्रेकप्रकृ तीदं शरीरमिति: 
एवमुक्तवाननुय॒ज्यते अशथ प्रकृतिविकार इति कथं लत्तितव्यनिर्ि 
यस्यावस्यतस्य धमान्तरनिवृना चमेोन्तर प्रबतेते सा प्रकृतिः यच्च चमा. 
न्तरं प्रबतेते ख विकार इति सा ऽयं प्रतिन्नाताईयेबिपयाखाद्‌ अनियमात्‌ 
कथां प्रसञ्जयति प्रतिन्ञातं खल्वनेन नासखदाविभवति न सत्तिरोभवलतौलि 
खदसताश्व तिरोभावाविभावमन्तरेण न कस्य चित्प्रवृत्तिः प्रच्यपरमश्व 
भवति । मराद खल्वबत्थितायां भविष्यति शराबादिलन्तफं धमीन्तरमिनि ` 
प्र्िभेबलि अभ्रदितिं च प्रकृत्यपरमः त्देतन्मदमाखामपि न स्यात्त; 
श्वं प्रत्यवस्थिता यदि सत] स्वात्महानमसतश्चात्मलाभमभ्यपेति  लदु- 
स्यापसिद्धान्तो नियहस्यानं मवति अथ नाभ्यपेति प्ता ऽस्य न सिच्यति। 


च त्वाभाकश्च यथानः ॥ २॥ 


हेत्वाभासाश्च निगरहस्थानानि । किं पनलैत्तणान्तरयेगाद्‌ ` हेत्वाः7- 
सार्व निग्रहस्थानत्वमापन्नाः यथा प्रमाणानि प्रमेयत्वमित्यल आह । यथे! = 
इति । हेत्वाभासलन्तयोनेव नियहस्यानमाव इति । तद्मे प्रमायादयः पदाथा 
उषा लत्तताः परसत्ततास्वेत । 
` येत्तपादमृषिं न्यायः प्रत्यभाद्रदतीं बरस** । 
तस्य वात्स्यायन इदं माष्यजातमवलेयत ॥ 
















` इति ग्रोवात्स्यायनोये न्यायभाष्ये पञ्चमा ऽध्यायः ४१५ 
त स न 


एतयोः = 


४ ‡ प्रकतिविकरार इति प ४। र ।  § प्रतिन्नाना्येति २। || सरतः इति २।५। ४५