>*ò3èf-?r t-'-^S**!*^' Io. Nic. Madvigu, PROFESSORIS HAUNIENSIS, ADVERSARIA CRITICA AD mmm mm et iatinos. VOL. II. EMENDATIONES LATINiE. HAUNIjE MDCCCT.XXIII. SUHri'IBIIK MBIfAltm eVM)lìM)AUAIV^; (l'Klil)niCI BBDGL). TVl'lS I. H. ScmiljTZII. Io. NiG. MADvrGii l'H« )I ESSORIS HAiLMEyyiS, .M A ii ADVERSARIiWilìTICA AD SCRIPTOKES LATINOS. HAUNIyE MDCCCLXXIII. &IMPTIBL8 LIBRARLE GVLIjEM)ALlA^.E (FREDKRK'l IIEUEI,). TYPIS I. II. .SCHULTZII. fft^ Prsemonituni, Addenda, Corrigenda. in hoc altero adversariorum volumine, quod prope duos annos apud typothetas haesit, benevolam et peritam operam in corrigendis typorum erroribus mihi commodavit Clarentius Gertzius, discipulus carissimus, nec panca extra illud corri- gendi genus ntiliter me monuit. Is cum in singulis scrip- toribus prseter nostrse setatis proximaeque editiones apparatu critico instructas, quibus ego perpetno nsus eram , etiam antiquiores, quse variorum notas haberent, diligentius, quam ego feceram, perscrutaretur, unam etiam et alteram recen- tissimara, quam ego non adhibueram, non ita panca, qnae mea coniectura emendaveram, eodem modo a superioribns correcta repperit, nonnulla nuper. His emendationibus primorum inventorum nomina in plagulis iterum relegendis adscripsi brevissime, ne nimiam molestiam typothetae crea- rem, nec valde dolui sic nonnullis novitatis gratiam detrahi. Nam prò novis tamen non immerito accipientur, quèfi adeo spreta et oblivioni tradita iacuerunt, ut magnam partem ne suspicionem quidem ullam cuiquam obortam recentiores editores indicarent, in Csesare Nipperdeius aut Duebnerus, in historise Augustae scriptoribus Eyssenhardtius lordanusque aut Peterus, in aliis alii, et confìrmatur veritas iterum inventa. Supersunt eiusdem generis nonnulla aliaque qugedam sero animadversa, quse hic cum minutorum errorum correctione eo loco ponam, ubi facilius in oculos incurrant. Il P. 25 V. 23. Ad confìrinandam in Lucret. IV, 1051 emeu- dationem per se certam ac- cedit, qiiod in Lugd. 1 scrip- tum est lime Illa ex primuin. 30 V. 5 ab imo (text.) haud inclinatis litteris scriptum oportuit. 35 V. 23 pio ager scr. acer. 40 V. 14 prò additu acr. addita. V. 20 prò amicum; scr. ami- cum : 54 V. 6 ab imo. In Horatii od. Ili, 4, 10 liinina villnloe restitui voluit etiam G. Herbstius in annal. nov. philol. voi. 103-104 p. 432. 69 V. 10 etiam ei inclinatis lit- teris scribi debuit. 70 V. 4 ab imo. In Ovidii ep. ber. II, 107 eandem versuum transpositionem commenda- vit Suringar (apud lahniura). 85 V. 6. Ovidii metam. VII, 558 eodem modo emendavit Ochsner. 89 v. 9. In Ovidii met. XI, 293 eadem emendatio a Pussio facta est. 104 V. 20 sqq. Quse de Ovidii ex Ponto IV, 16, 33 scripsi, in iis mese legis oblitus e codicibus interpolatis con- iecturam pravam duxi, etsi recte duos versus Ovidium Gratio tribuisse posui Tity- riquc noraen pertinere ad bucolica ab ilio scripta. E melioribus codicibus apparot certa haec esse: Tityron antiquas....ad herbas, mediani versus partem in codice nostrorum parente legi non potuisse varieque con- iectura suppletara esse. P]ffi- citur igitur haec scriptura, quod ad sententiam et uni- versam orationis formam at- tinet, certa, in duobus ver- bis dubia: Tityron antiquas [rursus revocaret] ad herbas aptaque venanti Gratius arma daret. 119 V. 9. In Senecse (Edip. v. 975 sententise magis etiam quam fundunt satisfaciet fu- derint (h. e., satis sit hac- tenus fudisse). 154: V. 18 prò Danase opibus scr. Danais opibus. 209 V. 2 ab imo. Legitur ta- men ep. ad fam. VII, 32: addubitavi, num a Vo- luranio senatore esset, de suspicione. Sed ibi quo- que olim scriptum fuisse opinor addubitavi, an a Voi. 228 im. In Pison, 69 potest etiam in meutem venire tricatm est, quod usitatius est, sed minus proprium. HI 240 V. 2. Distinctius dicere debui non Latinum esse (puarere ut (alius) faciaf, hoc est, pe- tere; nani qiuero ut (ipse) prò eo, quod est operam do, pro- positum mihi est, et a Cicerone (Verr. I, 8, N. D. I, 45) et a Livio (II, 57, 3, IX, 17, 1, cett.) dicitur. 274 V. 21 (Cffis. B. C. Ili, 25.) Cercius ventus Gallise Nar- bonensis proprius est, nec id nomen universe de certa venti regione dicitur. Itaquepotius cojH a Cassare nominati fuisse videntur. 278 V. 2 incaute sic scripsi, ut calumnise locum darem. Lit- teras laureatas satis novi; sed prceferri insif/nia laurese in littori s recte negavi. 279 v. 12 prò animos serio, ani- mum. 301 V. 14. Velleii Paterculi lo- cum (II, 20, 5) eodem modo Kochius (Qusest. Veli. Lips. 1860) emendavit. 328 V. 17. De Senecse loco (ad Polyb. 16, 2) dubitationem iniicit, quod apud eundem epist. 101, 13 legitur: quid auteni huius vivere est? Sed apud Valerium Maximum accedit ad insolentiam infini- tivo adiuncta negatio {eins non dimicare), ncque agitur, quid Fabii dimicandi vita- tio fuerit, sed cuius rei loco ea ab ipso habita sesti- mataque sit. 329 V. 24. Cum emendatione Valerio adhibita conferatur apud Senecam de tranqu. animi 4, 7 recte a Mureto repositum: Ut salutaria guce- dam (v. quce) citta gustum tactumqne odore proficiunt. 344 noi 2. (Senec. ad Marc. 1, 4.) Decepit me notse apud Fickertum ambiguitas; nara in A oh duas res in ipso con- textu scribitur, tantum in D in margine; itaque id retineri debet. 351 V. 15 sqq. (Senec. ad Marc. 12, 6.) Falso prò salvo scribendum esse iam Mure- tus viderat. 352 V. 19 prò Senecse non scrib. Senecse libris non. 354 V. 11 sqq. (Senec. ad Marc. 16, 6.) Non recte perduxit ad filium rettuli, quod ad fortunam pertinet. Sed ne ea quidem efifecisse dici po- test, ut Marcia recte iudicet et casum recte sestimet. 376 vii (Senec, de tranqu. an. 1 , 13.) Inculta videantur fortasse ortura est ex incvlta adonntur {incnltadeantur). 'òli v. 21. (Son. de tranqu. an. 5, 1.) Praìterea scribendum IV videtur: coibat cotidie carni- Jicuin triste colleyium, Infelix curia tyrannis angusta! (Vulgo: coUegiuìn et infelix . . . an/ju- sta). Neque enim curia (augusta) coibat, sed illi in curiam. 378 V. 11 pìo calumnia scrib. caluniniam. 384 V. 3. (Sen. de tranqu. an. 15, 1.) Quse de mutanda interpunctione dixi, iis ad- versantur nominativi lucra et ambitio non accommodati ad eam structuram. ISed duri aliquid et dissoluti re- linquitur. A, D, XIII Cai Imi. MJJCCCLXXIIJ, Procemium voluminis alterius. Absoluta superiore horum adversariorum volumine ea materise parte, quae ad Grsecos scriptores pertinebat, prseter ea, quse primo libro comprehendi communiter ad utriusque linguae scriptores spectantia, poteram fortasse sine ullis procemii ambagibus simpliciter eodem tenore ad Latinas emendationes expromendas transire. Nam et de operis Consilio et de materise dispositione scribendique forma atque etiam de studiorum meorum cursu, unde haec nata est et excrevit copia, satis dictum est priore communique prooemio. Queri autem hoc loco de operis spatio ultra, quam aut optaveram aut speraveram, aucto explicareque, quam lentse me evolare ex bis minutiis cupientem circum- steterint morse et ex laboris genere et ex aliis extrinsecus causis ortse, quamque sim aliquando ad finem vel cum festinatione perveniendi cupidus, quid aut mea aut aliorum refert? Sed tamen est, quod ab iis, qui librum in manus sument, quidque ferat, quaerent, animadverti considerarique velim. De Graeca materia, quse propioribus ab hoc tempore annis collecta est, perpauca antea edendo delibaveram, nihil peculiari scripto. Latinos scriptores cum adolescens etiamtum enarrare coepissem et per multos annos ob eas, quas antea exposui, causas in iis solis muneris publici operam continerem, huius materise aliquanto prius natae auctseque magnas partes iam ante evulgavi ; eius quidem, qui in tota prosa oratione primum locum tenet, Ciceronis alia scripta ipse recensui, ad alia per meos aliorumque MADVIGII ÀDTERg. Crit. II. 1 2 Prooemium. (Henrichsenii, Wesenbergii, Tregderi, Lundii, Halmii Baiterique et Kayseri) libros permagnum emendationum numerum sparsi, ut iam minus ampia et dives copia supersit, nec tamen, ut spero, contemnenda; Livii autem, qui inter historicos operis amplitudine et utilitate pri- mus est, libros cum ante paucos annos emendationum Livianarum volumine pertractassem, deinde totos recensui et cum Ussingio edidi, ad quem scriptorem si quid ac- cessit post a me inventum, quod perexiguum est, quoniam nihil ei continuse curse inipendi, alii tempori aptius re- servatur. Itaque ad Livium emendandum quod pertineat, nihil hic reperietur, Ciceronianae emendationes satis multse, sed tamen longe pauciores, quam quas antea edidi; plus sibi loci prseter Ciceronis sequales vindicabunt subsecuti temporis prosse orationis scriptores, nec parvam partem occu- pabunt poetae, quos prseter Lucretium et luvenalem minus adhuc in libris editis attigeram. Sed prseter hanc in Cicerone et Livio materiae non tam detractionem quam levationem (satis enim copia et onere gravat, qu3e restat,) aliud attingendum verbo hic est, quod ipsi initio voluminis commendationis aliquid, ne splendoris dicam, detrahit. Facit enim institutus ordo, ut ab iis scriptoribus Latinis ordiendum mihi sit, quibus minus assiduam operam tribuerim et ad quos aut exiguas, ut ad Plautum, aut non ita lautas symbolas afferam, ut ad Terentium. Hanc initii tenuitatem redemptum iri spero eorum, qua? ad alios scriptores subsequentur, ubertate. Poetarum antiquorum ex operibus, quae interciderunt, fragmenta quoniam fere ea sola, quse apud Nonium sunt, attigi, eorum emendationes ponentur, cum ad Nonium ventum erit, aut si quod apud alium scriptorem positum tentavi ; quid ad quemque poetam collatum sit, index monstrabit. Liber VI, qui Latinarum emendatìonum prìmus est. Gap. 1. Emendantur Plautus, Terentius, (Lucretius, Catullus). Uno capite non prolixo comprehendi possunt , quae ad poetas Augusti setate priores, quorum opera exstant, pro- ferenda mihi sunt. Ex iis Plautum Icgi adolescens, ut tum licebat, non indiligenter, eiusque lectionis cum veteris ser- monis observatione coniunctse indicia habet disputatio de formarum quarundam verbi Latini natura et usu, a me a. 1835 et 1836 edita positaque postea in opusculorum aca- demicorum volumine altero, quam nunc quoque prorsus probo; ad scripturae emendationem tentandam neque sub- sidiis instructus neque metrorura prosodiseque observatione praeparatus eram; alias enim mihi proposueram, in quibus elaborarem, antiquarum litterarum partes. Itaque nihil habeo ilio tempore annotatum, quod edi velim. Intervenit Plautinorum studiorum renovatio magno fervore a Fr- Kitsch elio coepta, ab aliis excepta. In eius ego operse partem ob studia alio collata venire non potui, nec animi inclinatione trahebar, ut me in minutam illam prosodise maxime observationem in instabili fundamento trepidantem immergerem. Ac si quis me, quod memini fieri, putabit grammaticum parum curiosum fuisse novorum grammaticae Latinse condendo; initiorum, quse hic nascerentur, ei ego 1* 4 Lib.VI. Cap.I. primum respondebo, me diligenter attendentem, si quid, quod paulo latius pateret, certa prudentique observatione repertum videretur, adscivisse, non pauca minora a com- muni arte arcenda putasse, nonnulla prorsus ut incerta aut falsa sprevisse, deinde autem me de toto grammaticae, quae scholarum et ipsorura philologorum causa ad scriptorum intelligentiam componatur, fondamento in sermonis exculti et confirmati usu constituendo paulo aliter sentire, postremo id quoque intelligere, Plauti comoediis ne piane nativum quidem sermonem Latìnum et suopte ingenio sese mo- ventem contineri, sed non raro Grseca vertendo, imitando, novam versus formam sequendo et ei obediendo inflexum. Ut tamen certiorem totius huius studii Plautini imaginem animo informarem, ante paucos annos quinque Plauti fabulas sumpsi paulo lentius perlegendas, quattuor a Eitschelio editas , Mensechmos, Militem , Mostellariam, Trinummum, unam nondum ab eo editam, Captivos, ad- hibitis Brixii et Lorenzii exemplis (in Captivis etiam Ussingii). Admirabar laudabamque instrumenti critici con- quisitionem pervestigationemque accuratissimam et in om- nibus rimandis diligentiam, multa partim in verborum antiquis formis protrahendis restituendisque, partim in ipsis verbis, quibus quoque loco Plautus usus esset, reperiendis perdocte et scite administrata videbam, sed idem ita indi- care cogebar, dum Kitschelius prsescriptam versuum formam legemque explere studeret omniaque ad sua pr^cepta non ubique certa aut vera exigeret, omnia denique, in quibus adhaesisset, corrigeret nec ènèieiv sciret velletve, sic ssepe a vestigiis codicum certissimisque indiciis discessum esse, sic omnia versa, sic quaedam ficta, non sine falso verborum usu sententiseque incommodis, ut temeritatem mirarer simulque artis criticse perturbationem dolerem. Mhil est enim in ea damnosius hac consuetudine non ex certis indiciis fìrmse et, cui ipse vere credas, correctionis petendse, sed, dum omnia expedire velis, instabili coniec- Plautus. 5 tura et facile in contrarium se vertenti tantum ea sectandi, qu?e versum aut sententiam ad legem aliquam quomodo- cunque expleant; nam prseter singulorum locorum depra- vationem perit sensim veri sensus et reverentia, certi ab incerto, emendationis a lusu distinctio. Sed niagis hsec reprehendere et eiicienda notare poteram quam ipse nova ac vera reperire, partim quod nimis lubrica indicia erant, partim quod animus nec scientia nec consuetudine satis se ad Plautinam formam movebat. Panca tamen quaedam in locis nihil a versu dubitationis habentibus succurrerunt probabilia aut prope certa, quse hic ponam, non adspirans ad Buggii mei sollertissimae simul et cautse in Plauto inventionis laudem. Ab incerta suspicione incipiam. Capt. 279 (II, 2, 30). Postquam Philocrates, qui, Tyndari suscepta persona, de se tanquam altero loquitur, Philocratem dixit in patria Elide summo honore esse atque ab summis viris, Hegio subiicit: Tum igitur ei quom in Aleis tanta gratia est, ut prsedicas, quid diuitise? suntne opim.se? Apparet intellectumque est ab aliis, perverse con- clusione argumenti et per particnlas tum igitur a gratia et honore transiri ad alteram rem quserendam: Quid diuitice? suntne opimceì Sed quod tolli volunt v. 279, nihil habet ea damnatio probabilitatis. Mihi Hegionis animus, quum de domestico Philocratis honore et gratia audiverit, con- verti paulisper videtur ad eam, in qua nunc sit, con- dicionem: Rumintur, ei, quom in Aleis tanta gratia est, ut prsedicas. Necessario nunc eum indignari dicit. Ibd. 379 sqq. (II, 3, 21 sqq.) Inter personas oratio sic distribuenda est: PHILOCRATES. Recto conuenisse sentio. 6 Lib. VI. Gap. I. TYNDARUS. Nam pater expectat aut me aut aliquem nuntium, qui hinc ad se ueniat* Ergo animum aduortas uolo, . . . Illa enim nam pater (meus) cet. necessario e Tyndari, hoc est, fìcti Pliilocratis, persona dicuntur, a Phiiocratis, qui Tyndarum se fìngit, alienissima sunt. Ibd. 399 sqq. (II, 3, 41 sqq.). Quserenti Philocrati, qui prò Tyndaro servo abiturus domum est, numquid Philo- crates, cuius personam Tyndarus agit, patri nuntiari velit (Numquid aliiid uis patri Nuntiari?), hic respondet: Me hic ualere, et tute audacter dicito, Tyndare, inter nos fuisse ingenio haud discordabili, neque te commeruisse culpam ncque me aduorsatum tibi, beneque ero gessisse morem in tantis serumnis tamen, neque med umquam deseruisse te neque factis neque fide rebus in dubiis, egenis. Quse in primis verbis oifendunt, excusanda puta. Subiectis enim ei verbo, quod auditur (nuntiari uolo), iis, quae communem salutis mittendse formam habent (me hic ualere), tolerabiliter per ei adiungitur imperativus {et tute audacter dicito), et quemadmodum dicatur inter se salutare, omisso altero obiecti accusativo, eodem modo ferri posse omissum in simili orationis forma subiectum {nos inter nos /wme),recteLindemannus annotasse videtur. Sed quaesequitur laudis inter utrumque distributio, ea non solum male in duas partes divellitur, sed prorsus perturbatur subiectis in primo NQY^w^o^t neque te illis neque me adu. tihi, post quae sic reditur v. 402 {beneque ero gessisse morem) ad servi personam, ut vitiosissime desit subiectum; sermonis enim lege necessario gessisse refertur ad me, quod sententia non patitur. Nimirum duo primi versus toti ad servi laudes pertinenti Neque te commeruisse culpam neque te aduorsatum mihi beneque ero gessisse morem in tantis serumnis tamen, quibus ex altera beri parte respondet hoc: Neque med umquam deseruisse te, . . ♦ Plautus. 7 Et hoc hero convenit, non deseruisse servum, minime alterum, non adversatum esse, quse apta servi obedientis laus est. Apparet minus attentum lectorem, cum post prius neque te statim alteram distributionis partem sequi putaret, me . . . Uhi substituisse. Et mihi affertur e „MSS. Langii". Omissa est altera pars coniecturse, te. Meiiseclim. 105 (I, 1, 29). Codices: Pomi domitiis sum usque cum caris meis, et sententia et versu mendum arguentibus, in quo corrigendo non felices fuerunt editores. {Dominus quidem prorsus inane et a sententia alienum est.) Videtur scribendum: Domi cium inuitus sum usque cum caris meis. Ibd. 152 sq. (I, 2, 43). PENICULUS: Oculum ecfodito persolum Mihi, Mensechme, si ullum uerbum faxo, nisi quod iusseris. In persolum^ quod prò desperato notatur, latet, opinor, pessido. Quemadmodum Cyclopi iho^Xm oculus eifossus sit, sic sibi parasitus oculum pessulo effodi iubet, si verbum fecerit. Mil. Olor. 217 (II, 2, 62) codicum vestigia, in quibus est : tibi ego dico aìiJieriatiis uestis heus te adloqui Palestrio^ psene manu ducunt ad hanc scripturam: Tibi ego dico : ah feriatus ne sis, heus, Palsestrio, sublatis duabus vocibus, quae nescio quo errore ad heus additse sunt ; ac feriatus ne sis subesse iam Pylades viderat, prò quibus infelicissime heureta^ quod nihil hic agit, et hauscis substituta sunt. Ibd. 221 (II, 2, 66). Codices : anteueni (ante ueniet B) aliqua aliquos auttu (aiitu C D) circumduce exercitum, ex quibus efficitur, non longe a Camerarii sententia: Anteuenito dlÌQ^'à. illos aut tu circumduce exercitum. Aut anteveniri aut circumiri adversarios Periplecomenus iubet. Tu post aut ponitur noto usu, quo Horatius dixit : JSec dulces amores Speme puer neque tu choreas (od. I, 9, 8 Lib. VI. Gap. I. 16) et Ovidius (met. II, 293): Quod si nec fratris nec te 7/iea (jratia iangit, alii alia. Ibd. 223 (II, 2, 68). Codices: Intercludite inimicis comnieatuìn , libi mimi uiam, pravo imperativi numero, versi! fracto; nec ferri posse commeatus nomen, cui ne per se quidem uia recte contraria ponitur, cum in proximo versu sequatur cibatus eommeatusque, recte Ritschelius iudicavit. Id vocabulum additum est, quum, quod Plautus posuerat, cum prsecedenti verbo coaluisset: Interclude iter inimicis, at tu tibi muni uiam. Qui commeatìim effinxit, a litteris at tu profectus est. [lììterclude iter iam Buggius.] Ibd. 328, 329 (II, 3, 57). In codicibus scrip- tum est: Sed fores concrepuerunt nostrse. (SCEL.). At ego illieo obserui (CD ila obseruis) fores. Prima tria verba, quae Palsestrioni dantur, ad eius personam inepta sunt; ncque enim ullas vere concrepuisse fores significatur in proximis, nec id Palsestrio curat; sed Sceledrus, qui se Philocomasium in Periplecomeni sedi- bus vidisse credebat et viderat, quique, ne ea occulte se domum militis referret, cavebat, totus in suspicione et ob- servatione, fores sibi videtur concrepantes audire. Itaque ei hsec verba danda sunt. Deinde autem ex obserui vio- lenter et improbabiliter aut prsesens aut fùturum {obseruasso Ritschl.) efficitur; neque recte huiusmodi sententia per at cum superiore coniungitun Sine dubio Plautus obserui ex obserendo (ut conserui, inserui^ quibuscum coniunctum est serse nomen,) prò obseravi dixit, significatque Sceledrus se ipsum fores clausisse et pessulum obdidisse, ne Philoco- masium furtim ac sine strepitu per fores semiapertas irre- pere posset. Sic igitur scribendum est, prseposito Sceledri nomine: Plautus. 9 Sed fores crepuerunt nostrse; at ego illic (aut illas) obserui fores. litico ex illic et seguenti o natum. Ibd. 374 (II, 4, 21) e codicibus efficitur: Non possunt mihi (sic B, ceteri ìnihi possimi) minaciis tuis hice oculi exfodiri. Pro minaciis unus A minis; prò exfodiri ceteri prseter A f odivi] tum AB hisce ocidis, CD hisce oculi, quod Ritschelio tenendum erat , qui 486 hisce homines scripsit et alibi similia; hosce oculos perversissimum est, nisi polis es eccfodire scribas. Tuis prò una syllaba est. Ibd. V. 514 sqq. (II, 6, 34 sqq.), adhibitis aliorum facilibus emendationibus, scribendum est : ut nesciam, utrum nie expostulare tecum sequomst prius, si istsec non est haec neque uisast istsec mihi, an me expurgare tibi uidetur aequius. Hsec vera est diiunctio et illa expostulatio, si (id est num) istaec non est {sii) haec, cet. ibd. 588 (II, 6, 105) de Sceledro Palaestrionis artibus coacto suis oculis non credere scribendum est ex aper- tissimis codicum vestigiis, optima sententia, optimis verbis : Quoi id adimatuì\ ne id, quod uidit, uiderit. Ex quoi id adimatur in Ba factum quod adi matur, in C qd inadimitatur, in D qd inadimatur. Ibd. 639 (III, 1, 43) quicquid fìt de loco versus, quem Ritschelius 637 fecit (Plus daho quam prcedicaho ex me uenustatis Uhi), nulla est causa de lacuna cogitandi, si lenissimam adhibueris correctionem : Tute (prò ut) aput te exemplum experiundi habeas neu petas foris. Ibd. 801 (III, 1, 206) nihil erat mutandum (nedum ineptum domi nomen inferciendumj, sed adhibenda recta interpunctio : 10 Lib. VI. Cap. I. ille (eiusmodi est) ciipiet miser, qui nisi cet. Ibd. 881 sqq» (III, 3, 8 sqq.). Acroteleutium mere- trix, astutiis et calliditate freta, Periplecomeni admoni- tionem sic aspernatur: Meretricem commoneri quam sane magni referat, mihi clamst. Quid? egone frustra, postquam adbibere aures mese tuae loream orationis, tibi dixi, miles quemadmodum potesset deasciari? Sic Kitschelius edidit; in codicibus v. 882 scribitur quÌ7i ego insiistro (B), qiiin ego infrustro (C). Sed quic- quid de hoc versu statuitur, ineptissime meretrix gloriatur, se, postquam orationem Periplecomeni audierit, dixisse, quomodo decipi et falli miles posset; ncque si ita esset, erat, cur contemptim loream orationis appellaret. Scri- bendum est: Quin ego, ni frustror, Ijriusquam adbibere aures mese tua? loream orationis, tibi dixi, cet. Superba cum modestia dicit ni frustror (fallor). Ibd.. 1319 (IV, 8, 9) codicum haec est scriptura: PH. Ibo quamquam inulta facio omni pietas scio PL. chant sapis. (CDF omni pietas sii eo chant sapis). Animadverso, in omni litteram o e prsecedenti voce ortam esse, facilis et certa nascitur correctio: PHILOC. Ibo, quamquam inulta facio, ni pietas cogat, PLEUS. Sapis. Aptissime hoc dicitur: Invita facio, nec faciam, nisi pietas cogat. Ex s geminato et co factum sc^o, ex gat, quod restabat, cJumt. MostelL 65 (I, 1, 62) scribendum puto: Este, ecfercite uos sagina, csedite, prò eo, quod editur: ecfercite uos^ saginam caediie, Sagina, opinor, non cseditur. Plautus. 11 Ibd. 213 (I, 3, 56). Codices: Illa liane corrumpet mulierem malesuada ( — dam B) uitilena (C uttilenà). Quod proxiinum erat positumque a Camerario et Lambino uitii lena^ genetivi formam non Plautinam habet; substituendum igitiir: malesuada uitiis lena. Ita appellatm-, quse malesuada vitiis lenocinatur. Ibd. 339 (I, 4, 26). Inepte Callidamati ebrio quse- renti: Ecquis Ine estì Philolaches respondet: adest, tum Callidamates, qui neque ante hominem norat nec nomen accepit, taraen nomine salutati euge, Philolaches, inusitata salutandi forma, subiecta deinde usitata: salve. Recta omnia erunt, si Delphium Callidamati respondentem fece- rimus : Adest, euge, Philolaches, tum Callidamatem salutantem. Ibd. 673 (III, 1, 143): THEUEOP. Non in loco emit perbono. TRANIO. Immo in optumo. Parum apta ad Theuropidis personam, aedes emptas a filio libenter audientis, illa loci reprehensio, qua statim omissa cupere se hercle ait inspicere sedes. Scriptum opinor fuisse : THEUR. Bono in loco emit. TRAN. Perbono, immo in optumo. Aptissimus Tranionis personse ille est in augendo ascensus. Ibd. 708-710 (III, 2, 19-21): Atque poi nescio, ut moribus sient uostrse; at hsec, sat scio, quam me habet male, peius posthac foro, quam fuit mihi. Sic Ritschelius; codices in v. 709 at omittunt scri- biturque habeat, Superiores inde a Camerario v. 710 peius- que edebant, contra codices; sed, illa omissa particula, ex 12 Lib. VI. Gap. I. his : scio, quam me habet male, pems posthac fore^ quam cet. nulla recte efficitur sententia; ea nascetur, geminata una syllaba: uostrse; lisec, sat scio, quamquam me habet male, peius posthac fore, quam fuit mihi. Ibd. 980 (IV, 2, 64) scribendum est: THEUE. Vera cantas. PHAN. Vana uellem. Patris amicu^s uidelicet, prò his: amicus uidelicet. Terentii comoedias relegi nuper, cum Umpfenbachii opera instrumenti critici usus facilior certiorque et plenior esset factus, paucisque, quas ex superiorum temporum lectione annotatas habebam, coniecturis addidi paulo plures. Usus sum etiam Fleckeiseni editione (1861). In Andria Bembino codice nos carere notum est. Audrise 512 (III, 2, 32) sic scribitur: Multa concurrunt simul, qui coniecturam hanc nunc facio. lam primum hsec se e Pamphilo grauidam dixit esse. Sed barbarus est nuUaque arte excusari potest indi- cativus facio, prò quo simpliciter restituendum est faciam, Haustis enim tribus extremis verbi litteris propter parti- culam earundem litterarum (iam), quse sequebatur, male suppletum est facio. Kecte Bothius in Eunuchi prologo V. 9 restituit nuper perclidit^ minus recte alii nunc nuper dedita adverbiis inepte coniunctis. Ibd. 619 (III, 5, 13) Pamphilus, quam malo adiu- tore usus sit Davo, querens, non hem dicere potest, sub- iecta sententia interrogativa pendenti, sed demonstrativa uti particula debet: en (em)^ quo fretus sim! Ibd. 973 (V, 6, 9) PA. Tum de puero, Bave. DA. Ah desine. Solus est, quem diligant di. CH. Saluos sum, si hsec uera sunt. Terentius. 13 Nihil agitili' de pueri felicitate, sed Davus, Pam- philum omnia, quae sibi Iseta ac felicia eveniant, enume- rantem desinere iubens, satis se, quam sit beatus, in- telligere ait : Solus es, qiiem diligant di. [lam Bentleius.] Euiiucli. 307 (II, 3, 16). Codices habent: PA. Qui quaeso? CH. Amo. PA. Hem. CH. Nunc, Parmeno, te ostendes, qui uir sies. Deest versui syllaba; (nam duplicis in ostendes ictus reprehensio nil causse habet;)itaque editur e Bentleii coniec- tura ostenderis^ multo minus apta verbi forma. Scribendum erat: Nunc, Parmeno, tete ostendes, qui uir sies, Ibd. 312 (II, 3, 21): Fac sis nunc promissa adpareant; sic adeo digna res est, ubi tu neruos intendas tuos. Ncque sic ncque adeo aptum est, ineptissimum sic adeo. Scribendum sine dubio : suadeo : digna res est, ubi tu neruos intendas tuos. Ibd. 520 (III, 3, 14). Exponit Chremes, quid secum Thais locuta sit, et quid ipse eius verba audiens cogitaverit : Rus Sunii ecquod habeam et quam longe a mari. Credo ei piacere hoc; sperat se a me avellere. Non potest in hac oratione post credo piacere ferri sperai^ tanquam secum ipse sermocinans inducatur, (Id sic fere dicendum erat: Sic credebam: placet hoc ei; sperat cet.). Scribendum est, una littera mutata: Credo ei piacere hoc, sperasse a me avellere. Nam sperasse est in spem venisse^ spem cepisse. Ibd. 722 (IV, 4, 54) DORIAS. Tu poi, si sapis, Quod scis, nescis, neque de eunuche ncque de uitio uirginis. In suadendo et iubendo necessario scribendum nesci. Poterat ferri nescies; nescis ferri nequit. 14 Lib. VI. Gap. I. Ihd. 847 (V, 2, 8). Videndum, ne, qui se siimmo timore huc illuc fugisse narret, parum apte dicati ita miserrimus Fui fugitando, ne quis me cognosceret, potiusque scribendum sit : Rui fugitando, ne quis m. e. Ibd. 1003 (V, 6, 2) scribendum videtur una littera minus : Numquam edepol quicquam iam diu, quod magis uellem euenire, mi euenit, quam quomodo (prò quod modo) senex intro ad nos uenit errans. Neque enim, quod intravit, Pythiadi gaudio fuit, sed modus intrandi et error. Ibd. 1019 (V, 6, 18): PA. Siquidem istuc impune habueris. PY. Verum. PA. Reddam hercle. PY. Credo. Nihil in Pytbiadis persona apte significat uerum (aut iierum?) Continuanda sic Parmenonis verba: Siquidem istuc impune habueris; uerum reddam hercle. PY. Credo. Heautontimorumen. 112 (I, 1, 60): Simul rem et gloriam armis belli repperi. Mire abundat belli et sine ullo, ut opinor, exemplo. Scribendum videtur belle repperi. Ibd. 148 (I, 1, 96): Decreui tantisper me minus iniurìae, Chremes, meo guato lacere, dum fiam miser. Non dum fit Menedemus miser, iniuria filio facta minuitur, sed dum est. Videndum, ne scribi debeat: dum uiuam miser. Ibd. 205 (I, 2, 31) oratio sic interpungenda est: nam parentum iniurise unius modi sunt ferme, paulo qui est homo tolerabilis; scortari crebro nolunt, nolunt crebro conuiuarier. Terentius. 15 Nam illa paulo qui cet. hoc significant: si quis est paulo tolerabilior, vel: eius iudicio, qui paulo tolerabilis est nec omnia severe exigit, pronomine relativo Graeca con- suetudine {Ss av) laxius adiuncto, ut alio modo fit Hec. 608 (IV, 3, 2): Isiiic est sapere^ qui^ uhiquomque opus sii, animum possis flectere, Tolerahilem autem Terentius dixit prò toleranti et patienti, ut alibi placabilis active posuit, ut Lucretius mactabilem 2^lcig<^'>n dixit, alii alia; cfr. Lorenz. ad Plauti Mostell. 1147. Ibd. 289 (II, 3, 48): tum ornatam ita, uti quse ornantur sibi, nulla mala re esse expolitam muliebri; Sic editur e cod. Bembino ; in ceteris enim malam scribitur ; sed languidissimum esse inala re muliebri^ prorsus intolerabiliter addi in descriptione esse, apparet et senserunt alii. Itaque etiam ad anceps auxilium nuper Fleckeisenus confugit, ut versum post 289 excidisse statueret. Ego cum anno, opinor, MDCCCXXX sic scribendum annotassem : Nulla malas arte expolitaìn muliebri^ ut significarentur gense et malae fuco carentes, et in ea emendatione, quam certam audeo dicere, mihi placerem, quod retracta vox rarior simul erroris originem aperiret ex ea cum adiectivo omnium frequentissimo confusa, vidi aliquot annis post, iam Lindenbrogium malam recto maxillam intellexisse. Paulo post v. 297 (56), quoniam, quid leporis elegantiaeve sit in hac coniunctione : quam dicit sordidaiam et sordidam^ non video, scribendum puto et horridam, Ibd. 402 (II, 4, 22): Immo ut patrem tuom nidi esse habitum, diu etiam duras ^ dabit. Patrem Syrus ncque bene ncque male habitum viderat, sed tristi habitu, scribendumque uidi habitu; neque enim si quis substantivi accusativum interpretatur habitum^ is accusativus hic ferri potest (ut est habitum). Sed quod Fleckeisenus scripsit iurbas dabit, ea locutio nihil signifìcat, 16 Lib. VI. Gap. I. quod in patrem tristem et filii votis obstinato animo ad- versantem cadat. Duras dare Terentius quotidiani ser- monis brevitatem sequens de aurihus clausis nec preces admittentibus dixit. Poterat etiam surdas scribi, sed muta- tione opus vix est. Ibd. 458 (III, 1, 49): Quid uini absumpsit, „sic hoc," dicens, ,,asperum, pater, hoc est; aliud lenius sodes uide." Primum sic ab imitatione orationis puellse seiungi et cum dicens coniungi debet ; deinde vitiosa est geminatio pronominis hoc, quae recta esset, si duo vini genera di- versis causis improbaret (velut: hoc asperum^ -pater ^ hoc austerwn est). Scribendum videtur: sic, ,,/im," dicens, „asperum, pater, hoc est, cet. Ibd. 538 (III, 2, 27): SY. Eecte sane. CH. Quippe qui Magnarum saepe id remedium segritudinumst. Hic usus vocabuli qui particulae quippe extra struc- turam orationis adhserentis, ut totum prò solo quippe acci- piatur, nullo alio exemplo Terentiano defenditur, nec magis qui particulis affirmantibus eodem modo subiecti {hercle qui^ ecastor qui cet., quse post Fleckeisenum commemorarunt Brixius ad Plauti Capt. 550, Lorenzius ad MostelL v. 811), vestigium ullum est apud Terentium. Itaque vereor, ne scribi debeat: Quippini?^) Ibd. 818 (IV, 5, 14). Cedex Bembinus : Quid igitur dicam tibi uisabisti mihi amicam adduxti, quam non licitumst tangere. Kecte Umpfenbachius, tibi et ìnihi Inter se contraria ^) V. 645 (IV, 1, 32) iuvenis in eara emendationem incicleram, quam Aubertus occupavit : Quando tuos est animus natus grauiorf ignoscentior. Terentius. 17 referri iudicans, post dicam interpunxit. Scribendum videtur : Quid igitur dicam? Tibi litaidsti, mihi amicain adduxti, quam non licitumst tangere. Ibd. 1006 (V, 3, 4). De codicis Bembini scriptura una littera detracta, quam etiam in reliquorum scriptura detrahendam esse vehementissime clamabat sententia, verum habebimus: Pergin' mulier odiosa esse ? ullamne (prò miUmnne) ego rem umquam in uita mea uolui, quin tu in ea re mihi fueris aduorsatrix, So- strata ? Qui enim in omni re adversatricem aliquam fuisse queritur, is interrogat, ullane fuerit res, in qua non ad- versatrix fuerit, non, nullane. [Sic cod. Riccard.] Ibd. 1018 sqq. (V, 3, 16 sqq.). Codices sic scriptum habent: Sed cum (Bemb., alii quod) magis credundum siet, id quod est consimilis moribus, Conuinces facile ex te natum; nam tui similis est probe. In loco et sententia et versu fracto recentiores de- lendo grassantur, ea tollentes, qu^ et per se recta et apta et necessaria sunt ncque additamenti ullam notam habent; qui addidisset, saltem integrum versum posuisset. Apparet contrarium evenisse, ut propter vocum similitudinem quse- dam exciderent. Scriptum enim fuerat ad hanc formam: Sed cum magis credundum siet, indidem esse oriundum id , quod est consimile moribus, conuinces facile ex te esse natum ; nam tui similis est probe. Esse in extremo versu iam alii addiderant. Ibd. 1027 (V, 4, 4) ncque superioribus recte adiungi potest quod ncque ferri aut in sententia affirmativa. Scri- bendum est verbaque interpungenda sic: MADViGII Advkrs. Crit. II. a 18 Lib. VI. Gap. I. obsecro, eius ut memineris atque inopis nunc te miserescat mei. Quid peto aut uolo? Parentes meos ut comraonstres mihi. Phorniionis v. 501 (III, 2, 16) tollenduni Anti- phontis nomen est, in cuius persona ineptissime hsec post lenonis verba interponitur misericordise signifìcatio. Ipse leno tam stultum esse Phsedriae postulatum dicit, ut eius se propterea misereat. Ibd. 519 (III, 2, 34) non intelligo, qui Dorio leno Antiphonti neganti, eum pati posse Phsedrise et Pamphilse amorem distrahi, assentili possit, cum vehementer a se huiusmodi stultam bonitatem reiiciat, quove pertineat, quod leno de Antiphonte idem addat (neque tu). Conti- nuanda hsec verba (Neque ego neque tu) Antiphonti sunt, qui, quod dixit, colligit et asseverat, sua adiuncta persona. (Non magis tu, quam ego pati possem.) Ibd. 1021 (V, 9, 32): Quid ego sequo animo ? Cupio misera in hac re iam de- fungier ; sed qui id sperem? Nihil est, certe ad huius loci sententiam, defungi in aliqua re. Defungimur aliqua re, aliquo incommodo, cum eo fortunse vim quasi redimimus et a pluribus graviori- busque liberamur (mit etwas davon kommen). Nausistrata, reperto hoc mariti facinore, veretur, ne non ibi res finem habeat, sed plura similia subeunda sibi sint. Scripserat Terentius : Cupio misera una hac re iam defungier. In eodem defungendi verbo et alibi erratum est et apud Ovidium trist. V, 5, 16, ubi e codicibus longe plu- ribus et melioribus necessario scribendum est: Sit defuncta meis tempus in omne malis (lass sie durch mein Ungliick fiir alle Zeitfreigemacht sein); nihil est : meis malis in omne tempus perfuncta. Terentius. 19 Hecyrse v. 247 (II, 2, 5) tollendum est etsi, quod sine ulla minima causa interpositum perspicmim et facilem orationis cursiim turbat et eius rei, a qua Laches ad reliqua progreditur, propositionem : Phidippe, ego meis me omnibus scio esse adprime ob- sequentem, sed non adeo, ut mea facilitas corrumpat illorum animos. Ibd. 273 (II, 2, 31): Nam est, quod me transire ad forum iam oportet. LA. Eo tecum una. Non debet servari oratio soloeca : est^ quod . , . oportet (hoc est, causa, propter quam), praesertim cum codexBem- binus coniunctivum habeat. Scribendum igitur, restituta ellipsi, cuius supplementum adiectum necessitatem attulit indicativum metri causa ponendi: Nam est, quod me transire ad forum iam oporteat. LA. Tecum una. Ibd, 740 (V, 1, 14): Inscitum oiferre iniuriam tibi immerenti iniquomst. Fierine potest, ut non scribendum sit: Inscitum offerre iniuriam immerenti tibi et iniquomst. Ibd. 779 (V, 2, 13): Nam si compererit crimini tua se uxor credidisse, Sententia necessario ea est, quam codices praeter Bembinum exprimunt, addito centra versum falso ante cre- didisse; nam in crimini falsi significatio nulla omnino est. Iam in Bembino scribitur tua se uxor se credidisse^ in quo subesse secus credidisse Bentleius vidit. Versus rectus erit, si scripserimus : Nam si compererit crimen tua se uxor secus credidisse. Crimen credere non minus recte dicitur quam apud Ciceronem facimis credere (prò Rose. Am. 68) et opinio eredita (pro Scauro 10), ne Livium aut Ovidium te- stes dem. Ibd. 873 sqq. (V, 4, 33): 20 Lib. VI. Gap. I. PAK. Ere, licetne scire ex te hodie, quid sit, quod feci boni? Aut quid istuc est, quod uos agitis? PAM. Non licet. PAK. Tamen suspicor. Ego hunc ab orco mortuom? quo pacto? Ncque ellipsis in v. 875 placet, et illud ipsum quo pacto ostendit, nondum quicquam Parmenonem suspicari. Postea demum (v. 877) impudenter se scire ait. Nec, si suspicaretur, interrogaret, num quid magni fecisset (Ego hunc . . . mortuomì), Valde suspicor, Terentium reliquisse : Tamen suscito Ego hunc ab orco mortuom. Videt Parmeno ex ceterorum summa Isetitia, se Pam- philo insperatum bonum et salutem attulisse; quo pacto id fecerit, quserit. Adelph. 278, 279 (II, 4, 14, 15). Postquam Syrus, Sannionis lenonis et creditoris amoliendi cupidus, dixit: Eamus; namque hic (Sannio) properat in Cyprum; Sannio, abire nolens, antequam res de argento con- fecta sit, etSyri festinationis causam intelligens, respondet: Ne tam quidem: Quamuis etiam manco otiosus hic. In his verbis ncque ne— quidem rationem habet, ncque quamuis quomodo dicatur, expediri potest. Scriben- dum est aptissima sententia: Non tam quidem, quam uis; etiam manco otiosus hic. Facile intelligitur , quomodo ne ante quidem na- tum sit. Ibd. 313 (III, 2, 15): Satis mihi id habeam supplici, dum illos ulciscar modo. Ut versus (iambici octonarii) mensuram expleant, addunt meo {meo modo); sententÌ3e pravitatem non toUunt aut tautologiam; quid est enim aliud, satis poense habere, si poenam, quam velis, imponas ? Si tamen hsec verba satis Terentius. 21 mihi id supplicii haheo possunt significare: satis poenae ab aliis exigo. Qui versum aut alteram partem versus delent, eos omitto; desperationis enim hoc est remedium. Scribi debet : Satis mihi id habeam solati, dum illos ulciscar modo. Ibd. 3e50 (III, 2, 52): Quid istic? cedo, ut melius dicas. Concedit Geta, melius dicere Sostratam. Sed inter- rogatio illa (quid istic?) ratione et sententia caret. Et codices accedo habent. Scribendum : Quid? isio accedo^ ut melius dicas, id est, in istam partem. Ibd. 597 (IV, 3, 6): Ah, minime: nunquam te aliter, atque es, in animum induxi meum. Vitiose dicitur aliter aliquem in animum inducere, atque sit, prò eo, quod est: aliter aliquem. esse i. a. z. atque sii. Scribendum: Ah, minime: nunquam te aliter, atque es, esse animum induxi meum. Animum induco Terentius saepius dixit (septem saltem locis); in animum^ si hunc locum cxceperis, Heaut. 1028 et prolog. 49, Hec. 292, 608, quanquam hoc postremo loco valde in eam inclino sententiam, ut scribendum putem : Non tute incommodam rem, ut quaeque est, ita animum induces pati? Ibd. 828 (V, 3, 42): Video eos sapere, intellegere, in loco uereri, inter se amare: scires liberum ingenium atque animum. Quo uis illos tu die redducas. Soloecum est scires prò scias de re prsesenti, nec id, quod sequitur (quo vis . . . redducas)^ recte dicitur, nisi praecedit significatio libertatis concessae et usurpatae, 22 Lib. VI. Gap. I. qucfi non inest in hoc: scias liberum animum esse, sed laus liberalis naturse. Scribi debet: uereri, inter se amare. Siris liberum ingenium atque animum ; quo uis illos tu die redducas, hoc est: etiamsi siveris libere illos moveri. Liicretiiiin iuvenis ac prope adolescens ita legi et semel iterumque scholis tractavi, ut etiam signum quodam- modo extoUerem rectius eius carminis tractandi, scripta de aliquot lacunis codicum Luci'etii commentatione (a. 1832 ; opusc. acad. I. p. 305) demonstratoque, quam prave negli- genterque Havercampius , Wakefìeldius aliique rem egissent. Sed ea studia postea, quod quidem ad emenda- tionem tentandam pertineret, lacere sivi, ipse alibi occu- patus, aliis illum campum ingressis. Septem octove con- iecturas, quas in margine libri quinti et sexti alleveram, a. 1846 Henrichsenio meo, cum in programmate scholae Othiniensis de fragmento Gottorpiensi dissereret, subiun- gendas ei libello dedi; ex iis quse ad V, 301 et 780 et VI, 792 pertinebant, nunc in contexta oratione leguntur (altero loco tantum apud Bernaysium et Munronem); paucissimas, quas prseterea in marginibus ceterorum librorum annotatas re- perio nec ab aliis occupatas (nam non panca alii post eodemve tempore reppererunt) , liic ponam, renovata unius et alterius ex illis prioribus memoria. I, 557 sqq.: qua propter longa diei infinita setas ante acti temporis omnis, cet. Vehementer displicet non solum diei cetas et longa {rifinita cetas^ sed etiam diei cetas ante acti temporis, Scribendum est: longa dies et infinita setas ante acti temporis omnis. II, 555: disiectare solet magnum mare transtra, guberna, antemnas, proram, malos tonsasque natantis, Lucretius. 23 per terrarum omnis oras fliiitantia aplustra ut videantur et indiciiim mortalibus edant, cet. Mire post coacervationem et enumerationem, interpo- sitis illispg?' terr. omn, or. jiult., subiicitur aplustra, quasi hoc generis nomen sit, quo omnia illa contineantur {vavuym)^ quod est longe aliter. Itaque una littera mutata, unius sublata geminatione, scribendum videtur: per terrarum omnis oras fluitantia frustra, hoc est, sine usu ac temere. lam participium refertur ad omnia, qu3e supra enumerata sunt. Ili, 788 sqq. (V, 134 sqq.)- Hunc locum alii satis leviter transcucurrerunt, ut Lachmannus, alii infeliciter trac- tarunt, aut et in sententia et in verbis aberrantes, ut Bentleius graviter, aut verba ad sententiam non recte ac- commodantes. Lucretius, ut breviter rem non obscuram comprehendam , animum animamque extra corpus gigni durareque non posse, ex eo ostendit, quod, si fieri posset, ut animus a nervis et sanguine longiter esset^ multo faci- lius in ipso corpore atque in eodem vase manens sedem transferre et verbi causa in capite aut humeris esse posset; quod si ne in ipso quidem corpore possit nisi certo loco esse et crescere, multo minus extra corpus esse posse. Ut hsec sententia efficiatur, Munro verba sic interpungit : quod si (posset enim multo prius) ipsa animi vis in capite aut umeris aut imis calcibus esse posset et innasci quavis in parte, soleret tandem in eodem homine atque in eodem vase manere. Primum (ne de enim dicam, quod totum argumentum superioribus annectit) posset a quod si avellit et condicioni interponit parenthesin ad apodosin pertinentem; (sententia enim hsec esse debet: „posset enim multo facilius in eodem homine manere'*); deinde argumenti conclusionem ita per- vertit, ut id, quod ad rem multo faciliorem declarandam pertinet, concludendo efficiatur; postremo particulam ^ar?Je?n 24 Lib. VI. Gap. I. ineptissimam relinquit. Atquc in ea vitii sedera esse^ Bentleius animadvertit. Scribendum est ad hanc formami quod si posset enim, multo prius ipsa animi vis in capite aut umeris aut imis calcibus esse posset et innasci quavis in parte soleret iam, dum in eodem homine atque in eodem vase maneret, hoc est, dummodo, ita ut tamen salterà, (Quod Bernay- sius in quinto libro scripsit: Quid^ si posset enimf non dicitur usitate, ut significetur: Fingamus enim posse.) ^) III, 1066: Hoc se quisque modo fugit: at quem scilicet, ut fit, efFugere haut potis est, ingratis hspret et odit, cet. Lachmannus, ut vitaret at quem incommode con- currentia, at quom scribens, in pravam incidit temporis significationem prò causse sententiarumque coniunctionem tautologia non carentem. Ego sic litteras coniungo: Hoc se quisque modo fugitat , quem scilicet, ut fit, cet. Nec me movet, in tali praesertim re, Seneca (de tranqu. an. e. 2), qui sic hsec memoria fretus citat: Hoc se quisque modo semper fugit. IV, 792 sqq.: An magis illud erit verum? quia tempore in uno consentimus, id est, cum vox emittitur una, tempora multa latent, ratio quae comperit esse, propterea fit, uti quovis in tempore quseque prsesto sint simulacra locis in quisque parata. Versum 793 editores non expediunt; Lachmannus mutatura in alium locum transfert, ubi perincommodus *) Hanc coniecturam et eam, quse sequitur, et tertiam de V, 122 sqq. posui a. 1843 in carminibus selectis poétarum Latinorum, quse tura scholarum causa edidi. Lucretius. 25 est; Bernaysius delendum significavit ; Miinro scripsit: cum seniinms id^ et cum ; sed ignavissimum est id^ et prave per et adiungitui* id. quod exempli causa adsciscitur. Nocuit frequens mendi genus, con prò non scriptum: An magis illud erit verum? quia tempore in uno non sentimus {item ut, cum vox emittitur una, tempora multa latent, ratio quse comperit esse), propterea fìt, uti cet. IV. 1050, 1051: Haec Venus est nobis, bine autemst nomen amoris, hsec illsec. primum Veneris dulceòinis in cor stillavit gutta, . . . Sic Lachmannus et Bernaysius (qui non recto momen) ora- tionem interpungunt, nulla in illis licec Uloec relieta sententia et sublata ìWoxxxm primum Veneris cet. cum superioribus coniunc- tione necessaria ; nam in illis quoque non de ordine et progressu, sed de origine prima amoris agi tur. Sed non minus prave hoc loco coniungitur kcec illcec stillavit gidta (quse prono- minum ooniunctio pertinet ad rei notae, quae nunc offeratur, demonstrationem). pravumque est illud ipsum Veìieris didcedinis gatto. Una littera mutata sententiam aptissimam eleganter expressam reddet: Hsec iileoj primum Veneris dulcedinis in cor stillavit gutta, hoc est: Hsec primum dulcedinis gutta, qua3 ad Venerem illiceret, in cor stillavit. V, 122 sqq.: quse procul usque adeo divino a numine distent, inque deum numero quse sint indigna videri, notitiam potius prsebere ut posse putentur, quid sit vitali sensu motuque remotum. Primum coniunctivus distent in huiusmodi sententia relativa, qua transitur ad ipsius Lucretii sententiam supe- rioribus contrariam, ferri nullo modo potest. (Quod Munro quamvis ea enarrat, Lucretius quamvis in huiusmodi 26 Lib. VI. Gap. I. ^adiunctione et asseveratione neque dixit neque dicere po- tuit.) Deinde autem, quge sit verborum in v. 123 structura, aut uncle pendeat inftnitivus videri, ne suspicari quidem possum, quanquam nemo ex recentioribus hunc versum admonitione egere putavit, quod ego in prudentis silentii exemplis numero. Mihi certiim est, sententiam eam esse, quse hac exprimatur oratione: quae procul usque adeo divino a numine distant, inque deum numero quse sint, indigna viderUnr, notitiam potius cet. Qui tamen ex videntur factum sit videri, miror. V, 975 sqq. : A parvis quod enim consuerant cernere semper, alterno tenebras et lucem tempore gigni, non erat, ut fieri posset mirarier umquam nec diffidere, ne terras seterna teneret nox, in perpetuum detracto lumine solis. Sic edunt interpunguntque , de grammatica ratione tacent. Mihi, si sic accipi volunt (nec video, qui aliter accipere potuerint ) : non erat , ut posset fieri mirarier, hoc est, ut posset miratio oriri, ea mera barbaries videtur {fit mirari^ potest jìeri mirari). Scribendum est: non erat. ut fieri possent mirarier umquam, hoc est: non poterant mirari, fieri eam tenebrarum lucisque alternationem. VI, 455. Perexiguam rem attingam. Cum in co- dicibus scriberetur editionibusque sic: Hsec faciunt primum parvas consistere nubes; inde ea comprendunt Inter se conque gregantur, ante quadraginta annos reposueram itide ece^ ut nubes sig- nificarentur, sententia postulante; idem efficere volentes Lachmannus recentioresque hcec prò feminino ponunt, prave; neque enim Lucretius, cum sententia posita sit in fransitu a corporibus (atomis) primum in parvas nubes «ollectis ad nubes deinde ipsas congregatas et crescentes, Lucretius. 27 utrumque subiectum eodem pronomine, eadem pronominis forma significare potiiit. At, inquit, ece femininum non legitur apud Lucretium (sed eos^ eas), nec hce^ sed hcec prò femi- nino semel. Qiiae, malum, lisec est argumenti conclusio ex uno exemplo? iSunt alia non fere meliiis conclusa a viro peracuto et perdocto, non semper cauto, quai prò legibus accipiuntur. VI, 799 sqq. nunc editur e Lachmanni coniectura: Denique si calidis etiam cunctare lavabris plenior et laveris, solio ferventis aquai quam facile in medio fit uti des ssepe ruinas! Codices habent ■plenior et Jiueris, e quo rectius olim effecisse videor: plenior et frueris solio ferventis aquai^ non solum, quod propius hoc ad litteras accedit, sed quod nudum illud laveìis post prsecedentia verba nimis languet. ^) VI, 955, 956 non dubito, quin Munro recto revo- caverit Avancii emendationem Lambino aliisque probatam: et tempestates terra cseloque coortae in cselum terramque remotse iure facessunt, nisi quod in hac tempestatum eodem, unde ortae sunt, re- cedentium mentione, qua poeta inane ubique immixtum esse corporibus, ut rara sint, demonstrat, iuri nullus locus est. (Nihilo quidem magis in Bernaysii scriptura; nam in ^) In proximo loco, v. 804 et 805, recte Lachmannus veterem correctionem viri prò vini secutus est; membra domus dixeritne Lucretius hoc loco (ubi descriptio nulla sedium significatur) eo, quo ille vult, significatu, dubito, multoque magis, possitne in codicura scriptura J'ervidaser aut fervidaferuis (prajcedente yravis vis) subesse fervidior vis. Itaque coniecturam apud Henrich- senium propositam nec Munroni improbatam, sed, ut nunc video, olim prseceptam, non abiicio: at cum membra domans percepii fervida febris. 28 Lib VI. Gap. I. Lachmanni neque structura neque sententia tolerabilis est.) Scripsisse Lucretium piito: ruTsiC facessunt. Ne Catullum, suavissimum poetam, prorsus omittam, faciunt primum cluae emendatiunculae prseter illam, quam e scholio Vergiliano sumptam voi. I p. 79 n. commendavi, a. 1843 (in eclogis poetarum Latinorum) carmini LXIV adhibitae, altera v. 43 et 44, qui vulgo sic scribuntur: Ipsius at sedes, quacunque opulenta recessit regia, fulgenti splendent auro atque argento. Ipsius non babet, quo referatur, quoniam multa post proximam Pelei mentionem interiecta sunt; prorsus per- verse sedes separantur a regia^ quse eadem est. Scripsi igitur : Ipsius at sedes, quacunque opulenta recessit, regis fulgenti splendei auro atque argento. Offensus aliquis productione posterioris in splendei syllabae , quse legitime fit in arsi, splendeni scripsit effe- citque, ut ad recessit fingeretur regia. V» 109 in comparatione tauri prostrati cum magna arbore vento eversa sic scriptum codices habent: illa procul radicibus " exturbata prona cadit lateque tumieius (cum eius) obvia frangens. Proximum ad litteras, ad sententiam peraptum visum est : lateque furit vis obvia frangens. Deinde nuper eiusdem carminis versui 287, qui prò desperato relinquitur (etiam a. L. Muellero), videor mihi probabilem medicinam repperisse. Nam quod Peneus di- citur adesso ad nuptias Tempo, quae silvse cingunt super impendentes, Minosin linquens doris celebranda choreis, initio versus in nomine corrupto subesse videtur signi- ficatio nympharum ad loca illa silvestria et sola aptarura, CatuUus. 29 quae apud Grsecos Mr^ltades dicuntur, quod nomen et ad poma -et ad oves trahitur , a Sophocle autem in Philocteta V. 724 ad locum accommodatur. His inventis agre- stibus saltatricibus facile nascitur apta illis chorearum appellatio : Meliasin linquens duris celebranda choreis. Gap. IL Vergilius. Horatius. (Propertius.) Ovidius. Ventum est ad principes poesis Latina? Augustique temporum decora, poetas omnibus saltem ex aliqua operum parte ita cognitos, ut etiam puerilis et scholasticse lectionis et enarrationis memoria interdum sensui difficultatis et iudicii libertati offìciat. Ex quibus Vergilio, quanquam eum nunquam prsecipuo studiorum loco habui, tamen tantum tribui maximeque ^neidi, quantum ei tribui a Latinarum litterarum professore par erat, qui ipsorum Latinorum iudicio principatum inter poetas obtineret insecutisque omnibus exemplum fuisset; sed coniecturae cur in eius operibus non multum sit loci, dixi iam superioris volurainis p. 95. lis enim in Vergilii operibus utimur codicum sub- sidiis, quibus omnis illa, qua3 post seculum sextum veterum libris illata est, labes arceatur ; deinde his codicibus adiun- guntur grammaticorum testimonia, nata ex ea cura et veneratione, quse in scholis Vergilio tribuebatur nec facile scribendi errores casu alicubi ortos propagar! longius et vulgo per libros vagari non animadversos sinebat. Quae autem a nonnullis nuper de ipsius poetse dittographiis cor- rectionibusque iactari nulla fide levissimisque suspicionibus coepta sunt, excludenda sunt, nisi forte in Georgicis quod ad versuum aliquot et locorum seriem et ordinem attineat, omniaque eo dirigenda, ut carmina, qualia a Tucca et Vario edita sint, legamus, Neque sane ea norma uti licet, 30 Lib. VI. Gap. II. qua Kibbeckius (prolegom. p. 75) in loco aliquo tractando usurum se clicit (utitur autem reapse minime), ut Vergilio nihil dignum putemus et ab eo scriptum, nisi „simplicem ac veram sententiam claris usitatisque verbis expressam" invenerimus, Nam in poeta ab Alexandrinorum exemplo pendenti nec ipso ad facilem et simplicem orationis formam, ut videtnr, facto et exercitato, et, quod ad ^Eneidem attinet, in poemate ultimam manum non experto multa ferenda sunt et paulo artificiosius et obscurius cogitata et tumidius dieta verbisque adumbrata et nove dureque posita quaedam.^) Sed etiamsi hac aestimatione et sequitate sive cum libera iudicii professione utimur sive latenter, videndum tamen est, numquid ita sententia aperte peccet aut verborum usu orationisque forma a lege communi poetaeque Consilio aberret, ut excusationem non recipiat neque, quomodo ad eam formam poeta devenerit, explicari possit, ibique coniecturse quoque auxilium tentandum. Nam et aliquot locis oblitte- rata in omnibus codicibus vera scriptura apud unum Servium servata est {Mn. VII, 773 Phwhigenam , quod Probum et alios legere annotat, XII, 709 et cernere ferro^ accedente Senecae testimonio contra Priscianum, qui prava scriptura utitur, XI, 152, ubi sine ulla dubitatione restitu- endum est fetenti nec aut credendum Ribbeckio gromma dederas, ut cautiusvelles accipi posse prò eo, quod est: prò- miseras, te cautius velie, aut Ladevico inter hsec : promissa de- deras parenti et haud ignarus eram interponi posse votum de re prseterita), et necessarise aliquot certissimseque con- iecturae iarn communi consensu probantur (Georg. IV, 129 Salmasii Cereri^ Mw. I, 317 Rutgersii Eurum, IV, 217 Gevartii suhneams^ X, 705 B enti eii Pans; nam codicum sex ^) Soleo ex unius verbi duabus forrais tumidse et insolentis locu- tionis exemplum sumere, ex Mxv. I, 704 {jìammis adolere penates) et Georg. IV, 379 (adolescunt ignibus arai). Vergilius. 31 Parisinorum testiinonium Potterius impudenter finxit), aliis vix resistitili' (ut IV. 98 Heinsii aut quo mine ceriamina tanta^ ubi frustra confugitur in loco pieno et apto ad ora- tionis imperfectse excusationem, mendum autem ortum est ex quo).'^) Prseter tamen universam illam cautionem revocor prope ab iis promendis, quse suspicor, aut quibus piane etiam confido, aliorum exemplo. Nani ut omittam Peerlkampi temeritatem, recta calumniantis, qusedam non prorsus laudabilia ferenda esse et ad historicae quaestionis, hoc est criticse, legem certissima iudicanda nescientis adeoque no- vationum cupidi, ut ^n. I, 723 e vilissima chartula (Aal- burgensis est, nostras.) arripiat relictw prò remotoe^ Ribbeckius . vir et doctus et in materia e codicibus et gramraaticis colligenda subtiliterque pertractanda patien- tissimus et exercitatissimus, prseter ea, quse nirais, ut mihi videtur, leviter in versibus transponendis ausus est,-) prse- 'j Uni coniecturae omnes nunc locum dant, quam probari minime oportuerat, in Mn. IX. 141 scribentes : penihis modo mine genus .omne perosos Femineiiìn. Nam nec ìnodo mine, de quo enarrando, non piane inter ipso», qui probant, convenit, ullam habet rec- tam sententiam et codicum scriptura aptam et veram, frustra calumniante Handio TurselL III p. 637. Post priraum faciuus poenamque debuisse Turnus Troianos dicit non solum ab ex- petendis alienis uxoribus et sponsis abstinere, sed prope (quod natura non ferat) omne genus femineum penitus odisse. 2) iEn. I, 473 sqq., IV, 486. IV, 548 et 549, quos ita versai 418 subiicit, ut propter turbatam hoc ipso orationis seriem lacunae notam ponat, IX, 146 et 147, quos v. 72 subiicit, prima voce mutata nihilo aptiores, X, 660 sqq., ubi rectissime primum absolvitur Turni fraude. diim se iEneam fugientem insequi putet, in navem illecti et ablati descriptio, tum celeriter et breviter ad verum xEneam alibi fortiter pugnantem convertitur animus, deinde, postquam significatum est, fictam ^neae ima- ginem Consilio eflecto evanuisse. ad Turnum fraudem iam in- telligentem redit oratio. Recte hoc corrigendi genere usus est 32 Lib. VI. Gap. II. terque ea, quae interdum ex uno alteroque codice ob nescio quani antiquitatis speciem aliave de causa inconsiderate adscivit , coniecturas aliquot in textum intulit (dicam libere, ne hsec mussitando probari videantur, et ne operosse doctrinae apparatus etiam recti certique in arte iudicii opinionem nimiam faciat) ita sententia et verbis pravas, ut monstrorum mihi similes videantur; velut quod^n. IV, 436, quia apud comicos auri montes prò summis divitiis dicuntur, etiam sublato auri nomine, in quo omnis significatio nititur, singulari numero in grandi oratione dictum a Vergilio finxit in Didus persona : veniam ciùmulatam monte remittam. (Similia reperias I, 396, li, 75 et 422, IX, 229 et 513.) Cum huiusmodi coniecturis cum comparo alius editoris enarrandi confidentiam, in ^n. II, 350 infinitivum sequi prò imperativo poni tradentis idque confirmantis duobus scilicet ipsius Vergilii exemplis, II, 707 et III, 405, in quibus certissimus est non infinitivus activus, sed im- perativus passivus (nam impone et vela^ quis non ri- deat, si quis ibi dici posse putet?) et uno Valerii Flacci III, 412 (qui scripsit adhibe sacris), atque hoc repetitis editionibus lectoribus commendari video, con- turbor animo et interdum actum de simplici ser- monis Latini intelligentia puto ; non quo non ipse ethseream aliquando nec me expediam et errem interdum et dubitanter quaedam suspicer; sed sunt qusedam simpliciter explodenda et severe arcenda. ^) Verum ad nostras sive suspiciones sive Peerlkampus in libro III, 128, 129, Scaliger in libro X, 714 — 718, in Georgicis et alii et ipse Kibbeckius I, 251 — 258, ex aliqua parte etiam III, 249 sqq. Nam v. 264 et 265 iure ante v. 258 ponuntur-, fortasse etiam v. 269, 270 versui 266 subiici debent, tum 267 reliquaque sequi; prseter hsec nihil moveri debet; recto enim primum universe ex omni genere ex- empia ponuntur, etiam equorum; tum separatim ad equas venitur. ) Velut Vili, 519 ex inconstantia quadam et errore partis codicum in Vergilius. 33 ^mendationes prajvertamur , si quid in materia non ampia multoium strenua opera nobis reliquit, quod in ^Eneide non multum, in Bucolicis et Georgicis prope nihil erit. ^n. I, 453 sqq.: Namque sub ingenti lustrat dum singula tempio reginam opperiens, dum, quse fortuna sit urbi, artificumque manus inter se operumque laborem miratur, videt . . . Neque de uno ^nea recte dici Inter se^ neque mirari artijìcurn manns mter- se de comparandis operibus intelligi posse, inepteque eiusmodi comparationem Mnese affingi, apparet. Ex eo, quod in codice e (Bernensi sec. IX) a prima manu scriptum est, intrase^ Ribbeckius intraìis effe- cit; sed ingressio in templum hoc loco (post opperiens^ inter artificum manus et opermn laborem) significari nullo pacto potest. Tenenda erat ipsa codicis scriptura. ^neas intra se^ hoc est, tacitus artificum opera admiratur, quo exemplo Plinius maior dixit (X, 118) intra semet mediiari, et Quintilianus intra se disponere, componere (X, 6, 2, XI, 3, 2). (Paulo ante v. 445, ubi de verbis facilem victu dubitatum est, nuper ab aliquo cum gravi errore, non memini annotatam a Vergilii enarratoribus Senecse imita- tionem epist. 90, 13: sapiens facilis vieta fuit.y^) pronominibus se excipientibus arripitur Plautinum suo sibi, es- pulso, quod abesse nequit, tibi; X, 588 ex uno P intolerabilis coniunctivus aptet in hanc structuram certissimse legis infertur: dum . . . Aptat se puynce, subit . . . hasta; XI, 821 apertissimae originis error (post Accani . . . unaìii Allocjuitur) Jìdam pro fida {ante alias quce sola Camilloe) probatur, ut (prolegg. p. 85) nova accedat suspicio de sententia incredibiliter iraperfecta. (Infini- tivuni historicum non in sententia relativa, sed tainen extra narra- tionem, posuit Vergilius etiam Georg. IV, 134, 140, ^n. IV, 422, VII, 15. Nam Georg. I, 200 auditur vidi) ') De I, 323 satis olim dixi, necessario coniungi ornatus et ac- tionis signiticationem {^succlnctam pkarttra tt . , . pniiienitm}, tUHi MADMGIl At.vKHj. t..iT. JI. o 34 Lib. VI. Gap. II. II, 110 sqq.: Volgi quse vox ut venit ad aures, obstipuere animi, gelidusqiie per ima cucm-rit ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo. Neque fata (nominativo casu) parare alieni dici pos- sunt, omisso, quid parent, frustraque excusatio quae- ritur ineptse locutioni, neque Graecis tremor per. ossa curre- bat, cogitantibus, cui ipsi mortem parare deberent, nec, qui dei iussu aliquem occidere coguntur, fata ei parare recto dicuntur. Omnis est cogitatio de oraculi sensu deique Con- silio, unumque recte dici potest: cui fata paret, quem poscat Apollo. Facillimeque intelligitur, unde ortum sit apud oscitanter scribentes legentesque parent'^) III, 340. Hemistichium, quod hoc loco interpositum versus aptissime cohserentes divellit nec ulla minima, unde poetse in mentem venisse putari possit, sententise similitudine cum superiore versu coniungitur, sedem habebit suam tribus versibus ante claudetque, ut alia hemistichia imperfecta, ea, quae prsecedunt, adiectione apta, sed a poeta ad inte- grum versum explendum non elaborata: actionem venandi distingui ferarum generibus {lyncis aut , . . apri). Tegmen quod aliquoties dicitur de pelle farse homines. tegente, non obstat, quominus de ipsius farse pelle dicatur, ut de vestimento hominis (III, 594). Scribendumne sit maculoso, non definio. Quod Kibbeckius (proleg. p. 328), mihi de ipsa re assentiens, maculosce tegmina lyncis scribi voluit, non apte coniunguntur ex sequo tegmina et cursum, nec tegmina clamore premere apte dicitur. ^) Hanc coniecturam cum ante aliquot annos fecissem annotas- semque, cum Eibbeckii Ladevicique solis exemplis uterer in Vergilio relegendo, vidi postea factam esse multo ante a Ba^ tavo ignoto. Sed tamen revocare in memoriam et commen-- dare iterum inventam volui; est enim certa. Vergilius. 35 Morte Neoptolemi regnorum reddita cessit pars Heleno, qui Chaonios cognomine campos Chaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit, Pergamaque Iliacamqiie iugis liane addidit arcem, quffi tibi iam Troia, hoc est, quae tibi iam Troia videtur et Troise loco est. (Cfr. 349). Iam nullum supererit in Eneide hemistichium nisi ,,absoluto perfectoque sensu", quod in hoc uno mira- bantur; vid. Donati vit. Vergil. p. 64 Reifferscheid. Ili, 359, 360: Troingena interpres divom, qui numina Phoobi, qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis. In hac scriptura numinibus Phoebi tauquam eius proprii et numinibus servientes superadduntur tripodes, sed bis vitiose adhserent Clarii laurus, tanquain alius dei et alius generis. Recta hsec oratio erit: qui numina Phoebi, qui tripodas Clarii et laurus, qui sidera sentis. Iam Phoebi numinibus adiunguntur, addito dei cog- nomine, instrumenta, tripodes et laurus» Et sic Pierius in suo codice Mediceo scriptum invenerat. Ili, 682 sqq.: Prsecipites metus ager agit quocumque rudentis excutere et ventis intendere vela secundis. Contra iussa monent Heleni Scyllam atque Cha- rybdim (Scylla atque Charybdis)^) inter utramque viam leti discrimine parvo ni(ne)^) teneant cursus; certum est dare lintea retro. ') Accusativum in priore nomine habent ex Ribbeckii codicibus MP2 ab, Servius, in altero MP y a2 b2 e ; nominativum in pri- ore FPl , in altero F al. ^) Ni habent codices prseter P (NEC, sed deleto C) e {ne supra scripto i) yl , ium grammatici Priscianus, Donatus, Servius, omnes ne interpretantes, 3* 36 Lib. VI. Gap. II. Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori missus adest. Vivo prsetervehor ostia saxo Pantagia? Megarosqiie sinus Thapsumque iacentem. De loco longis et perplexis disputationibus vexato nec tamen expedito quantum fieri potest brevissime dicam, exposita primum rei, de qua agitur, ratione, quam et alii et Ladevicus tenuerunt; est enim certa minimeque ob- scura. yEneas ab Heleno monitus (410 sqq.), ne per fretum Siculum Latium peteret, sed Siciliam circumnavigaret, Italise meridiana ora lecta, cum Sicilise sic appropinquasset, ut iam dextra per fretum Charybdim audiret, ad laevam meridiemque flexo cursu (v. 561 sqq.) fretoque post terga relieto, oris Cyclopum allapsus portumque sub ^tna in- gressus erat. Iam, Cyclopibus conspectis, iEnea3 sodi terrore C3eci unum tantum student, fugere, quocunque ventus ferat (v. 682, 683). Ventus autem a meridie ad septentrionem versus flabat, hoc est, in ipsum fretum versus ; ei tamen se tradentes retro , unde venerant, navigaturi erant {certum est dare lintea retro) et in perniciem ruituri, cum subito Boreas a Peloro flans ad meridiem versus eos egit et interitui eripuit {Ecce autem — v. 687 sqq,). Ac trepidatio et caecum fugiendi studium, pravum cursus consilium, tempestivus Borese interventus salusque inde orta perspicue verbis in- dicantur. Illud etiam, si quis certa indicia et vestigia animadvertere et tenere novit, certissimum, v. 684—686 {contra — cursus) non solum admonitionem Heleni indicari, ne inter Scyllam Charybdimque cursus teneant, sed simul verbis appositione adiunctis prope certse, si id faciant, per- niciei significationem. Itaque hsec primum nascitur huius partis forma, seposito paulisper contra (ob eam causam, qu3e mox apparebit): lussa monent Heleni, Scyllam atque Charybdim inter, utramque viam leti discrimine parvo, ni (o: ne) teneant cursus. Nam Scylla Charybdisqùe utraque via leti est, parvo Vergilius. 37 discrimine separata, quod tenere et illis vitatis pervadere difficillimum est. Nominativus {Sci/Ua^ Charyhdis), qui nulla arte tolerabiliter in structuram includi potest, in uno et altero codice aut solo errore litterse m finalis omit= tenda? ortus est (itaque in Scylla uno plus testium liabet, quam in Charyhdis, quod postea accora modatum est), aut ex prsepositionis positu, qui fecit, ut prave tantum ad sequentia traheretur. Reiecta autem in alterum versum prsepositio (nam de subiecta utrique nomini dubitari Mw. I, 218 aliique loci non sinunt) defenditur non solum similibus exemplis XI, 149 et 509, similioreque libri VII, 441 et 442: et arma Regum inter (nam quod ibi nonnihil positus mitigatur reiecto etiam regimi in alterum versum, eandem liic vim liabet adiunc- tum illud : utramque viain leti), sed prorsus pari Georg. II, 344 et 345: frigusque caloremque Inter. Sed una relin- quitur summa pravitas. Xam hsec: Contra iussa monent Heleni sic inferuntur, tanquam iam significatum sit, fatale ad septentrionem versus navigandi consilium. Atqui nihil dictum est, nisi quocunque Troianos fugere velie. Deinde ipsa illa consilii significatio sic bis subiicitur {Certuni est dare l. r.), quasi ex ipsis Heleni iussis hoc nascatur, quibus adversa fronte repugnat. Hanc, qua reapse sola locus premitur, difficultatem tollet una littera geminata, una adiecta. Sic enim scribendum est: et ventis intendere vela secundis. Contra, ac iussa monent Heleni, Sc3dlam atque Cha- rybdim inter^ utramque viam leti discrimine parvo, ni (o: ne) teneant cursus, certuni est dare lintea retro. Ecce autem cet. Iam omnia recte procedunt. Terrore occa?cante ob- liti, quae Helenus vitari iussisset, retro vela dare consti- tuerant, cum Borese flatus supervenit. Est hic locus ex iis, in quibus verendum est, ne editores enarratoresquo 38 Lib. VI. Gap. II. Troianoriim exemplo trepidantes non audeant vera tenere, quod simplicia ac facilia sunt, inanesque turbas negligere. Kefellere alios supersedeo; velim tamen attendi, Eibbeckius (prijeterquam quod, quid Troianis retro, quid ante fuerit, piane confundit) qualem excogitaverit appositionem, ut Scylla Cliarybdisque iussa Heleni appellentur. VI, 601 sqq.: Quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque, quo super atra silex iamiam lapsura cadentique imminet adsimilis? Frustra laboratur, ut Tantali poena ad Pirithoum aut, si plurium codicum scripturam quos siqier sequimur, ad eum et Ixiona translata expediatur. Nec tamen ad lacunae notam, triste simul et audax auxilium, confugiendum, sed par- ticula retrahenda : Pirithoumque, et quo super atra silex cet. Ceteris nominatis Tantalum sine nomine adiunxit, po- sito prò nomine notissimo poense genere. Quam facile ex- ciderit et^ ut quo referretur ad certum nomen, patet. ^) VI, 615: Ne qusere doceri, quam poenam, aut quse forma viros fortunave mersit. ') In margine ponam suspicionem minus fortasse manifestam mendi et eius originis demonstrationem habentem. Nam v. 533 vereor, ne antiquo errore oh prsecedentem diiunctionem an prffipositnm sit interrogationi universe et absolute subiectae, scribendumque sit: Pelagine venis erroribus actus an monitu divom? Quse te (v. an qiue (e) fortuna fatigat, ut tristis sine sole domos, loca turbida, adires? Nam neque an guaì recte coniunguntur, nec recte hoc tanquam tertium a superioribus separatur. Vergilius. 39 Quoe lios homines scelera premant poenamque meru- erint, Sibylla iam dixit; itaque de eo doceri non cupiebat ^neas ; nec eo pertinere potest fornite vocabulum ; agitur de forma poenae, qu3e nunc eos vexet, scripsitque poeta: aut qu3e forma viros fortunave merset. Vili, 74: quo te ciimque lacus miserantem incommoda nostra fonte tenet, quocumque solo pulcherrimus exis. Ridicale omnino lacus dicitur fluvium fonte tenere, et quocumque, quasi pluribus eum tenere possit; magis, si fieri potest, ridicule, qui ignotam sibi originem fluvii signifìcat, sic loquitur: quocumque te lacus fonte tenet-, nam ex fonte nasci fluvium scit, ex lacu nasci, qui scire potest? Quae una ferri sententia potest, proximis {quo- cumque solo) consentanea, ex hac scriptura nascetur: Qtii te cumque locus miserantem incommoda nostra fonte tenet, hoc est: quocunque loco fontem habes. IX, 281 sqq.: Me nulla dies tam fortibus ausis dissimilem arguerit; tantum fortuna secunda aut adversa cadat. Primum arguerit non optandi vi dicitur, scd asse- veranter prò futuro, ut 298 defuerit {erit . . . defuerit); ceteris verbis ineptissime in utramque partem optatur; itaque alii tantum seiungunt (quod seiungi et per se dici b. 1. nullo exemplo potest), reliqua permissivo modo acci- piunt, quod ne ipsum quidem apte fìt, quasi hoc nihil ad rem Euryalus esse putet ; alii haud scribunt, optimorum co- dicum auctoritatem secuti; sed neque haud in optando iu- bendove ponitur prò ne {modo haud prò modo ne), neque fortuna, qua? secunda sit, cadere adversa tolerabiliter dicitur prò eo, quod est: in adversam mutari. Scribendum videtur: tantum fortuna secunda aut adversa cadet. De se spondet; tantum fortunam incertam esse et in utramque partem cadere posse. 40 Lib. VI. Cap. II, IX, 386 sqq : Nisus abit; iamque imprudens evaserat hostis atque locos, qui post Albae de nomine dicti Albani (tum rex stabula alta Latinus habebat); ut stetit et frustra absentem respexit amicum : Euryale infelix, cett. Hunc locum, quem Kibbeckius infeliciter tractavit, (prolegom. p. 81, de muris in v. 371 graviter errans) nec Ladevicus mutando adiuvit, scita emendatione CI. Geertzius, auditor meus, expedivit. Omnis enim res adhuc gesta erat ad castra Eutulorum prope mare longe ab Albana re- gione; itaque eam evadere Nisus, hoc est, ex ea abire non potuit. Tum et res ipsa ostendit locum a superiori diver- sum significari, in quem fugiendo pervenerit, et additu nominis diligens notatio apertissime hoc confirmat. Itaque una littera mutata hsec nascitur vera scriptura: Nisus abit; iamque imprudens evaserat hostes, atque locis, qui post Albse de nomine dicti Albani (tum rex stabula alta Latinus habebat), ut stetit et frustra absentem respexit amicum ; Euryale infelix, cett. Apparet negligenter legendo locis accommodatum esse ad hostes. De inquit, quod apodosin facit, omisso cfr. X, 441, Liv. XXVIII, 40, 3 et ibi Weissenb. ^^L 185 sqq. Hic locus, incredibile est, quantum enarra- toreswrserit, nec immerito ; est enim, ut scribitur, inex- plicabilis , sed certissimam recipit emendationem mendi antiquissimi. Enumeratis quattuor ducibus, qui cum copiis ^neam mari ex Etruria redeuntem secuti sint, pergit sic poeta: Non ego te, Ligurum ductor fortissime bello, transierim, Cinyre, ^) et paucis comitato Cupavo, cuius olorinse surgunt de vertice pinnse, M Codices sic scriptum habent: cìnire Vblc2 (Cinìrus nomi- nativo casu appellatur Macrob. Sat. V, 15, 5), cinere ci et y, cinyroe. M, cinera P, cumarre E; apud Servium cunare est. Vergilius. 41 crimen. Amor, vestrum forrnseque insigne paternse; naniqne fernnt luctu Cycniim Phaethontis amati, populeas inter froncles rnubramque sororum dum canit et mcestimi musa solatm- amorem, canentem molli piuma duxisse senectam, linquentem terras et sidera voce sequentem. Unum poeta promittit se commemoraturum ducem, sed subito duos obiicit prava prorsus orationis forma; nec enim illis : j\o7i ego te . . . fransierim potest sic alterius nomen copulative adiungi: et . . . Cullavo prò eo, quod est: nec (aut) te, paucis eomitate C. Deinde ab ilio, quem cum splen- dida virtutis significatione (dux fori, ò.) induxit, transit ad alterius, quem paucis comitatum dixit (quod sic in altero positum quo pertineat , perobscurum est), capitis galeaeque insigne, idque unde sit, verbis appositione ad- iunctis significatur v. 188, causaque explicatur. Itaque hsec omnia certissime ad Cupavonem spectant, de Cinyro (sive quo alio est nomine) altum silentium est. Nam quod olim fere, interpuncta oratione post piume, proxima sic scribe- bant : crimen amor vestrum. eoque pronoraine Cinyrum et Cupavonem significari putabant et nescio quod eorum amoris crimen anquirebant, excussis propter Cinyri no- minis cum Cinyra similitudinem Graecarum fabularum remo- tissimis angulis, neque quicquam reppererunt, et totum apertissime refellitur orationis forma (quae sunt enim hae nugse: crimen vestrum, {est) amor et formce paternce insigne'^ utrumne insigne amor an crimen fuit?) et sen- tentiarum perspicuo ordine, qui declarat, ex Cycni, Cupa- vonis patris, Phaethontem amissum lugentis mutatione re- peti causam pinnarum olorinarum in fìlio, ut nihil relin- quatur, quod ad alium amorem aut ad Cinyrum illum transferatur. Itaque recto et vere , ut centra dici cum ali qua specie nequeat, Sprengelius Amorem deum compel-- lari intellexit, eique et matri crimini et invidiae illas pinnas esse dici, ex infausto amore natas. Tenemus igitur Cu- 42 Lib. VI. Gap. II. pavonem, qiiaeque ad eum pertinent, recte habentia, nisi quod videtur Cinyro iniuria superpositus esse et eum loco et honore verborum deiecisse. Quid igitur misero illi Cinja-o facienuis? lubebimiis abire totnm inde, quo errore irrepsit, consideratisque sinnil codicis V (id est foliorura palimpsestorum Veronensium)et bl, maximeque optimi illius e et ;^ indiciis (cinere), quam scripturam Macrobius quoque liabuit, simul re, quod post divites magnosque Etrurise po- pulos inducitur montana pauperque et parva Ligurum gens, sic scribemus, una littera mutata: Non ego te, Ligurum ductor fortissime bello, transierim, sìne re et paucis comitato Cupavo. Aptissime Ligurum ducem describit, hominem fortem, sed, ut Ennius dixit, parva cwn re (Cicero ipsum homi- nem sine re). Male coniunctis litteris, quse post te voca- tivi formam obiiciebant, quod sinere nimis abhorrebat, na- tum est Cineri nomen iam ali quanto ante seculum quartum (ante Macrobium), fortasse non ita multo post Vergilii setatem, exornatum deinde Graeca quadam specie {Cinyrce). Summe notabile hoc est exemplum nominis proprii ex vocibus communibus efficti, quod voi I. p. 152 poni debuerat, nisi post demum ipsam emendationem repperissem, eum, quam formam totus locus monstraret, multo ante intellexissem. X, 279 sqq. (Turni sunt verba): Quod votis optastis, adest, perfringere dexira; in manibus Mars ipse viris; nunc coniugis esto quisque suae tectique memor, nunc magna referto facta patrum, laudes. Sic Eibbeckius. Cur ipse Mars? cur viris^ quasi di- versis ab iis, quos alloquitur? Codex Eomanus et vulgo editiones viri. Ergo Vergilius sic verba coniungi voluerat : in manibus Mars; ipse, viri, nunc coniugis esto quisque suae tectique memor. X, 362 sqq.: Vergilius. 43 At parte ex alia, qua saxa rotantia late impiilerat torrens arbustaque diruta ripis, Arcadas, insuetos acies inferre pedestris, ut vidit Pallas Latio dare terga sequaci, aspera quis natura loci dimittere quando suasit equos, unum quod rebus restat egenis, nunc prece, nunc dictis virtutem accendit amaris. Frustra laboratur in explicandis pronomine relativo et coniunctione in eiusdem sententise causalis adiunctione positis ((juis quando)^ sunt tamen, qui, utLadevicus, non laborent, sed facile seexpediant; quando enìm esse aliqiicmdo sententiam- que sic Germanice reddi posse: „da sie jetzt, fiir diesmal"; quem, si liceat, interrogare velim, ubi in sententia relativa quando prò aliquando positum reppererit, et ubi aliquando sic positum de ipsa ea re, quae nunc agatur, denique so- leatne ipse sic narrare: .,als Pallas sah, dàss die zu Fuss kàmpfenden Arkader wichen (denn sie hatten einmal die Pferde verlassen)"? Una vocalis geminanda est, ut quando recte prò causali particula sit : aspera aquis natura loci dimittere quando suasit equos. Natura loci aquis torrentis, saxis passim iactis, aspera facta erat. X, 457 sqq.: Hunc ubi contiguum missae foro credidit hastse, ire prior Pallas, si qua fors adiuvet ausum viribus imparibus, magnumque ita ad sethera fatur. Adeo non aptus hoc loco infìnitivus historicus esse videtur adeoque dure cum fatur coniungi, ut cogar suspicari, scriptum fuisse a poeta: ire prior Pallas, si qua fors adiuvet, ausns. X, 478. Hasta Pallantis viam clipei molita per oras tandem etiam magno strinxit de corpore Turni. 44 Lib. VI. Gap. II. Prorsiis inusitatum strìngere de corpore, usitatum et frequens strìngere corpus; atque illiid etiamsi dicatur, aliam videatur habere significationem, ut sit stringendo parti- culam de corpore auferre. (Adscribitur : l'néyQafpa tov mó- fiaTog. Quis id dixit? Et si dictum esset, alius est La- tinus usus, alias Graecus.) Poterat Vergilius scribere de basta cutem perforanti nec taraen in interiora penetranti: tandem etiam magno tinnii se corpore Turni. X, 769: Huic (Mezentio) contra ^neas, speculatus in agmine longo, obvius ire parat. Hic quidem confidentius dico perversam esse agminis longi appellationem, quse longam aliorum post alios ince- dentium seriem significat, rem ab hoc loco alienam, scrip- tumque a poeta puto, quod in codice Minoraugiensi est: speculatus in agmine longe^ eo quidem magis, quod in R a prima manu est LONG. Ad banc e longinquo speculationem aptum obvius ire parat, [Inciderat in eandem sententiam Geertzius, idemque recte XI, 214 longe e codd. bc restituendum iudicavit.] X, 838: fusus propexam in pectore barbam. De dependenti barba rectius videtur in pectora, ut Ovidius Fast. I, 259 propexam ad pectora barbam dixit, Silius Italicus XIII^ 310 propexis in pectora barbis. XI, 295 ncque librorum scripturam [et qiLw sit magno sententia bello) ferendam puto ncque probandum, quod pro- positum video, magni sententia belli; longe enim aliter Si- lius dixit: stat sententia belli^ hoc est, consilium et decre- tum belli gerendi. Omnium simplicissimum est: Et responsa simul quse sint, rex optime, regis, audisti, et quse de magno sententia bello, sublata etiam geminatione inani : et quce sint — et gitce sit. Vergilius. 45 Sed qui poterat, etiamsi adscriberetiir sit, tolli de? Itaque parum confido. XI, 318, 319: Aurunci Kutulique serunt et vomere duros exercent colles atque horum asperrima pascunt. Quovis pignore contendam , Vergilium non post dm'orum collium appellationem superposuisse in altero verbo (pascunt) ignavissimum illud aUjue horum (ipsorum collium) asperrima; debebat praeterea eorum dici; idemque sensisse video Gentium Batavum, hominem alioquin omnia coniecturis non necessariis, id est, malis persequentem. Vix dubito, quin poeta scripserit: vomere duros exercent colles, tesquorum asperrima pascunt. XI, 494 sqq. de equo, qui abruptis vinculis e stabulo in apertum campum fugit: aut ille in pastus armentaque tendit equarum, aut adsuetus aquse perfundi flumine noto emicat. Perversum hoc prorsusque vitiosum. Nara adsuetus aquw accipi vetat perfundi infinitivus, adsuetus aquce per- fundi nihil est ; iungenda igitur hsec sunt : adsuetus perfundi flumine noto aqiioi; atqui (ut taceam de flumine aquoì) flu- mine noto avelli ab emicat nequit, quod nec hoc absolute dictum sensum habet et quod equus, lavari solitus, con- suetudine flumen notum petit ex coque deinde emicat. Scribendum est igitur necessario: aut, adsuetus aqua perfundi, flumine noto emicat. XII, 617: Attulit hunc illi csecis terroribus aura commixtum clamorem . . . Bunc dici oportet, qui proxime ante significatus nar- rando sit. Atqui proximis versibus poeta Turnum „ex- tremo in gequore'" versantem commemoravit, ad quem 46 Lib. VI. Gap. IL subito e longinquo clamor pervenit, superioribus versibus inde a 593 Amatae interitum. Apparet, hoc poetam di- cere, ad Tiirnum hostes iam segnius persequentem eo, ubi erat, allatum esse non hunc clamorem, sed clamorem ali- quem tristis rei nuntium, scribendumque esse: Attulit huc illi cet. Atque sic in codice aliquo Hamburgensi Heynius se- cunda manu scriptum esse tradit, quse non auctoritas est, sed vera coniectura multis ante me annis facta. XII, 731 sqq.: At perfidus ensis frangitur in medioque ardentem deserit ictu, ni fuga subsidio subeat. Ut sententiam enarratores efficiant, audiri huiusmodi aliquid iubent: „et pereat (perisset) Turnus, ni", cet. Verum recte dicitur cum brevitate rhetorica: „Gladius capiti im- pendebat, ni fugisset", quod in gladio impendente signifi- catur ictus futurus et consilium feriendi („et ictum dedisset"); ferri etiam potesti „Curvabatur ensis (et fractus esset), nisi ictum retinuisset" ; sed ridiculum prorsus est : „Frac- tus est ensis, ni fugisset", quod in fracto Turni ense nulla mimima est signifìcatio ictus ab adversario venturi aut omnino rei coeptse et longius progressurae et effectum habiturse, nisi fuga prseveniat. Periculum ex fracto ense natum nova res est et per se significanda. Addam, de fuga prorsus perverse poni subsidio subire^ quod dicitur de adiutore et defensore adveniente et appropinquante. Ita- que Ribbeckius, hoc intellecto, lacunse notam posuit. Sed salva res est, modo verba recte interpungantur: frangitur in medioque ardentem deserit ictu. Ni fuga subsidio, subeat. Fugit ocior Euro. Ictum, quem inferro non potuit, ipse subeat, ni fugse subsidio utatur. Ad iEneidem hsec erant, qu8B conferrem. Georgica (retro enim temporum ordinem sequar) minus stu- Vergilius. 47 diose tractavi, etiam quod res expositas parura cognoram ; Sed tamen, ciini iterum legerein, pauca hsec annotavi. I, 31G sqq.: Ssepe ego . . . omnia ventoriim concuirere proelia vidi, quse gravidam late segetem ab radicibiis imis sublimem expulsam eruerent; ita turbine nigro ferret hiems culmumque levem stipiilasque volantis. Mire et inepte seges ventorum vi ab radicibus evulsa et iactata comparatur (et comparatur condicionali forma: ferrei) cum iis, qua3 ipsa tali segetis evulsioni et deiec- tioni natura adiuncta sunt, alio tempore accidentibus, etsi ipsa illa alias temporis signifìcatio prorsus nulla est, quo- niam ventorum depraliantium s^vitia ipsa hiems appella- tur; et unde vera Meme culmus levesque stipulse? Ap- paret, quse comparationis causa addita putantur, necessario pertinere ad ipsam rei descriptionem absolvendam, scriben- dumque esse: expulsam eruerent, ut turbine nigro ferret hiems culmumque levem stipulasque volantis. Cum inter ni et tu elisum esset ut, versus supplendi causa additum est Ita. Video nunc, mirari Heynium, ne- minem tam audacem fuisse, ut sic corrigeret. Ipse, quo erat ingenio ad vera, si occurrerant, fìrmiter arripienda ig- navo, non est ausus longisque verborum ambagibus se im- plicuit nihil expediens; ceteri incuriose coniecturam neglex- erunt. II, 2G() sqq.: ante locum similem exquirunt, ubi prima paretur arboribus seges et quo mox digesta feratur, mutatam ignorent subito ne semina raatrem. Minime unus locus est, in quo primum tenerse ar- borum piantile parantur, et in quem postea inde (ex seminario) digest^e feruntur, nec locus, qui conserendus et in quo ipsa silva futura est , exquiritur (habetur enim), 48 Lib. VI. Cap. II. sed ei similis alter ad plantas prseparandas. Neque si- inilis ei quo potest accipi similis atque is est, quo. Scri- bendum igitur puto: ^ Ante locum similem exquimnt, ubi prima paretur arboribus seges, «*, quo mox digesta ferantur, ' Nam et una syllaba non solum a Lucretio, sed etiam •a Catullo Manilioque positum Lachmannus ad Lucret. p. 152 demonstrat, nec id^pronomen h. 1. Vergilius vitare facile poterat. Ferantur (semina) est in cod. P. ^) III, 391 : Munere sic niveo lanaì, si credere dignum est, Pan deus Arcadia3 captam te, Luna, fefellit in nemora alta vocans; nec tu aspernata vocantem. Adverbium sic nihil omnino habet, quo refera tur aut quod signifìcet, quoniam ante tantum de cura lanse albse sine maculis servandse agitur. Ad fabulam quoque ipsam, q[ua3 significatur, quoniam non dando munere Pan decepit deam, sed sub albi arietis specie latens, aptius erit hoc: Munere sub niveo lanse, si credere dignum est, Pan deus Arcadise captam te. Luna, fefellit. IV, 39 (de apibus): certatim tenvia cera spiramenta linunt, fucoque et floribus oras explent.^ ^) Eodem libro li, 247 certissimum mibi est Vergilium scripsisse : At sapor indicium faciet manifestus et ora tristia temptantum sensii torquebit amaro, non amaror, quod errore ortum pravo grammaticorum, rara et antiqua incaute sectantium, iudicio defensum est; nam et minus recte sapor et amar or tanquam duo distinguuntur, et perversissime adhseret nudum illud sensu [amaror ora torquebit sensu). Quid accidere grammaticis antiquis non ignobilibus iam ante Gellii setatem potuerit in Latinis poetis , monstrat exemplum Csesellii apud Gellium VI, 2 positum aliaque. Vergilius. 49 Neque alga marina neque color quid ad hanc rem faci- ant, intelligitur, tantoque aptius est: sucoque et floribus (hoc est, suco florum ipsisque floribus suco cohaerentibus), ut, qui enarrant, suci nomen ipsi ponant (Heynius, Wagnerus, Ladevicus : Blumensaft), Cur igitur non ita scribitur? quod factum esse sive Consilio sive casu in antiqua aliqua edi- tione Heynius annotat. De Bucolicorum uno loco dicam valde vexato, qui est in fine eclogae tertiae, quem ego non emendatione, sed recta enarratione egere puto : Non nostrum Inter vos tantas componere lites ; et vitula tu dignus et hic et quisquis amores aut metuet dulcis aut experietur amaros. Omittam aliorum refutationem, et eorum, qui vim prono- mini relativo indefinito {quisquis) fecerunt, et eorum, qui hic per et novam interponi sententiam posse putaverunt, ex relativa et demonstrativa parte connexam, cum reliquis omnino non cohserentem, ut Ribbeckius, quem Ladevicus secutus est; (de ipsius sententise inanitate nihil dico). Necessario igitur illis: et tu et hic adiungitur amplior sig- nificatio generis hominum ilio vitulse munere dignorum. In hoc genere significando duo verba ponuntur ad malum faturum aut praesens spectantia, ita ut (prseterquam quod ex hoc: metuet dulces amores nihil sani efficitur) una re- linquatur temporis in eadem re, quam illi aut metuent venientem aut iam prsesentem experientur, diversitas. Ita- que forma quidem sententiae recta et certa hsec est: et quisquis amores aut metuet . . . aut experietur amaros. Verum non quisquis in amore infelix est aut, ne sit, metuit, dignus ilio prsemio dici posse videtur, sed quis- quis eam infelicitatem certo modo fert solaturque, velut cantando lenit, eiusque rei significatio in eo vocabulo, quod MADViGII ADVMas. Ckit. II. a 50 Lib. VI. Cap. II. dulcis scribitur , inesse debet ineritque, si id nominativo casu acceperimus, altera syllaba in arsi producta; quod ego, ut licenter et moleste fieri concedo in forma sola syllabse quantitate ab accusativo plurali separata, tamen spernere non audeo in tanta sententise perspicuitate et ap- tissima hac coniunctione : dulcis amaros. Ac languenfis genitivo casu, producta in arsi ultima, Vergilius posuit ^En. XI, 69 ; nominativo autem is produxit in pulvis I, 478, sed in forma nihil ambigui habente. DeHoratio copiosissima esset dicendi materia, si aliorum bona inventa protrahere et commendare, prava commenta refutare propositum esset; novorum, quae non vi extun- derem, sed quibus ratione suadente et cogente confìderem, parca fuit seges, in sermonibus et epistolis prope nulla. Nam et in Horatio similis atque in Vergilio cautio est nec tamen eadem, quod et codices minus sunt quam Vergiliani antiqui et grammaticorum antiquorum testimonia aliquanto rariora, ipsa quoque scholia Servianis commentariis vix sequiperanda, et in hoc campo praeter multorum inanem et indoctam sedulitatem etiam doctissimorum et acutissimorum hominum elaboravit industria. Quse in Horatii opera non ita multos abbine annos irruit pravitas et libido Hofman- Peerlkampi, de ea quid sentirem, dixi voi. I p. 93, nec ab eo iudicio seiungo illam, quse nuper prorupit, sumpto ante in Ovidio et luvenale (ibd. p. 94) experimento, Lehrsii et Ribbeckii. Centra quos si dicere vellem, longa ordienda esset de fide historica et probabilitate disputatio, cuius illi leges omnes cavillando calumniandoque et fingendo ita spernunt, ut nunquam, quid fieri accidereque in hoc genere et unde hsec formae testimoniis confirmatae constantia nasci potuerit, serio aut severe cogitasse videantur; nunc alia mihi agenda sunt, licetque, opinor, hsec somnia prseterire. quse aut intra paucos annos oblivioni tradita erunt, aut totum hoc antiquarum litterarum studium, tanquam ex- hausta utiliter quserendi materia, inaniter et proterve ludens Horatius. 51 cum tsedio sui senescet et interibit. Hoc tamen huic per- versitati dabo, ut ex emendationum mearum Horatianarum non magno numero unam extra ordinem prsecipiam, in qua luculento exemplo ostendi potest, et quomodo vera addita- menta certis indiciis convincantur, et quomodo ad eorum causam perveniatur, et quid ea demonstratio differat non solum ab suspicionibus Horatio scribendi legem dantium aut ad omnia delendi medicina abutentium, sed etiam ab insta- bili in vera difficultate et certo mendo tollendo opinatione. Nam in libri quarti carmino octavo omnes norunt, quse sint in V. 17 prava, id vitium, quod etiam ad v. 16 pertinet, a plerisque negligitur. Nam ncque Horatius cum flagitioso in re personaque clarissima errore ad Africanum maiorem transferre Carthaginis interitum et incendia potuit ncque prorsus certam csesurse legem in uno versu negligere; (ita- que nihil agunt, qui illud vulnus curare student, hoc neg- ligunt); tum vero uterque versus toti loci sententise et Consilio apertissime repugnat et omnia evertit. Cum enim hoc poeta dicat, artificum opera cum poetarum comparans, marmerà notis publicis incisa non clarius indicare laudes Africani et rerum gestarum memoriam propagare quam Ennii versus, quid excogitari perversius potest, quam ut in hac comparatione cum marmoribus coniungantur ipsse res gestae Scipionis et hoc dicatur, non marmerà et vic- torias melius laudes indicare quam carmina. His tribus invictis argumentis, quse ex diversis partibus in unum con- currunt, ab historia, a metro, a sententia erta, adiungitur quartum per se minus certum, a versuum numero (34) non conveniente cum lege a Meinekio inventa. lam qui unum V. 17 tollunt, neque huic difficultati ncque gravi illi sen- tentiae vitio medentur. Itaque nuper exstiterunt, qui tres versus cum duobus dimidiis (a verbis in v. 15 non celeres fugce ad V. 19 lucratiis rediit) eiicerent, prseter Peerl- kampum clarissirni homines. Lachmannus , Meinekius, 52 Lib. VI. Gap. II. Hanptius, valde, quod pace Hauptii, viri egregii, dixerirn, incon- siderate. Nani primum omnem Scipionis signiticationem tol- lunt, quacum coniuncta est Calabraìmm Pieridiim appellatio, quoniam alioquin necessario universe Pierides nominandae erant; deinde, linde in mentem cuiquam venerit sine ulla causa quatiuor versus medio carmini inserere, non de- clarant, Peerlkampianse levitatis (et Lehrsianse) socii, atque etiam in id incidunt, quod iam alibi maxime impro- babile esse dixi, ut non versus aliquot reliquorum seriei additos, sed in medio versu coeptam et in alio medio con- clusam interpolatoris operam fingant. Sed accedit aliud valde temere excogitatum; quod enim ne sic quidem Mei- nekianse legi satisfit, duos alios versus longe bine diiunctos detrahunt, nec continuos, sed 28 et 33, utrumque inno- centissimum, nisi quod bi soli aliquo modo sine ceterorum ruina exsecari possunt. Itaque hac violentia reiecta ad illos duos versus, in quibus omnis est pravitas, revertamur animadvertamusque, in superiore versu (15) in tribus an- tiquissimis apud Kellerum codicibus non celeres fugce , sed celeris fuga esse. Scripsit Horatius, duobus illis versibus minus, egregie, servato etiam ilio quaternario versuum numero : Non incisa notis marmora publicis, per quse spiritus et vita redit bonis post mortem ducibus non celeris fiigce^ eius, qui domita nomen ab Africa lucratus rediit, clarius indicant laudes quam Calabrae Pierides. Vitam non celeris fugae, hoc est, non fugacem et brevem, ducibus per marmora notis publicis incisa redire, Horatius concedit. Hic genetivus, sive casu, sive quod non intellige- batur, unius litterse mutatione {celeres) in nominativum transformatus, cum sic nude posita verba {non celeres fugce) Horatius. 53 sensum non efficerent nec ferri possent, duos versus, in quibus laboratur, peperit. ^) Eeìiqua ordine persequemur. Itaque primum attingemus Carm. i, 32, 13 sqq. : 0 decus Phcebi et dapibus suprenai grata testudo Jovis, o laborum dulce lenimen, mihi cunque salve rite vocanti. *) Additurus eram aliud exemplum strophae propter unius vocabuli raendum damnatse idque, quod doleo, ab ipso Hauptio, qui bis duobus omnino locis, si recte attendi, Peerlkampianas suspici- onis societatem non sprevit; sed id cum in scholis expo- suissem, admonitus sum, paulo ante leepium verum vidisse. Nam in libri I carm. 2 propter intolerabile illud audiet cives acuisse ferrum (quod debebant sane cives facere, si in Persas ilio usuri erant; nam inter se non magis audiri potest quam cantra Gallos aut contra quosvis) totam stropham (v. 21—25) damnarunt, obliti, sic perire omnem sceleris illius, quod Horatius v. 29 expiandum dicit, significationem. leepius intellexit, Horatium dixisse, ferrum, quo melius Persse perirent, rapuisse et occidisse cives, aptissime contrariis positis civibus et Persis. Ego pridem fer- rum subiectum esse videram, nondam ipsum verbum reppere- ram, sed initio, cum secuisse in mentem venisset, mihi non satis- faciebam. Hunc consensum confirmandse emendationis causa eo magis commemoro, quod in talibus locis diiFiculter ventati conceditur. Unum addam. Prorsus concedo, in libr. IV carm. 4 V. 18 — 22 minime recto iudicio ab Horatio interpositam esse securis Amazonise apud Vindelicos usitatse mentionem. Sed tamen intelligere possum, qui Horatio alium fortasse scrip- torem tangenti hoc interponere in mentem venerit ; qui Horatii lectori, cuiuscunque is temporis fingitur, libuerit hoc operose versi- bus comprehensum Horatiano carmini includere, ne stropha quidem tota addita, sed suis mediae strophae artificiose intertextis, pror- sus non intelligo, Itaque ne mirentur neve offendantur, rem multis partibus mirabiliorem fingunt, sed ad hoc suum mira- culum prorsus connivent. 54 Lib. VI. Cap. II. Frustra esse, qui ex solitario ilio cunque aliquid ex- tundere conantur (quasi quis pie dicat, quod meopte et suopie sunt), prudentes consentiunt. ^) Sed quod a Lach- manno excogitatum nuper Hauptius aliique posuerunt: dulce lenimen medicumque^ salve, ferri nequit lenimen medicwn, poterat medicina. Verum, quod non commemoratur, mihi salve in salutando poterat fortasse dici, etsi sine exemplo dativus additur; sed salve mihi rite vacanti (quasi fave et ades) prorsus dici nequit. Puto Horatium scripsisse: mihi iunge „ salve" rite vocanti. Mutuo sibi salve reddi a testudine vult, ut canendi socias partes tueantur.^) Carni. Ili, 4, 10: altricis extra limen Apulise. Mendum arguere nihil attinet, a multis convictum; corrigendi conatus partim a sententia, partim a litterarum vestigiis nimis discedunt, partim utroque peccant. Scri- bendum videtur : altricis extra limina villulce. Carm. Ili, 8, 25: Negligens, ne populus laboret, parco privatus nimium caverò. Neque Horatius Msecenatem negligentem esse iubere poterat (longe aliud est parcere nimium cavere), neque ^) Nuper alicui Horatius veterum poetarum usum secutus esse visus est: nam Lucretium II, 114 et V, 312 dixisse itera cun- que; dixit priore loco cum . . cumque, id est, si vera est scriptura, ciimcunque, altero (in versu alioquin cum cetera oratione non cohserenti) conque senescere, id est, consenescereque. 0 philologOS ! ^) II, 18, 14 non posse Sabina unica prò unico Sabino dici, nec se Horatium saiis beatum dicere, sed beatum et contentura, et satis ablativum esse (sata unica Sabina), dixi olim nec senten- tiam muto. Horatius. 55 recte haec coniunguntur: negligens parce cavere. Tollen- dum est comma, ut negligens et incuriosus ipse populus dicatur, qui ne illa ipsa negligentia aliqua in re laboret, nimis cavere Msecenatem poeta non vult. Carm. Ili, 14, 10 frustra defenduntur cum pueris coniunctse puellce iam virimi expertce. Excidit, quse alibi quoque in fine versus omissa est, et particula (ipse Vergilio restituì ^n. VI, 601): vos, 0 pueri et puellae et iam virum experta?, cet. Matronas poeta adiungit. Carm. secul. 65. Alienissima est ab ea spe et confidentia, qua poeta omnia iam fausta auguratur, con- dicionis in solo Apolline et dubitationis significatio, max- ime in Palatinarum ararum mentione. Scripserat sine dubio Horatius: Eie (prò si) Palatinas videt sequus aras. Epod. I, 29: ^ Nec ut superni villa candens Tusculi Circsea tangat moenia. Recte Bentleius intellexit, non posse urbem aliquam absolute appellari supemam, hoc est, in superiore parte iacentem. Verum non supini scribendum, quod ad Tusculi situm non recte a Tibure transfertur, sed e codicibus bonis (y et n apud Holderum, sec. XI et X, etsi in ilio est supemce) : Nec ut superne villa candens Tusculi Circsea tangat moenia. Superne urbis moenia tangit villa, quae in colle vicino adiacet. Ep. 5, 87 (in pueri a Canidia defossi querelis et im- precationibus) : Venena magnum fas nefasque non valent convertere humanam vicem. 56 Lib. VI. Cap. IL Diris agam vos; dira detestatio nulla expiatur victima. Multa frustra moliuntur, partim violenter ea attrec- tantes, in quibus nulla est suspicio vitii aut difficultas, omnes- que in eo errant, quod vicem humanam prò fatis fortunaque humana dici posse putant; nam vicis nomen apud bonos scriptores ad unam vicissitudinem, permutationem, in alius rei hominisve locum, ut ita dicam, successionem pertinet (ut cum alicuius vicem dolemus, indignamur, hoc est: um seinet wegen, an seiner Stelle). ^) Interpunctione locus adiu- vandus est et detrahenda littera ex prava interpunctione orta : Venena magnum fas nefasque non valent convertere. Humana vice, diris agam vos; dira detestatio nulla expiatur victima; quin, ubi perire iussus exspiravero, ^ nocturnus occurram furor, cet. Puer primum humana vice (menschliche Vergel- tung) et ultione, diris, quse gravem vim habeant neque expiari possint, se magas acturum dicit; deinde, cum ex hominibus excesserit^ manium iure et potestate usurum. (V. 75 fortasse recto alii, sed, quos ad manum habeo, prave enarrant, etsi facillima verba sunt et aperta senten- tia: „Non usitatis potionibus ad me recurres nec mens tua [ad me] redibit vocata Marsis vocibus; maius aliquid horum utroque, et usitatis potionibus et Marsis vocibus, parabo.") Ep. 8, 8: mammse putres, equina quales ubera. In quales soloecismus est nullo attractionis et Grsecae imitationis artificio excusabilis; eam enim excusationem ad- hiberi video, velut a Euddimanno II, 391 Stallb,; obliviscuntur *) Ad hanc formam recte Bentleius epod. 17, 42 restituit: Helena . . . offensus vicem. Offendi vice alicuius nemo antiquus dixit. Horatius. 57 tamen Grseco exemplo uti, in quo oìos tali generis attrac- tione a suo substantivo avellatur; quae sì ferri usquam posset, non posset tamen in hoc verborum ordine equina quales. Sed codices habent qualis. ScriJ)endum igitur simpliciter : equina qualia ubera. Ep. 9, 23 sqq.: Io Triumphe, nec lugurthino parem bello reportasti ducem, nec Africanum, cui super Carthaginem virtus sepulcrum condidit. Neque recte lugurthino bello et Africanum contraria ponuntur, neque ullo pacto effici potest, ut Africano virtus super Carthaginem sepulcrum condidisse recte dicatur, quod si quid significat, eum ibi sepultum, cum fortiter pugnaret, significat; neque omnino virtus sepulcrum cui- quam condit, sed monumentum. Accedunt codices, quo- rum alii Africano habent, partim post rasuram, alii Africa- num^ itidem post rasuram. Scribendum est: nec lugurthino parem bello reportasti ducem neque, Africani cui super Carthaginem virtus sepulcrum condidit, hoc est: nec eo bello, quod Africani virtus super Cartha- ginem sepelivit et in perpetuum sustulit. Sic enim bellum sepelit virtus imperatoris; Cic. de imp. Pomp. 30: bellum , . eius . . adventu sublatum ac sepuUuìn. Epod. 15, 8: (iurabas) dum pecori lupus et nautis infestus Orlon turbaret hibernum mare, intonsosque agitaret ApoUinis aura capillos, fore hunc amorem mutuum. Pravissime primum ad infestus auditur esset, deinde idem adiectivum sine esset cum Orione coniungitur, sub- 58 Lib. VI. Cap. IL iecto alio verbo, quod nullo modo fieri potest. Oratio sic interpungenda est: dum pecori lupus et nautis infestus Orion, turbaret hibernum mare intonsosque agitaret Apollinis aura capillos, foro hunc amorem mutuum. lam recto ad infestus in utroque subiecto auditur esset (multo facilius quam ep. 1, 9 sumus)^ turbar et autem et agitaret subiectum ambo habent auram. ^) Ep. 16, 15: Forte quid expediat, communiter aut melior pars malis carere quaeritis laboribus ; nulla sit liac potior sententia: Phocaeorum velut profugit exsecrata civitas agros atque lares patrios habitandaque fana apris reliquit et rapacibus lupis, ire, pedes quocunque ferent, quocunque per undas Notus vocabit aut protervus Africus. In hoc loco perpusillum mendum quantas turbas dederit, paene incredibile est. Ac primum initio loci vox illa forte exercuit homines prò adverbio accipientes et cum fortasse etiam confundentes nec,quomodo haec interrogatio quid expediat cum ceteris cohsereat, expedientes.^) Deinde au- tem, quod multo est difficilius, in eo minus hseserunt, quomodo hsec coniungantur : nulla sit hac potior sententia . . . ire; equidem barbarum hoc tam esse dico quam quod maxime : potior sententia hac^ ire, infinitivo appositione ad hae ^) Admodum niiror, ab Hauptio post Bentleium revocatum turharìt et agitarit, quod nec post iurabas ferri potest nec ferendum esset, si scriberetur iuras de re prsesenti; neque enim puella sic iurat: dum infestus fuerit Orion, sed: dum erit, dum aura agitabit. ^) Hauptius edidit: forte quod expediat, . . . qumritis laborihus\ qua sententia, omnino nescio. Horatius. 59 adiuncto. Omitto alia. Videat mihi nunc aliquis, quam omnia facile expediantiir. Horatius, exposito, quam in in- felicem statum respublica populusque Romanus redactus sit, primum, ut se cives e malis, eripiant, exhortatur: Forte quid expediat! hoc est , forte aliquod remedium. Deinde quserit, velintne aut omnes aut saltem meliores salvi esse, et consilium promittit (ita ut interrogati© prò conditione sit) : " Communiter aut melior pars malis carerò quseritis laboribus? Nulla sit hac potior sententia: (Cfr. Od. I, 27, 9: Vultis severi me quoque sumere par- tem Falerni? Dicat Optmtioi frater Megillce, cet.) lam ipsum sequitur, quod hac (sententia) significa- tum erat, consilium: Phocaeorum velut profugit exsecrata civitas agros atque lares patrios habitandaque fana apris reliquit et rapacibus lupis, ite, pedes quocunque ferent, quocunque per undas, cet. Unam litteram mutavi, ite prò iì-e ut esset Sat. I, 3, 71. Oratio fere non recte dividitur; est enim ad hunc modum interpungenda: Amicus dulcis, ut aequum est, cum mea compenset vitiis bona; pluribus bisce, si modo plura mihi bona sunt, inclinet. Amari si volet hac lego, in trutina ponetur eadem. Priori sententise prave adiungitur condicio. ^) [Sed sic iam alii.] (De I, 6, 38 dictum est voi. I, 105 n.) Sat. II, 1, 54 sqq. oratio sic scribenda et inter- pungenda videtur: ') In eadem sat. 3 v. 25 correxeram prcetereas, quod video a Mer- vilio nescio quo occupatum. 60 Lib. VI. Gap. IL nil faci et sceleris pia dextera (mirum, ut neque calce lupus quemquam neque dente peiat bos); sed mala tollet anum vitiato melle cicuta. Comparationem cum ironica admiratione interiicit. Fetat pars codicum habet. Sat. II, 3, 208. Scribendum est rectissima et sententia et oratione, una littera vulgatse scripturse addita, quod etiam in codice aliquo iit [et factum video ab aliis]: qui species alias veris scelerisque tumultu permixtas capiet, commotus habebitur, hoc est, species a veris diversas, usu adiectivi alius prorsus Horatiano; in codicibus littera s semel scripta est, quse bis scribenda erat; nihil prseterea sestuandum. (In eiusdem satirse v. 300 puto iam fuisse , qui recto verba coniungeret : Stoice post damniim — sic vendas omnia pluris — quamestul- titia cet. Sic demum in Stoici appellatione ali quid est leporis; in addito voto nihil loci habet post damnum.) (De II, 2, 29 vid. voi. I p. 102 n.) Sat. II, 5, 45 sqq. : Si cui prseterea validus male filius in re praeclara sublatus aletur, ne manifestum cselibis obsequium nudet te, leniter in spem arrepe officiosus, ut et scribare secundus heres et, si quis casus puerum egerit Orco, in vacuum venias. Prave tanquam duo {et— et) distinguuntur , quse una re, secundi heredis loco, continentur; scribendum: ut ei scribare secundus heres et, si quis cet. (De ei monosyllabo vid. supra ad Verg. Georg. II, 266,) Ibd. (sat. II, 5) 89: neu desis operse neve immoderatus abundes. Admonet Siesbyus, quoniam agatur de opera ita Horatius. 61 prsestanda, ut neque desideretur neque nimia oflendat et suspecta fiat, videri scribendum: neii desis opera^ exemplo Csesaris apud Gellium XIII, 3, 5: videor miln . . . non labore^ non opera, non industria defuisse. Sai II, 6, 59: Perditur hseo inter misero lux, non sine votis, cet. Non ferendam esse hoc uno boni scriptoris loco pas- sivam formam perdor, satis certum est, nec ad Horatium inquinandum ulla est Prosperi aut Hieronymi quattuor se- culis posteriorum auctoritas; e Senecse autem loco in cons. ad Marc. 22, 8 quemadmodum et codices et sententia per- deì^entur removeant, post dicetur. Sed quod Lachraannus jyorgiiur suhstìtmt^ ut ipsi huic formae antiquse in sermoni- bus Horatii locus sit, neque porrigi dies dicitur neque, si diceretur, id sententiam haberet loco aptam. Longius etiam discedit prceterit, ne id quidem aptum de die inter has nugas pereunte et exacto. Unum et vestigiis traditse scripturse et rei satisfacit: Mergitur haec inter misero lux, hoc est, occidit et in Oceanum ruit. Sat. II, 8, 6. Ne vero prsecepto, quod olim (opusc. ac. II, 218 sqq.) exposui, notato , quod tum sat. I, 6, 13 edebatur : pulsus fugit, hic locus repugnare videatur, dicen- dum est, sic interpungi debere: in primis Lucanus aper leni fuit austro captus, hoc est: in primis (prima esca v. 5) fuit aper, captus leni austro. Epist. I, 14, 40 necessario oratio sic interpungenda est, ut iam olim quosdam interpunxisse in scholiis anno- tatur quorundam codicum: rident vicini glebas et saxa moventem cum servis. Urbana diaria rodere mavis, cet. Pondus rerum contrariarum est in urbana-, cum servi» 62 Lib. VI. Gap. IL piane prave ibi additur, quasi ruri cum servis non futurus sit villicus. *) A. P. 50 sqq. : fingere cinctutis non exaudita Cetliegis continget, dabiturque licentia sumpta pudenter; et nova fictaque nuper habebunt verba fidem, si Graeco fonte cadent parce detorta. Neque Grseco fonte omnia cadere Horatius voluit, neque, quae Graeco fonte caderent, nova nuperque ficta dicere poterat. Duas significat vias sermonis patrii augendi, ut aut nova fingantur aut e Grseco fonte parce verba deriventur. Scri- bendum retracta particula, quae facillime elidi poterat: et nova fictaque nuper habebunt verba fidem, et si Grseco fonte cadent parce detorta. (De V. 350 dixi voi. I p. Q^.) A Vergilio Horatioque veniam, omisso Tibullo, quem post primos professorii muneris annos totum non perlegi, et ad quem nihil habeo annotatum, quod editione dignum sit, ad Ovidium, si perpauca Propertiana interposuero, quae, cum ante triginta annos annotassem, occupata non video certaque esse puto. Nam I, 2, 9 et 10 quod sic edunt : Aspice, quo summittit humus formosa colores et veniant hederae sponte sua melius, surgat et in solis felicius arbutus antris, et sciat indociles currere lympha vias. ^) I, 6, 7 recte oratio distinguitur apud Kellerum ut ludicra (Spielsachen, Ep. I, 1, 10) maris Indos ditantis dicautur, certa etiam orationis forma : quid censes munera terree . . . quo spec- ianda modo (credis)? per totura locum servata. I, 17, 24 recte Boederlinius fere cum temptantem malora coniunxit. I, 18, 98 et 99 revocandum bis ne. Quse his duobus versibus signi- fìcantur, non qusestiones erant nec a philosophis tractabantur (num hunc illumve hominem cupido semper vexaret), sed ne sic vivatur, philosophandura est. Propertius. 63 neque, quid sit quo, intelligo (et in codicibus scribitur quos), neque quomodo cum hac sententia interrogativa cohaereant illa: et veniant. (Putantne, quo posse prò quo- modo vel potius ut dici?) De variato sine uUa causa modo verbi taceo et de genere cura specie (hedercB . . . arbiitus) prave coniuncto. Scribendum est: Aspice, quos sumraittit humus formosa colores, Ut veniant hederse cet. In floribus, quos generatim poeta significat, animadverti exempla certa iubet. [Carm. sei. 1843; postea H. Keilius.] I, 15, 29 sqq.: Muta prius vasto labentur flumina ponto, annus et inversas duxerit ante vices, quam tua sub nostro mutetur pectore cura; sis quodcunque voles, non aliena tamen; quam mihi ne viles isti videantur ocelli, per quos ssepe mihi eredita perfidia est. Qua7n in v. 33 ferri non posse, manifestum est; sed causalis particula (nam)^ quam nuper substituerunt, ipsa quoque inepta est. Scribi debet: Tarn mihi ne viles isti videantur ocelli, ut te perfidiae damnatam pectore dimittam. [1843.] I, 16, 11 et 12: Nec tamen illa suse revocatur parcere famse, turpior et ssecli vivere luxuria. Apparet, revocatur parcere esse revocatur (a vitiis), ut parcat famce ; quid est igitur : ut parcat famce et vivai turpior luxuria scbcU? Nam et necessario uterque infini- tivus eodem modo intelligendus est, neque ullo pacto revocatur vivere potest esse a vivendo, Manifestum est, corruptum esse turpior, scribendumque : purior et sancii vivere luxuria, (Quse L. Mueller de dativo et infinitivo simul ex verbo pendentibus dicit, nec intelligo nec, quid probabilis sententise nascatur, video.) I, 17, 3: 64 Lib. VI. Gap. II. Nec mihi Cassope solito visura carinam. Haec sensu cassa esse, neminem puto negatiirum ; nam ut visura prò visura est accipiatur, non est, quod solito fa- cias. Neque portus dicitur navem visurus esse, sed navis portum. Emendatio facilis et certa est: Nec mihi Cassopen solvit visura carina, hoc est (si tamen opus est enarrare): nec carina mea eo fato solvit, ut Cassopen (portum Epiri, quem petere se poeta dicit) visura sit. [Carm. sei. 1843.] II, 16 (III, 8), 23 sqq. Permire cum sententi» interitu negligitur optima codicum scriptura: Non quia septenas noctes seiuncta cubaris, candida tam foedo brachia fusa viro, non quia peccarim (testor te), sed quia vulgo formosis levitas semper amica fuit. Cynthiam queritur foedo viro se dedisse brachiaque ei circumfudisse, nec id ideo factum, quod neglecta seorsum cubuerit, aut quod ipse Propertius peccarit (alia femina sec- tanda), sed sola, quse formosarum propria sit, levitate. Editur peccaris. (Non ideo cum foedo homine cubuisti, quod peccaris !J^) II, 25 (III, 20), 1 et 2: Unica nata meo pulcherrima cura dolori, excludit quoniam sors mea „S9epe veni", ista meis fìet notissima forma libellis, Calve, tua venia, pace, Catulle, tua. In illa, quae fingitur, invitandi formula perverse abundat sa^pe, neque is dolor erat, quod non ssepe venire iuberetur, sed quod non reciperetur et quod excluderetur a puella. Codex optimus (Neapolitanus) a prima manu habet venit. Fuerat: ^) Quod II, 13 (III, 5) 47 nunc editur: Cui si longcevce cet., video a me ante a. 1840 annotatum, et item quod III (IV), 20 (aL 19), 4: Tantine, ut lacrimeSy Africa tota fuit? Propertius. 65 excludi quoniairi sors mea ssepe venit, hoc est, quod ssepe mihi ea sors obvenit, ut excludar.^) Ili (IV) 8 (al. 9), 35 et 36: Non ego velifera turaidum mare findo carina: tuta (sic cod. G.) sub exiguo flumine nostra morast. Scio dici sub alta valla similiaque, quod in valle simul cogitatur de collibus eam cingentibus; scio, sub imo corde ■premere aliquid^ eminente occultandi sub aliquo significa- tione; navigantem dici a Propertio potuisse morari sub exiguo flamine, non credo; Lucanum video eo progressum, ut IX, 435 hoc poneret: nulla sub illa Cura lovis terra est^ et X , ^Q: Leucadioque fuit dubius sub gurgite casus. Una vocali mutata fìt: tuta sub exiguo flamine nostra morast. IV (V) 4, 55 (in Tarpeise oratione) haec est codicum scriptura : Sic hospes pariamne tua (G, pariam tua ne) regina sub aula, dos tibi non humilis prodita Roma venit, ex qua leniter iuvando nascitur hsec et verbis et sententia perapta : Si hoc spectas, par eamne tuam regina sub aulam, dos tibi non humilis prodita Roma venit. ^ Ibd. 59: Commissas acies ego possum solvere: nuptse, vos medium palla fcedus inite mea. Non nuptas alloquitur Tarpeia, sed viros, Sabinos Romanosque , inter quos foedus confici suis et Tatii nuptiis ') II, 33 (III, 31) 37 cum in duobus, quibus solis iitimur fide dignis, codicibus scribatur demissa in pocula serta, semper miratus sum, cur edatur centra omnium usum demissce . . sertce. Sed subest fortasse ali quid reconditioris sapientiae, quod ego non intelligam. MADVIGII Advbbs. Crit. II. S ee Lib. VI. Gap. IL vult, ut et res ipsa et proximi versus declarant. Scrip- serat Propertius: Commissas acies ego possum solvere nupta; vos medium cet. Ovidii opera primus severius e codicibus ad veriorem certioremque formam revocare instituit Nic. Heinsius, homo et in codicibus investigandis conferendisque acerrimi studii et ingeniosus et multa poetarum Latinorum lectione exer- citatus. Grammaticorum veterum testimonia de Ovidii scriptura non valde multa exstant, quod et minus honoris auctoritatisque habuit quam Horatius, ne Vergilium dicam, multoque minus tractatus in scholis est, scholia nulla; videturque omnino in eius scriptis ad posteritatem propa- gandis antiquitus aliquanto plus casui loci fuisse. Sed Hein- sius ncque ipso accurata artis norma codices discreverat scripturseve delectum coniecturaeque usum rexerat, et copise eius negligenter a Burmanno editse sunt. Itaque bene me- ruit E. Merkelius, quod, cum post Burmannum in hoc critico genere nihil fere, quod opera3 pretium esset, in Ovidio effectum esset, Keilii aliorumque opera adiutus codices recenti temporum litteris renascentibus proximorum interpolatione multiplici et valde libera antiquiores aut iterum aut primus ad usum vocavit et in iis fundamentum Ovidianse scripturse constituit; sed ncque piene codicum scripturas edere potuit ncque, quas edidit, commode et per- spicue semper exposuit, in textu recensendo ipse iudicii contortioris et ad artificiosa et obscura inclinantis , non ita raro certissimarum emendationum ab aliis factarum con- temptor, novarum inventor subabsurdarum et prope incre- dibilium. Sunt autem illi codices omnino pauci nec eius- dem in omnibus operibus antiquitatis bonitatisque , alii Horatianis (sed huius generis pluribus) setate vix cedentes» alii inferiores , unus et alter nondum totus collatus. Ego quae in Ovidii scriptis videbar mihi meliora superio- ribus repperisse, cum alia legerem ssepius et diligentius Ovidius 67 (epistolas heroidura etiam cum adolescentibus pertrac- tarem , eas , qu?e verse sunt) , alia semel et celerius , infra ponam , librorum tempora et ordinem sequens. Non- milla, in quae putabam me primum incidisse, iam margo editionis Bersmanni prseceperat. quod ideo dico, ne ab aliis ea negligatur. Rectas scripturas a Merkelio eiectas plurimas omitto. Amorum lib. I, 6, 23 sqq. primum codicum scriptura, quam Merkelius mutavit, retinenda, sed sic interpungenda est : Redde vicem meritis; grato licet esse, quod optas. Tempora noctis eunt. Ipsum ianitorem gratum esse cupere dicit; eius rei nunc occasionem esse. Sed quod sequitur : excute poste seram, excute! sic umquam longa relevere catena, ferri in optando unquam prò aliquando nullo pacto potest, scribique debet utinam. Ibd. I, 7, 58: Suspensseque diu lacrimse fluxere per ora, qualiter abiecta de nive manat aqua. Sic codices boni, in abiecta corrupti, prò quo Merke- lius umecta posuit, vocem valde dissimilem nec Ovidianse setatis nec satis aptam; scribendum erat adfecta^ hoc est, solis vi iam tacta et labefactata {angegriffen), Ibd. I, 8, 31 oratio sic interpungenda est: Signo nunc Venus apta suo. Prosit ut adveniens, en aspice! Dives amator te cupiit. Effectus hic est Veneris advenientis. ^) [Sic quaedam edd.J ^) Indignum est, sperni v. 45 egregiam et necessariam Burmanni emendationem (etsi nulla bona est , nisi necessaria) : Has quoque, qu(Z frontis rugas in vertice portant (prò quas . . portas), excute. Non suas puella, quam Dipsas maga alloquitur, prseter 5* 68 Lib. VI. Cap. IL Ibd. I, 13, 19 et 20. Hoc distichon in codice op- timo P (Parisino Puteaneo) sic scribitur: Atque eadem sponsum cultos ante atria mittis, unius ut verbi grandia damna ferant; qui ei proximus est, S (Sangallensis), sponsum consulti habet. Quod Merkelius e Lachmanni coniectura posuit sponsu vinci OS, neque usitate dici tur et tempore pravuna est; Aurora enim non iam sponsione alligatos ad atria mittit (in quo non Aurora, sed id tempus, quo se alliga- vissent, reprehendi posset), sed ut sponsionem faciant, unde post damnura oriatur. Itaque omni modo retinendum sponsum. Veri simillimum videtur: Atque eadem sponsum incautos ante atria mittis. Prima syllaba vocabuli incautos hausta est prsecedente m, Atria sunt Licinia, auctionaria. Ibd. I, 13, 39: " At si, quem malis, Cephalum complexa teneres clamares: Lente currite, noctis equi! Pravus coniunctivus est; codices magis; scribendum igitur: quem mavis. Ibd. II, 9, 1 : 0 numquam prò me satis indignate Cupido, 0 in corde meo desidiose puer, quid me cet. Quomodo poeta postulat, ut Cupido prò se indignetur (et de qua re?), et, quod non satis id fecerit, reprehendit? Se ipsum nunquam satis prò eo, ac debeat, indignari posse de iis, quse Cupido in se fecerit faciatque, dicit: alia rugas quoque excutere (quod esset explicaré) iubetur, sed etiam eas faminas, quse severitatem affectent, excutere. Nec minus fcede v. 65 relinquitur quinquatria , cum nihil certius co- gitari possit quam hoc: Nec te decipiant veteres circa atria ceree, raaiorum imagines et nobilitas. Ovidius. 69 0 numquam prò re satis indignande Cupido, hoc est: prò ventate et rerum gravitate.^) Ibd. II, 15, 11 : Poeta vellet se in anulum, quem puellse mittit, subito mutari et digito eius inseri: Tunc (si anulus sim) ego te cupiam dominse tetigisse papillas et laevam tunicis inseruisse manum. Sic codices antiqui (PS). Una littera addenda est; dominam enim poeta alloquitur : Tunc ego te cupiam, domina^ et tetigisse papilìas cet. Si enim hoc fecerit domina , poeta sub anuli forma latens corporis puellse partes attrectabit. Ibd. Ili, 8, 28 (ubi militem bello ditatum sibi car- minibusque praeferri queritur): Discite, qui sapitis, non qua3 nos scimus inertes, sed trepidas acies et fera castra sequi; proque bono versu primum deducite pilum; hoc tibi, si velles, possit, Homere, dari. Sic codices; orationis lex posset, ut olim edebant, postulat ; sed perit sic imago Homeri tanquam prsesentis et integrse etiamnunc condicionis. Nec satis erat velie, sed, omissa poesi , ea agenda erant , quse huic rei necessaria essent. Kectum est: hoc tibi, si belles^ possit, Homere, dari. Ibd. Ili, 11, 49 sqq.: tu selige tantum, me quoque velie velis, anne coactus amem. Lintea dem potius ventisque ferentibus utar, ut, quamvis nolim, cogar, amare velim. Ultimi versus sententia et oratio sic constabit: ut, quam, si nolim, cogar amare, velim, ^) Hanc et proximam coniecturam de III, 8, 28 prodidi in annal. philol. Dan. V p. 21 et 159. Pro re iam Burmannus. 70 Lib. VI. Gap. II. hoc est: ut velim eam amare, quam, si nolim, cogar tamen; priore ex condicionibus v. 50 positis uti vult. Ibd. Ili, 13, 29 (in descriptione solemnium lunonis Faliscae) : Ore favent populi tunc, cum venit aurea pompa. Unus significatur populus Faliscus. Scripsitne Ovidius: Ora favent populi tunc, e. v. a. p., ut alibi OS favens^ Propertius ora faventia dixit? Ibd. Ili, 14, 41 et 42: MI equidem inquiram, nec, quae celare parabis, insequar, et falsis muneris instar erit. Sic optimus codex (aut falsi, si Heinsio credimus), e qua scriptura • quod Merkelius effecit : insequar, et falsum muneris instar erit, ut sententia recta sit, falsum prò substantivo accipi debet, ut sit : fraus mihi oblata. Scribendum erat : insequar, et falli muneris instar erit. Heroid. epistol. II, 103 1): Quid precor infelix? Te iam tenet altera coniux forsitan et, nobis qui male favit, amor. Utque tibi excidimus, nullam, puto, Phyllida nosti. Ineptum est ut, inepte in protasin et apodosin dividuntur, quae eandem sententiam continent; scribendum: amor, Atque tibi excidimus; nullam, puto, Phyllida nosti. Gravius priori idem superponit. [Sic Gu. 3 apud lahn.] Ibd. (II), 107 sqq. Prorsus intolerabiliter in enumera- tione meritorum Phyllidis, quae per anaphoram pronominis relativi fit (v. 107 quce tihi^ v. Ili qum tibi)^ interponitur pronomen relativum ad Demophoonta relatum (v. 109, 110: ^) Quod in prima epistola v. 103 Merkelius sua coniectura reper- tum posuit, idem ego iam a. 1843 in eclogis poetarum Latino- rum posueram : Bine faciunt cet. Ovidius. 71 miius opes auxere mece , cui dives egenti cet.) ; nec minus incomraode v. 115 subito ad eundem Demophoonta rela- ■tivum redit. Manifesturn est, v. 109 et 110 transponendos esse ante v. 115, proque relativa forma, quse niisquam re- fertur , in transeundo a Phyllide ad Demophoonta substi- tuendam esse interrogativam, ut primum hsec se excipiant: Quae tibi, Demophoon, longis erroribus acto Threicios portus hospitiumque dedi, quse tibi subieci latissima regna Lycurgi, cet., tum ha?c : Cuius opes auxere mese? Cui dives egenti munera multa dedi, multa datura fui? Cui mea virginitas avibus libata sinistris castaque fallaci zona recincta manu? (manustì) Ep. Ili, 19 Ovidius, in hoc genere liberrimus, verba, si nostris notis usus esset, sic interpunxisset: Si progressa forem, caperer ne, nocte, timebam, ut h^c nocte progressa forem coniungerentur. (De V. 30 sqq. dictum est voi. I. p. 76.) Ibd. (Ili) 136 e codice P, in quo est ad arma tuus patris^ scribendum videtur: sic eat auspiciis Pjrrhus ad arma patris. Lusit Ovidius in patris appellatione , quse superiore versu ad Pelea accommodata erat, hoc versu ad ipsum Achillem accoramodanda. (V. 132 notabile' habet , sed nihil aliis notabilius, exemplum scripturse a Merkelio boni codicis auxilio depravatse; nihil enim verius quam admonuisse sui.) Ep. IV, 137 verba sic interpungenda sunt et scribenda: Nec labor est celare; licet; pete munus ab ipsa (Venere, prò illa). Cfr. remed. am. 409 (Nec labor efficere est) et art. am. II, 575. Ep. V, 3 cum annotassem, nihil esse, cur (Enone Pegasis appellaretur , scribendumque esse Fedasis (Enone^ 72 Lib. VI. Cap. II. nomine ab oppido patrio ducto, multo post casu vidi, idem suspicatum esse veterem simplicemque hominem, Micyllum, cui Burmannus stulte obìoquitur, quod Musjb a Pegaso Pegasides, ipse autem Pegasus a 7U]yf] dictus sit, etiam Cebrenis fluvii patris (non nrjyrjg matris) fìliam Pegasida appellari posse. Et satisfecit insecutis editoribus. Ep. VI, 100 (Hypsipyle de Medea loquitur): Adde, quod adscribi factis procerumque tuisque Se favet, et titulo coniugis uxor obesi Nihil esse faveo me adscribi, concessuros prudentes scio; Latinum et rectum est, una littera mutata: Adde, quod adscribi factis procerumque tuisque Sese avet^ cet. Ibd. (VI) 140. Codicis optimo proximi G (Guelferby- tani, apud Jahnium Guelf. I) scriptura unius litterae mu- tatione adiuvanda est: Quodlibet ad facinus iste (prò ipse) dat arma dolor, qui Isesa fide coniugali suscipitur. In optimo a prima manu dicitur esse quamlibet ipse dat arma dolor ^ postea additum post quamlibet (modo de eo recto taceatur) ^Vaì5^s,quod in ceteros transiit; est autem prorsus perversum, quoniam hic dolor non irse repugnat (quamlibet iratis)^ sed ex ira oritur ipsaque est. Paulo post v. 156 ocius e codicibus bonis et mediocribus revocanda hsec scriptura est: Utque ego destituor coniunx materque duorum, a totidem natis orba sit illa viro, hoc est, post totidem filios genitos orbetur viro. Multus est Ovidius in praepositione ab prò post ponenda (quomodo Livius ab hac contione^ ab hac oratione dixit XXIV, 22, 6, XXXI, 8, 1). A. am. 111,226: Aptius a summa conspiciere manu (hoc est, summa manu imposita), metam. Vili, 611 : amnis ab his tacuit , ibd. XII , 578 : a sermone senis repetito munere Bacchi^ ex Pont. IV, 15, 4: a superis hic miìii primus erit^ et 5, 26: a magnis hunc colit ille deis, Fast» III, 94: a tribus primus, Simillimum Ovidiano loco est, quod Pli- Ovidius. 73 nius H. N. Vili, 15 (17), 45 scripsit, lesenam tradì primo fetu parere quinque catulos ac per annos singulos uno minus, ab uno sterilescere, hoc est, postquam unum edidit. Sed eadem brevitate in altera praapositione Suetonius dixit lui. 50: post tres liberos exegisset uxorem^ hoc est, trium iam liberorum matrem. Quod editur: A totidem natis orba sit aque viro, sententia prorsus pravum est; Hypsipyle enim suam for- tunam Medese imprecatur, ipsa autem. filiis orba non erat, sed habebat. Orba ab optimatibus contio apud Ciceronem prò Fiacco § 54 dicitur; qui alius prsepositionem addide- rit, non reperio ^). [Recte iam enarra vit U. Huberus.] Ep. VII, 33: Aut ego quae coepi ncque enim dedignor amare Materiam curse prsebeat ille mese. Sic e codicibus Merkelius edidit, apposito obolo; ncque quidquam nos superiorum conatus adiuvant. Facili emen- datione et certa acumen Ovidio redditur: Aut ego, quse coepi, — ncque enim dedignor, — amorem^ Materiam curse prsebeat ille mese. Si fieri non possit, ut mutuo inter se Dido et iEneas ament, ut partes sic dividantur, optat, ut ipsa, quse prior amare coeperit, amorem prsebeat, ^neas tantum materiam, hoc est, ut ipsa amet, ille tantum patiatur se amari, quemadmodum Amor. I, 3, 3 prorsus simili loco poeta dicit. Ibd. (VII) 45: ^) Eiusdem epistolse v. 118 utinam tenuissent editores, quod Salmasius aut aUus invenerat: Me quoque dotalis inter habere potes, (Pq . . . lis, G quod talis) , non sane prò dotatis, sed in parte dotis, tanquam unara e servis dotaUbus. Nam v. 110 ante Mer- keliura recte tenebant ab Heinsio e codicibus deterioribus , hoc est, e coniectura vetere poUicito pondera. 74 Lib. VI. Gap. IL Non ego sum tanti, quod non verearis, inique, Ut pereas, dura me per freta longa fugis. His quoque Merkelius obelum merito apposuit, neque 60 carerò poterimus, recepta communi scriptura: tanti, quam- vis 7nerearis, inique, in qua nulla recta sententia est. In P est qìiid non mereris, syllaba tamen mer incerta, in G quod non censeris^ etsi sub rasura videtur esse cenaris. Quoniam hcec: Non sum tanti, ut pereas, dum me fugis, plenam et rectam habent sententiam, apparet iìiique pertinere ad in- terpositam sententiam, eaque contineri iniquse sestimati- onis significationem ad verba 7ion sum tanti apte adiunctam» Scripsisse Ovidius videtur: Non ego sum tanti, {quid iios meiiris inique?) ut pereas, dum me per freta longa fugis. Inique et se et iEneam sestimari dicit. (De v. 71 s. qq. dixi voi. I p. 114). Ibd. (VII) 85: Hsec mihi narraras. a . . me . . nouere merentem ure minor culpa poena futura mea est. Posui, quod in P est; in G scribitur narraras ai me nouere, Manifestum est intellectumque ab aliis, Dido se incusare, quod non admonita ipsius ^nese de se narratione fraudem caverit , poenamque non recusare. Duplex iniri potest corrigendi via, altera, quam, aliis ex parte prseeun- tibus, Burmannus ingressus est, ut scribatur: Hsec mihi narraras, nec me movere; merentem ure; minor culpa poena futura mea est, altera hsec: Hsec mihi narraras; di me monuere; merentem ure, cet. Ibd. (VII) 159 (in obsecratione et voto Didus): Sic superent, quoscumque tua de gente reportas, Mars ferus et damni sit modus ille tui. Manifestum est , hsec extrema : et damni s. m. i. tui per se accipienda esse; itaque una littera mutata scribi debet: Ovidius. 75 Sic superent, quoscumque tua de gente reportat Mars ferus, et damni sit modus ille tui, hoc est: Sic vivant et salvi maneant, quos ferus Mars ex excidio Troiano superstites fecit et reportat, nec plus cladis ac damni patiare. Mars, quos in bello et proeliis non de- let, reportat. Ibd. (VII) 172: Nunc levis eiectam continet alga ratem. Non eiecta (in littus undarum et tempestatis vi) navis significatur, sed e portu egressa et enavigare nitens. Scribendum igitur videtur evectam, (De disticho in ep. Vili inter v. 21 et 22 omisso dixi voi. I p. 46.) Ep. IX, 106: Quod tu non esses iure, vir illa fuit. P quem. Scribendum et interpungendum sic: Quum tu non esses, iure vir illa fuit^). Ibd. (IX) 141: Semivir occubuit in letifero Eueno Nessus, et infecit sanguis equinus aquas. Sagittis Herculis Lernseo veneno tinctis Nessus periit; fluminis pestiferam aut omnino insalubrem naturam ncque in hac re ncque alioquin quisquam commemoravit, hoc loco *) V. Ili editur e bonis codicibus commendaturque ab Heinsio ut eleganter dictum costas exuta leonis veliera, magno hactenus certe cum errore, quod non animadvertunt accusativi participiis passivis (prò mediis) additi genus et naturam (Gr. Lat. § 237 a); nam exutus aliquid (etiam in omnibus Heinsii exemplis) est, qui aliquid sibi exuit et exuendo deposuit. Itaque si voliera costas exuta Ovidius dixit, nova sane imagine de costis cogita- vit pelli et velieri tanquam (intrinsecus) superpositis et ea tegentibus. Quod quoniam vix credi potest, utendum est vetere (in codicibus interpolatis) emendatione, ut costis exuta veliera dicantur, id est, detracta. [Ita Bentleius ad Hor. od. III, 5, 38.] 76 Lib. VI. Cap. II. autem, si uUa esset, tamen incornino dissime in memoriam revocaretur, cum de altera illa mortis causa poeta cogitari vellet. Scripserat Ovidius: in lentifero Eueno, appellatione sumpta a lentiuni palustrium supra aquam natantium {imv ènt twv TeX/tiarMv (faz^v) copia, nomine fleto ea forma, qua et alii poetse et Ovidius permulta fìnxerunt et semel aut bis posuerunt, ut laborifer, lentiscifer, cetera, quae enumerat Nevius in libro de formis vocabulo- rum Latinorum (Lat. Formenlehre) voi. II. p. 1» Hanc emendationem , quamquam confirmatione non eget, tamen etiam codicum vestigiis confirmari puto; certe e G apud lahnium profertur lenfero, Ep. X, 31: Aut vidi aut tamquam quae me vidisse putarem, Frigidior glacie semianimisque fui. Sic P sub rasura habere „videtur" ; G putavi. Sententia, quae in bis nulla est, nascetur non discedens ab ea, quae ab aliis interpolando effecta est, si sic scripserimus : Aut vidi aut tantum quia me vidisse putavi, Frigidior glacie semianimisque fui. Ep. XII, 17 (de lasone dentes serpentis serente) in P prima manu scriptum dicitur: Semina totidemque et seminat et hostes, in spatio et rasura ab altera manu sensisset; in G est: Semina iecisset totidem quod seminat hostes. Efficitur : Semina iecisset, totidem, quot semina^ et hostes, hoc est, quae totidem hostes erant (et progenitura erant), quot semina, Ovidiana in appositione arte et brevitate. (Ep. Ili, 73: digna nurus socero^ lovis ^ginceque nepote, hoc est, eo socero, qui est I. M. nepos.) Ibd. (XII) 85: Spiritus ante meus tenues vanescat in auras. Ovidius. 77 Non optat lason, sed cum summa asseveratione et lìdei specie promittit. Itaque e G (apud lahnium) scri- bendum est vanescet. Contra ep. I, 79 Penelope optat, ut falsum crimen repeiiatur. [Sic Heusinger.] Ep. XIII, 100: Non est, quo properes, terra paterna tibi. Hoc significat, Protesilaum non habere terram paternam, quo properet. Quod dici debet, hoc est: Non est, quo properas^ terra paterna tibi, et hoc lahnius e duobus codicibus annotat, rectum esse non attenditi [Attendit Loersius.] Sed etiam paulo ante, V. 72, necessario scribendum: Te quoque non ullum vulnus habente cadet. non cadat. Ibd. (XIII) 110 scribendum est: Cur venit, ah, (prò a) verbis multa querela tuis. Ibd. (XIII), 121: Semper in bis (osculis) apte narrantia verba resistunt; Promptior est dulci lingua referre mora. Nihil est lingua mora promptior referre, h. e., ad referen- dum, quod prò narrare non ponitur apud bonos scriptores; in P scribitur refere. Scribi debet: dulci lingua refecta mora. Referri prò refici scriptum est in codice Vindob, Livii XLV, 28, 10. Ep. XIV, 14 Ovidii consuetudo cum sermonis naturali forma consentiens, postulare videtur: Non est, quam piget esse, pia (prò esse piam), Ibd. (XIV), 86: Scilicet ex ilio lunonia permanet ira, quo bos ex homine est, ex bove facta dea. Non sic omittitur tempore (quo). Scribendum : quom bos cet.^) ') Reliquas epistolas, quia ab Ovidio abiudicantibus piane assen- tior, non attingo. Annotabo tamen, scriptorem in Helense 78 Lib. VI. Gap. II. Art. amat. (nam has quoque nequitise sordes per- currere grammatici officium me iussit) lib. I, 114 iam Burmannus intellexit, inepte Romulum dici populo prsedse signa petenda dedisse, cum petendae prsedse signa significarentur. Scribendum videtur: rex populo prseda signa petita dedit. Ibd. 133: Scilicet ex ilio sollemnia more theatra nune quoque formosis insidiosa manent. Neque sollemnia theatra ferenda sunt neque ex ilio morey qui non mos fuit, sed res semel acta. Scripserat Ovidius : Scilicet ex ilio sollemni more theatra, ex ilio ut alibi (velut ep. XIV, 86, quem locum proxime attigi, metam. Ili, 394, IV, 259, cet., prò eo, quod est ex ilio tempore, posuit. Ibd. II, 217: Ille, fatigatse perimendo monstra novercae qui meruit ca^lum, quod prior ipse tulit. Non recte luno absolute fatigata dicitur, neque mon- stra fatigatse lunonis erant; desita sunt creari, cum fati- gata creando esset. Boni codices non perimendo habent, sed prcebendo. Scripserat igitur Ovidius: Ille, fatigata prsebendo monstra noverca cet. Ibd. II, 556 primum restituendum est, quod etiam codex R (Parisinus , in hoc opere princeps) habet, fassus pudor, hoc est, culpam confiteri coactus, prò quo Merkelius epistola (XVII, apud Merk. XVI) v. 100 sic verba interpungi voluisse : Quam multos credis iuvenes optare, quod optas? Qui sapiant, oculos, an Paris unus habes? Quas prseterea Lachmannus a. 1848 de epistolis 3, 8, 9, 12, 13, 14 movit dubitationes , ese infìrmissimis nituntur argumentis, a falso initio profectse , quod omnes , quas Ovidius edidisset epistolas, nominatim ab eo Amor. II, 18, 21 sqq. appellata» putat. Ovidius. 79 Icesus posuit, quae in ilio codice scriptura annotatur tantum. Sed victum OS in tali re quid sit, non intelligo, putoque sublato pronuntiandi errore scribendum: ne fugiat fido fassus ab ore pudor, hoc est, hactenus ad fallendum composito. Ibd. II, 609 sqq.: Condita si non sunt Veneris mysteria cistis, nec cava vesanis ictibus sera sonant, attamen inter nos medio versantur in usu, sed sic, inter nos ut latuisse velint. Perversissime haec coniunguntur , quamquam mysteria Veneris cistis non condantur , tamen in medio usu versari, contrariumque est per se Ovidii sententise, in medio usu ea versari; inter nos enim versari dicit, verum non medio in usu, sed ita ut lateant inter ipsos nos. Scribendum igitur est : Haut tamen inter nos medio versantur in usu. Sed hoc cum ante multos annos annotassem, nunc lahnii indicio cognosco ab Heusingero prseceptum. Ibd. Ili, 231 : Aurea quae pendent ornato signa theatro, inspice, quam tennis bractea ligna tegat. Tegat vitiosum esse constat, quoniam, qui proximus pr^e- cedit versus pentameter, in tegas cadit. In codice E, qui unus longe ceteros vincit , scribitur inspice contempnens brattea. De priore parte nulla dubitatio relinquitur; ex- tremum verbum admodum probabiliter corrigi potesti Aurea quse pendent ornato signa theatro, inspice: contemnes; bractea ligna beat, hoc est, divitiarum specie ornat. (De V. 440 dictum est voi. I p. 114, ubi Friami scriptum oportuit, non Priamei.) Ibd. Ili, 475 : Sed neque te facilem iuveni promitte roganti, nec tamen eduro, quod petit, ore nega. Interpolatum hoc; nam codices non solum boni, sed fere 80 Lib. VI. Gap. IL omnes habent: quod petit ille, nega, Neque edurus^ quod Vergilius semel de arbore dixit, huc transferri facile ab Ovidio potuit. Litterse rectius dividendse sic: nec tamen e duro, quod petit ille, nega. E duro prò dure Ovidius dixit, ut e facili (tria ex- empia Ovidiana Schellerus habet p. 3673), ex cequo (raet. Ili, 145, IV, 62), ea; alto (am. II, 4, 16), ea; loto (ex Pont. I, 6, 28). Senecae exempla , quae plurima sunt , Valerii Maximi, Taciti, aliorum omitto. De Livio, Ovidii «quali, dixi in praefat. Livii voi. I fase. 2 p. 18. Ibd. Ili , 591 in scriptura optimi codicis verba sic distinguenda sunt: Dum cadit in laqueos, captus quoque nuper, amator solum se thalamos speret habere tuos. Duo temporis momenta notantur, sed vicina: dum capitur amator, atque etiam dum nuper captus est. Ibd. Ili, 758 in codicum scriptura una littera mu- tanda est: Sive domi praesume dapes, seu desine citra, quam cupis; es (prò et) paulo, quam potes esse, minus. Imperativus et infìnitivus (es—esse) apte componuntur, Remed. amoris 521. E codicis optimi scriptura, quse hsec est: Posse pati facile est, ubi sapientia desit, protinus ex facili gaudia forre licet, facillime efficitur verum: Posse pati facile est, ubi, si patientia desit, protinus ex facili gaudia forre licet. Ibd. 565, 566, ubi agitur de cogitatione rerum in- gratarum ad expellendum amorem adhibenda, codices et boni et longe plurimi: Hic male dotata pauper cum coniuge vivit; uxorem facto credat adesse suo. OTidius. 81 Scribendum : Hic male dotata panper cum coniuge vivit; iixorem facito credat adesse suam. Facito tu, poeta, prsecipiendo. Ibd. 719 (de scriptis delendis) codices non interpolati : Omnia pone feros pones invitus (R invictus) in ignes et die: ardoris sit rogus iste mei, e quo fit: Omnia pone fero (pones invitus) in igìie. Parenthesis prorsus Ovidiano more interposita est. Venie ad clarissimum Ovidii opus, cui ipse quoque paulo plus quam ceteris (si epistolas heroidum excipio) studii tribui, metamorphoseon libros. In iis quales sub- esse possint in omnibus, etiam optimis, codicibus interpo- lationes, ostendit protractum illud nostra demum estate ab Hauptio e grammatici scripto in libro Vili, 237 limoso . . . ab elice ^ prò quo substitutum erat ad rem absurdissime ramosa ab ilice. Quam antiqua sit etiam libera et longe pregressa interpolatio, ostendit codicis Laurentiani sec. XI (L apud Merkelium) cum codice Marciano (M) contentio ; nam hunc ceteris longe praestare integritatepostHeinsiumMerkelius intellexit. Codicis L eam partem, quam Keilius non con- tulerat (a libro IX ad XII, ubi desinit), ipse a. 1869 contuli» In primo libro nihil coniectura emendavi; itaque tantum annotabo, v. 663 e melioribus codicibus revocandum esse mcerenti; prave enim, cum inde a v. 653 Inachi que- relse fuerint, subiicitur de Io ialia mcerentem, (Nam Inachum Argus submovere non potuit.) Verba autem sic cohserent: Talia moerenti patri Argus submovet natam ereptamque diversa in pascua abstrahit» Etiam II, 153 e codicibus scribendum est, rectiorecopulatione; Interea volucres Pyrois et Eous et iEthon. In editionibus prius et omittitur. II, 774 editur pravissime: ingemuit (Invidia) vultumque dese ad suspiria duxit. MADVIGII AI.VKR3. Cbit. il. ' R 82 Lib. VI. Cap. U. E vestigiis optimorum codicum, in quibus est: vultumque ima ad suspiìia duxit^ faciendum videtur : ingemuit, vultuque minans suspiria diixit. IV, 46: Derceti, quam versa squamis velantibus artus stagna Palaestini credunt mutasse figura. Sic codices fide digni; puto subesse natasse. Naiare freta Vergilius dixit, aipias luvenalis (Vili, 265) et Mar- tialis, aquas, widam natavi Ovidius ipse. (De IV, 140 dixi voi. I p. 25.) IV, 259: Tabuit ex ilio dementer amoribus usa nympharum impatiens et sub love nocte dieque sedit humo nuda, nudis incompta capillis. Sic codices; nihil est ìiympharum impatiens; scribendum videtur : nympha, operum impatiens. IV, 504, 505: Omnia trita simul, qu^e sanguine mixta recenti coxerat sere cavo, viridi versata cicuta. Ineptum et ridiculum est, ceteras potionis venenatae particulas versari cicuta, nimirum quasi trulla. Kectum 6st mersata, cicuta copiose affusa. V, 1, 2: Dumque ea Cephenum medio Danaeius heros agmine commemorat, fremida regalia turba atria complentur. Pro voce corrupta interpolator fremitu (turbai) posuit; faciendum erat, ad rem aptissime, trepida regalia turba atria complentur. Cum trepidatione enim et tumultu conveniunt. VI, 203" Niobse cultores Latonae increpantis et omit- tere sacra coepta iubentis oratio sic concluditur in codice Marciano, optimorum altero : Ovidius. 83 Itesati. s propere sacris aurumque capillis ponite ; Laiirentianus habet itesatis et (recte) laurumque. Hinc effici videtur: Ite (sai est) propere a sacris laurumque capillis ponite. Neque enim aptum participii ablativum (ahiectis pro- pere sacris) ad litteras et versum accommodari posse puto. VI, 233 e codicibus scribendum est: carbasa diducit (prò deducit)^ ne qua le vis effluat aura. Non agitur de velis contrahendis, sed de iis, ne quid aurse pereat, explicandis et in latera extrahendis. VI, 488, 489: Regales epulae mensis et Bacchus in auro ponitur; hinc placido dantur sua corpora somno. Barbarum, ut quod maxime, sua prò eorum, quod prseterea totum abundat. Credo scriptum olim fuisse: hinc placido dant turgida corpora somno, hoc est, cibo vinoque impiota. VII, 186 quod in antiquis codicibus scribitur: Homines volucresque ferasque solverat alta quies nullo cum murmure sepes immotseque silent frondes, id iam in deterioribus codicibus rectissime emendatum est, sed adiecto aliunde versu spurio: Homines volucresque ferasque solverat alta quies nullo cum murmure serpens, immotseque silent frondes. Tacite serpit quies. VII, 194 sqq.: Tuque triceps Hecate, quse coeptis conscia nostris adiutrixque venis, cantusque artesque magorum, quaeque magos, Tellus, pollentibus instruis herbis. Ineptissime inter deas bis artibus praepositas appel- 84 Lib. VI. Cap. II. lantur cantus artesque magorum; si quis autem, sublato post magorum commate, caniusque artesque accusativos esse velit et ab instruis pendere (quamquam id ti eri nullo pacto potest, quia necessario in quoque demum ad alterius deae mentionem transitur), nihil sit cantus magorum in- struere herbis, perversiusque, si fieri potest, coniungantur cantus artesque magorum magosque. Una littera mutata sententiam restituet et orationem: qusB coeptis conscia nostris adiutrixque venis cantusque artisque magorum. VII, 223 (de Medea): subiectaque Thessala Tempo despicit et cretis (cod. optimus cretes) regionibus applicat angues. Kecte iam in aliquot codicibus scriptum est: et certis regionibus applicat angues. Non incerta Medea vagatur, sed eas regiones petit, ubi, quse opus sint, se reperturam scit^). (De VII, 275 sqq. dictum est voi. I p. 79.) VII, 509 sqq. (in ^Eaci oratione Atheniensibus aux- ilium pollicentis) in bonis codicibus sic scribitur: Nec dubie vires, quas ha3C habet insula, vestras ducite et omnia quae rerum (M; L: et omuis ait rerum) status iste niearum, robora non desunt; superat mihi miles et hosti gratia dis, felix et inexcusabile tempus. Priora Gronovius vere emendavit: ducite, et fo, maneat rerum status iste mearum!) robora non desunt; ^) In multis ex iis locis, quos emendavi, pravas Merkelii coniectu- ras commemorare poteram; hoc loco quod Threces regionibus posuit, quae sequuntur montium fluviorumque nomina, omnia ad Thessaliam pertinent. Ovidius. 85 his adiungenda hsec sunt faciliore etiam emendatione : superai mihi miles, et hoc est, gratia dis, felix et inexcusabile tempus. Et copias sibi superesse ait, et tempus hoc opportunum esse et quod nullam excusationem det ferendi auxilii. VII, 558 (de segris pestilentia) : Non stratum, non ulla pati velamina possunt, dura sed in terra ponunt prsecordia. Perverse prsecordiorum duritia, quse nulla erat, commemo- ratur, omittitur terree. Manifestum est, poetam posuisse: dura sed terra ponunt praecordia, idque addita prsepositione corruptum esse; cfr., si opus est, IV, 261 (sedit humo nuda) , IX, 650 (dura positis tellure capillis), VII, 612: indefletseque vagantur natarum matrumque animse, iuvenumque senumque. Inusitate et perverse in communi clade feminse primo loco separatim nominantur , deinde transitur ad mares. In co- dicibus est natorumque^ dein virumque (M) aut utrumque, Scribendum igitur [quod etiam Heinsio in menten venit]: natorumque patrumque animae, iuvenumque senumque. Masculino genere feminse comprehenduntur. VII, 687 in codice Marciano sic scribitur: Quse petit, ille refert ceterum narrare pudori est, qua tulerit mercede, e qua scriptura , cum ceterum versus non ferret , reliquse interpolando natge sunt. In illa puto subesse nomen ignotse Phoco arboris (v. 672) scribendumque : Quse petit, ille refert; cedrum, narrare pudori est, qua tulerit mercede. VII, 741. Codex Marcianus (apud Merkel. p. IV): Exclamo male fictor adest male fictus adulter, verus eram coniunx. 8() Lib. VI. Gap. II. Laurentianus : Exclamo mala pectora delego tectus adulter, in quo (et ceteris, qui eura sequuntur) hae litterse mala pector adet aperte respondent illis male fictor adest , sed post has restat ego , recte hic servatum , prave repetito male in Marciano. Certum est scribi debere : Exclamo male victor: Ah, en ego fìctus adulter, verus eram coniunx, aptissime notata mala infelicique Victoria , aptissime con- trarie relatis /ìctus et verus. Interiectionem ah (a) ante en corripuit Ovidius , ut Vergilius o (Corydon, o Alexi). Neque enim aptum est Ai, Vili, 117. In exponimur (orbe) , quod codices boni habent , subesse perfectum , satis ostendit subiectum ut paieret. Videtur Ovidius audaci imagine quasi de vendi- tione et emptione dixisse: expendimus orhem^ terrarum, nobis ut Crete sola pateret. (De Vili, 640 vid. voi. I p. 68.) IX, 74 (Hercules de hydra Lernsea): crescentemque malo domui domitamque reduxi. Sic optimi codices verbo inepto , cui interpolatores multa substituunt : redegi, r evolvi, suhegi, revirixi, repressi^ cet. Aususne est Ovidius novo verbo uti redussif ut Cicero red^ amare dixit, alii alia. IX, 179 (in Herculis ad lunonem oratione) in codice M sic scribitur (Merkel. p. VII): vel si miserandus et hosti hoc est tibi sum, diris cruciatibus segram invisamque animam natamque laboribus aufer, ex quo fieri, acumino Ovidiano restituto, annotaveram: vel si miserandus et hosti, hoc est, si tibi sum, diris cet. Nunc scio, hoc omnibus apicibus in codice L exstare. (Quod Merkelius posuit hoc cestu^ nimis leve per se est cesius Ovidius. 87 nomen de summis cruciatibus Herculis, intolerabileque fit superposito in eodem versii diris cruciatibus.) IX, 413 sqq. : Tum demum magno petet hos Acheloia supplex ab love Calirrhoe natis infantibus annos, neve necem sinat esse din victoris inultam. Sic recte Merkelius ex bonis codicibus edidit, nisi quod victoris retinuit. Nam neque victor ultione eget, neque vi- cit Alcmaeon a Phegeo interfectus, neque omnino ilio nomine significali potest. Invectum id est manifesta interpola- tione ad occultandum hiatum tolerabilem in arsi et in eiusdem longse vocalis concursu. Et ultoris nomen neces- sarium est non solum ad personam significandam , sed ad acumen efficiendum [ultoris inultam)^ et diu; nam celeritas ultionis petebatur; ulcisci patrem poterant fìlii, etiamsi ex- spectassent communem adolescendi legem. (Lam'entianus hic ut ssepe cum interpolatis facit , qui v. 413 hoc habent, tum 415: addata neve necem sinat esse ultoris inultam.) IX, 728 sqq. (in Iphidis querelis) editur nunc: Si di mihi parcere vellent, naturale malum saltem et de more dedissent, eiecto versu, qui in codicibus interponitur hic: parcere (al. perdere) debuerant si non et perdere vellent, sententia manifesto vitiosa; nam cui di parcere volunt (nisi sceleratus gravissimam poenam meruit, quae mitiore mutatur , cuiusmodi nihil hic significatur) , non naturale malum dant, sed nullum. Sed illud vellent ortum est ex ilio altero versu, qui nullam habuit nisi ab Ovidio nascendi causam adhibitaque correctione apte et cum acumino po- nitur : Si di mihi parcere nollent — parcere debuerant; — si non^ et perdere vellent, naturale malum saltem et de more dedissent. Interrumpit orationem Iphis, nec tamen piane parenthesin 88 Lib. VI. Gap. IL efficit, sed illi ipsi debuerant adiungit de integro condicio- nem: si non (hoc est, quod prsecessit: si nollent), et si me perdere vellenL Dedissent iussive dici nihil opus est addi (hàtten sie mir wenigstens. . .geben sollen).^). X, 224: Ante fores horum stabat lovis hospitis ara Liigubris sceleris, quam si quis sanguine tinctara advena vidisset, mactatos crederet illic lactantes vitulos, cet. Admodum inusitate scelus lugubre appellatur, nec recte iam hic prsecipitur, quod v. demum 228 superio- ribus prseparatum ponitur: Hospes erat ccesus, Codices ha- bent omnes, quibus aliquid fìdei est, inlugubris^ mendum ipsi ostendentes, Puto poetam scripsisse: ara, ignarus sceleris quam si quis sanguine tinctam advena vidisset, mactatos crederet, cet. (Sceletis Merkelii, si non typotheta erravit, nihil potest esse pravius)^). X, 467: Forsitan a3tatis quoque nomine „filia'' dixit, dicat et illa „pater", sceleri ne nomina desini Manifestum est, in eadem prorsus sententia rhetoricum quoque orationis artificium eandem verbi formam postulare; itaque, quoniam dicat h. 1. prò dixit substitutum esse pror- ^) Si usquam ex solo L coniecturam ducere auderem, ex eo, quod IX, 779 in eo scribitur: quod videt hsec lucem, thalamo quod non ego ponor, efficerem ad sententiam aptissime: quod videt haec lucem, thalamo quod non ego pellor, h. e. non repudiata sum a marito. ^) V. 115 quid subsit sub celate, reperire non potui. Si in M esset , quod ex uno Mediceo annotatur , in core , teneremus parilique decore. Oyidius. 89 sus improbabile est , scribendum cum „castigatioribus" Heinsii (et L) utrobique dicat. XI, 135 quod ipse conieceram: restituit, pactique fide data munera solvit, in uiio aut altero codice novitio prseceptum corrigendo video» Facti nihil est; sed mimerà perniciosa Bacchus dederat, ut pacti fidem servaret, nimc idem solvit. Heinsius inutiliter plus tentavit nec recte; nam de fide solvenda h. 1. non agitur. XI, 291 sqq.: Forsitan hanc volucrem, rapto quae vivit et omnes terret aves, semper pennàs habuisse putetis. Vir fuit et tanta est animi constantia, quantum acer erat belloque ferox ad vimque paratus. Vitiatum esse versum 293, in quo alii codices (L) tantum habent, et oratio et sententia tam manifesto declarat , ut Merkelius Heinsii desperationem secutus obelum apposuerit. Nihil tamen certius faciliusve emendatu: Vir fuit, et (tanta est animi constantia) lam tum acer erat belloque ferox cet. Quem nunc habet volucris animum, habuit vir; tanta est animi ingeniique con stantia. Forma haec epiphonematis pa- renthesi interpositi apud Ovidium frequens est; vid. IX, 630, ubi mirifice Merkelius orationem interpungendo per- didit, X, 573, XIV, 285. la^n tum in tantum transiit in multis codicibus XIII, 921 et alibi saepe, ut "apud Quintilia- num in prooemio libri VI, 7, ubi scribi debet emendatione certissima: quam suhstantiam placida^ et, quamquam (prò quam) scio vix posse credi, iam tum alice mentis ostenderit ^). ^) V. 328 in codicis optimi scriptura una littera mutanda est: Quam miser amplexans ego tum patndque (prò patruoque) dolorem corde tuli fratrique pio solatìa dixi. Patruo ob Jratri natum est. Ex ego tum facere pai-iter cuius est pravitatis! IPatruique codices quinque Heinsii.] 90 Lib. VI. Gap. II. XI, 393 in codicibus scribitur : Erat ardua turris, arce locus siimma, fessis loca grata carinis. Corruptum esse locus consentitur; sed turris alta et arx, ad quam adscenditur (394), non est locus gratus (nedum loca grata) carinis. Describi pharum iam alii intellexerunt. Eius significatio facillime eruitur primum in locus , deinde in loca, priore loco reperta iam ab aliis: Erat ardua turris, arce focus summa, fessis nota grata carinis. (Cum a. 1869 in bibliotheca Laurentiana codicem cum ex- empio Tauchnitziano a. 1868 conferrem nec ullum prseterea librum adhiberem, annotavi v, 618 prò sacra scribendum esse atra ; redux id Heinsio iam in mentem venisse vidi. Sacra domus somni cur appelletur , nulla causa est; aptissime atra domus subito vestis fulgore reluxisse dicitur. V. 714 adolescentulus annotaveram legendum esse: dumque notata locis reminiscitur acta, ita ut exemplis tribus universse rei significatio superaddere- tur , adscripseramque confirmationis causa (quoniam philologi testimoniis utimur in rebus , quas natura ipsa et communis sensus docet) Quintiliani verba XI, 2, 17: cum in loca aliqua post tempiis reversi sumus, . . ♦ etiam^ qucB in his fecerimus, reminiscimur personceque suheunt cet. Neque nunc aliter sentio ; sed in codicibus aliquot emen- dationem prseceptam video.) XII, 23: Ule, ut erat, virides amplexus in arbore ramos fit lapis et servat serpentis imagine saxum. Eidicule serpens ipse mutatus sui imagine saxum servare dicitur, cum hoc significetur, saxum servare imaginem ser- pentis (aut serpentem in saxo sui imaginem servare). Sed ne superai quidem, quod nuper coniectura substitutum est, satis aptum est; nam imagine serpentis saxum superare videtur esse perfectiorem imaginem serpentis reddere, Ovidius. 91 quam saxum reddat, non, quod requiritur, efficere, ut imago per saxum emineat. Nihil propius effici posse videtur quam hoc: et signat serpentis imagine saxum. XIII, 329 sqq.: Dure Philoctete, licet exsecrere meumque devoveas sine fine caput, cupiasque dolenti me tibi forte dari nostrumque haurire cruorem, utque tui mihi, sic fìat tibi copia nostri, te tamen aggrediar mecumque reducere nitar, tamque tuis potiar, faveat fortuna, sagittis quam sum Dardanio, quem cepi, vate potitus. Versus 333 {Te tamen cet.) , qui in codice optimo et eo loco, quo posuimus, et ita scriptus legitur, apparet, quod ali- qua ex parte iam Gierigius suspicatus est , in eo codice, ex quo interpolati originem trahunt, posteriorem partem legi non potuisse varieque esse suppletam, cum verum ini- tium retineretur ; in aliquot tamen codicibus id quoque, quod reliqua desiderarentur, omissum esse; est autem pror- sus necessarius ; nam illa tamque tnis potiar ostendunt, praecedere iam aliam, quid facturus sit Ulixes, significatio- nem futuro tempore conceptam post illam permissionem. quse in licei (329) coepta finitur in fiat (332). Sed in v. 332 minus recte taraquam sequalia comparari videntur et simul permitti , quse aequalia non sunt , quoniam a-lterum {utque tui mihi) non permittitur, sed ab Ulixe expetitur; neque recte post illa utque tui mihi subiungitur tamen, aut inter licet .... tamen interponitur alia permittendi for- ma per particulam qite {licet . , . . utque .... sic .... fiat). Itaque suspicor, hunc versum sic scriptum ab Ovidio in- terpositum esse {naQsvtsd-rjvai): (utque tui mihi sit^ fìat tibi copia nostri), hoc est: et sane fiat tibi copia nostri ea condicione, ut mihi tui sit. [Sic unus cod. Heinsii.] XIII, 692 (de effictis caelando Orionis Thebani filia- 92 Lib. VI. Gap. II. bus, quse se ad patriam ex oraculo peste liberandam telae instrumentis interemerant) sic scribendum est proxime ad codicem M: Ecce facit (Alcon) mediis natas Orione Thebis, agmen (cett. codd. et edd. liane non) femineum, iu- gulo dare vulnus aperto ; illas (cett. codd. et edd. illam) dernisso per inerti (cod. M inertia^ cet. fortia) vulnera telo prò populo cecidisse suo pulchrisque per urbem funeribus ferri celebrique in parte cremari, tum de virginea geminos exire favilla, ne genus intereat, iuvenes, cet. Primum artifex expresserat Orionis lìlias se ipsas inter- imentes; deinde alia imagine finxerat, illas interfectas iam {cecidisse, ad cuius verbi tempus editores non attenderunt) sepeliri, et simul iuvenes e favilla surgere. Iners autem telum per vulnera demiserant , radium textorium {ttjv asQyJóa, Anton. Liber. 25). Agmen femineum de duabus simul Ovidius dixit Vergilii exemplo JSn. II, 212, quem locum soli recto enarrant, qui de coniunctis serpentibus certa via incedentibus accipiunt. XIII, 794, ubi Cyclops Galateae laudes comparatione multiplici extollit, hsec quoque ponitur: nobilior forma, platano conspectior alta. Prorsus perverse inter medias pulchritudinis et venustatis laudes interponitur hsec nescio quae nobilitas, prò qua cer- tum est Ovidium , una littera aliter scripta , mobilitatem commemorasse; cum forma quidem comparationem, quae- cumque sit laus, ineptam esse omnes consentiunt; sed in nobilitate difficile erat, quid ad comparandum adsumeretur, reperire; (quamquam rarse est et omnia superantis pravita- tis fordam bovem in nobilitatis comparatione ponere, etiam fordam solum prò substantivo). Eeperto in altera voce vero scribendum videtur: Mohilior dama. Ovidius. 93 XIV, 55 sqq. : Hunc (gurgitem) dea prsevitiat portentificisque venenis inquinat; Ine pressos latices radice nocenti spargit, cet. Codex M Me fusis latices (Merkel. p. XIII) , ciiius scrip- turse etiam in aliis codicibus vestigia sunt. Efficitur: portentificisque venenis inquinat effusis; latices radice nocenti spargit, et obscurum cet. XIV, 739, 740 (de Iphide, qui se laqueo ab interiore parte ianuae religato suspendit) : Iota pedum motu trepidantum et multa gementem visa dedisse sonum est adapertaque ianua factum prodidit. Sic fere codices (quorum quidem optimus, omissis errore duobus hemistichiis, habet tantum icta pedum motu est adoperta ianua factum)^ nisi quod nonnulli trepidantem^ alii et ìnorte timeniem. In multa tenetur frequens error, quo sublato efficitur cum arguto lusu et Ovidiano: Icta pedum motu trepidantum muta gementem visa dedisse sonura est adapertaque ianua factum prodidit. (Nihil est trepidantum morte; poterat ferri in morte.) XV, 153 sqq. (in Pythagorse oratione): 0 genus attonitum gelidae formidine mortis, quid Styga, quid tenebras et nomina vana timetis, materiem vatuni falsique pericula mundi. Quae , quseso , haec sunt mundi pericula , qu3e Pythagoras, qui omnia de inferis inanissime ficta docet esse , tamen et esse docet et timeri vetat? Et quo falsi mundi appellatio pertinet? Terrores illi sunt hominum falsa opi- nione fidem iis adhibentium. Ovidius scripserat: materiem vatum, falsi terricula mundi. Earior vox, qu3e e poetis testem habet Accium, ex Ovidii 94 Lib. VI. Gap. II. sequalibus Livium, cessit pervagatsD, additumque est ad ver- sum fulciendum que. lam falsus est decepius vana spe- cie, quo significatu posuit Terentius Eun. II, 2, 43 (274)^). XV, 270, 271: Hic fontes natura novos emisit, at illic clausit, et antiquis tam multa tremoribus orbis flumina prosiliunt aut excsecata residunt. Scribendum esse antiqui Batavus aliquis superioris sseculi intellexit ; nam orbis vetustas est et ssecula , non tre- morum; recta omnia erunt, una praeterea littera mutata: et antiqui iam multa tremoribus orbis flumina prosiliunt aut excsecata residunt. Inter se referuntur antiqui et iam (nunc). (V. 322 vulgare mendum codicibus aliquot prseeuntibus toUendum, ut scribatur: Clitorio quicumque sitim de fonte levavit^ vina fugit gaudetque meris abstemius undis, non levarit.) XV, 364: I quoque, deiectos (ali. codd. delectos) mactatos obrue tauros; cognita res usu: de putri viscere passim Florilegae nascentur apes. Kecte a pluribus intellectum est , non solum prave ^) Vereor, ne, si uno in loco errorem nuper commissum sine nova emendatione corrigam, infinita, qusB prsetermitto , probare aut mediocriter improbare videar. Non possum tamen tacere, quam admirer, in facillima re in huius libri v. 73 prò arcuit, quod ab Heinsio restitutum ceteri tenuerant, revocatum esse arguii, ut dicatur Pytliagoras primus insimulasse , ab hominibus anima- lia mensis imponi. Et tamen XII, 427 iidem scribunt: guce clamor ad aures arcuit ire meas. Apud Tacitum etiam ann. Ili, 72 non deerit, qui arguerat prò arcuerai a Lipsio posito re- vocet, alia promendi ingenii materia deficiente. Ovidius. 95 haec iuxta sine copula poni deiectos mactatos , sed neque deiectos neque deiectos boves recto h. 1. appellari, tum auteni quoque adverbium alienissimum esse; neque enim eundi verbum alteri prsecedenti adiungitur. Quid res et sententia postularet, iidem viderunt; in participio exqui- rendo dissentiunt; mihi non spernendum videtur, quod co- dicum vestigiis monstratur: I, scrobe deiecio mactatos obrue tauros. Xam scrobem deiicere prò eo, quod est alte defodere, non improbabile facit locorum deiectorum apud Csesarem appellatio et apud eundem substantivi deiectus similis usus. XV, 838, 839 (de Augusto): Nec nisi cum senior similes sequaverit annos setherias sedes cognataque sidera tanget. Hserent merito in similes et cequaverit^ quse nihil habent, quo referantur; id ibi latere manifestum est, ubi scribitur senior^ quo comparativo nihil perversius fingi potest in lon- gissimse vitse summseque senectutis augurio. Sed ut Pylii senis anni adulatoria^ exaggerationi suffìciant (quod non faciunt, nec omnino quicquam liumanse comparationis) , a litteris longissime recedit Pylio, Artiliciosius adulatus Ovi- dius est; scripsit enim sic: Nec nisi cum imperio similes asquaverit annos, hoc est, magnitudini aneti a se imperii similem annorum numerum sequaverit. Ac propter hoc ipsum, quod proprie imperii mensura et annorum numerus conferri nequeunt, non dixit simpliciter cequaverit annos , sed similes (non mìnus immensos). Minus sibi quam metamorphoses vin dicasse studii et operse poemata ab Ovidio in exilio scripta, nomo mirabitur. Legi tamen non incuriose annotavique qusedam, quae iterum pensitata probataque expromam. In tristium libris et multa de codicibus incerta sunt, et eius , qui ceteros antiquitate superat, exiguse particulse collatse sunt (Fiorentini, olim 96 Lib. VI. Cap. II. Marciarli , nunc Laurentiani ssec. X aut XI ; vid. Merkel. praef. voi. 3 operum Ovidii). Trist. I, 1, 111, 112: Tres procul obscura latitantes parte videbis; hi quoque, quod nemo nescit, amare docent. Hseretur iure in hi quoque^ quoniam nullos alios eiusdem generis libros ante poeta nominavit ; sed coniecturae infelices ftierunt, perinfelix Merkelii, qui miram excogitavit ellipticam orationis figuram si quoque. Scribendum est: Sic quoque (etsi obscura parte latentj amare docent. Ibd. I, 3, 99: et voluisse mori, moriendo ponere sensus. Hoc verum et elegans esse Merkelius affirmat; ego neque quid hac geminatione {inori ^ moriendo p, s,) efficiatur, video, neque usitate dici puto, nulla re adiecta, ponere sensus. Itaque Ovidium scripsisse opinor: et voluisse mali moriendo ponere sensus. Ibd. 1,5,1 annotaveram, usum loquendi videri po- stulare : 0 mihi post nullos umquam memorande sodales prò eo, quod editur ullos nwnquam^ quoniam, ut dixi in prsefat. Livii voi. I, I p. 22, quisquam et ullus negationi non prseponuntur ; postea vidi ita in codicibus aliquot esse. (Apud Ciceronem de orat. II, 229 prave nuper editum est: artem esse facetiarum^ lule, ullam negares prò eo, quod recto ante scribebatur: facetiarum^ lule, negares.) Ibd. 1, 5, 23: ' Si non Euryalus Kutulos cecidisset in hostes, Hyrtacidse Nisi gloria nulla foret. Cadere in hosiem neque sic dicitur, ut sit incidere^ neque ut pugnantem contra hostem cadere. Scribi videtur debere: Ruiido cecidisset in hoste, hoc est, a Rutulo hoste circumventus. Ibd. 1, 10, 1 et 2 verba sic interpungenda sunt: Ovidius. 97 Est mihi sitque, precor, flavse tutela Minervae, navis et a pietà casside nomen habet. Ibd. II, 79, 80. Eecte Merkelius in priore tristium editione scribendum coniecerat: Ah, ferus et nobis nimium crudeliter hostis, delieias legit qui tibi cumque meas, carmina de (prò ne) nostris quum te venerantia libris ludicio possent candidiore legi, nisi quod indicio possint retinuit. Candor iudicii est, non indicii. Ibd. II, 275 sqq. Sic igitur Carmen, recta si mente legatur, constabit nulli posse nocere meum; at quoddam vitium quicumque bine concipit, errat et nimium scriptis arrogat ille meis. Sic meliores codices (non vitii)^ nisi quod prò arrogat (tribuit, nimiam illa potestatem habere putat) vulgari errore abrogai habent. Non agitur de vitio concipiendo, sed de iudicio eius , qui vitium ex Ovidii libris originem habere putat, scribendumque est ad hanc forraam: atque ortum vitium quicunque hinc concipit, errat. Paulo post V. 285 necessario scribendum , ut est in uno et altero codice: Cum quaedam spatientur in hoc (prò hac) , ut amator eodem conveniat, quare porticus ulla patet? hoc est, eo Consilio. (Handii Tursell. III, 321.) Ibd. II, 542: Carminaque edideram, cum te delieta notantem praeterii totiens irrequietus eques. In apertissima sententia , Ovidii carmina edita iam tum fuisse, cum sine ulla nota in recognitione equitum dimitte- retur ab Augusto , nihil dico de prceteriit , quod fortasse errore in Merkelii posteriorem editionem irrepsit. Sed in^equietus mendi manifestum est, nec multo melius , quod MADVIGll Advers. Cbit. II. 7 98 Lib. VI. Gap. n. Heinsius substitui voluit, iure quietm;; nam neque quietis nomen animi ex bona conscientia securitati significanda^ aptum est, nec iure recte additur. Scribendum opinor: praìterii totiens irrevocatus eques. EevQcatur enim et retinetiir, ceteris praetereuntibus, in quo aliquid reprehenditur ac notatur. Ibd. Ili, 3, 21; Si iam deficiam suppressaque lingua palato vix in stillato resti tuenda mero, nuntiet huc aliquis dominam venisse, resurgam. Corrupta ha3c esse iam Heinsius et Burmannus intellexerunt. Nam et post suppressaque verbum deest, nec lingua sup- pressa palato quse sit, dici potest, nec apta omnino palali mentio in voce amissa redituraque. Venam (hoc est, ut nos loquimur, pulsum) deficientem vino instillato revocari solitam videmus ex Pont I, 3, 10 (cfr. Senec. de benef, III, 9, 2, epist. 95, 22). Scripsit igitur sine dubio Ovidius: Si iam deficiam suppressaque vena paletur, vix instillato restituenda mero, cet. Nam vense non solum deficere et cadere dicuntur (apud Senecam 1. e. et Celsum), sed etiam fugere (ex Pont. Ili, 1, 69), quod hoc loco palari Ovidius appellavit, nisi vageiur scripsit. Ibd. Ili, 5, 1 sqq. : Usus amici tise tecum mihi parvus, ut illam non segre posses dissimulare^ fuit, ni me complexus vinclis propioribus esses nave mea vento, forsan, eunte suo. Et totam condicio sententiam pervertii (quid est enim hoc, exiguam fuisse amicitiara et dissimulari potuisse, nisi arctior fuisset?) et pravior ipsa fit, adiecta mentione bonse fortunse et forsan. Una littera mutata, una addita re- nascetur, quod Ovidius scripserat: JS/ec me complexus vinclis propioribus esses nave mea vento, forsan, eunte suo. Ovidius. 99 Fortasse ne futurum quidem fuisse dicit, ut is, ad quem scribit, se propioribus vinclis complecteietur , si bona for- tuna perpetuo usus esset; ipsum suum casum optimo ho- mini initium fuisse arctioris amicitise. Ibd. Ili, 10, 9 sqq. At cum tristis hiems squalentia protulit ora terraque marmoreo candida facta gelu est, dum vetat et boreas et nix habitare sub arcto, tum liquet, has gentes axe tremente premi. Vensum li corruptum esse consentitur, in quo veiat coniectura Merkelii editur , sententia minime recta , quse hsec efficitur, dum ob boream et nivem habitari sub arcto non possit, tum liquere gentes, quse ibi habitent (!), axe tremente premi. Codicum scriptura non satis certo tene- tur ; videtur tamen in plerisque fuisse dum paiet , deinde habitare^ quod in uno erasum videtur, supra scripto iniecta. Si habitare antiqua scriptura est, sententiae forma haec fuit: dum volai et boreas et nix, habitare sub arcto tum liquet has gentes, axe tremente premi. Ibd. V, 8, 29 et 30 (de Augusto): Exemploque deum, quibus accessurus et ipse est, cum poenae venia plura roganda petam. Sic fere codices, etsi et in roganda leviter variatur, et prò petam unus et alter pi^^a^ habere traditur. Coniecturse infelices fuerunt ; quid est enim , ut hoc ex.emplo utar, Augustum cum pceìia^ venia j^hira rogare daturmn (rogare dabit) ì Ac tamen initium emendationis et fundamentum facile est repertu ac certum, Augustum, ut deos, non solum poense imponendse sed etiam venise dandae ius nosse et ha- bere. Itaque Ovidius aut sic scripsit: cum poenae veniw iura rogata putat^ hoc est, cum poenae iure (iuribus) etiam veniae iura lege con- stituta et sibi data, aut proxime, venioe iura quidem certe. Ibd. V, 10, 9 sqq. Postquam poeta dixit, numquam sibi aut noctes breves aut dies fieri ad levandam et con- 100 T.ib. VI. Cap. n. traliendam segritudinem, hiiius rei rationem exponit, tantum in se naturam ita mutatam esse, ceterum servari commu- nes eius leges: Scilicet in nobis rerum natura novata est, cumque meis curis omnia longa facit. An peragunt solitos communia tempora motus, suntque magis vitse tempora dura mese? (Omitto substitutum a Merkelio rebus prò nohis^ opinor, e coniectura incredibili.) Non potest autem poeta tanquam superiori sententiae (de natura in se mutata) contrariam opinionem {an) ponere, reliqua tempora solitos motus pera- gere; neque quseritur, durane sint vitse eius tempora, sed, cur longa; itaque etiam causae longitudinis significatio deest, superest autem magis ^ qui quo referatur compara- tivus, non habet. Ac prò dura tres Bersmanni codices longa^ prò an (v. 11) annotatur num^ nunc^ dum^ non. Scriben- dum est: Nam peragunt solitos communia tempora motus suntque malis vitae tempora longa mere. (De V, 5, 16 dixi supra p. 18, de V, 6, 27 ad Cic. Fin. V 32 p. 662 ed. sec). Ibd. (V , 10) , 41 et 42 (de Getis Latini sermonis ignaris) : Utque fit, in me aliquid si quid dicentibus illis abnuerim quotiens adnuerimque, putant. Pro si quid alii codices siquidem^ unus forsan. Expletus est versus, qui sic potius scribendus erat: Utque fit, inridere^ aliquid dicentibus illis, abnuerim quotiens adnuerimque, putant. In epistoljs ex Ponto codicis Sarraviani , qui fere unus certiorem auctoritatem habet , scripturam ante Kornii editionem (1869) perssepe ignorabamus. Itaque alese plenam materiam, cum etiam celeriter legerem , raro attigi. Non- nulla tamen occurrerunt certa aut probabilia. Velut Ovidius. 101 I, 1, 37 sqq. sic scribitur: Ecquis ita est audax, ut limine cogat abire iactantem Pharia tinnula sistra manu? Ante deum matrem cornu tibicen adunco cum canit, exiguse quis stipis aera negat? Scimus ab imperio fieri nil tale Dianae; unde tamen vivat, vaticinator habet. Mire Diana ita inducitur, ut nihil ponatur, quod eius sub nomine fiat, et tamen illud de vaticinatore addatur. Nec sane quicquam de huiusmodi artificiis cum Dianae cultu coniunctis traditur; nam quod ad Dianam Aricinam haec referri narrant, prorsus sine testimonio confingunt. Nimirum rectissime Tanaquillus Faber Yidit, hos duos versus conclusionem habere superiorum quattuor et universam rei declarationem ; sed quod Cyhelce prò Diance scribi voluit, ut omittam mutationem ipsam improbabilem esse, non una, sed duae deae nominatae erant. Scripserat Ovidius: Scimus ab imperio fieri nil tale dearum; unde tamen vivat, vaticinator habet. Qui mutavit, novam deam adiungi putavit. Ibd. I, 7, 63 sqq.: Quod si permittis nobis suadere, quid optes, Ut des, quam reddas, plura, precare deos, Idque facis, quantumque licet meminisse, solebas Officii causa pluribus esse dari. Sic codex Sarravianus; edunt causam et prò darieT- tremo loco dati sine sententia aut pati, prava sententia et ad id, quod agitur, nihJfP pertinente. Ex ilio efficitur verum: solebas officii causam pluribus ipse dare^ hoc est: ipse promerendo efficere, ut causam officii tibi praestandi haberent. Etiam Amor. I, 4, 46 esse in optimo codice non ex ecce ortum est, quod post Heinsium Mer- kelius posuit, sed ex ipse, quod ceteri habent. 102 Lib. VI. Gap. II. Ibd. I, 9, 45 et 46: Hoc est, quod possim Geticis tibi mittere ab arvis, Hoc solum est, istic quod liquet esse meuiii. Non quaeritur, quid certuni sit Ovidii esse, sed quid solum Ovidii Eomse esse possit , cum ipsi ibi esse non liceatv Codices licei. Egregie igitur Siesbyeus meus : Hoc solum est, istic quoi licet esse, meum, usus eo genere corrigendi, de quo dixi voi. I. p. 68. Ibd. 11, 3, 15 et 16: Nec nisi quod prodest, carum est et, detrahe menti spem fructus avidae, nemo petendus erit. Ncque petere prò colere., appetere recte dicitur et, si dice- retur, debebat esse: nemo peteiur. Opinor fuisse: nemo verendus erit. Nam id prò adiectivo ponitur (venerabilis). Ibd. II, 5, 67, ubi Ovidius se poetam, Salanum (?) oratorem non eodem divini afflatus instrumento tactos esse, sed tamen utrique calorem inesse debere dicit, sic in codice Sarraviano scribitur (vid. Merkel. praef. p. V) : Thyrsus sublestate, gustata est laurea nobis, sed tamen ambobus debet inesse caler, in Combiano autem , Heinsio teste : Thyrsus uhi est a te. Kecte Burmannus , qui inanissimis de causis distichon eiicere volebat, intellexit tamen, lauream ad oratores per- tinere, thyrsum ad poetas, itaque scribendum esse: gustata est laurea vohis, (etsi is cum vulgaribus codicibus pestata legebat) ; ita in priore parte versus duo manifesto Hfnentur: thì/rsus , . ,me ; superest, ut inveniatur verbum duarum syllabarum (nam trium, quarum ultima littera t terminetur, versus non reci- pit, nisi quod a vocali brevi incipiat), quod thyrsi vim sig- nifìcet, accusativum regens. Mihi unum in mentem venit: Thyrsus pulsai me, gustata est laurea vobis. Quod paulo post legitur v. 73 sqq., ubi Ovidius et Salano (?) perpetuam Germanici amicitiam et praeterea Ovidius. 103 aliquid ipsi Germanico vovet, quid hìec verba significent: succedatque tuis orbis moderator habenis, neque ab aliis expositum video neque ipse intelligo; quam- quam hoc non prorsus vere dico; significant enim Ger- manicum in moderando orbe (in quo habenas teneat) suc- cedere habenis, quas antea Salanus tenuerit, quod ridicu- lum est. Sed salvam rem praestat codex Sarravianus, in quo Heinsius moderatus scribi annotat (et suis^ quo non utor). Precatur igitur Ovidius, ut habenis , quibus Ger- manicus nunc Salanum amicum teneat et regat, succedat olim orbis ab eo moderatus, hoc est, regimen orbis terrarum. Ibd. II, 6, 23: Turpe sequi casum et fortunae cedere amicum et, nisi sit felix, esse negare suum. Cedere cum accusativo rei coniunctum paucissimis et incer- tissimse fidei testimoniis defenditur (positis in littera m, ut victoriam apud Velleium Pat. II, 85, possessionem) nec bonam h. 1. habet sententiam, quasi de usu ac possessione agatur. Codex Sarravianus et duo alii fortunce accedere; sed ami- cum , postposito et in alterum versum reiecto et , ad se- quentia trahere non licet. Fuitne: fortunse addicere amicum ? Ibd. Ili, 1, 152: Plura quidem subeunt; sed s'turbata timore hsec quoque vix poteris voce tremente loqui. Suspicor hoc damno fore non tibi; sentiet illa te maiestatem pertimuisse suam. Sic Sarravianus , ex quo Merkelius disturbata , quod de unius hominis perturbatione non dicitur; ceteri fere: sed sunt turbata, Scribendum videtur : sed si turbata timore haec quoque vix poteris ore tremente loqui, suspicor hoc, cet. Ili, 9, 25: 104 Lib. VI. Gap. IL Hsec animum lento curarum frigore laedit. Sic Merkelius, ut opinor, e coniectura. Verum ìicbc, quo referatur, amnino non habet. Sed etiam in codicuni, quara ceteri tenent, sciiptura Sic animimi subiectum deest. Curarum frigus iam Burmanno displicebat. Scribendum videtur: Haec animum lento cura acrem frigore laedit, ut cupidi cursor frena retentat equi. Ibd. IV, 2, 17: Scilicet ut limus venas excsecat in undis, Isesaque suppresso fonte resistit aqua, pectora sic mea sunt limo vitiata malorum, et Carmen vena pauperiore fluit. Nescio quas undas significari putaverint editores; agitur enim de venis fontis , quae non sunt in undis» Scribendum est: Scilicet ut limus venas excsecat inundans, Ibd. IV, 10, 75 et 76 e codicibus scribendum est: Qui quamquam est factis ingens et conditur a te, Vir tantus quanto debuit ore cani. Ibd. IV, 16, 31 sqq. in enumeratione poetarum bre- vique operum cuiusque significatione haec leguntur: Cum Varus Gracchusque darent fera dieta tyrannis, Callimachi Proculus molle teneret iter, Tityrus antiquas et erat qui pasceret herbas, aptaque venanti Gratius arma daret. Haec se Heinsius non intelligere confessus est. Nam neque quid sit antiquas herbas pascere , quisquam dixerit , neque qui ferri inter coniunctivos {darent , tener ent , daret) possit erat (ne quid dicam de Ime ipsa circumlocutione et erat Tityrus^ qui). Sed omnia prava exsuperat Tityrus e Grseci nominis pastore Vergiliano in Latinum conversus poetam. Ovidius ceteros poetas singulos singulis versibus absolvit, Gratio, ut supra Largo (17 et 18) et Varroni Atacino, cuius nomen pressit (21 et 22), duos dedit, eo magis, quod duo carminum genera tractaverat. Bucolica et Cynegetica: Ovidius. 105 Tityrus antiquas capras uhi pasceret, herbas aptaque venanti Gratius arma daret, hoc est : et cum Gratius daret herbas, ubi Tityrus pasceret antiquas (iam apud Vergilium cantatas) capras, et arma venanti apta. In fastorum libris, in quibus, extremis maxime, quaedam Ovidius ipse minus eleganter et perspicue scripta reliquisse videtur, in lubrico scripturse fundamento panca se obtule- runt , in quibus aliquid efficere nova emendatione mihi viderer. Quse alios occupasse video (ut III, 716 Heinsium partus^ V, 158 Gierigium suum)^ hic quoque tollo. Lib. I, 231 (ubi lanus causam reddit, cur in altera nummorum parte forma biceps sit): Noscere me duplici posses ut imagine, dixit, ni vetus ipsa dies extenuasset opus. Neque per se consilii significatio {ut) ferri potest neque cum adiecta condicionis significatione conciliari. Sed m, quod in aliquot codicibus substituitur, vix in ut transisset. Scribendum videtur, geminata s littera, posses suh imagine. Ibd. 541, 542: Nec mora longa fuit; stabant nova tecta, neque alter montibus Ausoniis Arcade maior erat. Parum recto universa Italia eiusque gentes montium ap- pellatione significantur ; opinor Ovidium scripsisse: mentibus Ausoniis, hoc est, apud animos Ausonum et eorum iudicio atque sestimatione. II, 282 flamen Dialis fuisse (praeterito etiam tempore) ad sola sacra Panis perinepte dicitur. Sed erai repetitum e V. 280 apparet, eique in quibusdam codicibus substitu- tum erit, Excidit igitur verbum ab Ovidio positum, nec facile reperiri, quod etiam versui satisfaciat, potest nisi unum: 106 Lib. VI. Cap. II. Inde deum colimus, devectaque sacra Pelasgis Flamen adhuc prisco more Dialis ohit, III, 124: Seu quia bis quino femina mense parit. Non magis hoc ferendum puto quam deno mense prò de- cimo, reponendumque bis quinto, ut VI, 768 scribitur: Quartus ab extremo mense bis ille dies. Ibd. 208 (in Sabin^e apud reliquas Sabinas Romanis nuptas verbis): Non ultra lente possumus esse pise. Ncque lente pins recto dicitur, neque, si diceretur, hoc negandum SabinsB esset , posse se pietatem lente exercere, sed hoc, posse se sine impiotate lentas esse, lento et patienti animo bellum patrum et maritorum spoetare. Scripserat poeta : Non ultra lentce possumus esse pie. Ibd. 451: Creditur hic (Pegasus) csesse gravida cervice Medusse Sanguine respersis prosiluisse iubis. Ridicule cervix gravida dicitur, non Medusa, prave Medusa caesa, non cervix. Scribendum: coesa gravidce cervice Medusse. Ibd. 500 (in Ariadn^e querelis): Ceperunt matrem formosi cornua tauri, me tua. et hic Isedit, ille pudendus amor. Sic Merkelius edidit cum obolo, versu vitioso (in verbo Icedit), sententia prava (dicendum enim erat et hic, et ille, et eiusdem generis dicuntur esse amores, quos separare Ariadne velie debet), centra indicium codicum, in quorum optimo est me uiat et Icedit , in ceteris hinc ine invai et Icedii, Longius tamen abit , quod Heinsius commendavit: me tua, At hic laudi est, ille p. a. Multo lenius est: me tua. Te Iwdis; ille p. a., hoc est: Iniuriam tibi ipso facis, cum meum amorem cum pudendo ilio comparas et spernis. Non animadversa Ovidiub. 107 sententiarum separatione ad ille p. amor accommodatum est Icedit, IV, 236 (de Atti furente et furias se videre putanti;: Et modo „Tolle faces'', „Remove'S modo, „verbera'% clamat; ssepe Palsestinas iurat adesse deas. Falcesiince dea3 qua3 sint et quid ad hanc rem perti- neant, omnes ignorant; nam quod Palsesten, Epiri oppidum, Marsus coiumemorat, nihil quisquam de fuiiis ibi cultis inaudivit. Niliil dico de miro Merkelii commento, qui ex Meleto fluvio Meletinas deas nescio quas aut cuiusmodi effinxit. Scilicet ludit nos inanis nominis proprii species, conflatis duabus vocibus orta, cum olim fuisset: ssepe palam trinas iurat adesse deas. Attis modo facibus tantum et verberibus se incessi clamabat , non addens , a quibus , modo palam trinas deas sibi instare. Debuit hic locus poni voi. I p. 152; sed postea hsec emendatio a me reperta est. V, 230: luppiter hoc ut adhuo nesciat, usque precor. Adhuc nescire non est porro et posthac etiam nescire. Rectam sententiam verba sic interpuncta habebunt: luppiter hoc, ut adhuc, nesciat usque, precor. VI, 317: Inde focum servat pistor dominamque focorum. Non agitur de foco et Vesta servanda, hoc est, de assidua ad focum commoratione , sed de honore et cultu. Itaque scribi debet: Inde focum observai pistor dominamque focorum. Paulo etiam ante, v. 313 (307), vereor, ne mendum sii Ncque enim ad rem pertinere videtur, olim sola farra furnis torreri solita (ncque aliud ullum frumenti genus), sed farra solida nec molendo comminuta. Itaque opinor scriptum fuisse : Tota (Solda?) prius furnis torrebant farra coloni. 108 Lib. VI. Cap. II. Ibd. 345 sqq. : Lampsacos hoc animai solita est mactare Priapo: apta asini flammis indicis exta damus. Quem tu, diva, memor de pane monilibus ornas. Perversum adeo, qualia nunc cetera sunt, illud damus^ quod de Romanis intelligi necesse est (etsi manifestum est, in quem tu orationem converti a Lampsacenis, suo deo asinum indicem, qui eius Consilia perturbarit, mactantibus, ad honorem, qui eidem animali Vestse causa habeatur), ut Heinsius totum distichon tolli voluerit, quod si fit, quem ad Priapum (v. 344 ille) referre cogimur; ncque enim prorsus superioribus ignotum erat hoc delendi, quae expediri nequi- rent, remedium. Pro apta codex E (Bavaricus), in hac parte inter minime malos, a prima manu apata. Scripse- rat Ovidius: Lampsacos hoc animai solita est mactare Priapo, fata: Asini flammis indicis exta damus. lam Lampsacenorum hsec sunt verba, sui sacrificii ra- tionem reddentium. (Paulo ante v. 341 vellem scriberetur: Ibat, ut instiierat^ longi deus Hellesponti. Nam incipiendi consilium inepte significatur.) Ibd. 395, 396: Forte revertebar festis Vestalibus illa, qua nova Romano nunc via iuncta foro est. Ipsa nova via Ovidius revertebatur : Forte revertebar festis Vestalibus illa, quce nova Romano nunc via iuncta foro est, hoc est „illa via, quse", substantivo in sententiam relati- vam subsequentem reiecto. (Horat. epod. 2, 37 : malarum^ quas amor curas habet, ohliviscitur. Vel Livius XXI, 29, 6 : cum eo , qui primus se ohtulisset Romanus exercitus^ ubi alia similia annotata sunt.) Ibd. 433, 434: Seu genus Adrasti, seu furtis aptus Ulixes, seu pius iEneas eripuisse datur. Ovidius. 109 Neque erìpuisse datur prò traditiir Ovidius dixit, neque (de quo omnes tacent) sic seu — seu in nominibus diiungendis dicitur {seu Adrasius seu ^^neas hoc fecit^ prò eo, quod est : Aui A. aut ^n.). Eestituendum est igitur, quod in om- nibus prseter unum vulgarem codicibus est , oratione sic interpuncta : Seu genus Adrasti, seu furtis aptus Ulixes seu pius ^neas, eripuisse ferunt, ut ad seu — seu audiatur eripuit. Ibd. 557: Ipsa quidem fecisse negat, sed fama recepit; hoc est, cur odio sit tibi serva manus. In hac scriptura negat necessario refertur ad servam, quse Athamanti indicavit tosta semina agricolis dari , non ad Ino, quam poeta ipsam alloquitur {tibi et v. 554 tui). Sed ancilla nihiì negabat; Ino non poterat hoc, quod serva in- dicaverat, de se credi velie. Scripserat Ovidius: Ipsa quidem fecisse negas^ sed fama recepit; hoc est, cur odio sit tibi serva manus. Gap. III. Poetse Angusti setate inferiores. Seneca. Persins. Lucanus, Valerius Flaccus. Statius. (Silius. luvenalis. Martialis.) Poetse Latini, qui post Augustum fuerunt, quamquam omnino non sane nostra setate in multorum manibus sunt, vellem tamen in iis expromendis, quse in eorum quoque scriptis emendavi , cum ea philologi et grammatici officio satisfaciens tractarem, ab aliquo ordiri, qui paulo plus haberet ad animos hominum commendationis et ipsis phi- lologis paulo legendo notior esset, quam tumidae argutise Senecae tragoediarum. Sed quoniam sequendus est tempo- rum ordo, primum hse sibi locum vindicant, eas, quas vere Seneca scripsit , comitantibus , si quse prseter Octaviam aliense originis genere similes adhseserunt, velut Hercules 110 Lib. VI. Gap. III. i»ii' Phii. H. ]0 14f) Lib. VI. Gap. III. Num qiieror, exstructa qiiod vexerit ipsa carina veliera sacra nieis sperantem avertere lucia, quodque palam lutata viros? Sic celerà pergat, si valet. Non potest Mars negare se id queri, quod vel ma- xime queritur. Scribendum est, sublata interrogatione : Nunc queror, cui respondet illud sic eetera peryat\ plura mox Palladem moliluram esse sibique querenda fore significai. Ibd. 671 (ubi Palladis responsum finitur): Fas aliquae nequeal. Sic femina. Coeperat ardens hic iterum alternis Mavors insurgere dictis. Excipil liinc centra pater, celi. iEstuant editores in primis verbis, quae sane ab- surdam habent sententiam; illud non animadvertunt, per- versissime poetam ipsum sic induci de dea loquentem : Sic femina. Quo animadverso cum apparuerit, hsec quo- que duo verba Palladis esse, exoritur clarum loti loco lumen. Scripserat enim poeta: Mas aliquae nequeal, si femina! ^quum Minerva censet, si dea3 non omnia efficere possinl, esse eliam, quse di efficere nequeant, utilurque in hac senlentia propriis sexuum nominibus. Nam alitjuce neutro genere ausum esse Valerium dicere puto nec ali- quid substiluo. V. 673 hunc prò hinc ponendum puto. Lib. VI, 285 Gesander rex lazygas hortalur: Aul mecum mediam, iuvenes, agite, ile per urbem Argolicamque manum aul caris occumbite natis. Postrema verba recle emendavi! Carrion: aut claris occumbite fatis. In prioribus quid essel vilii, Heinsius sensil, sed violenter mutando aberravil. Ncque enim agitur de urbe ^aea intranda, quod non recto significaretur verbis ite per urbem, ncque apte coniungilur urbs Argoli- caque manus, quasi hsec una urbem defendal; perrumpi et Valerius Flaccus. 147 ^aeam et Argolicam nianum Gesander viilt, ut ad urbem veniatiir. Scribendum igitiir: ite per nrhis Argolicamque manum.^) Ibd. 385: aut ut machina muri, quse scopulis trabibusque diu confectaque flammis procubuit tandem atque ingentem propulit urbem. Recte Heinsius intellexit, neque machinam de muro > quid enim maioribus aM/^6' .Tfrnnri invideam? '^^ f^h -^ ^n .^ -^ Maiorem ditioremque Polynicis esse aulam aequo se animo ferro ait. Aulas et acta etiam alibi scribendo com- mutata memini.^) Ibd. 475 (de apro cuspide penitus intrante per- fbsso): '■'■i'iu <.ì ;.,^;^::i, j^ , .f,,.-fJ'^ '^>.ru.>r Te, 'Méleagre, snbit; ibi demum cuspide lata hìesit et obnixo ferrum laxavit in armo. ., Scribendum lasmvit. Longe aliter silv. ^V,-'Ii 199 (qui locus a Muellero citatur) iuvenis ferrum iaxare dicitur, ^) V, 322 prò Consilio annotaveram consìUum genetivo casu (nubem consilium) scribendum esse. Nunc in Puteaneo repertum vi- deo comilii; itaque eo genetivo contentus sum. Statius. 155 id est, e captilo educere, et Theb. VII, 353 deus pharetras laxare, hoc est, efficere, ut minus sagittis stipatae sint. ^) Ibd. 559: Saxum ingens, quod vix piena cervice gementes vertere humo raurisque valent inferre iuvenci. Nihil omnino ad rem pertinet piena cervix; necessa- rius est iuvencorum numerus, certissimumque, Statium scripsisse: quod vix deìia cervice gementes Cfr. (post Vergil. Mn, V, 120 et X, 207) novena lampade silv. I, 2, 4, septeno gurgite Lucan. Vili, 445, terna eerince Sii. Ital. I, 279 (XI, 490), centeno consule Mirimi. VIII, 45, 4. Ibd. 604 sqq.: spicula divellens, clipeo quae plurima toto fixa tremunt armantque virum, ssepe aspera passum vulnera, sed nullum vitae in secreta receptum, nec mortem sperare valet. Perverse de Tydeo, qui acerrime vitam defendebat, tanquam de perire studenti dicitur: nec rnortem sperare valet, ne quid dicam de sententiarum et verborum iunctura (tela armant viimm^ vulnera passimi^ sed ìiullum in secreta vitce receptum^ nec ... valet). Scribendum est: sed nullum vitse in secreta receptum nec mortem sperare valens. Prorsus Statiano acumine et audaci translatione vul- nus ipsum mortem vulnerati cupere ac velie fingitur, vul- nusque non mortiferum mortem sperare non posse dicitur. De genere hoc translationum apud Statium dixit breviter Muellerus ad Theb. V, 160 (etsi de ilio loco dissentio), suntque exempla frequentia. {Fassus^ quod in v. 605 Muel- lerus recepit, defendi nulla arte potest.) ') Quod V. 546 necessario requiri credideram putans, video apud Muellerum afferri e ,,cod. anonymo". 150 Lib.VI. Gap. III. Ibd. 672: clipeum nec sustinet umbo mutatum spoliis, hoc est, hastis hoatium infixis et exceptis. His mutatum clipeum perverse dici, plures intellexerunt; sed quae sub- stituunt, nec aptissima sunt nec vestigiis codicum propin- qua. Puto fuisse, quod alibi quoque eodem modo depra- vatum est, midcatum spoliis. Lib. Ili, 100 sqq. (de libera Mseonis contumacia erga Eteoelem) : qui cominus ausus radere contemptum reges, quaque ampia veniret libertas, sancire viam. Nihil est vadere contemptum reges prò eo, quod est reye^ contemnere, multoque minus dici potest cominus vadere contemptum. Unum regem Maeon contempsit. In codicibus omnibus, quorum aliquod est momentum, scribi - tur regis. Emendatio perspicua est: qui cominus ausus vadere contemptim regi. Libri quarti unum locum attingam. Nam v. 697 et 698, ubi nymphse, Baccho, ut fluvios fontesque siccent sic- carique patiantur, rogante iubenteque, eius voti imperiique vim in se ipsa? statim sentire finguntur, sic scribitur: Dixerat. Ast illis tenuior percurrere visus ora situs, viridisque comis exborruit bumor. Pro eichorruit recte Schraderus exaruit. Sed situs neque ipse cum additate coniunctus est neque ora per- currit et, si quid ad hanc rem pertinet, nunc nascitur et au- getur, non minuitur. Atqui rem minorem, quam ante fuit, factam necessario significat restitutus iure e codicibus (Bambergensi et recentiorum archetypo) comparativus tenuior (tenvjor), qui nullo modo prò positivo poni potuit {tenuior percurrit), Subest igitur aliud nomen, scrìptum- que fuisse puto: Statius. 157 tenuior percurrere visus ora sinusy \ìì contractae fauces et ora angustata dicantur. '^ Transeo ad pancissima e silvis attingenda. Nam Lib. I, 3, 23, ubi editur: ceu placidi veritus turbare Vopisci Pieriosque dies et habentes carmina somnos, necessario scribendum puto: et alentes carmina somnos; neque enim in somnis canebat Vopiscus, sed reficiebatur ad carmina, cum vigilaret. iacienda. Ibd. 43: An, quse graminea suscepta crepidine fumant, * balnea et impositum ripis algentibus ignem? Non suscipiuntur, opinor, balnea crepidine, sed sks- pensa haerent. Ibd. 48 sqq. : labor est auri memorare tiguras aut ebur aut dignas digitis contingere gemmas. Neque dignus contingere est qui contingatur^ sed qui contingat^ neque haec laus ulla est, dignas esse gemmas, quse contingantur. Scripserat Statius : dignas digitos contingere gemmas, hoc est, dignas, quse tam pulchros et elegantes digitos contingant et iis ge'stentur. Ibd. 90: Scilicet hic illi meditantur pondera mores. ') V. 665, si Statius sanse rationi aliquid tribueret, necessario BCribendum dicerem: et soUs radiis ignescere ferrum, Nunc ferri radios et in iis, dnm eliciuntur, ignescentem solem fero conoiqne utcumqne animo concipere. Lib. V, 179, quamvis àim patiens et vim mihi faciam, cogor requirere: svstmuity dum fata dahant (quamdiu potuit) prò eo, quod scribitur: dum fata vetant. 158 Lib. VI. Cap. III. In bis nullam esse sententiam Marklandus aperte dixit, ceteri tacendo fatentur. Scribendura videtur: Scilicet bic nulli meditantur pondera mores. Negat poeta ibi mores ad pondus et speGiem qusesi- tam gravitatis componi. Ibd. 6, 24: uY^-\-y,v\ .ihMr/. Non tantis Hyas inserena nimbis terras obruit aut soluta Pleas, quali per cuneos biems Latinos plebem grandine concutit serenam. Describit Statius bellaria similiaque munuscula in theatro spectatoribus desuper sparsa. Eam ludens gran- dinem appellat , non minus copiosam, quam sit verus imber , sed serense hiemis , quse contraria est inserense Hyadi. Scribendum est igitur: grandine concutit serena, Plebis nulla serenitas erat. Lib. II, 1, 56: Quis tua colloquiis hilaris mulcebit amatis Pectora ? Scrib. amatus; colloquia enim hilara sunt amati pueri, non amata. Ibd. 2, 137: pariterque bis largus et illis ac iuvenile calens plectrique errore superbus. Neque plectro ncque plectri errori (qui quis sit, intel- ligi omnino nequit) bic uUus locus est, sed restituendum manifesta emendatione : patriceque errore superbus, hoc est, quod nesciebas, utram ex duabus potius patriam tuam putares. Significatur enim ipsum id, quod ante dic- tum est: Tempus erat, cum te geminae suffragia terrse Diriperent celsusque duas veherere per urbes. j Statius. 159 Ibd. 3, 70, 71: Idem auri facilis contemptor et optimus idem Comere divitias opibusque immittere lucem. Perspicimm est, scribi debere promere divitias J) Ibd. 6, 4 sqq : Diirum et deserti, pra3repta coniuge, partem conclamare tori; moesta et lamenta sororum et fratrum gemitus; arcte tamen et procul intrat altius in sensus maioraque vulnera vincit plaga minor. Nihil est arcte. Scribendum : ìWà et fratrum gemitus acres ; tamen et procul intrat cet. Moesta lamenta sororum, acres gemitus fratrum con- cinne comparantur. Ibd, 50 : Saepe ille volentem castigabat herum. Quid volentem et quid eiusmodi, ut castigandus «sset? Statius dolentem posuerat. (In priore parte ver- sus iniuria haesit Marklandus. Pueri virtutes multam «arminum materiam habere dicuntur. De huius carminis V. 64 dictum est voluminis prioris p. 149.) Ibd. 82: vj .:. -4 . ; ;.. Non saevius atros nigrasset plànctu genetrix tibi sseva lacertos. Scribendum necessario : Non scepius atro nigrasset planctu genetrix sihi sseva lacertos. (quam tu tibi nigrasti). Adiectivi prolepsis advocari in atros nequit; nam in illa adiectivum effectum verbi signi- ficat, non ipsum id, quod in verbo inest. Luditur in atro ') V. 53 annotaveram ìmìiata. Praeceperat Marklandus, ut 2, 143 vivile secnri. 160 Lib. VI. Cap. HI. planctu lacertos nigrante. Scepius Barthii est. Genetrix siBva est, quae in se piangendo ssevit. (Propter Mark- landnrn dico.) [Sihi Schraderus.J Ibd. 7, 58, ubi Calliope, qu^e Lucanus carminibus tractaturus sit, praedicit, hserent in Neronis persona, ut videtur, subito prò Lucano substituta, et, aliis frustra ten- tatis, ad extremum versum vi tollunt. Oratione rectius interpuncta apparebit sententia: Et sedes reserabis inferorum (ingratus Nero!) dulcibus theatris, et noster tibi proferetur Orpheus. Nero Lucani Orphea in scena cantaverat; itaque in poemate significando Statius simul indignatur, ingratum fuisse imperatorem, qui Lucanum interfecerit. Ibd. 128 sqq.: Ac solatia vana subministrat vultus, qui simili notatus auro stratis prjenitet incubatque somno securse. Procul bine abite mortes; hsec vit^ genitalis est origo. Ncque uxor, cuius luctum in somnis mariti imago consolatur, secure dormire ullo pacto dici potest, ncque (quo modo olim interpungebatur oratio) securse mortes appellari. Sed, in quo non hiesisse^ videntur, qui hunc locum attigerunt, quse sunt illae (plurali numero) mortes, hoc quidem loco et in hac sententia? Una littera ad- denda est, una mutanda: incubatque somno. Sed CUV ce procul bine abite mortisi Hsec vitse genitalis est origo. In epistola, quse secundo silvarum libro praeponitur, paulo ante fìnem scribendum sic est: quia honorem eius Uhi laturus acceptum est. Cludit voliimen genethliacon Lucani cet. (Editur: laturus acceptwn. Ecccludit), in tertii libri epistola paulo post initium exposcas prò Statius. Silius. 161 eccpaveas (nam raHssimwn prò amarissimum iam Bar- thius); in quarti media: timm quidem eiiam condisci" pulum, sed miìii dira (prò contila) hoc quoque ius are- tissime carum^ id est, sine hoc iure condiscipulatus ; in eadem extrema: Hunc tauien librum tu^ Marcelle^ de- fende, sed^ si videtur, hactenus, si nimis reprehendemur (editur: defendes. Et, si, , Jiacienus, sin minus^ reprenlien- damur). Contra nimiam tantum reprehensionem defendi se cupit, lenem et mediocrem fequo animo subiturus. Silii Italici Punicorum tantum partes legi easque celerrime, partim cognoscendse universe formse poematis causa, partim narrationem rerum cum Livio comparans. In qua legendi ceieritate si qua tamen, cum uno exemplo Bipontino uterer, occurrerunt mondi manifesta, emendatu facilia,' eorum correctiones fere ubique ab aliis occupatas postea, maioribus editionibus inspectis, vidi, neglectas tamen plerumque etiam a Kupertio (velut omnium aper- tissimam et facillimam Vili, 318 indevia recti pectora^ ubi tantum litterae prave dividuntur). Itaque tantum, ne piane sine symbola Silius transmittatur , duos libri primi locos attingam. Nam v. 36, ubi sic edebatur: Dux agmina sufficit unus turbanti terras pontumque movere paranti (lunoni), recto intellectum 'èst, non agi de Hannibale ag- mina lunoni sufficiente, hoc est suppeditante (quasi agmi- nibus Inno eguerit, quse ipsa duceret, ac non pacis foede- rumque violatore), sed de Hannibale uno toti rei suffici- ente. Itaque nunc editur, codicis etiam perboni auctori- tate, terra,, ut lunoni agmina tuì^banti sufficere dicatur, ne id quidem recto aut tolerabiliter. Ncque enim agmina, quse etiamtum nulla erant, aut potius exercitus luno tur- bavit, quod intelligi debet de concitandis movendisque, sed usu loquendi aliud significat. Scribendum sine dubio est: MADVIGM Advkrs. (hit. II. \\ 162 Lib. VI. Gap. III. Diix omnia sufficit unus turbanti terra pontumque movere paranti. Apte omnia et unus inter se respondcnt. V. 208 in Atlantis descriptione editur: Tum geminai laterum cautes maria alta fatigant, atque, ubi fessus equos Titan immersit anhelos, flammiferum condunt fumanti gurgite currum. Sed in hac scriptura nulla arte vitari potest, quin cautes solis currum condere dicantur, quod absurdum est; ncque enim in hac orationis forma {fatigant atque,,, con- dunt)^ quod prioris verbi obiectum est, posterioris subiec- tum fieri potest. Scripserat Silius: Tum geminas laterum cautes maria alta fatigant.^) luveualis satiras tractavi iuvenis diligenter, ut tamen enarrando magis quam emendando (etsi hoc quoque) iis subvenirem ; nec nunc habeo , quod ex hoc posteriore genere additum velim (quoniam de recto scriptura» codi- cum delectu iam non qusero) nisì de uno loco. Nam in sat. X V. 311 sqq., ubi in codice Pithoeano mendose sic scribitur : Fiet adulter publicus et poenas metuet, quascumque mariti irati debet, nec erit felicior astro Martis, ut in laqueos nunquam incidat, ceteri autem codices manifesto interpolati sunt, quoniam in Eigaltii et Lipsii coniecturis, quas solse vestigia veteris scripturse persequuntur {maritis iratis debet 2iu.t irati debent), tamen et mariti improbabiliter mutatur et ipsa sententia parum apta aut elegans est {metuet pcenas, quascumque debet), primum efficitur verum et aptum sententise sub- ^) Eiusdem libri v. 647 scribendum est-: vestras se effringet in urbes. luvenalis. Martialis. 163 ìectum, mariti ira, eoque invento scribendum, ni fallor, apparet : quascumque mariti ira sihi debet, et sin e qiiibus sibi non satisfactum putat. Martialis pleraque legi, sed alia alio tempore, carp- tim omnia cursimque, ut raro insisterem nec fere quic- quam aut tentarem aut annotarem. Invenio tamen in marginibus pusilla haec, quse non premam. II, 59, 3 : Frange toros, pete vina, rosas cape, tingere nardo; ipse iubet mortis te meminisse deus. Frangere toros de accumbendo et convivio ineundo dici non puto scribendumque potius frange moras. (Fuit» qui vellet scancle toros.) Ili, 26, 5: Omnia solus habes — hoc me puta velie negare ! — uxorem sed habes, Candide, cum populo. Puta non potest ironice dici prò eo, quod est pu- tasne. Scribi debet: Omnia solus habes, nec me puta velie negare; uxorem sed habes. Candide, cum populo. Desiderari nec iam alii senserant. Ili, 54: Cum dare non possim, quod poscis , Galla, rogantem, multo simplicius, Galla, negare potes. Fuit : Quod dare non possim , cum poscis, Galla, rogantem, cet. (Nihil in epigram.mate obsceni est.) V, 20, 10 sqq.: Hsec essent loca semper, hi labores. 164 Lib. VI. Gap. III. Nunc vivit necuter sibi bonosque soles effugere atque abire sentit. Sic Schneidewinus, nova voce non recte ficta; nec sibi vivere Martialis negat se et amicum, sed vivere. Boni codices habent : Nunc vivit nec ut eius scibo bonosque. Scripserat Martialis: Haec essent loca semper, hi labores. Nunc vivi necem uterque scit bonosque soles effugere atque abire sentit. Necem hanc vere, non vitam, dicit esse» Addam, in epistola, quae libro secundo prseponitur, SCribendum esse: Video, quare tragcedice atque e om ce- di ce epistolam accipiant^ ubi editur trctgoedi atque comoedi. Histrionibus neque epistula opus erat, neque ii cum epigrammatis comparari poterant. Tragoedise et comoedise, quae non ipsae, ut epigrammata, ji geo (puDveiv^ cui mittebantur, poterant (in ipso contextu poematis), epistula commendandse erant. 165 Liber VII. Gap. I. M, Varrò. Prosae orationis scriptorum Latinorum agmen M. Varrò (quoniam Catonis de re rustica libellum levitar tantum attigi) ducet. Eius libri de lingua Latina propter ipsum Varronis horridum durumque dicendi genus et propter argumenti scribendique formam, neque perspicuo sententiarum tenore connexam et omnis generis fragmentis antiquioribus distinctam, et propter codicum fortunam, dum raro et longis intervallis describuntur, quam sint omni genere mendorum corrupti, nemo ignorat. Ad ea menda post Aldi, Vertranii, Turnebi, Scaligeri, Scioppii operam via ac ratione, quantum fieri potest, tollenda materiam collegerunt sig- numque extulerunt nostra aetate L. Spengelius et C. 0. Muellerus, hic quidem (quoniam Spengelii viriles maturae- que curae maximam partem adhuc in scriniis latent) ipse longius in exsequenda emendatione progressus. Qui quse de prima Varroniani operis editione minus considerate dixit et Lachmanno probavit, ea nunc refellere omitto; nam et a rei librarise apud veteres consuetudine et condi- cionibus abhorrent, et operis formse eorumque, quae in eo 166 Lib.VII. Gap. I. propagando acciderunt, ratio facile sine ista coniectura reddi potest ex ipso Varronis ingenio mininae incondita spernentis et ex iis, quas supra dixi, causis.^) (In una suspicionis parte quis Muelleri fuisset error, dixi in altera Ciceronis librorura de fìnibus editione, excursu IV extremo p. 824.) Ego quae ante viginti paulo plus annos emen- davi nec post ab aliis occupata vidi, ea brevitate, quas fortasse prope imperiosa ac superba videri possit, proponam; nam in rebus aridis et ad libros, quos pauci perlegunt, per- tinentibus verborum copise parcendum videtur. Locos notabo solis paginarum Bipontini exempli numeris, quo- niam ii et apud Spengelium et apud Muellerum in mar- ginibus positi sunt.-) Lib. V (olim in editionibus IV) p. 3 Bip. : a qui- bus rebus vocabula imposita sint in lingua La- tina, et ea, quae sunt in consuetudine apud poe- tas. Scribendum est: et ea, quae sunt in consuetu- dine et apud poeta s. Duplex vocabulorum genus po- nitur, eorum, quae in communi usu sunt, et eorum, quae apud poetas. In codicum scriptura et in consuetudine prorsus centra consuetudinem ponitur, et vocabula poetica ') Cfr. Spengelius in scriptis acad. Monacensis generis philoso- phici et philologici voi. VII p. 431 sqq. ^) Omitto hic, ut semper, improbatas a me Muelleri scripturas, prò quibus aut codicum restituendas ludico aut quas alii con- iectura reppererant, in quo genere non ita pauca futuro edi- tori corrigenda sunt, nonnulla eiusmodi, in quibus erratum sit, quod in minutis ex vulgaribus causis mendis subtilius aliquid qusereretur. Velut VI p. 74 Bip., ubi quod in codicibus scrip- tum est: ubi noctu in templum censura auspica- vo rit, natum ex geminatione vocalis (a), addita post alterius mutatione, recte ab Aldo emendatum erat: censor auspi- ca ver it, Muellerus posuit censurse ausp. , sublato nomine necessario, illato dativo pravo. Varrò de 1. Lat. 167 lingua Latina excluduntur. Alius sane scquabilius posuisset : et ea, qua; apud poeias. ^) Ibd. p. 7 : ab eo prseco (licitar locare, quod usque id emit, quoad in aliquo consistit pre- ti um. Praeco non emit; id non habet, quo referatur. Scriptum olim erat: quod usque demit^ quoad cet. Praeco in locando a maiore pretio descendit, donec ad id perventum est, quo quis conducere velit. (De p. 9 vid. opusc. acad. II p. 222 n.) Ibd. p. 14: Huic vecturae, qui ratibus trans- ibant, quadrans. Scrib. Huc, veciitra^ qui ra- tibus transibant, quadrans, id est, vectura iis, qui huc tr. (Muellerus recto vectura, in ceteris longe aber- ravit.) Ibd. p. 20 codices: coniunctus terrse, ubi om- nia oriuntur, vi aboriuntur, quorum, quod finis ortum ortus dictus, e quibus efficitur: ubi omnia oriuntur, ubi aboriuntur, quorum quod finis ortuum^ orcus dictus. (Alterum ubi Aldi est, orcus Turnebi.) Ibd. 21: Ab eo, quod ignis propter splen- dorem fulget, et fulgor et fulmen et fulguritum (codd. fulgur), quod fulmine ictum contrariis dis. Extrema duo verba inepte adhserent. Scribendum et oratio distinguenda sic: quod fulmine ictum. In contra- riis dis ab aquse lapsu lubrico Lympha. Ab dis cum igne coniunctis transire se Varrò significat ad con- trarios cum aqua coniunctos. In prsepositio ponitur cum ea specie partitivse significationis, de qua dixi ad Cic. de fin. IV, 75 p. 594 ed. IL ') P. 5 quod 0. lahnius in Hermse voi. II p. 247 scribi iussit: scientia, at opinionem, idem ante multos annos anno- tatura cum Spengelio communicaverara, ut multa ex iis, quce hic edo. 168 Lib. VII. Cap. I. Ibd» p. 38: Aratrum, quod aruit terraiu eius ferrum. Vomer, quod vorait eo plus terram. Nihil est aruit; nugse de vomere eo plus terram vomente. Scripserat Varrò: Aratrum, quod arruit terram; eius ferrum vomer, quod vomit eo plus terra. Aratri ferrum appellari vomerem dicit, quod eo eruta et subacta terra plus vomat et ex se edat. (Arruit Turnebus.) Ibd, p. 39 apud Muellerum sic scribitur: Et oppi- dum ab opi dictum, quod munitur opis causa, ubi sit (sic unus cod. interpolatus ; ceteri sint), et quod opus est ad vitam gerundam. Uti haberent (e coniectura; codd. ubi babeant) tuta oppida, quod operis muniebant, moenia dieta. Nonnulla melius Spengelius. Sed ne is quidem, quod initium et caput emendationis est, sententiarum terminos vere rexit ; ut enim nunc scribitur, tuta inane et pravum est. Kecta hsec erunt: Et oppidum ab opi dictum, quod munitur opis causa, ubi sint et, quod opus est ad vi- tam gerundam, ubi habeant tuto (hoc est, ubi ha- bitent et tuto habeant res ad vitam necessarias). Oppida quod operis muniebant, moenia dieta. Ibd. p. 43: iEquimelium, quod aequata Meli domus publico, quod regnum occupare voluit is. Locus ad busta Gallica, quod cet. Kidicule ponitur is; recte sic: quod regnum occupare vo- luit. Is locus ad busta Gallica, quod cet. (hoc est, ad busta Gallica, quae ideo appellata sunt, quod cet.) Busta Gallica ubi fuerint, nusquam alibi traditur. Cete- rum sine dubio recte Aldus et vulgo editiones pub lice; nam solo sequata domus est non publico, sed publice. Ibd. p. 45 sic scribendum est: Sequitur porta Nsevia, quod in nemoribus Naeviis; etenim loca, ubi ea,sic dieta. Spengelii et Muelleri correctio minus Varrò de 1. Lat. 169 lacilis est et etenim prave (in prosa oratione) altero loco habet; vid., si opus est, opusc. acad. I p. 390 n. Ibd. p. 48 sic scribi debet: Arrabo sic data, ut reddatur, sublato vocabulo reliquom, quod ex pro- ximis inferioribus verbis, ubi bis ponitur, bue retractum prorsus sententiam corrumpit. (Cfr. habent p. 141, IX § 58, recte sublatum a Muellero.) Ibd. p. 49 rursus verba prave divelluntur ; sic enim procedere oratio debet, sublato alio facili mendo: Corollarium si (vulgo si) additum prseterquam quod debitum; eius vocabulum (v. debitum eius; vocabulum) fictum a corollis cet. Cfr. ad p. 38 et 43. Lib. VI p. 58: De statutis dil'bus dixi, nunc de annalibus dicam. Atqui etiam, qui supra comme- morati sunt, annales fuerunt. Codicesboni: dixi; de anna- libus nec de statutis dicam. Hinc facile efficitur verum : De statutis diebus dixi; de annalibus nec sta- tutis dicam. Superiores et annales et statuti erant. Proxime ante ex bis: paganalibus, qui sunt alicuius pagi, fit paganalia iis, qui cet. (Muellerus paga- nalia, qui,) Ibd. p. 61 restituenda est hsec superiorum editionum scriptura: imnianis verborum accedit numerus, quod praeverbiis additis atque commutatis aliud atque aliud fit, sublato mutatis, quod ante additis Spengelius et Muellerus e codice Fiorentino interposuerunt cum sententise interitu et vitiosa apud antiquos membrorum copulatione (mutatis, additis atque commutatis), de qua re satis dixi opusc. acad. I p. 333 sqq., ad Cic. de fin. IV, 56 p. 562 ed. II. Terentius Adelph. 846 utrum scripserit favillse piena et fumi ac pollinis an fa- vili» piena, fumi, pollinis, nescio, sed prius proba- bilius; V. 986 tollcndum et ante largiendo. V. 944 coniunctionem quattuor membrorum habet eam, de qua dixi ad Cic. de fin. p. 563. 170 Lib. VII. Cap. I. Ibd. p. 62 codicum Iisec est scriptura: Verborum, quse tempora adsignificant, ideo locutus diffi- cilliraus est TYMA, quod neque cet., ex qua quod in editionibus elfectum est: ideo locus difficillimus est 6 TV fi a ^ et constructione (verborum etyma est locus difficillimus) et verborum ordine et usu voca- buli locus peccat. Scriptum fuerat ad hanc Ibrmam et bis, ut opinor, verbis: Verborum, q. t. a., ideo lo- catu difficillima suni é'rvfia, quod cet. Eadem pag. : Hinc agitur pecus pastum, quia vix agi potest. Hinc angiportum, qua nil potest agi. Hinc angulus, quod in eo cet. Sic Spengelius. Aliter orationem ÌMuellerus distinxit, translatis illis qua (sic recte scripsit editiones secutus) vix agi potest, quae a superioribus seiungenda esse sensit, non apte ad «?i^z- poWf notationem, bis autem qua nil potest agi pravissime ad anguli, et addito vel ante quod, Manifestum est, ali- quid excidisse, cum fere sic scriptum esset: pastum; [ìiinc angustum,] qua vix agi potest; bine angi- portum, qua nil potest agi, bine angulus, quod cet. Gradatim ascenditur ab angusto (viv) ad angipor- tum prorsus ab altera parte clausum. Ibd. p. 68 excidit propter similitudinem id ipsum vocabuluni, cuius origo notatur: Ab eo, quod scit du- cere, qui est dux aut ductor, [doctor^] qui ita in- ducit, ut doceat.^) Ibd. p. 73: Speculator, quem mittimus ante, ut respiciat, quse volumus. Respectus nihil ad spe- culatorem, cum praesertim speculum, specula, specillum ad simplex specio a Varrone revocentur. Scr. ut res spe- dai^ quas (qua?) volumus. ^) P. 70 iuterpungi debet sic: Ut non spondei ille statim, qui dixit: spondeo. Varrò de 1. Lat. 171 Ibd. p. 74 in formula populi ad censores convocandi quod nominantur curatores omnium tribuum, qui neque ulli fuerunt neque, si fuissent , quid in censu agendo negotii habercnt, intelligeretur, substituendi sunt e Livio (XXXIX, 44) et Plauto (Trin. IV, 2, 38 = 879) iuratores, iurati pretiorura aestimatores. (Cfr. Beckeri Antiqq. Rom. IT, 2 p. 202.) 1) Ibd. p. 76 iif loco ex M. Sergii commentario anqui- sitionis excerpto primum, quoniam cornicen classicum canit, non nescio quis classicus, et quoniam classicum ad comitia centuriata redemptum liabent, qui aut ad classicum canen- dum cornicines praebendos aut ipsi cornicines id operae prsestandum redemerunt, scribendum est: in arce Glassi- Guni canatur (non classicus canai tum) circumque muros; deinde: et ante . . . Trogi scelerosi ostium canat, ut (vulgo: canat et ut) in campo cum primo luci adsit. Neque enim id curare redemptores debent, ut classicus ille fìctus canat ante ostium Trogi et deinde ipse in campo adsit, sed ut classicum ante ostium Trogi canat (canatur), ut is reus adsit. Quod priore loco canatur^ altero canat codices aut signifìcant aut habent, potuit variari, quoniam utrumque dicebatur; sed potest etiam canat et ortum esse e canatw\ Ibd. p. 77 summa (Quare non est dubium, quin cet.) pleraque recte Muellerus, sed primum ex hac codi- cum scriptura: qui ros vocare potest geminatis dua- bus litteris efficitur: qui viros vocare potest (non: qui Quirite s), deinde oratìo sic interpungenda est: ut ') P. 74 in versibus ex Ennii Alexandre indigno negligitur (etiam apud Ribbeckium in fragmentis tragicorum) egregia Vertranii eraendatio abludit prò ab ludis, Animus a re, quse agitur, et a praesentibus abludit nuntium exspectans. Ab ludis avere nihii est. 172 Lib. VII. Gap. I. populus inliciatur ad magistratus conspectum, qui viros vocare potest, in eum locum, unde cet. (Vulgo: potest in eum locum.) [Viros iam Mar- quardtius.] Eadem pagina extrema in enumeratione vocum, quse Grsecae esedem et Latinse sunt, e codicis Fiorentini vestigiis efficitur perspicue: prseterea a dè- \peiv depsere. Lib. VII p. 79 post lacunam sic scribendum est : . . . repens ruina operuit, ita (vulgo ut) verbum quom (v. quod) conditum est e quibus litteris oportet, inde post si (codd. tantum post) aliqua demptast (v. dempta sii), obscurior fit voluntas impositoris. Non reprehendendum igitur cet. (Obscurior Haun., ohscurius Fior.) Ibd. p. 80: qui herois tritavum, atavum non potuerit reperire. Non agitur de quaestione mytholo- gica ex eo genere, quibus Tiberius Caesar grammaticos vex- are solebat (Sueton. Tib. 70), sed de verborum prosapia exquirenda. Codex Haun. a prima manu: qui erro ri s. Scribendum: qui uerhis tritavum, atavum non po- tuerit reperire. Hausta littera u ob praecedens ui, ex ^rhis natum est erois^ tum herois et erroris. Paulo post, ubi Muellerus prò Latina posuit prolata ^ mihi in mentem venerat nata. Deinde fortasse sic scripsit Varrò: prse- sertim eum dicat etymologice, non omnium ver- borum dici posse causam, ut aliqua (plura?) qucerere se ad medendum medicina (dicit). Saltem tenendum est, non de origine nominis medicinse agi, ut Muellerus voluit, sed eum medicina non in omnibus effi- caci nec omnia salutifera tenente comparari etymologicen non omnia expedientem. Ibd. 82: sed quod ubi mysteria fiunt aut tu- entur tuesca dieta. Scrib.: sed, q. ibi m. fiunt, a tu end 0 tuesca d. Muellerus miro etiam asyndeto: Varrò de 1. Lat. 173 fiutiti attuentur. P. 81 rectissime inde ab Aldo edebatur qua tuimur; quod e codicibus Spengelius et Muellerus posuerunt attuimur, geminandi errore or- tum est. Ibd. p. 85 qui tenuerit, quseri de claustrorum no- minis in Hellesponto causa, non dubitabit, quin, addito bis cum codice B et editoribus ante Spengelium m finali, scribi debeat: quod Asiam et Europam ibi cludit mare; illi concluditi codices boni colludit. Eadem pag. inferius post lacunam scribendum videtur ; agrestis ab agro dictas apparet; infulatas (sicM., codd. infulas), quod, velamenta bis e lana qu» adduntur, infulse, sublato bostiis, quod, initio ad bis interpretandi causa adscriptum, in codice Fior, post infu- las in contextam orationem receptum est. Enarra vit Varrò locum poetae, in quo hostiae agrestes in fui a tee ap- pellatae erant. Ibd. p. 85: Versus, qui sic in codicibus scribitur: Musse, quas memorant noscenos esse, ita videtur explendus: Musse, quas memorant nostri Casmenas esse. Reliqua recte Muellerus. Ibd. p. 97 exciderunt qusedam ob idem vocabulum bis positum. Nani sic scriptum fuerat: Numen dicunt esse imperium, dictum a nutu, [quia, cuius in nutu] omnia sunt, eius imperium maxumum esse videatur (videtur?).^) Lib. Vili p. 104 quoniam in codicibus est dicerentuì\ non dicerent^ effici debet, quod per se rectius est: quo facilius omnes res^ quibus ad usum opus esset, dicerentur. ^) P. 101 (382 Sp.) scripseram nam ideo. Idem Christius in- venit, cui non recte adversatur Spengelius Philol. XVIi p. 301; id est alienum hinc est. 174 Lib. VII. Gap. I. Ibd. p. 106, ubi Varrò distinguit rerum nomina, qu3e declinantur , a coniunctionibus , quse non declinantur, sic scribendum est: Igitur et in bis rebus, quarum sunt nomina, quod discrimina j^luì^a, vocis propagines plures (v. discrimina vocis plura^ propagines), et qu3e copulse sunt ac iungunt verba, quod non opus fuit declinari in plura, fere singula sunt, sublatis verbis in bis re- bus, quse in codd. et editionibus errore ex superioribus repetuntur : et in bis rebus quse copulse. (Cfr. ad V p. 48.) Pro iunguntur (sic enim codd.) iam Muellerus iungunt scripsit, sed in priore parte graviter aberravit vio- lenter corrigendo (m his rebus^ qum verba sunt et nomina), ^) Ibd. p. 123 (in extremo e. 39). Hunc locum neque ego in opusc. acad. II p. 237, ubi recto mendosum esse dixi, recto emendavi neque Lachmannus ad Lucretium p. 156; nam numeri significatio {quot analogias) hic prorsus aliena est; agitur universe de analogiis aut sequendis aut non sequendis. Sed quoniam ilio teste constat in Fioren- tino codice esse non debemus, sed debeamus^ una littera mutata omnia sanabit: ad indicandum satis sunt, guo7' analogias . . . sequi non debeamus.^) ^) P. 105 recte iam, qui codicem B interpolavit, vidit alteram partem sententise excidisse. Sed prseterea in editionibus di- velluntur, quse coharent; hsec enim forma fuit orationis: Sic alia causa, inquam, [est, cur . . ., alia,] cur cet. ^) P. 120 e. 38 (Item cum, si sit analogia, cet.) excidit dicunt aut aliud verbum ante despiciendam. Neque enim audiri aut per se aut Varroniana consuetudine potest. P. 118 rectissime Popma, cui Muellerus adversatur, vidit, non unam negativam vocem desiderari, sed negativara partem sen- tentise; hoc enim Varrò dixerat, primum, cum ab amando, sa- •lutando, cantando fieret amator, salutator, cantator, non idem fieri in omnibus primse coniugationis verbis, deinde a metendo Varrò de 1. Lat. 175 Lib. IX p. 126: In scriptura codicis Fiorentini, quam Spengelius et Muellerus sequuntur: similes res dissimilibus verbis et dissimilibus similes esse vocabulis notatas, nugacissime bis idem dicitur. Scribendum est, ut ab utraque parte sententia analogise contraria exprimatur: similes res dissimilibus yer- hìs et similiby s dissimiles esse vocabulis no- tatas. Ex hac scriptura ortum esse potest, quod cod. Haun. omissis mediis (verbis et simili bus dis.) habet: similes res dissimilibus similes esse vocabulis notatas. Ibd. p. 132 sic oratio interpungenda est: Ac cum sex horis sestus creverunt, totidem decreverunt, rursus idem (fit, ut crescant et decrescant). Alioquin esset: rursus totidem decrescunt. Ibd. p. 133 Spengelius et Muellerus sublato indicio veri, quod est in qui prò quin in codd. scripto, efficiunt, ut qidn animadverteriìit barbare accipiatur prò animad- versuri sint aut animadvertant (Gr, Lat, § 378, 2 not.), ne quid de subiecto omisso dicam aut de incredibili hac con- structione animadvertere in similiiudinum numerum prò eo, quod est animadvertere s. numerum. Scribendum est ita: Equidem non dubito, quin^ qui animadverterint, inveniant (codd. item in eam) innumerabilem si- militudinum numerum. Ibd. p. 137 scribendum est necessario: esse (prò esset) enim deridiculum. Et hoc videtur significare cod. Haun., in quo est essin. Eadem pagina paulo post et sententia et manifesta codicum vestigia (Fior. qu3e sunt quoius di ss int)ostendunt scribendum esse: ut videantur. et ferendo, quse similia essent, non eodem modo substantiva fingi; nam messorem dici, fertorem non dici (non fieri fertorem, ut messorem). 176 Lib. VII. Gap. I. quse sunty quoiusmodi sint. (Edd. qua) sint quaeve desini) Ibd. p. 141 cetera aut omnino recte Muellerus ad- ministravit (quod sustulit li ah e ni et novse sentente ini- tium fecit in bis il/ rt s et fé min a) aut aliqua ex parte; sed reliquit pravam sententiarum confusionem ; sic enim se- parandae sunt: quodque de his perpauca sunt, quse habeant quandam communitatem dei. Et servi nomina cet. (V. communitatem. Dei et servii ridicule coniunctis deo et servis.) Ex his apparet supra quoque dictum esse, marem et feminam non solum inter se societatem habere, sed etiam cum dis, quod latet, ubi scribitur cum his. Forma orationis huiusmodi fere fuit: Mas et femina habent inter se naturaquandam socie- tatem et cum ^Z5; neutra [nullam habent societa- tem] quod sunt diversa inter se (perverse Muellerus quod non sunt) quodque cet. Tum scribendum^ Serva (non servi) nomina quod non item ut libera nostra transeunt, eadem est causa. Agitur de servilibus nominibus, quse Varrò serva^ contraria liberis, dixit, non de unius servi. Postremo revocanda, adhibita meliore sententiarum separatione, omnium codicum scrip- tura in his, quse Spengelius et Muellerus Victorii errorem secuti corruperunt: ac dicitur Terentius vir, Teren- tia femina, Terentium genus. In prsenominibus ideo non fit item cet. Ibd. p. 144: Quare in utraque denique re scindere conantur analogiam. Ineptum denique, ineptum scindere. Fuit: Quare in utroque inique rescindere conantur analogiam. Cfn p. 142 (e. 38 extr.): Quocirca in tribus generibus nominum inique tollunt analogias. Ibi quoque inique depra- vatum in codicibus est, ut esset in quce. Eadem pag. (ubi recte Muellerus verba quae sunt: Qui- bus responderi potestnon esse reprehendendum Varrò de 1. Lat. 277 transposuit, deillis idemque item centra dubitatio relin- quitiir): Quod scalse et aquse caldae plerseque (sic M.; codd. pleraque) quie cum causa multitudinis vocabulis sint appellata neque eorum singularia in usum venerint. Vitiosum est pleraeque, cum de om- nibus dicatur; verba quae cum causa Muellerus prorsus sustuiit, quod, quid iis faceret, non reperiebat. Scribendum vi- detur : perceque quacunque causa (et deinde appel- latse). Ibd. p. 154 sententia et periodus sic decurrere debet: Quare ut illic fit, si hic item acciderit in for- mula, ut aut caput non sit aut ex alieno genere sit, proportione eadem, qua (codd., edd. qua?) illic diximus, cur nihilominus servetur analogia, item, sicut illic, caput suum habebit cet. Quod male quae legebatur, miro errore Muellerus proportione seiunxit ab eadem et superioribus sine sens« adiunxit. Ab ipso ilio vocabulo apodosis incipit. (P. 155 recto su- periores: cur non sit analogia, afferunt^ quod cet, hoc est, tanquam argumentum, cur.) Ibd. p. 156 sic scribendum est, geminatis duobus verbis: item, in quibus conveniunt scriptis (scrip- tores), si etiam repudiat (codd. repudiant, M. re- pugna t) natura, quod ita, ut dicitur (in scriptis), non sit (in natura), non est ars, sed artifex re- prehendenduB, qui debet in scribendo non vi- disse verum, non ideo non posse scribi verum. De dehet recte Muellerus. Ibd. p. 157 ut recte Spengelium secutus Muellerus scripsit: dissimilis natura mursena lupo, is(prohis) solese, hsec mursense et mustellse, sic bis subiicere debebant: e ce aliis prò sic aliis. Ibd. X p. 161 exciderunt ob idem vocabulum bis positum verba duo sententiae prorsus necessaria, quae sic supplenda sunt: diligenter videndum est in verbis, MADVIGI1A.tm3.Cbit. h 12 178 Lib. VII. Up. 1. quas partes et quot modis oporteat similes ha- bere, ut similia dicantur. CJodices: oporteat &i- miles habere dicuntur, editiones: oporteat ut si- miles dicantur, nisi quod Muellerus: oporteat si- miles habere, omissis ut et dicantur. ibd. p. 170: ut cum dicunt (codd. dicuntur) pro- portione similia esse Amorem Amori, Dolorem Do- lzori, cum ita dissimile esse videant Amorem et Dolorem, quod est alio casu, itemDoloremDolori. Sic codices; editiones: videant Amorem Dolori, Muel- lerus videant Amorem et Dolori . . . item Dolorem et Dolori, in quibus omnibus nulla est sententia; neque enim Amorem cum Dolori comparari potest, sed aut eius- dem vocabuli diversi casus aut alterum vocabulum cum alterius eodem casu. Proportionis similitudo posita est in eo, ut utriusque partis membrorum eadem sit dissimilitudo. Sententia igitur huiusmodi fuit : cum item (sic iam Vertr.) dissimile esse videant Amorem Amori^ quod est alio casu, item Dolorem Dolori. (Proximorum verborum mendum: sed dicunt quod ab similibus cet. tollero non possum.) Ibd. p, 176: Igitur ad demonstrandas decli- nationes biceps una hsec. Quid verba biceps una significent, Muellerus se ignorare fatetur mendique notam apposuit. Correctio non longe petenda est: biceps vi^^ hsec (quam Varrò in proximis superioribus indicavit, aut a multitudine aut ab ablativo singulari). Biceps prò du- plici etiam alibi Varrò dixit. Ibd. p. 177 verba sic distinguenda sunt: neque ab bis vocibus quse declinata sunt, multitudinis significant quidquam. (V. sunt multitudinis, significant quidquam sine sensu.) Libros etiam de re rastica percurri sermonis Var- roniani cognoscendi causa, qui ibi plenior et magis con- tinuo tenore fluens melius perspicitur. Sed cum celeriter Varrò de re rust. 1)7-9 leg^rem, rerum, quae tractantur, imperitus nec valde curiosus (nisi quod quaedam ad instituta Eomana et vitae consuetiidinem pertinentia intercurrunt), nec uUa haberem Buhsidia, nisi quse Schneiderus admodum tenuia et infirnaa coUegit, perpauca corrigendo attigi, vix digna, quae hic ponantur. Lib. I, 1, 3; ad cuius (Sibyllae) libros tot annis post publice solemus redire, cum desideramus, quid faciendum sit nobis ex aliquo portento. Ad libros adibatur, nonredibatur; desideramus non po- test carerò infinitivo, unde pendeat quid cet. Scribendum videtur: publice solemus ire^ scire cum deside- ramus cet. Ibd. 1, 5: Primum, qui omnes fructus agri- culturae caelo et terra continent, lovem et Tel- lurem. Nec Tellus terra nec lupiter caelo continet fruc- tus agriculturae. Scripserat Varrò, causam colendi signi- ficans: Primum, quia omnes fructus agriculturae caelo et terra continentur, lovem et Tellurem. Ibd. 2, 4: et sino dubio quoniam salubrior pars septentrionalis est quam meridiana, et quae salubrior, illa fructuosior, dicendum magis eam fuisse opportunam ad colendum quamAsiam ibique Italiam. Postrema verba (ibique Italiam^, qui- bus Italia in Asia ponitur, prave adhaerere etiam ex tota argumenti conclusione et ex pronomine eam ad Italiam relato manifestum est. In antiquissimis editionibus, quae in bis libris codicum loco sunt, ponunturpost fructuosior dicenda (sic enim ibi scribitur); ponenda sunt paulo ante sic: salubrior pars septentrionalis est quam me- ridiana, ibique Italia, et quae cet., nisi omnino toUenda sunt et prò eam scribendum Italiam. Ibd. 18, 3: extra familiam debuit dicere vilicum et vilicam. Ncque enim, si minus CCXL iugera oliveti colas, non possis minus 12* 180 Lib. VII. Cap. I. uno vilico hab ere; nec, si bis tanto ampliorem fundum aut eo plus colas, ideo duo vilici aut tres habendi fuere. Tollendum non ante possis, quod sententiam pessumdat. Ne in minore quidera fundo infra ununa vilicum descendi potest. Ibd. 23, 6: Quaedam loca eadem alia ad serundum idonea. Scribendum alias (hoc est: inter- dum seri possunt, interdum non possunt), nisi fuit: alias ad serundum idonea, [alias non idonea]. Lib. II, I, 10 eiectaUrsini interpolatione scribendum est; et quod, urbs cum condita est, tauro et vacca, ubi (prò qui) essent muri et portae, defi- nitum. [Gesnerus qua.] Lib. Ili, 1, 4: quod et in pace ab rusticis Romanis alebantur et in bello ab bis tuebantur» Scribendum videtur: bis se tuebantur. Non magis hic quam de 1. L. VII p. 82 Varrò tueri passive posuit. Eo- dem capite § 10 non recte contraria ponuntur fructu quam factu, recte ponentur fructu quam/as^w, Ibd. 2, 4: ubi cohortes ad dilectum consuli adductse considant. Ante dilectum nullae erant co- hortes. Scr. a dilectu (quem tribuni militum perficie- bant, ut e Polybio notum est). Paulo post (§ 5), ubi edunt: an mea (villa), vestigium ubi sit nullum Lysippi aut Antiphili, sed crebra satoris et pastoris, quoniam nullum contra primas editiones ad- ditum est, apparet olim fuisse : at in mea vestigium ubi st Lysippi aut Antiphili? sed crebra s. et p. Ibd. 2, 9, quoniam e § 10 (cum significasset nutu cet.) interrogatum esse apparet, scribendum est: Num (prò non) minus villa tua erit . . . asino? cum prsesertim in PoUtiani codicibus fuerit Nummius. Ehet. ad Herenn. 181 Gap. IL Cicero. A Varrò ne ad Ciceronem transeuntibus intercurrunt rhetorica, quae paulo Cicerone setate superior scriptor ad Herennium misit. In eo opere cum ante multos annos non ita panca e codice Parisino 7231, quem Krarupius contulerat, emendassem, nunc, postquam et Kayserus et alii maiore studio et apparata in eodem elaborarunt, tan- tum in tertio libro pauca reperio editione non prorsus in- digna, in quarto unum. Nam Lib. Ili, 41), ubi nunc a Kaysero (1860) editur, expulso additamento: aut si qua in re cohortabimur aliquid, cuius rei aliquam ad disciplinam scien- tiam poterimus habere, quo modo aut qua quid- que ratione fieri oporteat, residet mendum in ilio ad disciplinam; nihil est enim scientiam ad discipli- nam habere; detracta unius litterae geminatione faciendum est: aliquam a disciplina scientiam. Nam disci- plina et institutione scientia comparatur. Ibd. 11: Erit igitur bine confirmatio et confutatio nobis. In huiusmodi causa prin- cipium sumetur cet. Inanem superiorum repetitionem hsec sententia habet, bine sumi illa ; et in codicibus esthsec. Mutandi sententiarum fìnes : Erit igitur Ticbc (quam expo- nam) confirmatio et confutatio nobis in huius- modi causa. Principium sumetur cet. [Sic Klotzius.] Ibd. 26: Convenit igitur in vultu pudorem et acrimoniam esse, in gestu nec venustatem conspiciendam nec turpitudinem esse. Nihil afilrmo, suspicor tamen scriptum fuisse: pudorem, non ^) Solos paragraphonim si ve sectionum numeros ponam, omisai» capitum. 182 Lib. VII. Cap. II. acrimoniam, omissaque errore negatione additura et. Temperatus et ab audacia et a tristitia vultus praecipi videtur. Ibd. 28 nunc editur: Sed qua in ceteris rebus ingenii bonitas imitatur saepe doctrinam, . . . item fit in hac re cet. Qua Kayserus e coniectura prò quia posuit; sed id neque alibi in tali comparatione positum reperi tur neque aptum est, quod viam ac rationem significat. Puto scribendum: Sed quod in ceteris rebus (hoc est: sed quod fit . in ceteris rebus, ut cet.). Ibd. 37: Imagines igitur nos in eo genere constituere oportebit, quod genus manere in memoria diutissime potest, Haec res ea accidet, s i cet. Sic nunc Kayserus. Ubi ea posuit , codices boni habent ei, ceteri omittunt, Rei nomen {hcec res prò hoc) prorsus prave hoc loco ponitur. Supra manere in bonis codicibus partim omittitur, partim transponitur (in mem. manere); inaliis scribitur: q. g. in mem. diutissime ha- beri p 0 1 e s t. Ex bis indiciis manifestum fit, sic scriptum olim fuisse: quod genus in memoria diutissime potest hcerere. Id accidet, si cet, Cum hcerer transisset in hcecres^ ex e, quod super erat, et id factum est 6^, su- praque verbum coniectura additum. Ibd. 40: Quare quum situtile facile meminisse, non te fallit, quod tantopere utile sit, quanto la- bore sit appetendum; poteris existimare utilitate cognita. Pluribus verbis ad eam te adhortari non est sententi a. Apparet vitiosissime post illa non te fallit abundare eodem relatum hoc poteris existi- mare et desiderari aliquid ad orationem et sententiam Tinciendam in ilio transitu: Pluribus verbis cet. Om- nia recta erunt quum in quam mutato: Quare, quam sit utile facile meminisse, non te fallit; quod Ehet. ad Herenn. 183 tantopere utile sit, quanto labore sit appeten- dum, poteris existimare. Utilitate cognita, plu- ribus verbis ad eam te adhortari non est sen- tentia. Lib. IV, 5: Nam si tua volumina prehenderint antiqui oratores et poetse et suum quisque de libris tuis tulerit, nihil tibi, quod suum velint, relinquatur. Sic Kayserus, infeliciter. Apertissime enim tautologum et inane hoc est, si antiqui sua de libris tu- lerint (etsi hoc vitiose dicitur: ferve sua de libris al- terius), nihil scriptori librorum relictum iri, quod illi suum velint; dicendum erat: „quod is suum velit", quo- niam illorum omnia sunt, quse aliquod pretium habeant et per quse quis piacere legentibus possit ; deinde prò Uhi omnes codices exceptis duobus infimis (in quibus tamen est Uhi . . . tuum) habent isUs^ prò tua initio melior familia et ter- tia eorum. Itaque secunda persona relinquitur tantum in tuis ante tulerit^ quod ipsum dixi vitiosum esse; et multi codices suis. Rectissime igitur Turnebus et editores ante Orellium prò tuis tulerit substituerant sustulerit, quod alibi quoque similiter corruptum memini (hic quidem, prae- cedente s, primum factum ustulerint). Nam ab illa unius ex scriptorum alienis utentium turba compellatione (Quid enim tibi vis cet.) redit scriptor ad superiorem commemorandi eos formam (vereor ne. . .venantur. . . sint impudentes): Nam si eorum volumina pre- henderint antiqui oratores et poetae et suum quisque de libris sustulerit^ nihil istis, quod suum velint, relinquatur. [Sic Klotzius.] Venie ad ipsum Ciceronem, in cuius scriptis trac- tandis et tirocinium posui nec sane leviter postea elabo- ravi. Sed tamen ea studia post absolutam primam li- brorum de finibus editionem et artem Latinam fere tri- ginta abbine annos compositam sensim refrixerant, animo 184 Lib. Vn. Gap. U. ad Grseca, paulisper etiam ad Livium aliaque traducto, ut tantum per intervalla carptimque renovarentur aut schola- rum occasione aut, in finium libris orationibusque, iteratae editionis, aut si quse extrinsecus causa me commoverat. Atque ex iis, quae ex illis studiis in marginibus et adver- sariis annotata habebam, permagna pars, ut supra in pro- cemio dixi, in aliorum libris evulgata est, ita ut nunc, quoniam illa omnia, quse iam edita sunt, omitto, post messem amplam spicilegium relinquatur, in aliis partibus tenue, in aliis, ut orationibus aliquot, copiosius, sed totum dispersum. Nec sane sequaliter per omnes Ciceronis ope- rum partes diligentiam circumtuli, sed longe studiosius orationes et libros de philosophia, a quibus coeperam, trac- tavi; ad rhetoricos libros, qui argumenti genere non valde alliciebant et in quibus fere, prsesertim ante XL aut XXX annos, codicibus aut non bonis aut minus diligenter collatis credendum erat et nunc quoque magna ex parte, ut in Bruto librisque de oratore, credendum est, post operam Henrich- senio meo in libris de oratore (nondum protraete codice Abrincensi) commodatam raro redii, seholis eos nunquam trac- tavi; nec epistolas post a. 1836 et 1837 relegi continuas; particulas quidem ssepe, ut fit, percurri. Hoc loco, ut re- ceptum ordinem sequar , a libris rhetoricis ordiendum est. E quibus qui proprie rhetoricorum nomine inscribuntur, vulgo autem de inventione appellantur, possum psene tacitus prae- terire. Nam duabus coniecturis, quas de I, 6 (offici) et de II, 46 (coacervati) positurus eram, occupatis, illa a Pluygersio (et Engero PhiloL XVII p. 110), hac a Nipper- deio (vid. Kayseri prsef. p. XXI n.), una voi. I p. 57 (I, 91 Gracchus) edita, vix est, cur addam lib. II, 64 scribendum esse sic: quod altera (pecunia) pupilli iam erat ... si quid pupillo accidisset, de al- tera patris etiamnunc mortui voluntas pluri- mum valebjt, quae eam mortuo pupillo . • . con- Ciceronis Rhetorica. 185 cedebat, sublato et, quod ex verbi accidisset ultima gyllaba natum est, et iam, quod hoc loco ferri nequit, correcto. (Valebit, quod unum a parte agnatorum in causa agenda dici potest, prò valebat iam Schuetzius e codicibus quibusdam reposuit. ^) Ad libros etiam de oratore perpauca proferenda sunt, unum non meum. Lib. I, 82 littera detrahenda est non recte geminata, ut scribatur: complures tum ibi dies sum . . ♦ commoratus; et (v. sed), cum quotidie mecum haberem . . ., prò se quisque . . . disputabat. Ibd. 136 Siesbyeus acute intellexit sic scribendum esse: quod enim ncque precibus umquam nec insi- diando . . . assequi potui, ut, quid Crassus ageret meditandi aut dicendi causa, non modo videro mihi, sed ex eius scriptore et lectore Diphilo empiscavi (prò suspicari) liceret, id spero nos esse adepto s. Nam ncque suspicamur ex homine, ncque in hac re, qui lectorem et scriptorem aggrederetur, suspicaretur, sed qusereret aperte et percontaretur. Lib. Il, 38, ubi siceditur: tamen hoc certius nihil esse potest, quam quod omnes artes . . . suum munus praestare possunt, orator . ..nomen suum obtinere non potest, necessario omittendum est, quod post comparativum etiam alibi errore additum est, quam, *) Unum addam, libr. II, 9 necessariam Lambini correctionem : Quod ^ì ... quanto opere eligenda fuerunt, tanto studioelecta (prò tanto opere . . . quanto studio) mire „contra to- tius loci sensum" peccare dici. Non quseri, dignane res fuerit studio, sed suffeceritne studium ei , quod fieri debuerit (quod Lambini emendatione significatur), ostendunt etiam, quse se- quuntur. 186 Lib. VII. Gap. II. cum haec sit sententia, nihil (ad rem, de qua agitar, de- monstrandam) certius esse hoc (hac re et hoc argumento), qiiod oranes cet. Nam si quis putaverit, hoc . . . quam sic dici, ut, noto usu, primum ablativo pronominis, deinde particula quam et sententia alterum comparandi mem- brura exprimatur , ad eam formam dicendum erat: hoc certius nihil esse poteste quam omnes artes . . . prcestare, ut hoc ipsum certum esse confirmaretur, non (quod fieri debet) ex eo duceretur argumentum certum. Ibd. 252 quid sententia requireret, plures viderunt; correctione usi sunt improbabili; quod desideratur, effi- cietur sic: alterum genus est in imitatione, ad- modum ridiculum, cet. Ibd. 350 scribendum est: Libenter enim te, cog- nitum iam artificem, aliquando eyolutum illis integumentis dissimulationis tuse . . . perspi- cio, sublato que post aliquando. Cognitum ajitea An- toniura Crassus nunc evolutum perspicit. Ibd. 357 res ... ab aspectus indicio remo- tas Cicero appellavit, quas aspectus non indicar et, non iudicio. In Bruti § 244 inde ab Orellio sic verba inter- pungunt: Volo autem hoc perspici, omnibus con- quisitis, qui in multitudine dicere ausi sint, memoria quidem dignos perpaucos, verum qui omnino nomen habuerint, non ita multos fuisse, ut verum prò adiectivo cum eo, quod est nomen, con- iungatur, inaudito non solum apud Ciceronem sed in bona prosa oratione verborum ordine, usu loquendi non recto (ncque enim, qui nomen meruit, verum nomen habere dicitur), sententia perversa; maius est enim memo- ria dignum esse, quo perpauci pervenisse dicuntur, longe minus omnino nomen habere et appellari, quod tamen ipsum non ita multi consecuti sunt. Scribendum est: Ciceronis Rh e lorica. 187 memoria quidem dignos perpaucos, qui omnino (hoc est: qui autem omnino) nomen habuerint, non ita multos fuisse. Addidit verum^ qui coniunctionem desideravit, prave; neque enim in huiusmodi comparatione et descensu ea particula poni potest. Ibd. 253 in notissimo loco ex Csesaris de analogia libris, qui sic scribitur: a e si, ut cogitata praèclare eloqui possent, nonnulli studio et usu elabora- verunt, cuius te paene principem copiae ♦ . . bene de...dignitate populiR. meritum esse existimare deberaus, hunc facilem et quotidianum novisse sermonem nunc prò relieto est habendum, extrema verba a multis tentata, sed nondum ad sani- tatem revocata sunt; in quibus primum et ex tota sen- tentiae forma, et quod nunc prorsus ineptum est (quasi in ea re huius temporis singularis condicio sit), apparet, inter- rogando ita rationem concludi, ut buie quoque cognitioni sua utilitas et dignitas servetur. Sed neque ex relicto, quod codices habent, neque ex derelicto quicquam aut ad hanc sententiam aut ad aliam probabilem aptum offici po- test. Subest vocabulum antiquum et bonum, sed minus usu tritum librariisque ignotum, ad hanc rem perapte translatum: num prò reiiculo est habendum? Ibd. 306: admirabili quodam ad philosophiam studio concitatus, in quo hoc etiam commora- bar attentius, quod, etsi rerum ipsarum varietas et magnitudo summa'me delectatione retinebat, tamen sublata iam esse in perpetuum ratio iu- diciorum videbatur. Nullo artificio leniri potest pra- vitas huius connexionis: etsi rerum magnitudo fphi- losophise) me retinebat, tamen iudiciorum ratio snblata videbatur, cum prsesertim haec in unum con- flata coniunctioni quod subiiciantur. Sed quod neque in codicibus (vid. Peter) neque in antiquis editionibus repe- 188 Lib. VU. Gap. II. ritur et prò tameìi scribitur sed iamen. Scribenduiu : hoc... commorabar attentius (etsi rerum . . . magni- tudo s. me del. retinebat), quod tamen iudici- orum ratio cet. Recto iam etsi refertur ad huiusmodi sententiam, quae auditur: „ut nulla alia causa opus esaet", deinde causa subiicitur. Paulo plura ad Oratorem proferenda sunt, nata, cum Orellianum exemplum seorsura editum (a. 1830) paulo post percurrerem, etsi nonnulla nuper prserepta sunt. Ibi primum §4inhis: Quodsi quem aut natura sua aut illa prsestantis ingenii vis forte deficiet aut minus instructus erit magnarum artium disciplinis cet. vitiose natura sua et ingenii vis , quse eodem spec- tant, tanquam duo contraria ponuntur artium disciplinis. Cicero scripserat: Quodsi quem aut natura sua illa prsestantis ingenii vis forte deficiet; qui abla- tivum {nat. s,) prò nominativo accepit, aut addidit. (Quod Sauppius advocato Columella tria verba aut natura sua deieri iussit, nulla excogitari potest, cur quis addiderit, causa; Columella totum locum liberius e memoria citavit et mutavit: vel illa prsest. ing. vis vel inclytarum artium defecerit instrumentum.) Ibd. 37: laudationum, scriptionum et histo- riarum et talium suasionum, qualem Isocrates fecit panegyricum multique alii, qui sunt nomi- nati sophistae, reliquarumque rerum formam, quae absunt a forensi contentione . ♦ ., non com- plectar hoc tempore. Verbum, quod est scriptio- num^ ferri non posse annotaveram; notarant idem iam alii; sed prseterea paulo post vix recto defenditur reliqua- rum rerum, prsesertim rerum formam-, itaque valde sus- picor ex ilio loco, cum scriptum fuisset: reliquarumque scriptionum formam, vocabulum nescio quo errore huc Ciceroni s Rh eterica. 189 retractum esse ibique substitutum ad locum explendum rerum, Ibd. 49 in exclamantis et extollentis, non percontan- tis interrogatione scribendum est: Quo iam (prò quo- nam) modo ille in bonis hserebit et habitabit suis!^) Ibd. 61: Non enim inventor aut compositor aut actor lisec complexus est omnia, sed et Grsece ab eloquendo rhetor et Latine eloquens dictas est. Scrib. Non enim inventor aut comp. aut actor, qui hsec complexus est omnia, sed et Graece . . . rhetor etLatine eloquens dictus est. Non quaeritur, quis complexus sit, sed quo nomine, qui complexus esset, appellatus sii Ibd. 68: Ego autem, etiamsi quorundam grandis et ornata vox est poetarum, tamen in ea cum licentiam statuo maiorem esse, quam in nobis, faciendorum iungendorumque ver- borum, tum etiam nonnullorum voluntati (Kay- serus voluntate, invitus, opinor) vocibus magis quam rebus inserviunt. Voluntati hic locum non esse, sed voluptati et delectationi, quam poesis sequitur, multi vi- derunt. Sed neque poetae nonnullorum voluptati, sed om- nium inserviunt, neque Cicero omnes poetas vocibus magis quam rebus (hoc est, argumento et eius tractatione) vo- luptatem sectari dixit dicereve potuit. (In voluntate haec omnia etiam vitiosiora.) Omnia sana et recta erunt, si sic scripserimus : tum etiam nonnulli eorum volup- tati vocibus magis quam rebus inserviunt. Di- ') Kayserum et hic et alibi et snis et aliorum, ut Bakii, suspici- onibus de delendis verbis nirais incaute obsecutum esse, semel dictum esto. 190 Lib.VII. Gap. IL thyramboruiTì poetas et alios inanem verborura magnifi- centiam sectatos significat. Ibd. 80: in alienis aut translatum aut factum aliunde ut mutuo aut factum ab ipso aut novum aut priscum et inusitatum, Verba aut factum prir ore loco raanifestum est errore praecepta ex proximo versa esse ; tria enim sunt verborum genera, tralatorum aliunde aut factorum ab ipso aut priscorum (cfr., si opus est, § 81: ne e in faciendis verbis erit audax et in transferen- di 8 verecun dus et parcus in priscis, ubi tantum ordo immutatur). Itaque etiam prò aut novum recte Scbuetzius et novum (vel potius, ut ego annotaveram, a e nov,), Ibd. 144: sed si monendo, si cohortando, si percontando,si communicando,si interdum etiam unalegendo, audiendo [nesciocur, cum docendo etiam] aliquid aliquando possis meliores facere, cur nolis? Quse inclusi uncis verba, tollenda sunt, orta, ut alia in hoc libro (velut 93 et alibi), ex adscripta anno- tatione. Nam et ne scio cur interpositum piane turbat orationis formam (si — possis, cur nolis?), et docendi communis notio perverse hoc loco interponitur, ubi enu- Hierantur formse docendi a ludi similitudine aliense. Ibd. 147 : me autem sive pervagatissimus Illa versus, qui vetat art.em pudere proloqui, quam factites, dissimulare non sinit, quin delecter, &ive tuum studium hoc a me volumen expressit, tamen . . . respondendum fuit. Nihil sane est dissi- mulare quin^ nec nudum delecter ferri potest; sed temere duo verba tolluntur, cum prsesertim, quid dissimulare Cicero non possit, necessario significari debeat. Emendatio fa- cillima est: dissimulare non sinit, qui delecter, hoc est, quo, antiqua forma. Ibd. 160: absurdum erat aut tantum barbaris casibus Grsecam litteram adhibere aut recto Ciceronis Rhetorica. 191 casii solum Greece lo qui. Nulli sane in mentem ve- nire poterai tantum in barbaris casibus Grsecam litteram adhibere (nec in recto). Scribendum: a ut etiam bar- baris casibus Grsecam litteram adhibere. (Kay- serus vitium sensit; correctione usus est et violenta et in- felici; eam post duas nullo modo ad superius illud Grce- cam litteram referri poterat nec eo loco id pronomen poni.) Paulo post §161 aperte prò loquebamur scribendum est loquebantur de superioris setatis consuetudine, eorum, qui postremam litteram detrahebant; sed sic lana Heusinger. Ibd. 227 scribendum: sed (prò et) nec sententia ulla est cet. (Alioquin esset: neque aut sententia . . . aut . . ., etsi sententia repugnat.) Ibd. 231: Nam de laudibus multa diximus, quibus sunt alia perspicue vitia contraria. Scrib. illa perspicue vitia, quae paulo ante Cicero enumeravit, ut, qui ea vitet, laudes consequatur. Ibd. 235: Atque ut piane genus hoc, quod ego laudo, contempsisse videantur, aut scribant aliquid . . . aut reperiam ipsa eadem condicione qui uti velit, ut aut dicat aut scribat . . . eo genere, quo il li volunt. Frustra recentiores haec de- fendere conantur. Nihil enim ad illam, qua Cicero usus est, provocationem pertinet, quem ipso reperturus sit; ne- que ipso hoc suscipit oneris, ut eiusmodi hominem repe- riat; id agitur, illi, quos centra dicit, quid ipsi facere pos- sint velintve aut ad quid faciendum alium adducere pos- sint. Recto igitur alii et codices et editores reperiant; sed residet aliud pusillum mendum; scribendum est enim: aut r eperiant, ipse eadem condicione qui uti velit. [lahnius: reperiam, ipse eadem.] Eadem occasione, qua superiora in oratore emendavi, 192 Lib. VII, Cap. II. in Topicis hsec annotata sunt, qu3e subiiciam. In ipso statim initio ^ § 2 miror relictam mihi non minus manifestam quam facilem emendationem, ut scribatur: disciplinam inve- niendorum argumentorum, ut sine ullo errore ad ea (prò eam) ratione et via perveniretur, ab Ari- stotele inventam (prò inventa) illis libris con- tine ri. Non ad disciplinam perveniendum erat nec argu- menta ipsa Aristoteles invenerat, sed topicam, artem ra- tione ac via ad argumenta perveniendi, non temere ac casu in iis quserendis vagandi. Etsi iniuria mihi hanc emendationem relictam dixi; nam inventam in codici- bus est antiquissimis (abc Or eli) , e a annotatur (con- iectura) in margine editionis Gothofredi, quam Orellius scripturam „memorabilem, nec tamen veram" iudicat. Ibd. 23: ut, quoniam usus auctoritas fundi biennium est, sit etiam aedium. At in lege sedes non appellantur, et sunt ceterarum rerum om- nium, quarum annuus est usus. Neque qui aedes (eo enim refertur sunt) ceterarum rerum esse dicantur, intelligitur , neque quomodo hoc, si est aliquid, cohsereat cum illis: in lege non appellantur. Et per se et ex iis, quse sequuntur, apparet, rei paris argumento a fundo non solum ad aedes, sed etiam ad ceteras res omnes, qua- rum annuus sit usus, transferri biennii auctoritatem. Ita- que sic necessario scribendum vide tur: sit etiam aedium (atin lege aedes non appellantur^ et ceterarum rerum cet. Ibd. 43 codicum antiquorum omnium scriptura, sub- latis verbis, quae ex inferiore loco praecepta sunt, restituenda est, lenissime sic adiuta: Quemadmodum, fines quia magis agrorum vidéntur esse quam urbis, si in urbe de finibus controversia est, adigere arbitrum non possis, sic cet. Quod in Erf. Ciceronis Rhetorica. 193 et aliis ante adigere (in codd. vitiose a die e re) additur finibus regendis, necessarium non est. Ibd. 44 sententia et codicura vestigiis haec scriptura stabilitur: Crassus. , .exemplis plurimis usus est, quhqitum testamento sicheredes instituti essente si ♦ . . venisset, hereditatem obtinuissent. Ap- paret quum ob praecedens qui excidisse, ex instituti essent natum instituissent. (Omnium minime ob- tinuissent ex obtinerent natum esse potest; nec quisquam antiquo verborum usu heres sic instituitur, ut hereditatem obtineat.) Ibd. 49: Sunt etiam illa valde contraria, quae appellantur negantia, dnocpaTinà Grasce, contraria aientibus, Inepte et ridicule primum ne- gantia absolute appellantur contraria, quasi in ipsis hoc insit, deinde huic superponitur alterum, quod verum est, contraria ea esse aientibus. Scribendum est: Sunt etiam illa valde contraria, quse appellantur negantia {ànocpai; ma Graeci), aientilbus. In his coniunctis valde iBrmum et manifestum apparere contra- rium dicitur. (Grseci codices.) Ibd. 63: Non agitur de fortunae eventu, sed, cum Cicero dixisset, latere causas, quae subiectae sint fortunae, subiungit, hoc ipso, quod lateat, contineri fortunae vim et naturam, fortunaeque definitionem ponit: Hoc ipsura e^i fortuna, eventus obscura causa et latenter effectusj&ut potius : eventus, qui obsc. e. et 1. ef fi ci tur, (TovT aviò Igii tvyriy GVfii^aiLi,u atpavù ahia xat XeXfj&ÓTws yiyvó/Lisvov.Y) ') In libello de opt. genere orai § 11 necessario e cod. antiquis- simo Sangallensi ponendum esse volunt (prò nolunt), hic in margine monere liceat. Notantur homines Attice dici sic iubentes, nt moroso fastidio Atticam eloquentiae formam in sola siccitate omnia grandia et piena vitante ponant. MADVIGII Advkiis. Crit. II. 13 194 Lib.VII. Gap. II. De orationibus Ciceronis eraendandis scribendi initium feci ante quadraginta tres annos ab epistula ad Orellium de emendandis Verrinarum libris duobus extremis, quam subsecuta est eodem anno disputatio de Asconio eique adiuncta appendix critica, ad Verrinas et Cluentianam per- tinens. Deinde cum anno 1830 duodecim Ciceronis ora- tiones selectas cum e codicibus tum coniectura multis locis emendatas edidissem, earum emendationum causas exposui cum in prsefatione, tum duobus libellis academicis, qui una cum Illa in priore opusculorum academicorum volumine positi sunt, addidique paulo post similem de locis aliquot orationum Verrinarum libellum. Successerunt inde ab a. 1833 ad a. 1835 libelli, quibus orationes quinque prò Cse- lio, prò Sestio, in Vatinium, prò Balbo, de provinciis con- sularibus ex alio codice Parisiensi (7794) emendavi, quorum libellorum duo priore, tertius altero opusculorum volumine includitur, quod etiam prsefationem iteratse selectarum orationum editioni praepositam continet. His libellis cum non panca etiam ad alias orationes pertinentia interpo- suissem, etiam plura commentariis, quibus libros de finibus enarravi (a. 1839), inserui. Interiectis aliquot annis cum orationum agrariarum locorum aliquot emendationes partim in Philologi volumine altero (p. 141) edidissem, partim cum Ussingio, qui eas orationes a. 1851 edidit, com- municassem, deinde et de aliarum orationum locis non- nulla ad Halmium misi, quse in eius Baiterique orationum editionis (Orellianse II) volumine secundo inter addenda posita sunt (p. 1431 sqq.), et eam, quse est prò Kabirio Postumo altera, totam pertractavi (vid. ibd. p. 1137 sqq. et add. p. 1454 sqq.), nec ita multo post de Philippicarum locis quibusdam ab Halmio excitatus ad eum scripsi adie- cique aliarum orationum emendationes aliquot, quse epi- stula cum sero ad eum, absoluta iam orationum editione, periata esset, in annalium philolog. voi. 73 a. 1856 edita est (p. 117 sqq.). Postremo, cum a. 1858 ineunte ora- Ciceronis Orationes. 195 tiones quattuor, quas Marklandus et Wolfius in suspicio- nem vocarant, ad cod» Paris. 7794 pertractassem , a. 1859 earum emendationum nonnullas, quas propter perspicuitatem nulla argumentatione egere putabam, Halmio misi, quas ab ilio acceptas Kayserus fere omnes in textu suae et Bai- teri editionis posuit. His tam multis sensim sparsis su- persunt, quae hic edantur, praeter pauca qusedam in aliis orationibus residua, ea, quae in quattuor illis orationibus multo plura, quam quse Halmio misi, annotavi, deinde, quae in tribus quattuorve aliis orationibus lectio proximis annis ad sensum orationis Ciceronianae renovandum aut aliam ob causam suscepta subiecit. ^) Pro Quinctio 89 residet vitium olim a me (opusc» acad. II p. 218 sqq.) reprehensum et convictum; nam in his: dixi domum Komae fuisse . . ., servos com- plures, ex quibus iste possederit neminem, . » », unum fuisse, quem attingere conatus sit; pro- hibitum fuisse, quievisse cet., aperte prohibitum fuisse prò prohibitum esse ponitur, quemadmodum in Livii codice Vindobonensi XLV, 23, 6 vitiose scribitur prohibiti praestare fuimus, prò quo praestare ne- quivimus restituì. Apud Ciceronem, sublato fuisse, superest rectum: prohibitum quievisse. (De § 75 dictura est voi. I p. 89.) *) Cum a. 1858 duodecim illas orationes selectas quartum ederem, prsefatus sum nonnulla de codicum scripturae delectu, maxime in Catilinariis, quorum rationem vellem habitam a Kaysero; e coniecturali genere paucissima ibi posita sunt, quorum tribus (prò Rose. Am. 35 et 114, prò Deiot. 29) Kayserum usum vi- deo. Denique, cura a. 1867 , detractis Philippicis duabus, re- liquas decem orationes quintum recognoscerera, de coniecturis nuper in his orationibus sine uUa necessitate parumque recte a Richtero, Langio, aliis factis, non satis firmiter resistente Halmio , dixi nonnulla , quse considerari pervelim. 18* 196 Lib.VII.Cap.il. Pro Roscio Com. 55, manifestissime monstrante sen- tentia3 forma, sic scribendum est: et quemadmodum uterque prò sua parte petit, sic prò sua parte dissolvit, heres ex ea parte, qua hereditatem adiit, socius ex ea, qua societatem coiit. De- finitur, quse in utroque sit sua pars. In codicibus priore loco pronomen (ea) propter prsecedens prò sua parte mu- tatum est (sua). Divin. in Csecil. 31: Sin prsetermittes (hoc cri- men), qualis erit tua ista accusatio, quse dome- stici periculi metu certissimi et maximi cri- minis non modo suspicionem, verum etiam men- ti on e m ipsam pertimescat? Kecte Pluygersius ani- inadvertit, prò suspicionis nomine, quae levior est quam mentio, requiri, quod gravius et maius significet; nec om- nino suspicio in accusando vitari poterat. Scriptum fuerat: non modo suhscriptionem^ hoc est, in nomine defe- rendo et in libello accusatorio inter accusationis capita suo loco consignationem et appellationem. Hoc est enim cri- men subscribere, quo et verbo et substantivo inde ducto Cicero in Cluentiana oratione de censoribus notse causam certa criminis indicatione declarantibus aliquoties usus est, de iudiciis alii scriptores. Aptissime ad hunc locum Asconius in Milonianam p. 159 Hot. : Repetitus deinde . . . est lege Plautia de vi ea suhscriptione^ quod loca superiora, occupasset cet. Verres accusabatur de repetundis ea inter alias subscriptione, quod ab aratoribus frumenti in cellam nomine pecuniam extorsisset. ^) ^) Pro Tullio 38 doleo a Kaysero tacite relictum duplicem in tem- porum usu soloecismum , quem apud Halmium II .p. 1434 notaveram. Ciceronis Orationes. 197 Pro Fonteio 12 (2): (Gallia) constat ex iis ge- neribus hominum et civitatum, qui, ut vetera mittam, partim nostra memoria bella cum po- pulo Komano acerba ac diuturna gesserunt, par- tim modo ab nostris imperatoribus subacti, modo bello domiti, modo triumphis ac monumentis notati, modo ab senatu agris urbibusque mul- tati sunt, partim qui cum ipso M. Fonteio fer- rum ac manus contulerunt, cet. Non tria tempora tresve rerum ordines disti nguun tur, quasi, quas modo impe- ratores Komani perpetraverint , seiuncta sint a bellis hac memoria gestis, sed duo, eorum, quae hac memoria ante Fonteium acta sunt, et eorum, quse ipso prsetore. Itaque alterum partim tollendum est, ut illa modo ab nostris imperatoribus . . . multati sunt ùovvóéiojs adiun- gantur illis qui . . . bella gesserunt, ad bellorum fortunam et exitum notandum adiecta. Additiim est ad- verbium ab homine alterum partitionis membrum non satis patienter cauteque exspectante, quod genus erroris iam alibi notavi. Ibd. 34 (24): si turpi adolescentia, vita in- fami, magistratibus, quos ante oculos vestros gessit, convictis virorum bonorum testimoniis, legationibus flagitiose obitis, invisus suis om- nibus in iudicium vocaretur, cet. Miror in hac enumeratione rerum ad vitam anteactam pertinentium ad- iectamin una re cum molesta huius membri amplificatione testimoniorum mentionem, in ea praesertim, in qua om- nium minime testibus opus esse ipse orator significat (ante oculos vestros), et valde suspicor huc aliquid translatum esse ex altera huius loci parte, qua compre- henduntur testimonia omnis generis de ipsa causa (si in eo iudicio . . . testimoniis . . . premeretur), cum Cicero tantum scripsisset: magistratibus . » . convic- tis, legationibus flagitiose obitis, invisus cet. 198 Lib. VII. Gap. II. Ibd. 36 (26): Codicum scriptura, quam Halmius restituit, si prò affirmativa sententia accipitur, absurda est, vera, si interrogative elata (Volunt isti aut quiescere . . . aut . . . intelligere se populo R. . . . spem triumphi ostendere?) eadem vi posita pu- tatur, qua facere aliquid aliquem imperiose et contemptim iubentes interrogaraus : Vis tu hoc facere? (Horat Sat. II, 6, 92, Liv. X, 17, 5, frequentissimeque Seneca, cuius locos collegit Gronovius ad libr. III de ira e. 38, ad epist. 58, luven. y, 74). Sulpicius in epist. Ciceronis ad famil. IV, 5, 4 particulam addidit: Visne tu te. Servi, co- hibere? (Volunt isti? Vultis vos?) Seneca eo- dem significatu dixit etiam: Non vis cogitare fomisso tu)? epist. 82, 9 et 88, 41. Ibd. 49 (39): graviorem duxisse eius obsecra- tionem, quse vestris sacris prsesit, quam eorum audaciam, qui cum omnium sacris . . . bella gesserunt. Aut prceest aut gesserint scribendum; sed illud prsestat (prses^. Pro Csecina 54: Hac actione Appius . . . uti non posset, si tam vere homines verba consec- tarentur, ut rem, cuius causa verba sunt, non considerarent. Ad Ciceronis sententiam et argumen- tationem potius tam prave dicendum erat. (Mire Baiterus vere deiectos et armatos, quos appellare vere possumus, e § 50 et 60 comparai.) Itaque Lambinus se- vere; sed ne severe quidem verba consectari recte dicitur» Ex SITAMVERE fìt: si ita in iure homines verba consectarentur, ut cei (Paulo post § 55 per- vellem sic scriptum esset: quin» . .familiam intelliga- mus, quae constet ex servis pluribus, unus homo familia non sit, sublato altero quin, quod ante unus interponitur.) Ciceronis Orationes. 199 Ibd. 91 verissime Ussingius animadvertit, omnia recte et ordine sic decurrere: Negas deiici, nisiqui possideat. Ostendo, si sine armatis coactisve hominibus deiectus quispiam sit, eum, qui fate- atur se deiecisse, vincere sponsionem, si osten- dat, eum non possedisse; ex hoc (contra) inter- dicto de armatis hominibus, qui possit esten- dere, non possedisse eum, qui deiectus sit, condemnari tamen sponsionis necesse esse, si fateatur esse deiectum, ut, posita adversariorum sententia, Cicero se dicat estendere id interdictum, in quo ea condicio locum habeat, ab ilio distinguendum esse, de quo nunc agatur, ad quod illa nihil pertineat. Sex verbis (negas deiici, nisi qui possideat. Ostendo) errore iterum ante verba ex hoc interdicto scriptis tota res perturbatur, quasi duabus adversariorum sententiis separa- tim Cicero respondeat. Pro Cluentio 61: Quid enim tandem illi iudi- ces responderent, si qui ab iis qusereret: Con- demnastis Scamandrum, quo crimine? Nempe, quod Habitum . . ♦ veneno necare voluisset. Quid Habiti morte Scamander consequebatur? Ut recta oratione interrogatur , sic recta, non obliqua (quod * . , voluisset), responderi debet et in proximis respondetur (nihil; sed . . . erat, et: quia . . ♦ non probabatur). Itaque scripsit Cicero: Nempe, quod . , . voluit. E e quid Habiti cet. lam Gulielmus: voluit. Sed quid cet. Ibd. 94 sic interpungendum est: Quid conferam? Sullamne eum lunio? an hunc tr. pi, eum Quinctio? an vero cet. Ibd. 113: Nego rem esse ullam in quemquam illorum obiectam, quse Fidiculanio non obiecta 200 Lib. VII. Gap. II. sit, aliquid fuisse in Fidiculanii causa, quod idem non esset in ceterorum. Non dicitur obii- cere in aliquem, nedum ita varietur in hac orationis figura: ullam rem in quemquam, quse Fidiculanio non cet. Sed non minus vitiosum apud Ciceronem nego aliquid fuisse . . ., quod non idem cet. (quasi an- tea prò ullam rem scribas aliquam rem). Cicero hsec posuerat: rem esse ullam quoiquam illorum ob- iectam ♦ . ♦ aut quidquam fuisse in Fidiculanii causa, cet» Ibd. 116: Difficile forsitan sit ad persuadendum ; sed tamen Cicero non scripsit: ille poste a vel isdem vel aliis inimicis reus . ♦ ♦ factus esset, sed: vel ab isdem. Ibd. 153: Tunc ... non fecerunt idem, quod nunc Cluentius, ut aliquid culpse suscipere se putarent recusando, sed apertissime repugna- runt, cum haec recusarent et palam fortissime atque honestissime dicerent, se potuisse cet. Ineptissime haec coniunguntur : repugnarunt, cumre- cusarent (hoc est, repugnarent) et hsec recusarent, quod debebat saltem esse hoc (de uno legis capite). Sed aliud positum fuisse verbum ostendit etiam ascensus hic: et palam . . . dicerent, Scribendum est: cum hsec (qu3e deinde ponuntur) reputar ent et palam fortis- sime . . . dicerent, se cet. (Initio huius loci mirum est, violentam Classenii coniecturam prseferri leni Klotzii atque vestigia litterarum sequenti: il la robora populi Komani, ceterique eiusdem ordinis. § 155 codi- cibus auctoribus toUendum est pronomen ipsum, ut scri- batur: vobis remp. ... commisisse, sine cura esse, non metuere, ne cet.) Ibd, 181: An hoc dicitis . . .? cui probatis? Ciceronis Orationes. 201 quid est, quod minus veri simile proferre potui- stis? Neque tempus ncque modus rectus esse videtur, faciendumque possitis. Ibd. 183: An id, quod vobis dicendum est et quod tum Sassia dictitavit, cumde furto qusere- retur, tumStratonem iisdem in tormentis dixisse de veneno? Velim scire, quid audiatur in ilio: An id, et unde pendeat sententia infinita; neque enim praecessit dici ti s aut simile quid, sed: Utrum furtum factum non est? . , . An . . » non pertinuit? . . . An id actum non est? Itaque mendosa haec esse constai Scribendum videtur: An id vobis dicendum est, quod tum Sassia dictitavit,. ♦ ,? omisso quod atque et. Ibd. 192: mulierem quandam Larino atque illam usque a mari supero Komam proficisci cum magno comitatu et pecunia, quo facilius circumvenire iudicio capitis . . . filium possiti Sic ignotae feminse significationi superponitur illud atque illam, quasi certi aliquid et proprii addatur (velut eam- que grandi natu aut simile aliquid); nunc, nulla re addita, ineptissima illa verba sunt. Aptissimum erit: mu- lierem quandam Larino atque illim a mari su- pero. Domicilii nomini additur communis totius regionis longinquse signifìcatio. Librarli antiquam adverbii formam non tulerunt. (De § 199 dictum est voi. I p. 89.) i) ') Unius loci alienam correctionem in una littera positam vindi- cabo a contemptu. Nam § 163 prorsus necessarium est nobis iisdem fortasse patronis, absurdum multis modis, quod nuper homines mihi benevolentissimi revocarunt, vobis. lu- dices, etiamsi secundum aliquem dant, patroni Latine dici non possunt, nec in privato iudicio Cluentius nisi unum aut tres iudices habiturus erat, cum in hac publica causa permagnus 202 Lib. VII. Gap. II. De lege agraria orationibus et ei, quae prò Murena habita est, quid nuper accidisset malse fortunae, significavi voi. I p, 81 n. Utimur enim in bac oratione solis apo- grapbis codicis a Poggio inventi, in illis apographis iis- dem et praeterea codice Erfurtensi paulo antiquiore. Sed cuna Aug. G. Zumptius, vir doctus litterarumque Latina- rum et rerum Komanarum studiosissimus , inter codices a Lagomarsinio collatos in unum (XLVIII, 9) ex illis apo- grapbis incidisset notabiliter a ceteris discrepans, novitatis specie captus nec manifestissimis ad deterrendum notis ad- monitus, infelici errore thesaurum egregium et ducem cer- tum se repperisse ratus, confidenter primum orationem prò Murena, deinde (a. 1861) agrarias mirifico corruptum ivit. De qua re cum constituissem post Halmium alibi (nam hic quidem eius causse pluribus agendae locus non est) paulo copiosius dicere, quod reliquias quasdam erroris apud Kayserum et alios videbam superesse et saltem memora- bilem illum baberi codicem nec contemnendum, nunc, quo- niam et res perspicua est vel mediocriter ad indicia veri et fraudis in boc genere animadvertenda et aestimanda ex- ercitatis et displicet errorem viri honesti sed in novi in- venti specie nimis ad credendum facilis et pertinacis mul- tis verbis persequi et acerbe exprobrare, satis videtur, paucissimis quibusdam indiciis et exemplis in margine monstratis, breviter dicere, nulla omnino re codicem illum a ceteris separari nisi summa negligentia et incredibili int'erpolandi licentia, ut, deletis simpliciter omnibus, quae illinc tanquam testimonii fide illata sunt et minore ex numerus sederet. Et se promittere Cicero poterat illam cau- sam, si a Cluentio rogatus esset (fortasse), acturum; praetorem quemquam ex iis, qui nunc sedebant, daturum, qui poterat prae- dicere? Tot in una littera vitia sunt sententise. Ciceronis Orationes. 203 parte etiam apud Kayserum manserunt, ad ceterorum co- dicum non sane bonorum auctoritatem , hoc est, ad apo- graphi Foggiani fìdem et ad coniecturam in infirmo fun- damento caute tentandam redeundum sit.^) Ex posteriore ^) Negligentia in hoc codice, ut statina I, 8 exiennit, sic propter vocabulum bis positum II, 24 quindecim verba omittun- tur (possit . . . possit), 80 triginta sex {patiemini . , . patiemini)i ignorantia et negligentia I, 2 scribitur ìmpunìs bello prò i/n- puriis helluo, non pro nomen, 5 servi prò Servilii (etsi et in hoc et in ilio hello etiam mutandi, quod non intelligeretur, aliqua voluntas apparet) ; licenter interpolando vulgaria et librario notiora substituuntur : I, 2 petitur pro quceritur, 5 Olympìorum prò Olympenorum, incolarum oppidi Asiatici librario ignoti vero no- mine, 6 vendere pro diveìidere, 9 tììittantur pro immittantur atque et f. formidolosi pro cum f» fonnidolosi (cum , . . tum pro cuni . , » cum . . . tum) , in quo genere nihil notabilius est quam II, 41 bis Alexandri nomen pro Alexce subiectum ; I, 2 in contextu ad- ditur, quod in Erf. interpretandi causa scriptum est numerata; temeraria coniectura quater (!) in I, 11 et II, 57 ager Re- centoricus in censorium mutatur (quem Zumptius lepide privatum interpretatur) ; cum II, 41 ex reconditast pervagatissimo errore natum esset recondita sunt , ceteri librarii retinuerunt tamen latet et traditur, hic audacter latent et tradiintur ponitur. Eius- dem generis omnia sunt, sine ulla exceptione. Sed quid hsec commemoro? Quid enim oportebat certius esse, quam, ubi cetera omnia apographa Foggiani codicis cum Erfurtensi ali- unde orto consentirent, quse in hoc uno discreparent, aut errore aut coniectura nata esse! Quod autem Kayserus bonum saltem esse codicem inde arguit, quod coniecturas quasdam confirmet et qusedam recte omittat et nomina duo rectius scripta habeat, quid, malum, ad codicis bonitatem, hoc est, fìdem in reprse- sentando, quod in archetypo fuit, pertinet Hirpini scriptum, ubi alii Irpini habeant (sed in eodem etiam hodium et Fontho et inhers aliaque), aut in tanta interpolandi licentia una et altera levissimae rei correctio praecepta (ut II, 49 omissum ilio post absente)? etsi quaedam ex pusillis illis, quse Kayserus poùit, in- certa sunt, unum paulo maius prorsus pravura (I, 27 deliciis\ 204 Lib. VII. Gap. II. hoo genere iis, quse antea contuli, hic addam non sane multa nec magna in orationibus mendorum plenis. II, 13: Lex initio nulla proponitur; contio- nem in primis advocari iubet. Nihil est in primis contionem advocari, nec omnino Latinum, nisi inter plura, quae agenda fuerunt, hoc maxime et prsecipuo studio factum significatur, quod ineptum est. Aut simpliciter convocata dici debet aut, quod paene postulat narratio, tempus ipsum et dies, in quem advocata fuerit, indicari. Scriptum fuisse indico: contionem in pridie Idus ad- vocari iubet, hoc est, in tertium tribunatus diem, quo- niam a. d. IV Idus Dee. is inibatur, Ibd. 22: Vix mehercule servis hoc eum suis, non vobis, omnium gentium dominis, probatu- rum arbitror. Usus loquendi postulat: non modo vo- bis. [Gulielm. ne vel nedum.] (De § 33 dixi voi. I p. 38.) Ibd. 34 sic verba interpungenda sunt: cum velint, Komse esse, cum commodum sit, quacunque ve- lint, ♦ ♦. vagari ut liceat, conceditur, ut ex sequo ponantur hsec cum velint et cum commodum sit. Mox § 35 dubito, an scribi debeat: partim libera a vobis, partim etiam ignota vobis sunt prò ignorata, etsi memini, quid scribatur Tuscul. V, 23, 64; sed ibi est ignoratum ab Syracusanis, addita prsepositione; in Bruto 176 fuerat ignorata est: „animadversa non fuerat", èXeXi^&ei, ut apud Sallustium lug. 54 ignoratus „qui nunc ipsum quid faciat, ignoratur", Xav^avwv, non ìxdrjlos, ayvwozog, Quod paulo post in codicibus est et nana deliciarum mentio ibi inepta est). Exemplum correctionis in hoc uno codice factse, qnse speciem habeat recti, ipsum rec- tum occultet, monstrabo in II, 97 (continet). Maneat ergo, aliquid tribuisse Lagomarsiniano illi gravissimi fuisse erroris, posthac tribuere summse imperiti» fore. Ciceronis Orationes. 205 mine editur: M. Tullio, Cn. Cornelio coss., postea, opinor fuissepo5^t;g ea (cfr.38: L.Sulla, Q.Pompeio coss. aiit postea), ut Verr. I, 106 scribitur: ab A. Postumio, Q. Fulvio censoribus postve ea, et apud Livium XLT, 9, 9 (ubi codex postque ea). ^) Ibd. 41: tum, quando Alexa mortuo lega- tos Tyrum misimus. Si meliores haberemus codices, legeretur, ut alibi semper: tum, quum. [Sensit Klotzius.] Ibd. 58: Quid? cuiusmodi est illud? tolli- tur vestrum iudicium; foedus totum accipitur, comprobatur. Haec interrogandi forma in pronomine illud transitum habet ad novam rem; hic in eadem re explicanda pergitur et summa concluditur. Deeendum prseterea erat: cuiusm. est illud, quod tollitur ... ? Scriptum fuerat: ... et ratum. Cuicuimodi est illud, tollitur vestrum iudicium, cet. Ibd. 91 ex eo, quod in codicibus est: nervis om- nibus ... eiectis, fieri debere electis^ non exsectis, satis, ut opinor, demonstravi emendatt. Livv. p. 155 not. persuasique Baitero in Tuscul. Ili, 83 et 84, de divinat. II, 149. Sed quod inter omnibus et eiectis in apo- graphis Poggianis interponitur urbis, id quoniam in Er- furtensi urbe scribitur, apparet ad eiectis additum esse (urbe eiectis), sublatoque vocabulo molesto scribendum esse: nervis omnibus eiectis urbem ipsam . . . reliquerunt. (Paulo post § 94 removendi unci sunt; rectissime enim dicitur bine Koma, ut indidem Ame- lia prò Kosc. Am. 74, et ad sententiam apte.) ^) § 40 scribendum esse: quid, de quo disputati centra nullo pacto potest, iam ante dixi; alioquin scriberetur saltem: quod contra disputar!. Idem error (quid prò quid de) nuper Senecae orationi illatus est ep. 114, 16 (quid de illa loquar . . .? quid de illa in exitu lenta?) 206 Lib. VII. Cap. II. Ibd. 97: Quibus illi rebus elati . . . non con- tinebuntur; progredientur longius, efferentur. Singularis homo privatus, nisi magna sapien- tia prseditus, vix facile sese regionibus officii magnis in fortunis et copiis continet; nedum isti cet. Mire adhseret nudum illud efferentur post progredientur longius (nec aptius progredientur nude poneretur, sequente longius efferentur). Tum singularis homo privatus prò eo, quod est unus homo priv., valde inusitate dicitur. Sed illud longius in apographis Poggianis (codd. Lagomarsinianis), ut vide- tur, omnibus est; centra in Erf., Erlangensi (apud Halmi- um) eoque codice, quo Pithoeus usus erat, scribitur progre- dientur (p^o^recZtww/wr),iuncti (P. cuncti)secum feren- tur (feruntur), Etsecumferentur quidemnatum est ex ecferentur, sed iuncti verum est et ad veritatem du- cit. Sine dubio enim Cicero scripserat: progredientur iuncti^ efferentur singulares. Homo privatus cet. Dixitautem singulares eff erri (einzelweise und getrennt) eodem modo, quo CaesarB. G. IV, 26 aliquos singulares egredientes. (Ipsum vocabulum hoc significatu apud Ci- ceronem est N. D. II, 73, ad Att. VII, I, 5.) Sed etiam in pro- ximis verbis mendum esse satis declarat vitiosissime vix fa- ci 1 e prò solo V i x (hoc est, n o n f a e i 1 e) positum, tum codices ; nam facile in uno est ilio interpolatissimo Lag. 9, ceteri facilis (Erf. et alii) aut facili habent, prò sese ii, qui Poggiani non sunt, esset, postremo omnes continetur, nisi quod hoc quoque in ilio uno corrector effecit. Certum primum est, hanc fuisse sententise formam: Homo pri- vatus ... vix ... regionibus officii ... contine- tur; sunt autem regiones, quas Germanice dixeris: die abgegrenzten Bichtungen. In illis facilis esset latet aliud substantivum particula et cum regionibus coniunctum. Scribendum: vix spaili s et regionibus officii ... continetur (die Bahnen und Eichtungen). Ciceronis Orationes. 207 Ibd. 99: ut nihil auro et argento violari, ni- hil numero et suffragiis declarari, nihil vi et manu perfringi posset, quod non vos oppressum atque ereptum teneretis. Kecte sensit Orellius, a Baitero et deinde a Kaysero hoc loco iniuria neglectus, non ferri posse declarari, quod ad legitimam actionem pertinet, inter violari et perfringi, quse ad iuris eversionem, interpositum, cum prsesertim communis harum rerum effectus participiis oppressum atque ereptum signifìcetur. Scribendum est: numero et suffragiis depravavi (falsis, adulteratis, emptis). Ibd. 101 dubito dixeritne Cicero consul se civibus, qui in contione stabant, auctoribus P. Kulli improbi- tati resistere, suspicorque eum scripsisse vobisque adiuioribus,^) III, 12: Causam qusero, cur ea, quae maiores vobis .». qusesiverunt, venire patiamini, cum ea, quse vestra sunt, condonari possessoribus eadem lege videatis. Negat Cicero cives hoc pati debere» Atqui causam qucerere (cur aliquid fiat) solet praetextus quaerendi signifìcationem habere, non admirandi. Vereor, ne Cicero scripserit: A e iam qusero, cur cet. Ibd. 15: Et quoniam, qua de causa et quo- rum causa ille hoc promulgaverit, estendi, do- ceat ipse num ego quem possessorem defendam, cum agrarise legi resisto. Kes non minus quam orationis forma clamat, non a Bullo postulari, ut doceat. *) Cur magnam partem § 103 Kayserus uncis notaret, nulla om- nino erat causa; nam et otii virtute parti laus apta est etcon- cordise cum collega mentio prope necessaria, nec eam mentionem addere cuiquam in mentem venire poterat. Verba hic ut in § 102 dissoluta et distracta fere omnia certissimis sententise et figurae rhetoricse indiciis monstrantur et a me olim restituta sunt. (Quibus odio est otium in§ 102 a me emenda- tnm esse, ipse Ussingius dixit.) 208 Lib. VII. Gap. II. Ciceronem populi Eomani commoda defendere, sed ipse Cicero, postquam Kulli occulta Consilia nudavit, quam sua hinc abhorreat ratio, declaraturum se promittit et mox declarat: populus Romanus possidet; defendo cet. Itaque necessario scribendum est: Et quoniam ... estendi, doceho ipseni«?2c, ego quem possessorem defendam cet. Et nunc iam Mommsenius restituendum vidit. Doceat ortum est ex ipse pronomine male ad Rullum relato; est autem contrarium pronomini ili e. In Catil. IV, 10 in codicum scriptura (ipsum Len- tulum ... non putat, quum de pernicie populi R. ♦ .. cogitarit, etiam appellar! posse popularem) ferri etiam nequit, quod significat novse appellationis ad- iecttonem, scribendumque est iam (post tantum scelus non diutius); et ex prsecedentibus litteris ortum. (Ex ed. IV oratt. selectt.) Pro Murena 44: Non placet mihi inquisitio candidati, . . ., non testium potius quam suffra- gatorum comparatio, non minae magis quam blanditi3e, non declamatio potius quam persa- lutati o. Ineptissime inter ea, quse ad accusationem am- bitus competitori parandam pertinent, declamatio nomina- tur. (Quorundam hominum causa dicendum est, declama- tionem non esse commentationem causse, neque commen- tationem fieri in publico, ubi persalutantur homines, multo minus declamationem apud Latinos indignantis clamorem appellari.) Scribendum est: non denuntiatio potius quam persalutatio. [Sic Bakius schol. hyponin. V, 336.] De § 73 dixi voi. I p. 61. Ibd. 76: non amat profusas epulas, sordes et inhumanitatem multo minus: distinguit ra- tionem officiorum ac temporum, vicissitudinem laboris ac voluptatis. Neque distinguere ratio- nem officiorum (temporum) recte dicitur, et prorsus Ciceronis Orationes. 209 perverse hoc de officiis et temporibus ipsis distinguendis interponitur inter epularum sordiumque comparationem et laboris et voluptatis vicissitudinem. Una littera, quse facillime addebatur, detracta, aptissima omnia erunt: di- stinguit ratione officiorum ac temporum vicis- situdinem laboris ac voluptatis, hoc est, in iis alternandis rationem habet officiorum ac temporum. Idem Siesbyeo in mentem venerat. Pro Sulla 42: Divisi toti Italise, emisi in omnes provincias, cet. Insolens dativus de indiciis pervulgatis et circum oppida missis. Cedex Vaticanus (omnium optimus) tot*, quae dativi forma prave orationi Ciceronis infertur. Significatur tota Italia. E sequenti € natum Ita li se, tum totae, correctum deinde, ut esset toti. (De § 55 dictum est voi. I p. 127.) i) Ibd. 68: de quo etiam si quis dubitasset an- tea, num, id quod tu arguis, cogitasset inter- fecto patre tuo consule descendere Kal.Ian. cum lictoribus, sustulisti hanc suspicionem cet. Non reperitur alibi apud Ciceronem dubito, num; multo minus id aut apud ipsum aut apud alios huius setatis scriptores de eo, *) § 49 revocandum non ante suscensuit ex codicibus fide dignis omnibus , quod incertae fìdei libris Parcensi et H. Ste- phani obsecuti Halmius et Kayserus sustulerunt. Interrogati© bimembris (quam satis demonstrant an vero particulse) cum sic decurrere deberet: An vero . . . familiarissimis suis non suscensuit pater tuus, mihi tu suscensebis, qui nullis tuis ornamentis adverser? ad prius mem- brum pluribus additis (inde ab intelligebat), anacoluthon natum est et alterum membrum per se alia forma adiectum, ut de provine, consul. 21, Piiilipp. I, 17 (ubi oratio ab initio si<; animo concipitur: an, si cui quid ille promisit, id erit fixum . . ., leges Csesaris non valebunt?), Tusc. V, 73. (Duos posteriores locos expedivi adolescens in emen- dati Tulllanis p. 44.) MaUVKJH Acvkk». Cbjt 11. J4 210 Lib. VII. Gap. IL quod quis futurum putat, ut h. 1. („si quis credidisset, cogi- tasse eum descendere, sustulisti hanc suspicionem"). Cicero scripserat, ut semper in hac signi^catione : si quis dubi- tasset antea, aw, id quod tu arguis, cogitasset cet. Hausto an post antea, additum est num. ^) (De § 80 vid. voi. I p. 70.) Ibd. 87: Itaque idem ego ille, qui vehemens in alios, qui inexorabilis in ceteros esse visus sum, persolvi patrise, quod debui, cet. Adeo in- epta est illa separatio tanquam diversorum in alios, in ceteros, ut suspicer, Ciceronem nihil scripsisse nisi: qui vehemens, qui inexorabilis in ceteros. Pro Ardila 10 in bis verbis: cum ... aut nulla aut humili aliqua arte prseditis gratuito civitatem in Grsecia homines impertiebant ali- quid esse vitii iam ab aliis intellectum est cum ex codi- cum indiciis (velut Gemblac. gravat in, supra scripta vel gratuito), tum quod nihil omnino ad rem pertinet, gratuitone an pretio civitas data sit. Sed nihil corrigendo exsculpi debere puto, sed tolli simpliciter gratuito aut gravat in, ortum, ut opinor, ex vocabulo in proximo versu ita per compendium scripto et depravato (in gra in GÈ prò in Grsecia), ut coniectura varie expediretur. (Ex ed. IV oratt. sei.) ') § 77 restituendum est, quod olim edebatur: si in extremo discrimine ac dimicatione fortunse deserei (codd. deserit). Nam quod Halmius, quia in cod. Tegernseensi est si non prò si in, edidit Kayserusque retinuit: si non extremo discrimine ... deserviet, prorsus discediturab usu non solum verbi, quod est deservio, sed ipsius servio et inservi 0, quse dicuntur de voluntate et studii et operse ad alius rem accommodatione, non de ipsa utilitate. Noe prsepo- sitio abesse potest. Ex sin (prò si in) natum si non. Ciceronis Orationes. 211 Venio ad quattuor orationes, quas primiis Marklandus a Cicerone abiudicavit, cuius sententia a Wolfio renovata cum aliquamdiu ob viri auctoritatem et accusationis con- fidentiam viguisset, nunc iure communi consensu relieta ac deserta est. Ego quid de toto Wolfianse quaestionis genere sentirem, dixi a. 1841 (opusc. acad. II p. 339 summa), nec de eo iudicio quicquam mutandum visum est, cum postremum a. 1857 exeunte orationes relegi, nisiquod magis etiam miratus sum, quam nihil usquam de orationis forma subtiliter observatum et animadversum esset, quam leviter et incaute de rebus institutisque Eomanis "iudica- tum. Sunt hse orationes tumidse, crebra earundem rerum et in se laudando et in aliis insectandis repetitione mole- stae, iurgiorum et conviciorum fceditate ad nostrum sensum valde insuaves, ut interdum miremur, talia in senatu et apud pontifices dici potuìsse, sed Ciceronis sunt, de statu deiecti, pristinum dignitatis et auctoritatis fastigium ncque firmis viribus neque constanti et gravi animo repetentis, maiores quidem duae certissime; nam in gratiarum actio- nibus possit saltem intelligi arrepta ab declamatore mate- ria et subinani verborum sono exornata; sed ut id factum credamus, centra traditam memoriam nihil cogit. Adeo autem mendose scriptae, eo quidem depravationis ac men- dorum genere , quod nihil habeat cum aliense originis suspicione coniunctum, sed manifesto librariis debeatur, ad nos hae orationes pervenerunt, ut, etiam adhibito summo cum fructu codice Par. 7794 et ad eius vestigia coniec- tura directa, non panca aut incerta aut in certo mendo relinquenda sint» Eaque menda non raro iam ante codi- cis Par. setatem licenter mutando occultata sunt, ut leniter curari nequeant. Mearum emendationum magnam partem, maxime in oratione de domo, iam apud Kayserum editam esse, supra dixi, quas hic brevissime ceteris interponam. Orai., cum senatui gratias egit, 12. Cedex Par. a 14* 212 Lib.VII. Gap. ir. prima raanu: fecitque, quod nemo unquam tyran- nus, ut, quominus occulte vestrum malum ge- meretis, nihil diceret. Supplementum supra versum recentiore raanu adscriptum omitto. Sententiae forma hu- iusmodi fuisse videtur nec verbamultum diversa: fecitque ... ut, quominus occulte vestrum malum geme- retis, nihil se intercedere ediceret. In hoc ipso irrisio erat, quod Gabinius id negabat se vetare, quod ve- tari non poterat. Ibd. 13: cum eum prseter simulatam versu- tamque tristitiam nulla res commendaret, non inconsulta studium non dicendi uitia rei mili- taris non cognoscendorum hominum studium, non liberalitas. Sic P. Et studium loco suo motum bisque positura est et in non turbatum; in uitia subest peritia, fuitque hsec fere Ciceronis manus: non iuris scientia^ non dicendi vis^ non peritia r|ei mili- taris, non cognoscendorura hominura studium, non liberalitas. (Vis debetur Geertzio.) Ibd. 23: ut . . . cum apertis hostibus bellura geram, timidis amicis ignoscam, proditores non indicem, dolorem profectionis raese reditus dig- nitate consoler. Ncque de indicando h. 1. agitur, nc- que proditoribus raagis quam apertis hostibus parsurus Cicero erat. Scribendum manifesto: proditores u in- dicem, Ibd. 25: (Q. Metellum P. Servilius) ad sui gene- ris . . . facta virtutesque revocavit, ut haberet in Consilio et fratrera ab inferis, sociura rerura mearum, et omnes Metellos, prsestantissimos cives, psene ex Acheronte excitatos. Delendum ab inferis, adscriptum ad illud ex Acheronte et alieno loco insertum. Nara ncque recte bis idem ponitur et inepte Ciceronis Orationes. 213 variatur, nec fratrem ab inferis adhibere omisso par- ticipio (excitatum, evocatum) ferri potest. [Sic iam Lambinus iudicavit.] Ibd. proxime post: in quibus Numidicum illuni, cuius quondam de patria discessus honestis om- nibus ne luctuosus tandem visus est. Sic P. Quod editur ex Erf. et Pai. 9: molestus omnibus, ipsi ne luctuosus quidem visus est, ridicule interpolatum est, quasi minus sit luctuosus quam molestus. Ex P efficitur: honestissimus omnibus, sed luctuosus tamen visus est, cuius coniecturse praecipuam partem Halmius praecepit. Ibd. 27: Quid denique ilio die, quem P. Len- tulus mihi . . . natalem constituit . » ., quo die nos ♦.. arcessivit in patriam . ♦ ,, quo die quis civis fuit, qui fas esse putaret . . . non se de sa- lute mea sententiam ferro? Frustra in diligenter instituta periodo anacoluthon fingitur, tale praesertim, ut post rectum illud quo die nos cet. ab iisdem verbis quo die novum fìat orationis exordium. Aut omnino tollendae posteriore loco sunt voces quo die tanquam errore ex sententia interposita hic repetitae, aut scribendum eo die. Ibd. 36 prò eo, quod edebatur, cod. P. confirmatum : cuius ipsam calamitatem , . ♦ etiam divinorum in remp. beneficiorum testem esse videatis, Kayserus meam coniecturam secutus scripsit bino rum ... beneficiorum; ncque enim usquam, ne in bis qui- dem orationibus. Cicero sua facta et beneficia divina ap- pellat, et perspicue ad numeri significationem referuntur, quae sequuntur: nam et importata est, quia defen- deram civitatem, et mea voluntate suscepta est, ne cet. Bina autem potius quam duo Cicero dixit, in utroque tempore plura esse beneficia significans. Ex huius denique scripturse interpretatione in codicibus EP natum est duorum. 214 Lib. VII. Gap. II. Ibd. 37 scribendum est geminatione litterse sublata: Qui cum statuisset, nisi per vos me reciperasset, eandem subire fortunam atque idem sibi domi- cilium et vitse et mortis dejjoscere, tamen cet. (prò deposceret). Non poscebat hoc Quintus Cicero, sed statuerat deposcere. Orat., cum populo ^r. egit, 1. Non recto periodus a Quiritium appellatione ducta (Quod precatus...sum, Quirite s) in eadem terminatur (Isetor, Quirites), et oranino hsec vox extremo loco languide adhseret. In P scribitur: Isetor qui .E et si nihil. Scribi oportet: Isetor. Quare^ etsi nihil est homini magis op- tandum ..., tamen cet. Et requiri etsi alii senserunt; sed ilio posito non vinciebantur sententise, quod nunc fìt restituto quare. Ibd. 23 codicum haec est scriptura (P et ceterorum): Postremo qui in ulciscendo remissior fuit, in eorum aperte utitur; at(Put) gravissime vitupera- tur, qui in tantis beneficiis ... remunerandis est tardi or, ex qua quod exsculpsit Mommsenius, neque sen- tentiae satisfacit etlonge discedit (in eo suo iureaperte). Eeperiendum est, quod illi gravissime vituperatur apte contrarium sit; id est huiusmodi: non fere reprehen- ditur, Error coepit a re semel scripto. Ibd. 24. Quoe codices, manifesto nonnullis omissis, sic scripta habent: Quapropter memoriam vestri beneficii colam benevolentia sempiterna cum anima expirabo mea, sed etiam cum me ulla monumenta vestri in me beneficii permanebunt, ea, adhibita, quam iam Isegerus indicavit, Claudii Mamer- tini imitatione, fere in hunc modum supplenda sunt: Qua- propter memoriam vestri beneficii colam bene- volentia sempiterna nec ea' (memoria ben. v.) cum anima exspirahit mea, sed etiam cum me ulta defecerit^multa monumenta vestri in me beneficii Ciceronis Orationes. 215 permanebunt. Oculus librarii a me uita transiliit ad multa. Orat. de domo 7 in P prima manu scribitur ita: Utrum est tempusaliquocl,quo in senatum venisse(veni- stisP.) turpe sit? an aures rogatila de quaageba- tur, ut rem ipsam repudiare et eos, qui agebant, condemnare deberem? Efficitur: an ea res erat itaque agebatur, ut rem ipsam repudiare (hoc respondet illis ea res erat) et eos, qui agebant, con- demnare deberem (hoc illis itaque agebatur)? (Quod nuper editum est: an ea res erat illa, de qua agebatur, piane vitiosum habet pronominum coneursum.) Ibd. 10, ubi in P et aliis est: renovaturum te tua illis funesta latrocinia binum nonse causam putavit? editur autem latrocinia ob annonse cau- sam putavisti? recto substantivo, scribendum est per annona causam. Nunquam aliter de prsetextu et specie dicitur. Ibd. 11: Frumentum provinciae frumentariae partim non habebant, partim in alias terras, credo propter varietatem venditorum, miserant, partim, quo gratius esset tum, cum in ipsa fame subvenissent, custodiis suis clausum continebant, ut subito novum mitterent. Quse sit varietas illa irenditorum, nescio; neque enim varietas hominis prò m- constantia animi dicitur, neque ea ad hanc rem pertinebat. Deinde provincise, quarumnullura erat commune consilium, ■inepte frumenta suis custodiis continuisse dicuntur, ut sub- ito mitterent; privatorum hsechominum Consilia erant. Nimi- rum scripserat Cicero: partim in alias terras, credo propter caritatem, vendiiores miserant, partim ... continebant. Corrupto caritatem secuta est pro- ximse vocis depravatio. (Paulo post cerÌQ senatu7n ali- quid consilii capere oportuit prò eo, quod scribeba- tur: certe senatus . . . potuit, Kayserus iam e mea 216 Lib. VII. Gap. II. coniectura edidit. Necessitatem rei et officium senatus Ci- cero monstrat.) (De § 12 dictum est voi. I p. 18.) Ibd. 22: dein gratulari tibi, quod M. Catonem a tribunatu tuo removisses, et quod idem in po- sterum de extraordinariis potestatibus libertatem ad e miss e s. Sic codices; prò idem substituunt eidem, quod debebat esse ei; grave vitium relinquunt; nihil est enim Catoni libertatem de extr. potestatibus adi- mere. Quod deest ad sententiam et orationem explendam, in ipso ilio idem latet, absumpta prima littera, quod ea- dem bis scribenda erat. Cicero enim posuerat: quod di- cendi in posterum de extraordinariis potestati- bus libertatem ademisses. Ibd. 23: quis pecuniam ad emendos agros constitutam, ereptam ex ui Csesaris rebus actis, quis imperium infinitum dedit? Sic codices. Cer- tissimum mendum tam licenter tamque obscuris involucris absconditum est, ut suspicari atque etiam coarguere facile sit, prorsus protrahere et emendationem nisi peritissimis probare difficile. Quid est enim hoc locutionis aut cui simile eripere pecuniam ex actis Caesaris, quasi pecunia actorum pars sit et in actis lateat? Quid porro ex rebus actis eripere aut quid hic res actse? Sed ne Caesaris quidem nomen ferendum uUo modo est. Nam, etiamsi concedatur Csesarem illam pecuniam collegisse et in aerarium intulisse (quod non est ita), tamen Cicero, quamvis Caesari parcat et blandiatur, neque Caesaris pecuniam, quse publica esset, appellasset, neque, reipublicse et serarii mentione omissa, gravissimi criminis loco po- suisset, quod Caesaris pecunia erepta et data Gabinio esset. Mansit in codicibus fraudis indicium in ilio ex ui, prò quo frustra substituitur ex sui, quod manifesto pravum est (quis ♦♦. ex sui), aut ex Gai, quod nusquam in bis orationibus sic aut similiter corruptum est. Breviter di- cam. Cicero scripserat: ereptam ex uisceribus ceravi^ Ciceronis Orationes. 217 Hinc natum: ex uisceribus Caesaris et, nescio quo er- rore distracta voce: ex ui Caesaris rebus. Postremo accessit actis. Vis e era serarii § 124 iterum appel- lantur. Ponendum hoc fuerat voi. I p. 152. Ibd. 34 revocandum e codicibus: videsne me non radicitus evellere omnes actiones tuas ncque illud agere, quod apertum est, te omnino nihil gessisse iure, cet., prò quo nuper, receptis Lambini et Osiandri coniecturis, editum est: videsne me radicitus evellere ... meque illud agere, hoc quidem vitiose, pendere in pronomine (me) incumbente, cum dici deberet atque illud agere. Cicero reliquum Clodii tribunatum subsistere patitur, quem erant qui simul convelli putarent et aegre ferrent; vid. § 42 et 43. Ibd. 39 quod e codicum scriptura (infirma sunt igitur tua acta C. Caesaris) effeci: Infirmas igi- tur tu acta C. Caesaris, positum iam est apud Kay- serum. Ibd. 46: haec cum ita sint in re, ubi crimén est, ubi accusator, ubi testes, quid indignius quam, qui ncque adesse sit iussus ncque citatus ncque accusatus, de eius capite . . . conductos et sicarios . . . suffragium forre et eam legem pu- tare? Dici debebat saltem: in ea re, ubi crimen sit. Cicero scripsit: ita sint in reo^ ubi cet. Eco contra- rius ponitur, qui ncque adesse sit iussus ncque .». accusatus. Sed praeterea scribendum: et eam legem putari. Hoc indignum est; quid conducti et sicarii pu- tent, nemo curat. Ibd. 50: De hac igitur lege dicimus, quae iure rogata videatur. linde coniunctivus ? et quo per- tinet haec sententia relativa? Scrib. dicimus, quasi iure rogata videatur. Keprehendit se Cicero, quod tanquam de iure rogata lege dicat, quae omni verae legis nota careat. 218 Lib.VlI.Cap.il. Ibd. paulo post codices : Quid, si etiam pluribus de rebus uno sortitu retulisti (P a manu prima retuli s), tamenne arbitraris id, quod M. Drusus in legi- bus suis plerisque in bonis ille vir M. Scauro et L. Crasso consularis non optinuerit, id te posse hominum facinorum et stuprorum omnium De- cumis et Clodiis auctoribus optinere? Primum fìt uno sortiiore tulisti, hoc est, uno pr^erogativam sorti- ente, simul et una rogatione, non pluribus sortitoribus, alio aliis comitiis; deinde: in legibus suis, plerisque bonis, ille vir, M. Scauro et L. Crasso consiliariis non optinuerit. Tria ponit Cicero, quae potuerint M. Drusum adiuvare , quorum nihil in Clodio fuerit: ipsas leges plerasque, si non omnes, bonas fuisse (neque enim Cicero Drusi leges audet sine exceptione laudare), hominis ipsius dignitatem, consiliarios et auctores. (Haec quoque apud Kayserum' recepta.) Utrum hominem an omnium scribendum, et quid aut prò altero omnium substituendum aut post id addendum sit, incertum est. Ibd. 57: Utrum, si dies dieta esset, iudicium mihi fuit pertimescendum an sine iudicio privi- legium? Iudicium in causa tam turpi? scilicet homo, qui eam, si iam esset ignota, dicendo non possem explicare. Mire sic Cicero interrogat, ut ipse causam suam turpem dicat et tamen in ea iudicium non pertimescendum fuisse. Nam ironiae in hac interrogatione nulla significatio est. In altera sententia deest pronomen (is scilicet homo, qui). Apparet excidisse aliquid, cum hsec esset orationis forma: Iudicium? in causa tam turpi scilicet; is scilicet homo, qui cet. Ab altero scilicet ad alterum oculus transiliit. Deinde scribendum est: ut ea ipsa non modo se, sed etiam, me absente, per se probarit. Luditur in se probare et per se prò bar e, sine defensore. Ciceronis Orationes. 219 Ibd, 58: An vero in iudicio periculi nihil fuit: privilegium pertimui, ne, mihi praesenti si multa irrogaretur, nemo intercederet? Non agebatur de multa, sed de capite et, ut paucis verbis post Cicero dicit, proscriptione. Scilicet cum sic Cicero scrip- sisset: privilegium, pertimui, ne, mihi prsesenti si irrogaretur, nemo intercederet, librarius privi- legium, quod nominativo casu positum esse non animad- vertit, cum pertimui coniunxit, deinde, ne deesset sub- iectum verbi, quod est irrogaretur, addidit multa. Ceterum duobus ad refellendum propositis, priore absoluto, in altero adiungendo non solet an vero interrogative poni, sed cum ironia sic dici: At vero in iudicio P|ericuli nihil erat: privilegium, pertimui, ne, mihi prsesenti si irrogaretur, cei Ibd. 60: Sed quid ego vestram crudelitatem , expromo, quam in ipsum me ac meos adhibuistis, qui cet. Poterat Cicero prò adhibuistis dicere exprom- sistis; ilio altero loco hoc verbo uti non potuit, quod nunquam simpliciter prò eo, quod est commemoro, ponit. Scribendum est eosprohro. [Hoc Ernestio quoque visum est.] Ibd. 62: eram etiam tuo iudicio civis inco- lumis, cum domus in Palatio, villa in Tusculano altera ad alterum consulem transferebatur; se- natum consules vocabant; columnae marmorese ex sedibus meis inspectante populo Eomano ad so- crum consulis portabantur; in fundum autem vicini consulis non . . ornamenta villse, sed etiam arbores transferebantur. Kidicule in media descriptione honorum Ciceronis ad consules translatorum illud interponitur: senatum consules vocabant, pror- sus, etiamsi alio loco poneretur, rei et sententise contra- rium, quasi ipsiprsedones senatum ad rem foedam prohibendam hortati sint. Aptissime centra paulo post descriptioni super- additur, quidilli interea fecerint: consules epulabantur. 220 Lib. VII. Gap. II. Latet igitur in illis rei alicuius ad transpoitationis illius imaginem pertinentis significatio iis verbis comprehensa, quae librario errorem obiecerint. Opinor , ut in re incerta, fuisse : sarraca convolabani. Ibd. 64: Quod si non liceret, audieram et legeram, clarissimos nostrse civitatis viros se in medios hostesad perspicuam mortem prò salute exercitus iniecisse: ego prò salute uni- versse reipublicae dubitarem hoc meliore condì- cione esse quam Decii, quod cet. Sic Baiterus et Kayserus. Perversum dubitarem meliore condicione esse, quasi, ad hoc forti animo opus sit, perversum prò republica esse meliore condicione. Recto inter- punxerant superiores, sed iniuria esse omiserant contra codices. Scribendum: ego prò salute universse rei- publicaB dubitarem (iniicere me in medios hostes)? Hoc meliore condicione essem quam Decii,, quod illi cet. Ibd. 65: Cato fuerat proximus (in quemirrueres)^ Quid ageres non erat, ut qui modus moribus. fuerat, idem esset iniurise. Quid? posses ex- trudere ad Cypriam pecuniam: prseda perierit; alia non deerit: hanc modo amandas esse. Scribendum sic videtur: Quod ageres, non erat, ut, qui laudis socius fuerat, idem esset iniuriaB. Quid posses? extrudere ad Cypriam pecuniam? Prseda perierit Alia non deerit; hunc modo amandemus. Sic M. Cato cet. Primum nihil fuisse Cicero dicit, quod susci- peret et conaretur Clodius, quo efficeret, ut, qui laudis Ciceronis socius fuisset, idem esset iniurise. Deinde ex sua persona quaerit, quid tum potuerit Clodius facere (quid pos- ses? == quid possim), et respondet tentando: Extr, a. C. p.? Tum Clodium secum sermocinantem inducit et consilium capientem. Ciceronis Orationes. 221 Ibd. 68: vi, armis, dissensione hominum ad caedera instituta novoque dominatu pulsum esse dixit. Neque dissensio dici potest institui neque ea armis adiungi et superponi. Fuit: descripiione homi- num ad caedem instituta. Cfr. 129: servorum om- nium vicatim celebrabatur tota urbe descriptio. Alibi centuriare dicit. (De § 71 dixi voi. I p. 51. Eodem modo Mommsenium alicubi locum emendasse Hal- mius mihi indicat.) Ibd. 76: semel, cum id feci, quod omnes im- mortalitati, si fieri potest, mandandum, tu sup- plicio puniendum putasti. Sic scribi oportet, eiecto negent, quod cum sententiae interitu post omnes addi- dit aliquis, cum non animadverteret, ad omnes verbum ex putasti sumendum esse. (Omnes non negent in- epte dicitur prò eo, quod est omnes affirmant, indica- tivo modo.) Ibd, 78: tamen, quotienscunque vellet quis, hoc in genere solo rem iudicatam referre posse voluerunt. Non significat, quid maiores ipsi facere cu- pierint, sed quid fieri posse voluerint et sequum censue- rint. Scribendum igitur referri posse. [Sic Faernus.] Ibd. 80: ea iura sanxerunt, quae nec vis tem- porum nec potentia magistratuum nec res tum indicata nec denique universi populi Eomani po- testas ..♦ labefactare possit. Sic codices; editiones tum (ante indicata) omittunt. Neque una res indicata in hac re quicquam valere poterat, neque ipsse res iudicatae cum vi temporum, potentia magistra- tuum, populi Romani potestate recte compo- nuntur, sed aliquid, quod ese habeant. Cicero scrip- serat: nec rerum iudicatarum auctoriias nec deni- que cet. Librarii oculus a ta (in iudicatarum) ad tas 222 Lib. VII. Gap. II. aberrans effecit, ut rum auctoritas omitteretur; tum ex rerum factum est res tum. ^) Ibd. 81 apud Kayserum ex mea emendatione sic scribitur: legem de iniuriis publicis tulisti Anag- nino nescio cui Menullae pergratam, qui tibi ob eam legem statuam in meis aidibus posuit (ex quo ipso apparet ei pergratam fuisse), prò eo, quod in codici- bus et editionibus erat: Menullse per gratiam. Nihil est legem ferre alicui per gratiam; dicitur Latine gratiae alicuius causa aut (inde a Livio) in gratiam alicuius. (§ 82 prò amplexeris necessario aut cum Halmio in addendis amplexaris scribendum aut am^ plecteris. [Sic Klotzius.] De § 87 dixi voi. I p. 58.)2) Ibd. 91; Hoc ego populo si tum consules aut fuissent in republica aut omnino non fuissent, nullo labore tuo prsecipiti furori. . .restitissem. Hoc prorsus ridiculum et sensu cassum est; nam consules tum fuisse in rep. Cicero non negat, quoniam ipse buie con- trarium ponit: si omnino non fuissent. Sed ipsum hoc omnino, sententia qualis fuerit, demonstrat, quod per se perspicuum est. Hoc enim Cicero dicit, se, si aut boni aut omnino nulli consules fuissent, resistere potuisse ; nunc,. cum pessimi et perditissimi fuerint, non potuisse. Scri-- bendum igitur: si tum consules aut fuissent e re-^ ') Ann. Philol. Dan. V p. 13 et 160. ^) § 86 doleo et a Baitero et a Kaysero non solum centra mani-^ festam formam rhetoricam sed etiam centra sententiam recep- tam esse codicis P manus primse scripturam restitutio prò ea, quse vere corrigendo substituta est, restituto. Restitu- tionem nemo maledicti et criminis loco obiecturus Ciceroni erat, sed exilium. Itaque quoniam ceteris etiam damnatis, sed iniuria, ea calamitas gloriam non imminnerit, deprecatur, ne sibi obiiciatur, qui ncque damnatus sit et honorificentissime resti' tutus. Sed hoc év nccgóda contra institutum nostrum. Ciceronis Orationes. 223 publica aut omnino non fuissent. Deinde quod se- quitur: Sed publicam causam contra vim armatam sine populi prsesidio suscipere nolui, apertissimis verbis Cicero non populum sibi sed consules defuisse dixit, et in iis, quae subiicit, P. Nasicam a P. Mudo consule defensum et ornatum commemorai Itaque hic scripserat: sine pu- blic o prsesidio (consulum). [Sic Garatonius.] Tum, qui armatam vim adversariorum pellendam fuisse dicit, ne- que in se neque in eo, quocum se comparat, P. Nasica, vim appellare potuit. Scriptum fuisse suspicor ad hanc formam: non quo mihi P. Scipionis, fortissimi viri, virtus in Ti. [Graccho^'] privati hominis, displiceret. Post uiri excidit uir, remansit tus trans- iitque in uis; nam hsec vix discernuntur (tu et ui). Ibd. 93: sed si mihi . , . nihil unquam aliud obiectum est nisi crudelitas ea unius temporis, cum a patria perniciem depuli. Ex hac codicum scriptura nuper factum est crudelitas mea unius tem- poris, pronomine abundante; rectius videtur esse: nisi crudelitas et ea unius temporis, Ibd. 98: haec omnia subire conservandorum civium causa atque ita, cum dolenter feras et sis (sic optime Baiterus prò dolenter as et sis) non tam sapiens quam ii, qui . . , , ea laus prseclara atque divina est. Vix fero atque ita, cum prò eo positum, quod est idque cum, vereorque, ne subsit: subire conservandorum civium causa neque vitare, cum cet. Ibd. 99: Quare — ■ dirumpatur licet ista fu- ria atque audiat hsec ex me, quoniam lacessivit, — bis servavi remp. Optime dicitur: dirumpatur licet (hoc est: dicam, etiamsi dirumpatur), perversissime licet audiat (hoc est: dicam, etiamsi audiat), quoniam haec sententia est, etiamsi dirumpatur Clodius, Ciceronem dicturum illumque audire coacturum. Scripserat Cicero: 224 Lib. VII. Gap. II. Quare, dirumpatur licei ista furia, audiet hsec ex me, quoniam lacessivit: bis remp. servavi cet. Non intellecta structura audiat factum est et cum di- rumpatur copulatum. (De traditis § 122 iam apud Kayserum posito nihil opus est dici; etiam § 128 poteram omittere voi. I p. 36.) Ibd. 129: imperia ascribebantur nova iuven- tuti. Ineptum h. 1. ascribere, rectum imperia scribe- bantur (et leges, quibus iuventus pareret). Et in P est im- peri ascribebantur, vocibus male separatis. (Quod§131 e scriptura codicis P effeci iudicium senatorice digni- tatis^ iam apud Kayserum (praef. XL) legitur; senatorum de dignitate ordinem verborum habetapud Ciceronem per- rarum nec positum, nisi ubi singulare in genetivo ex contra- riis pondus est (ut de divin. II, 116, derep. I, 28 et II, 10; partiti vorum genetivorum paulo alia est ratio). Apud eun- dem in textu legitur, quod § 137 ex obscuris eiusdem codicis vestigiis huiusmodi: in bisce rebus ut in urbem suis laboribus incerta suspicione exsculpsi: in eius civis cedibus^ qui urbem suis lab. Neque enim pro- pius accedere potui.) Ibd. 143: tamen illi di penates ac familiares mei per vos in meam domum mecum erunt re- stituii. Pro tamen, cui particulse nihil loci sententia dat, scribendum est: iam illi , . . erunt restituii, ut rei exitus prsecipiatur. De haruspicum responso 5: Qui si sensit, quo se scelere devinxerit, non dubito, quin sii miser- rimus; sin autem id non videi, cet. Et devin- xerit et videi et sententia clamant scribendum esse sentii, (Lamb. 1584.) Ibd. 11: sin scrupulus tenuissimus residere aliquis videbitur, * , . portentis deorum immor- talium religionique parebo. Scrib. residere ali- quoi videbitur. Nam aliquis neque superlativo sic Ciceronis Oratioiies. 2-25 posito (ut sit vel tenuissimus) superaddi neque ilio loco poni poterai Ibd. infra: sed ut buie furiae, si diutius in hac urbe quam delere cuperet, vox inter- •diceretur. Sic P a prima manu, vacuo post urbe spa- tio; secunda manus post cuperet addidit maneret, non recta sententia; nani manenti tantum (tacitae et quietae) vox interdicenda non erat Videtur Cicero scripsisse: ut huic fu rise, si diutius in hac urbe qui e quam de- lere cuperet, vox interdiceretur (nisi tamen cum Lambino intercluder e tur scribendum est). § 12, ubi editur: unius P. Servilii ac M. Luculli, scribi debet a w < M. L u e, Ibd. IT quoniam in codicibus est inimici con- tumeliam sine prsepositione nec Latine àìoÀì-wx respon- dere in contumeliam- alicuius prò eo, quod est contumelia! ^ videndum est, ne scripserit Cicero: inimici contumeliis sine sua laude respondere, sed altero s omisso(con- tumelii sine) male suppletse litterse sint. Ibd. 25: Quid magis inquinatum . . . dici potestquam omne servitium. ♦ Jiberatum in alte- ram scsenam immissum, alteri praepositum, ut -alter consessus potestati servorum obiiceretur, alter servorum totus esset. Nemo dixerit, quae haec sit liberatio servitii; ac mendum ipsi monstrant codices, in quibus est liberatus. Poterat totum vocabulum abesse ; sed nulla additi causa excogitari potest. Itaque suspicor, a Cicerone scriptum fuisse libera vi^ ex eo, cum prò una voce (liberavi) acceptum esset, corrigendo natum esse liberatus. Ibd. 36: Quare autem de iis dici suspicer, haec causa est, quod sic statuo, et illud in hac ci- vitate esse maxime illustre atque insigne periu- rium et te ipsum tamen in periurium [et te ip- sum i*.] prime ab iis, quibuscum coniurasti, non vocari. Sublatis, qu3e manifestum est errore bis scripta MAUVIOII Acv«iit. Ciiii. II. JR 226 Lib. VII. Cap. II. esse (prsesertim cum in P versus claudatur in peri uri), ex his in periurium prime facile fit, quod apud Kay- serum a me indicatum legitur: in periurì crime n. Nam corrupto vocabulo crimen, ex in periuri paene necessario fiebat in periurium. Quod non in crimen Clodius vocabatur, in eo erat neglectus periurii ab haru» spicibus significatus. Ibd. 41: Ipso Saturninus ita fuit effrenatus et psene demens, ut auctor esset egregius et ad ani- mos imperitorum excitandos. . .perfectus. Neque sic auctor infinite dicitur neque auctoritas hic ulla signi- fi catur, sed in rebus agendis et orandis industria et vis. Itaque scribendum est: ut actor esset egregius» Ibd. 43 scribendum est: Atque hic ei gradus — • 0 misera tempora stultasque nostras discordias! — P Clodio gradus ad remp. hic primus fuit et aditus (v. primus est aditus) ad popularem iac- tationem atque adscensus. Neque est ferri potest, neque tolerabiliter gradus ad remp. definitur esse aditus ad iactationem. Ad graviora, quse restant, huius orationis menda tol- lenda nihil habeo, quod aiferam. De provine, coiisiil. 33: cetersepartes (Galliae) a gentibus aut inimicis huic imperio aut infidis aut incognitis aut certe immanibus et barbaris et bellicosis tenebàntur. Neque in incognitis genti- bus per se ullum est periculum , ut in inimicis aut infidis, neque certe immanibus recto tanquam minu& subiicitur incognitarum appellationi. Recte centra haec coniunguntur etprocedunt: aut inimicis huic imp. aut infidis aut incognitis ac certe immanibus etbarb. et bellicosis (quales semper cavendae sunt). Nam tutius esse puto sic hsec corrigere quam illa duo vocabula (aut incognitis) tollero. Ciceronis Orationes. 227 Orationem iu Pisonem a. 1867 relegi et tum prseter ea, quse olim emendata alibi edidi, hsec correxi aut saltem tentavi. § 9: lex jElia et Fufia eversa est, propugna- cula muriqiie tranquillitatis atque otii. Si singu- lari numero verbi Cicero usns esset, propugnaculum murusque scripsisset; nunc apparet eum posuisse: ^uerso^ siiìii» (Cfr. 10, ubi oratiosicinterpungenda est: .,,notio- nemque censoriam. Quas leges ausus est non nemo improbus, potuit quidem nemo convellere, quam potestatem minuere . . . nemo tam effuse petulans conatus est, hsec sunt, o carnifex, in gremio sepulta consulatus tui.)^) Ibd. 14: Idem ilio fere biduo productus in contionem ab eo, cui sic sequatum praebebas con- sulatum tuum, cet. In corruptis syllabis sic sequa- tum latore videtur nomen muneris (militaris) inferioris, cuius loco consulatus Pi^onis apud Clodium fuerit. Scriptum fortassefuerat: cui opU*o?2a^wm prsebebas consulatum tuum. [Schuetzius succenturiatum.] Ibd. 18: tamen id bis non licere per inter- dicta potestatis tuse crudelitatis erat non ferendae. Perinepte et sine ullo exemplo simili interdicta Pisonis potestatis eius interdicta appellantur. Cicero scripserat: non licere per interdicta tua crudelitatis erat non ferendae. Alterum nomen initio ad crudelitatis adscriptum est. Ibd, 29 in corrupto idemque latet denique^ oratio- nisque forma huiusmodi fuit (de Cicerone et Pompeio): ') § 12 miror apud Kayserum non annotar! saltem coniectiiram meam in addendis apud Halraium et Baiterum positam (p. 1452): egere sordidissime Gabinium; nain foris esse Gabi- nium certissima nug» sunt de non sustìnente ses alienum. 15* 228 Lib. VII. Gap. II. cuius in imperio, qui remp. senatus auctoritate servarat, [is domi se aut] denique in Italia, qui omnes omnium gentium partes tribus triumphis devinxerat, is se in publico tuto statuit esse non posse. Ibd. 30: Quse lex privatis hominibus esse lex non videbatur, inusta per servos, incisa per vim, imposita per latrocinium, sublato senatu . . . contra omnes leges nullo scripta more, hanc qui se metuere dicerent, hos consules . . ♦ fasti ulli ferre possunt? Inuri lex alieni, etsi audacter, recte tamen dicitur, cum invito alieni et aegre ferenti vio- lenter imponitur (prò Mil. 33); absolute, omisso dativo, inurere legem dici nequit, hoc quidem loco eo minus, quod gradus rei propriis verbis significantur (inusta ... incisa). Itaque prorsus puto scribendum: lussa per servos. [Idem Ernestio in mentem venerat.] Ibd. 68: sed tamen liibricum genus orationis adolescenti non acriter intelligenti est ssepe prseceps. Epicureorum orationem dicit lubricam esse, non de lubricai orationis periculo per se. Scrib. est et ssepe prseceps. [Sic etiam Pluygers Mnem. X p. 107.] Ibd. 69: Itaque admissarius iste, simul at- que audivit voluptatem a philosopho tanto opere laudari, nihil expiscatus est; sic suos sen- sus voluptarios omnes incitavit, sic ad illius hanc orationem adhinnivit, ut cet. Quid expi- scandum erat et percontando inveniendum ? et quid hoc verbum cum admissarii appellatione coniunctum habet? Kequiritur verbum , quod tergiversationis et hsesitationis significationem habeat ad admissarium aptara; verum id quale fuerit, ex quotidiano et plebeio usu arcessitum, vix dici poterit. Venit in mentem potuisse Ciceronem prò deponenti ponere nihil strigatus est. Hariolationem hanc esse scio. Ciceronis Orationes. 229 Ibd. 82: Quod quidem tu, qui bene nosses coniunctionem meam et C3esaris, eludebas, ciim a me, trementibus omnino labris, sed tamen, cui* tibi nomen non deferrem, requirebas. Kecte Hal- mius in eludebas haesit, quod ab hoc loco alie- nissimum est; nec rainus, ut nunc cetera sunt, perversa est relativa illa causalisque sententia (qui bene nosses). Omnia perspicua et apta erunt sic correcta: Quod qui- dem, tu quam bene nosses coniunctionem meam et Caesaris, ^Zwc^òaif, cum ♦♦. requirebas. (Scie- bas enim me Csesaris causa id facere nolle.) Ibd. 83: Notata a nobis sunt et prima illa scelera.in adventu, quum, accepta pecunia a Dyrrhachinis ob necem hospitis tui, Platoris, eius ipsius domum evertisti, cuius sanguinem addixeras, eumque^, servis symphoniacis et aliis muneribus acceptis, timentem . . . confir- masti cet. Non congruit domus eversa cum muneribus acceptis et homine confirmato. Ciceronemscripsisse: domum everristi, ostendunt etiam pronomina eius ipsius; no- tatur enim turpitudo exinanitae muneribus domus eius ip- sius hominis, quem occisurus Fiso esset. (Mommsenius devertisti.) [Everristi etiam Manutius.] Ibd. 86: tum acerbissime Boeotii et Byzantii, Cherronesus et Thessalonica sensit. Nominantur h. 1. in crimine frumenti aestimati sine dubio homines locaque ipsius provinciae Macedonise; Boeotii (vel potius Bceoti) non magis hic locum habent quam ceterae Grsecae civitates liberae (§ 96). Itaque qui in codicibus (sed tan- tum deterioribus h. 1. utimur) Boeotii appellantur, viden- tnr Botti ce i fuisse. Ibd. 91: neque ullam poenam, qua? tanto facinori deberetur, non maluisti subire quam numerum tuorum militum reliquiasque cogno- scere. Ipse quidem Fiso hanc cognitionem non fugiebat; 230 Lib.VII. Cap. II. sed, quod norat, quam exiguse superesaent reliquia, alio- rum conscientiam vitabat. Scribendum igitur manifesto est: quam guemquam numerum tuorum militura. . . cognoscere. Id vocabulum cur et quam facile exciderit, patet. (Recognoscere Halmius; sed ne id quidem Pisoni opus erat) Ibd. 95: P. Rutilio, quod specimen habi/lt hic ci vis inno cent iae. Quis, quseso, civis? aut quid est, civem aliquem alterum specimen innocenti^ habere? Sententiae et orationi recta? satisfacit, quod ante Halmium edebatur hsec civitas; sed in codicum scriptura (quorum plures hic cuius) latet fortasse potius hsec uròs, Paulo infra scribendum est: non eos, qui ita iudicarant^ pari scelere obstrictos arbitraretur? Si coniunc- tivo Cicero uti voluisset, iudicassent dicendum erat. Ibd. 97: Qui si nihil gesseras dignum honore, ubi exercitus, ubi sumptus? . . . sin au- tem aliquid sperare voliteras, si cogitaras id, quod imperatoris nomen, quod laureati fasces ... te commentatum esse declarant, quis tè mi- se ri or, cet. In sperando voluntas non spectatur, ncque sperandi voluntas contraria est nulli rei gestse (nullique spei raaterise), sed potestas. Duse igitur litterse mutandse, ut sit: ^^QXd^XQ lyotueras, Pro Plaiicio 7 quod in optimo codice scribitur: Quid tu magni dignitatis iudicem putas esse populum? subesse puto: Quid? tu in magistra- tihus dignitatis iud. p. e. populum? singulari aliqno compendio in codice archetypo scriptum, quoniam etiam § 13 prò eum magistratum in Erf. est eum macc., m Tegerns. eum * ce. Ibd. 13: eo plus aberat (tua virtusj a nie,'cuin te non videbam. Inepta temporis notatio. Scri- bendum videtur: eo plus aberat a me. Cur tè non videbam? Ciceronis Oratioues. 231 Ibd. 19: Tu es e municipio antiquissimo Tusculano, ex quo sunt plurimse familise consu- lares, in quibus est etiam luventia: tot ex reli- quis municipiis omnibus non sunt. Fuitne: plu- rima3 familise eonsulares (in quibus est etiam luventia), tot, quotex reliquis mun. o. n, s.? [Sic IVunderus.] Ibd. 59: Haec illi soleo prsecipere (quamquam ad prsecepta setas non est [gravis]), quse ille a love ortus suis prsecipit filiis: -Vigilandum est semper; multse insidiai sunt bonis; I^.ostis cetei;a^ nonne? .,.;,. ... Id, quod multi invideant: quse scripsit gravis et ingeniosus poeta, scrip- sit, non ut illos regios pueros . . . sed ut . . . :nostros libe.ros ... ad laudem excitaret. Mira semper mihi visa est illa iudicum interrogatio, quasi diffi- dat orator eorum scientise, et proximorum aliquot ver- borum ad admonendum subiectio, quasi illis quattuor ver- bis magis memoria quam superiore versu ipso excitetur; itaque liane grammatici suspicionem in margine antiqui codicis annotatam puto, Ciceronem tantum dixisse: No- stis cetera; quse scripsit . . . poeta, non ut cet. Nam alterum scripsit recte ab aliis omissum puto. Non, quae scripsit, omnia eo Consilio scripsit. sed hxc ipsa. [Partem emendationis prsecipuam pr^cepit Orellius.] Ibd. 71: Quamobrem non debes...prsedicare yitara meam, quse fidelitate amicorum conservata sit, inimicorum modestia non esse appetitam. Scr. necessario conservata 6^; nam hoc Cicero inter- ponit contrarium falsse illi praedicationi. Ibd. 94: Ego vero hsec didici, lisec vidi, ììxc scripta legi, hsec de sapientissimis ...viris . .. .monumenta nobis litterse prodiderunt, non 232 Lib. VII. Cap. IL scraper easdem sententias ab eisdem . . . esse* defensas. Scrib, hsec de sapientissimis viris ... monumenta nobis et litterae prodiderunt, noni semper cet. Pro Scanro Ifi: Qiiare in eo genere accusa- tionis si vincerer, succumberem et cederem;. vincerer omni re, vincerer causa, vincerer veri- tate. Quis non videt scribendum esse: vincerer enim re, vinc. cet.? Ibd. 24: Atqui homines prudentes natura,, callidi usu, doctrina eruditi; tamen cet. Rectius lìtterse separandse: At qui homines? Prudentes^ natura, cet. Philipp. II, 55 ex eo, quod in codicibus scribitur: Ut Helena Troianis, sic iste buie reip. belli causa pestis atque exitii fuit, simpliciter tollendum est belli, adscriptum ad pestis atque exitii, reliqua, tenenda. (Ex edit. quarta oratt. sell.) Philipp. XIII, 44, cura in codicibus sic scribatur:: cisi forte eum subsidio tibi venire arbitraris- cum fortissimis legionibus, maximo equitatu peditatu (non peditatuque) Gallorum, cumquecon- stet ex Csesaris scriptis Romanos hoc tempore suis legio- nibus equites Gallos adiunxisse, peditibus Gallis non usos (nisi raro et paucis, ut Aquitanis), certum est tollendum^ esse peditatu, quod additum ab aliquo est, qui legioni- bus eiusdem generis Gallicas copias adiungi debere pu- taVlt. j n H \)ì Ibd. 49: Cum hoc pacem M. Lepidus, . . ., sii haec videret, denique aut vellet aut fieri posse arbitraretur? Prave ponitur denique. Scripserat Cicero: si hsec videret, audiret denique (id est, aut saltem audiret), aut vellet aut f. p. arbitraretur?' Quam facile alterum verbum excidere potuerit, apparet. Ex iis, quse ad Ciceronis epistolas ad familiares Ciceronis Epistolae. 233 olim annotaveram , nihil superest ineditiim prseter duo triave. Lib. I ep. 2, 1: Videbatur enim reconciliata nobis volimtas esse senatus, quod cura dicendo,- tum singulis appellandis rogandisqiie perspe- xeram. Qu9e esset voluntas senatorum, rogandis singulis scire Cicero poterat, dicendo (ipse) non poterai, sed Ri- dicendo, hoc est, dum dicebat, sentire ex silentio, vul- tibus, significationibus audientiura. Paulo post § 2 scri- bendum est: nam ei Bibuli sententiam (de qua iam^ non agebatur, quod in alia omnia itum erat) valere cu-' pierant (non cupierunt). Ibd. 7, 8: quia non solura temporibus his,- quse per te sum adeptus, sed iam olim nascenti prope nostrse laudi dignitatique favisti. Quid sit tempora qusedam per aliquem adipisci, nescio, ncque, opinor, quisquam scit. Cicero Lentulo adiuvante in pa- triam ex exilio rediit; idcircone ea tempora, quibus rediit, per eum adeptus est? In scholiis Bobiensibus ad orat. pro^ MiU e. 15 (schol. Cic. ed. Or. IL p. 288), e quibus quia' et iam et favisti prò qui, etiam, prsefuisti resti- tuta simt (fa u isti quidem ab aliis coniectura occupa- tum), scribitur per te se sum adeptus, in cod. Medi- ceo prò qu3e priore manu qui. Cicero posuerat: tempo- ribus iis^ quitm per te satutem sum adeptus. Lib. Ili, 9, 3: Profecto non est meum, qui in- scribendo, ut soles admirari, tantum industria? ponam, committere, ut negligens scribend-O' fuisse videar, prsesertim cum id non modo neg- ligentis, sed etiam ingrati animi crimen futu- rum sit. Alterum scribendo delent. Puto subesse: ut negligens in rescribendo f. v.' Lib. X, 32, 3: quia, cum . . . bis gratis de- pugnasset, auctorari sese nolebat. Cod. Mi?dic. „Ì>a^ Lib.VJI. Cap.II. aneto re. 8crib. auctorurc se nolebat. Ipse id, quod ab co postulabatur, facere nolebat. Lib. XII, 15, 4 in epistola P. Lentuli baec leguntiir doKhodiis: Hsec sive timore, utdictitant, de agris, (|Uos in continenti babent, sive furore sive im- potentia paucorum, qui et antea pari contume- li$:VÌros clarissimos affecerant et nunc maxi- mos magistratus gerentes nullo exemplo ncque nostra ex parte ncque nostro prsesentium ncque imminenti Italia? urbique nosjbrae pcriculo . . . moderi, cum facile possent, voluerunt, ubi neque orationem neque sententiam constare inillis: qui affece- rant et nunc ...gerentes aut in bis: neque nostra ex parte neque nostro prsesentium peri culo w^vr» mede ri voluerunt, satis patet. Fuerat autem forma orationis buiusmodi (nani ipsa verba reperiri préestarive nequeunt) : ud e sive timore . . . sive impotentia paucorum, qui et antea. . .affecerant et nunc maxi- mos (cum maxime,Schiietz.)magistratus^é?nfcn^, nullo exemplo neque nos accipere poriu neque nostro praesentium neque. . .periculo. .moderi, .voluerunt. Lib. XIII, 29, 7: Hoc mibi veli m credas, si quid fecerim boc ipso in bello minus ex Cse- saris voluntate, quod intellexerim scire ipsum Csesarem me invitissimum fecisse, id fecisse aliorum Consilio. Cicero scripserat et sic separari sententias voluerat: (quod inteUexi scire ipsum C. me invitissimum fecisse). 9n be Paulo plura, omnino tamen panca, restant proferenda ad epistolas ad Atticum. or.jii yjnv) ^r .vjìujijpeiij r . < ., Lib. I, 14, 7 quod editur: cum Lucceio in gra- ti a m redi, nisi in uno loco a scribendi consuetudine discedere placet, redii scribi debet. Ibd, 18, 2 in codicum scriptura, quse liaic est: ta- men voluntas etiam atque etiam ipsa medicina Ciceronis Epistola. 235 efficit, nihil videtur subesse nisi hoc: tamen volun- tas iaiit atque etiam ipsa nhe medicina deficit. Et deficit iam alii. Lib. Ili, 10, 2 (nain de 8, 2 dixi voi. I p. 145) dii- arum particularum ordo sic invertendus est: quod com- misi, ut lisec non ani (vulgo aut non) retinerem. . . aut certe vivus non amitterem. Erant, qui Cice- roni dicerent aut retinenda ius et dignitatem fuisse aut saltem non nisi cum vita amittenda; reprehendebant igi- tur, quod non aut hoc aut illud (ut vivus non amitteret) fecisset. Lib. IV, 2, 7: Amicorum benignitas exhau- sta est in ea re, qua? nihil habuit prseter dede- cus, quod sensisti tu absens, praesentes, quorum studiis ego et copiis, si ..., facile essem omnia consecutus. Scribendum est: (quod sensisti tu ab- sens, ?^06- praesentes); quorum studiis ego cet. Ibd. 3, 2: Etenim antea, cum iudicium nole- bat, habebat ille quidem difficilem manifestam- que causam, sed tamen causam, cet. Ncque iu- dicium noli e dicitur neque agitur de tempore aliquo, quo Clodius iudicium subire magis quam nunc noluerit, sed de eo, quo aliquam tamen spem evadendi ex eo ha- buerit. Scribendum est: Etenim antea, cum iudi- cium volvebat^ habebat ille quidem cet., hoc est, quoties animo proponebat et de eo cogitabat. Lib. Y, 10, 4 edebatur vulgo: ac non modo nera'o, sed ne rumor quidem quisquam, ut sciremus, in rep. quid ageretur, cum gravi orationis vitio (rumor quisquam), de quo dicam ad XI, 25, 1; sed codex Me- diceus : ac non modo nemo modo ne Roma quidem quisquam, ut sciremus, cet., quod cum mendi nota Baiterus posuit. Efì'icitur: ac non modo nemo domo, sed ne Roma quidem quisquam. Non modo nihil doraesticarum litterarum de rebus privatis, quarum mentio 236 Uh. VII. Gap. II. pr^ecedit, sed ne Roma quidem omnino uUas se accepisse dicit. [Sic iam Kayser apud Baitenim p. XXXVIII b.] Lib. VI, 6, 1: Sed crede mihi, nihil minus putaram ego, qui de Ti. Nerone . . . certos ho- mines ad mulieres miseram, cet. Si sic sententias Cicero vinxisset, scripsisset sine dubio : qui (etiam) de Ti. Nerone. . .miserim. Puto fnisse: , . . ego; (juin de Ti. Nerone . . . miseram. Lib. VII, 2, 3: Eius testamentum deporto Ciceronum signis obsignatura. Cod. Med. detor- torio Ciceronum, CZb detortorium Ciceronum. Fuit: deporto irium Ciceronum signis. Se et filium et fratris filium (quem aifuisse statim significat) dicit. [Sic OreiliusII.](Ep.4, 2inter venisset etBalbus excidit et.) Lib. Vili, 11, 1: Lamentari autem licei Illud tamen totos dies; sed vereor ne, nihil cum proficiam, etiam dedecori sim studiis. Scriben- dum ea orationis forma, cuius certissima indicia sunt in licet, in illud, in ordine verborum: Lamentari autem licet illud quidem totos dies; sed ve- reor cet. Ibd. 11 D 8, omisso quam, quod ex superiore versu errore repetitum est, scribendum: Brevem illius tem- poris, dum in spe pax fuit, rationem nostram vides, reliqui facultatem res ademit. (§ 7 miror sperni potuisse iisdem procellis, quod non minus cer- tum est, quam quod C. F. W. Muellerus neque hsec non ego prò atque h. n. e. restituendum vidit.) Lib. IX, 1, 4 scribendum est: Appiuseteodem timore et inimicitiarum recentium ^ì52aw; prseter liunc et C. Cassium reliqui legati cet. (v. recen- tium; et tamen prseter cet.). Sed fortasse, quoniam dure ad hos ablativos e superioribus. elicitur fugit aut simile verbum, et quod idem timor non diversus est ab inimicitiarum timore, prseterea scribi debet: Appius est Ciceronis Epistolse. 237 eodera timore inimicitiarum, recentium etiam, aut: est in eodem timore. Dicereturne esse magno timore (hic V, 14, 2), dubitavi olim opusc. acad. I p. 193, ubi confirmavi recte dici esse seterna gloria (add. de divin. I, 38, Corn. Nep. Epara. 2, longe maximo honore Liv. I, 40, Tao. hist. I, 64). Esse magno ali- cuius beneficio legitur Philipp. Vili, 18, ad Tamil. VII, 30; esse odio magno act. I in Verr. 42 (minore se invidia fore, Corn. N. Eum. 7; tanta caritate esse Liv. I, 54); pari, magno periculo esse in codicibus Cornelii Nepotis scribitur Dat. 5, Hamilc. 2, Hannib. 9. Ibd. 13, 3: Nihil me adiuvit, cum possjet; [et] postea fuit amicus, etiam valde, ecquam ob «ausam, piane nescio. Codices: et quam ob e. piane scio. Scrib. nec, quam ob causam, piane scio. Ibd. 13 A extr.: Quod si una essem, aliquid fortasse proficere possem videri (M. profici- scere possum videre); nunc exspectatione cru- ccio r. Non agitur, quid Balbus videri possit, sed quid, si una esset, proficere posset aut saltem posse se crederet ac videretur (aut profecturum se fuisse credat). Scribendum est: pro- ficere posse viderer aut: posse milii viderer^ ut ex compendio pronominis ortum putetur m (possum). Ibd. 14, 2: nihil Curionem se (Csesare) duce facere, quod non hic (Pompeius) Sulla duce fe- cisset; ad ambitionem, quibus exilii poena supo- rioribus legibus non fuisset, ab ilio patrise pro- ditores de exilio reductos esse. Kequiri a se, cui contrarium subiiciatur ab ilio, multi intellexerunt; in illis ad ambitionem possit aliquis opinari subesse, quod ad hominum genus notandum pertineat (velut damnatos ambitus); sed neque facile quidquam efficitur ad littera- rum vestigia aptum, neque commodissime universa) signi- •J;ì8 Lib. VII. Cap. IL ficationi (qui bus exilii cet.) hsec speciei notatio prsepo- nitur. Itaque potius suspicor, ita corrigenda hsec esse: a se (lari reditionem, quibus superioribus legibus cet. Reditionis nomen (quo redeundi facultas inagis signi- lìcatur quam altero reditus) et apud Ciceronem et apud' Csesarem legitur. Recte buie da ri de iis, quse nunc fiunt, contrarium ponitur revocatos esse de superiore tempore. Sed suspicio hsec est tantum. (Ep. 18, 1 e codd. recentt. et edd» vett. revocandum: si nos non veniremus post illud oratio fuit.) Lib. X, 12, 3: Hic nos C. Marceli um habe- mus eadem de re cogitantem aut bene simulan- te m. Mediceus: eadem e re, Scripserat Cicero: eadem vere cogitantem aut bene simulantem. 40 Lib.VlI. Gap. II. silia iemporum sunt,quse in boras commutari vides. Latinum non est qucerere^ ut quis factat, prò eo, quodestpo- stulare; itaque Baiterus abesse malit illa: ut suscipiam cogitationem, qua? nomo additurus erat, tam Latine prse- sertim et proprie. Sententiae forraam viderat Lambinus (quod rogas), sed a proximo et vero aberravit, quod boc est: Quod vis^ ut suscipiam cog., q. i. agendum putem, Consilia temporum sunt, cet. (Ep. 21, 2 utendum esse vetere coniectura: ut arma omnes ha- berent, et res et verbum rei proprium inspicerent ostendit.) Lib. XV, 6 initio epistolae, restituta cod. Medicei scriptura, lacuna sic indicanda est: CumadmeBrutus noster scripsisset et Cassius, ut Hirtium, qui adbuc bonus fuisset, * * * sciebam neque eum confidebam fore mea auctoritate meliorem (An- tonio est enim fortasse iratior, causaB vero ami- ci ssimus), tamen ad eum scripsi cet. Quse exci- derunt, buiusmodi fere fuerunt: [confirmarem et eo^- citarem^ eisi alieno a caìisa animo fui ss e^ scie- bam, cet. Sic demum intelligitur tamen. Ibd. 20, 4: quse (mercedes dotalium prsediorum) si fideliter Ciceroni curabuntur, quamquam volo laxius, tamen ei propemodum nihil deerit. Ve- reor, ne lauti us scribi debeat. Ibd. 26, 4 e codicis Med. vestigiis hsec efficiuntur: M. ^lium cura liberabis; me paucos specus in «xtremo fundo, et eos quidem subterraneos, ser- vitutis putasse aliquid (cod. apudtale quid) habituros; id me iamiam nolle (iam non nolle?) cet. Ad Ciceronis de pbilosopliia libros quae annotata ba- bebam nec antca edideram, ea partim a. 1857 (ad Aca- demica, Tusculanas, paradoxa, libros de rep. et de legibus), partim 1859 (ad libros de nat. deorum, de divin., de Ciceronis Libr. Philos. 241 fato) ad Halmium misi, quibus is et Baiterus ita usi sunt, ut maiorem partera in coutextu ponerent, reliqua in anno- tationibus; quae ad Academica peiiinebant, cum sero, im- pressis iam iìlis libris, ad Halmium pervenissent, apud Baiterum in eius et Kayseri exemplo leguntur. Neque post id tempus ad hos libros redii, nisi quod eorum, qui de finibus bonorum sunt, recensionem recognovi. Itaque «xhausta tum materia, nunc Lane scriptorum Ciceronia- norum partem fere prseterire licet; nam neque quse in scrip- turse codicum delectu nonnullis locis minus probo, ad hoc scribendi genus pertinent, neque unam alteramve emenda- tionem, cuius necessitas veritasque minus perspecta est, nunc iterum commendare placet. ^) Ne tamen prorsus nihil dicendum sit, pauculas emendationes faciunt tum fortasse meo errore omissse, una in Tusculanis post in- venta. Nam Academ. II, 54, ubi refutatur eorum sententia, qui ex rerum similitudine concludunt posse esse res prorsus nulla nota distinctas, in codicibus sic scribitur: et cur id potius contenditis, quod rerum natura non pa- ') Moleste tuli (dicam enim aperte) Off. II, 17 a Baitero, bene- volentissimo meorum iudice, retentam esse, omissa etiam in altera editione coniecturse mese mentione, vulgatarn hanc scrip- turam: hominum. .studia ad araplificationem nostra- rnm rerum prompta ac parata virorum prsestan- tium sapientia et virtute excitantur. Quid enim ad nostrarum rerim amplificandarum studium valet (aliorum) vi- rorum prsestaiitium virtus? et quis in hac re sapientiae locus est? Nostra virtute studia allicienda sunt. Ad haec cum accedat, ut in antiquissimìs codici))Us scribatur virorum prae- stantia sapientia, nihil certius est, quam scriptum a Cice- rone esse: 7«or«?« prsestantia et virtute, corrupto moruni additum esse sapientia, tum factum proestan tium. Anti- quura, sed manifestum mendum est. MAlnrt;!! Anvitm r„,T. II. ]g 24'2 Lib. VJI. Cap. II. titur, ut non suo quidque genere sit tale, quale est, nec sit in duobus aut pluribus nulla re differens ulla communitas? ut sibi sint et ova ovorum et apes apiura simillimse. Quid pugnas igitur? cet. Miror primum Baiterum in altera editione vetere Lambini errore deceptum esse, ut scriberet nulla communitas, cum in priore verum tenuisset, positis iis, quae ego adolescens recte scripsi. li enim, quorum hic sententia defenditur, contendebant suo quidque genere esse tale, quale esset, nec esse in duobus nulla re differentem ullam communitatem. Itaque sequitur, ut dicant, naturam non pati, ut non ita sit, per- tinetque prima illa negatio ut non ad totum hunc com- plexum sententiae ex affirmativo membro et negativo (nec sit — ulla) constantera. Deinde autem iure hseretur in illis ut sibi sint; sed quod Baiterus a W. Muellero sumptum posuit ut si sint et ova cet., sententise et disputationi contrarium est; ncque enim hoc tanquam fal- sum comparatur et exempli causa additur, sed simillima ova ovorum, apes apium esse, prorsus conceditur, negatur autem quicquam inde ad id, dequoagatur, argum enti nasci. Itaque rectissime per se hoc ponitur concediturque : Sint et ova ovorum et apes apium simillimse, quibus ea, quae sequuntur, annectuntur. Eelinquuntur illa ut sibi, ex quibus efficitur, quod superiora recte et apte ex- pleat: ulla communitas visi. Hoc enim ipsum quse- ritur, possintne duse pluresve res visum {(paviaolav) nulla re differens prsebere communeque habere. De nat. deor. II, 26: aquse etiam admixtum esse calorem primum ipse liquor aquae declarat effusio. Sic codices antiquissimi (APV Baileri, a qui- bus reapse non dissentite (H), in quo est d edera t effusi o), atque hinc nata corrigendo esse perspicuum est, quae in ceteris sunt, declarat effusae, d. effusioque, d. et effusio. Prorsus improbabiliter vocabulum tollitur, prse- Ciceronis Libr. Philos. 243 euDte codicis H correctore. Scribendura erat: ipse li- quor aquae declarat et fusio. Grsecum y^voiv Cicero reddit; vocabiilo utitur iam Lib. I, 39. [Sic Lalle- mandiis.]^) Tiiscul. IV, 64 quod editar, consentientibus codicibus: quibus igitur rationibus instantia feruntur, eisdem contemnuntur sequentia, mendosum esse certum est, quod nunquam sequentia aut omnino aut in hac segritudinis et metus separatione prò futuris ponuntnr, ad quae metus pertinet, ut segritudo ad instantia (hoc est, praesentia). Ciceronem scripsisse: contemnuntur ve?ìi- ') Quod dolco interdum etiam a prudeutibus hominibus tacita praeteriri, quorum certa menda et perspecta a superioribus et emendata sint, eius rei notabile exeraplum in huius operis libro III, 23 niihi se obtulit. Nam nihil Baiterus ncque in maiore editione ncque in ea, quam cum Kaysero curavit, anno- tavit ad haec verba: ssepe dixti nihil fieri sine deo. Et tamen prorsus vitiose dei nomen hic poni, ubi omnia ad mundi notionem eiusque cum eis, quse in mundo essent, compara- tionem referrentur ipsaque argumenti conclusio proximis verbis constitueretur in illisex eo procreantur, hoc est, e mundo, Heindorfìus intellexerat et accommodate ad id, quod II, 88 legitur: ex quo et oriuntur et fiunt omnia, scribendum iudicaverat: nisi ex eo; Schuetzio placuit sine eo. Mihi, cum casu in hunc locum incidissem, statim idem in mentem venit, quod olira apud Heindorfìum videram. Contra in eodem libro § 54 nunc sine ulla varietatis mentione editur proxime superiore s, cum ante Davisium omnes recte edidissent pro- ximse superiore s. Codicum quidem testimonium ambiguum est; sed ita (proximus superior) Ciceronem locutum esse, reliqui ostendunt loci, in quibus nulla relinquitur ambignitas aut dubitatio, huius operis II, 53, Orat. 216, ad Fam. I, 9, 20 (ubi temere prorsus Cobetus superioribus tolli voluit), Tac. Ann. I, 77. Nimis facile Orellio graviter erranti creditum est, 16* 244 Lib. VII. Gap. II. entia, apparetex§ll (quse enim venientia metuun- tur, eadem afficiunt segritudine instantia, ubi praecedit: raetum futuris, segritudinem prsesenti- bus), 111, 14 (easdem impendentes et venientes timemus), Acad. Il, 135, cet. Sequentia ortum est ex eo, quod proximum praecedit longe aliter positum: dui consequèntis molestiae. Cai. M. 14 scribendum sic esse: ili e autem Cse- pione et Philippe iterum coss. mortuus est, cum ego quinque et sexaginta annos natus legem Voconiam magna voce ... suasi Sed annos sep- tuaginta natus cet. (prò suasissem. Annos sept. n.), admonuit me aliquando Io. Forchhammerus. Nam et prava significatio oritur ex hac coniunctione : mortuus est, cum ego suasissem, et desideratur sed in ora- tione ad propositum (quod nonfaciebatis cet;) revo- canda. Ibd. 28 sublata geminatione litterae scribendum est: sed tamen est decorus seni (prò senis) sermo quietus et remissus. Postremo loco fragni entorum quoque ex Ciceronis libris, qui interciderunt, correctiones pauculas brevissime subiiciam, Kayseri et Baiteri ordinem sequens. Nam in fr. 8 orat. prò Fundanio (ex lui. Rufiniano, Kays. p. 7) scribendum est: si tibi hoc a Pannenone aliquis ac non ipse Parmeno nuntiasset; in oratione, quse inscri- bitur prò L. Othone (p. 26) ponenda ex Arusiano Messio p. 245 Lindem. vera inscriptio: cum a ludis contionem avo- ca vit (cfr. Plut. Cic. 13); in fr. 1 orationis centra con- tionem Q. Metelli (p. 26) sine dubio scribendum est: sic enim agam^ ut opinor: insequar fugientem, quoniam cet., fr. autem 9 (p. 27) e codicum Quintiliani vestigiis efficiendum videtur: qui indicabantur, eos Ciceronis Fragmenta. 245 vocari, custodiri, ad senatum adduci iussi, in senatus fide pò sui Ex orationum , quse interciderunt, indice (p. 37) tollenda est, quae prò L. A tratino fingi- tur, et quse incredibili errore proCsesare Vopisco; una ponenda, quae duobus nominibus fertur prò L. Corvino (pravo) et prò C. Orchi vio (vero): addenda, si operae pretium est, quam voi. 1 p. 155 erui, prò ne gotiato ri- bus Achseis. In epistolarum ad Caesarem libri III fr. 1 (p. 40, e Nonio) scribendum est: non te exercitu reti- nendo tuereris (prò tueri), sed eo tradito aut di- na isso; in epist. ad fesarem iun. lib. II fr. 7 (p. 42, indidem): scriptum erat equestre proelium valde secundun3,pe(i^^is(vel militis^-^vo in bis) autem potius adversum, libr. autem ITI fr. 2 (indidem): ego autem aniiquus sum (prò antiquissimum), oriundus (ori- undum)Scythis, quibus antiquior laetitia est quam lucrum; in fr. denique epist. ad Catonem (p. 47, indidem): nec idcirco mihi deserendam (prò desiderandam) esse dignitatem meam, quod eam multi irapug- narint, sed eo magis recolendam, quod plures desiderarint. In Hortensii fr. QQ (p. 63, e Nonio) supplenda, quae exciderunt, sic: [s^] ad iuvenilem libi- dinem copia voluptatum \accessit\^ gliscit illa, ut ignis oleo. In libri quarti de rep. fr. e Nonio v. auguro (Kay- seri et Bait. voi. Vili p. 227) scribi debet: cui quidem utinam vere, fideliter quidem certe augura- verim. (Fideliter abunde Ciceronianum non est.) In Asconii Pediani commentario in Pisonianam p. 126 Hot. scribendum est: qui fuit pater naturalis Afri- cani posterioris de Macedoniaque ultimum et Perse regetriumphavit. In Milonianse argumento p. 141: duo de plebe noti homines (non novi; cfr. p. 145 extr.), in enarratione p. 151: quod non fere tra- 246 Lib. VII. Gap III. ditur (vulgo: quod non ferat auditor). (De p. 144 vid. voi. I p. 153.) Gap. III. Csesar. Sallustius. A dispersis Ciceronianae materise reliquiis venio liben- ter ad Csesarem, ad cuius commentarios cmendandos quae annotavi, fere integra servo, partim ante annos non pau- cos nata, partim paucos abbine annos, cum eius, qui tum Galliam imperio regebat, de vita rebusque Caesaris opere ego quoque ad hos libros relegendos excitatus sensim eos ita pertractavi, ut Nipperdeii recensionem ad instrumentum ab ipso collectum dispositumque exigerem. Ad eas copias nunc, cum haec edenda recognoscerem, adiunxi Duebneri exemplum Parisiis a. 1867 splendidissime impressum et quae mihi ab aliis inventa et disputata apud Duebnerum aut alibi occurrerunt, non panca quidem inania et parum prudenter excogitata in libris, quos omnes in scholis terunt. Ac de codicum quidem generibus et auc- toritate , quod ad summam rem attinet, Nipperdeio Duebneroque ita assentior, longe prseferendam esse alteram sectam etiam antiquiorum (Bongarsiani, Parisiensis primi, Vaticani) alteri interpolato rum et correctorum, ut tamen, quod illi non negant, in hac ex suo fonte interdum verum verive vestigia servata esse, id ego, maxime in postremis belli Gallici libris, paulo latius patere putem, de quo dicam nonnulla ad V, 25.^) In belli civilis commentariis, in quibus tantum deterioribus codicibus utimur, accessit maxime in ^) His typothetse iam traditis accepi Philologi voi. XXXI fase. 3, in quo Hellerus et alibi et p. 517 et 519 in eandera senten- tiam disputavit. C»saris B. Gali. 247 prima parte libri primi, sed etiam alibi intcrdum, singu- laris qusedam veteris scriptura3 ob codicis archetypi con- dicionem obscuratio et depravatio, in notissimis quoque no- minibus et verbis, et deinde interpolatio tantum Lati- norum vocabulorum formam sine ulla sententise spe- cie sectans (ut e. 3: completur urbs et ius comi- tium tr. pi. centurio evocat; cfr. II e. 29). Itaque coniecturse in belli civilis libris frequentior necessitas est eiusque non lenissimse, indicia, quibus utatur, interdum incerta sunt aut nulla. Sed tamen in belli quoque Gallici libris, quorum longe facilior et laevior currit oratio, insi- dent menda aliquot nostris codicibus antiquiora. \) Incipiam -autem a loco et ab aliis tractato et a nie ipso antea. Bell. Gali. I, 17, ubi in Lisci oratione sic in codici- l)us scribitur: Hos seditiosa atque improba ora- tione multitudinem deterrere, ne frumentum conferant, quod prsestare debeant; siiamprin- cipatum Galliae obtinere non possint, Gallorum quam Komanorum imperia perferre, ncque dubi- tare debeant, quin, si Helvetios superaverint Romani, una cum reliqua Gallia Hseduis liber- tatem sint erepturi, mendum esse consentitur, sed de mendi sede dissentitur. Via igitur et ratione eam indage- mus. Primum constat in illis: Gallorum quam R. imperia perferre requiri verbum, in quo comparationis ^) Unum et alterum mendum prorsus certa ratione a superioribus notatum et sublatum apud Nipperdeiura et Duebnerum tacitum prseteritur, ut B. G. V, 1: ad ce le ritate m onerandi subductionesque, ubi recte Ciacconius sub - ductionisque; nam in utroque celeritas quaerebatur et plu- ralis ineptus est, et VI , 1 , ubi Rubenius et lungerraannus consul is prò consulis, quod sic dicitur, quasi consul alius sit, non ipse Pompeius. 248 Lib. VII. Capili. et melioris rei significatio sit; quam quod Nipperdeius ex ipso per fé IT e efficit in prseferre mutato, Horatius prseferre se dixit inertem videri quam sapere et ringi; qui bsec quam illa praiferre in prosa oratione dixerit, neminem novi; deinde non animadvertunt ne ceteri quidem, eos, qui frumentum aliavo imposita exsolvant, apud huius aetatis scriptores dare frumentum aut prcebere dici, nunquam prcesiare^ nisi adiungatur significatio fiduciae efficiendse (gewaehrleisten, sichern), quse ab hoc loco aliena est. Itaque corrigendi conatus eo dirigendus est, ut pr se- sta re a frumento abiunctum ad illam comparationem transferatur. Deinde certum est et a multis intellectum, alterum debeant, quod verbi forma prorsus pravum est (prò eo, quod est eos debere; nam pronomen abesse ne- quit in illis , quibus hoc persuadeatur, significandis) , huc translatum esse ex superiore debeant itidem infinitivo sub- iecto. lam illius, quam dtxi, corrigendi viae triplex potest esse exitus, primus, quem Faernus invenit, ut scribatur: Hos . . . deterrere, ne frumentum conferant, quod praestare dicant, si iam » . . non possint, Gallorum . . . perferre, in quo verbi dicant in de- beant mutati ratio non facile redditur, alter, quem ego olim indicavi, ut, sublatis quod et debeant, scribatur: ne ♦.. conferant; prsestare, si iam cet., ipse quo- que violentior, tertius, in quem postea demum incidi, ut, nulla littera mutata, duse voces vicinae sedem permutent: ne ... frumentum conferant, quod debeant; prce- slare, si iam cet. Atque hanc rationem nunc prorsus puto sequendam; facillime intelligitur, qui pr se star e prave cum debeant coniunctum, deinde transpositum sit. Eecte autem prsestare ex eorum, quos Liscus reprehen- dit, persona dictum accipitur, pendens ab seditiosa oratione. [In hanc emendationem etiam Hellerus inci- dit Philol. XXXI p. 519.] Csesaris B. Gali. 249 Ibd. 26: Caesar ad Lingonas litteras nun-- tiosque misit, ne eos frumento neve alia re iu- varent; qui si iuvissent, se eodem loco, quo Hel- vetios, habiturum. Scribendum: . . , iuvarent; qui iuvissent, se eod. loco cet., hoc est, eos se e. 1. h. Altero modo scribendum erat: . > . iuvarent: si iuvissent, cet., hoc est, recta oratione: ne iuveriiis; si iuveritis, Jiabeho; non potest includi qui, Ibd. 42: eo legionarios milites legionis de- cimae, cui quam maxime confidebat, imponere. Non aptum quam maxime, quoniam sirapliciter signifi- catur legio primum fidei locum tenens. lam melioris familìse codices omnes habent a prima manu cui quod maxime, supra scripto, nisi in Bongarsiano, quam, quod deteriores teneni Scribendum igitur cui maxime; nam quod aut ex quoi ortum est aut adscriptum, ut significaretur cui esse quod ei. ^) [Sic Charkius.] Lib. II, 17: ut instar muri hae ssepes muni- menta prse-berent. Ineptus pluralis numerus muni- menta; codices boni omnes munimentis. Nemo bonus scriptor instar prò adverbio posuit {tanquam murus)^ sed aut cum verbo esse (esse instar alicuius rei) aut prò ob- iecto (habere instar alicuius rei) aut appositione adiunctum ') Initio capitis necessario e Par. 1 (etsi hunc Duebnerus sub- trahit, substituit Voss. I) et aliquot deterioribus recipiendum est (ut fecit Whittius nostras) existimaret prò existiraare; inepte hoc verbum cum licere coniungitur, aptissime cura ilio : quoniam ... accessisset, I, 45 recte Duebnerus (ut ante Whittius) edidit: quare negotio desistere non possetj neque suam ncque pop. Rom. consuetudinem pati, cet. Prorsus yitiose ante neque iaterponitur et geminatione ortum. I, 47 Scaliger prseceperat, quod correxi olim: eo magis, quod pridie ... retineri non potuer ant (prò poterant). 250 Lib.VII.Cap.III. (epistola instar voluminis y hoc est, volumen a^quans). Csesar nihil scripserat nisi hoc: ut instar muri hse saepes prseberent, hoc est, muri vim usumque haberent. Qui munimentis adscripsit, instar muri tamen obiec- tum esse intellexit, sed, quid esset instar pì^a^ber e (2i\ìcm\i3)^non intellexit: deinde, qui instar muri prò tanquam murus acceperat, munimenta fecit, ne prseberet obiecto careret. Additamenta manifesta omnes codices habent I, 54 (sen- serunt). II, 1 (in hibernis), 12 (confecto), 15 (eorum), 20 (quod erat...oporteret, turbata rhetorica orationis forma), III, 9 (certiores facti), IV, 3 (et atque quod), 10 (que et in oceanum influit), V, 28 (magnas, recte sublatum a Schneidero et Duebnero; ridicule post quantasvis, hoc est, vel maximas, superadditur mag- nas etiam), VII, 47 (contionatus, quod ipse sustu- leram, nondum cognita Gruteri emendatione). Ipse prae- termissa ab aliis additamenta notavi I, 26 (si), IV, 24 (oppressis). ^) Ibd. 22 ipse incideram in emendationem necessariam, quam deinde vidi a V^hittio, amico meo et olim discipulo, prseceptam. Ineptissime enim milites (quamquam ne hi quidem usquam in proximis per se separatimque appellati sunt) dicuntur diversis legionihus (ablativo casu) resistere, quasi milites legiones regant. Scribendum igitur est: cu m diversce (hoc est, loco et regione separatae) Ze^2o?ies alise alia in parte hostibus resisterent. At, dicat aliquis, violentissime ablativus in nominativum mutatur. Si quidem causa mondi non manifesta esset, ex eo orti, quod cum coniunctio ab oscitanti librario praepositio habita est. ^) II, 4 recte scribitur in codicibus deterioribus : ad hunc prop- ter iustitiam prudentiamque summam totius belli de ferri. In melioribus ex summam ortum est suam, quod h. 1. barbarum est, deinde additum summam post belli. Cassaris B. Gali. 251 Ibd. 27: ut ... occurrerent, equites vero, ut turpitudinem fugse virtute delerent, omnibus in locis pugnant quo se legionariis railitibus prae- ferrent. Sic codices meliores sine ulla varietate; in interpolatis substituitur : omnibus in locis pugnse se leg. pr., ex quo illud ortum non esse, satis apparet. Sed quod Nipperdeius pugnant quo deieri vult, fingi, non dico probabiliter, sed mediocriter improbabiliter nequit, cur quis duas voces adeo a sententia et constructione ab- sonas mediae orationi facillime decurrenti interiecerit. Nec satis perspicue, nullo addito, equites se legionariis prae- tulisse dicuntur. Scripserat Csesar: omnibus in locis pugnando se legionariis mil. prseferrent. Lib. Ili, 14: ut ncque ex inferiore loco satis commode tela adici possent et missa ab Gallis gravius acciderent. Sic (aut adiici) editur nulla commemorata varietate. At IV, 23 et codices utriusque generis et editiones scriptum habent: utiex locis supe- rioribus in litus telum adigi posset, et B. C. Ili, 51: ut telum tormento missum adigi non posset, ubi ne minima quidem discrepantia notatur. Et tamen quis negat prorsus idem bis tribus locis significari, telum cum perveniendi effectu contortum? Atqui, ut hic, sic II, 21 scribitur: longius . . . quam quo telum adiici (adici) posset, nisi quod cod. Cuiacianus adigi habuisse dicitur, et B. Civ. Ili, 56 editur: tantum ... uti ne telo tormentove adici posset, hoc quidem loco e Scaligeri coniectura contra codices, qui adigi habere tra- duntur, quamquam seque prava sunt aciem telo adigi et adiici, necessarioque cum Stephano scribendum est telum tormentumve, ut e. 51. Eademque inconstantia B. Afr. 56 editur: quo telum ex oppido adici non posset, annotatur autem, in codicibus esse a bici aut abiici, praepositione manifesto prava, sed e. 72: cui parti cor- poris eius telum facile adigi posset. Verum quae 252 Lib.VIl. Gap. III. liic e. 56 non tolerata a Vascosano ceterisque editoribus est pravitas prsepositionis (abici), ea toleratur B. Civ. II, 34, ubi, priusquam telum abici posset aut nostri propius accederent, omnis Vari acies terga vertisse dicitur, piane ridicule; nam abiicere telum (sine usu: wegwerfen) ubique licet, neque eius rei certum tempus mensurave est. Sed et bis duobus locis et ceteris omnibus restituendum est sine ulla dubitatione adigi, in quo solo verbo (adigeré) inesse eam, quam supra posui, signifi- cationem, cum adiicere de iaciendo non dicatur nisi de oculi ad aliquid conversione manusve impositione, si nihil aliud, solum participium adactus decere potest, ssepe de ense aliave re cominus vi in corpus immissa et pene- trante, sed non minus de telo e longinquo misso positum (ut apud Vergilium Mn, XII, 320 de sagitta), et adegit apud Vergilium VI, 594 de homine per aera torquendo mittendoque (cfr. IV, 25) ; signifìcatur enim omnino vehe- mens incitandi et promovendi vis (treiben, hineintreiben . . . forttreiben). Summa litterarum e et ^ in antiqua scriptura similitudo effecit, ut otiam arbitrum adicere prò eo, quod est adigere, scriberetur in omnibus Ciceronis topicorum codicibus § 43. Permirum est, recentissimos Senecae phi- losophi editores de vii beata e. 19, 3 edidisse clavos suos ipse a di ci t; nam de clavis stipitibusque et similibus vi urgendis et altias imprimendis adigere frequentissime dici lexica docent (apud ipsum Senecam exempla sunt de ira I, 6, 1, epist. 4, 4 et 14, 5 et 70, 25), adiicere longis- sime bine remotum est. Ne apud Ciceronem quidem de legg. II, 61 ferendum est: bustum propius sexaginta pedes adici aedes alienas, quod etiam accusativus adiectus arguit, scribendumque adigi, quod de admovendo non raro dicitur et accusativum rei personseve, ad quam quid admovetiir, asciscit. (Ridicule e Csesaris B. Gali. V, 43, ubi turris, fiamma aliquamdiu intermissa, adacta dicitur, hoc est, ad valium ad mota, in lexicis ponitur flammam turri adi-' Caesaris B. Gali. 253 gei^e.) Sed bis constitutis intelligemus, quod pridem luri- nius intellexit, B. Civ. Ili, 56 Csesarem scripsisse, instruc- tuin prò castris exercitum protegi potuisse telis ex vallo adactis^ hoc est, vehementer contortis, ut supra capita railitum transvolarent. Telis abiectis (quod in codicibus et editionibus scribitur) nemo protegitur, non magis quam clipeo abiecto.^) Lib. IV, 24: Militibus autem ignotis locis, impeditis manibus magno et gravi onere armo- rum oppressis simul et de navibus desiliendum et in fluctibus consistendum et cum hostibus e rat pugnandum. Adeo incommode ablativis (ign. locis, imp. manibus) superponitur dativus oppressis, ita prope necessario onere cum impeditis manibus coniungitur (qua enim alia re impediebantur?), ita nimium est, oppressos fuisse milites eo onere, ut cogar putare op- pressis additum esse ab aliquo, qui onere cum impe- ditis coniungi non attenderet. (Vid» ad II, 17.) Contra e. 25 vereor, ut recte deleatur primis (ex proximis primis navibus), potiusque suspicor scribendum: Hos item ex proximis primi navibus cum conspe- xissent, ut primi illi, qui in proximis erant navibus, con- spexisse dicantur, deinde alii etiam ex ulterioribus. Lib.V,7: Ille enim revocatus resistere ac se manu defendere ... coepit. Necessario in assevera- tione scribendum est: ille enimvero revocatus. Nam eadem vi enim poni nemo nunc credat (cfr. emendatt. Livv. p. 244 n); facillirae excidit vero ante rovo, [Ita Ciacconius.] ') Centra apud Senecam de v. beat 25, 1 recte editores inde a Gronovio ante Fickertum scripserant: in ter egentes (me) abile e prò abige. Qui in ponlem transfertur, ut ibi men- dicus iaceat. abiicitur, non abigitur. 254 Lib.VlI.Cap.III. Ibd. 25: Ter ti uni iam hunc (Tasgetium) an- num regnantem inimicis multis palam ex civi- tate et iis auctoribus eum interfecerunt. Codices meliores, ex quibus cetera siimpta sunt: inimicis iam multis. Sed quinam interfecerunt? Nani proxime ante, quid Caesar fecerit, narratur. Nec Carnutibus universe, si quis eos intelligi putat, caedem tribui ostendunt, quae sub- iiciuntur (ad plures pertinebat et deinde: quorum opera cet.). Prave dicitur: inimicis multis palam et iis auctoribus, ut sit: „cum multi inimici essent, iis auctoribus". Vitiosissime post hunc ... regnantem abundare eum perspicuum est. Hsec igitur ex omni parte vitiosa sunt, manifestoque verum est, quod in deterioribus codicibus scriptum Schneiderus et Frigellius secuti sunt: inimici^ multis palam ex civitate auc- toribus, interfecerunt; ad multis accommodatum est inimicis. Quod in melioribus post civitate additur et iis, nisi errore ortum est, eum factum esset inimicis, subesse [mihi ut DavisioJ videtur ccedis. Ut hic verior est codicum alioquin deteriorum scriptura, ita idem iudicandum est (ut I, 42 et II, 4 omittam, de quibus locis dixi) V, 37 (ex proelio elapsi, ubi me- liores lapsi), VI, 11 (idque; meli, itaque, quod piane alienum est), VII, 11 (contingebat, meli, continebat), 12 (ubi deteriores servarunt voces in melioribus, oculo librarli ab oppidum ad Noviodunum aberrante, omis- sas: Biturigum, positum in via, Noviodunum), 14 (de Ieri, meli, diligi, hoc et superius a Nipperdeio receptum), 35 bis (initio capitis: eum uterque utrique esset exercitus in conspectu, ferequc ... castra ponerent, . . . erat in magnis Caesari difficulta- tibus res, nisi quod exercitui scribitur, casu ad utri- que accomraodato, deinde: eum iam ... coniecturam caper et prò e epe rat, quod rectum esset, si significare- tur res ssepius facta, omisso iam), 44 (dorsum esse Caesaris B. Gali. 255 eius i 11 gipropesequum, se d silvestre et angustum, ubi alteri vitiose: sed hunc silvestrem et angj, 58 (profecti a palude, meli, prospecta palude, ex quo infelici ter Nipperdeius fecit proiecta palude, quasi de obiiciendo munimento proucere usquam dicatur, nec multo felicius Hoffmannus preesepti palude), 74(pares prò pari, ipso sequente Nipperdeio, nisi quod paris scribit), 75 (cuique civitati, meli, cuique ex civitate, quod violenter et perverse Nipperdeius cuique populo enar- rat, abundante mirifice ilio ex civitate), Vili, 5 (op- pida amiserant, meli, oppida dimiserant, quod ex oppidamiserant non recto corrigendo ortum est), 10 (barbari inflabantur, quod cum similiter factum esset in meliorum archetypo remotiore barba rinstaban tur, natum barbari nitebantur), 12 (ubi hi codices plus decem versus servarunt in alteris omissos, cum archetypi librarius columnam transiluisset) , 15 (ubi consederant; meli, ut consueverant, quo recepto origo additamenti subiecti non intelligitur, quodque ipsum tamen sino hoc additamento, quod Nipperdeius cum ceteris iure damnat, intelligi nequit), 29 (timore, ipso Nipperdeio ceterisque probantibus; meli, tempore), 42 (ita quam quisque poterat, maxime insignis . . . telis hostium ... se offerebat, qute recto Duebnerus enarrat; in melioribus excidit quam ante quisque), 50 (et necessitudine legationis; ex legatione et qusestura apud aliquem gesta necessitudinem nasci, ex Cicerone notum est; consuetudo nihil est nisi, quse iam nominata est, fami- liaritas privatae vitse). Ne quis autem meliora quidem hsec esse putet, sed coniectura nata, et ea prohibent, quse in melioribus codicibus omissa hic servata sunt (VII, 12, Vili, 12), et ex reliquis non panca illi suspicioni repugnant. V, 30: hi sapient; si gravius quid acciderit, abs te rationem repo scent. Inepte per se hoc prse- 256 Lib. VII. Gap. III. dicitur: hi sapient. Scribendum est: hi, si sapient, si gravius quid acciderit, abs te rat. rep., con- iuncta, ut alibi, duplici condicione, altera remotiore et ge- nerali, altera propiore et speciali, de quo genere dixi ad Cic. fin. II, 112 p. 328 ed. II; et sic codex Vindob. apud Schneiderum. Ibd. 42: Hsec et ... ab nobis cognoverant et quosdara de exercitu habebant captivos; ab bis docebantur. Postrema hsec inepte dissoluta sunt. Aut e deterioribus prò habebant recipiendum est nacti, aut potius scribendum : et, quod quosdam d. ex. habe- bant captivos, ab bis docebantur. Excidit quod ante quos. ^) Lib. VI, 43 in bis: magno coacto numero ex finitumis civitatibus in omnes partes dimittit vix fieri potest, ut non exciderit equitum post co- acto. (Cfr. infra: tanto in omnes partes diviso equità tu.) Lib. VII, 14: vicos atque sedificia incendi oportere hoc spatio a Boia quoquo versus, quo pabulandi causa adire posse videantur. Dueb- nerus, „a Boia, inquit", multis criticis suspectum: Nip- perdeius uncos circumdedit." Nam ncque Boiam, quod tanquam vulgo noti loci nomen ponitur, Csesar usquam nominavit aut alius quisquam, ncque omnino hic unum certum locum nominari res patitur. Sed quis hsec addidit et quo Consilio? lam videat mihi aliquis, quam pusillus error tenebras omnibus obiecerit. Scripsit Csesar: hoc spatio ab uia quoquo versus. Ad utramque vise par- tem certum spatium Vercingetorix vastari iubet; quae *) Gap. 49 sine ulla minima causa spernitur codicum scriptura: Gallum ab eodem Verticone . . . reperit (non eundem fortasse servum, qui e. 45 commemoratus est, sed alium). Csesaris B. Gali. 257 longius ab via abessent, nullum hostibus usum prsebitura €sse. (Hoc quoque ponendum erat voi. I p. 152 ante Senecae rhetoris locum.) Ibd. extremo capite mire scribitur: Pr seterea op- pida incendi oportere . . ., neu (scrib. e dett. ne) suis sint ad detrectandam militiam receptacula neu Komanis proposita ad copiam commeatus prsedamque tollendam. Debet enim significari „pro- posita, unde copiam commeatus prsedamque habeant su- mantque"; verum ita copiam aut prsedam tollere nemo unquam dixit. Aut scribi debet potiendam aut (quod Hotomano in mentem venerat) deieri tollendam; sed illud malim. Ibd. 19: generatimque distributi in civitates omnia vada ac saltus eius paludis obtinebant. Saltus paludis nullos esse, recto multi iudicarunt; quse substituunt, aut non apta sunt aut longius discedunt. Puto fuisse a e tneatus (quibus in interiora penetrari poterat aut tran siri). Ibd. 22: et nostrarum turrium altitudinem, quantum ha s cotidianus aggerexpr esser atjcommis- sis suarum turrium malis adsequabant. Mali turrium vix appellari poterant trabes, neque trabes commissse (alte- rius extremitate alteram attingente) quicquam ad turrium hostilium altitudinem sequandam videntur pertinere. Una littera m e duabus detracta fit: commissis suarum turrium alis^ hoc est, partibus laterum extremis, quem- admodum velorum alse dicuntur. Ese committebantur trabibus ab una turri ad alteram porrectis et tabulis in- stratis. [Sic Ciacconius.]^) *) Gap. 35. Poterantne cohortes, qnse quadrata extremis ordini- bus plenis introrsus inanes erant, cavee dici? (cavis quibus- dam cohortibus.) MADVIGII Advkrs. Crit. II. ly 258 Lib.VJI. Cap.lII. Ibd. 54: quos et quam humiles accepisset ... et quam in fortunam quamque in amplitudinem deduxisset. Deducimus, quse excelso loco sunt, in infe- riorem; ex inferiore in superiorem educimus et evehimus. Et eduxisset significant codices deteriores, in quibus, e semel scripto, est amplitudinemque duxisse. Eadem correctio adhibenda est e. 68, ut scribatur: impedimen- tis in proximum collem eductis prò deductis. Idem error tollendus erit e Senecae cons. ad Polyb. 6, 2. Ibd. 56: Nam ut commutato Consilio iter in provinciam converteret, ut ne metu quidem ne- cessario faciundum existimabat, cum infamia atque indignitas rei et oppositus mons Cevenna viarumque difficultas impediebat, tum maxime qiiod . . * timebat. Sic codices , nisi quod deteriores: converteret, id ne metu quidem cet. Non refellam neque eos, qui ut . . ., impediebat mire defendunt, nc- que eos, qui audacter ut in ne mutant; hoc unum dicam, cum per se prave hoc loco interponi aliorum (quos Caesar consultos non significat) sententise mentionem, sive omnium (ut nemo non . . . existimabat) sive nonnullorum (ut non nemo), tum perspicue cohserere hsec: Nam ut ... converteret, ne ... quidem nec. faciundum existi- mabat. Hoc reperto confirmatoque, deinde intelligi debet, necessario nullo modo cum verbo faciundum prò ad- verbio coniungi posse; tum enim subiici causae debebant, quse necessitatem itineris in provinciam convertendi tolle- rent aut saltem minuerent; subiiciuntur autem, quse prope ipsi necessitati obstabant suadebantque, ut audacter in interiora Gallise penetraretur. Kevocandum igitur e codi- cibus: id (hoc e deterioribus prò ut) ne metu quidem necessario faciundum existimabat. Concedit Cse- sar necessarias metuendi causas fuisse; sed ne iis quidem cedendum se putasse. Eestat, ut cum Rob. Stephano aliisque tollatur mendum ortum ex erroris causa non rara, ut ex dua- Csesaris B. Gali. 259 bus vocibns relativis continuis (quom quod) altera omitteretur (cfr. de Vili, 42 ad V, 24). Scripserat enim sine dubio Csesar: Nam ut ♦ . . converteret, id ne metu quidem necessario faciundum existimabat, cum quod infamia atque indignitas rei » . . impediebat, tum maxime quod cet. Ut ante ne tum quidem ex ultima syllaba verbi converteret ortum est. Ibd. 86: loca prserupta ex aseensu temptant. Neque usitate neque recto dicitur ex aseensu locum temptare. Kectum et Latinum erit: loca prserupta exscensu temptant. Lib. VIII, 9: Hsec (castra) imperat vallo pedum XII muniri," loriculam prò hac ratione eius alti- tutidinis insedificari. In pronomine hac omnes iure haerent; sed ne ilio quidem sublato usitate dicetur prò ratione altitudinis. Puto Hirtium scripsisse: prò portione eius alt. (De e. 19 dixi in emendatt. Livv. p. 61 n.)i) Ibd. 24: ad colonias civium Eom. tuendas ne quod simile incommodum accideret decursione barbarorum, ac superiore aestate Tergesti- nis acciderat, qui repentino latrocinio atque impetu illorum erant oppressi. Satis infinite ilio- rum dicitur, quoniam non iidem hoc barbari fecerant, qui in ceteris coloniis timori poterant. Sed codices meliores impetu incolse illorum, deteriores impetu eorum. ') vili, 5 scripseram: calamitate ceterorum dodi, deinde conlectis. lllud Kochium , hoc Gcelerum occupasse video. Sub tentoriorum utrum iumentorura lateat, quod Kochius suspicatus est, au vocabulum supellectilera significans, non decerno. 17* 260 Lib. VII. Gap. III. Significatur ìm])ei\i Istrorum. Ad id nomen adscriptum fuerat illud incolse. (Ponendum hoc fuerat voi. I p. 145. Latere nomen proprium vidit etiam Frigellius; sed Illy- r io rum longius discedit, nec illi ha^c loca attingebant.) Ibd. 28: Cuius prseceptis ut res gereretur, Q. Atius Varus . . . suos hortatur, cet. Opinor fuisse: ut mos gereretur. Neque enim praeceptis recte accipi posse videtur: „ut pra^ceperat". Ibd. 36: Qua re ex compluribus cognita, cum intelligeret (C. Caninius), fugato duce altero, per- territos reliquos facile opprimi posse, magnse felicitatis esse arbitrabatur, neminem ex csede refugisse in castra, qui de accepta calamitate nuntium Drappeti perferret. Et ex bis verbis et ex iis, quse sequuntur, apparet, Caninio in mentem venisse, posse Drappetem et eius copias incautos opprimi, ante- quam quicquam de Lucterii clade omnino audirent, nedum ea perterrerentur. Non in terrore hostibus iam incusso, sed in securitate eorum ex ignorantia spem habebat, Ita- que sententiae perspicue repugnat perterritos. In dete- rioribus codicibus scribitur perterreri reliquos facile et opprimi. Tollendum et perterritos et perter- reri (cum et), illatum utrumque, non intellecta narratione et sententia, ex superiore ilio de Lucterio: repentino malo perterriti. Ibd. 52: Neque hoc tantum pollicitus est (C. Curio), sed etiam per se discessionem facere coe- pit; quod ne fieret, consules amicique Pompeii iusserunt, atque ita rem moderando discusserunt. Neque iubendi hic locus erat (prsesertim amicis privatis Pompeii), neque Latine dicitur iubeo, ne fiat. Neque moderatio ulla in hac re erat aut ab Hirtio in Caesaris adversariis laudatur. Scribendum est: Quod ne fieret, consules am. P. evicerunt, atque ita rem morando discusserunt. Ac morando iam lurinius. Cajsaris Bell. Civ. 261 Belli civilis libri primi primis capitibus, de quorum depravatione singulari supra dixi, non multum auxilii, quod non ab aliis occupatum sit, afferò. Itaque indicabo aliquo- ties confirmandi causa, in qua) ab aliis inventa sponte inciderim. Lib. I, 4: Scipionem eadem spes provinciae atque exercituum impellit .,., simul iudiciorum metus, adulatio atque ostentatio sui et poten- tium, qui in rep. iudiciisque tum plurimum pollebant. Neque significatur nec facile intelligitur, quos homines Scipio adulatus sit, aut quomodo ea adulatio eum impellere potuerit. (Homines Scipionem adulantes signifi- cari nullo pacto patitur nomen cum Scipionis ipsius spe, metu, ostentatione coniunctum.) Accedit copulationis forma vitiosa (simul metus, adul. atque ost.) Itaque valde suspicor tollendum adulationis nomen prave ad ostentatio- nis nomen adscriptum. Sed ipsa ostentatio sui et suarum rerum est; alios (potentes) nemo ostentat. Scriptum vide- tur fuisse: simul iudiciorum metus atque osten- tatio sui et potentice^ qua in rep. iudiciisque tum plurimum pollebat.'^) Ibd. 6: Marcellus vero passurum in prsesen- tia negat. Codices non prò vero habent. Fuerat, opinor: Marcellus cos. passurum cet. Ibd. 7: ut tribunicia intercessio armis no- taretur atque opprimeretur, quas superioribus annis armis esset restituta. Scribendum primum ') Gap. 3 annotaverara sic scribendum esse: Completur urbs et ipsum (codd. et ius) comitium tribunis, centurioni- bus, evocatis, ignarus in idem incidisse Hugium. In comi- tio ante curiam Csesar obversatos significat, ut senatum terrerent. Gap. 5 latro num audacia mea sponte scrip- seram, cura nondum scirem Manutio idem placuisse. 262 Lib. VII. Gap. III. vetaretur; nam notare armorum non est, nec notari, sed tolli intercessionem querebantur. Deinde non toUenda plura verba, sed, ut contraria inter se acerbe referantur, addenda, qusepost nis (annis) facile excidit, prsepositio: quse supe- rioribus annis (primo ipsius Pompeii consulatu) sineB,vmis esset restituta. [Sic Hotomanus.] (Paulo post ego quo- que conieceram: amissa restituisse videatur òo na.)i) Ibd. 22: uti se a contumeliis inimicorum de- fenderet, ut tribunos plebis in ea re ex civitate expulsos in suam dignitatem restitueret. Inep- tissimum est in ea re nec melius, quod superiores edi- tores centra codices posuerant, ea re; utrum enim ob con- turaelias inimicorum Csesaris an ad Casarem a contumeliis defendendum? Caesar scripsit: tribunos pi. ine wr'2 a ex civi- tate expulsos. [Sic Faernus.] (Apud Ciceronem prò Fiacco 77 quod ex iniuria factum erat in curia, ante multos annos correxi.) Eodem capite paulo post scribitur: adeo esse perterritos nonnullos, ut suse vitse durius consulere cogantur. Scribendum est conentur^ hoc est, ut meditentur, ut in eo sit, ut consulant (de Consilio effectui propinquo), ut persaepe hac setate con ari ponitur; vid. hic e. 20, Cic. Yerr. Ili, I, V, 11, Lael. 16, Brut 292, Lucret. I, 25, 937. [Sic iam Gruterus.] ') Gap. 9 in transcursu in memoriara revocabo immerito neglectam Ell)erlingii, sodalis olim et amici mei, (et ante eum Hotomani) emendationem : sibi semper primam fuisse dignitatem. Nam de Csesaris ipsius dignitate (quem novicio et Gallorum usu honorem appellamus) agi clamant, quss subiiciuntur. (Gfr. beli. Alex. 8: qui primam dignitatem haberent.) Gap. 14 e: tr. Rubenius, prudentissimus alioquin homo, aberravit. Non circum familias (gladiatorias) conventus Gampanise Lentulus gladiatores Gsesaris custodise causa divisit (neque enim ullse conventus familise erant, et minime tuta ea custodia fuisset), sed circum familiares suos, qui in ilio conventu erant. Csesaris Bell. Civ. 263 Ibd. 35 (in Massiliensium excnsatione, cur neque Caesari neque Pompeio se adinngant): quorum alter (Pompeius) agros Volcarum Arecomicorum» . .publice iis (Massiliensibus) concesserit, alter (Csesar) bello victas Galliae (sic Par. 2, Vindob., Gallie Leid. I, Gallias recentiores) adtribuerit vectigaliaque auxe- rit. Sic codices mendose. Sed quod e Glandorpii con- iectura scribitur bello victos Sallyas, fefellit eum cete- rosque inanis species. Nam Sallyum sive Salluviorum a Csesare victorum Massiliensibusque attributorura nulla us- quam fit mentio neque fieri potuit, ut qui multo ante do- miti in provinciae parte numerarentur. Pompeii, qui per Galliam provinciam in Hispaniam ivit , muneri recte con- trarium refertur, quid Csesar Galiia (tota et barbara) vieta fecerit. Sed et ex ipsius Caesaris silentio (qui beneficia sua hoc loco non omissurus erat) et reliquorum et ex animo Massiliensium in bello civili perspici potest, Cassarem nihil magni muneris in eos contulisse nec populos novos eis attribuisse. Massilienses , ut utriusque beneficiorum par momentum efficerent neve Caesarem deprimendo offen- derent, a Csesaris parte beneficii loco ponunt servata, quse iam haberent, et nonnihil aucta. Hoc enim codicum quoque vestigia ostendunt, e quibus eff'ici videtur: alter, bello victaGallia ead{em) iribuerit vectigaliaque auxerit. Cum elisis litteris em factum esset Galiia e adtri- buerit, primum victas, deinde (in recentioribus codd.) etiam Gallias scriptum est. [Vieta Galiia Hotom.] Ibd. 39: Erant ... praeterea scutatae citerio- ris provinciae et cetratae ulterioris Hispaniae co- hortes circiter LXXX equitumque utriusque pro- vinciae circiter V millia. Nipperdeius, animadverso errore, quod e. 48 (et 75) aperte cetrati ex citeriore pro- vincia comraemorantur nec ullum alibi vestigium est Hi- spanorum utriusque provinciae armorum genere discretorum, 264 Lib. VII. Gap. III. quum ex ulteriore Hispania, quam Varrò obtinebat, prorsu& nulla auxilia Afranium et Petreium habuisse putaret, im- prudenter et violenter delendo grassatus est, oblitus, si sie- Csesar scripsisset, ut ipse vult (prseterea scutatae et cetratse cohortes circiter LXXX equitumque cir- citer quinque millia), nemini in ncientem venire po- tuisse quicquam de provinciis addere. Quis sit error, et ipsa verborum forma ostendit (ulterioris Hispanise^ ubi Csesar tantum ulterioris posuisset) et res. Nam cum Cassar Afranium et Petreium narrasset peditatus aux- ilia ex sua tantum provincia (citeriore) habuisse, equitatus etiam ex ulteriore, peditatum autem armorum genere distinxisset itaque scripsisset: prseterea scutatse cite- rioris provinciae et cetratae cohortes circiter LXXX equitumque utriusque provincise circiter- V mi li a, librarius aliquis, utriusque provincia^ in equitata mentione commotus, peditatum quoque ut armis, ita provinciis discretum putavit, deceptusque etiam ordine verborum addidit illud ulterioris Hispanise. Paulo post in hinc latetnume- rus optimi generis hominum. Ante audierat plura excidisse et ea, quse supersunt, ad Varronem per- tinere ipse quoque annotaveram. Ibd. 45: Prseruptus locus erat, utraque ex parte derectus, ac tantum in latitudinem patebat, ut cet. Suspicor Csesarem scripsisse: Locus erat utra- que ex parte derectus cet. Ad derectus explicandum adscriptum prseruptus incommodo loco in orationem- irrepsit. ^) ^) Certius est e. 51 scribendum esse, ut Hotomanus volebat: cum, servis libertisgu e, non liberisque. Nam quod rixi^a interpretantur, primura Csesar neque tam ambigue scripsisset^ et certe liberos servis prseposuisset. Sed omnino in hoc com- meatu sagittariorum, equitum, impedimentorum ad exercitum-, euntium nihil est loci feminis puerisve. Caesaris Bell. Civ. 265 Ibd. 64: cernebatur equitatus nostri proelio novissimos illorum premi vehementer acnonnun- quam sustinere extremum agmen atque inter- rumpi. Qui premuntur ipsi novissimi, illi quomodo extre- mum agmen, quod ipsi sunt, sustinere dicantur, non intel- ligo; nec primi insequentium et lacessentium nonnunquam, sed semper sustinendi erant; nominativo casu extremum agmen accipi nullo modo potest. Scribendum igitur lu- dico: ac nonnunquam subsistere extremum agmen atque iter interrumpi, adscita in interrumpi Forch- hammeri mei coniectura, quam Duebnerus quoque secu- tus est. [Subsistere Vascosanus] ^) Ibd. 71: Afranianos contra multis rebus sui timoris signa misisse. Nihil est timoris signum mi t ter e, scribendumque certissime signa dedisse ^ for- tasse signa iam de di ss e, Paulo post ridicule haec coniunguntur : Quod si iniquitatem loci timeret, datum iri tamen aliquo loco pugnandi faculta- tem, quod certe inde discedendum esset Afranio nec sine aqua permanere posset. Quis enim dubi- tabat, quin aliquo omnino loco pugnandi facultas futura esset, et quid hoc contrarium babet iniquo loco ? Nec melius est, quod ex uno recentissimo codice substituitur , alio loco. Quo autem pertinet tamen? Scripserat, ni fallor, Caesarr datum iri iam ceguo loco pugnandi facultatem. Qui pugnam poscebant, si Csesar iniquitate loci deterrere- ') C. 62 editur: ut equites . . , possent tamen atque au- derent flumen transire, pedites vero tantummo da . . . summo pectore exstare et . . . impedirentur cet.. Nescias, utrum pravius sit, possent et auderent exstare,. an: auderent ... et impedirentur. E cod. Leid. 1 re- cipiendum exstar ent iam Davisius Morusque et alii viderant. 266 Lib. VII. Gap. III. tur, adraonebant, brevi sequuin locum datura iri, cura Afranius ex eo, quem nunc teneret, discedere coge- retur. Ibd. 74: Deinde imperatoris fidem quae- runt, rectene se illi sint commissuri. Non quse- runt requiruntque fidem, quasi desit, sed qualis sit, quae- runt. Geminanda syllaba est: De in de de impera- toris fide quserunt. Intellexerant hoc iam Ciacconius et Scaliger, nec tamen hsec nomina editores, ut attenderent, moverunt. Ibd. 79: Nam tantum ab equitum suorum auxiliis aberant^ quorum numerum habebant magnum, ut . , . ultro eos tuerentur. Usus lo- quendi certissimus postulat auooilio (ut aliquid ab iis aux- ilii haberent); id oscitans librarius mutavit ob sequens quorum. Ibd. 81: tota nocte munitiones proferunt ca- straque castris convertunt. Castra castris conver- tere quid sit, neque exemplo ullo docemur neque ex ipsa verbi natura et usu intelligere possum; castra castris conferve de eo, quod h. 1. aperte significatur, et Cicero et Livius et ipse Csesar (b. civ. Ili, 79) et Hirtius (b. G. Vili, 9) dixerunt, idque verbum hic quoque a Csesare positura indico, etsiproxime praecedit proferunt. [Sic Ciacconius.] Sequitur: Sed quantum opere processerant et castra pro- tulerant, tanto aberant ab aqua longius, et prse- senti malo aliis malis remedia dabantur. Adeo dure subiectum mutatur cumque de ipso hominum conatu iudicetur (y.az6v naaols iwvto)^ passive dicitur, adeoque pra- vum est reraedia dare malo malis, ut vix dubitem, quin Caesar remediahantur scripserit, quo verbo si eum uti potuisse non crederera, quoniam apud infimae demum aetatis scriptores reperitur, ab ipso medebantur Csesaris Bell. Civ. 267 positum dicerem, prò eo substitutum postea remediaban- tur. Sed tam facile huiusmodi deponentia a substantivis ducebantur, ut hoc Csesari sub stilum venisse negare non audeani, qui etiam materiari dixerit. Nam adiectivum male materiatus alia ratione fingitur (ut male mora- tus, similia). Kemediabilis et irremediabilis apud L. Senecam et Plinium mai. leguntur. Ibd. 82 permire spatii brevitas, etiam infugam coniectis adversariis, non multum ad summam victorise iuvare potuisse dici tur, cum hoc significetur, propter spatii brevitatem ipsam victoriam non multum pro- futuram fuisse. Quod enim obstat, ne aliud quid prosit, ridicule ipsum non adiuvare dicitur. Accedit, ut non de summa victoriae agatur, sed de victoriae fructu ad sum- mam, hoc est, ad summam rei et certaminis. Itaque audeo suspicari a Caesare scriptum fuisse: quod spatii brevitate . .. non multum ad summam Victoria iuvare poterat, eo ablativi prò praepositione propter usu, de quo dixi Gr. Lat. § 256 n. 2, posito exemplo e b. Gali. V, 34, cui adiungi potest III, 29 (continuatione imbrium) et (Hirt.) Vili, 9 (sive certaminis peri- culo cet.). Corrupto Victoria et cum summam conflato, ne subiectum deesset, factum est brevitas. Quae inter- polandi levitas et audacia ne incredibilis videatur, in hoc ipso capite admonemur egregia Forchhammeri mei emen- datione, quam iure Duebnerus secutus est; vidit enim, cum ex impediendse reliquae munitionis causa factum esset imp. rei quse munitionis causa, additum esse ad mendum aliquo modo occultandum fiebat, ut in om- nibus nostris codicibus scriberetur: rei quse munitionis fiebat causa similiterve, sine sensu. Conferri etiam velim, quse de subiecto et obiecto a librariis permutatis dixi voi. I p. 585 et Hauptii in Senecae libello de const. sap. e. 4, 3 emendationem. 268 Lib. VII. Gap. III. Ibd. 84, ubi Afranii prò se et suis apud Caesarem oratio redditur, psene incredibile est ab omnibus sic edi: Itaque se victos confiteri; orare atque obsecrare, si qui locus misericordise relinquatur, ne ad ultimum supplicium progredi necesse habeant, quasi, qui supplicium patiuntur, dici possint ad ultimum supplicium progredì et necesse habere progredii quorum utrumque eius est, qui necesse putat ultimum sup- plicium sumere. Itaque habeat de Caesare coniectura scripseram, cum nulla esset apud Nipperdeium varietas annotata. Nunc apud Duebnerum video habeat e duobus antiquioribus codicibus et pluribus recentium proferri et tacite sperni. [Primi editores non spreverant.] Ibd. 85: Ncque enim sex legiones alia de causa missas in Hispaniam septimamque ibi con- scriptam neque tot tantasque classes paratas ncque submissos duces rei militaris peritos. Classes nullas omnino in Hispania fuisse aut in omni hac rerum narratione appellari, constat et expositum est a Nip- perdeio. Latet Me quoque mendum licenter mutando occultatum; scriptum enim fuerat sino dubio: neque Gohortes alasque paratas. Cum ex cohortes alas- que factum esset non primo errore, sed sensim tot tan- tasque, additum est classes. Paulo post, ubi in codici- bus est: in se etiam setatis excusationem nihii valere, quod superioribus bellis probati ad obti- nendos exercitus evocentur, scribendum est non quum (parum enim apta causalis significatio est), sed quin (nihil valere nec obstare, quin), quse particula non ita raro in quod transiit, velut apud Ovidium Trist. V, 6, 27 (ad Cic. de fin. V, 32 p. 662). Lib. II, 1 ex hac codicum scriptura: ad id mare, quod adigit ad ostium Rhodani non adiacet facien- dum fuisse videtur, sed adi gi tur, hoc est, admovetur et Csesaris Bell. Civ. 269 quasi insinuatur (sich hineinkeilt) ; cfr. quse ad b. Gali. Ili, 14 dixi. (Paulo post recte Ciacconius evocai prò vocai)^) Ibd. 5 (de Massiliensium, dum ante portum classes pugnant, animorum habitu): ut omnis iuventus, quse in oppido remanserat, omnesque superioris seta- tis cum liberis atque uxoribus ex publicis custo- diis qu3e aut muro ad caelum manus tenderent eet. Nesciunt, quid faciant verbis ex publicis custo- dii s quse. Emendatio nec obscura et certa est: e spe- culis custodiisque. Custodiae enim in altis locis erant. (Gap. 6 scribendum esse: et artificio gubernatorum et mobilitati navium lo'cus dabatur, iamHofmannum animadvertisse • video.) Ibd. 16: ubi (Massilienses) . . . suorum tormen- torum usum, quibus ipsi magna speravissent, spatio propinquitatis interire, parique condi- -cione ex muro ac turribus bellandi data, se vir- tute nostris adacquare non posse intelligunt, ad easdem deditionis condiciones recurrunt. Quod est spatium propinquitatis? et qui spatio propin- quitatis perire potest usus tormentorum? Nam et longinquitate spatii (vel spatio) et bre vitate nimia perire posse omnes scimus. Mmirum hic quoque, simili errore atque I, 82, cum Csesar scripsisset spati propinquitate^ ex spati, quod plenum non videbatur, factum est spatio, deinde propinquitatis. Tum autem, quoniam sepronomen 0 C. 4 ex invisis latitatis recte Elberlingius iuvenis efFe- cerat invisitatis, quo uti debuerat Nipperdeius. Duebnerus inusitati s. 270 Lib. VII. Cap. IH. necessario (etiam ob positum) subiecti loco est, opinor scriptum fuisse se virtutem nostris adaequare non posse.^) Ibd. 29 ad ipsa scripturoe menda, quibus posterior capitis pars in nostrorum codicum archetypo obscurata et perturbata erat, certo tollenda prope nihil afterre possum, in quibusdam fortasse formam sententÌ3e et partium sepa- rationem melius adumbrare, quod faciam sine ulla argu- mentatione: [Erat] civile bellum; genus hominum, cw^, quod liberete liceret facere et sequi, quod vellet; legiones ese, quae paulo ante apud adver- sarios fuerant; (nam etiam Csesaris beneficia imminuerat consuetudo, qua offerren tur;) muni- cipia etiam diversis partibus coniuncta {oeque enim ex Marsis Pelignisque veniebant); et qui superiore nocte in contuberniis f commilitesque l^circulisque'^^ auditi fuerant sermones militum dubii, durius accipiebantur, nonnulli etiam ab iis, qui diligentiores videri volebant, fingeban- tur. In bis extremis fieri potest, ut lacuna sit et huius- modi fuerit forma: et qui superiore nocte in contu- berniis f commilitesque /i^eran/, graviora affere- bant\ sermones cet. Illud certum est veniebant universe de militibus utriusque partis dici, (^que prò ncque Nipperdeio debetur, imminuerat lurinio).^) ^) C. 21 Elberlingius recte scribi voluit: Tributis quibus- dam populis privatisque prsemiis, ut est in tribus ex antiquioribus codicibus. Non prsemiorum genus distinguitur, sed eorum, qui acceperint. ^) Cap. 30 Clarkius ad veritatem suspicione prope accessit; sic enim scribendum est: quse . . . castra Vari oppugnanda censerent, quod id (hoc vulgo abest) huiusmodi (se- ditiosis) militum consiliis maxime contrarium esse arbitrarentur, sublato otium, Nam quod, addito in, con- trarium esse enarrant no e ere, prorsus fieri nequit. >C£Bsaris Bell. Civ. 271 Ibd. 31: Aut vero quid proficimus, si ... discedimus? Scrib.: At vero. Aut neque per se aptum est neque cum vero semel posito sic coniungi potest. Ibd. 34 scribendum: Simul ab sinistro cornu P. Attii equitatus omnis et una levis armaturae interiecti complures ... cernebantur et ad eos Curio (vulgo: cernebantur. Ad eos C.) equitatum. . . mittit. Alioquin simul non habet, quo referatur. Lib. Ili, 4 Csesar scripsisse videtur: ex servis suis pastoribusque amicorumque suorum. Ibd. 10: Condiciones pacis ... Romse ab senatu et a populo peti debere. Interea et rei- publicae et ipsis piacere oportere, si uterque in contiene statim iuravisset cet. Neque reipublicse piacere aliquid recte dicitur aut etiam piacere ei oportere, neque Latinum est piacere oportere, si ... iura- visset prò eo, quod est utrumque iurare. Vitium latet in interea. Gasar scripserat ... debere. Id interesse reipublicse et ipsis piacere oportere. Si uterque in contiene. . .iuravisset se...exerci- tum dimissurum, depositis armis . . ., necessa- rio populi senatusque iudicio fere utrumque con- tentum. Ibd. 11 (ubi agitur de L. Vibullio, Pompeii prae- fecto, a Caesare, in cuius potestatem venerat, cum manda- tis et pacis condicionibus ad Pompeium misso): Vibullius bis expositis Corcyrse non minus necessarium esse existimavit de repentino adventu Csesaris Pompeium fieri certiorem, cet. Iure mirantur Vi- bullium, quae ad Pompeium, qui in Candavia erat, man- data haberet, Corcyraì exposuisse, itaque Corcyrse Nipper- deius tolli voluit; sed manet pravitas; cui enim et quando exposuit? Omnino perridicule et perverse post Csesaris mandata dantis orationem continuo exposita mandata dicuntur, tum demum de itinere ad Pompeium narrari 272 Lib. VII. Gap. III. incipit. Nimirum hic quoque ludimur antiquo mendo interpolando occultato. Sic enim scriptum a Cassare erat: Vibullius (qui nave missus erat), e.xposiius Corcyrae, non minus cet. lam ordine omnia procedunt et narrantur, escensio primum Corcyrae facta, tum susceptum celerrime ad Pompeium iter, cetera. [Sic Ciaccon.] Sed in festinati itineris narratione residet mendum a multis animadversum necdum piane correctum. Sic enim in codicibus scribitur: con- tinuato nocte ac die itinere atque omnibus copiis mutatis ad celeritatem iumentis ad Pompeium contendit. Sub illis omnibus copiis, quae Nipper- deius sine ulla probabilitate deieri vult, iam Lipsius viderat subesse aliquid, quod ad frequentiam mutationis pertineret, cuius significatio abesse nequit, sive eam temporis nomine contineri velis (omnibus horis) sive, quod apud antiquos magis suspicere, loci. Itaque Lipsius omnibus oppidis. Sed parum id erat fieri in oppidis ssepe longe distantibus. Ipsse litterse verum demonstrant: omnibus coponis (cauponis).*) Ibd. 13: Cassar prsefecto occupato itinere ad Dyrrhachium finem properandi facit. Sic codices, nisi quod nonnulli profecto velperfecto habent; unde quod Aldus fecit, ceteri tenuerunt, prseoccupato, einemo facile a'dscripturus interpretationem erat, minime quidem perfecto, ex quo prssfecto ortum Nipperdeius putat. Caesar sine dubio posuerat proecepto itinere, eique adscriptum est occup a t o. [Ciaccon.] Paulo post, ubi in codi- cibus scribitur: ut castellis vigiliisque bene meritse civitates tutae essent prsesidio, non delendum erat ^) Elberlingius commemorata Lipsii coniectura „rarius aliquod vocabulum scriptum fuisse" suspicatur, quod non intellectum mutaverint librarli. Proxime aberat a vero. Cffisaris Bell. Civ. 273 pr se si dio, cuius vocabuli addendi nulla causa fuit, sed retra- hendae litterse quattuor, qusepost sent (essent) exciderunt: tutse essent sine prsesidio; id enim caput rei erat, prsesidio imposito opus non esse. Ibd. 16 egregiam Elberlingii emendationeni;, qui, cum scriberetur Pompeii summam esse ac fuisse sem- per voluntatem, sublato Pompeii nomine, quo omnia pervertuntur , snam summam esse . . . voluntatem restituit, neglectam a Nipperdeio, secutus est Duebnerus (nisi quod minus bono ordine summam suam posuit). Sed restat, quod Bibulus dicitur inimicitias habuisse privatas cum Csesare ex sedilitate et praetura conceptas; nomo enim in hac re prseturam Caesaris Bi- buliqve nominat, consulatum nemo non commemorat. Ita- que hic quoque interpolationis licentia apparet; nam cum consulatu ante conceptas, oculo ad alteram syllabam con aberrante, omissum esset(ex aedilitate et concep- tas), additum est pr se tur a; sciebat, qui interpolavit, eam sedilitati proximam esse. Apparet utriusque interpolationis partum prorsus gemellum esse recteque Beroaldum audacem fuisse. Ibd. 17: Nihilominus tamen agi posse de com- positione ..., ncque hanc rem esse impedimenti loco, Ille ncque legatos Csesaris recipere cet. Ineptum esse impedimenti loco prò eo, quod est esse impedimento, Codices: ncque hanc rem illis esse impedimenti loco ncque legatos cet. Csesar scrip- serat: ncque hanc rem illi esse impedimento. Libo ncque legatos cet. Nomen proprium corruptum est. Ibd. 18: Bello perfecto ab iis Csesar hsec facta cognovit, qui sermoni interfuerunt; cona- tus tamen nihilominus est aliis rationibus per colloquia de pace agere. Debebat esse: Hsec Csesar bello perfecto. Sed cur perfecto demum bello hsec Csesari indicata sunt, quse statim renuntiari debuerunt? et MADVIGII Adabkii. CniT. li. i g 274 Lib.VII. Cap.IU. quo peitinet nihilominus? Nam deterrere Caesarem, quse nondum cognoverat, non poterant. Sententise sic se- parandse sunt: reductus existimabor bello per- fecto". Ab iis Caesar hsec cet. [Recte qusedam edd. vetustiores.] Ibd. 19: et crebro. . .pronuntiaret, liceretne civibus ad cives de pace duo legatos niittere. Delent duo, quod sane perineptum est; sed aptum, quod latet, de pace Uito legatos mittere. (Paulo post recepta Elberlingii emendatione retinendum erat una e co- dicibus: atque una visurum, quemadmodum. Deinde egregiam Oudendorpii coniecturam: sed (debebat addi: is) omissa oratione de pace altercari cum Vatinio incipit clarissime confirmant codicum vestigia apud Duebnerum indicata interpolationisque fceditatem aperiunt. Id ipsum Csesar, Labieno inimicus, reprehendit, quod onaissa ea re, cuius causa colloquium petitum esset, inuti- liter altercari cceperit. Equidem cum solo Nipperdeii exemplo uterer, omnibus litteris (excepto is) eandem emen- dationem feci.) [Tuto iam Dionys. Vossius.J Ibd. 25: Ac nonnullse eius rei prsetermissae occasiones Csesari videbantur, quod certe ssepe flaverant venti, quibus necessario committendum existimabat. Quid hic agit certe? et quam infinitum flaverant venti, et ventis committendum esse? Latet verum non valde involutum: quod cercii saepe flaverant venti. (Paulo post aberravit Nipperdeius, non attendens leniores ventos incommodos fuisse Csesarianis, velis utentibus et celeri navigatione Pompeianam classem vitantibus, ut apparet e cap. 26.) Ibd. 30 scrib.: Nam prsetervectas Apolloniam Dyrrhachiumque naves viderant ipsi, et iter se- cundum eas terra dlrexerant. (V. viderant, ipsi iter cet.) Ibd. 36: nam plerumque in novitate fama à Csesaris BelL Civ. 275 antecedit. Manifesto significatur famam re maiorem esse. Scribendum videtur fama antecellit.^) Ibd. 44: Atque ut nostri perpetuas muni- tiones videbant perductas ex castellis in proxi- nia castella, ne quo loco erumperent Pompeiani ac nostros post tergum adorirentur, [timebant] ita illi interiore spatio perpetuas munitiones efficiebant, ne quem locum nostri intrare ... possent. Quod inclusum est verbum , Faernus sustulit, additum (at vide licentiam), cum, ne unde penderet, non animadverteretur. Sed corruptum esse videbant nec sententiam constare , manifestum est intellectumque a multis; corrigendo aberrant (ut longe Kochius, quem Duebnerus secutus est). Nihil prseter illud unum verbum mutandum: Atque ut nostri perpetuas munitiones volehant perductas ..., ne ..., ita cet. Eodem capite paulo post scribitur sic: Quse cum erant loca C3esari capienda, etsi prohibere Pompeius totis copiis ... non constituerat, tamen suis locis sagittarios funditoresque mittebat, cet. Quse non habet, quo referatur; (hoc vitium sensit Terpstra;) cum erant non recte dicitur (nam si quse scribi- tur, causalis significatio est). Scribendum: Qucecunque erant loca Caesari capienda cet. Eodem modo id pronomen alibi depravatum esse et a me correctum me- mini, nec tamen nunc -locum reperio. [Sic Th. Bentleius.] Ibd. 48: Est etiam genus radicis inventum ab iis, qui fuerant valeribus, quod appellatur ') Gap. 40 rectissime Nipperdeius : mole tenui naturali (minus recte naturaliter) obiecta, cui qui obiecit tenu'em mo' lem prò angusta non dici, non videtur teUurem tenuem (Ovid.), frontem tenuem (Hor.), liraitem tenuem (Quintil.) sirailiave cognovisse. 276 Lib.VII. Cap.III. chara, cet. Scribendura: qui vivebani oleribus^ Substanti vum, in quod etiam Hoffmannus incidit, prorsus cer- tuni est; prò vivebantpotest scriptum fuisse vescebantur. Ibd. 49: quibus quotidie melius subterere tempus maioremque spem maturitate frumen- torum proponi videbant. Mendi nota iure apponitur. Correctio non e longinquo petenda videtur: quibus [re- bus] quotidie melius se terere tempus ... vide- bant. Quam facile rebus post quibus exciderit, ap- paret. ^) Ibd. 57: Sese omnia de pace expertum nihil adhuc arbitrari vitio factum eorum, quos esse auctores eius rei voluisset, quod sua mandata cet. Excidit aliquid, cum in hanc sententiam scriptum esset: nihil adhuc [effecisse; id] arbitrari vitio factum eorum. Nam si quis putat ex iis, quse in codi- cibus scripta sunt, idem fere enarrando offici posse, ncque recto haec coniunguntur sese expertum ... arbitrari ncque nihil factum vitio alien ius recto de culpa rei non effectae dicitur, ne quid de verborum ordine dicam (Paulo post restituendum compellare, hoc est, repre- hendere ac paene accusare; compellere sic dici nequit.) Ibd. 63: Nam ut ad mare nostrse cohortes nonse legionis excubuerant, accessere subito prima luce Pompeiani. Numerum cohortium exci- disse putant quidam, iure, si cetera sana sunt. Sed offen- dit etiam plusquamperfectum excubuerant prò excu- ^) Cap. 54 recte Dnebnerus renuntiaverunt revocavit; sed prò vespeciariis tenenda erat certa Cuiacii emendatio veste, cibariis, non prò eibariis ponendum congiariis, quod longius a litterarnm vestigiis discedit nec ipsum aptum est; neque enim congiaria libera republ. nnquam Inter prsemia mili- t^rìsi singulornm militum aut cohortium nominantur. Csesaris Bell. Civ. 277 T) ab ani Itaque videndum est, ne scriptum a Caesare sit: Nam ut ad mare nostrse cohortis nonse legio- nis excuhioi erant^ accessere, cet. (C. 62 recte lu- rinius: ad eam partem munitionum ducit, quae pertinebat, prò pertinebant.) Ibd. 64: Itaque quodcunque addebatur sub- sidio, id corruptum timore fugientium terrorem et periculum augebat. Nonne scribendum: correp- ium timore fugientium (et quasi contactum)? Ibd. 6Q : Ita complures dies manserant ca- stra; munitiones quidem omnes integrai erant Bis idem dicitur mire posito quidem, quasi gravius ali- quid addatur; omittitur id, quod dicendum erat; (nam quamdiu superfuerint castra, nihil ad rem pertinet). Ex- cidit vox propter similitudinem litterarum: Ita complu- res dies inania manserant castra (et sine prsesidio; sed munitiones cet.). (Ab inan aberratum ad man.) Ibd. 69:adeo ut, cumCaesar signa fugientium manu prenderet et consistere iuberet, alii dimis- sis equis eundem cursum confugerent, alii ex metu etiam signa dimitterent, cet. Equos bine removendos esse omnes intelligunt; de correctione non convenit. Proximum videtur et aptum: alii dimissi sequi eundem cursum contenderent^ alii cet. Cum litteris male coniunctis et una addita factum esset dimis- sis equis, verbum mutatum est. (Dimissi a Caesare, •qui prehenderat, post admonitionem.) Ibd. 71: Hoc nomen (imperatoris) obtinuit (Pompeius) atque ita se postea salutari passus, sed in litteris, quas scribere est solitus, ncque in fascibus insignia laurese prsetulit. Desideratur prius ncque; itaque Nipperdeius : passus neque in litteris, quas cet., in qua orationis forma non recte abest tamen. Sed multo gravius offendit ridicule addi- Ttum illud: quas scribere solitus est, quasi hoc 278 Lib.VII. CapJlI. dicendum Csesari fuerit, Pompeium litteras scribere solitum esse. Neque in litteris unquam prseferebantur insignia laurese. Exciderunt aliquot litterse, cum in hanc formam scriptum esset: ita se postea salutari passus est, sed in litteris nunquam scribere est solitus neque cet. Non scribebat: „Cn. Pompeius imperator". (Est ssepe post us omissum esse, dixi adolescens app. crit. ad dispnt. de Asconio p. 4, poteramque multa addere exempla, ut Cic, de harusp. resp. 49, Val. Max. VII, 4, 1, Geli. XVII, 15, 2. Hic quidem ante sed multo facilius excidit, recteque additur in edd. usque ad Oudend.) (Cap. 74 sententise sic dirimendo sunt: ut...omnes arderent cu- piditate pugnandi. Cum superioris etiam ordinis nonnulli oratione permoti. . .rem proelio commit- tendam existimarent, contra ea Caesar cet. Ora- tione m Csesar dicit suam, qua etiam militum animi incitati erant; rat ione illam sententiam caruisse ipse exponit.) Ibd. 79: et ad JSginium, quod est obiectum oppositumque Thessaliae, Csesari venienti occur- rii Nipperdeius: quod est oppidum oppositum Thess. Sed nec obiectum nec oppositum Thessaliae op- pidum quo sensu dicatur, intelligo, nisi si quod forte in insula orse Thessalise obversa situm est. Itaque scriben- dum opinor: quod est adiectum appositumque Thessaliae, quemadmodum de vicinia et propinquitate b. Alex. 28 dicitur adiectum flumini Nilo. Appositus sic apud Ovidium, Senecam, Tacitum dicitur, nec multum distat apud Ciceronem de invent. II, 165appositumac propinquum, nisi quod translate dicitur. Ibd. 81: prseter Larisseos, qui magnis exer- citibus Scipionis tenebantur, Satis apparet in- tellectumque ab àliis est, uni oppido non magnos exercitus impositos fuisse. Latet fortasse: magnis co ere iti co- piis Scipionis tenebantur. Ibd. 84: ut (Csesar) ... adolescentes atque ex- CfiBsaris Bell. Civ. 279 peditos ex antesignanis electis milites ad per- nicitatem armis inter equites proeliari iuberet. Rectissime editores superiores delectum ad homines pertinuisse viderant scripserantque electos, quod ad antesignanis errore accommodatum est. Sed desideratur aliquid ad armis. Id inest in milites, quod frustra tolli iubent, nulla, propter quam additum sit, causa significata. Scri- bendum est: adolescentes ... electos, mutatis ad pernicitatem armis, inter equites cet. Initio capi- tis scribi debet, quas correctio ab editoribus primis prse- cepta ad Oudendorpium locum tenuit: quom (prò quo) satis perspectum habere militum animos videre- tur. A consilii significatione abhorret videretur, ncque prsecedenti •ntentise hsec adiungi possunt, quoniam ex in- termissione prceliorum animus militum non perspiciebatur. (Et debebat ut dici.)i) Ibd. 87 soloece scribitur: Hsec cum facta sunt in Consilio, magna spe et Isetitia omnium dis- cessum est, nisi forte significatur eo ipso tempore dis- cessum esse, cum hsec fierent. Sed licenter primi editores '} Cap. 82 recte Marklandus de praeturis ac sacerdotiis. Prave prsemia ac sacerdotia coniunguntur, cum et sacer- dotia et omnia, quse subiiciuntur, prsemia sint. Cap. 86 indig- nissime negligitur certa Elberlingii emendatio: neu suam neu reliquorum opinionem fallerent prò eo, quod litteris male distractis (ne usu) conflatisque, accedente levis- sima interpolatione (manu prò amneu), natum est: ne usu manu reliquorum, relieto in copulse defectu manifesto in- dicio, quod editores sustulerunt addito que (manuque) eiFec- taque perversissima oratione, ut milites usu fallere impera- toris opinionem dicerentur. Prorsus Nipperdeii prudentiam in hoc loco desidero. 280 Lib.VILCap.III. essent prò sunt posuerunt. Fuit fortasse: Haec tu7n facta sunt in e, magnaque spe et laet. o. d. e. Ibd. 103: duobusque millibus hominum arma- tis, partim quos ex familiis societatum delegerat, partim a negotiatoribus coegerat, quosque ex suis quisque ad hanc rem idoneos existimabat. Scri- bendum: quos ex suis quisque cet., ut significetur de- lectus. Nam quosque neque prò et quos accipi potest neque prò quoscunque (vid. ad Cic. fin. exc. VI p. 832), et si posset, pravum h. h esset quoscunque. Ibd. 106 miror non notari certissimuna mendum in bis: compluresque milites huius urbis omnibus partibus interficiebantur. Cur enim in media de Alexandria narratione subito hsec urbs a cete<> distingui- tur? Quid Csesar scripserit, incertum est; potest scrip- sisse in uiis urbis, ut per se addatur omnibus par- tibus, non uno loco unave regione. Ibd. 108: Hunc incitatum suis et regis in- flatum pollicitationibus, quse fieri vellet, .... edocuit. Mire hsec distinguuntur, ut alterius pollicitati- onibus incitatus Achillas, alterius autem inflatus dicatur. Csesar sine dubio posuerat tantum: Hunc suis et re- gis inflatum pollicitationibus. Huic alterum inter- pretamenti loco additum est. [Sic Kranerus.] (Cfr. b. Alex. 16 pulsis. . .victis, ubi rectius Forchhammerus victis delet quam Nipperdeius pulsis.) Nec magis dubito, quin Ibd. 109 sic Csesar scripserit: quorum alter ac- cepto vulnere per suos prò occiso sublatus, al- ter interfectus est, a mala manu accesserit occu- patus inter vulnere et per. (Codices in bis libris op- timi non habent verba accepto vulnere . . . alter.)^) ^) Cap. 112 mira patientia toleratur reglonibus prò regibus, quod olim inventum est. Incerti Bell. Alexandr. 281 Ex aliorum libris, qui Csesaris commentariis adhserent, ìs, qui de bello Alexandrino est, ut octavus de bello Gallico, non solum scribendi genere, sed etiam codicum condicione ipsis Caesaris libris proximus est, paulo fortasse negligentius habitus et ob ignoti scriptoris dicendi genus inelegans ad corrigendum difficilis. In eo C. 2 sic scribitur: Praeterea alias (turres) am- bulatorias totidem tabulatorum confixerant subiectisque eas rotis funibus iumentisque ob- iectis directis plateis in quamcunque erat visum partem movebant. Configere de, transfigendo et concidendo ponitur, raro de tabulis similibusve inter se copulandis, nunquam de compingenda et struenda re. Ita- que confinxerant scriptum puto de novo simul invento et de fabrica, ut iam Davisius. Tum autem funes et iu- menta turribus obiicere nugatorium est; funibus et iu- mentis turres rotis impositas movebant. Delendum est obiectis, ortum ex subiectis. [Sic iam Scaliger.] C. 7 etsi in iis, quae post haec: descivisse a suis videbatur subiiciuntur, mire scriptor suam personam interponit et inutilibus verborum ambagibus utitur, tamen elicere ea non audeo, quod neque, quemadmodum addere in mentem cuiquam venerit, intelligere possum, nec huius- modi annotationum aliud vestigium in Csesaris codicibus reperio, neque sententia sino eis piena est; debet enim dici defectionem non sine causa timori potuisse. Itaque sic corrigenda hsec puto (non longe a P. Manutio disce- dens): at mihi, si defendendi essent Alexandrini . . ., multa oratio frustra absumeretur; cum vero cet. C. 17: omnes Pharitae terga verterunt. His pulsis custodia portus relieta naves ad litora et vicum applicarunt. Sic codices; quod ex lurinii con- iectura substituitur : custodiae portus relieti vix intel- ligi potest, rectam saltem sententiam non habet; neque 282 Lib.VII. Cap.III. enim ulli erant relieti in custodia portus prseter illos, qui fugerant, neque portus custodes naves ad litora applicare poterant, sed tantum ii, qui in navibus erant. Scriben- dum est: His pulsis custodia portus, reliqui naves cet. C. 19: Hunc (pontem) fuga Pharitse reli- querant; certiorem illum propioremque oppido Alexandrini tuebantur. Non certior erat alter pons, sed citerior.^) [Sic Kob. Stephanus,] C. 23: multitudinem confectam tsedio pu- elise fiduciario, dominatione crudelissima Gany- medis. Sic codices antiquiores; nam recentes regno post fiduciario addunt. Nipperdeius fiduciaria. Ve- rius erat: confectam tsedio puellse, fiduciarii {et fiduciarii?) dominatione crudelissima, deleto nomine Ganymedis. Is appellatur fiduciarius, quod regnum fiduciarium exercebat. C. 25: cum ... Euphranor primus proelium commisisset et illi triremem hostium perforasset. Signifìcatur: et illieo triremem. Eandem vocem infra Senecse alicubi et lustino (XLIII, 3, 9) restituam. [Sic lurin.] C. 26: idque oppidum (Pelusium Mithridates) ... repente magnis circumdatum copiis multiplici prsesidio pertinaciter propugnantibus, et copia- rum magnitudine, quas integras vulneratis de- fessisque subiiciebat, et perseverantia ... in suam redegit potestatem. Mendi manifestse sunt et co- pise prsesidio pertinaciter propugnantes, quod quid sit, nescio, et multiplex praesidium, quoniam apparet, Mi- thridatem numero copiarum longe superiorem fuisse. ^) C. 20 decepit recentiores futilis error, littera bis scripta. Allevati ipsi scutis ligneis homines, non allevatis scutis, in qna levatione nihil ipsis auxilii erat, et animo . . . nisi na» tarunt. Incerti Bell. Alexandr. 283 Magnis omittit codex Leid. , antiquissimorum alter. Scribendum est: repente circumdatum copiis multi" plicibiis, -prxsìàìo i^eriindiaiteY propugìiante, et copiarum magnitudine ... et perseverantia ... redegit. C. 27: Quorum impetum Mithridates magna cum prudentia constantiaque virtutum et Alex- andrinorum imprudentia, consuetudine nostra castris vallatis, sustinuit. Scriptor, ni fallor, posuerat : Quorum impetum Mithridates cum prudentia constantiaque virtutis, tum Alexandrinorum imprudentia ... sustinuit. Obscurato tum, praepo- sitioni, qu9e videbatur, cum additum est magna. C. 32: Re felicissime ... gesta Cassar magnse victorise fiducia proximo terrestri itinere Alex- andream. . .contendit. Scrìh. magna e Victoria fi- duci a. Extremo capite recto Morus felicem vidit inter- pretamentum esse adscriptum ad talem: sed etiam talem adventum eius fuisse Isetabantur. C. 37: In fronte enim simplici derecta acie, cornua trinis firmabantur subsidiis: eadem ra- tione hsec media collocabantur acie duobus dex- tra sinistraque intervallis simplicibus ordini- bus instructis. Hsec sensu cassa sunt; sensum habe- bunt eumque bonum sic scripta: eadem ratione haec (subsidia cornuum) ac media collt)cabantur acies^ duobus dextra sinistraque intervalli (ad dextram sinistramque intervalli, quod in medio erat, cum ibi tan- tummodo unus primus ordo esset) simplicibus ordini - bus instructis. C. 40: At Pontica ex altera parte legio, cum paulum aversa hostibus cessisset, fossam autem circumire acies secundo conata esset, ..., in ipso transitu fossse . . . oppressa est. Cessit pau- lum legio, non tergis datis fugit; itaque adversa scribendum 284 Lib. VII. Gap. III. est. Deinde illud acies secundo, quod mendi mani- festum est, nuper et infeliciter et licenter a compluribus tractatum est, initio facto a Nipperdeio, qui a e tran- scendere scripsit Duebnerumque habuit obsequentem. Multo simpliciore via ad verum pervenietur : fossam autem circumire ade (ab ade?) secunda cenata esset. Legio duplici. acie instructa paulum fronte hosti obversa cessit et interim post frontem, secunda acie, fossam non tam transire, quam (ad fìnem fossae) circumire cenata est; sed in ipso transitu (cum tamen in fossam inci- disset) oppressa est. (Paulo infra aut post sustinuit ex- cidit ei^ aut cum aliis scribendum est magnisque.) C, 43 post gesso rat exciderunt qusedam verba, quibus spes et conatus Gabinii significabantur , dein transibatur ad rei difficultates : [sed] ncque pro- vincise cet. C. 49: Cassius , ♦ ♦ ad ius dicendum Cordu- bam se recepit contractumque in ea ses alienum gravissimis oneribus provinciae constituit ex- solvere. Debebat saltem dici in ea urbe; verum non tum demum ses alienum contraxit simul et exsolvere voluit, sed vetere se liberare voluit. Videtur fuisse: contrac- tumque antea ses alienum, nisi fuit alea. C. 53: Concurritur ad Cassium defenden- dum; semper enim Berones compluresque evoca- tos cum telis secum habere -consuerat. Frustra quseritur, cuius hic populi nomen lateat; ncque enim bar- baris corporis custodibus tum magistratui Romano uti in mentem veniebat, nec iis infinite nominatis postposuisset scriptor compluresque evocato s. Dissolutorum morum homo semper, opinor, secum g erronea habebat. C. 58: Sed id qua mente, communis erat coniectura. Necessario scribendum erti. Permittit enim scriptor hsec lecturis. Poterat etiam de iudicandi libero iam nunc arbitrio est scribere, ut Livius IV, 20, 8 Incerti Bell. Alexandr. 285 (existiinatio communis omnibus est) et XXIII, 47, 8 (communis existimatio est)» Fecerit ex superio- ribus audiri posse videtur. Qui hic delenda quaedam pu- tarunt (Vielhaber et Duebnerus), eorum suspicione nibil inanius esse potest. C. ^^ eiecto pravo, quod editores addiderunt, sup- plemento (venit), oratio sic continuanda est: biduum Mazacae commoratus Comana, vetustissimum et sanctissimum in Cappadocia Bellonae templum, . . ., id homini nobilissimo Lycomedi Bithynio adiudicavit. Pluribus interpositis nominis in memoriam revocandi causa pronomen (id) superadditur. Tollitur sic difficultas, quse non parva in eo erat, quod Caesar e Cili- cia Mazacam progressus redisse Comana (quse Ciliciae pro- piora sunt) videbatur. Mazacse, non Comanis, de tempio statuit. C» 67 egregia Marklandi emendatio (excitusque imperiis) adiuvanda sic videtur: excitus uerbis im- periisque. ^) (De e. 72 dixi voi. I p. 48.) C. 73: Huc omnem comportatum aggerem ex castris servitia agerent (plerique codd. ageren- tur) iussit» Scribendum gererent {gerereì) iussit. Geritur agger, non agitur, e loco in alium locum. (A lit- tera bis scripta est.) Sequitur liber belli Africani et genere toto nar- randi et orationis forma multo longius a Cassare ad ple- 0 C. 68 male Nipperdeius et Duebnerus desciverunt a certissima Clarkii emendatione, iam in codicibus aliquot prsecepta, reti- nueruntque has sordes: defensionem (defectionem Clar- kins) eius nullam posse excusationem eius (om. CI.) imprudentiae recipere. Factum recipit aut non recipit defensionem excusationemque imprudentiae. C. 72 init. Dueb- nerus prudentior fuit. 286 Lib. VII. Cap. lU. beium colorem, non tamen sine affectatione quadam ele- gantÌ3e et antiquitatis deflectens. In tali libro paucis- simis verbis utar. C. 3 ferendum videtur, quod in codicibus est: quod neque circum loca gubernatoribus prsefectisque, quid peterent, prseceperat, hoc est, missis nuntiis edictove circa singula loca, linde solvebant. Certe, quod editur: neque certuni locum ... quem, ferri nequit, quoniam idem sequitur; debet poni, quod forma imperandi contrarium sit prsecepto slgnatis tabellis dato. C. 6 extr., 7 init, sic interpungenda [cum vett. edd.] oratio est: Itaque eo die castra posuit ad oppidum Kuspinam. Kal. lanuariis inde movit cet. (De e. 9 errat Clarkius). C. 8 scribendum: ita prsecipiebat, uti, fieri possetnecne, locum excusatio nullum haberet (hsec e codicibus) nec mora aut tergiversatio (v. moram tergiv.) Excusatio nulla recipiebatur eiusmodi, ut qua:»reretur, fiorine posset necne. *) C. 19 in codicum scriptura uti frenato condidi- cerat latet, quod sententiam requirere veteres editores sen- serant: uti frenato eco (equo) docuerat. (Etiam e. 29 ad e cum Dsehnius restituit ex hac scriptura ad de cum a.) Eodem capite paulo post, ubi in codicibus scribitur partim quartum tanto (Par. 2, Leid.), partim quater tanto, nihil est, cur non Latine positum a scriptore putemus quarto tanto. Sic quoque enim loquuntur Latini, alterum tantum, altero tanto, aut, ut apudPlautum est, tria tanta, sexcenta tanta (etiam apud Fronto- nem ep. p. 91 Nab.). C. 35: petierunt, ut sibi liceret verba sine peri cu lo proloqui. Ad id nulla venia opus erat, etiam ') C. 18 post colle deiectis conieceram; Duebnerus e codici- bus recepit. Incerti Bell. Afric. 287 in precando verba proloquebantur; nera proloqui sine peri culo licere volebant. [Sic Vascosanus et alii edd.] C. 37 extr., 38 init. Codices: quarum (turrium) apud ultimam praesidium et statio fuit Scipionis. PostGaesar ad iugum. . .ascendit cet. Tollendum sim- pliciter post. Oculus librarii primum aberravit ad post- quam duobus versibus infra positum, post primam sylla- bam se revocavit. Tum ex docuisse (cod. Par. 2 et Vindob.) effici debet do cui fuisse (prò esse). C. 40 tollendum postquam, additum a librario initio periodi, non animadverso sequi cum, quo genere iterum erratum est e. 50. C. 47: sed in tertio quartoque die proce- dendo propiusque hostem accedendo castra com- muniebat. Scrib. sed tertio quoque quartove die. Infra e codicum vestigi] s efficitur: Itaque subito imbre grandineque consecuta gravata (sic codd.) pen- dere tentoria sunt[(^oM. tenebris) aquaeque vi sub- ruta disiectaque (sic codd.). Tentoriorum nomen subesse Oudend. viderat. C. 54 e vestigiis codicum, quae huiusmodi sunt: et magis in seditione concitandisque militibus ad- versariorum vestrorum imperatoris quam pu- doris modestiaeque fueritis studiosiores, effici- tur: adversandi vestro imperatori quam pudoris modestiaeque fueritis studiosiores. C. 57 scribendum videtur: Cum nihilo minus eius sermonem nuntius ad Scipionem (sic Davisius prò ad se) referret, se (prò sed) restare, utreliqua, si vellet (codd. reliqua quae si vellet), perageret, viator praeterea cet. Sed in iis, quae sequuntur: quam aut Scipionis obtemperasse nuntio aut Caesaris eiusdem partis civibus incolumem re- verti malie, etiamsi prò Caesaris cum editionibus e Leid. 1 substituamus csesis, merse tenebrae sunt, non solum ob 288 Lib.VII.Cap.m. malie prò maluisse positum, sed quod, quse hsec caedes sit aut quse omnino haec altera, qua M. Aquinus uti potuerit, con- dicio, prorsus non intelligitur. Hariolor huiusmodi aliquid olim scriptum fuisse: aut Csesaris [voluntati^ qui eum cum ceteris] eius partis civibus incolumem' reverti mallet; sed ut dixi, hariolatio haec est. (Subco- dicum Scaligerani etCuiaciani nomine coniectura latere potest.) C. 61: Quod proprium gaudium bellantibus fortuna tribuere non decrevit. Subest: hellandi iis fortuna tr. n. d, C, 72: atque in consuetudinem equos patien- tia bestiarum addùxerat. In cuius rei consuetudinem equos addùxerat patientia elephantorum , quse alioquin nulla significata est, sed tarditas? Imo Csesar equos, antea bestiarum odorem stridoremque reformidantes, addùxerat in consuetudinem patientice bestiarum, hoc est, bestias ferendi [sic Lipsius], vel potius equites eos addu- oserant. C. 74 (ubi ego quoque suhministraturos anno- taveram) e codicibus revocandum est: de eorum (prò deorum) voluntate studioque erga Csesarem et notanda post Osesarem lacuna. Ineptissime enim h. 1. dii interponuntur et eorum erga Csesarem studii documen- tum fingitur, quod transfuga Vagensis suos cives (ipsos legatos) certiores fecerit, oppidum Vagam deletum esse. Lacunse explendae sufficit hoc: erga Caesarem [ex lega^ tis cognoscitur et\ transfuga cet. Sed plura non deesse, quis spondeat? C. 78: ut haberent facultatem turmas luli- anas circumfundi. Scrib. circumfundendi. Nam ut dixerit scriptor facultatem habeo circumfundi^ tamen non dixit circumfundor turmas prò eo, quod est turmis, Nam Latinum est circumfundi hostium turmis et cìrcum-' fundere turmas (etsi ssepius passive). [Sic iam Ursinus* ] Incerti Bell. Afric, 289 C. 79: Postquam .w animadvertebat et (hoc recte addii lurinius) adversarios non vi r tute eorum confidere ... intellexit. Scr. virtute suorum. C. 83: A dextro interim cornu funditores sagittariique concitatela in elephantos frequen- tes iniiciunt. Nihilo magis , opinor, concita quam quse solebant lacere; rectum est (revocato ti ante te): a dextro cornu ... sagittarii concitati tela ... iniiciunt. (C. 82 et Nipperdeium et Duebnerum miror silere de Scheelio irruptione prò eruptione scribente, cum aga- tur de irrumpendo in castra hostiura. Et probarat Ouden- dorpius !) C, 87: plebem inermem oppido eiecerat et ante portam bellicam castris fossaque parvula duntaxat munierat ibique, custodiis circumda- tis, habitare coegerat. Kidicula est porta bellica, et deest significatio, quid munierit. Aususne est scriptor antique et Catoniane dicere: verrucam ... munierat, ut cruciabiliter, feroculus, suppetias ire (ssepe) et alia similia dixit (vid. Nipperd. p. 18)? Belli Hispaniensis librum, ab infimi loci homine et nihil ex rebus gestis nisi particulas quasdam tenente scrip- tum confuse et sermone usque ad barbariem rustico, tum a librariis ita incredibiliter corruptum, ut nibil fere in an- tiquis litteris simile sit, paucissimis locis attigi, cum ne- que dignum, in quo tempus tererem, iudicarem neque mul- tum me profecturum sperarem. Quse tamen aut suspica- lus sum aut certius repperi, hsec sunt: C. 1: Ita paucis commoda hoste hortato maiores augebantur copise. Opinor fuisse: Ita pa- cis commoda hoste /wra^o. Et pacis in parte codi- cum est, recepitque Duebnerus. C. 22: illi prsesidio insecuti ex adver- sione legatos iugularunt. Scrib. insecuti ex Ur^ eavone. MADVIOIi Ao^-BBi. C«i« il. 19 290 Lib. VII. Gap. III. C. 25: cuna locum efflagitarent, ut consueti insequi existimare posses paratissimos esse ad dimicandum. Subest: ut, consuetudinis inscius^ existimare posses (si consuetudinem eorum clamandi et se iactandi non nosses). C. 27 tollenda sunt hsec verba: contra Pompeium castra posuit, prsecepta a librario ex versu fere quarto inferiore (castra contra Pompeium constituit). C. 28, ubi in codicibus scribitur iquodUrsaonensium civitati fuissent fautores, antea litteras mise- rat, pronomen relativum, quod editores requirunt, in ipso verbo inest: civitati, qui essent fautores, antea 1. m. Extremo capite proxime ad verum Nipperdeius accessit ; sic enim scribendum est: loca excellentia tumulis contineri, intervalla planitie dividi. C. 29: Huc accedebat, ut locus illa planitie equitatum ornaret et diei solisque serenitate. Pro equitatum cod. Leid. (et Nipper- deius) recte equitatem, h. e., sequ. Scribendum est: ut locus illam planiti ei sequitatem ornaret diei (et recte Nipp. delevit) solisque serenitate. C. 34: Erant hic legiones quse ex perfugis conscriptse. Fuit: Erant hic legiones duce ex perf. consc. Sequitur: Legio XIII oppidum de- fendere coepit; nam (Leid. 1; Par. 2 et alii non) cum iam depugnarent, turres ex parte et murum oc- cuparunt. In nam superest extrema pars vocabuli, cuius priores syllabae haustse sunt propter similitudinem littera- rum coepit. Sic enim scriptum olim erat: Legio XIII oppidum defendere coepit; oppidani, cum iam depugnarent, turres ex parte et murum occupa- runt. C. 38: munitum locum natura ceperat sibi Pompeius quamvis magna multitudine deducti homines. ..defendere possent subeunt in adventu Incerti Bell. Hispan. 291 nos depellunt qui telis. Fuerat: ... Pompeius w^, quaravis magna multitudine adducta^ pauci ho- mines. . .defendere possent. Subeunt in adventu nostri depelluntqve telis. In iis, quse proxime prae- cedunt, sublatis qiattuor verbis, qu3e male repetita sunt, reliquum mendum residet. Ad Sallastii Catilinam aut Ingurtham perexiguum habeo, quod proferam, novi, nec, si quid ex iis, quae olim (a. 1837) non multa cum Boiesenio coramunicavi, non recte neglectum videtur, eam rem nunc multis agam, velut in Catil. e. 22 prave illis aperuisse consilium suum adiungi non ipsius Catilinse declarationem consilii (eo fe- cisse), sed, interposita copula, scriptoris de Consilio nar- rationem (atque eo fecisse); itaque necessario e codi- cum optimorum vestigiis (atque eo dictitare fecisse) efficiendum esse verbum Catilinse orationem significans, ut Sallustius, quid ille dixerit, narret (atque eo dixisse eam rem fecisse aut simile quid); in lugurthse autem e. 47 perverse verse scripturse a me monstratse, sed ante ab Ursino (frequentiam mercatorum et com- meatu iuvaturam exercitum et iam paratis re- bus munimento fore) prselatam esse eam, quse neque mendl originem ostendat et duplicis utilitatis significatio- nem tollat et summam sententiae pravitatem habeat, quo- niam sola hominum frequentia, non commeatuum, rebus paratis munimento esse poterat; nam e. 110 qui persua- surum me credam hominibus simplicem veritatem am- plecti non audentibus, ut antiquissimorum codicum scrip- turam sequantur (fuerit mihi eguisse aliquando pretium tuse amicitise, hoc est, eo sit empta amicitia tua pretio, ut aliquando eguerim), inania artificia abiiciant? Itaque bis omissis nunc primum dicam Oatil. e. 14, 6, ubi editur: postremo neque sump- tui neque modestise suse parcere, dum illos ob- 19* 292 Lib.VII.Cap.III. noxios fidosque sibi faceret, tam perspicue scri- bendum esse neque sumptui neque molestice suae, ut vix credara, id nemini in mentem venisse. Modestiae neglectus ad ea, quae bic commemorantur, nihil pertinet; neque cum sumptu, qui fìeret et subir^pf, recte modestia, sed immodestia, quae non fugeretur, cómponenda erat. Prseter sumptum in parandis iis, quorum cupidi adole- scentes erant, ne operae quidem molestiam fugiebat. lug. 53, 7 non ex adventare, quod sane ferri nequit, faciendum erat adventarent, sed, pravo interpretantis additamento sublato, scribendum: ac primo ... strepitu, velut hostes, alteri apud alteros formidinem simul et tumultum facere, hoc est, velut si hostes essent, cum prò hostibus acciperentur. [Sic iam Cortius.] Ibd. 84, 2 quod scribitur auxilia a populis et regi- bus sociisque arcessere, manifesto mendosum esse Siesbyeus vidit; nullos cnim praeter populos et reges fuisse socios neque ab omnibus populis regibusque, sed tantum ab iis, qui in societate essent, auxilia arcessita esse; itaque omisso que scribendum esse: aux. a populis et regi- bus sociis arcessere. Ibd. 85, 10 vix credibile est, non pridem sic sen- tentiasesse diremptas: Quaeso, reputate cum animis vestris, num id mutari melius sii Si quem ex ilio globo nobilitatis ..« mittatis . . ., scilicet, ut in tanta re, ignarus omnium trepidet, festinet, sumat aliquem ex populo monitorem officii sui; ita plerumque evenit, cet. [Sic Gerlachius.] Ibd. 95, 3 quod Sulla litteris Graecis atque Latinis iuxta atque doctissime eruditus di- citur, scriptum a Sallustio videtur aut: iuxta at- que dociissimi, quod etiam lordano placuisse video, aut potius, quod Siesbyeo in mentem venit: iuxta atque qui doctissime. Nam eruditus iuxta ac per- sonae significationem , quacum comparatio fiat, postulat; Sallnstìus. 293 alioquin scriberetur: litt. Gr. iuxta atque Latini s doctissime eruditus. Paulo plura effeci in orationibus et epistolis ex histo- riarum libris eicerptis. In oratione Lepidi (1, 41 Dietsch., 49 Kritz. 1856) § 20 sic scribendum est: ne ... capiamini, non opibus eius, quse futiles et corruptae sunt, sed vestra socordia, qua raptum ire (cod. Vat. quam raptum iri) licet et, quam audeas, tam videri felicem. Exprimitur, quid propter socordiam populi SuUse liceat; ea fierì, ut Sulla, qui opibus vincere nequeat, improviso res ad se rapiat et felix videatur. Quae Kritzius et Dietschius ad hunc locum scripserunt, prorsus confusa sunt. Alii quid nuper luserint, omitto. Ibd. 26: Mihi, quamquam per hoc summum imperium satis qusesitum erat nomini maiorum, dignitati atque etiam prsesidio, tamen non fuit consilium privatas opes facere. Nihil est satis qucerere nomini maionim] quid enim quseritur? pravius etiam satis qucerere pr Cesidio, Scripserat Sallustius: satis qusesitum erat nomini maiorum dignitatis atque etiam prcesidii, tamen cet. In oratione Philippi (I, 48 D., 56 Kr.) 16: Neque te provincise ncque leges neque di penates civem patiuntur. Manifesto perverse, cum agitur, quis civis Romanus ferri possit, primse partes iudicandi provinciis dantur, quarum in ea re nullae omnino sunt, quoniam ipsae prorsus extra populum et civi- tatem sunt. (Sensit aliquid Dietschius; sed ieque prave ante quaeritur, quem magistratum provincise, quam, quem civem Roma forre possit, neque ornnino provinciarum ad- ministratio ulla ex parte ad id pertinet, de quo hic agitur.) Non est dubium, quin tribus primis vocabuli mendosi lit- teris populi Romani nomen contineatur (p. Ro.); quid cum illis conflatum in vincise transierit, incertum est. Potest 294 Lìb.VII.Cap.III. scriptum fuisse: Neque te populi R. ludicia neque leges neque di penates civem patiuntur. Paulo post (18) scribendum videtur: Nam qui turbas se et csedem civium o disse ait; in codice deest se. InoratioiieLicinii(IIl, 61D., 81Kr.),12: cum. . .dieta alia, sed certatum utrimque de dominatione in vobis sii Itaque cetera ex licentia aut odio aut avaritia in tempus arsere; permansit una res modo, quae utrimque qusesita est et erepta in pò- sterum, vis tribunicia, telum a maioribus liber- ta t i p a r a t u m. Sic omnes [inde a Cortio] interpungunt, ut incredibili pravitate tribunatus vis, quam Licinius sublatam queritur et restituì vult, una permansisse dicatur et tamen ea- dem in posterum erepta, tum autem hsec ipsa utrimque quse- sita, quod si quis non intelligit quomodo dicatur, Kritzius enarrat, „a plebe quaesitam, ut confirmarent, ab optimatibus, ut tollerent". Hoc vero est qucerere virn tribuniciaml Tan- tum absurditatis unum peperit comma prave additum et sublatum, quo recto posito (permansit una res modo, quse utrimque qusesita est, et erepta in poste- rum vis tribunicia) apparet unam rem esse domina- tionem, de qua „utrimque certatum" Licinius dixerat, vim autem tribuniciam ereptam esse dici, non permansisse. Ibd. 19: Namque ut illis (alimentis carceris) exiguitate mors prohibetur, senescunt vires, sic cet. Ferri nonpotest duplex ablativus prò eo, quod est ilio- rum exiguitate. Itaque, nisi tolli velis exiguitate, quod qui addi potuerit, non video, scribendum puto: Nam- que ut illic exiguitate cet. In epistolge Mithridatis (IV, 61 D., 20 Kr.) initio scrip- turam codicis, quse Ionissime adiuvanda est, iam inde a Dousa depravarunt, nuper, addita transpositione , prorsus una cum sententia pessum dederunt. Scribendum est sic: Tibi si perpetua pace frui licet, nisi hostes op- portuni et scelestissumi, ni egregia fama, si Sallustius. 295 Romanos oppresseris, futura est, neque petere audeam societatem et frustra mala mea cum tuis bonis misceri sperem. Si una condicio adesset (si), duae alise non adessent (nisi ... ni), non auderet Mithri- dates societatem Arsacis petere; nunc nec illa adest et hae adsunt; itaque petere audet: „Sed neque tibi, etiamsi nunc bello abstinueris, perpetua pace frui licebit, et hostes opportuni sunt et egregia fama erit, si Romanos oppres- seris". Unam syllabam ni addidi post mi (scelestis- sumi). Deinde § 3 scribendum est: si vere (estimare voles, non vera existimare, Subiungam fragmentoriini quorundam minutorum apud Nonium positorum emendatiunculas. I, 86 D (93 Kr.) apud Nonium p. 310 Mere: Pro- fectus (edd. Sali, ilio prof.) vicos castellaque in- cendere et fuga cultorum deserta igni vastare neque elate aut fetustissimus metu gentis ad furta belli pe ridono se. Sic codices. Scribendum: ne- que (h. e. neque tamen) late aut effuse nimis, metu gentis cet. II, 17 D. (23 Kr.), Non. p. 538: occurrere duci et proelium accendere, adeo uti Metello in sagum, Hirtuleio in brachium tela venirent. Declaratur, quam se ipsi duces pugnse miscuerint et periculo obiecerint; scribendum: occurrere duces et cet. [Sic iam Gerlachius.] IV, 37 D. (52 Kr.), Non. p. 318: Atque hiavit humus multa vasta et profunda. Fuit, opinor: Atque hiavit humus lacuna vasta et profunda. V, 13 D (16 Kr.), Non. p. 236: Quibus de cau- 3is Sullam in Victoria dictatorem uni sibi equo descendere, adsurgere sella, caput aperire solitum. Scrib. Sullam victorem ac dictato- rem cet. 296 Lib. VII. Gap. III. (De IH, 15 D., 14 Kr., apud Non. p. 489, dixi voi. I p. 37. Admodum miror confidentiam eorum, qui huic et similibus fragraentis certam in narratione sedem assignant.) Ad Cornelium Nepotem nibil annotavi editione nunc dignum. 297 Liber Vili. Gap. 1. Velleius Paterculus. Valerius Maxiraus. Quoniam Livium, quem totum recensui, hic sepono et omitto, a Ciceronis et Caesaris temporibus venio statini ad Tiberianae aetatis et proximse subsecutae scriptores. Nam ne is quidem hic locum iillum habebit, qui, cum maiorem vitse partem imperante Augusto egisset, Tiberio principe scripsit, M. Seneca, quod omnia, quse ad eum annotata habebam, superiore anno A. Kiesslingio eius reli- quiarum editionem paranti libenter homini docto et pru- denti utenda concessi et hoc volumen non exiguo onere levavi. Velleii Paterculi historise Romanee quam sit et sim- plex instrumentum criticum et tenue, omnes norunt, quam- que egeat coniecturae ope. Eam ei et superioribus tem- poribus multi ferre studuerunt et nuper. Mihi et olim Velleium legenti ad manum fuerunt et nunc hsec scribenti praesto sunt Ruhnkenii^ Kritzii, Haasii editiones; qui post alteram Haasii editionem prodierunt libelli ad Velleium pertinentes, eos antea non paratos nunc conquirere otium non est; itaque veniam peto, si quid inscius ab alio prse- ceptum posuero, quod mihi in priore volumine p. 18 de 298 Lib. Vili. Gap. I. II, 29, 2 et p. 153 de I, 18, 1 accidit, cum eo tempore tantum priore Haasii exemplo uterer. Multa, quse ipse inter legendum annotaveram, postea vidi a superioribus (Acidalio, aliis) prsecepta, quorum bonis inventis mallem quidam nunc uterentur quam in novis reperiendis se torquerent. ^) Lib. I e. 4, 4: Et mox ^olii, eadem pro- fecti Graecia. Scr. e.v eadem pr. Gr. Haustum ex ante e a. Ibd. 12 init. Universa deinde, ut prsediximus, instincta in bellum Achaia, cuius pars magna eiusdem Metelli Macedonici virtute armisque fracta erat, maxime Corinthiis in arma ... in- stigantibus, destinatus ei bello gerendo consul Mummius. Verba ut prsediximus transponenda sunt post pars magna. De universa Achaia in bellum in- stincta nihil adhuc Velleius dixerat; Achaeos -rebellare in- cipientes acie fusos a Metello narravit, id est, magnam Achaise partem eius virtute fractam esse. ^) Huiusmodi est in secundo statim capite prioris libri recte ab Heinsio repositum Megara prò Megaram (vid. prsef. ad Liv. II, 1 ad XXIV, 30, 9; aeque prave II, 102 centra Mureti admonitionem retinetur Artageram), tum a Lipsio: in in- sula circumfusa Oceano . . . Gades condidit prò eo, quod codex habuit: ìnsulam circumfusam Oceano . . . Gades condidit. Aliud est apud Grsecos titì^siv vrjeov de ea cultoribus frequentanda, usu crebrura, aliud insulam condere, apud Latinos inauditum, ìnsulam vero Gades condere perridiculum, hoc quidem etiam si Grasce dicere conerò v. e. ' Pódov ALvòov ■ATi^siv. Utinam cautius philologi exemplis et comparatione similitudinis uterentur. Sed de m littera addita detractave nunc spero plerisque ita persuasum esse, ut sciant Megaram quater scriptum nihil valere contra Megaris aut Megarorum bis aut etiam semel positum. Velleius Patere. 299 Ibd. 14, 2: Post septem annos, quam Galli urbem ceperunt, Sutrium deducta colonia est. Certus Velleiiusus postulate ^jo èra w^. Vid. I, 8, 4(postduos et viginti annos, quam prima constituta fuerat), 13, 1 (erat condita), II, 44, 4 (redacta erat). Anim- adverti velim (cfr. voi. I p. 167 sqq.), aberratum esse in una vocali, non aberratum, ubi perfectum et plusquamper- fectum tota syllaba differrent. Eodem capite § 7 addito que ante qu scribendum esse: interiectoque quin- quennio, superiorum et eorum, quse sequuntur, compa- ratio docet. Ibd. 16, 3: sequalesque eius setatis non ma- gi s quam operis. Si recte, ut puto, contra codicem additur non, scribi debet: eius non setatis magis quam operis. Ibd. 17, 5: Huius ergo recedentis mq. se- culum ingeniorum similitudinis congregantis- que se et in studium par et in emolumentum causas cum semper requiro, numquam reperio, cet. Sic codex (etsi in apographo Amerbachiano est inq. prò mq). Primum litterae aliquot extritae esse videntur scribendumque : Huius ergo recedentis in suum guodque seculum ingeniorum similitudinis con- gregantisque se et in studium par et in emol. cet. (de suum quodque vid, ad Cic. fin. V, 46 p. 689); deinde non semper, sed scepe huius rei causas a Velleio requisitas esse puto. (S?epe prò semper Ciceroni re- stituì III n. deor. 72; ibidem 69 restituerat Manutius.) Lib. II, 1, 5: Sed Pompeium gratia impuni- tum habuit; Mancinum verecundia quippe non recusando perduxit huc, ut per fetiales . . . de- deretur hostibus. Frustra se torquent in quippe ad sententiam accommodando, nec cetera expediunt. Credo 300 Lib. Vili. Gap. I. scriptum fuisse: Mancinum verecundia quicquam noxce recusandi perduxit huc, ut cet. ^) Ibd. 9, 2: Clara etiam per idem sevi spa- tium fuere ingenia in togatis Afrani, in tra- gcediis Pacuvi atque Acci, usque in Grsecorum ingeniorum comparationem evecti (cod. evectis, fortasse recte Heinsius ève eia) magnumque inter hos ipsos facientis operi suo locum, adeo quidem, ut in illis limse, in hoc psene plus videatur fuisse sanguinis. Celebre et Lucili nomen fuit. Perversa sunt et quse de Accio magnum inter ipsos Grsecos suo operi locum faciente excogitantur (et ne nominati quidem Grseci erant, sed Graeca ingenia), et magis etiam, quae de eodem (tragico) inter Afranium, togatarum scriptorem, et Pacuvium emergente. Ipsum illud singulari numero po- situm suum opus admonere debebat, transiri ad aliud et singulare poesis genus. Scribendum est: magnumque inter bos ipsos facientis operi suo locum (adeo quidem, ut in illis plus limse, in hoc psene plus videatur fuisse sanguinis) et celebre Lucili nomen fuit. Kecte iam non magnum locum facere dìce- tur, quod nihil est, sed locum operi suo facere. Sententiis male diremptis et celebre inversum est, Ibd. 10: Persequamur notam severitatem cen- sorum Cassi Longini Csepionisque cet. Ncque hoc ferri potest (itaque Haasius notam deieri vult) ncque notae, quod debebat saltem esse notarum (hoc est, in notis). Una littera m detrahenda est: Persequamur nota severitatem, hoc est, notemus et quasi notam allinamus; hoc enim facit Velleius, non persequitur (plura ') II, 5 extr. spente annotaveram : Hic vìrtute ♦ . . at Fa bius ^milianus, Paulli exemplo, disciplina in Hi spania fuit clarissimus. Praeceptum erat a Puteano. Velleius Patere. 301 narrando) severitatem censorum. Similiter in hoc ipso capite § 2 dicitur: Notetur Domitise familise pecu- liaris qusedam . . . felicitas et e. 11, 3: Caecilise gentis) notanda claritudo est et 68, 3 notetur.*) Ibd. 19, 3: ut agnovit Marium, magno eiu- latu expromenti indignationem casus tanti viri abiecto gladio profugit e carcere. Eiulatus non sane expromit indignationem, sed nihilo magis apud Latine loquentes exprimit\ (indignatio eiulatum alicui exprimere potest). Nec magno eiulaiu expromenti prò eo, quod est magno end., qui expr ornerete recto dicitur. Sublata gemi- natione vocalis i et una littera mutata faciendum est: magno eiulatu expromens indignationem. [Sic Acid.] Ibd. 20, 5: Opus erat partibus auctoritate, gratia, cuius augendse C. Marium cum filio de exilio revocavit. Neque asyndeton (auctoritate, gratia) ferri hoc loco potest, cum praesertim ita partibus paene necessario eodem casu accipiatur^ quo auctoritate, gratia, neque cuius augendaeVelleianousu dicitur, neque, quod caput est, partes in republica gratiam quserunt, sed auctoritatem et speciem. Adhibenda est igitur transpositio : Opus erat partibus auctoritate, cuius augendse gratia C Marium cet. Non ita paucis locis apud ') Eodem capite incredibili perversitate defenditur post alios a Kritzio, tenetur etiam ab Haasio hoc: fu ere singulis om- nino parentibus geniti, ab aliis autem substituitur non minus pravum singuli singulis parentibus geniti. Omnes enim, quotquot unquam nati sunt homines, singulos habuere parentes (patres; de iis enim agitur), nemo duos plu- resve. Recte Lipsius: singuli omnino parentibus ge- niti-, hoc peculiare fuit, quod septem deinceps Domitiis singuli filii, nulli plures, geniti fuerant iique omnes consulatum cepe- rant. Ad parentibus accommodatum est singulis, ut 17, 1 propter univo rsis factum est integris prò integri. 302 Lib.VIII. Gap. I. Velleium similis in apertis et perspicuis verbis transpositio accidit, ut videtur, quod vocabulum incuria omissum et supra scriptum loco non suo interpositum est. Hoc enim errore e. 13, 3 scriptum erat in codice: male fa et a collegarum quam eius (eius quam) optime ab ipso cogitata, 27, 1 vir animi bellique fortissi* mus (animi fortissimus bellique) 38, 1 notavi- mus facilius ut quse partibus (ut, quae partibus notavimus, facilius), 41, 2: et quod inter omnes antiquissimos constabat (et, quod inter omnes constat, antiquissima, ubi alii accesserunt errores), 57, 2 dati ab eo ncque protinus lecti (dati ncque ab eo pr. 1.), 68, 1 senatus et auctoritate cos. (senatus et consulis auctoritate), cet. Ibd. 27, 2: cuius abscisum caput ferri gesta- rique circa Prseneste Sulla iussit. Frustra Kritzius post alios ferri et gesta ri differre vult; nam ncque per se ferri caputa nulla addita loci, in quem, aut personae, cui feratur, significatione, aliud est nisi gestari, ncque in hac ver- borum copulatione divelli ferri ab altero potest. Videtur scriptum im^^Q: ferro figi gestarique e. P. *) Ibd. 31, 2: Quo senatus consulto (cod, senatus cos.)p9ene totius terrarum orbis imperium uni viro deferebatur; sed tamen idem hoc anteseptennium in M. Antonio prsetore (cod. biennium in M. An- toni prsetura) decretum erat. Sed interdum per- sona ut exemplo nocet, ita invidiam auget aut levai Kidicule, quod Velleius proxima superiore senten- ^) C. 26, 1 parendura erat Heinsio, ex bis: animi magis quam aevi paterni facienti an. m. quam fati paterni. De in- genio moribusve Marii filli non agitur, et fuit hac ex parte, Velleio iudice, patre dignus, sed fortunam habuit fatumque infelicius. Fatum medio sensu dicitur, ut e 52, 1 fatalis. Velleius Patere. 303 tia Gabinia lege latum narravit, nunc senatus consulto factum dicit, cum praesertim adversatum senatum et aliunde scia- mus et h. 1. significetur et verbis sed tamen et iis, quae deinde subiiciuntur (dissuadebant optimates); magis tamen ridicule quidam enarrant, senatus consultum dici prò plebiscito, quod senatus approbare vi coactus sit, Scribendum est: Quo senatus psene totius terra- rum orbis imperium uni viro deferri rehatur. Deinde sublato additamento, quod sententiam perimit, re- stitutaque rhetorica membrorum inter se relatorum forma scribi oportet: Sed interdum persona, ut exemplo nocet, ita invidiam levat. Id accidisse in Antonio Velleius proximis verbis exponit. Ibd. 33, 1 (de L. Lucullo): ultimamque bello manum paene magis noluerat imponere quam non potuerat, qui alioqui per omnia laudabilis et bello psene invictus pecuniae pellebatur (cod. expel- le batur) cupi din e. Pravum est pelli cupidine de eo, qui ea tenetur, neque quicquam uUa ex parte simile habent exempla aKritzio corrasa; nam de vincendo sic dicitur pefe^, ut loco movendi et fugandi significatio insit et emineat. Scripsit Velleius: quia (sic recto Bothius), alioqui per omnia Ìd.\id2i.hì\is, .,]^ecunix pelliciebatur cupidine. Infra § 2 scribendum est: neuterque ab eo, qui (codex quod) arguebatur, mentitus argui posset. Cum Pompeius Lucullo pecuniae cupiditatem, Lucullus Pompeio imperii obiiceret, neuter ab altero, cui hoc obiiciebat (qui arguebatur), mentitus argui poterat; vera enim obiicie- bat. [Sic edit. Bipont.] (Tum § 3 recte Lipsius: in ge- rendis verecundissimus et qui prò ut qui; conti- nuatur res et amplificatur.) Ibd. 35, 1: Ille senatus di es.. .virtutemM. Cato- nis, iam multi s in rebus conspicuam atque prseni- tentem,in altissimo luminavit. Sic codex. Duo certa esse debent, incidi orationem post prsenitentem (in quo lapsus 304 Lib. Vili. Gap. I. est Haasius) et retinendum esse in altissimo nec altitu- dinis imaginem cum luminis coniungi posse (quod Kritzius frustra etticere conatur). Initium emendationis et caput Haasius repperit: in altissimo culmine, sed huic ac- commodandum erat verbum, quod litteris male conflatis corruptum est: virtutem M. Catonis, iam ante ... prsenitentem, in altissimo culmine locavit, Ibd. 36, 2: neque ullo in suscepti operis sui Carmine minorem Catullura. Contra eos, qui ope- ris Carmen et minorem in Carmine defendunt, dici opus non est, quoniam ne Carmine quidem uno CatuUus censebatur, sed carminibus; (de prosae orationis usu dico). Sed casu plerique arripere videntur, quod substituant. Sui inutiliter et prave post suscepti operis additur. Inde profectus sic scribendum suspicor: neque ullo [in] suscepti operis uigore minorem Catullum. Ge- minata littera s factum videtur sui, tum ex gore et pri- mis litteris sequentis vocis (min) natum Carmine.^) Ibd. 48, 5: unice cavente Cicerone concordise public». Puto fuisse f avente, Nam cavere concordise, quse nulla erat, Cicero non poterat, sed favere, ut resti- tueretur. Ibd. 49, 1 (48, 6 H,): cum sine invidia in rep. floruissent eminuissentque sine periculo, quieta aut certe non precipitata, fatali ante initium bellorum civilium morte functi sunt Mortis genus uno adiectivo fatali ita definitur, ut prorsus otiosum sit ^) Gap. 44, 4 idem conieceram, quod Heinsius, ius urbis (prò ius ab bis). De civitate (quoniam omnes tum Itali Roma- nam habebant) nihil mutatum est. Gap. 47, 3 homo non doc- tissimus, Gludius, unus vidit, quid usus loquendi postularet (in coercitione ambitus exercuit, non in coerci- tionem). • Velleius Patere. 305 ante eam quietam dicere ac non praecipitatam, cum prsesertim quieta mors vix Latine appelletur. Itaque recte iudicant, qui haec adiectiva alio trahunt. Sed quod ea Kritzius referri vult ad prèecedens rep., id interpositis illis eminuissentque sin e peri cu lo fieri nequit, ac ne e a quidem post quieta cum Lipsio satis commode additur. Verum ipsum praecipitata non recte contrarium ponitur quietae reip. Scribendum puto: quieta aut certe non pr ce ci piti civitate. Propter similitudinem litterarum ci pi et ci vi duse voces truncatae coaluerunt. Ci vitate Ruhnkenius addebat. Ibd. 68, 1: (M. Coelius) cum in modica quidem servari posset (quippe peior illi res familiaris quam mens erat), in prsetura novarum tabularum auctor extitit. Orationis forma certa est: cum ne in modica quidem * servari posset. Quod substan- tivum exciderit, et similitudo litterarum et res manifesto ostendit: ne in modica quidem /z(Ì6 servari posset. Etiamsi non piena et integra servaretur pecuniarum cre- ditarum fìdes, sed tantum modica (ut solutio differretur similiave tentarentur), servari Coelius non poterat; itaque fidem de foro tollero omnem conatus est. Deinde quse in codice sic scribuntur: accito etiam Milone Annio, qui, non impetrato reditu, lulianis partibus in- festus erat, in urbe seditionem haud magis oc- culte bellicum tumultum movens, primo sum- motus a rep., sic puto multo, quam factum est a plerisque, lenius corrigenda: accito etiam Milone An- nio, qui ... infestus erat, in urhern, seditionem ac magis occulte bellicum tumultum movens, cet. Postremo § 2 geminatis duabus litteris scribendum est: In incepto pari similis fortuna Milonis fuit, quamvis Kritzius ignorari vim ablativorum dicat. Ibd. 75, 1: Ti. Claudius Nero, ... Ti. Csesaris pater, magni vir animi doctissimique ingenii. MADVIGII Alvkrs. Crii. 11. 20 m'y Uh, vili. Gap. I. Non iiiovct Kritzium , quod nemo veterum in hoc Claudio doctrinam laudavit; et tamen movere nonnihil debebat: nam si qua huiusmodi fama de eo fuisset, probabile est non omissurum eam fiiisse Suetonium. Sed certius illud est, neminem (saltem in prosa oratione) doctum inge- nium appellasse, quod separata sunt ingenium et doctrina; excultum doctrina ingenium laudatur. A Velleio positum puto rectissimi. Ibd. 82 init; Qua sestate Csesar tam prospere Libium in Sicilia bene fortuna in Csesare et rep. militavit ad Orientem. Non est dubium, quin in Libium ipsum id, quod desideratur in relativa sententia, vérbum insit; certum deinde est, quod Schegkius vidit, bene prò paene (pene) scriptum esse. Ad hsec non difficulter adiungitur verbi, quod est militavit, emendatio, ut sic scribatur: Qua sDstate Csesar tam prospere bellavit in Sicilia, pa3ne fortuna et Cessar em et remp. mutilavit ad Orientem. Aptissime significatur magnitudo cladis, quse accepta esset, nisi captivi Komani indicio servatse Antonii legiones essent, ad Caesarem quoque, qui a rep, separari non poterat, pertinens. Ibd. 86, 2: ad solium alarunt in prisca gravi- tate celeberrimi fides, mox diu clementia luc- tatus sua Caesar servavit incolumem. Priora sana- vit Puteanus (At Sosium L. Arruntii, pr. gr. cel., fides), nisi quod in ad latet Sosii prsenomen. (Portasse ante ha^c prseter vocabulum modum plura exciderunt; valde enim abrupte hoc unum exemplum clementise inter- iicitur.) Sed in extremis residet mendum; nihil est enim (absolute) luctari clementia sua^ nec diuturnitas luctationis apte commemoratur. Cum clementia sua Csesar luctatus non est, sed ei (Velleii iudicio) libentissime paruit. Scri- bendum est: mox, odium clementia eluctatus sua. Velleius Patere. 307 Vicit et expugnavit odium, quo Sosius premebatur, clementia. ^) (Senteiitiam attigerat Cludius.) De e. 88, 2 dixi voi. 1 p. 35. Eodem capite extremo, quoniam in codice scriptum sic erat de Servilia: prsema- turam mortem immortalem nominis sui pensavit memoriam, recte Burerius intellexit scribendum esse praematura morte (ex quo natum est prsematuram morte, deinde mortem), quod ceteri neglexerunt, Kritzius parum acute reprehendit. E cap. 115, 4, quem locum ipse citat, satis intelligitur, Velleium pensare posuisse cum ac- cusativo bonum, quod quis consequi vellet, significante, ab- lativo incommodum, quod prò pretio esset, notante. Com- modum p6?isare cum incommodo dixerunt Ovidius (met. XIII, 192: laudem ut cum sanguine penset) et Seneca (de vit. beat. 4, 4), Cicero compensare (fin. II, 96, V, 48). (Cap. 87, 3 professioni ei, qua praecepit Cludius.) Ibd. 89, 5: Consulatus tantummodo usque ad undecimum, quem continuaret Caesar, cum saepe obnitens repugnasset, impetrari potuit. Ineptissimum quem continuaret, nec minus impe- trari potuit. Editio prima impetrare. Agitur de Cas- sare Augusto vetera instituta revocante, in una tamen re ^) Eiusdem cap. § 2 incredibile est, ferri ab editoribus hsec: qui de precari quidem prò se non sustinerent, vitiosissime posito quidem, cum iam Heinsius perspexerit, ante de exci- disse ne, tum additum non (qui ne deprecari quidem p. s. sustinerent). Non paucis locis in codicibus sic muti- latum est ne . . . quidem, quorum ipse unum et altermu alibi attigi. Cfr. e. 68, 1. Apud Senecam epist. 94, 21 recte ede- batur inde ab Erasmo: sed non ideo ne aliis quidem adi e età profieiunt (hoc est: sed inde non sequitur, ut ne aliis quidem proficiant). Fickertus codicibus obsequens ne et sen- tentiam sustulit; Haasius non aliis quidem scripsit, con- tempta orationis lege. Cfr. ad Senec. quaest. nat. VII, 31, 2. 20* M08 Lib. Vili. Gap. 1. nova et civilem modum excedentia subire coacto. Vim enira ei a populo adhibitam adulator Velleius fingit, et ipse Angustus ita videri volebat. Scripsit Velleius: Consulatus tantummodo usque ad undecimum quin continuaret Csesar, cum ssepe obnitens re- pugnasset, impetrare non potuit.^) Ibd. 99, 4 (3) ad hanc formam scriptum fuisse sus- picor: ut omnes, qui prò consulibus legatique in transmarinas profecti provincias visendi eius gratia ad \eum venissent^ (et quis\ non venitf) semper privato ... fasces suos summiserint. Conveniendi verbo locus non est. Omnes ad Tiberium venisse Suetonius testatur Tib. 12. (De e. 103, 3 dictum est voi. I p. 21.) Ibd. 106, 3: classis, quae Oceani circumna- vigaverat sinus, ... flumine Albi subvecta, plu- rimarum gentium Victoria cum abundantissima rerum omnium copia exercitui Csesarique se iunxit. Frustra Victoria defenditur, frustra vi e tori scribitur, inaudito verborum ordine. Scribendum: pluri- marum gentium victri,%\ Ibd. 107, 2: Nostra quidem furit iuventus, quse, cum vestrum numen absentium colat, prae- sentium potius arma metuit quam sequitur fidem. Qui potest hoc Germanus e medio hostili exer- citu profectus dicere, suam iuventutem Romanorum absen- tium numen colere? Vera sententia (hoc est, qualis ') De capitis 90 initio hoc tantum prò certo dicere possum et co- rani aliero non ortum esse ex his: ut concordia invalu- ere, quse ipsa minime apte inter coalescendi et lacerandi imagines interponuntur. Latet, opinor, ablativus in ero desinens, coniunctus cum membris. (Coalescentibusque reip. niembris et foì-mcp. ìnv olucro?) Velleius Patere. 309 Velleio piacere potuit) nascetur, si sic scriptum fuerit: quae, cum vestrum numen absentium 7ion colat, (quod facere debebat, deinde etiam) praBsentium potius arma metuit quam f. s. Potuit etiam scribi: quce, cum vestrum numen absentium colere debeat. Ibd, 108, 2: (Maroboduus) statuit, avocata pro- cul a Komanis gente sua, eo progredì, ubi, cum propter potentiora arma refugisset, sua faceret potentissima. Causae signifìcatio (propter) inepta est, ineptum etiam per se positum cum refugisset; scribendum esse: ubi, cum potentiora arma refu- gisset, sua faceret potentissima, vel sola mem- brorum concinnitas ostendit. Eod. cap. § 3 (al. 109 init.) de eodem Maroboduo sic scribitur: Corpus suum custodia tum impe- rium perpetuis exercitiis psene ad Eomana3 di- sciplinae formam redactum brevi in eminens ... perduxit fastigilim. Multa licenter editores et alii mutant nec tamen rectam sententiam aut orationem con- sequuntur; Kritzius et Haasius longe aberrarunt. Una littera in duas mutanda, una addenda: Corpus suum custodientium imperium, perpetuis exercitiis psene ad Eomanse disciplinsB formam redactum, brevi ... perduxit cet. (Corpus eorum, qui suum custodiebant imperium.) (Paulo post (109, 1) Acidalius recte ex totumque, prsecedente m^ fecit in totumque, quomodo Columella et Plinius maior perssepe dixerunt, ille in uno secundo libro 1, 2 et 11, 8 et 17, 7). Ibd. Ili, 3: Quanto cum temperamento simul utflitatis res auctoritate imperatoris agi vidi- mus (a Tiberio)! Kecte vidit Kuhnkenius laudari con- iunctionem aptam militaris imperatoriseque auctoritatis et virtutis eam lenientis ; eam esse (quae hac demum setate appellatur) civilitatem. Sed plura mutat, quam opus est; satis est enim sic scribi: Quanto cum temperamento 810 Lib. Vili. Cap. I. simul civilitatis (hoc est, quanta adhibita simul civU litatis admixtione) res aucto ritate imperatoria agì V i d i m u s ! Ibd. 114, 3: agebatque medium plurima dis- simulantis, aliqua inhibentis. Ut concedatur, medius poni cum duobus genetivis ad interiectum genus signifioandura (velut medius regis et servi) ^ quod ipsum aperto exemplo non confirmatur fnam aliter de loco dicitur medius cceli terrceque^ aliter etiam medius pacis bellique), tamen dicen- dum fuit: medium omnia dissimulaniis et omnia inhibentis^ primum addita copula, quae omitti nwllo pacto potest, deinde positis iis, quae extrema sunt et inter quae aliquid medium significatur; nani plurima dissimulare et aliqua inhihere non contraria et extrema sunt, sed con- iuncta iam et temperata. Itaque scribendum credo: age- batque medium, plurima dissimulans , aliqua in- ai ben s, Ac video idem Acidalio, peringenioso et, quam- quam iuvenis obiit, subacti iudicii homini, in mentem venisse. Ibd. 116, 3: et A. Licinius Nerva Silianus, P. Silii filius (quem virum, ne qui intellexit quidem, abunde miratus est), ne nihil non op- timo civi, simplicissimo duci perisset prseferens immatura et fructu amplissimre principis ami- citise et consummatione ... imaginis defectus est. Certuni est illis: ne nihil non ... prseferens contineri indolis et spei, quse in iuvene fuerit, significa- tionem. Itaque orationis forma hsec fuit: nihil non op- timo civi [^simile^ viro~] simplicissimo, duci 2?eriiissimo prseferens, immatura [morte] (hoc invenit Orellius) cet. Id quoque certum est, Veli cium in exornata et ad splendorem et ad acumen iuvenum no- bilium laude non utramque partem sic terminasse: ^lius Lamia ... defectus est et A. Licinius ... defec- tus est, sed altero tantum loco verbum posuisse, in priore parte alium id hominem annotasse. Velleius Patere. 311 Ibcl. 118, 1: nunc provocantes alter alterum iniuria, nunc agentes gratias, quod ea Romana iustitia finiret. Non congruit ea (plur.) cum iniuria; nec Germani apucl Quintilium Varum inimia inter se pro- vocabant, sed de inim'iis, quas ante illatas dicebant, lites serebant. Una littera addenda est: provocantes alter alterum in iurgia. Paulo post (§ 2) neque iure civi- tatis Rom. neque cum iure civitatis R. ius eque- stris consequens gradus ferri potest, ne ipsum quidem ius equestris gradus prò equestri gradu; (nam iure civitatis est eo iure, quod civitas dat)» Videtur fuisse: iure etiam civitatis Romance decus equestris conse- quens gradus, hoc est, ei proximus. Nam ita ferri consequens potest; alioqui cum Heinsio consecutus scribi debebat. [Sic Burmannus.] Ibd. 119, 2: Exercitus ... circumventus, cum ne pugnandi quidem egredie aut occasionis, in quantum voluerant, data esset immunis, casti- gatis etiam quibusdam gravi poena, quia Roma- nis et armis et animis usi fuissent, inclusus sil- via ... trucidatus est. Ex vestigiis codicum efl'icitur: cum ne pugnandi quidem egrediendive aut occar 3Ìo iis^ in quantum voluerant, data esset aut impunitas^ casti gatis etiam cet. Singulas correctionis partes alii coniectura attigerunt, nemo totam. Ibd. 125, 4: Quo quidem tempore, ut plera- que ignave Germanicus, ita Drusus, qui a patre in id ipsum plurimo quidem igne emicans in- cendium militaris tumultus missus erat, prisca antiquaque severitate usus ancipitia sibitimere quam exemplo perniciosa et bis ipsis militum gladiis, quibus obsessus erat, obsidentes coer- cuit. Quo iuvenis, cum solo Ruhnkenii exemplo utebar, invento me gaudere memini, i g n o v i t prò ignave, pr?eceperat 312 Lib.VIII. Gap. I. editor Bipontinus secutusque Kritzius est. 0 Sed neque in id ipsum incendiura (exercitus Germanici) Drusus missus erat, sed in Pannoniam, neque ferri quidem po- test; deinde in tira ere manifestum tenetur inendum. Velleius, ut et Germanicum et Drusum laudare possit, hunc quidem multo benignius, aliquid inter seditiones interfuisse significare debet. Scribendum videtur: Dru- sus, qui a patre in diversum i^lnrìmoque idem igne emicans incendium mil. tum. missus erat» ... ancipitia sibi \jnaluit] tenere quam exemplo perniciosa cet. (Plurimoque idem Heinsio debetur.) . i Eodem cap. § 5: At Hispanias exercitumque virtutibus celeberrimaque in Illyrico militia, prsediximus, cum imperio obtineret, in summa pace et quiete continuit. Nihil certius est ex toto orationis progressu et rerum serie, quam hic in nova pro- vincia transiri ad alium hominem (a quo proximis verbis ad Dolabellam transitur); itaque hactenus veritatis partem Haasius attigit; sed a perspicuis totius loci formae indi- ciis aberravit. Sic enim Velleius scripsit universa forma, si non bis ipsis verbis: At Hispanias exercitumque [in iis cum M. Lepidus^ de cuius\ virtutibus ce- leberrimaque in Illyrico militia prsediximus, cum imperio obtineret, cet. Nullam litteram extra lacunam mutavi. De Lepidi militia Velleius dixit e. 114 et 115. Ibd. 127, 2: Etenim magna negotia magnis adiutoribus egent neque in parvo paucitas mini- steria de fé ci t. Posterior pars sententiae neque per se *) Altera me tum valde delectabat emendatio, qua e. 121 restitu- eram ingressi Gei* mania m. Eam iam tum Bardilius occupaverat. Velleius Patere. 313 intelligi potest (saltem ita ut Latine expressa videatur) ne- que ciim priore ullo modo cohaeret aut ad rem , de qua agitur, pertinet. Aptissima omnia erunt sic scripta: atque impar capacitas ministeria deficit. Aperta mendi causa est (in par pacitas) et progressio. Niliil frequentius esse perfecto prò prsesenti substituto in verbis a capio, facio, iacio compositis , dixi in emendd. Livv. p. 354; idem in Senecae codicibus fieri infra annotabo. Ibd. 129, 2: Cum quanta gravitate ut senator et iudex, non ut princeps, et causas pressius audit? quam celeriter ingratum et nova molientem op- pressi t ? Nihil est presse causas audire , perversior etiam comparativus pressius; et audiendi forma laudatur verbis quanta gravitate, ut ridicule, quidquid est ad- verbii, superaddatur. Tum autem proxima (ingratum ... oppressit) apertissime ostendunt hic non universe gravitatem Tiberii in causis audiendis laudari, sed certam causam, idque eo certius est, quod ipse Velleius capitis initio se ad singula exempla transire dicit, quse eadem deinceps forma ponit. (Qua prudentia Rhascupolim ... evocavit? et postea: Quibus prseceptis in- structum Germanicum suum. . ♦recepit? cet.). Ea causa quse sit, indicabit nomen hominis exlitteris et pressius erutum: Cum quanta gravitate ... causam Driisi Libo ni s aicdivit? Neque enim (etsi id facilius ex pressius elicitur) tantum M. Drusi scriptum puto. M. Drusi Libonis accusationem et interitum Tacitus Ann. II, 27 sqq. narrat. Hoc quoque voi. I p. 145 ponere debui. Copias ipse meas ignoravi. Valerli Maximi libros nuper Halmius diligentissime et prudentissime exegit ad codicem longe ceteris inte- griorem fidelioremque, Bernensem (B), comparata, quae fere cum eo contra ceteros consentit, lulii Paridis epitoma. Sed tamen cum hac ipsa Halmii opera et instrumenti 314 Lìb. Vili. Cap. I. breviter et perspicue expositi facili usii allectus Valerium a. 1866 relegerem, non ita panca occurrerunt, in quibus viderer paulo plus eft'icere et rectiora restituere posse, quorum nonnulla iam prò exemplis in priore voluraine posui. Lib. I, 1, 1 in codicis B scriptura bis non s, sed m in line addendum est, ut generatim dicatur singulari numero: bene gerendarum rerum aucioritatem augurum observatione, Apollinis prcedidionem vatum libris (B auctoritate ..♦ prsedicatione) ... explicari voluerunt. Ibd. (I, 1) 8: Non mirum igitur, si prò eo imperio augendo custodiendoque pertinax eorum indulgentia deorum semper excubuit, quo (codd. quod) tam scrupulosa cura parvula quoque mo- menta religionis examinari videntur. Primum eorum non habet, quo referatur, ncque omnino de certis quibusdam dis, sed universe de omnibus (qui quidem Eomae colebantur) dicitur. Scribendum igitur: pertinax deorum indulgentia semper excubuit. (Yid. infra adVI, 2, 3.) Genetivoin eorum corrupto additum est deo- rum. [Sic Vorstius.] Tum vero ferri nequit nudus ablativus quo, coniectura Kempfìi positus, in bis: quo (imp.) t. scr. cet. Aut prsepositio addenda est (in quo) aut cum Torrenio scribendum: quod ... examinare videtur. Ibd. 11 (de Fabio Dorsuone): in Quirinalem col- lem pervenit; ubi omnibus sollemni more per- actis, in Capitolium propter divinam veneratio- nem victricium armorum perinde ac Victor red- iit. In codice non est a e. Prorsus prave vene ratio victricium armorum de victoribus Fabium venerantibus ponitur, nec minus prave dicitur Fabius propter divinam venerationem redisse. Ac turbatur in propter (pop., deinde e correctione pp.)« Valerius scripserat: in Capi- tolium prope divina veneratione (h. e. Gallis eum prope ut deum venerantibus), victricium armorum j Valerius Max. 315 perinde vieto r (id est, non minus ipse eorum victor, qiiam illa victricia erant) rediit. (De I, 1 Ext. 2 dictum est voi. I p. 37.) Ibd. 6, 10: (Octavius) prsesumpsit animo ea re significavi exitium suum, in quem metus augurium tristi fine vitae incidi t. Consentitur mendum esse in bis in quem metus. Correctio facilis est et certa: id- gii e metus augurium (hoc est: et hoc, quod metus au- gurabatur) tristi fine vitse incidit. Ibd. (I, 6) E. 1: ne, si ulterius Romana (osten- ta) apprehendero, e coelesti tempio ad privatas domos non consentaneos usus transtulisse vi- dear. Neque quid sit usus (plur. num.) transferre ne- que quid usus non consentaneos transferre, intel- ligo. In Lipsii coniectura et* visus consentanei vehe- menter displicent et ipsum visus plurali numero in prosa oratione de oculis positum. Scribendum videtur: non consentaneo usu transtulisse videar (ostenta). Ibd. E. 2: Nam Midas cunctorum paìne re- gum opes abundantia pecunise antecessit, infan- tiseque incunabula utili deorum munere donata onustis auro atque argento gazis pensavit. Grana tritici in os puero dormienti congesta mire utile munus appellantur (quoniam iis granis ne vesci quidem puer poterat); aliud latore ostendit etiam pensavit; scribendum enim: infantiseque incunabula uili de- orum munere donata onustis auro a. a. gazis pen- savit. (Vile illud munus largo compensatum est.) Ibd. 7, 2: Non est inter patrem et filium ullius rei comparationem fieri, prsesertim divi- nitatis fastigio iunctos. Non disputo nunc, dixeritne Valerius cum poetis, ut semel Tacitus dixit, est facere; nam, quod hoc loco scribitur: est (non est), hoc fieri neque is neque alii dixerunt. Excidit aut /as aut opus. 316 Lib. Vili. Cap. I. Cfr. hoc cap. E. 1 (deflexis) et cap. 8 E. 5 (admira- bilis fuit) al. Ibd. (I, 7)8: Propioribus tamen,utita dicam, lineis Haterii Bufi, equitis Eomani, somnium certo eventu admonitum est. Quid sit somnium certo eventu admonitum et propioribus lineis ad- monitum, prorsus non intelligo scribendumque dico eventui admoium est, hoc est, celeriter eventum habuit. Etiam IV, 1 E. 8 in B prima manu admonuit prò admovit scriptum est. [Sic iam Lipsius.] Ibd. E. 2: veneficii ... suspicionera animo retulit. Sic B; pauci deteriores repulit. Scribendum animo i^epidiU {Animo suspicionem retundere de eo, qui deponit et expellit, nihil est.) (De E. 4 dixi voi. I p. '58, ubi cum pertinaci ca- sus violentia poteram comparare pertinacem neces- sitate m in e. 8 E. 10.) Ibd. E. 8: (Hamilcar) ... perinde ac divinitus promissa Victoria exercitum pugnse comparabat: in quo inter Siculos et Poenos orta dissensione, castris eius Syracusani subita irruptione op- pressis ipsum intra moenia sua vinctum pertra- xerunt. Scribendum, ut opinor: ... comparabat, gwom inter Sic. ... Syracusani ... pertraxerunt. Ibd. 8 , 4 restituenda codicum scriptura est, notata antiquissima lacuna (nam etiam in lulii Paridis et fortasse Augustini codice fuit): Fortunse etiam Muliebris si- mulacrum. . .non semel, sed bis locutum constitit, prius bis verbis: rite me, matronse, dedistis rite- que dedicastis, [deinde * "^^ *]. Nihil est in verbis prisci; (nam Halmius priscis bis verbis scripsit). Ibd. 7: . . . fidem auctores vindicent; nostrum sit inclitis litterarum monumentis consecrata. . , non refugisse. Scrib. nostrumst. Auctoribus Vale- Valerius Max. 317 rius rem permittit, quid sui sit officii, dicit. (Voi. 1 p. 67 ima.) Ibd. E 18 excidit verbum aliquod, cum ad hanc formam scriptum esset: Quapropter hsec potissi- mum aut in liberis potentissimi regis ... aut in bomine sorti» ignotse [^evenerint]^ ne ipsa quidem . . . rationem rerum natura reddiderit, non magis quam, quid ita (sic recte codd. deteriores prò qui ita) silvestres capreas . . . tantopere dilexerit, cet. Lib. II, 1, 7: quia inter ista tam sancta vin- cula non magis quam in aliquo sacrato loco nudare se nefas esse credebatur. Manifesto sen-^ tentia postulat /a5 esse credebatur, nisi scribas non minus. Eritne, qui me doceat, non magis interdum sic poni, ut utrumque affirmetur? (Gr. L. 305 n. 2.) Scilicet scribi poterat: non in sacrato a-liquo loco magis nefas esse credebatur quam inter ista tam sancta vincula. Quod nunc scribitur, ipsum contra- rium est. [Sic iam ed. Aid. et Vorstius.] Ibd. 2, 5 (ubi Valerius Tarentinam civitatem allo- quitur): horridse virtutis in se ipsum convexum stabilimentum nitore fortunae prsesentis inflata fastidiose sestimas. Ncque convexum stabilimentum est appellaturve ncque (quod alii ediderunt) in se con- nexum. Valerius scripserat in se coni.vum, ovvvsvev' y.òs ets éavTo^ quomodo Cicero n. deor. II, 115 omnes mundi partes dixit undique medium locum capes- sentes aequaliter ni ti. [Sic Guyetus.] Ibd. 8, 3: triumphi honorem, decretum sibi a senatu ..., sprevit ac repudiavit, nimirum non plura prsecerpens quam acciderunt. Multitudinis signifìcatio et comparatio (non plura) omnino absurda est. Videtur fuisse non peiora^ ut dignus eventus supe- rioribus significetur. 318 Lib. Vili. Gap. I. Ibd. (II, 8) 7: Itaque etNasicaTi.Gracchum etG. Metellus Opimii factiones mcBsti trucidarunt. Sic codex optimus. In litteris G. M. inest Gaium. Scribendum est igitur sic: Itaque et Nasica Ti. Gracchum et Gaium et illds Opimius factiones incesti truci- darunt. Velim et hic animadverti, quemadmodum Me- tellus ortum sit ex m et vocibus vulgatissimis. Ibd. 9, 1 (in Camini et Postumii censorum ad coelibes, quos sera pcense nomine solvere iusserant, oratione) : Ite igitur et nodosam exsolvite stipem, utilem posteritati numerosse. Pro nodosam, quod absur- dum absurde a Kempfio defenditur, scribendum est noìi odiosam. Non gravem aut invisam esse debere stipem censores docent, utilem posteritati. Odiosam Perizonius scribi volebat; negationem et litterae ostendunt (nam ex nonodiosam ortum est nodosam? semel scripto no) et sententia. Ibd. 10, 6: Minturnenses autem maiestate illius (C. Marii) capti compressum iam et con- strictum dira fati necessitate incolumem prse- stiterunt. Oppressus fati necessitate Marius dici aliquo modo poterat, compressus ridicule dicitur. Fuit com- j?rensum et constrictum. Idem error in B est III, 3 E. 7. Kecte etiam PighiusV, 3, 2 Ti. Gracchi manu faucibus apprensam rempublicam scribi voluit prò oppressam. ^) *) Ibd. 2 quod ante raultos annos annotaveram : sed et rex ^-t lacessitus, a Perizonio occupatum video. Cfr. II, 9, 2 (et censor etCato, ubialterum etB omittit), III, 2, 7 (et Galli et victores), III, 3E 2 (et tyranno et Phalari), IV, 3, 1 (et iuvenis et coelebs et victor). Valerius Max. 319 (Lib. Ili, 2 E. 5 emendavi voi. 1 p. 113.) i) Lib. Ili, 3 E. 4: Paene tamen occidit glorio- sius (lingua Anaxarchi) quam viguit, quia tam forti fine illustrem professionis actum comprobavit Anaxarchique non vitam modo deseruit, sed mortem reddidit clariorem. Falso vita Anaxarchi deserta dicitur» Itaque conantur scribere: vitam non modo non deseruit, duabus primis vocibus transpositis. Tollendum potius modo, ut fiat: vitam non deseruit, sed mortem reddidit clariorem. Vitam comproba- vit, fecit tamen, ut mors vita illustrior esset. (De 5, 4 et 7 E. 6 dictum est voL I p. 21 et p. 20. Posteriorem emendationem prseceptam fuisse nuper a Gel- bokio Bavaro ab Halmio edoctus sum.) Ibd. 7 E. 7: ne vicissitudine talis beneficii imparem indicando humilius de origine sua sen- tire existimaretur. Sic codex. Halmius e Perizonii coniectura vicissitudini, in qua scriptura necessario addendum erat se, quod habent editiones vulgares; nam imparem indico prò eo , quod est imparem me indico^ bar- barum est. Hic quoque addendum m: vicissitudinem talis beneficii imparem indicando.^) Ibd. 8, 6: Itaque te, Sempronia, ... non, *) III, 2, 7 lacuna, quse verbis sex e superiore loco repetitis orta est, sic explenda videtur: ut. . .et ornamenta praeteritse vitae retinerent et plebi ad fortius sustinendos casus suo [exemplo animos facereni], Venerabilis cet. E fortius sust. (ut iam Aldus scripsit) natura est fortiu, a semel scripto, tum fortium, ne quis in eo ludat. ^) III, 6, 1 miror revocatura esse : quo plus recessui sumunt, cum pridem recte scriptum esset plus recessus. Hic quoque •s ante .?;z^, classem illum L. velie incendere. Ibd. 8, 1: Erat is (servus Antonii) etiamtum imberbis et stabat coram videbatque rem ad suos cruciatus pertinere. Ineptum coram, quod ad certas personas, ante quarum os statur, pertinet. Cod. B: stabant coronam videbantque. Significatur: Valerius Max. 327 stabat in corona (auditorum circa iudicium) videbat- que, (Cfr. Vili, 10, 2.) Ibd. 7: quo evenit, ut Antius statini quie- rendse incolumitatis occasionem adsequeretur. Nihil ad rem statim. B habet statum (post s), Effi- citur, vocalibus transpositis : tutam ... occasionem. Ibd. 9 E. 3: Cimonis vero incunabula opini- one stultitise fuerunt referta; eiusdem stultitise imperia salutaria Athenienses senserunt. In altero stultitise latere aliquid incunabulis contrarium recte sensit Halmius; latet autem non adulescentise, sed (eiusdem) adulti, quod et ad litteras (ulti) propius est et rei aptius; neque enim adolescentis, sed viri Cimo- nis imperia significantur. (Itaque ex III, 4, 1 v a li dio r setas hic comparanda fuit.) ,,.f.ì.ct, Ibd. E. 7: Itaque neque. existimari neque dici debent bona, quse ut inflictorum malorum amaritudine desiderium sui duplicent. Non agi- tur de duplicando desiderio, sed de sensu malorum memo- ria et desiderio bonorum (quse putantur) duplicando. Scribendum: quse uim inflictorum malorum ama- ritudine desideri^MÌ duplicant. Nihil igitur pror- sus deest. Propter ut (natum ex ui ante in) ortum est duplicent et desiderium. Lib. VII, 2 E. 10 positis Valerius Philippi Macedonis ex epistola ad Alexandrum verbis, quibus non fideles esse amicitias pecunia emptas declarat, subiicit epiphonema: A caritate istud pater, avus o Philippus, malore ex parte mercator Grsecise quam victor. Frustra Perizonius et Foertschius laborant, aliis desperantibus. In proximo verum; huiusmodi enim est: A caritate istud pater, ah usu Philippus, malore ex parte mer- cator Gr. q. V. Quatenus pater hoc scripsit ad filium, a caritate sumpsit, quatenus Philippus, ab usu et experientia, quam magnani huius rei habuit. 328 Lib.VlII. Cap. I. Ibd. 3, 4: monuit, ut, omissa cupiditate, re- gredì modo controversia quam progredì mallent. Quonìam controversia in B iis punctis notatur, quìbus librarius voces errore e margine receptas notare solet, ilio sublato ipsum modo de agri modo et mensura intelligì debere, ut in iis locis, quos Halmìus ad rhetor. Lat. p. 379, 13 indicavit, Geertzius recto statuìt. Ibd, 7: Fabius autem Maximus, cuius non dimicare vincere fuit. Latine non dicitur Fabii non d imi e are, ut sit „ Fabii dimicandi vìtatio"; rectìssimum et usitatissimum est: cui non dimicare vincere fuit (cui dimicandi vìtatio victoriae loco fuit). Scio eodem fere modo nunc (apud Haasìum) legi scriptum e codìcibus (sed optimus deest) in Senecse lib. ad Polyb. 16, 2: hoc fuit eius lugere viginti legionum sanguine fratri parentare. Sed ibi quoque recte superiores: hoc fuit ei lugere. Ibd.^ 4, 1: Omnibus militaribus copiis Tullus Hostilius Fidenas adgressus, quae sur- gentis imperii nostri incunabula . . ♦ torpore passai non sunt finitimisque tropseis ... alìtam virtutem eius spes suas ultefl'us promovere do- cuerunt, Mettius Fufetius, dux Albanorum, dubiam ... fidem repente in ìpsa acie detexit. Iure Hal- mius dubìtat, tantamne neglìgentiam Valerius admiserit. Facilis est correctìo et lenis nec dubia: Omn. e. Tullìus Hostilius Fidenas adgressus est^ quae ... docue- runt; iwmMettìus Fufetius cet. Facillìme tum ìnter t et m extritum est; de est addito vìd. ad Caes. B. C. IH, 71. (Ibd. 3 cum in summa alìmentorum inopia iam alii scrìpserunt.) ^) ^) Cap. 6, l Latinum non est, quod e Vahlenii coniectura Hal- mìus edidit data armatura; nam armatura tantum de certo- Valeriiis Max. 329 Ibd. 6, 2: Itaque Campanae urbis ... Gasili- num, moderarum virtute clarum, perseverantis araicitice pignore impios ociilos verberavit. Sic B. Ex secunda manus correctione in deteriores transiit modo rara virtute, ubi rara abundat, modo prorsus perversum est; Halmius e Fcertschii coniectura incolar um virtute scripsit, genetivo satis otioso ; nec om- nino virtutem Valerius, quse satis perseverantis amicitia? nomine significatur , separatim nominasset, nisi aliquid ex contrario acuminis qusesisset. Id huiusmodi est: Casili- num, mole ijcirvum^ virtute clarum. Ibd. 7, 3: quoniam Tettius in proprio iure procreato filio summa cum iniquitate paternum nomen abrogavo rat. Quid sit filius in proprio iure procreatus, prorsus non intelligo. Valerius scripserat: in proprio lare. Ibd. 8, 7: Nimirum consternatio, quse ani- mum eius transversum egit * * amavit enim sordes suas et dilexit pericula, cet. Lacunae notas Halmius posuit, in codice nullum eius est indicium; nec quicquam sabest gra^ioris mondi; scribendum enim est: Nimirum consternatio qucedam animum eius transversum egit; amavit enim cet. Confusio orta ex (quaed) amanim. Cfr. IX, 12, 8. Lib. Vili, 1 Absol. 6, tollendum est aut ante at tol- lero, ut sic scribatur: huc deductum necessitatis, ut abiicere se tam suppliciter, attollere tam arraoruiD genere railitibusque ea habentibus dicitur; arni a - tarara dare prò e. q. e. arma dare (armare) nemo dixit. Vera videtur esse secundae manus cod. B scriptura: la turo? arma, genusque casn ad arma accommodatum. 330 Lib.VIII. Gap. I. deformiter cogeretur. Non alterumutrum, sed utrura- que facere coactus est. Ibd. Damn. 1 scrib. sed et alioqui vir sinceris- simse vitse et ab hac suspicione procul remotus. Vulgo abest et priore loco. ^'• Ibd. Amb. 2 scrib.: quia ipse neque liberare duabus csedibus contaminatam neque punire tam (vulgo eam) insto dolore impulsam sustinebat. [Torren.] Ibd. 2, 2; Quod si eadem formula Varrò et damnari et adversaria absolvi potuisset, eius quoque non dubito quin turpem et inconcessum errorem libenter castigaturus fuerit. Tollunt adversaria, quod nemo addere potuit. Scribendum: et damnari et ah adversaria absolvi, hoc est, ab eius petitione, ut apud Ciceronem prò Eosc. Com. 36, Senec. ep. 81, 4. Pro errorem restituendum y^rvor^m. (Halmius amorem.) '''^ Ibd. Tprooem.: quse (industria) cum sit perfectis- sima virtus, duramente sui confirmat. Corrigunt confirmatur. Sed neque industria perfectissima virtus appellari a Valerio potuit, neque causalis significatio apta est. Scribendum puto: qu8e, quo sit perfectissima virtus, duramente sui confirmat. Industria vir- tutem durat et confìrmat, quo perfectissima sit. Ibd. 3: Terentius autem Varrò, humanae vitae exemplo et spatio nominandus, non annis, qui- bus'sseculi tempus sequavit, quam stilo vivacior fuit. Gerundivum (nominandus) nullam omnino habet auctoritatem, in B in margine secunda manu additum; nec exemplo vitse nominandus quid sit, facile quis- quam dixerit. Videtur fuisse: Terentius autem Varrò, humanaì vitse exe^nplum et (etiam?) spa- tio, non annis ♦,♦ vivacior fuit. Varrò ob multi- Valerius Max. 331 plicem et scientiam et operam humanae vitse exemplum dicitur idque etiam spatio, hoc est, diuturnitate. Ibd. 5: Namque alii commodo perculsi se- cessum petunt, duplicant tenebras, Nimia addunt et prava (alii); facillime verum efficitur: Nam qui tali incommodo pere. cet. (De Vili, 7 E. 3 dixi voi. I p. 146.) Ibd. E. 5 (de Cameade): ita ..♦ ut ..♦ cogitatio- nibus inhserens manum ad mensam porrigere oblivisceretur; sed ei (cod. eum) Melissa, quam uxoris loco habebat, temperato inter studia non interpellandi et inediae succurrendi officio, dex- teram suam necessariis usibus aptabat. Prave de cura non interpellandi plurali numero studia dicuntur, pravissime divellitur (non) interpellare studia, cui contrarium est inedise succurrere. Necessario igitur sublato, quod non intellecta sententia et verborum iunc- tura additum est, inter, scribi debet: temperato stu- dia non interpellandi et inedise succurrendi officio. Officium utrumque studiis parcendi et inedite succurrendi apte miscuit. De additamento cfr., quae ad IV, 7, 2 posui. Sed simul, ne vitiose aptabat duplicem dativum habeat, codice viam monstrante [cum Torrenio] scribendum videtur: sed eum (vel potius eam^ manum eiusj Melissa ... dextera sua necessariis usibus aptabat.^) *) Ibd. E. 8 incaute Halmius deseruit optimum codicem ceteros- que, quos superiores editores secuti erant. Valerio Socratis in- dustrise laus augeri visa est, si vilissimum musicai rationis elementum tantis doctringe copiis tamen senex adiungere voluisset. (Itaque prsecedit: et quantula accessio illa futura scientia e rat?) Vilissimam hanc accessionem liomo et Romanus et sine acuto iudicio rhetorice ludens facil- 332 Lib. Vili. Gap. I. Ibd. 8 prooera.: Alter um enim (otium) etiam inertibus vitandum, alterum strenuis quoque interdum adpetendum est, illis, ne propriae vi- tam inermem exigant, bis, ut tempestiva labo- ris intermissione ad laborandum fiant vege- tiores. Sic B, e quo fit apte: ne propriam vitam inermem exigant cet. Vel inertes, qui nibil publicse alienseve rei ad se pertinere putant, segue otium vitare debent, ne propriam quoque vitam, quam tutam agere cupiunt, inermem et iniuriis obnoxiam exigant. (Halmius aberravit; illi homines prò patria nihil agere volunt, nec inermis vita prò patria exigi potest.) Ibd. 9, 2: Is enim (P. Annius) solus in ambitu expers Antoni anse steterat. Certatim addunt sub- stantivum, vocis (manus sec. supra lin. in B), orati o- nis (ibd. in margine), eloquentia^ (e Mio Paride), alia, non attendunt, vitiose superesse in ambitu, quod nullo pacto ad sententiam accommodari ita potest, ut ulla am- bitus significatio usitata retineatur. In eo inest, quod quseritur, valde obscuratum; sed nihil puto latore nisi: suauitatis expers Antonianae. Extrito s- (post s) sensim reliqua mutata sunt. Si quis tamen propius ad litteras accesserit, accipiam. Ibd. E. 2 e cod. B scribendum est: Pericles autem felicissimis naturse incrementis, sub Anaxagora prseceptore summo studio perpolitis, instructus liberis Athenarum cervicibus iugum servitutis imposuit. Ibd." 15 prooem.: Candidis autem animis vo- luptatem prsebuerint in conspectu posita, quse cuique magnifica merito contigerint, quia seque lime appellare poterat, qui Vili, 14, 6 piugendi artem inter humillimas res positam etiam sordidi studii nomine- dignatus est. Valerius Max. 333 prsemiorum virtutes atque honerum contempla- tio iudicanda est, ipsa natura nobis alacritateni sumininistrante, ciim honorem industrie appeti et exsolvi grate videmus. Sic B, e quo facile et sine uUa dubitatione efficitur: quia seque proemio rum vir- tutis atque oi^erum contemplatio iucunda est. Virtutis praemia atque opera componuntur. Iucunda iam Ascensius, qui prsemiorum virtutis atque honorum scripsit, in hoc uno aberrans. Ibd. (15) 2; tam hercule quam curia superio- ris Catonis effigies illius ad cuius generis officia expromitur. Videtur fuisse: tam hercule, quam e curia superioris Catonis effigies unius ad huius (sic multi) generis officia expromitur. Ibd. 8: Iam quae in Cn. Pompeium et ampia et nova congesta sunt, hinc adsensione favoris, illinc fremitu invidise, litterarum monumentis obstrepuntur. Longe aliter locus obstrepi dicitur, addito ablativo (aquis), hoc est strepitu (aquarum) op- pleri. Honores obstrepi liiteris, merse nugse sunt, eo ma- gis, quod monumentis necessario dativus est, ablativis (adsensione et fremitu) iam positis. Scribendum simpliciter obstrepunt. Honores Pompeii tanto partim favoris, partim invidise fremitu (uterque enim eos comi- tatur) litteris obstrepunt, ut hse vix eos accipere et tra- dere possint. (De Vili, 15 E. 1 dixi voi. I p. 146, de IX, 1, 4 p. 90.) Lib. IX, 1, 6: forum nostrum ... (Curionis) filli sescenties sestertium aeris alieni aspexit, contrac- tum famosa iniuria nobilium iuvenum. Quse ea iniuria iuvenum? et qui iniuria alicuius ses alienum con- trahitur? Sine dubio Valerius scripsit luxuria, Ibd. 2, 1: (Sulla) dum quserit victorias, Sci- pionem se populo Komano, dum exercet, Hanni- balem repr sesentavi t. Opinor se subditicium esse. 334 Lib. Vili. Cap. I. Aliud est se reprcesentare (apud Columellam et iuris- consultos), hoc est, praesentem adesse, aliud reprcesentare aliquid aut aliquem, hoc est, facere, ut adsit aut videatur adesse, quasi in vitam revocare et ob oculos ponere;* vid. huius libri e. 11 E. 4. Ibd. E. 2: ut seque terrestrium scelestum Karthaginiensium copiarum egressum terra quam maritimarum Neptunus experiretur. Ne- cessario, quod et librarli quidam et editores fecerunt, te- nenda transpositio in B significata: ut aeque scelestum terrestrium K. copiarum; sed simul, hi fallor, aut gressum aut ingressum scribendum est. (In E. 3 Halmium, ne errori codicis B (amico suo) obsequeretur, et ordo verborum et sententia retinere debebat; praeter cives Komanos Mithridates siraul amicis interfectis pia- cula solvit; sed e codicis vestigiis (illos) fieri videtur aut alios amicos suos aut multos am. suos.) (De IX, 2 E. 4 dictum est voi. I p. 41.) Ibd. E. 5: adeo caeco furore summa quaeque effervescit crudelitas, cum munimentum ex se ipsa repperit. Intelligerem, si scriberetur munimen- tum quaerit (quaesivit); nunc scribendum prorsus puto : cum nutrimentum ex se ipsa repperit. Eo enim- proxima pertinent. Ibd. 3, 5: quotiens victoriae victrix (ira fuit) J Congratulationem eius in Torquato spernendam, in Fabio pulcherrimam partem omittendam, in Appio totam fugae postponendam reddidit. Scrib. credidit. Nam vicioriam reddere postponendam prò eo, quod est facere^ ut postponatur, mera et certa barba- ries est. [Sic edd. aliquot veteres.] Ibd. Ext. prooem.: Voluntas operi cedat (ut maximorum virorum vitia ne sileantur), dum praeclara libenter probanda necessaria narrandi consci- entia non desit. Sic B a prima manu; in margine Valerius Max. 335 probando, quod Halmius posuit, nulla sententia, quse huiusmodi esse debet, scriptorem, quod omittere non possit, facientem eo sustentari debere, quod sciat se libenter alterum, ut egregia facta laudet, facere. Kecte igitur in B altera manu prò bandi scribitur; sed una praeterea littera mutanda est: dum prseclara libenter probandi ne- cessaria narranti GOiis eie ntÌ2i non desit. Ibd. 11 E. 4, Certum est, Valerium Fabiorum ad Cremeram cladem et diem Alliensem non confudisse, prse- sertim in diligenti enumeratione cladium meraorabilium ; scripserat autem: et trecentorum inclitse gentis virorum strage foedatum [amnem et] Alliensem diem et oppressos in Hispania Scipiones cet. Ab AM ad ALL aberravit librarli oculus. Ibd. 12, 8: Fine namque vitae nostrse variis et occultis causis exposito, interdum quae im- merentia supremi fati titulum occupant. Idem error est, quem VII, 8, 7 sustuli, scribendumque : inter- dum qucedam immerentia cet. [Edd. aliquot veteres.] (IX, 12 E. 8 emendavi voi I p. 73.) Ibd. 13, E. 4: cum forem cubiculi, extrin- secus a custodibus opertam, interiorem claustro ipse obserasset. Scr. interiore claustro. [Sic Gyet.] Gap. IL L. Annaei Seneche Scripta Minora (Dialogi). Ad nullius scriptoris Latini libros aut plures mihi hic proferendae sunt emendationes coniectura repertae quam ad L. AnnsBÌ Senecse, aut, quibus plus inesse putem, in aliqua saltem librorum parte, ad orationis integri tatem re- stituendam auxilii. Id accidit materiae ipsius ubertate. Nam neque cuiusquam, si Cicero et Livius excluduntur, 336 Lib.VIII.Cap.II. tot voluitiina supersunt, et ea horura volumiiium fortuna fnit, ut multum huius generis ope egerent, nec eiusmodi superiorum philologorum sive opera sive operae subsidia fuerunt, ut non multum necessario relinqueretur. Itaque cum Senecam adolescens et iuvenis non indiligenter legare coepissem, partim ob veteris philosophise memoriam (quam- quam ea campo non ita ampio continetur et declamatoriis ambagibus artificiisque mire extenuatur, et interdum corrum- pitur; ipse autem subinde resumptus acumine et gravitate sententiarum animum incitare et oblectare potest, inter philosophos , qui ipsi per se vera qusesiverint, numerari nequit), partim rerum et ingenii condicionisque illorum temporum cognoscendse causa, partim ut Latini sermonis formam sensim mutatam copiasque ipsas amplificatas et novatas persequerer, iam tum ipsa crebra insistendi et dubitandi de verbis et sententiis necessitas et, ubi in certa codicum vestigia, in ceteris libris apud prioris temporis edi- tores, in epistolis autem apud Schweighaeuserum, incideram, nonnulla saltem corrigendi facilitas tenebat me et nescio quomodo alliciebat; idemque mihi accidit, cum, paratis a Fickerto in omnibus libris certioribus subsidiis, eos rele- gerem. Sed tamen insequalis haec fuit opera; nam non- nullos libellos (tres maxime, ad Marciam, de vita beata, de tranquillitate animi) saepius cum philologiae studiosis exercitationis causa ita pertractavi, ut ipse prope ad sum- mam recensionis diligentiam omnia perscrutarer et temp- tarem, in aliis, quos rarius legi, ea attigi, quse non nimis lente progrediens expediré poteram. Senecae autem libro- rum, qui proximis post eius mortem seculis scholarum et grammaticorum cura caruerunt, ab ecclesiae autem Christi- anae patribus commendati media aetate, cum multa iam et gravia menda accepissent, in honore habebantur, pauci supersunt codices antiqui et ab interpolatone novitia liberi, quse tamen, si quidem Bambergensis quaestionum naturalium codex undecimi seculi est, non extremis demum ante renatas L. Senecse Scripta Min. 337 litteras temporibus coepit. Atque illis antiquis codicibus, a quibus aiit ipsis aut gemellis ceteh orti certisque propa- ginis notis impressi tantum modestia aliqua interpolationis aut summa licentia ac temeritate inter se differunt, cum primi editores usi non essent, ne postea quidem superio- ris temporis philologi, qui alioqui scientia et iudicio in- structi in Seneca elaborarunt, Erasmus, Pincianus, Mure- tus, Lipsius, Gronovius, ad eorum fidem orationem exigere et revocare potuerunt, quod ceteros omnino non norant, unum Nazarianum Gronovius in libris de clementia et de benetìciis e Gruteri notis parum piene norat. Qui autem imperitse et indoctae Ruhkopfii negligentiae in Seneca edendo nostra retate successit, Fickertus, collecto (in epistolis post Schweighaeuserum) longe maiore et prsestantiore instru- mento, ipse ei bene et prudenter utendo nimis fuit impar, cumque ex iis, quse in bonis codicibus reperta vel minima ex parte ingenio adiuvanda erant, perexiguum effecisset, infinita, quag recte a prioribus edita erant, dete- riora fecit, oratione et sententia mire ssepe perversa Longe ei prsestitit Fridericus Haasius plurimaque melius admini- stravit. Sed tamen ne is quidem de toto negotio satis semper libere constanterque et prudenter iudicavit ; itaque reti- nuit permulta prorsus sensu cassa et oratione vitiosa^), quse certa ratione emendata erant , ipse autem , cum non ^) Huius rei triste et memorabile exemplum habet prima primi voluminis sententia (de provid. 1, 1), apud eum post Ficker- tum e codicibus ad horribilem hanc formam scripta: Qu se- sisti ^ me, Lucili, quid ita, si providentia mundus ageretur, multa bonis viris mala accidere, cum recte pridem ederetur acciderent, corrocta illa extremarum litterarum detruncatione, quara in huius partis codice archetypo non raro accidisse paulo post ostendam. (Cfr. consol. ad Marc. 23, 1 obducere in A prò obducerentur(edd. obducerent). MADVIGII AcviRs. Crit. II. 22 338 Lìb. Vili. Gap. n. pauca scite et ingeniose corrigeret, in multis aberravit au- dacter et temere mutando; nam quod multa non succedente correctione, qusedam vitio non animadverso reliquit in- tacta, ea non reprehensio est, sed communis edendi, pra?- sertim plura celeriter, fortuna. Idemque video fere iudi- cium esse viri prsestantissinii, M Hauptii, qui Senecse multos locos tractavit et plerosque ingenii vi doctrinaeque copiis usus vere emendavit duobus libellis academicis Berolinensibus (a. 1864 et 1866), quos mihi, cum prius liorum adversariorum volumen ederem, ignotos fiiisse dolco. ^) Non pauca, de quibus dicturus eram, occupavit Hauptius eodemque modo correxit; ea subinde in trans- cursu annotabo et consensu ipso Isetus et, si opus est, confirmationis causa. (Haasii annotationes mticas in libr. ad Marciam 1853 editas habui ; quas ante de sex libellis edidit, non vidi.) Minorum Senecse librorum XII, quos nunc codicum auctoritati contra rationem paientes dialogos inscribunt,'^) codex longe omnium princeps Ambrosianus est Mediola- nensis (apud Fickertum A, qua nota ipse utar), seculi, ut putant, IX exeuntis aut X ineuntis, a quo quemadmodum ceteri pendeant sensimque deflectant, etsi in quavis pagina perspici potest, tamen paucis quibusdam exemplis e duo- bus libellis monstrabo, eo luculentioribus et manifestioribus, ') Statim hic ponam, quse p. 36 in ep. 21, 9, p. 33 in ep. 91, 11, p. 39 in qnaest. natur. VII, 30, 5 emendavi, eas emendationes ante ab Hauptio editas fuisse. ^) Quod post Fickertum Haasius (praef. voi. I p. VI) Senecara scribit ipsum de benef. V, 19, 8 libros de beneficiis (qui in codicibus dia- logorum nomen non habent) dialogos appellasse, mire falluntur. Dialogorum altercationem, quam Seneca se iam seponere ait, perspicue eam dicit, quse proxime (inde a cap, 18) prsecedit inter ipsum et ìnterlocutorem fìcta, nihil ad librorum appella- tionem pertinens. L. Senecae Scripta Min. 339 quo e minoribiis initio mendis sumuntur. ^) Nam de vita beata e. 25, 4 futor numeris capitum et sectionum Haasianis), ubi est: cum deus undique consalutabo r, cum librarius (sive ipsius codicis A sive antiquioris exemplaris) obiecta in verbo extremo specie eius, quod est con sul, scripsisset con su (cfr. in cod. Livii Veronensi III, 35, 9 consulibus tan- tissimo prò Constant.), deinde se ita revocasset, ut, relieta vocali ?^, ceteras litteras perscriberet: consualuta- bor, bine in codice B (Berolinensi sec. XIV), illi proximo et secundura locum obtinente, factum est, addita rursus, quod verbum iam non intelligebatur, una littera, con- sualuctabor; deinde ex hoc germino haec pullularunt: cum deus undique conscientia luctabor (in Guelf. et „exemplaribus quibusdam" Pinciani, con sua ilio a luctabor separato et ad Latini vocabuli formam expleto, relieto cum deus), cum deo utique et scientia luc- tabor (cod. Medici. 4, ablativo ad cum tanquam prsepo- sitionem accommodato), cum deo utique conscientia luctabor (Pai. 4), cum deo utique et consciam luctabor (Med. 5), cum deo ubique conscia luc- tabor (codd. Lipsii). Atque hsec ex ilio, quod in B est, ^} Non prorsus novum hoc de ceterorum codicum origine dico, quoniam ipse Fickertus ad cons. ad Marc. e. 26 codicem A „vetustissimum et ceterorum quasi parentem" appellat; sed ne tum quidera, cum haec scriberet, eum rem vere intellexisse, ostendit fortasse additum quasi; certe nusquam hoc tenuit secutusve ita est, ut interpolationis sordes segregaret et con- temneret. Si interpolationis propagationem et historiam ulla ex parte intellexisset, iis, quos hic pono, locis et infinitis aliis sic scripturae varietatem ordinasset, ut primum codicis A scriptu- ram poneret, deinde cognata coniungeret. Haasius quoque prsef. voi. I p. VI universe recte scripsit, sed tamen in anno- tati critt. (1853) p. 3 scripturam, quae in A est, e codicis Col. et Bongarsiani scriptura ortara esse putat et non paucis locis aliis codicibus aliquid tribuit auctoritatis. 22* 340 Lib.VIII.Cap.il. e (luctabor) erta siint; sed ex eo, quod in ipso A erat, consnalutabor, alia propagatione natum est: cum hiis iindique consultabor (Pai. 2 et Col.), quod in primas editiones sic transiit, ut sensim nasceretur: cum diis undique consultabo. Illud tamen robustioris audaciae, quod, nullo minimo vestigio primi mendi relieto, in Pai. 3 et Vratisl. scribitur : cum deus undique, quae sua sunt, requirat. His gemina acciderunt in eiusdem libri e. 13, 3, ubi, cum prò eo, quod voi. I p. 32 restituì : inscriptio ipsa, excitans animum; quae stat, in- vene runt vitia, in A, litteris male divisis, scriptum esset: quae statim venerunt vitia, id in B G et pr^e- terea in Pai. 2 et 4 servatum est, sed in ceteris ex altera parte uatum est primum: quse statim enervant cum venerunt vitia (Pai. 3), dein quem, cetera eadem (Vratisl), brevius autem in Col.: quem enervant vitia, ex altera (addendo ante pronomen quae): excitans ani- mum ad ea depellenda, quae statim venerunt vi- tia (Mediol. 4, 5), alia. In editionibus, etiam Fickerti, uterque foetus sic conflatur: excitans animum adea depellenda, quae statim enervant, cum venerunt, vitia. Atque haec quidem Haasius abiecit, sed ipse, retentis codicis A et proximorum litteris, mirabile interposuit sup- plementum (quo corrigendi genere saepe abutitur): exci- tans animum, quae statim [paratos ostendat ad abiicienda cum quibus] venerunt vitia. (Inscrip- tio et excitat et ostendit nescio quos iam paratos!) Ut hic praeter B ' tres alii codices mendum codicis A integrum servarunt, sic alibi in ceteris quoque minimum ab eo disceditur, sed tamen tantum, ut res intelligatur , ex eius erroribus ceteros pendere et inde deflectere. Nam in eodem libro e. 14 init. quod editur: Prima virtus sit; haec fé rat signa, in nullo sic scribitur codice, sed in A: Prima virtus at haec ferat signa, ex quo facile et certo, retracta e fuga vocali, eificitur: Prima virtus L. Senecse Scripta Min. 341 eat\ hcec fé rat signa; sed ex at secunda manus fecit ad (ad hceo; itaque hoc transiit in Med. 4 et 5; in ceteris (Col, Pai. 2, 3, Gu., VratisL), ut h se e divelleretur a signa, scriptum est ad hoc, in B adhuc. Eodemque modo cons. ad Marc. 11, 4 cum in A scriptum esset f ani ili - aris aura et prò aurse et, secunda manus familiari aura fecit, idque in omnes transiit (quamquam de Pala- tinis, ut saepe, tacetur). Eodem capite, paucis versibus ante (§ 3 Fick.), ubi de summa hominis fragilitate agitur, scrip- serat Seneca, quod primus Haasius vidit: Miramur in hoc mortem, quaa unius singultus opus est? Ex eo unius ductus in minus nota voce mutatione in A fac- tum est unius singulius, inde in B ceterisque unius singulis(nam in B etiam morte quem scriptum, in Med. aliquo unius omissum prsetereo), qui verborum sensu cassorum sonus restitutus est a Fickerto , cum ceteri inde ab Erasmo transpositione adhibita sententiam effecissent ridiculam: mortem unius, qua singulis opus est?^) Hsec atque horum similia innunierabilia qui recte aestimaverit, intelliget , omnium pneter A codicum scripturas in Fickerti ') Qui plura exerapla desiderat, videat de vit. b. 11, 4, cura prò bis: e suggestu rosse spectantis (hoc est, spectantes) popinam suam in A scriptum esset {g prò e accepto, litte- ris male divisis): esuccessuros exspectantis, quemad- modum haec in ceteros transierint et creverint (et etiam Haasium perturbaverint), aut ibd. 15, 7 (ubi egregie Haasius s usci pia- tur), aut 27, 5, cura inAAlcibiadera et Phsedrum sic corruptum esset: aliubi ad se et psedrura. quse raonstra sensim nata sint. De tranqu. an. 2, 1 cum prò eo. quod Haasius verum esse intellexit: etiara tranquilli maris, utique cum. . . requievit, in A scriptum esset utque cura, deinde supra versura additura ad raendura occultandura lacus, id vocabulura in ceteris omnibus in ipsa oratione per- scribitur. 34-2 Lib. Vili. Cap. IL editione ad rei memoriam et interpolationis foeditatem, ne quis decipiatur, monstrandam relinquendas esse (etsi satis erat, in uno libello aut duobus eas annotatas esse, in ceteris melius coacervatae non essent), ad testimonium vero de scriptarse antiquitus traditae fide hos codices nunquam vocandos, nisi forte B et proximos, si quando de A non constiterit, et tamen ex bis codicibus ac fere ex recentissi- mis omnium, circa renascentes litteras scriptis, iure recep- tas esse correctiones minorum errorum non ita paucas, quae hominum non indoctorum coniecturse debeantur. Velut in ilio ipso, quod attigimus, consolationis capite 11 §3 et 4, ubi in A est ex firmis fluidisqu e, rectein ceteris (omni- bus?) scribitur infirmis, tum precarii spiritus (A prsecare sp.), tam contemptum animai (A animali), sed simul alia perversissima. Ipse autem ille codex, ad quem unum omnia redire dixi, quam sit scribendi erroribus obsitus, ex obscuritate aliqua ductuum exemplaris propositi et inscitia librarli ortis etiam in facillimis rebus verbisque, vel ex bis, quae posui, exemplis apparet. ^) Itaque et dili- genter omnia rimanda sunt et tamen cavendum, ne recon- dita et difficilia latere putemus , ubi proxima et obvia subsunt, quamquam librarium in iis, quse ab eius scientia remotiora essent, etiam facilius errasse consentaneum est, et libere audacterque , modo ne longe a vestigiis discedatur, sententiae et orationis necessitati parendum , neque, cum plurimis locis iis pareas, hic illic contorta artificia tentanda. Intercurrit etiam omittendi verba negligentia et adscripta aut superscripta in seriem recipiendi error; velut in ilio, e quo iam aliquot exempla sumpsi, cap. 11 ad Marc. § 2 cum ^) AdMarc. iil, 7(20, 12F.)(agunt opus suum fata) librarius, non recte lectis litteris nt, scripsit agurii opus s. f,, ex quo in ceteris, ut Latinse vocis species esset, augurii natum est et alia. L. Seneca Scripta Min. 343 Seneca ea forma scripsisset, qua? inde ab Erasmi edit. li servatili': hiic omnis ista, qui>i in foro litigai, in theatris [desidet], in templis precatur, turba dis- pari grada vadit, suo proprioque verbo de iinoquoque loco posilo, alteriim verbum (quod sane potius plaudit aut simile fuit, actionem significans, quam desidet) in A ceterisque codicibus omittitur, unde nata est perridicula Fickerti coniectura: in foro litigat, in theatris pre- catur, omisso in templis. Sed buie sententise Seneca subiicit hanc: Et quae veneraris et qu^e despicis, unus exsequabit cinis, rebus contrariis notatis. Supra veneraris aliquis iam in codicis A archetypo adscripserat diligis; bine in A et ceteris scribitur: Et quse diligis veneraris et qujie des., qui error editores non decepit, nisi quod nuper diligis retineri , veneraris deieri vo- luerunt, non recte, ut opinor. Ncque, quamquam huius codicis prsestantia religione et interpolationis abstinentia censetur, non aliquando librarius ipse aut is, quem seque- batur, in primum illud et simplicissimum interpolandi ge- nus incidit, ut ex litteris fractis Latinum vocabulum effi- ceret. Singulari sive errore sive festinatione non raro, in consolatione ad Marciam tamen frequentius quam alibi, voces extremis litteris syllabisve truncari, iam Fickertus animadvertit recteque ea observatione usus est 12, 2, sua- serit scribens ex sua, et 26, 2, ubi, cum in codice esset: quod iute domus status' iute ipse, is optime effe- cit: quod integro domus statu, cui Haasius addidit integer ipse. ^) Desiderari aliquid ad accuratissimam codicis A scripturse notitiam Haasius iure scripsit (prsef. voi. I p. VI). ') Add. 3, 2 vix (vixit recte Haasius), 4. 2 cousol Areo (prò consolandam se Areo; rainus recte H.), 9, 1 adraonet casibus (admonemur e), 11, b paucissimo circuitus 344 Lib. Vili. Cap. II. Declarata instrumenti critici in hacSenecse librorum parte natura rectaque eius utendi via significata, ad ipsas eraenda- tiones proraendas venio, et quoniam librorum Senecse prae- ter paucos tempora incerta sunt neque quicquam ad no- stram rem momenti faciunt, incipiam a tribus illis, quoB supra dixi diligentissime a me pertractatos, deinde in cete- ris ordinem sequar Haasii, hoc est, codicis A. In conso- latione quidem etiam prseter mea et nova in margine ponam, qu3e a superioribus aut aliquo eorum probata aut emendata, non solum a Fickerto, sed etiam ab Haasio spreta, sine ulla dubitatione in ipsa Senecse oratione po- nenda fuisse mihi videntur, ut appareat, quid futuro editori relictum sit sine novorum inventione recto et libero iam inventorum usu efficiendum. Nulli autem ex bis, qui dia- logi inscribuntur, libellis plura graviorave menda inflicta sunt. ^) Cousol. ad Marciam (sive, ut in codd. inscribitur, de cons ad M.) e. 1, 2 verba sic interpungi debent: sed dedisti manus vieta fudistique lacrimas pa- lam, et gemitus devorasti quidem, non tamen hilari fronte texisti. Averbispalam et sententia in- cipere nequit. Et sic ante Ruhkopfium interpungebatur. ^) annor (recte Haasius), 19, 3 scisti mori (moriturum ; Haasius ad verum rediit annot. crit. p. 13. Longe aliud est scio mori, id est, recte morieudi artem et facultatem habeo ; vid. 24, 4: de brev. vit. 2, 1 et 7, 4, epist. 45. 5 et 55, 3, cet.). ^) Michaelis Batavus exiguum proprii boni habet, inania multa. ^) Cap. 1, 4 ex eo, quod in A et aliis scribitur: ob duas par- tes . . ., eloquentiam et libertatem, recte Muretus de- traete p effecerat: ob duas artes (nam Latinis etiara libertas ingenti Inter bonas artes est); non recte prselata est coniec- tura in margine codicis A posita ob duas res. Ibd. 3 inde ab Erasmo recte edebatur: ingenium patris . . . in usum L. Senec. ad Marciam. ;^45 Ibd. 3, 2: nec plus doluit (Livia araisso Druso) quam aut honestum erat Csesari aut sequum ma- tri. Sic duse personse coniunguntur, quasi eodem loco sint; at Caesar lugebatur, mater lugebat; deinde hone- stum Csesari Latine intelligi tantum potest de eo, quo- usque Csesari dolendo progredì licuerit, quod absurdum ad sententiam est. Cod. A habet: quam aut honestum erat Cassare aut sequo maluo. Efficitur: qu. a. hon. erat in Cassare aut sequom in f ilio ^ hoc est, quan- tum Csesaris dignitati, filli caritati debebatur. (Non satis- faciunt, quae Haasius annot. crit. p. 3 dixit; idem de cete- ris locis intelligi volo, ubi mentionem prsetermitto.) Prox- ima Haasius sanavit, nisi quod (de quo ipse annot. crit. p. 3 dubitavit) non quam interponendum, sed sic potius scribendum est: cum memoria illius vixit; [7nemo- riam enim] nemo retinere cet., ut oculus aberrarit a memoriam ad nemo. Ibd. 3, 3: Aversaberis et alienos liberos et tuos ipsaque desiderans triste matribus omen occurrere, voluptates honestas, permissas tan- hominum reduxisti, ubi nunc revocatum est visum; at non agebatur de videndis Cremutii Cordi libris, sed de utendis, nec sic dicitur visus hominum. Ibd. 4 recte a Curione us- que ad Lipsium editum est: at illorum . . . scelera quo- que ... «aceÒM^^wr (prò tacebunt) de memoria prorsus interi- tura. Cap. 2, 4 iure veteres editiones: secundam orbi- tatem iudicans lacrimas amittere. Etiamsi lacrimas mittere de fiere desinente diceretur, hoc loco comparatur lacriraarum et filii amissio. Cap. 3, 1 scribendum necessario, ut omnes post Muretum ante Fickertura scripserant: Intra- verat (Drusus) penitus Germaniam et ibi signa Ro- mana fixerat, non, ut nunc editur: signum Romani fixerunt; nara de unius Drusi laude dicitur et quid effectum iara fuerit, cura mortuus est. 346 Lib.VIII.Cap.il. quam parum decoras fortuna? tuse reiicies. Prorsus ineptum est, ipsam Marciam omeri triste raatribus occurrere capere ; futurura esse, ut tristis ominis loco sit, ad deterrendam eam Seneca ponit. In A est: ipsum- que (non ipsaque) desidera ns . . . occurrere s. Scribendum est igitur: Aversaberis et alienos libe- ros et tuos ipsumque, quem desiderasi triste matribus omen occurres; voluptates honestas ... reiicies. Acute futurum Seneca dicit, ut Marcia ipsum, quera lugeat, aversetur. [Sic iam Rubenius; omisit Fick.] Ibd. 3, 4: Illum ipsum iuvenera dignissime quietam semper nominatus cogitatusque faciat, meliore pones loco, si matri suae, qualis vivus solebat, hilarisque et cum gaudio occurrit. Sic A (nisi quod bilaris quam). Multi (iam librarii) dig- nissimum; Haasius etiam qui te addi voluit (qui te quietam . . . faciat): Sed inepta in hac re (Latinis prsesertim) quietis notio; verumin vocabulo inepto id ipsum, quod quseritur, inest: dignissimum, qui te Icetam iletam) semper nominatus cogitatusque faciat. Itaque quod alibi (voi. I p. 30) e quietis nomen qui saepe ortum dixi, hoc loco contrarium accidit. Tum repo- nendum esse occurret satis est verbo dixisse. ^) ^) Gap. 4, 4 famam editores inde ab Erasmo intellexerant appellatam libem' mam {qndò nnlìo metu comprimatur) princi- pura iudicem; Fickertus et Haasius, quod librarius 1 supra versum parum produxit, ut prò li nasceretur u, uberrimam appellavi iusserunt. quse esset iudicis ubertas, nescio utrum soientes an non curantes. Collocatas prò collocatos. etsi est in A, tamen apud Haasium typothetis deberi malo credere. In generali hac sententia nihil loci est feminino generi. L. Senec. ad Marciara. 347 Ibd. 5, 4: Ultimam illam faciem rerum pre- rais inlitam quasi parum ipsa per se horrida sit, quicquid potes, congeris. Sic A; significatur, non, quod editur: in illam, quasi, sed: illi, tanquam si parum cet. Sic enim et Seneca dativum congerendi verbo adiungit adHelv. 11, 4, de clem. I, 14, 2, de benef. VII, 31, 4 et Suetonius Ner. 19. Et illi tanquam (om. si) et veteres aliquot editiones habent et a Gronovio resti- tutum tenuerant editores ante Fickertum. ^) De tollendo e. 9, 5 multis dixi voi. I p. 48. Quod ibidem commendaturus eram: versum dignum, qui non e pulpito exiret, totidem litteris scripsit Haup- tins (II p. 5). Restat, ut, quoniam prò eo, quod A habet (pra3cedente t) terror decipit, scribendum esse error decipit superiores edftores ante Pick, et H. omnes recte Pinciano crediderant, addamus particulam, quam ille adden- dam esse non attendit: Error decipit hic et effemi- na t, dum cet. ^) ■ (nu--' )•?:- ^) Paulo ante revocandiim. quod editores a Curione tenuerant ante Fickertum: non convertis (prò convertisti) te; quid nunc fieri debeat. Seneca dicit. Capite 6 extr. revocan- dum ex superioribus editionibus clavura (prò navem) ten en- te m (cfr. Haupt. II p. 7). Gap. 7, 2 Fickertus recte scripserat cum . . . redierunt fvid. ad quaest. nat. IV, 2, 22); Haa- sium quis non miretur revocasse re di eri nt, praecedente prsesertira cum . . . consectatse sunt, sequente cum . . . circumfremuer unt? De e. 8, 2 rediit ad verum (nunc te ipsa cu stodis) Haasius ann. crit. p. 6 et in prsef. voi. III. Paucis verbis ante Muretus et ceteri ante Fickertum recte (cfr. Haupt. II p. 15): qualis ini t io fuit. (A habet: qua- lis in ilio fuit, Fick. et Hs qualis in illa f.). ^) Eodem capite 2 revocandum e superioribus editionibus multo ante provisa (A perculsa)et 4 quis un quam nostrum (prò vestrum). De communi humani generis errore et vitio Seneca loquitur, nihil in feminis aut Marciae propinquis proprie reprehendit. 348 Lib.VIIl.Cap.il. Ibd. de 10, l quoniara dixi voi. 1 p. 105, nunc di- cam § 3 in bis: Quicquid a fortuna datum est, tanquam exemptum (A exemplum) auctore possi- deas, quod multi senserunt, nihil omnino Latine signi- ficare nec ullo exemplo dici exemptum auctore. Res a fortuna datas sic possidendas Seneca dicit, tanquam auctorem, qui nobis possessionem prsestet, non habeamus. Id sic significavit novitium usum sequens: tanquam ex empio auctore, boc est, sine auctore, ut e. 16 extr. exempto discrimine. iCfr. ad cons. ad Polyb. 11, 5.) Ovidius eodem significatu dixit dempto fine (Trist. Ili, 11, 2), quod ipsum apud Senecam legitur in Hippol. 561. Paulo aliter dempta publica auctoritate Livius dixit XXXII, 34, 5; longius etiam distat Cic. Philipp. Vili, IJ) • Ibd. e. 11 plura gravioraque menda tollenda sunt quam prope ex ulla eiusdem spatii parte horum librorum. Nam statim § 1 Seneca postquam dixit perpetuam esse in vita incommodorum seriem. sic pergit, ut quidem in A scribitur: Moderandum est itaque vobis maxime quse immoderate fertis et in multos et in dolores humani pectus dispensanda. Primum quoniam sub- iectum pronomini vobis adverbium maxime ostendit, definiri personarum genus, ad quas Seneca plurali numero alloquendas transit, scribendum est fere cum Pinciano : vobis maxime, qui ea (prò quse) immoderate fer- tis. Deinde prò multos iam in codd. aliquot restitutum et in editionibus recte servatum est metus. Sed quaeritur, quid in metus doloresque dispensandum sit (ut iis suffi- cere omnibus possit) , feminini generis nomine appellatum. Id non difficile videtur inventu: humani pectoris vis. ') De § 4 Haasius in arni. crit. p. 7 rediit ad verum (ne sciti s in fuga vivere). L. Senec. ad Marciam. 349 Duse postrerncB voces ob litterarum vis et ris similitudi- nem conflati in unam siint. Deinde post illa § 2, de quibus dixi siipra p. 343, et aliam sententiam a superiori- bus emendatam,^) § 3 sic interrogatur : Quid est homo? respondeturque: Quodlibet quassum vas et quolibet fragile iactatu, piane, si attendas, ridicule. Homo enim vas est, non quodlibet vas, nec quassum vas, sed quod quati et frangi facile possit. Apparet, quodlibet, ut in altero membro (quol. iactatu), sic etiam in priore non ad ipsum vas, sed ad levem eius dissolvendi causam pertinere. Omnes turbas dedit ablativus adiectione litterse m fìnalis in participium mutatus et ad vas accommodatus. Scripserat enim Seneca: Quolibet quassù vas et quo- libet fragile iactatu, aptissime coniunctis quassù et iactatu. (Si quem movent in re amplificanda vocabula separata et traiecta, comparet de vit. b. 26, 8: laurum linteatus senex et medio lucernam die prae- ferens.) Tum ubi in A est: alimenta metuens sua, quorum modum in inopia rumpitur, apparet ad banc formam Senecam scripsisse : quorum modo ino- pia [extemiatur^ modo copia] rumpitur; nec fere a superioribus dubitatum erat, quin copise mentio excidisset; ad eam necessario rumpitur pertinet. (Oculus a litteris opia ad easdem in copia transiliit.) Sequuntur (3 et 4) haec: a nxi?e sollicitseque tutelse (corpus, hoc est, animai), precari! spiritus et male haerentis, qua parum repentinum audiet et improviso sonus auribus gravis excutit. Sic enim haec extrema (inde ab ') Recte eniminde aMureto edebatur: Hociubet illaPythicis oraculis adscripta vox: Nosce te. Nam ncque vox abesse potest, quod ante nos excidit, rieque verbo carere pos- sumus, quod cum uid. coramutatum est (vid. Garaton. ad Cic. prò Piane. 80, 72). 850 Lib. VlII.Cap.n. haerentis) in A scribuntur. Apparet nominali leves causas, quse spiritum male liserentem excutiant, nec aut improvi so aut auditus cum sono coniunctio dubitari sinit, quin, ut priorem causam paulisper seponamus, altera bis verbis significata fuerit: quem .,. aut auditus ex improviso sonus auribus gravis excutit,^) Quseritur altera causa, quae non animi aifectus (pavor enim Lipsius et Gronovius scripserunt) esse potest, sed, ut sonus, res sensui extrinsecus obiecta, qua animus subito movetur ; eam porro rem ad oculos pertinere probabile est, ut sonus ad aures pertinet, certum autem, significatam esse neutri generis nomine (parum repentinwm). Puto subesse: quem petaurum repentinum aut aud. ex impr. s. a. g. excutit. Ea erat machina, quae subito exsurgens et sublata homines ostentabat periculosa" arte se moventes, apte ad spectatorem ex inopinato percutiendum. Nondum e scopulis enavimus ; continuatur enim eadem corporis humani descriptio: soli semper sibi nutrimentum vitiosum et inutile, quae verba ultra modum ridicula sunt, sive hoc significant, solum hominem humana carne vesci, sive, soli homini huraanam carnem vitiosum et inutile nutrimentum esse, ceteris utile et bonum. (Vitiose in hac enarratione dici sibi vitiosum omitto.) Mani- festum est, per se dici nutrimentum vitiosum et inutile (nam ceterorum animalium corpora saltem esu utilia esse), ante nutrimentum excidisse vocabulum, cum soli sibi eiusmodi sententiam efficiens, a qua facile ad illam de nutrimento transeatur. Id erat huius- ') Eandem emendationem Haasius fecit ann. crit. p. 8 (prsef. voi. Ili p. XXIV), nisi quod aut ante auditus excidisse non vidit. Ego me antea sponte in eam incidisse, confirmationis causa dico, quod Hauptius (I p. 5) hunc locum minus feliciter tractavit. L. Senec. ad Marciam. 351 modi: soli semper [servien^?'] sibi, nutrim CMitum vitiosum et inutile, ant simile. Unum omisi in hoc capite, de quo valde dubito. Nam § 1 Marciam Seneca sic alloquitur: Putre ipsa fluidumque cor- pus et causis repetita sperasti tam imbecilla materia solida et seterna gestasse? Quod in codice A scribitur: et causis morbos repetitas sperasti, putant morbos interpretandi causa adscriptum ad cau- sis; in quo morbos scriptum, nonmorbis, habet aliquid scrupuli; illud gravius, quod nemo facile sic caùsam prò morbo posuit, ut, qui sa3pius a^grotaret, causis repeti dici posset. ^) Itaque morbo repetita Senecam scripsisse suspicor, sed quid in causis lateat, non reperio, nisi car- nis morbo contemptim dixit, ut epist. 65, 22. Ibd. 12, 6: L. Sulla filium amisit, nec ea res ... effecit, ut cognomen illud usurpasse salvo videretur, quod amisso filio adsumpsit, nec odia hominum veritus, quorum malo illse nimis se- cund?e res Constant, nec invidia m deorum, quo- rum illud crimen erat Cui unquam in mentem ve- nire |.oterat, filli Sulla? morteni effecisse, ut cognomen felicis, quod post illam assumpsit, iam filio salvo usur- passe videretur? Certissima hsec deliria sunt. (Omitto, dicendum fuisse salvo filio ... amisso). Poterat effi- cere, ut (historicis , posteris , etiam sequalibus) post talem casum iniuria id nomen videretur usurpasse; (ncque enim M Apud Plinium (XXVIII, 218, etsi in antiquissimo codice est caoras) et Vegetium causa dicitur de casu et afifectu morbi. Apud Celsum (de nied. Ili , 3) tantum causam metuere ponitur de iis, qui morbi causam et occasionem cautione ciborum vi- tant; apud Tibullum I, 8, 51 additum sontiae totam rem mutat; hoc enim poeta dicit, adolescentem non eo laborare morbo, qui sonticam causam (in dilectu) faciat. Causarius dicitur, qui ex morbo vacationis causam habet, aliunde ducto usu. 352 Lib.VIII.Cap.il. in ipso usnrpandi verbo Latine quicquam non recti signi- ficatur). Atque hoc clixerat Seneca: usurpasse falso videretur. Kevocandum deinde esse constabant, quod e Pinciani coniectura ante Fickertum edebatur, tam perspi- cue res (neque enim ad Senecse sequales SuUse res se- cundse pertinebant) et respondens buie e rat clamant, ut vix oculis credas talia ab Haasio relieta. ^) Ibd. 13, 2 scribendum est (quod iara Lipsie in men- tem venit): Futasne (hoc est, nonne putas et intelligis?) eius luctus aliquem finem esse debere, cuius primus dies et primus impetus abaltaribus pub- licis . . . non abduxit patrem? Codices et editiones putasses. Interrogatur universe de dolore ex amissis liberis ; condicionalis interrogatio absurda est. Simul revo- candum § 1 ex editionibus inde a Lipsio ante Fickertum : N e nimis admiretur Graecia illum patrem ..., Pul- V ili US ef fieli pontifex, prò effecit. Attigi pervaga- tum errorem ad Veli. Patere. II. 127, 2, poteramque e Seneca non ita pauca exempla addere, velut ex hoc ipso libro 25. 1 (excepit), qusest. nat. IV, 2, 19 (recepit). In epist. 74, 23 cessit veritati Haasius, qui ipse in praef. voi. Ili p. XIII disputat librarios prave incepit prò in- cipit scripsisse. Tum (redeo enim ad consolationem) ex hac scriptura: sollemnia pontificia carmina (A sec. manu et B carmini) verba faciendum : sollemnia ^ ) Non minus manifesto initio capitis restituendum : quod nullas ex ilio voluptates cepisti, ut inde ab Erasmo edebatur. Quarit Seneca, utrum de facto Marcia queratur (copisti) an de eo, quod fieri potuerit. Et sequitur: Si nullos te percepisse dixeris(= tuo iudicio percepisti). 0 quam Erasmus , Muretus, Lipsius, Gronovius mirarentur, riderent, miserarentur nostrse setatis homines, si viderent libris utentes, ut sanam mentem deserant, et, dum subtiliter, ut sibi videntur, de grammatica legibus quserant, in talibus errantes. L. Senec. ad Marciam. 353 pontificii carminis verba. Traxit sollemnia se- quens pontificia, deinde ad celerà in a cadentia scriba accommodavit carmina, si modo vere de A traditum est nec ibi a priore marni carminis fuit. (Ante Fick. edebatur soli, pontificali s carminis verba.) Addi- turus hsec nemo erat, longeque alia est causa verborum § 3 ad dito rum. (C. 14, 1 correxi voi. I p. 68.) Ibd. 15, 2 (de Augusto, deserta mortibus domo): Tulit tamen fortiter quam cuius iam res age- batur cuiusque maxime intererat de dis nemi- nem queri (quoniam ipse mox futurus deus erat). Sic A. Addunt tam (tanquam cuius); alii plura mutant. Scribendum: Tulit tam fortiter quam cuius, hoc est, „quam is ferre debuit, cuius". Cfn de brev. vit. 18, 3; ad Helv. 15, 1: quibus libentius quam femina, familiarius quam mater intereram, hoc est, quam femina videbatur debere. Paulo post (4) recte interroga- tur: Videsne, quanta copia virorum maximorum sit, quos non excepit hic omnia prosternens ca- sus (mors liberorum)? Sed perverse pergitur eadem orationis forma: in quos (A et quos, Haasius: et in quos) tot animi bona, tot ornamenta publice privatimque congesta erant? Hsec enim, cum pro- xima sententia relativa coniuncta, sensum efficiunt piane perversum, quasi haec duo maximis viris tamen acciderint, ut mortes liberorum paterentur, et ut tot bona et ornamenta in eos congererentur ; ut cum virorum maximorum appellatione sic coniungantur, ut casus ille non excepisse dica- tur viros maximos et in quos tot ornamenta congesta essent, fieri per sermonis leges et orationis formam non potest; debebat etiam tum non tot dici, sed plurima. Itaque nova hsec interrogatio per se ponitur, quse si ad illos ipsos maximos viros pertinet, inanis est. Yidetur Seneca transire ad ipsos liberos illis ereptos, egregios et MAUVIGII Aivia». C«iT. II. 23 354 Lib.VIII.Cap.il. iam florentes: Et quo tot animi bona, tot orna- menta .., congesta erant? (quot in hos). Ibd. 16, 5: Iam cum fortuna in gratiam, Marcia, reverteris, si tela, quse in Scipiones Scipionumque matres ac filios exegit, ... ne a te quidem continuit? Scipionum filii ipsi sunt Scipi- ones; et Marcia cum parentibus comparatur. Scribendum sine dubio: Scipionumque matres ac filias (ipsas in aliis familiis matres, ut Corneliam Gracchorum). Ac iam Lipsius adscripsit: „filias, ex hac quidem recitatione", quod Fickertus omisit. ^) Sequitur (6): Habes ex ilio (filio amisso) duas filias, si male fers, magna onera, si bene, magna solatia. In hoc te per- duxit, ut, illas cum videris, admonearis filii, non doloris, Quomodo filius mortuus in hoc Marciam perducere potuit? Debebat etiam esse sui, non filii. Et quomodo futurum exactum ferri potest? Ipsam Marciam Seneca, ut hoc faciat, hortatur; scripsit enim: In hoc te perdite^ ut ♦ . . admonearis. Ex imperativo minus frequentis formse, sequente ut, natum est perduxit. (Emendatio haec, cum in exercitationibus philologise studio- sorum vitium loci aperuissem, in mentem venit adole- scenti bonse spei, cuius studia postea tristis morbi vis evertit.) -) Ibd. 17, 6 voi. 1 p. 24 muti restituì prò multi. Sed aliud maius addendum est. Quis enim semel admo- nitus, si vel mediocriter attenderit, non sentiet, in media comparatione eius, qui Syracusas intraverit ante de visendi condicione edoctus, cum homine in vitam certa proposita ^) C. 16, 3 scrib. cura cod. Vrat. Quod si tibi vis (prò quod tibi si vis). ^) § 7 recte sìne dubio Marklandus (ad Statium p. 100) depo- nit, ut est in Vrat. et Colon,, prò disponi t. L. Senec. ad Marciam. 355 condicione intrante pravissime interponi inter ipsam ima- ginis descriptionem et eius ad rem, de qua agitur, accom- modationeni hoc totum de condicione liberos suscipiendi? Quis non videt, necessario haec continuari: Post banc deniintiationera si quis dixisset, intrare se Sy- racusas velie, satisne iustam querelam de ullo nisi de se habere posset (fcede Fick. et H. e codd. possit), qui non incidisset in illa, sed prudens sciensque venisset? (e. 17, 6.) Ad hanc imaginem agedum totius vitae introitum referamus. Syra- cusas visere deliberanti (foedius, si fieri potest, iidem: viseres deliberanti) tibi, quicquid delectare poterat, quicquid offendere, exposui; puta na- scenti me tibi venire in consilium cet. (e. 18, 1)? Itaque omnia ea, quae extra hanc imaginem interiiciuntur (e. 17, 6 et 7: Dicit omnibus nobis natura .., qui tibi nihil certi spoponderunt), hinc sublata suo loco ponenda sunt e. 17, 1 post hiec verba: sed humanum est, ubi apte adhserescunt, ita ut deinde novo initio: Ad hoc genita es cet. (recto Haasius ann. crit. p. 7 e codd. genitus es) prseparetur illa imago et comparatio. Continet autem hic locus, quem transponendum dico, 600 litteras (4 aut 5 fortasse plus), quot habent singula folla codicis Ciceronis de rep. Ab ilio autem: Ad hoc ge- nitus es (17, 1) ad sciensque venisset (17, 6) litterae sunt fere 1800. Itaque in antiquissimo codice nostrorum parente folium 600 litterarum transpositum videtur. (De tranquill. an. e. 6 et 7 Haasius recte locum 275 litterarum transtulit ante litteras paulo plus mille ducentas).^) [Geertzius haec potius post e. 18 (sustiilerunt) inserenda putat.] ') Gap. 17, 3 recte Curio et Rubenius intellexerunt prò eo, quod editur, ipsum in (sive ipsum in terris fi urne n) substi- tuendura esse participium; (neque ipsum ferri potest, cum 23* 356 Lib.VIII.Cap.il. Ibd. 18, 1: Intraturus es urbem dis homini- busque communem, omnia complexam, certis le- gibus seternisque devinctam, indefatigata ccele- stium officia volventem. Non tam recto urbem legibus devinctam dici quam omnia complexam certis legibus . . . devlncta^ in iisdem, quas supra dixi, exercitationibus, animadvertit Geertzius. In § 2 iam voi. I p. 497 breviter dixi scribendum esse: Videbis illic innumerabiles stellas micare; vi- dehis (A stellas videre micabis) uno sidere om- nia implori, solem cet., nec muto sententiam visa Hauptii (I p. 5) coniectura, qui, ut opinor, iam nec verbo micare carerò volet et in sua coniectura non prorsus rectum esse verborum ordinem concedet, nec miraberis hoc loco inter tria videbis interponendum, quod postea, finita hac figura, recto subiicitur.^) Sequuntur § 5 in enumeratione eorum, quae terras despectanti occurrunt, haec: nationes ♦. ., quarum alise se in erectos subtra- hunt montes, alise ripis, lacu, vallibus pavidse circumfunduntur, in quibus apparet ripis ceteraque dativos esse; nam ripis circumfunduntur populi iis acco- lentes, circumdari ripis (ablativo casu) non possunt; sed certissime corruptum est lacu, quoniam singularis nume- praesertim flumen peregrinum ipsi fonti contrarium ponatur, nc- que in ter ri s f lumen ; cod. Ahabet sivein ipsum terris). Potest fuisse Inter ceptum terris. {Immitlere terris fiumen aliud est.) § 4 recte Pincianus et ceteri (prseter Fick. et H.) tepidissima hiberna, non lepidissima, § 5 Lipsius et alii corrumpet prò corrumpit. ^) § 3 recte editiones inde a Mureto ante Fickertum collecta (conlecta) nubila, non coniecta. § 4 optiraa Haasii coniectura, alia forma rerum prò alia fortuna rerum scribentis, adiuvatur eo, quod de brevit. vit. 2, 2 in A et B formse prò fortunse scribitur. L. Senec. ad Marciam. 357 rus ferri nullo modo potest. Scriptum videtur fuisse ripis la- €uum vallibusque(paludibusque?) pav. circ. ^) Eestat in fine capitis (8) locus difficilis. Expositis enim vivendi condi- cionibus Seneca eum, quocum nascituro deliberat, intrandurane in vitam sit, ita alloquitur: Respondebis velie te vi- vere? Quidni? Immo, puto, ad id non accedes, ex quo tibi aliquid decuti doles. Vive ergo, ut con ve ni t. vSed quomodo, qui nondum in vitam intravit, dolet iam sibi aliquid decuti? De futuri spe et condicione dicitur. Scribendum igitur opinor: ex quo tibi aliquid decuti noles. Monet, ne sic vitam eligat et capessat, tanquam eam eiusque fructus semper integros habiturus. Miror tamen sententise et ipsius imaginis (maxime in de- cuti) obscuritatem. Ibd. 19, 4, ubi editur oblivionis amnem, debu- erat Fickertus tenere, quod in uno cod. repertum „fortasse" rectum esse scripsit, Ohlivionem amnem; id enim significat A, in quo est oblivione. Inferorum amnem eodem modo Seneca Oblivionem appellavit (Ai^S-ijv), quo Hispanige Tarraconensis flumen sic appellatur in Livii epit. 55.2) Ibd. 20, 2 (nibil interesse, infra quod quis ia- ceat) restituendam pronominis formam interrogativam (quid) Siesbyeus me monuit. § 3 scribitur (de torquendi ') Adiuta cultu et fertilia et (7) terrestri a iam Hauptius {l p. 5, 6) vindicavit, idemque § 6 egregie aetherese (aerias?) ignium faces efifecit. ^) C. 19, 1 etsi violentius corrigitur, veruni tamen videtur vide- amus (A: videatis); tum 2 revocandum: ut minime pro- babili, sic (prò sed) vero solatio et § 6: non sollici- tus futuri pendet ex (prò pendet et ex) eventu sem- per incertiora rependenti (prò in incertiora depen- denti; codd. in non liabent). 358 Lib.VIII.Cap.il. arte et instriinientis): Et membris singnlis et arti- culis singula docuerunt machinamenta. Neque snbiectiim ulliim verbi est, neqne docere machinamenta Latine dicuntur, qui inveniunt. Scrib. singula nocu- erunt machinamenta; sed video et mortem,' (ex A: et video et mortem).^) Ibd. 21, 1 iure Haasius post Lipsium hsesit in his: Ad brevissimum tempus editi, cito cessuri loco venienti in pactum hoc prospicimus hospitiura. Nam neque cum venienti neque cum prospicimus sic coniungi in pactum potest, ut sententia efficiatur. Sed venienti rectum et propter prospicimus necessa- rium est. Significantur parentes liberis nascituris mundi et vitae hospitium, in quo maneant aliquantisper, prospici- entes. Huius hospitii genus, periculis et turbis infesta significatum a Seneca puto scriptum que: venienti im- pacatum hoc prospicimus hospitium. Vocabulo usus est Seneca de ira III, 27, 4. Sequitur (4): De inde si immaturus decessit; vixit enim, quantum debuit vivere; nihil illi iam ultra supererai Superiores, codices interpolatos paucos secuti, violenter scripserant: Deinde non immaturus; Haasius sex verba excidisse ob repetitum verbum decessit putavit. Adest facilior et certior medicina: Deinde sibi ma- turus decessit. Proxima hsec sunt: Non una homi- nibus senectus est, ut ne animalibus quidem; intra quattuordecim quidam annos defatigavit, et haec illis longissima setas est, quse homini prima. Pravum est perfectum (nam aoristi Grseci imi- tatio frustra inter duplex est advocatur), nec recta sen- ') § 4 recte editiones, etiam Fickerti: quam infelìces reli- quia sunt. Haasius e cocld. quse infelicis rei. s. L. Senec. ad Marciam. 359 tentia; neque enim , qiise animalia omnino XIV annos vivant, ea senectus intra hoc spatium defatigat, quasi semper in ea sint. Scripserat Seneca: intra quattuor- decim annos defatigat vita^ et hsec illiscet. (Eodem modo in Ciceronis parad. I, 12 e devota vita factum eiat devotavit et in Vopisci Numer. ISfoedavit e fceda vita.) Tum § 5, ubi sic in A scribi tur : N e e illu m (ternainum cuique positum) ulterius diligentiam ut (recte edd. dili- gentia aut) gratia promovebit Sic habent illum ulterius diligentiam ex Consilio perdidisse, sublatis duabus vocibus, quae propter illum iterum positum errore repeti taa sunt, relinquuntur hEec : sic habent illum ex cons. perdidisse, in quibus recte Haasius sic tabe scripsit, male nil illum ex e. perd., quod tum demum rectum esset, si ex Consilio signifìcaret: ex eo, quod ei destmatum ac demeìisum fuiU Scribendum erat ad ipsa codicis vestigia: Sic habe, te illum ex Con- silio perdidisse, hoc est, non casu, cum posset diutius vivere, sed certo fati decreto, cum fixum terminum atti- gisset. Itaque sequitur: nec unquam se annis casus interiicit. Cura hac demum sententia vere comparari possunt, quae ep. 69 extrema leguntur. ^) Ibd. 22, 2 (ubi revocati in adolescentiam postea Haasium poenituit) non potest prò certo definiri, quomodo explenda sint, quae in A detruncatis eo modo, de quo supra dixi p. 343, litteris aliquot sic scribuntur: aut in popinam ventremque prototi summaque illis curarum fuitcet. Aptum videtur: in pop. ventremque ^) § 1 recte Geertzius monet, non opus esse addi multum, si sic interpungaraus : Primum puta illi superfuisse, coraprehende quantum (vel: superfuisse —, compre- hende) cet. , ut raensurae notio in adiecta sententia impera- tiva sit. § 7 recte editiones ante F. et II.: quoque fa- cilius obrepat mors, . . . latet, non: obrepant, mors . . . latet. Quod obrepturum est, ipsum latet. 360 Lib. Vili. Gap li. procuhueriint toti^) Ne in iis quidem, quse paulo infra (5) leguntur de comparata a Seiano Cremutii Cordi accusatione, in A sic scripta: consecratur subscriptio (hoc est crimen, cfr., quae ad Cic. divin» in Caec. 31 dixi), et acerrimi canes, quos ille . . . sanguine hu- mano pascebat, circumlatrare hominem etiam illum imperiatum incipiunt, certura est, quid prò consecratur substituendum sit; latet fortasse concin- na tur, Sed in imperiatum certum est subesse aliquid ad Cremutii laudem pertinens; neque enim is simpliciter homo appellari poterat; neque dubitandum videtur, quin scriptum fuerit: hominem etiam in ilio imperio altum^ hoc est, qui ne Tiberio quidem imperante et Seiano sseviente deprimebatur nec se submittebat. Sub finem capitis (8) partim admodum probabilem, partim piane certam habent emendationem, quae in A (B) mendose scripta obiiciuntur de delatoribus postulantibus, ne Cre- mutio Cordo liceret voluntaria morte damnationem prae- currere: Accusatores . . . adeunt consulum tri- bunalia, queruntur mori Cordum, ut interpella quod coegerant; adeo illis Cordus videbatur effugere. Magna res erat in qusestione an mortis rei perderent. Nam primum non ipsi accusatores inter- pellabant nec ut interpellantes querebantur, omninoque his brevibus incisisi adeunt cos. trib., queruntur. ♦ .Cor- dum nulla quasi cauda adiungi debet, sed nova sententia: ut interpellar ent (sic iam vulgo), quod coegerant, orant; adeocet. Excidit orant post erant. Deinde in extremis apparet verbi passivi perdor (perderentur), ' ) § 1 recte edd. inde a Mureto ante Fickertum : Quereris non tam din filium tuum vixisse, quam potuisset, non potuisse; neque enim in hac forma: non tam din vixit quam potuit comparantur duse actiones separa tae. L. Senec. ad Marciara. 361 quod ante multos annos in antiquo sermone Latino nullum fuisse dixi cuiusque praeter Horatianum illud hoc alterum profertur exemplum, in codicibus fide dignis nullum esse vestigium , sed totum ex incertissimse fidei codice Cuiacii a Bongarsio, deinde a Mureto „ex veteribus libris" nihilo certioribus prolatum esse. Eraendationis autem viam ostendunt cum sententia aptissime conspirantia codi- cum indicia (mortis perderent). Scripserat enim Seneca acute et acerbe: Magna res e rat in quae- stione, an mortis ius rei perderent. Coaluerunt mortis ius, prorsus ut supra e. 11, 1 pectoris vis, vel, si sic dicere malis, excidit hic ius, illic uis post tis et ris. Sententiam viderat Trillerus, qui scribi volu- erat: an mortis rei arbitrium perderent, viderant ex parte, sed minus recto expressam, Lipsius et Grono- vius. ^) Ibd. 24, 4 cod. A (et B) sic: Harum contem- platione virtutum filium geri quam si nunc ille tibi magis vacai Efficitur facile et perspicue: Harum contemplatione virtutum filium gere quasi in sinu. Nunc ille tibi magis vacat; nunc nihil habet, quo avocetur (sic Pincianus et edd. ante F. prò voce tur). Initiura mondi fuit sin un e prò sinu nunc scriptum. Qui artem tenent (sed tenent pauci), scient, a vestigiis veri aberrari, si attrectetur in vacat indicativus. Aliorum conatus refellere omitto. ') C. 23, 1 (ubi in A est obducere) restituendum est ex ed. Erasm. I et aliis obducerentur (sordibus). Poterat aliqua- tenus ferri: antequam terrena altius obducerent et concipereut; etsi qui ipse inficitur, non solet dici ob- ducere; quod editur (obducerent et altius t. cono.), pra-vum est. Tum § 5 restituendum est ex edd. ante Fick.: et moriturum brevi nemo non prudens dixit. 362 Lib.VIII.Cap.il. Paulo post (5), ubi in A (B, aliis) sic sciJbitur: Haec qu3e vides ossa circum nobis, nervos et obductam cutemvoltumque...,vincula animo rum tenebr se- que sunt, quod F. et H. ediderunt: Hsec quae vides ossa circumiecta nobis, nervos et obductam cu- te m, id coarguit verborum ordo, prave ossibus separatis a ceteris, et prava imago ossium circumiectorum , quod verbum aptum esset ad cutem. Forma orationis huius- modi fere fuit: Hsec quae vides, ossa ac circum [daios^ ossibus nervos et obductam cutem cet. Quod sequitur in codicibus: Obruitur bis, effugatur (B effucatur), inficitur, arcetur aversis, recto iam pridem restitutura est a veris, probabiliter of fu- se atur prò effugatur, etsi potest etiam in mentem ve- nire s uffo e atur (gemìndii'àììtierii prsecedenti) ; effocatur, quod Haasius posuit, vereor, ut Latinum sit, etsi etiam de brev. vit, 2, 4 legitur, itidem prsecedente s. Sed quod in codicibus quibusdam interpolatis et editionibus post bis additur animus, videndum est, ne Seneca eo genere, de quo dixi ad Cic. fin. II, 22 (p. 179 ed. II), a plurali (animorum) ad singularem transierit; simillimus est Ciceronis locus ibi notatus de nat deor. I, 50» Extremo capite, ubi miro errore Haasius grave prò gravi posuit (quae animum pondero gravat et deprimit), scribendum est: nititur ilio, un de demissus est (hoc est, in coelum, unde in hunc terrestrem locum depressus est et descendit) ; codd. et edd. dimissus. Dimitti vult animus e corpore, non dimissus est. Ibd. 25, 1, ubi Fickertus subito suspicax eumque secutus Haasius (qui tamen ann. crit. p. 19 ab errore red- iit, sed alia tentat non necessaria) quattuor verba uncis incluserunt certa antiquitatis nota impressa (modo excipit cuna superioribus scribas prò excepit; vid. ad Veli. Pat. II, 127, 2), omnia sana et perspicua erunt sic interpuncta, adhibita unius vocalis correctione: deinde ad excelsa L Senec. ad Marciam. 363 sublatiis inter felices currit animas; excipit illum coetus sacer, Scipiones Catonesque, inter- que contemptores vitae et mortis beneficio libe- ro s (hoc est inter ceteros, qui se moriendo in libertatem vincìicaveriint) parens tiiiis, Marcia; ille (A 1 illi, A 2 et inde ceteri illic) nepotem suum ..♦ appli- cat sibi, cet. (Extremo capite ex bis: tramites om- nium plana et ex facili mobiles et expediti cet., nescio an faciendum sit: tramites omnia et plana et ex facili mobiles et expediti cet, ut et loca motui pervia et animi ipsi motui apti significentur.) Finienda est huius libelli perlustratio in suspicionibus minus certis. Nam e. 26, 3 abiectis ludibriis, quae ex margine codicis A in ceteros codices transierunt, veruni ex bis solis, quae ille in ordine perscripta habet, eruendum est: et cibo prohibitus ostendi quam vibar animo scripsisse. Potest subesse: ostendi, quali videhar, animo (me?) scripsisse, hoc est, vero libero, qualem homines legendo crediderant. (Videbar Haasio debetur, longe aliam sententiam sequenti. Vivax nihìl significat, quod in hunc locum apte includatur.) Tum § 5 admo- dum dubito, Cremutiumne Cordum, qui res Eomanas ex- tremae reipublicse et ineuntis principatus scripserat, Seneca dicentem fecerit, se unius seculi facta in parte ultima mundi et inter paucissimos gesta composuisse. Vereor, ne minima posuerit, quod cum paucissimorum men- tione convenite) ') Illud certum est, in hac coacervatione: tot secala, tot aeta- tum contextum, serie m, quicquid annorum est, Senecam in medio membro non duo posuisse nomina sine coniunctione , sed aut contextam seriem aut solum con- textum. 364 Lib.VIII.Cap.il. Diu me tenuit unus libelliis omnia persequentem, unum et alterum in incerta suspicione positum, et aliorum quoque inventa vindicantem retrahentemque. Et hanc quidem partem, quae censuram habet recentissimorum editorum operae, hoc posito specimine deinceps omittam, nisi si quid aut iis, quae dicenda sunt, vicinum et prope coniunctum aut ob aliquam causam memorabile occurrerit, et in meis me intra ea continebo, quse videntur ad exitum perduci posse, quse tamen fere non pauciora erunt in pro- ximo libello. De vita beata cap. 3, 3: quse (vita beata) non aliter contingere potest, quam si primum sana mens est ..., deinde fortis ac'vehemens, tunc pulcherrima et patiens, apta temporibus, cor- poris sui pertinentiumque ad id curiosa non anxie. His iure Haasius ante tunc notam apposuit, quoniam pulcherrima (ut unum hunc superlativum cum ceteris positivis mire coniunctum omittam) ncque certi generis virtutem significat et perinepte cum eo, quod est patiens, copulatur. (Ne patiens quidem animus a forti interposito tunc, tanquam ad no vam virtutem trans- eatur, recto separatur, quoniam hsec' omnia ad fortitudi- nem pertinent.) Sed ipsa adverbii forma (quod in enume- rando tum esse debebat) verum ostendit. Scripserat enim Seneca: fortis ac vehemens, cuncta pulcherrime patiens, apta temp. (Num: curiosa, non anxia^ ut est in cod. Col? Et video Gruterum probasse.) Ibd. 4, 2:ut beatum dicamus hominem eum, cui nullum bonum malumque sit nisi bonus malus- que animus, honesti cultor, virtute contentus, quem nec extollant fortuita nec frangant. Velim scire, cui applicen tur nominativi illi cultor et contentus, quoniam ncque ad hominem neque ad cui accommodari possunt neque animus bonus malusque sibi adiungi patitur, quse ad solum bonum pertinent. Scrìbendum L. Seneca de vita beata. 365 simpliciter : honesti cnltorem, virtute contentum, Oscitans librariiis accusativis nominativos substituit, ad animus, quod proximum erat, referens. [Paulo ante cuna oblitus essem in numerum referre, quod in margine anno- taveram, scribendum videri: Lio et et ita finire, ubi editar libet, idem Geertzio in mentem venit.] Ibd. 5, 3; Tu ne enim pura mens est ♦». cum non tantum lacerationes, sed etiam vellicationes effugerit. Uno prope hoc loco in Seneca3 libris sine codicum auxilio vitiosum coniunctivi perfectum duabus litteris ab indicativo (effugit) distans corrigendum est. (Cfr. ad qu^stt. nat. lY, 2, 22.) Ibd. 6, 2: Videt et in illis qui summum bonum dixerint, quam turpi illud loco posuerint. Sic A. Solus enarrare potuit Fickertus, qui et subiectum verbi videt invenisse sibi videtur et in illis docet esse in voluptatibus, etsi id nomen in proxime prsecedenti- bus nusquam ponitur. Ceteri licenter interpolant (velut: VidQant et illi^ qui summum bonum volitptatem dixerunt); Haasius autem hunc tristem aspectum oculis obiicit: * * [voluptates] * * videt cet., unum volup- tatum nomen ex lacuna emergere iubens, ut eo referatur in illis. Omnia optime habere et aptissime scripta esse omnes, opinor, confiterentur, si haec in codice principe legerentur: Videte, in visceribus (in ventre) qui summum bonum dixerunt, quam turpi illud loco posuerint, nisi quod fortasse requirerent esse; ita de- mum recto loci turpitudinem nominari. Atqui hanc ipsam sententiam Seneca posuit, tantum prò visceribus (Cic. Tusc. V, 27) contemptiore usus vocabulo; scripserat enim : Videte, in hillis qui summum bonum dixerunt, quam cet. {iv icùg yJtXi^iv). (Proxime ante offutura prò optimis revocandum esse, interdixi mihi ne moneam. Et quis prudens admonendus est?) 3G6 Lib. Vili. Gap. IL Ibd. 7, 4: Nunquam enim recta mens ver- titur nec sibi odio est iiec quicquam mutavit optima; at voluptas tunc, cum maxime delectat, exs tingili tur. Sic A (etiam B ceterique fere omnes, unus et alter in una duabusve litteris aberrans) sine sensu in illis mutavit optima, prave etiam, ut ad Marc. 21, 4, inter prsesentia intermixto perfecto. Editiones ante Fick. fere duorum codicum pessimorum interpolatio- nem secutse erant (mutavit, quia semper secuta est optima). Ut ilio consolationis loco, ita Ine quoque perfectum natum est conflata cum verbo proxima voce. Seneca scripserat: nec quicquam mutai a via optima; at voluptas cet. Ibd. 8, 4: Erit vera ratio sensibus insita et capiens inde principia; nec enim habet aliud, unde conetur aut unde ad verum impetum ca- piat, in se r ève r tatù r. Ferri non potest futurum erit inter superiora: Incorruptus vir sit externis ♦ .., fiducia eius non... sit; maneant illi...et sub- sequens revertatur; longe enim aliter interiicitur : in- telligitur, compositum fore cet. Tum, ut omittam rectius Senecam dicturum fuisse: erit ... insita et ca- pi et inde quam capiens, prave sine copula transi- tuve adiungitur: in se revertatur. Ad sententiam quod attinet, nemo Stoicus veram rationem in sensibus insitam dixit, quod ipsum est Epicuri decretum, etsi non rationem, sed veritatem ibi esse dicebat. Cod. A habet: erat vera ratio. . .inrita (Col. irritata) cet. lam qui Stoicorum de cognoscendi et percipiendi initiis decreta novit, non dubitabit, quin Seneca scripserit: Eat vera ratio sensibus irri- tata (nam twv aìoà^fjoecor impulsu ad cognoscendum animus movetur) et, capiens inde principia (nec enim habet aliud, unde ... impetum capiat), in se reverta- tur. (Gap. 9, 4 dubito, an in virtutibus animi, quibus sum- mum bonum constare dicitur, Seneca potius stabiliiatem i L. Seneca de vita beata. 367 quam subtilitatem nominaverit. Lipsio in meiitem venerai sublimitas.) Ibd. 10, 1: Testor hanc vitam, quam ego in- di ndamv oc o, non sineadiecta virtù te contingere. Hoc genus loquendi (sin e cum participio) in prsefatione Livii a me et Ussingio editi voi. I p. 1 p. XX (ad III, 52, 2) ostendi non prorsus i^iuditum esse, addoque sic apud Varronem 1. L. X p. 166 Bip, scribi: si ne as- sumpta aliqua re extrinsecus perspici non po- test, et apud Ciceronem de fat. 41: sine pra^positis causis. Cum tamen in A scribatur: non si adiecta, fieri potest, ut Seneca scripserit: non ni si adiecta, eodem modo non ni si posito, quo Celsus, Quintilianus, Plinius minor posuerunt (Hand. Turs. IV p. 252). Infra (§ 3) non potuit Seneca scribere, quod editur: virtus . . . voluptates aestimat, antequam admittat, nec, quas (sic recto emendatum est; codd. quasi) proba- vit, magni pendit, utique enim admittit, nec usu earum, sed temperantia Iseta est; nam ncque utique virtus voluptates admittere recto dicitur nec hoc uUo modo valet ad confirmandum (enim), eam eas non magni pendere. Yidetur scribendum: nec . , . magni pendit aut utique eiiam admittit, cet.^) Ibd. 12, 3 vix audeo dicere, dicam tamen, non sana esse, quae sic scribuntur: Desinant ergo inconveni- entia iungere et virtuti voluptatem implicare, per quod vitium pessimis quibusque adulantur. Non potuit iudicium vel perversissimum de summo bono finiendo vi tium appellare Seneca, ni fallor, scripserat: ') Nihil vidi usquam in hoc genere indignius si)retura quam in e. 11, 4 ab Haasio Gronovii emendationem : e suggestu rosse spectantes (,vid. supra p. 341 n.) aut aFick. etH. hoc esse prò hos esse. 368 Lib.VIILCap.il. per qiiam (voluptatem) vitia pessimis quibusque adulantur. Id deinde exponit Seneca: llle ..» scit se cum voluptate vivere; credit et cum virtute. Ibd. 18 ei emendationi (in § 3), quam voi. I p. 32 posai, minores aliquot addendc© sunt. Nam primum quod § 2 scribitur: bonum ma^se rei quserit auctorem et, dum ilio venit blando nomine inductus, sequitur voluptatem non quam audit, sed quam attulit, cet., satis et ex tcto loco et ex verbis audit, attulit, apparet non agi de ilio tempore, quo ad Epicuri scholam homo accedat(dum venit), sed de ilio, quo iam ibi sit et praecepta exponi audiat; itaque scribendum est: et, cum ilio venit, cet. Deinde quse sequuntur, sic scribenda et interpungenda sunt: indulget illis (vitiis suis) non timide, nec obscure luxuriatur, sed {^^xo et) ino- perto capite. Et inope rto iam superiores editores, quo composito Seneca usus est de otio 3 (30). {Nude luxu- viari nihil est.) Paulo post (3) in A sic scribitur: Con- stanti tibi pudicitia veritas salva est, ubi recte a Gronovio virili tas substituta est. Sed ncque con- stans pudicitia neque virili tas pudicitia salva ferri potest, scribendumque est sublato apertse originis mendo : Constai tibi pudicitia, virilitas salva est, nulli corpus tuum cet. Tum § 4 quod in codicibus est: Qui vo- luptatem sequitur, videtur enervis, fractus, degenerans vir, perventurus in turpia, nisi aliquis distinxerit illi voluptates, recte post supe- riores ante Eickertum Haasium quoque ofFendit viri nomen inepte positum (et pravo loco); sed quod uncis ssepsit, non sensit, quod Muretum non fefellerat, etiam degenerans prave prò eo, quod est degener, poni. Itaque Muretus degenerans a viro scripsit; debuerat propius ad codi- cum vestigia degenerans virum. Sic enim Seneca scrip- sit poetarum exemplo, ut ipse ssepe et ut alii huius setatis» L. Seneca de vita beata. 369 Valerius quidem Maximus etiam passive degeneratum patrem dixit, a quo filius degenerasset. Ibd. 14, quoniam initium capitis supra p. 340 emen- davi, restant § 2 hsec: Ut feras cum labore pericu- loque venamur ..., ita habentes magnas volup- tates in magnum malum evasere captseque ce- pere, in quibus cum appareret eos, qui liaberent volup- tates, non evadere in malum, nec posse omnino diversum esse verborum evasere et cepere subiectum, alii alia tentarunt, Bentleius, cuius coniecturam Hauptius (I p. 3) protulit et probavit, scribi voluit: habenti magnas voluptates cet, parum feliciter; nam sic quoque incom- mode voluptatum nomen, quae cum feris comparantur, pri- mum prò obiecto positum deprimitur, deinde in eadem sententia subiecti loco emergit (scribendum erat: ita magnse voluptates habenti); tum, ut prsecedit do- minos, scribendum erat habentibus vel potius fru- enti bus. Sed salva res est scribendumque : ita hahent se magnai voluptates: in magnum malum eva- sere captseque cepere. Cum ex habentse factum esset habentes, secutum est magnas. Ibd. 15, 6: Quae autem dementia est potius trahi quam sequi? tam mehercules quam stulti- tia et ignorata condicionis est suse dolore quod est aliquid aut incidit durius seque mirari aut indigne ferre ea, quse tam bonis accidunt quam malis, morbos dico, funera, cet. SicA(B, alii leviter deflectentes). Pridem restituta sunt ignoratio et do- lere. Sed est aut incidit contraria poni nullo pacto possunt (nam quod incidit, est); itaque editiones aliquot iam ante Fickertum licenter: quod aliquid tibi incidit durius, quod in uno codice interpolato esse dicitur. Scriben- dum est littera geminata: quod desi (de est) aliquid; nam et desiderio eorum, quae non habemus, et si quid MADVIGII Advxbs. Cbit. II. 24 370 Lil. Vili. Gap. II. durius incidit, dolemus. Deinde autem aeque, ut saepe, ex atque ortum est, ut hsec efficiatur forma: dolere, quod dest aliquid aut incidit durius, atque mirari aut indigne ferre cet. Ibd. 16, 1: Deinde (suadebit virtus), ut sis im- mobilis et centra malum ex bono. Abundat vitiose et, quod Lipsius proximique sustulerunt. Rectum erit: et centra malum (ne admittas) et ex bono (ne ex eo emoveare). Ibd. 17, 2: Cur auum disponitur? Cur arbores nihil praeter umbram daturse conser- vantur? Sic A 1; secunda manus fecit arvura, quod miror Haasium recepisse; nam arvum neque dis- ponitur, ncque eius dispositio, si ulla esset, ad vitse et cultus elegantiam pertineret. Alii longe disce- dunt: Cur autem domus disponitur? (Fickertum omitto) Poterat in mentem venire aurum; sed potius argentum (vasa abaci et triclinii argentea) nominari debe- bat, qu3e dispositio infra significatur: nec temere.. .col- locatur argentum, sed perite struitur (sic enim recte Lipsius et Dousa prò servitur, quod qui servant, videntur putare eodem modo prò eo, quod est ministrare, dici, quo Gallicum servir; nec melius servatur). Re- linquitur, quod primum tanquam aptissimum occurrere de- bebat, ut ex u faciamus tri scribamusque: Cur atriym disponitur (et imaginibus stemmatisque ornatur ad splen- dorem)? Tum recte ante Fickertum usque ab Erasmo scriptum fuisse conseruntur, si non ostenderet inepta conservationis mentio in elegantise studio, satis declararet daturse; nam conservantur arbores umbram iam dantes. Vel ex hoc uno loco et his tribus scripturis (auum, con- servantur, servitur) codicum ex A pendentium con- iunctio et eius librarii , qui eum aut illum , unde ductus L. Seneca de vita beata. 371 est, scripsit, inscitia et negligentia, sed simplex, intelligi potest. ^) Ibd. l9, 3 (ubi de a digit revocando dixi supra ad Cassar, b. Gr. Ili, 14) primum ponendum videtur: et (sic iam superiores prò a ut) maledice (prò maledici) in alienam contumeliam venusti sunt, nisi male- dici additum est ad venusti; deinde kaereo vehe- menter in bis: Crederem illis boc vacare, nisi quidam ex patibulo suos spectatores conspu- erent; intelligerem, si scriptum esset: Vix (non) cre- derem boc illis vacare (id est, huius rei iis otium et animum esse, cfr. e. 27, 4 et 6), nisi (quod seque mi- rum et incredibile videtur) quidam cet. Exciditne non post sunt? Ceterum scribendum: ex patibulo suo spectatores. (Eundem geminationis errorem superiores vitaverant, Fick. et Haasius recoxerunt 26, 4: prsesen- tibus Isetus, futuris securus prò futuri.) Ibd. 20, 3: Qui sibi boc proposuit: Ego mor- tem eodem voltu cum audiam quo videbo; ego laboribus, quanticunque illi erunt, parebo, animo fulciens corpus, cet. Sic A. Apparet prioribus verbis signi- ficari debere mortis summum contemptum et animum, qui nihil ea moveatur. Ab ea sententia aberrat , quod licenter in aliis codicibus interpolatum in editiones superiores plerasque pervenit: Ego mortem eodem vultu audiam, quo vi- debo (edd. aliquot iubeboetvid.); nam mortem audire (quod inepte dicitur de mortis denuntiatse nuntio) minus est quam ipsam videre, omninoque mire languet mortis audiendae et ') De non ut optimis restituendo § 3 et debiles (vocativo casu) § 4 cum Gronovio, dicere pudet. Gap. 18, 3 scriberem: videlicet (pro vides enim) non virtutis scientiam, sed egestatis professus est, ut cum ironia dici appa- reret, nisi retineret me eodem modo cum ironia et negationis significatione positum vides enim in qusest. nat. VII, 27, 4. Eodemne modo bis erratum est? 24* 372 Lib. Vili. Gap. IL videndae comparatio;. iubendae mortis mentio a toto loco alienissima est. Quod Haasius scripsit, quo transposito: vultu, cum quo audiam, videbo, etsi apertam illam pravitatem comparationis vitat, tamen comparationem ipsum habet ineptam. Nani quoniam plerique audita mortis denuntiatione vehementer terrentur, non mag- num est eodem vultu mortem videro; praeterea cum hoc vel ilio vultu mortem videre Latinum vix est (et debebat dici cum eodem vultu, quo). Videat mihi nunc aliquis, quam apta (apud Senecam pleraque exag- gerantem), quam fortis et vehemens nascatur sententia ex vestigiis codicis A non turbatisi Ego mortem eodem voltu comcediamque videbo, hoc est, immoto; nam ne ad risum quidem vultum comoediam spectans detorquebit ille tumide exornatus philosophus Stoicus. Mox § 6 recte Bongarsius ex eo , quod prima manu in A scriptum est, hisate, faciebat hiate. Ad mordendum spectat hiare, ad loquendum bis e ere. (Errorem de ali ubi in § 3 Haa- sius ipse in prsef. voi. ITI correxit.) Ibd. 21, 1 ut tribus primis locis (et tamen vivit ... et tamen illam ... et tamen, si licet), sic etiam quarto scribendum est: et inter longius tem- pus et brevius nihil interesse iudicat, 6^tamen(v. om. et), si nihil prohibet, extendit setatem. Ibd. 22, 2: Non contemnet se sapiens, eti- amsi fuerit minimse staturse, esse tamen se pro- cerum volet; et exilis corpore ac amisso oculo valebit, malet tamen sibi esse corporis robur. Oculum amissum nihil ad corporis robur porti nere, Haa- sius intellexit; (nam alia corporis vitia virtutesque separa- tim commemorantur). Arguit vitium a e vocali prsepositum. Sed amisso oculo nomo extrinsecus addidit. In culo tenetur terminatio adiectivi deminutivi, scriptumque ad hanc formam a Seneca fuerat: et exili corpore ac L. Seneca de vita beata. 373 macriitsculo (teriuiicsculo?) valebit, malet ta- men cet. (De e. 23, 2 dixi voi. I p. 68; de tollendo § 4 et post voi et ibd. p. 39.)^) Ibd. 24, 3 revocandum est ex A (aliisque), quod in- uma mntatumiam a siiperioribus erat: Potestitaque pe- cunia etiam intra limen suumdiffundi (hocest, se diffundere) et liberalitatem exercere. Nihil vetat hoc ad ipsam peciiniam transferri. (Paulo ante quem voi. I p. 39 correxi errorem, Haasii est, non ceterarum editionuip.) Ibd. 25, 2: Pone in instrumentis splenden- tibus et delicato apparatu: nihilo me feliciorem credam, quod mihi molle erit amiculum, quod purpura convivis meis substernetur. Multas magnam meam: nihilo miserius ero, si lassa ') Ibd. quod post haec : Habebit itaque (sapiens) opes, sedtan- quam leves et avolaturas; neculli alii nec sibi gra- ves esse patietur, continuo sic scribitur in codicibus : Quid donabit? erexistis aures; quid expeditis sinum? do- nabit aut bonis aut iis, quos facere poterit bonos, Haasius autem posuit: credo, erexistis, apparet, inepte in- terrogari: Quid donabit? (aut Quid? donabit?), ubi conti- nuari debet aflfirmando eadem de sapienti prsedictio, quae coepta est in illis: habebit . . . patietur. Contraillud erexistis aures, prorsus ei, quod sequitur: quid expeditis sinum? respondens, eodem modo proferri debet. Apte igitur haec unius vocis transpositione plana et recta eflfecerant edi- tores inde a Curione ante Fickertum: patietur; dona- bit (quid erexistis aures? quid expeditis sinum?), donabit aut bonis aut cet. Ad auditam vocem dona- bit Seneca fingit philosopborum obtrectatores, quos alloquitur, spe muneris concepta, aures erexisse, sinum, in quem donura recondant, expedire-, deinde ita pergit, ut spem eorum frustre- tur. Fickertus quid ante erexistis addidit, sed siraul ante donabit prave retinuit. 374 Lib. Vili. Cap. IL cervix mea in manipulo foeni acqniescet, cet. Sic A (B, G, ceteri leviter deflectentes). Tribus illis verbis Miiltas magnam meam superiores editorcs adeo, quid facerent, nescierunt, ut prorsus abiicerent. In m ul- ta s subesse, quod praecedenti pone respondeat, muta, eodem modo sequente nihilo, sensit, quem libenter, ubi possum, laudo, Fickertus; sed longius eum successus non provexit; nec favit fortuna Haasio. Effecto muta, in smagnam meam quid lateat, non difficulter reperitur, qu(|d, ilio non invento, tamen senserat paene antiquus ille Rudolphus Agricola. Latet enim: Muta stragula mea: nihilo cet. (Ad stragula adhsesit m ex mea, deinde factum est meam. Mox quid in causatus et sententis lateat, nescio. De § 1 dixi supra p. 253 n., de § 4 voi. I p. 40. Extremo capite, § 7, quam positurus eram emendationem: incitamusque acerrime. Ergo paupertati cet., in eam post vidi Haasium incidisse prsef. voi. Ili p. XXIV.) Ibd. 26, 3: Sicut barbari plerumque, inclusi et ignari machinarum, segnes laborem obsiden- tium spectant. Prave copulantur inclusi, quod tempus significat, et ignari mach., quod habitum et ex eo causam rei. Scrib. plerumque inclusi, ignari machinarum, segnes cet. Paulo post (5) hsec leguntur in codicibus, tanquam ex sapientis ore prolata: Existi- matio me vestra non meo nomine, sed vestro movet, quia calamitates odisse et lacessere virtutem bon?e spei eiuratio est. Praeterquam quod in calamitates mendum manifestum est, et sententia (ncque enim omne odium damnatur) et concinnitas (la- cessere virtutem) postulant obiectum verbi odisse. Scriptum igitur erat hac forma, si non bis verbis: quia calamitas est [sapientes] odisse. § 6, ubi poeta lovem raptorum ingenuorum corruptorem induxisse dicitur, miror abundantiam verborum suspicorque A idem habuisse, quod B et alii habent, raptorem, Senecam auiem scrip- L. Seneca de vita beata. 375 sisse tantum : raptoremingenuorum, alterum declarandi causa adscriptum esse. Sed quicquid de hoc statuitur, non ambigitur, quin in iis, quse infra (7) leguntur: Suspicite virtutem ... et ipsam ut deos et professores eius ut antistites colite, et, quotiens mentio sacra litterarum intervenerit, faveto linguis, mendum sit, quoniam neque mentio sacra dici nec, quod Stephanus sensit, litterae ullo modo sic prò philosophia, nedum prò ipsa virtute, appellari possunt. Admodum suspicor Senecam scripsisse: sacrarum viiaì^um (eorum, qui ita virtutem et professi et agendo exsecuti sunt, ut sacra videatur vita). De tranquillitate animi cap. 1, 2: Illuni tamen habitum in me maxime deprendo ... nec bona fide liberatum eis, quse timebam et oderam, nec rursus obnoxium. Opinor, duabus litteris geminatis scribendum: nec bona fide liberatum me eis, quse cet. Ipse homo, non habitus liberatur. (§ 10: placet viam prseceptorum sequi; ad Cic. fin. p. 460 ed. II.) Ibd. 2, 2 (nam 1 bene Haasius emendavit, ut dixi p. 341 n.) editur: Opus est itaque non illis duriori- bus, quse etiam transcucurrimus. Scr. quse iam transcucurrimus (et quorum necessitas prseteriit). (Pingel). ^) Infra (6), ubi editur: qui non inconstan- tise vitio parum leves sunt, sed inertise, et vivunt non quomodo volunt, sed quomodo cce- perunt, manifestum est, in iis, qui parum leves (non leves) sint, nomini in mentem venire inconstantiam accu- ') Cum hunc libellum a. 1855 cum philologiae studiosis pertrac- tarem, coraplures loci ab iis, partim me mendum monstrante, partim sponte emendati sunt. Iis emendationibus eorum no- mina grat» illius temporis memorise causa adscribo. 376 Lib.VIII.Cap.il. sare. Revocandum e codicibus constanti se, ut cum acu- mine aliquo Seneca dicat, quod in his hominibus desideretur levitas, non constantise alicuius culpa fieri. (§ 7 eodem modo, quo Hauptius I p. 6, a. 1855 emendaveram. De § 10 cfr. voi. I p. 59 n.; sed ita iam Bentleius iudicaverat.) Sub finem capitis (13), ubi describitur levitas hominum loca mutantium, primum exhortatio ipsorum ponitur: Nunc Campaniam petamus, deinde a Seneca interiicitur mutatse voluntatis notatio: Iam delicata fastidio sunt; tum nova bine exhortatio nascitur: In eulta videantur [visantur?]; Bruttios et Lucaniae sal- tus persequamur; rursus sequi tur fastidii notatio et inde oriens novi loci petendi consilium: Aliquid tamen Inter deserta amoeni requiritur^ in quo luxuriosi oculi longo locorum borrentium squalore rele- ventur. Tarentum petatur laudatusque portus, cet. Sic enim prò requiratur (quod ipsum verbum ab exhortatione valde alienum est) scribendum est. (Christensen-Schmidt.) Sequitur (15): Infirmi sumus ad omne tolerandum, nec laboris patientes nec . voluptatis, nec nostrse nec ullius rei diutius, ubi scire velim, quo pertineat nostrse; nam a rei divelli et cum voluptatis coniungi ncque per orati onis legem potest nec ita ullus efficitur sensus; sed nihilo melius dicitur, homines non esse suse rei. Nisi fallor, nostrse accommo- datione natum est, cum Seneca scripsisset: ncque nostri ncque ullius rei diutius, hoc est, ncque nobismetip- sis addicti et nostrse potestatis ncque ulli rei obnoxii et servientes diutius, perpetuo dominos mutantes. ^ ^) Cap. 3, 4 adiuvanda nonnihii Scaligeri emendatio, utscribatur: quantum gratuito bonum (prò gratuitorum homi- num) sit bona conscientia. Adverbium adiungitur ad parandi notionem inclusam in verbis quantum sit bonum. L. Seneca de tranqu. animi. 377 Ibd, 4, 5:Non vis enim nisi consulautprytanis aut ceryx aut sufes administrare rempublicam. Hoc verum credi poterit, si qiiis ostenderit, in civitate ali- qua non ignobili et cuius lectoribus Senecse in mentem venire potuerit, summum magistratum m]Qvv.os nomine appellatum. Id quia estendi, ut opinor, non potest, scri- bendum indico meddix^ ut de Capua antiqua cogitetur. Sequitur (6): Nunquam inutilis est opera civis boni: auditus est visusque voltu, nutu, obstina- tione tacita incessuque ipso prodest. Sic A (et Haasius); verum hoc erit, si est sustuleris: auditus visusque (hoc est, dum auditur et videtur, et eo, quod auditur videturque), voltu, nutu .,» prodest. (Au- ditu, vi su, hoc est, ipse audiendo videndoque non prod- est.) Deinde oratio sic [cum Vogelio] interpungenda est: ita virtus utilitatem etiam ex longinquo et latens fun- dit. Sive spatiatur et se utitur suo iure, sive pre- carios habet excessus. . .,in quocunque habituest, prodest. (Prosit, quod Haasius e codd. et antiquis edd» revocavit, seque pravum est ac § 1 ne ego prò ne e ego.) Ibd. 5, 1: Poteratne illa civitas conquie- scere, in qua tot tyranni erant, quot satellites essent. Nugatorium hoc ad significandam tyranno- rum raultitudinem (significantur autem ol TQiccKovxa); longe enim aliud est, tantam fuisse licentiam, ut ipsi satellites prò (totidem) tyrannis essent, quod potest sub uno tyranno accidere. Sed mendum subesse satis declarat post e r a n t in priore membro vitiose in altero positum essent, prò quo prorsus licenter in editione Tarvisina substitutum posteaque diu retentum est (etiam apud Erasmum et Lip- sium) erant. Atqui ipse modus condicionalis certam ostendit corrigendi viam. Scribendum est enim: in qua tot tyranni erant, quot satis satellites essent. Satis poterat videri tyrannum triginta satellites habere. Sententia etsi tam perspicua aptaque est, ut confirmatione 378 . Lib. Vili. Cap. II. non opus sit, adscribam tamen similem Ovidii sententiara ex Ponto II, 1, 43 et 44: Toique (narrasti) tulisse duces captivis addita Collis vincida^ pcene hostes qiiot saiis esse fuit. Quam facile satis exciderit ante satellites, patet. Sed viderat veruna iam Lipsius (nisi quod sat scripsit), cuius coniecturam cum Fickertus non commemorasset, iterum facienda mihifnit. § 3 quod scribitur: et in fiorenti ac beata (rep.) pecuniam, invidiam, mille alia iner- mia vitia regnare, recte Pincianus aliique viderunt, pecuniam non esse vitium nec posse cum invidia con- iungi. Scribendum videtur e a 1 u m n i a, cuius vocis duae primae litterse post ta excidere potuerunt, sed praeterea in erti a, quse correctio in margine codicis recentissimi annotata est; nam neque armata ncque inermia vitia recte dici videntur. De § 5 (quam nequam vivere) dixi voi. I p, 44 vide- orque mihi felicior fuisse quam Hauptius (I p. 6); nec ut opinor, quod cum ironica quadam urbanitate dicitur, credo esse, cur a superioribus abiungatur, ^) Ibd. initium capitis 9 frustra coniecturis tentatur. Sine parsimonia nec ullae opes sufficere dicuntur, sed semper maiores necessariae esse quaerique, nec ullse non satis patere (et omnes satis patere, ut exire dissiparique aut rapi ab aliis possint). Sed in § 2 manifesti et gravis mendi eorum verborum , quse sic in A scribuntur : Discamus . , . frugalitatem colere etiamsi mulos pudebit ei plus (manus sec. supra os scripsit h, unde B et Pai. 4 simul hos), ideo difficilius est certam correc- ') Cap. 6, 3 oppressit commendavi voi. I p. 35, oblitus ad- dere, sic superiores ante Fickertum edidisse. Cap. 8, 8 recte Muretum omnes ante Fickertum et Haasium secuti erant scri- bentem: nisi cxd (A quid) facillime negat, sibi. Nihil sane felicitatis erat id, quod dcberetur, sibi negare posse, nisi creditori negari posset. De genere mendi dixi voi. I p. 68. Cfr. III de benef 2*3, 2 ubi recte edebatur: eius, cui (codd. quod). L. Seneca de tranqu. animi. 379 tionem reperire, quod in hoc uno membro huinsmodi con- dicio aut concessio additur, cetera simpliciter ponuntur (continentiam augere, luxuriam coercere cet.). Suspicor taraen sic scriptum fuisse: etiamsi multo s pud e bit templi eius, lusu ducto ex colendi verbo. Quod sequitur: animum in futura eminentem velut sub vinculis habere, vix fieri potest, ut non imminentem Seneca scripserit. Mox§ 3 necessario post generalem sententiam de calamitatibus interdum utilibus in verbis sanata sunt terminatam nova nascitur sententia ad animi castigationem spectans: Ubi parum audit prsecepta animus nec ■curari mollius potest, quidni consulitur, si ei (codd. si et) paupertas, ignominia, rerum eversio adhibetur? Sed in hac aifirmationis per interrogandi speciem forma constans et frequens et aliorum et Senecae usus coniunctivum postulat (de v. beat. 16, 3, de brev. vit. 11, 2, de benef. V, 5. 3 et 6, 1 et 25, 2, VI, 19, 2, VII, 25, 2, epist. 6, 1 et 3 , cet.). Itaque, si nihil aliud subest mendi, scribendum est consulatur. (Nani potest fuisse: quidni consulatur durius? et consulitur, si cet.). Illud certum est, paulo post ex A scribendum esse: Adsuescamus ergo cenare posse sine populo et servis paucioribus servire et vestes parare, in quod inventae sunt, ubi editur serviri, barbare (se?'- vior prò eo, quod est: ministratur mihi). Acute ludens Seneca significat ipsos dominos servire servis, quibus ca- rere nequeant et quorum delicias ferant. § 5, ubi codices habent: sicut et Livius, editiones ante Fickertum par- ticulam incommodam omittunt, scribendum est: sicut T. Livius. Tum quod et in codicibus est et editur: sicut plerisque, ignaris etiam servilium litterarum, libri non studiorum instrumenta, sed cenatio- num ornamenta sunt, nullae erant serviles littera?, ne- dum dominis addiscendse. Scriptum fuit olim: etiam pnerilium litterarum. § 6 ex eo, quod in codicibus 380 Lib. Vili. Gap. U. est: Honestius, inquis, hoc te impensse quam in Corinthia pictasque tabulas effuderint, in exer- citationibus , quas dixi, effectum erat: ha e se impensse quam cet. , sed praestare videtur huc, quod Hauptius (II p. 5) posuit. (§ 7 scr. conquisita ac cum imagi- nibus suis descripta sacroriim opera ingeniorum. Codd. conquisita cum im. s. desc. et sacr., edd. superiores: conquisita et cum im. s. descripta sa- cro rum.) Ibd. 10, 1: Invenies in quolibet genere vitse oblectamenta et remissiones et voluptates, si volueris mala putate via potius quam invidiosa f acero. Sic A. Efficitur facile et sino dubitatione: si volueris mala pittare Levia potius quam invi- diosa fa ce re. Mala aestimatione prudenti lavanda potius sunt quam querendo magna et invidiosa facienda. Pu- tarele coaluit, ut fieret putate, relieto via. (§6 de- flectam ab instituto dicamque necessariam esse Lipsii con- iecturam: iustitia, mansuetudine, humanitate, non solum, quod et mansuetudo humana perverse dicitur et humana manus, accedente vitiosa copulatione: hu- mana, larga et benigna, sed ob inaequalitatem membrorum. Secundos casus tuetur Suetonii locus in Oth. 9, non ut sint infelices, sed omnino qui quasi secundo ordine appropinquant.) Ibd. 11, 1: sed corpus quoque suum et oculos et manum et quicquid cariorem vitam facturus seque ipsum inter precaria numerai Sic A; editur aut; est cariorem vitam facturum seque aut: car. vit. facturum est seque. Futuri temporis significatio parum apta est. Seiuncto s (seque), ut restet factum, efficiendum videtur: e. q. e. v. facit usu. Instrumenta vitae significantur. Deinde § 3 in A ceterisque scribitur: Magna quidem res tuas mercede colui, sed quia illaimperas, do, cedo gratus libensque. Pronomen L. Seneca de tranqu. animi. 381 illa et ipsum per se et numero praviim editores prseter Haasium siistulerunt ; scribendum erat: sed quia ita im- pera s. (Rosing.) ^) (Ex eodem A Haasius proxime ante edidit : Quandocunque. . àubebitur, non queretur ..., sed dicit prò dicet Hoc est bonis codicibus, id est, non interpolatis , ad scriptorum orationem corrumpendam uti; sed in hoc genere permulta delieta sunt. ^) In § 6 neque qui sciat ferendum ncque qui scit, quod ex Erasmianae prioris errore propagatum est, sed re- stituendum ex antiquissimis edd. qui sci et. Sed recto codices: nihil unquam prò homine vivo faciet, hoc est, tanquam vere vivus ac non semimortuus.) Venie ad § 7, quo loco nescio an nullus aptior sit ad de- monstrandum, quam omnia in bis libris a codicis A prima manu pendeant, quidque ei sit adhibendum auxilii. Sic enim in eo scribitur: Multos ex iis, quos forum, curia, sermo mecum contraxerat, nox abstulit et iunctas ad sodalium manus copuatas inter- scidit. Ex copuatas corrector fecit copulatas; itaque sic in ceteris scribitur, sed in iunctas, ut solet fieri, aberrant nonnulli ad vinctas (victas), prò interseidit plerique prseter B intercidit aut intersidit. Tum vero factum in Colon, copulatasque. Editores, cum Erasmus recto scripsisset ad sodalitium, ante Fickertum hsec tenu- erant: et vinctas ad sodalitium manus copulatas intercidit. Is offensus vitiosa participiorum coniunctione prò ^) De const. sap. 7, 1 recte edebatur: dicasita, ut soles^ Haasius e codicibus vitiose: dicas ista, ut soles. ^) De ira I, 12, 1 hsec Haasius continuavit: non irascitur, si . . , viderit? Non irascetur, sed vindicabit; ibd. 16, 2h8ec: temptabit, contineberis, mitteris, adhibetur. -^que prave, atque hic dicit, e. 16 init. a Fickerto et Haa- sio sequetur prò sequitur repositum est. 382 Lib. Vili. Gap. II. copulatas lecepit, quod Lipsius . „in ora libri" alicuius reppererat, capulus et simul interscidit; Haasius au- tem copulatas tenuit, prò iunctas scripsit iunctis, mire copulatis manibus iunctos iam bomines prseponens. Ex bis omnibus unum illud aliquam babet non ad ipsam veram scripturam, sed ad rectam orationis formam appro- pinquationem, quod ignotus bomo, qui capulus annotavit, intellexit noeti bomines auferenti adiunctam fuisse a Se- neca aliam imaginem personae reive manus iunctas inter- scindentis eiusque nomen latore sub copulatas, quod vitiose prsecedenti iunctas superadditur. Id autem in A, ut dixi, est copuatas. Quid igitur bae litterse signifi- cant? Nimirum copiaies (6 KonmT'ìjs) est, qui scrobem cineri cadaverive fodit (Todtengràber), notum nobis nomen e codice Tbeodosiano et scriptoribus Gra^cis inferioris aeta- tis, cuius nunc primi seculi auctorem Senecam nanciscimur, Quis aptior ad manus interscindendas? Nondum boc ca- put absolvimus. Nam § 9 bae e leguntur: Quae sunt divitiae, quas non . . . mendicitas a tergo sequa- tur? quae dignitas, cuius non praetextam et augu- rale et lora patricia sordes comitentur et expor- tatio, notse et mille maculse et extrema con- temptio? Sed augurale nusquam de veste ornamento ve augurum positum legitur, nec recte Inter praetextam, quae sacerdotum quoque fuit, et lora patricia unius sacerdotii proprium insigne interponitur; apta et recta oratio erit, ubi, sublato priore et additaque lineola, scripserimus prae- textam auguralem et lora patr., ut duo nomina duo- bus adiectivis adiunctis exempla dignitatis ponantur. Tum exportatio quae esset, iam Lipsius et Gronovius nega- runt se scire, etsi ille prò deportatione accipere cona- tus est, nec lerri uUo modo potest omissa Inter expor- tatio et notae copula. Scripserat Seneca: sordes comi- tentur et exprohratio notae et mille maculae cet. L. Seneca de tranqu. animi. 383 Ibd. 12, 1; ne aut labor irritus sit sine effectu aut effectus labore indignus. Libeiabitur oratio vocabulo vitiose inutili et recte pondus bis in idem vocabulum incidet, si sic scripseris: ne aut labor sit sine effectu aut effectus labore indignus. Sequi- tur § 4: Deinde domum cum supervacua rede- untes lassitudine iurant nescisse se ipsos, quare exierint, ubi fuerint, cet. Grammatica postulabat exirent, essent; sententia ridicula est, se, cum exirent (eo enim necessario refertur perle ctum) nescisse, ubi post fuissent. Rectum est: iurant nescire se ipsos, quare exierint, cet. Hoc est concursationem suam damnantis iusiurandum : Nescio, cur exierim. (Nutz- hornius 1855.) Tum iniuria Haasius rediit centra codices ad editionum ante Gronovium scripturam: Non indu- stria inquietos, sed insanos falsse rerum ima- gines agitant. Non, quid in altero e duobus generibus non fiat, in altero fiat, dici debet, sed de utroque genere utrumque. Sed oratio sic interpungi debet (ut fit in ed. Bipont.): Non industria inquietos et insanos, fals3e rerum imagines agitant, ut audiatur sed.^) Ibd. 14, 1 edebatur e vulgaribus codicibus: nec mu- tationes aut consilii aut status pertimescamus. Haasius ex A mutatione; debebat mutationem. Ex- tremo capite § 10 (nam § 7 iam Muretus iubet) scriben- ^) Gap. 13, 3 annotaveram, prò eo, quod nunc editur sine ulla varietatis mentione: Inprimis autem cogitavit, aliud posse propositis suis- resistere, necessario scribendum esse ali quid posse. Veruni sic recte scribitur in omnibus editionibus antiquioribus (etiam in Bipontina), donec aliud, nescio ubi typothetae errore ortum ( — ego in prima vidi editi- one Lips. 1702 — ), a Ruhkopfio recentioribusque propagatum est, a Fickerto ita, ut de codd. et vett. edd. taceret. 384 Lib.VIILCap.il. dum est: Nemo diutius philosophatus est. Non raptira cet. (vulgo: philosophatus. Sed non cet.) Ibd. 15, 1 sententise sic separandae sunt: ...turba. Cum cogitaveris, . . . splendeat, agitur animus cet. § 3 codices: et nihil magnum, nihil severum, ne miserum quidem putat (qui omnia ridet). Scri- bendum: nihil magnum, nihil serium, ne miserum qu. putat. Severitas nihil hic agit. § 4 extr. recte Fickertus iudicavit, duo vocabula (ni e hi lo natus) in ipso codice A notata nec ullo vinculo cum ceteris coniuncta simpliciter tollenda esse. Inciderat librarius in foliura paginamve alienam ab illis incipientem , deinde se re- pressit. Ibd. 16, 1 sic separandae sententiae sunt: ... addu- cere. Ubi honorum exitus mali sunt (ut Socrates cogitur . . , palam facere), necesse est torqueri cet. De § 2 dixi voi. I p. 58. i) In ceteris libellis dixi supra me ordinem Haasii se- cuturum. Itaque primus occurrit de providentia. Ibi cap. 3, 1 sic editur: His adiiciam fato ista sic et recte eadem lege bonis evenire, qua sunt boni. Prave coniungitur sic (de ipsa rei forma) et recte (quod iudicium continet); nec omnino, quid recte fiat, quaeritur, sed qua vi et lege. In A scribitur: fato ista sic ei recte eadem lege. Efficitur: fato ista sic ire et eadem lege bonis evenire, qua sunt boni.-) *) Quoniam in extremis capitibus nihil fere propri» emendationis est, notabo orationem ab Haasio, dum codice A solo aut aliis adiunctis abutatur, corruptam esse his locis: 16, 3(homines), 17, 2 (per se in ornata, post Fick.), ibd. 3 (sint), ibd. 5 (emissi). ^) Cap. 4, 7 necessario revocandum est, qnod ante Fickertum erat in editionibus : Grave est tenerse cervici iugum. Non agitur de gravitate iugi per se, sed tenera animalia id L. Seneca de const. sap. 385 De coiistaiitia sap. 5, 5: Quodsi iniuria nihil Isedere potest ex his, quse propria sapientis sunt, quia virtute sua salva sunt, iniuria sapienti non potest fieri. Scrib.: quia virtute salva sua salva sunt. Bis ponendum salva iam Lipsius viderat. ^) Ibd. 6, 3 scribendum est omissa particula, quse ora- tionerii perturbati Sed prodit (v. sed si prodit) in medium, qui dicat, cet. Tum paulo post, ubi sic in codicibus scribitur: nec quicquam suum nisi se pu- tet esse quoque ea parte, qua melior est, editores autem ea quoque parte aliaque substituentes sententiam rectam non effecerunt, duae litterae geminandae sunt: nisi se putet esse, se quoque ea parte, cet. Ibd. 7, 4: Aliquis mihi venenum dedit, sed vim suam remixtam cibo perdidit: venenum illud dando sceleri se obligavit, etiamsi non nocuit. Kecte superiores reposuerant remixtum, quod assimilando gravius sentire clicuntur. E tenere (o: tener») factum, quod in A B est ter e re, tum cervicibus. Seneca multo ssepius cervicem dicit quam cervices, ut hi e 6, 8, de const. sap. 18, 3, de ira I, 16, 5 et 18, 3, III, 19, 2, epist 4, 7; 15, 2; 13, 11; 19, 6; 30, 4-, 47, 4; 70, 23; 71, 25; 74, 3; cervices notavi (sed tantum in libris de ira et epistolis ex proposito attendi) deirall,12, 5(cervices supponere, quod facillime ex cervice supp. oriri poterat). III, 6, 6 (cervicibus) et epist. 85, 29 (cervicibus). ^) Gap. 4 , 3 quod Hauptius (I p. 4) intellexit scribendum esse : immo nescio an magis vires sapienti ce ostendat tranquillitas inter lacessentia, idemmesine ulla dubita- tione annotatum habuisse non solum confirmandse emenda- tionis causa hic pono, sed ut simul animadverti iubeam mu- tandi simplicitatem et libertatem conferamque hoc cum prorsus gemina subiecti et obiecti permutatione apud Plutarchum et Strabene m a librariis facta et a me notata voi. I p. 585. MADVIGH Advkrs. Crii. II. 25 386 Lib.VIII.Cap.il. corruptum est; sed bis hoc accidit; ut enim recta effici- atur sententise forma ponderaque verborum insta, scriben- dum est: sed vim siiam remixtum cibo perdidit; venenum ille dando scelere se obligavit. (Sic recto superiores, non s ce le ri.) Ibd. 9, 1: Omne autem fortuitum circa nos ssevit et in vitia. Sic A B, alii, et Haasius. Bene sane ageretur cum bonis, si fortuna in vitia sseviret. Sed fortuita nihil cum virtutibus vitiisque coniuncti habent; meliorem nostri partem non attingentia, solas externas res et nullius momenti (Stoicorum sententia) aggrediuntur. Una littera aberratum est: circa nos ssevit et in vilia. (Editiones vulgares ex foedissima unius codicis interpola- tione: et iniuriatur.) Proxima (2) emendavi voi. I p. 39 (irritatis in nos potentiorum odiis). Sed simul scribendum: iniuriarum latissime patere materiam in illis, quse cet. Vulgo omittitur in. Ibd. 11, 3: Et ut quisque contemptissimis et ut ludibrium est, ita solutissimse linguse est. Sic A, e quo efficitur: contemptissimus ipse et ludibrium est, pronomine necessario addito. Ibd. 13, 2: Scit sapiens, omnes hos, qui to- gati purpuratique incedunt, valentes coloratos, male sanos esse. Videtur excidisse ut post incedunt scribendumque : hos, qui t. p. incedunt ut valentes, coloratos, male sanos esse. (§ 5 errore apud Ficker- tum natum videtur: Nam si semel se demiserit, non potuerit prò non poterit, ut recto superiores.) (De e. 15, 3 dixi voi. I p. 20.) Ibd. 18, 1: C. Csesar inter cetera vitia ... contumeliosus mirabiliter ferebatur omnes ali- qua nota feriendi. In bis nullam esse structuram patet; nam inania artificia, quse admoventur gerundii gene- tivo, non curo. Itaque Muretus mirabili studio. Latet potius mira libidine. Ex libi factum bili, tum cetera. L. Seneca de ira. 387 (Sic Haasius III p. XXIII. § 4 cetera is recte Bongarsium secutus; sed retinendum erat: putabat, ut ... cupi- dissimi. Iratus cet. Codd. putat.) De ira lib. I cap. 1, 7: Neque enim ulla vehe- mentior intra cogitatio est, quae nihil moveat in vultu. Non de cogitatione agitur, sed de affectibus, libi- dine, metu, audacia. Scribendum: intra ag itati o est. Primum factum est intragitatio^ tum prave supplendo intra cogitatio. (Cfr. de brev. vii 9, 3.) Ibd. 2, 3 ante lacunam et in A (in quo omnia hsec ante lacunam secunda manu suppleta sunt) et in B cetero- rumque plerisque scribitur: et in perniciem pro- miscuam totos populos capitis damna. Non pas- sos addendum erat, sed syllaba: damnatos. Ibd. 3, 7 sic verba scribenda et coniungenda sunt: Tota illorum ut extra, ita intra forma humanse dissimilis est, regium illud et principale aliter ductum. Ut vox est quidem ..., ita ipsum prin- cipale cet. Ibd. 6, 2: Si ne ad hoc quidem respondet, interdicit (medicus) cibis et abstinentia corpus exonerat. Neque, quo hoc referatur, neque, quodsitsub- iectura verbi respondet, apparet. Scribendum: si ne hoc quidem respondet, hoc est, spei respondet et proficit succeditque; vid. lex., velut Schelleri p. 9397 in d. (§ 4 quia vivi, quod Hauptius II p. 4 scribi iubet, a. 1863 in margine annotaveram.) Ibd. 13, 1: Deinde quse habenda sunt in bonis, quo maiora, eo meliora et optabiliora sunt. Verborum in bonis nuUum in codicibus (xi B cet.) vestigium est. Itaque fuisse puto: Deinde quse avenda sunt, quo m, , e. m. ... sunt. Cicero avere legationem dixit, Lucretius quod avemus et alia similia, Ho- ratius quod avebas. 25* 388 Lib» Vili. Cap. II. Ibd. 15, 3: cum eo magis ad emendationem pcena proficiat, si iudicio lata est. Nemo Latine poenam a iudice aut castiganti ferri dixit. Suspicor, sed dubitante!, fuisse: irrogata est. ^) Lib. II, 2, 4: Cantus nos nonnunquam et ci- tata modulatio instigat Martiusque ille tubarum sonus movet mentes et atrox pictura et iustis- simorum suppliciorum tristis adspectus id est quod adridemus ridentibus et contristat nos turba maerentium. Sic A. Oratione rectius, quam vulgo fit, distincta etiam mendum tolli sic poterit: Can- tus ... instigat Martiusque ille tubarum sonus; movet mentes et atrox pictura et iustissimorum suppliciorum adspectus, iidemque adridemus ridentibus et contristat nos turba mseren- tium, cet. Ibd. 6, 1: Quid si dicatur, virtutem et humilem et magnam esse debere? Seneca usitate scripserat dicati ad eandem referens personam, quae in inquit cogitatur; ex- proxima syllaba uir (tutem) accessit ur. ^) Cap. 16, 4 laudandus milii est, quem rarissime laudare potui, reprehendi ssepe et graviter, Gcerenzius, qui, cum in codicibus ita scriberetur: Si intrassem valitudinarium exer- citatus et sciens aut domus divitis (sic enim codd., non divites), non idem imperassem omnibus per di- versa segrotantibus, viderit in exercitatus subesse exercitus idque coniungendum cum illis aut domus di- vitis (nisi quod sine causa domini scribi voluit). Nam etiam divites demos Eomanas, ubi agmina servorum erant, sua valetudinaria habuisse, vel e Columella notum est. Pro et sciens opinor scribendum ut sciens (cum professione medicee scientise). L. Seneca de ira. 389 Ibd. 11, 2: Deinde non ideoquaedam, quia sunt terribiliora, potiora sunt, ne hoc sapienti adici velim, quod ferse sapientis quoque telum est ti meri. Sic A, e quo efficitur: nec (sic iam alii) hoc sapientia dici velit, quod ferae, sapientis quoque telum •ess e vis? Da posse, quantum volunt, corruptis autem sci re vis additum cognosces. (De usu particula? ut in illa sententia: ut paria pessimis audeat ad id significandum , cui explendo eff'iciendoque aliquid desit, dixi in annal. philol. voi. LXXIII p. 122. Addi locis ibi positis hi possunt, quos Siesbyeus collegit: Cic. fin. I, 50, de nat. deor. II, 66, de divin. II, 85 (apud Testare)^ Liv. XXII, 60, 14 {deesse), Ovid. met. VII, 179 (ab- esse); in dial. de orat. 21 sic ponitur quo sublimius.) Eiusdem epistolae § 8 veruna esse vix potest, quod edi- tur: Ssepe maximum pretium est, prò quo nul- lum da tur; nam neque pretium prò pretio datur, neque, quum hoc significetur, ssepe ipsam rem, quam concupiveri- mus et acceperimus, sua natura nobis magno constare et perniciosam esse, tamen ea res recto pretium magnum dici videtur. Scribendum suspicor: Ssepe maximum pretium est eius, prò quo nullum datur (alteri aut exsolvitur). Ep. 44, 4: Plato ait, neminem regem non ex servis esse oriundum, neminem non servum ex re gibus. Et contrariorum similitudo et usus loquendi postulati neminem servum non ex re- gio u s. Ep. 46, 2: dicerem, Quid impetus(habuit), si in- terquievisset, si intervallo surrexisset. Cod. p: si interquievisset, intervallo surrexisset. Scr. si interquievisset, si ex intervallo surr. Sic enim dicitur, intervallo surgere nihil est. lis, quse in lexicis posita sunt, addi possunt haec exempla: Livii XXXVIII, 2, 9 (de loco), M. Senec. pr«f. controv. lib. I p. 64 Bip. {quoties ex intervallo dùcerai)^ L. Senec. ep. 42, 1; 85, 478 Lib. Vili. Cap. IV. 29; 123, 9, qujjpst. nat. Ili, 26, 3, Suet. Claud. 41. Ex- trema epistola § 3, ubi codd. habent incitet libro, scribendum est: quse incitet; [set de] libro plura scribam cet.^ Ep. 48, 8 (3): Succurre quicquid laqueti r.e- spondentium pcenis. Sic Pp; interpolando factum laqueati, deinde alia. Sententiae forma certa est. lube- tur Lucilius, hoc est, qui philosophia? operam dat, non dialecticis captionibus ludere, sed subvenire iis, quos ani- morum turbulenti motus miseros reddunt, succurrere poenis et vexationibus eorum, qui respondeant, quicquid *. {Sue- currere pa^nis alicuius esse succurrere alieni centra poenas, sunt fortasse, qui admonendi sint.) Hoc autem, quod de- sideratur, perfecti temporis verbum, aut solum aut cum alia voce coniunctum, eiusmodi signifìcationem habere debet, ut efficiatur notatio hominum instabili Consilio et cum tsedio sui omni motui et excitationi respondentium et parentium. Milli Seneca scribere apte potuisse videtur: ^) Ep. 47, 20 recte apud Mnretum, Gruterum, Gronovium inter- pungi tur et scribitur: Nec hoc ignorant (nullum peri- culum esse, ne vere iniuriam accipiant), sed occasionem nocendi captant querendo; acceperunt iniuriam (hoc est, accepisse se fingunt), ut facerent. Quaerendo ineptum est, querendo prave cum acceperunt coniungitur. Sed qui hic nugatur, in eiusdem epistolse § 7 laudandus est aliquando Fickertus , quod e codicibus post Muretum et anti- quiores restituite iamque militaris habitus (hoc est, cum iam militaris habitus sit) glaber retritis pilis . . ♦ p e r V i g i 1 a t. Puerum dominus fingebat contra setatem , non militem. Haasius ad pravum rediit. § 16 recte Pontanus priore ex iis formis, quas ad ep. 42, 4 attigi, scripsit: tempta, et experiere (prò experire). Promittitur even- tus, si Lucilius tentaverit. L. Senecse Epistolae. 479 Succurre, quicquid lacessivit, respondentium poenis. (Quicquid flavit uenti, respondentium?) Ep. 49, 6: Quid te torques et maceras in ea quaestione, quam subtilius est contempsisse quam solvere? Neque subtilitas ulla erat in contem- nendo neque subtilitatis laudem appeti Seneca vult. Scri- bendum : quam uiilius est cet. Vitse utilia a philoso- pho tractari iubet. (§ 10 adolescens, nondum visa SchAveighaeuseri editione, emendaram, ut is fecit: da eequanimi tatem adversus inevitabili a. Fuit, qui potius, quam da prò de scriberet, duo verba tolli vellet et simul concinnitatem orationis.) Ep. 50, 4: Quando tot morbos tantasve aegritudines discutiemus? Quicquid est codicum, tantasve res discutiemus habent, ex quo Haasius effecit tam veteres, Hauptius (I p. 11) paulo violen- tius tantosve (omisso res), in quo vitiosum est ve (prò tot tantosque). Scribi debet: tot morbos, tantas fehres (uebres) discutiemus? Deinde §-9, ubi sic legitur: initium ad illas (virtutes) eundi arduum^ quia hoc primum imbecillse mentis atqueaegrse est, formidare inexperta, restituendum : quia hoc proprium imbecillie cet. Ep. 53, 7: Nam qui le vi ter dormit, ... ali- quando dormire se dormile ns cogitat; gravi s sopor etiam somnia exstinguit animumque altius mergit quam uti nullo intellectu sui est. Siccodd. boni. Deleto quam, quod prave comparativo additum est, scribi debet: altius mergit, ubi nullus intellectus sui est. Ablativus, ex quo nihil sani effici potest, et, distractis initio litteris, ex ut in et ex intellectusui, semel scripto s, ortus esse potest. (Quod § 9 emendaram: adesse iubet prò adest et iubet, in idem incidit Haasius praef. p. XXVI.) 480 Lib. Vili. Gap. IV. Ep.54,6: suspirium illud. . .intervalla malora fecit et retardatum est ac remansit. Si remansit, Seneca illa molestia liberatus non est, quod narrat. Scrib. atque emansit (blieb ganz aus). Usi verbo sunt Sta- tius poeta et Modestinus iurisconsultus; substantivis inde ductis {emansio^ emansor) alii quoque iurisconsulti. Deserere quoque absolute de militibus positum commune est Senecse cum iurisconsultis (de ira II, 10, 4), sed etiam Quintiliano (IX, 2, 85) et Tacito (ann. Xlll, 35). Video iam hoc Gronovio in mentem venisse; sed quoniam non intellectus est, non deleo, qua? scripseram. Ep. 55, 4 codices boni hsec habent: Otiosum enim hominem seductum existimat vulgus et securum et se contentum, sibi viventem, quo- rum nihil ulli contingere nisi sapienti potest. Jlle sollicitus scit sibi vivere; ille enim, quod est primum, scit vivere. Sed in P e voce solli- citus, ad quam sententise accommodandam in inter- polatis codicibus et in editionibus additur (ille) quid e m nulla re rsollic), litterse licit crasse sunt. Id apparet ad exemplar propositum esse factum, cum aberratum esset, conflatis male solus scit. Efficitur enim, quod unice aptum et verum sit: Ille solus scit sibi vi- vere; ille enim, quod est primum, scit vivere. Ep. 57, 9: Hoc quidem certum habe, si (animus) super stes est corpori, propter (p preter) illum nullo genere posse propter quod poteri! Quoniam tota epistola de eo mortis genere agitur, cum ruina opprimitur et obteritur corpus, non difficile erat intelli- gere scribendum esse: oj^ieriìììnm nullo genere posse. (Cfr. luv. sat. Ili , 260 : obtritum vulgi perii omne cadaver More animce,) Hauptius (1 p. 13) proteri posuit; sed retinuit in verbis adiunctis scripturam editionum interpo- latami propter quod non perit, quae sententia et prave adnectitur (debebat enim esse: et ideo non L. Senecse Epistolae. 481 perire), nec apta est iis, quse deinceps subiiciuntur : quoniam nulla immortalitas cum exceptione est. Opinor scriptum fuisse: nullo genere posse, quod [^corj^us'] opierii; nani propter ex superiore versu repetitum puto; incerta tamen hajc suspicio est. Sententia qua3 esse deberet, Opsopoeus et Lipsius viderant (prop- ter quod (vel per quod) hoc, o: corpus, perit). Ep. 58, 26 (23): Ex omni natione (scrib., ut in deterioribus aliquot codicibus emendatum est, or a t io ne), etiarasi a pliilosophia longissime aversa est, eruere aliquid conor et utile efficere. Quid de istis, quae modo tractavimus, remotis a refor- mat ione morum? quo modo meliorem me fa ce re dese Platonicse possunt? quid ex istis traham, quod cupiditates meas comprimat? Vel hoc ipsum, quod omnia ista cet. Pro inepta illa inter- rogatione: Quid de istis (debebat saltem dici: quid igitur ex istis, etsi nullo modo audiri potest eruere possum) scribendum est minima mutatione, sententia aptissima: Quid istis, quse modo tractavimus, remotius a reformatione morum? Primum, quam aliena hsec a morum emendatione videantur, dicit; deinde ostendit, etiam ex bis utile aliquid trahi posse. (Contra- rius hic error, qua quid de ex quid natum est, ei, qui accidit 114, 16; vid. p. 205 n.). Tum in proximo (27) scribitur in plerisque codicibus (etiam p): imbecilli fluidique intervalla (in aliis per intervalla) constituimus; ad illa mittamus animum, quae seterna sunt. Quae sint illa intervalla, quse constitui Seneca queritur (nam buie contrarium poni videtur, quid fieri debeat: ad illa mittamus cet.), nemo, opinor, ita dixerit, ut intelligi possit. Scrip- serat sine dubio Seneca: Imbecilli fluidique in ter talia consistimus; ad illa mittamus animum, MADVIGII AcvEns. Crit. 11. gj 482 Lib.VIII. Gap. IV. quae aeternasunt. Inter res imbecille naturae, quales ipsi (corpore) sumus, consistere nos dicit;potius animiim ad ieterna mittendum. Infra § 31 (28) , postquam Seneca Platonem unum et octogesimum annum implevisse et ei ob eam rem a magis sacrificatum esse dixit, hsec adduntur: Non dubito, quin parat et paucos (P; p paratas et paucos) dies ex ista summa et sacri fi cium re- mittere. Frustra hsec editores ad ipsum Platonem ac- commodare student (etiam Hauptius I p. 13), qui quid paratas sit fueritve tacere, omnino nihil ad rem pertinet. Scribendum est: quin paratus sis et paucos dies cet. Ludens Seneca significat, Lucilium Platonis setate etiam paucis diebus detractis contentum fore. Sequuntur § 34 (31), postquam Seneca qusestionem de vita voluntaria morte finienda attigit, hsec: Paucos longissima senectus ad mortem sine iniuriapertulit; mul- tis iners vita sine usu sui iacuit. Quanto deinde crudelius iudicas aliquid ex vita per- didisse quamvis finienda? Ncque de crudelitate h. 1. agitur, ncque, quo comparatio spectet, apparet, et ignave sensu cassum additar: quamvis finienda. Omnia recta et apta hsec efficiet scriptura: Quanto deinde levius [Geertzius uiilius] iudicas aliquid ex vita perdidisse quam ius finiendce? fqnoà Stoici dant). Ad hoc ius vitse fìniendse pertinent, quse subiiciuntur. Ep. 61, 1: Desinamus, quod voluimus (codd. volumus) velie. Ego certe id ago senex eadem velie, quse puer volui. Sic codices. Scribendum videtur: id ago, ne senex eadem velim, quse puer volui. Omisso ne ante se mutatum est velim, prsece- dente prsesertim velie. Tum §3 scribendum est proxime vestigia codicis p:Quicquid necesse est, futurum est (est 6^?) repugnanti; volenti necessitas non est. Ep. 65, 15: Ego quidem priora illa ago ac tracto, quibus pacatur animus, et me prius L. Senecse Epistolae. 483 scrii tor, deinde hunc mundum. Priora neque per se rectum est (prò prius) neque propter prius, quod sequitur. P aliiqiie codices peiora, ppeiura. Opinor olim scriptum fuisse: Ego qnìdem pe [culiari] cura ili a ago actracto, cet. Ep. 66, 19 Pp-.cum ... dicatEpicurus,dulce esse terroris ethoc re spondeo cet. Efficitur: dui ce esse tor veri (sic lanus et Haasius; superiores tor- queri); sed hoc respondeo cet. Tum § 23 (22) revo- candum sirapliciter, quod in Pp (in p ab altera manu) aliisque scriptum est: Ergo tuam quoque virtutem non magis laudabis, si corpus UH (virtuti, quae corpore utitur) tuum integrum fortuna prsestite- rit, quam si ex aliqua parte mutila tum. Sicenim extremum vocabulum cum P Ab scribendum est, non m u 1- catum, quod ex errore codicis p et aliorum (multa tum) effectum est. Mulcatum corpus brevis habet iemporis dolorem, mutilatum perpetuam debilitatem, de qua hic agitur. § 25, ubi prò et si hoc est, quod sententiae repugnare Schweighseuserus animadvertit, Haasius scripsit: aut, si hoc est, fortasse scribendum est: ni si hoc est (prsecedente m). Ep. 67. 5 (7): Deinde, etiamsi tormento rum fortis patientia optabilis est, etiamnunc inter- rogo: Nempe fortitudo optabilis est; atqui pericula contemnit et provocai Recto Haasius intellexit , summam , quse ex superioribus progrediendo concluditur, pravissime cum concessione (etiamsi) poni tanquam contrariam initio novae conclusionis eodem spectan- tis. Sed quodedidit: Deinde, etiamsi *** tormen- torum f. p. opt. est, nihil omnino desideratur, sed aperte ex proxima precedenti sententia (omnem virtutem esse bo- num, omne bonum optabile) hoc efficitur: Deinde etiaìu tormentorum fortis patientia optabilis est. Etiamnunc cet. (§ 10 recte Schweigh. fortasse 31* 484 Lib. Vili. Gap. IV. adverbium separavit ab ea sententia, qua continetur cer- tum Stoicorum decretiim, et ad cam adiunxit, quae con- cessionem continot. (In extrema epist. § 13 Haasius miro errore orationem rectam corrupit; § 16 recte ep emendavit) Ep. 68, 1: Hoc te facturum Stoicorum eti- amsi non prsecepto, at exemplo, licet scias; sed exprsecepto quoque facies (sic recte superiores edd. prò facias), et tibi et cum voles approbabis. Sic codices plerique (P); p: et tibi con et cum voles, approbabis. Mendum manifestum est; nihil enim erat, quod Lucilius sibi approbaret et, cum vellet, approbaret. Itaque inde a Mureto edebatur fere approbabo, quod debebat saltem esse probabo. In litteris in p servatis veruni latet: et te Zeìioni, cum voles, approbabis. (Addendum hoc voi. I p. 147.) Ep» 69, 5 (3): Vix effici toto seculo potest, ... nedum, si tam breve tempus intervallum discidimus (p Ab discedi mus). Corrigunt, ut scriba- tur temporis, aut tempus tolli volunt (ut Haasius prsef. p. VH). Sed vita intervallum non est. Prseteritum verbi tempus pravum est. Scribendum: si tam breve tempus intervallis ccedirniis (et sic multo brevius facimus). Ex is natum dis, tum intervallum factum. Sententiam veram sequebatur interpolata editionum ab Erasmo ad Euhkopfium scriptura: per intervalla discindimus; codicis alicuius Itali corrector etiam in intervallis inciderat, sed discidimus tenuit. Ep. 70, 5 (4): Cum primum illi coepit su- specta esse fortuna, diligenter circumspicit, numquid ilio desinendum sit. Addunt die. Potius scribendum: numquid illieo des. s. Ep. 71, 8: Quid ergo? Nihil interest inter prseturam Catonis et repulsam? Nihil interest, utrum ♦..? Hoc eius bonum, quo victis parti- bus non potest vinci, par erat illi bono, quo L. SeneciB Epistolse. 485 Victor rediret in patriam et componeret pacem? Scr. erit (aestimabitur); alioquin est scriberetur. Mox § 9 recte Muretus omisit se ci ante Cn. Pompeiiis, ortum ex est; confirmatiir, quod breviter et universe positura erat. Sed simul scribendum: amittet exercitum, et illud pulcherrimum r. p. prsetextum cet. Continuatur eadera sententia. Tum § 12 valde suspicor scribendum: Quid enim mutationis periculo exceptum? Non terra, non cselum. Totus hic rerum omnium contextus, quamvis deo agente ducatur, non semper tenebit hunc ordinem cet. (Vulgo: non cselum, non totus ... contextus; quamvis cet., ubi tenebit non recte refertur ad unum ex tribus copu- latis.) § 28, etsi de P tacetur (nam p iam in § 7 buius epistolse deficit), tamen non audeo spernere Gruteri su- spicionem ex ceterorum vestigiis ductam: ihit interim cessini prò bis: ibi interim cessabit; nam ibi pror- sus perversum est. Omnino, quod p cum P comparare non possumus, bine usque ad ep. 88 multa incerta sunt, ut statim in eo, quod sub finem epistolse § 34 (33) sic scribitur: Alius (ex sapientiam sectantibus) iam in tantum profecit, ut centra fortunam audeat attollere oculos, sed non pertinaciter, ..., alius in tantum, ut possit cum illa conferre vultum, si iam pervenit ad summum et fiducise plenus est, prorsus perversa est condicionis adiectio; debuit enim scribi: iam enim cet. Puto scribendum: vultum; alius iam pervenit cet. Nam alter processus gradus nondum ad summum pervenit. Et plus quam duo gradus videntur significare verba initio posita: magna discri- mina esse. Ep. 72, 1 e vestigiis codicis P, quse huiusmodi sunt : Q u o d quaeris a me, liquebat mihi sic rem edicerem per se; sed diu non retemptavi memoriam meam; itaque non facile me sequitur, videtur effici melius 486 Lib. Vili. Cap. IV. iis, qucC in interpolatis codicibus leguntur aut ab aliis tentata sunt: Quod quaìris a me, liquebat mihi scire ine et di ce re posse {per se jyosse?); sed diu cet. Eiiisdem epistolse § 5 (6) quod scribitur: Ali quo, inquam, incommodo afflatur maximus is; illud bonuni est fixum, cet., veruna esse non potest; nam neque maximi appellatione unquam Seneca in sapiente utitur, ut omittam is pronomen mire extremum adhserens, (rectum esset il le), nec illud bonum nude poni potest, quoniam nullum unum inter cetera significatum est; itaque ad sententiam recte cod. Pai. 4 : maximum illud bonum, sed vix inde oriri potuit, quod in ceteris codicibus est; itaque suspicor sic scriptum fuisse: Aliquo, inquam, ine. afflatur; maximi usus illud bonum est fixum. Ep. 73, 3: Nec ambitio tantum instabilis est, verum cupiditas omnis, quia incipit sem- per a fine. Videndum, ne scribi debeat insaiiabilis. De eo enim et in superioribus agitur, non de ambitione cupi- ditatibusve nunc huc, nuno illuc se convertentibus, et eo pertinere videtur causa adiecta. Nam a fine (de integro) incipere non instabilis hominis est, sed non exsatiati. Ep. 74, 25: Non facit allectio amici sapi- entiorem, non facit stultiorem detractio. Mirum est, Haasium, cum vestigia codicis P (alle et o) et Italos (allectio) sequeretur, non vidisse, detractioni contrariam esse adiectionem, (Arg. b: abiectio animum. Supe- riores, etiam Fickertus, interpolatam scripturam habebant: collectio amicorum.)^) *) § 9 ex vestigiis Ab et codicis Opsopcei (invidentesque alios spes vana delusi t) recte Lipsius effecisse videtur invidentque alii, quos sp. v. d., minusque placet, quod Hauptius II, 14 e deterioribus tentavit. § 16 debuit Seneca L. Seneca Epistolae. 487 Ep. 75, 5: Videbìmus, qualis sit, quantus sit, unus sit. Sic P. Agitur de concordia et unitale vitae. Nec oratio constat (videbimus, unus sit, deficiente particula interrogativa) nec sententia, quse haec est: Videbimus, qualis sit, quantus sit; unus est (ut praecedit: idem est). De illis (qualis, quan- tus) nunc non quserit Seneca; hoc tenet et eo contentus est. Hic usus verbi videbimus in differendo et removendo ab eo, quod nunc agitur, frequens est apud Senecam; vid. ep. 13, 7 et 100, 5, de vit b. U; 3, de ira III, 14, 4 et 15, 3, de benef. IV, 37, 5, cet. Paulo post (§ 7) scribi- tur: Quid aures meas scabis? quid oblectas? Videndum, ne fuerit capis, alteruraque ortum sit gemina- tione littera^ (scapis); ncque enim aures scabere de grato verborum sono dicitur. Ep. 76, 29 (22) quam ipse feceram emendationem, video e Fickerti annotatione prseceptam , sed ab eo, cuius nomen ne parum ad eam commendandam ponderis habeat, verear (a Sanctolonio Italo); nec Fickertum aut Haasium advertit. Itaque ponam, prò eo, quod e codicibus editur: Sed ille quoque, cui hoc gaudium eripitur, quod tractatio operis maxime et ultime prsestat, nihil cunctatus desiliet in mortem, scribendum esse: operis maximi et ultimi. Ncque operis adiec- tivo carerò potest, neque tolerabile est maxime et ultime frcestare. Ep. 77, 11 (10), ubi in codicibus est: Nonne ti bi videbitur stultissimus omnium, qui flevit, quod ante annos mille non vixerat, quis non videt scribendum esse: ({VlÌ flebite quod ... vixerit? scribere, quod deteriores pauci obscure significant: quo deus ab homine, homo ab animalibus vincitur; scripseritne, nescio. 488 Lib. Vili. Cap. IV. (Hoc posterius iam scriba codicis Rehdingerani posuit). ^) § 17 (14) in codicibus scribitur (P): Quid est aliud, quod tibi eripi doleas? Amicus esse patriam? Tanti enim illam putas, ut tardius coenes? Recte hactenus, qui amicos fecerunt; sed et codices et senten- tise orationisque forma ostendunt, de amicis eodem modo cum obiurgatione et refutatione interrogatum esse, quo de patria, et ad hanc formam scriptum fuisse: Quid e. a., q. tibi eripi doleas? \^Amicos? quis enim tihi pò- test] amicus esse? Patriam? Tanti enim cet. De genere erroris dixi ad lib. IV de benef. 31 extr. Proxima paragrapho (18 aut 15) satis manifestum est, hanc sententiam, eundem hominem, qui mortem timeat, tamen se ita voluptatibus (aut certae alieni voluptati) dedere, ut de mortis periculo non cogitet, non recte ita exprimi, ut dicatur media oblectatione mortem contemnere. Sed quod Sanctolonio ex codicis P et aliorum aliquot scriptura (boletatione, in uno bolecatione) in mentem venit, boleti, delicati et ancipitis cibi, a Seneca mentionem factam esse, vereor tamen, eo magis quod de Ab tacetur, ne casus nos ludat, nihilque Seneca scripserit nisi: At quomodo illam in edendi oblectatione contemnis? Certior ' res videtur esse in § 20 (17), ubi sic editur: Nulla vita est non brevis; nam si ad naturam rerum respexeris, etiam Nestoris et Statilise brevis est, quse cet. Condicio (si . . . respexeris) necessario primse sententiae adiungenda est: perinepte autem haec se excipiunt: brevis est; nam ... brevis est; postremo prorsus prave dicitur nulla vita est non ) § 5 non dubito, quin recte Schweigbsenserus iudicaverit nomen proprium hominis eius, quem Seneca tantis landibus efferat et memorise tradat, positum fuisse. Sed Attalus nimis disce- dit ab amicus. Nomen potius latet in Stoicus. L. Senecse Epistolae. 489 brevis verbo alteri negationi prseposito. Sine dubio Seneca scripserat: Nulla vita non brevissima st, si ad naturanti rerum respexeris, etiam Nestoris et Statilise, quse inscribi cet. Ep. 78, 11 (10): Inde morosus est stomachus; inde, quibus fuit aviditas, odium est. Necessario in eadem re hoc accidere dici debet. Scripsit Seneca: inde, cuius fuit aviditas, odium est. [Editt. supe- riores inde a Mureto: quorum fuit av.J Deinde § 17 scribendum: necesse est et exsurgat et desinat» (Vulgo ut exs. , Ab: et ut exs.; Haasius: n. est, ut exsurgit, et d., quod debebat esse: sic et d.). Tum § 18, ubi editur: Cogita, quid honeste, quid for- titer feceris; bonas partes tecum ipso tracta; memoriam. in ea, qu^e maxime miratus es, sparge, unius verbi mendum tollendum est; nuUae enim hic partes tractari iubentur, sed bonae artes. (De § 27 dictum voi. 1 p. 70 n.). Ep. 79, 4 pridem certa emendatione sanavit egregie sagax et prudens homo, Rubenius, Gronovio assentiente, qui scripsit: . . . etiamsi nemo mandaret. Quid tibi do, ne ^tnam describas in tuo Carmine, ne (sic Ab et ceteri tolerabiles prò et) hunc sollemnem ... locum attingas? (Cfr. nostra emendatio in qusest. nat. VII, 6, 2.). Sed paulo post (§ 5) tollendum sed, quod sententise repugnat, ortum ex prsecedentis vocis ultima syllaba, ut scribatur: non prseripuisse mi hi videntur, quse dici poterant, sed aperuisse. Multum interest cet. Infra § 12 (10) scribendum est: cum ... cselo redditus suo fuerit et eum (prò fuerit, cum) receperit locum, quem occupavit sortenascendi. Necessarium est pronomen demonstrativum. Postremo § 16 (14) prorsus sequenda codicum (Ab et cete- rorum) et edd. antiqq. scriptura : se et Epicurum non satis enituisse (héec confessio est, quam Seneca dicit), 490 Lib. Vili. Gap. IV. sed post se et Epicurum magnum paratumque nomen habituros (eos), qui voluissent per ca- de m ire vestigia. Viara iam apertam et munitam insecuturis dicit. (Et § 4 et hic certus sum falso P tradì consentire cum scriptura Fickerti , illic omisso quid, hic retento a pud eos.) Ep. 80, 1: Non crepuit subinde ostium, non allevabitur velum, licebit uno vadere, quod magis necessarium est per se eunti et suam sequenti viam. Primum scribendum non crepahit, Id, ut saepissirae, transiit in crepavit, quod fuga solcecismi factum crepuit est. [Paulo ante imimpet^ ut monet Geertzius.] Deinde ncque uno vadere ferri potest, ncque vadere ullum hic locum habet. Scribendum unum agere (non in multa distrahij. § 6, quod scribitur: Horum, qui felices vocantur, hilaritas ficta est aut gravis et suppurata tristitia, necessario, quoniam haec non alternantur, scribendum: at gravis cet. Ep. 81, 8 (6): Non omnes grati(P gratis) sci- nnt debere bene fi cium; potest etiam impru- dens et rudis et unus e turba, utique dum prope est ab accepto, ignorat autem, quantum de- beat. Qui imprudens et rudis hoc magis scit quam gratus? Scribendum: Non omnes grati esse sciunt (quod maius est et continet intelligentiam, quanti bene- iicium sit); debere beneficium potest etiam im- prudens ..., ignorat autem, quantum debeat (et ideo gratus esse nescit). Tum paucis verbis post sic scribi debet: Stultus, etiamsi bonse voluntatis est, aut minus, quam debet, aut tempore, quo non debet, aut loco reddit (vulgo: aut tempore aut, quo non debet, loco, quasi illud quo non de- bet non ad tempus quoque pertineat), Sequuntur § 14 (12) haec in optimo codice (P): Quantum autem L. Senecae Epistolae. 491 existimas interesse, utrum aliquis, quod de rata sed quod pra^stabat, sumpserit an bene- ficiiim acceperit, ut daret. Optimus Erasmi prse- staret, unus Opsopoei praes tarai Efficitur: utrum aliquis, quod darei, a se, quod prsesto erat, sumpserit an cet. Prsesto erat Lipsius invenerat, a se Haasius. Postremo § 21 (20) haec eduntur: Insesti- mabilem (rem) consecutus es, conscientiam grati, quse nisi in animum divinum fortunatum- que non pervenit. In contrarium autem buie affectum summa infelicitas urget. Quem urget? et quid est urgere in contrarium affectum? Tollenda prae- positio est: Contrarium autem buie affectum (ingratum animum) summa infelicitas urget. Ep. 82, 2: Deinde delicati idem timentmori, cui vitam suam fecere simile m. Quis non videt, prave coniungi idem mori, et sententiam requirere notionem generalem (idem, cui)? Ac ne dubitemus, boni codices (P Ab, alii) habent morti, adscriptum declarandi causa ad cui (idem, cui). Vita prseterea talium hominum non est similis actioni moriendi, sed morti, hoc est, mortuorum condicioni. In § 10 et priore parte § 11 (9 et 10), quem locum Haasius ex interpolatis codicibus et coniectura mire depravavit, satis est redire ad priores et Fickertum. Sed quod sequitur in P et Ab sic scriptum: laudatur non exsilium ut quam misis- set, quse sententiae et orationis forma fuerit, perspicue demonstrat et superior sententia (laudatur non pau- pertas. sed ille, quem paupertas non submittit) et inferior (laudatur non dolor, sed ille, quem nihil coegit dolor). Nec hoc priores fefellit, sed tamen a causa erroris et ab ipsa veri forma aberrarunt. Scripserat enim Seneca ad hunc modum: laudatur non exilium, \sed ille ^ qui sic in exilium^ ivit fan- 492 Lib.VIII. Cap.IV. quam misisset. (Inteliciter Haasius in generalem sen- tentiam certae persona nomen inclusit.) Ep. 83, 26 {24:) vi ti a tur, quod restituturus erara, occupavit Hauptius (II p. 14), idemque proxima etiam, quae ego non expediverara, egregie emendavit, nisi quod rela- tiva particula comparationis index abesse non potest. Itaque scribendum puto: Ut querulos diff icilesque faciunt diutini morbi cet. Ep. 84, 8, ubi agitur de imitatione alieni ingenii, postquam Seneca dixit, eum, qui aliquem imitetur, eius similitudineiD potius ut filium quam ut imaginem reddere debere, et deinde Lucilium interrogantem finxit: Quid ergo? non intelligetur, cuius imiteris orationem, cuius argumentationem, cuius sententias? haec subiiciuntur , ut quidem in P et Ab scribuntur: Puto ali- quando ne intelligi quidem posse si magni viri nec enim omnibus, quse ex quo velut exemplaria traxit (Ab: quse ex asquo traxit velut exemplari), formam suam impressit et invitantem illa conpetat (Ab: et in veritate illa competat). Primum apparet et ab aliis intellectum est, pravum esse nec; exprimitur enim, quid fìat, non, quid non fiat. Deinde magni viri mentio omnino aliena est; agitur enim de eo, quod imitatione exprimitur. Scribendum est primum: hcec enim ... impressit; hoc invento liquet, quid lateat in ilio magni viri; fuit enim: Puto aliquando, ne intelligi quidem posse, si imago vera sit: hcec enim omnibus, quse ex quo velut exemplari traxit, formam suam impressit. Po- strema quattuor verba sic scribenda puto: et unitale illa completa st; sed dubitationis aliquid restat, nisi quod uni t a ti s nomen, quod omnes tenent, certum est. Ep. 85, 6 sic scribitur in P: Si das aliquos af- fectus sapienti, impar illis erit ratio ..., prse- sertim cum illi non unum affectum, sed uni- L. Senecae Epìstolae. 493 versum affectuum sed cum quo colluctetur; sed omnis plus potest quamvis mediocrium turba, quam posset unius magni violentia. Recte intellectum est subesse universum affectuum coetum, quod nomen non difficulter post litteras ctuum excidere potuit; verbum male et soloece supplent, relinquis. Latet des in sed ante cum. Deinde autem sed omnis (quod debebat esse in continuando omnis autem, nisi prave haec generaliter de omni cuiusquemodi rerum turba dicerentur, cum de una affectuum agatur) tollendum est, adscriptum, omisso coetum, ad senientiam declarandam et explendam (non unum ... sedomnes). Et sustule- rant iam editores post Muretum, qui ex inferiore sed omnia nata putabat. Sic igitur locus scribendus videtur: prffisertim cum illi . . . universum affectuum coetum des, cum quo colluctetur. Plus potest quamvis mediocrium turba cet. (Inciderat in des Gruterus, sed alio loco posuit, non ex sed eruit, et cetera violenter tractavit. De tollendo § 10 impietatis nomine dixi voi. I p. 63.) Ep. 86, 14 (13): Hoc nobis senibus discere necessarium est, quorum nemo non olivetum alteri ponit, quod vidi illum arborum trimum et quadrimum fastidiendi fructus aut de ponere. Sic codices (P, Ab, alii). Apparet post m excidisse non ante fastidiendi (olivetum ex arboribus constans iam trimis et quadrimis et iam fructum non fastidiendum feren- tibus). [Erasmus: haud fastid.] Deinde quod editur au- tumno deponere, de autumno nihil dico, olivetum dico non deponi^ sed poni. Ex aut de fìt auide. Scribendum igitur: quod vidi illum arborum ... quadrimum non fastidiendi fructus avide ponere. Studium, quoniam ad fructum celeriter percipiendum spectabat, Seneca non sine lusu aviditatis nomine significavit. Ep. 88, 7: Hoc me doce, quomodo patriam 494 Lib.VIII.Cap.IV. amem, ... quomodo patrem, quomodo adhsec tamhonesta vel naufragus navigem. Naufragus non navigai, nec Ulixes, a quo proxime nominato imago ducitur, ad Phseacum insulam navigans pervenit. Scriben- dum sine dubio enatem. (De § 25 (21) huius epistola dixi voi. I p. 76.) Ep. 89, 4 emendavi voi. I p. 28. Superesse puta- bam in verbis, quse eodem loco prsecedunt, duplicem prae- terea faciendam emendationem. ^ Sed priorem (Primum itaque, si vide tur tibi, dicam, inter sapientiam et philosophiam quid intersit, ubi editur: sicut videtur, tibi dicam, B habet si ut, altera syllaba orta ex uidetur) nunc video Haasium praef. p. XXYIl prsecepisse. Restat, ut prò eo, quod scribitur et prava sententia et solcece: Haec (philosophia) ostendit, quo ili a (sapientia) pervenit, scribatur discrimine recte significato: Hsec eo tenditi quo illa per- venit '^) Ep. 90, 1 oratio sic interpungenda est: Quis du- bitare, ..., potest, quin deorum immortalium munus sit, quod vivimus, philosophise, quod bene vivimus? Itaque tanto plus buio nos debere quam dis, quanto maius beneficium est bona vita quam vita, prò certo haberetur, nisi cet. Infra in hac epistola § 6 (5) hsec leguntur: Solon, qui Athenas sequo iure fundavit, inter septem ^) Utramque significavi eodem, quo tertiam, loco, ann. philol. Dan. voi. V p. 24 et 160. Utimur iam bine duce codice Bambergensi (B) et inde ab ep. 90, 18 Argentoratensi priore (A.) ^) Quse § 16 (15) de divisione naturalis partis philosophiae di- cuntur, adeo sunt confusa et perversa, ut sic a Seneca scribi potuisse, quam vis subtilioris decretorum formse incurioso, non putem, sed qusedam excidisse. L. Senecae Epistolae. 495 aevi sapienti a notos. Neque verburn (perfecti temporis et per se positum) abesse potest neque a? vi ferri aut in orationis tormam includi (nam aliud est sevi sui). Scripserat Seneca: in ter seiptem fui t sapientia notos. Ex FUIT factum est EUIT, deinde sevi Tura § 17 (15), ubi Seneca facile et sine arte parari haberique dicit, quse ad calorem frigusque vitandum necessaria sint, scribitur: Quid ergo? non vetustas multa abdidit loca, quae ... in specum recesserunt? Si abdidisset ea natura, nihil homines iuvarent. Scribendum est dedit. Error ex geminato a natus est. § 18 (17) primum scri- bendum est: Tecta tegumentaque ... et cibi, quse (vulgo et quse) nunc ingens negotium facta sunt, obvia erant et gratuita, cet., deinde in pro- ximo, ubi in codice optimo (B) scribitur: modus enim omnium prout necessitas erat, non addendum ex ceteris est postulabat (prout post, nec), sed detra- hendum interpretamentum prout, ut relinquatur: modus enim omnium necessitas erat. (§ 26 [27] huius epistolae bis emendavi voi. I p. 82 et 59.) Deinde § 28^ ubi codices optimi (B et A) habent: quid in secundam numinum formam animae perpetit^, faciendum est: quid in secundam numinum formam animae ree ep tee, Valdo latet externa specie obvelatum, sententia manifestum est mendum in § 31 (32): Haec inventa sunt, postquam sapientem invenire desiviraus (B de s ira US). Quando igitur homines sapientem invenie- bant? et quando desierunt? Non de sapientis inventione in superioribus dictum est, sed de aliarum rerum ab ipso inventione. Posidonius enim olim sapientes multa ad vitse usum repperisse dixerat, postea se ab artibus ab- duxisse (§ 29 [30]). Itaque sententiae aptissimum esset: postquam sapiens invenire desiit; sed quoniam hoc codicum vestigia excludunt, scribi videtur debere: 496 Lib. Vili. Cap IV. postquam sapientem invenire desiisse sciìnus,^) Postremo § 39 in B, a quo vix putem dissentire A, sic scribitur: Licet itaque nunc concurrere parare quod perdidit; licet agros agris adi iciat, vici- num vel pretio pellens (B pelleris) vel iniuria. Addunt velit (itaque velit nunc); sed parum aptum licet velit, ineptum concurrere, nec omnino nisi uni infinitivo locus est, nec, quod iam alii viderunt, de parando, sed de reparando, quod perierit, agitur. Scriben- dum: licet itaque nunc curet reparare. E praece- denti e natum con. De epist. 91, 11 (10) dixi voi. I p. 33, ignarus tum, occupatam esse ab Hauptio (II p. 15) emendationem. Idem etiam proximum (12) prseripuit casurse sunt prò ca- sura exstant; sed in eadem paragrapho aliquid nobis reliquit. Nam in bonis codicibus (B A) sic scribitur: Omnes (urbes) bic exitus manet, sive interna vis flatusque prseclusa violenti pondus, sub quo tenentur, excusserint, sive cet , Hauptius autem ita scribi iussit: sive interna vis flatus prseclusa violenti pondus, sub quo tenetur, excusserit, in qua scriptura (ut praeteream omissum non probabiliter que) intolerabiliter verba positu miscentur (vis flatus pr ac- clusa violenti), nec prseclusa recto prò eo, quod est inclusa, ponitur. Duse litterse in codicum scriptura mu- tandse sunt, manifesta erroris origine: sive interna vis flatusque prseclusa via tenti pondus, sub quo tenentur (vis et flatus), excusserint. Aptissime flatus via et exitu prsecluso tenti (intenti) dicuntur; facillirne ex via tenti fieri poterai violenti. ') § 33 revocandum est, quod Schweighseuserus ex utriusque optimi codicis scriptura (hoc utiles) eflfecit, in hoc utile s, contra codices restituendum , quod prudentes editores posuerant, videmus prò vidimus. L Senecae Epistolae. 497 De ep. 92, 11 (10) dixi voi. I p. 68, de § V2 p. 103. ^) Superest buius epistola^ locus difficillimus in § 28 (26), in quo Haasius transpositione nihil aliiid effecit, nisi ut ea, quae extra vitii contactum posita bene et neces- sario cohcererent, divellerei ac turbaret : Ratio... in illis (dis) consunimata est, in nobis consummabilis5 sed ad desperationem nos (de ea consummanda) vitia nostra perducunt. Postquam Seneca proxime de virtute sola beatam vitam efficiente ita disputavit, ut centra Epicureos et voluptatis ad virtutera adiunctionem diceret, redit ad id, quod § 5 et 6 posuerat, eos, qui ilox^f/oiav ad virtutem adiungi postularent, ferri utcumque posse. Itaque ili e alter, qui subito nunc obiicitur, philosophus et vir honestus illius generis et sectae est. De hoc igitur sic Seneca scripsit, nisi fallor, si non us- quequaque , tamen universa forma et sententia: Nam ille alter ferundus (codd. et edd. secundus) est ut aliquis parum constans ad custodienda op- tima, cuius iudicium labat etiamnunc et in- certuna est. Desiderai (sic edd. superiores inde ab Erasm. II; desideret vii ita ferri potest, ut permittatur ') De § 1 (non refertur, sed ... refert) dicendum non est, etsi idem error (perferat prò referat) in ep. 95, 45 iteratus est a Fickerto et Haasio (non tamen refertur ... perfert), nec de loco sanissimo in § 4 ab Haasio lacunae nota maculato. („Si sine bis rebus vita beata non est, quod ad eam aliquid conferunt, in iis posita erit et ab iis pendebit".) Ne § 23 (21) quidem restitutum a Mureto qui labi coepit prò qui il la eoe pi t ullam habebit apud intelligentes dubitationem. Sed revolvor subito eo, quo mihi interdiieram ne devenirem, ad aliorum inventa et errores. Itaque finis huius egressionis sit, ut admirer in § 26 (25) scripturam hanc optimorum codicura: stans non potasi (virtus) mitti (ex certamine, dimitti): aut vincatur oportet aut vincat tentari potuisse. MAUVIGH ADVKtif. fniT. li. 32 498 Lib.VIII. Cap.IV. hoc quodammodo et fera tur) oculorum atque aurium sensura, bonam valetudinem et non foedum aspectum corporis et habitu raanentem suo, setatis pl-aeterea longius spatium. Opera (codd. spatium per hanc) potest non poenitenda agi- tare. Ut imperfecto viro buie (B et alii agitavit imperfecto, de A tacetur) mali ti se vis quaedam inest, quia animum habet raobilem ad prava; illa altera ardens malitia (B et alii illa ait arens malitia; de A tacetur; vulgo e „codice Siculo" Mureti illum agit hìerens mal.) et exagitata (codd. et ea agitata) ab est. (In margine codicis B et inde in ceteris additur de bono, quod cum Fickertus recte excluderet, Haasius prorsus perverse etiam ab est damnavit, ne ad opposita quidem inest ... abest attendens.) Postremo §34 (31) e B (ex barba capillosque tonsa) scribendum est: sed ut ex barba capilloque detonsa negligi- mus, et in confìnio § 34 et 35 (32): Utrum proiec- tum aves differant an consumatur canibus data pr^da marinis, quid ad illum, qui nullus est? Tu ne quoque cet. (B, e quo reliqua loci forma resti- tuta est: nullus sed tunc.) Ep. 93, 7 (f>): iEtas Inter externa est; quam- diu sim, alienum est, quamdiu vero ut sim, meum est. Sic codices fide ali qua digni; Fickertus et Haasius ex interpolatissimis quibusdam: quamdiu vero vir sim. Manifestum est in altero membro, ubi agitur de re nihil a temporis spatio pendente, pravum esse quamdiu. Nec de eo nunc quaeritur, quod viri nomine significatur. Scribendum est: Quamdiu sim, alienum est; vere ut sim, meum est (ut, quemadmodum statim subiicitur, agam vitam, non prsetervehar). Contraria sunt quamdiu et vere. De ep. 94, 2 dixi voi. I p. 39. De restituenda eodem loco Mureti et reliquorum ante Fickertum scriptura : L. Senecae Epistolae. 499 at (prò ad) illam non (aiit nulla) habentem prse- cepta (ubi negatio in codd. omittitur) nihil opus est dicere. Sed mire relinquitur ab omnibus (prseter scribam codicis Pai, 3) prsecepit prò praecipit. Nihil Me loci habet perfecti usus de re fieri solita. Quod dixi emen- datt. Livv. p. 354 de commutatis ssepissime a scribis prse- senti et perfecto in verbis a capio, fa ciò, iacio compo- sitis, si Fickertus et Haasius tenuissent, complures errores vitavissent, velut in qusest. nat. IV, 2, 19 (ubi restituendum recipit) et alibi. De § 7 (6) huius epistolae dixi voi. I p. 104. § 34 oratio sic interpungenda est: Nec ili a possunt prsecedere, ut non haec sequantur, et hsec ordinem sequuntur suum, unde (h. e., ex qua parte) apparet illa praecedere. Nulla argumenti conclusio est. § 38 in Posidonii oratione quod in codi- cibus bonis (B A) legitur: Nihil videtur mi hi frigi- dius, nihil ineptius quam lex cum prolegomene; Die, quid me velis fecisse; non disco, sed pareo, quoniam necessario scribendum est cum prologo (nam prolegomene neque per se quicquam est ncque ad cum accommodari potest), videndum est, ne fuerit: quam lex cum prologo. Domine, die, quid cet., syllaba autem do hausta sit praecedente go. § 64 de Pompeio scribendum. est: modo ad colligandos (non colli- gendos) piratas ac maria pacanda vadebat. Ep. 95, 23: Innumerabiles esse morbos non miraberis: coquos numera. Effectus prave ponitur ante experimentum , e quo effectus promittitur. Ex iis, qudd ad ep. 42, 4 dixi, facile apparet lenissima mutatione scribendum esse: Innumerabiles esse morbos non miravi vis? (hoc est, mirari desinerò vis?) coquos numera!^) § 36 mira et inepta interiicitur interrogatio ') § 29 non immerito offendit remediabiles adiectivum, quoniam remediari, remediatìo, remediator non ante Tertilllianum, Macro- 32* 500 Lib.VIII.Cap.lv. (Unde ista ... ingenia?), ad quam nibil respondetur. Scribendum est: ita quidam ... honesta complexi sunt, cum primum audierunt. Ista (codex optimus et alius a prima manu audire unde ista, ceteri audi- ere unde ista) tam rapacia virtutis ingenia vel (h. e. etiam) ex se fertilia (sunt); at illis aut hebe- tibus et obtusis . . . robigo animorum effricanda est. § 37 scribi oportet: Ce te rum ^^(v. ut) ilio s in bo- num pronos citius educet (v. educitj ad summa, et hos imbecilliores adiuvabit ..., qui illis phi- losophiaa placita tradiderit. § 56 recte Hauptius (II p. 16) si addidit (si se sciunt, nihil deest); sed prava sententia et disputationi contraria manet, nisi scrip- seris: omnes istse artes, si se nesciunt, nihil deest. lis non opus est scientia sui; „virtus et aliorum scien- tia est et sui". (De § 5 dictum est Emendd. Livv. p. 548 n., de § 61 voi. I p. 70.) i) Ep. 98, 10: Tam necesse est perire quam perdere, et hoc ipsum, si intelligimus, solatium est sequo animo perdere quod perdendum est. Mirum solatium perdendi aequo animo perdere, id est, solatio non egere. Codices boni perdere pereundum bium, Hieronymum reperiuntur; et facile est emendahiles sub- stituere, quo ipse Seneca alibi usus est -, memendabilis legitiir ep. 97, 10, de ira III, 41, 4 et apud Quintilianum. Sed irremediahilem factionem Maecenas diiit, a Seneca ideo reprehensus ep. 114, 5, et Plinius maior. Cfr. , quse de ipso verbo dixi ad Caes. beli. civ. I, 81. *) Ep. 97, 10 (9) quod et sententia et oratio postulat, Erasmus- que et Muretus, post alii ediderunt : non pronum iter est tantum ad vitia, sed prseceps, inest aperte in optimorum codd. scriptura non prsenuntius tantum. Barbare dicitur: pronum est mihi ad vitia, magis: pronum mihi ad . vitia. De revocando § 15 (13) possit admo^jiLJn pxaefat. ad Livii a me editi voi. II, 2 p. 6. < ^ -' 0; OOLLBQK L. Senecae Epistolae. 501 est (omisso quod). Apparet iterum utrumque verbum coniungendum esse. Scribendum recta sententia: et hoc ipsiim, si intelligimus, solatiura est (quod non solum perdere, sed perire necesse est, ut, cum hoc evene- rit, nulla re opus futurum sit). ^quo animo perde; pereundum est. (De ep. 99, 26 (23) dixi voi. I p. 76.) Ep. 100, 5 (de Fabiani Papirii scriptis): Videbi- mus (h. e., non nunc quserimus: vid. quae dixi ad epist. 75, 5), quid parum recisum sit. quid parum struc- tum, quid non huius recentis politurae; cum cir- cumspexeris omnia, nullas videbis angustias ina- ne s. Mirorhoc tulisse Muretum, Lipvsium, Gronovium. Nullse orationis sunt angustise, quse vitatse et neglectae a Fabiano dici possint, nedum inanes. Seneca, si defuerit aliquid Fabiani orationi novitii ornatus, rursus nullas in ea reper- tum ìnargutias inanes affirmat § 8 (7) cum Fickerto re- tinendara puto codicum scripturam : sed totum corpus, vi- de ri s, quam sit comptum: honestum est, ut videris in alloquendo eodem modo dictum putetur, quo de se Seneca videbimus dicit, et aliquid differendum aut omittendum significet, usu non longe ab ilio distanti, quo tu videris antiquiores dicunt aut post videro; itaque hsec efficitur sententia: Sed totum corpus ne qusesiveris nunc quam sit comptum: honestum est; nam illud quam sit comptum, videris interiicitur sententiae principali. Tum quod scribitur: non habet oratio eius, sed debet digni- tatem, Haasiu^ recte non tulit debet, e quo sensus efifici nequit; sed ne decere quidem dignitatem (ipsius di- centis) mihi aptum videtur. Fuitne: sed dahit (bonos mores docendo)? [Et video idem Lipsio in mentem venisse (a Fickerto omissum) et ab Hauptio (I, 10) probatum esse.] Fp.lOl, 8 sententiae sic separandse sunt et sic scribendum : Nihil est miserius dubitatione venientium (ver^n- «Ì7y2L properantes. Et illud dico: N. m. Ad- ditur hoc, non contrarium ponitur. (Ut extrema in Seneca primis et mediis similia essent, § 22, cum recto inde a Pinciano et Mureto scriberetur: vel effuderis (capillum) more Parthorum vel Germanorum (raorej nodo vinxeris, Fickertus et Haasius revocarunt e codicibus modo vinxeris, ridicule variato nomine, omisso voca- bulo ad rem necessario.) 51b Lib.VIII. Gap. V. Gap. V. Columella. Plinius maior. Curtius. Quintilianus. Absoluto scriptore, qui et dira multum sibi temporis et operse vindicavit et nunc multas paginas explevit, com- morabor paulisper in quattiior, qui, aut quod magis obiter eos attigi aut saltem minus novi effeci, brevius hie spa- tium occupabunt» E Columellje opere, cuius argumentum philologorura studia non facile allicit, tres tantum primos libros conti- nuos legi ad formam sermonis animo coniprehendendam (tertium festinanter), cetera pervolutavi, attendens, si quid ad vitam Romanam institutaque notabile occurreret. In duobus primis libris panca quaedam correxi, quse ponam speciminis loco, si quem forte incitare possint ad totum opus, adhibita nova codicis Sangermanensis collatione, grammatica diligentia perlustrandum. Lib. I prooem. 24: Cont empiati o vero cunc- tarum in ea disciplina partium quanto cuique contigit,ut et segetum arationumque perciperet usum et varias dissimilliinasque terrarum spe- cies p%rnosceret? Scrib. quoto cuique, ut signifi- cetur, paucissimis contigisse.^) ^) Gap. 1 , 6 agitur de discrepaiitia disciplinee (et causis huius discrepar! tise) , non de nescio quorum propter disciplinara discrepantia. Itaque certuni est pravum esse, quod Schnei- derus edidit: Quaecunque autem propter disciplinam ruris nostrorum temporum cum priscis discrepant, non deterrere debent a lectione discentem. Si con- firraare possem, Golumellse qusecunque autem propter prò eo, quod est propter qusecunque autem, ponere licuisse, scriberem: Qusecunque autem propter disci- pli7iar\iYÌs. . .discrepai, non deterrere deb ent cet. Gerte ea est sententia. (Qucecimque sunt autem, propter quce disciplina?) Columella. 519 Ibd. cap. 2, 5: Nec absint greges armen- torum ceterorumque quadrupedum eulta et dumeta pascentium. Culta depasci minime Columella vult, sed quse coli nequeant, ut ea quoque utilitatem prss- beant. Scripserat: iìi culla et dumeta. Excidit in post m, Ibd. 3, 10: illa septena iugera ... maiores quaestus antiquis rettulere, quam nunc nobis prsebent amplissima vetereta. Tanta quidem Curius Dentatus ... prospero ductu parta Vic- toria, ... deferente populo prsemii nomine quinquaginta soli iugera, supra consularem triumphalemque fortunam putavit esse (hoc prse- mium; pessime Schneiderus: putavit satis esse, Goesii auctoritatem incertam secutus). Codex Sangerm. Tantam quidem. Scribendum: . . . vetereta. M\ quidem Curius Dentatus cet. Ex ta prsecedentis vocis ultima syllaba et prsenomine ortum est tantam. Ibd. 4, 4: Hsec autem consequemur, si ... vati ... crediderimus dicenti ..., nec contenti tamen auctoritate vel priorum vel prsesentium colonorum nostra prsetermiserimus exempla novaque tentaverimus experimenta. Pro praìter- miserimus Sang. promiserimus, ex quo fit: nec contenti tamen (hoc est: et tamen, non contenti) auc- toritate . . ., nostra prompserimus exempla novaque tentav. exp. (De I, 4, 8 et li, 10, 27 dixi voi. I p. 90 n.) Ibd. 5, 6: tum etiam nantium serpentium- que pestes, hiberna destituta uligine, coeno et fermentata colluvie vere natas emittit, ex qui- bus ssepe contrahuntur cseci morbi. Hsec et ver- borum ordo et sententia male habere ostendit et veteres editiones, a quibus codex Sangermanensis in una tantum voce (nantium prò natrici um) dissentire videtur. Ex 5'20 Lib. Vili. Gap. V. earum scriptura leniter adiuta hsec etticitur melior forma: tiim etiam nantium serpentiumque pestis (sic edd. vett), hiberna destituta uligine [coeno] et fermen- tata, colluvies venenatas (sic edd. vett.) emittit, ex qui bus cet Nantium serpentiumque reliquiaì uli- gine destitutse , sestate fermentatae, colluvies venenatas eificere dicuntur. Colluvies plurali numero Columella dixit, ut eluvies Curtius. Coeno ad uligine adscriptum videtur. Eodem capite § 8 afferunt prò afferant scribendum esse tam est apertum, ut vix annotari debeat. Ibd. 6, 15: Possunt etiam defossa frumenta servari. Edd. vett. et cod. Sangerm. possit et ser- vare. Significant: Fossis e tiara d. fr. servare. In eodem secunda3 coniunctivi personse usu erratur II, 10, 3, prò reponas, quod cod. Sang. et edd. vett. habent, substituto reponis. [Possis Schneiderus in not.] Ibd. 8, 4: Potest etiam illitteratus, dum- modo tenacissimae sit memorise, rem satis com- mode administrare. Miror superlativum. Sed sit cod. Sang. et vett. edd. omittunt. Scribendum igitur: Dummodo tenacis sit memoriae. Geminatae (jne) et conflatae litterae sunt, una omissa. Lib. II, 1, 5: Asseverat Tremellius intacta et silvestria loca, cum primum coeperint cul- tura exuberare, raox deinde non ita respon- dere labori colonorura. Scribi oportet: . . . cura primum ceperint cultura, exuberare, raox de in de cet. Ibd. 2, 13: filicis (pernicies est) frequens ex- stirpatio, qu^e vel aratro fieri potest, quoniara intra bienniura saepius convulsae raoritur. Rec- tius litterce dividendse: convulsa emoritur. Infra § 19, postquara de terra pingui, exili, mediocri distinguenda experimento dictum est, hsec in editionibus subiiciuntur: Columella. 521 Quamquam ista, qua? nunc rettuli, non tam vera possunt videri, quam si sit pullula terra, quae melius proventu frugum approbatur, in quibus illa quam si sit pullula omnino sensu carent. Sed in Sang. est tantum quam pulii a (omisso si sit), unde facile efficitur verum: Quamquam ista ... non tam vera possunt videri q\\2im sub tilt a (supt.)^terY2igue melius proventu frugum approbatur. Eodem capite § 26 haec leguntur: Nunquam stimulo laces- sat iuvencum, quod retrectantem calcitrosum- que eum reddit. Non aptum participium. Cedex Sang. iuvencum quse rescse tratum, edd. vett. iuven- cumque reste tractum. Subest: N. st. 1. iuvencum, quce res prcefractitm calcitrosumque eum reddit. De voce vid. lex. Ibd. 4, 10, ubi Schneiderus Goesium secutus transpositione intolerabilem hunc verborum ordinem effecit: Sed tali agro in arando, addenda erat potius praepositio, quae prsecedente littera m intercepta est: Ac totidem operis, quot uliginosi campi, excolitur iugerum in tali agro. Sed in arando cet. Ibd. 9, 18 editur: Ea eum spicas ediderunt, ... manu carpuntur et, ... eum adsiccata fue- rint, reconduntur, mendum illud, quod saepe sustuli, redarguente eadem, quam aliquoties notavi, inconstantia; (cfr. ad Senec. quaestt. nat. IV, 2, 22). Codices (Sang. et Politianij recte adsiccuerunt^ quo verbo etiam alibi Columella usus est. Gap. 20, 2 (si vero procellae. . .inces- se rint) verum e codice Politiani annotatur pravo loco, et scribitur tribus versibus post: eum... colo rem traxe- runt. Ili, 3, 4 item siletur in bis: sed et si forte adoleverint, negligenter colunt, sed VII, 4, 4, ubi editur: eum bimatum expleverint, enecantur, 522 Lib.VIII.CaiKV. vett. edd. recte expleverunt. Alia non panca reperiet, qui ceteros libros pervestigabit. Ibd. 12,4: Lentis sesquiraodius totidem operis, occatur una, sarritur duabus, runcatur una, vel- li tur una. Sic codd. Sang. etPolitiani; editiones vett. habent 0 p e r a s ; addunt recentiores desiderat post o p e r a s ; neces- sario prseterea addi debebat bubulcorum , ut hae operae certi generis a ceteris separarentur. Sed potius ad eam for- mam , qua et supra et infra saepius Columella utitur, scribendum est: totidem operis obniitur^ occatur una cet., ut alterum verbum alteri nocuisse putetur. Ibd. 16, 3: ... si macies terrse postulat; nam et in densa et resoluta humo quamvis exili pra- tum fieri potest, cum facultas irrigandi datur. Longe bine remota densa humus, nec in resoluta humo fìt pratum. Cod. Sang.: Nam et inde et resoluta. Scribi debet: Nam et inde (e macra terra), resoluta humo quamvis exili, pratum fieri potest, cet. Lib. ITI, 1, 4: Ncque est unum stirpis eius genus, quodque praecipuum est ex omnibus, non facile dictu est. Scrib. praecipuum sit. Ibd. 6, 2: si etiam nepotum fructu gravida est (vitis). Cod. Sang. si etiam nunc totum fruc- tuum gravida est. Opinor: si etiam novellorum fructuum gravida est. Ibd. 9, 9 et 10, 1: Nunc illud proprie spe- cialiter (scr. proprie et spec), ut non solum ex fecundissima vite, sed etiam e vitis parte feracissima semina eligantur. Feracissima autem semina sunt, non, ut veteres auctores tradiderunt, extrema pars eius, quod caput vitis appellant cet. - Cod. Sang. pars est, non pars eius. Additamento sublato scribendum est: Feracis- Columella. 5123 sima autem non, ut v. a. tradiderunt, extrema pars est, quod cet.^) Addam in ipso ultimi libri (XII) exitu, cap. 59 extr., duorum locorum correctionem. Nam primum sic scribi- tur: Clausulam (prsecedit vox m littera terminata) peracti operis mei, P. Silvine, non alienum puto indicem lecturis, si moda fuerint, qui dignen- tur ista cognoscere, nihil dubitasse me cet. Scrip- serat Columella: In clausula peracti operis mei ... non alienum puto, si indicem lecturis cet. Deinde sine sensu editur: Nec tamen canis natura dedit cunctarum rerum prudentiam; nam etiam, quicunque sunt habiti mortalium sapientissimi, multa scisse dicuntur, non omnia. Edd. vett et Sang. om. dedit (edd. vett. naturam). Rectum est: Nec tamen capii natura cunctarum rerum pru- dentiam {yxDoeJ, capax eius est). [lam Schneiderus.] Pliuii maioris legeram initio prseter praefationem librum secundum, tertium, quartura, septimum, tricesimum tertium et quartum, ex ceteris locos cum historiae institu- torumque et morum cognitione coniunctos, a reliquis par- tibus rerum genere a mea cognitione intelligentiaque remo- tarum deterritus; sed legeram celeriter et carens tum certis subsidiis ad quicquam in corruptis aut dubiis, quae plurima occUirebant, tentandum; nam ne Silligii quidem maior editio tum prodierat. Deìnde a. 1856, excitatus ') III, 10, 4 legitur in edd. prave (vid. exc. Ili ad Cic. fin. p. 808 sqq.) nec importuna quidem parte deficit, e Goes. et Sang. annotatur ne imp. quidem. XII prsBf. 8 editur: Ttaque nec villici quidem, sed e cod. Sang. profertur ne vili. qu. (et ex ed. Brusch.). Sunt alii in interiecto spatio eiusdem generis errores, acutula defensione digni. 524 Lib Vili. Cap. V. fama foliorum palimpsestoiiim, particulas libri XI, XII, XIII, ad quas ea pertinebant, et proximas cohaerentes palilo curiosius perlegi , ut, quid inde ad textum constitu- endum eificeretur, cognoscerem. Ex iis, quae aut antea aut tum annotavi, panca et parva, quae lani et (usque ad libr. XXXI) Detlefsenii exeiuplis comparatis supersunt non occupata, ponam ; aliorum* libros in re exigua perscrutari operée pretium visum non est. Lib. II, 19 et 20 (paragraphos minores in margine notatas significo): lovem quidem aut Mercurium aliterve alios inter se vocari et esse caelestem nomenclaturam, quis non ... fateatur irriden- dum? Agore curam rerum humanarum illud, quicquid est summum, anne tam tristi atque multiplici ministerio non pollui credamus du- bitemusne? Vix prope est indicare, utrum ma- gis conducat generi humano, quando cet. Sic apud Silligium recto sententioe dirimuntur. Pro corrupto ilio vix prope est Detlefsenias posuit: vix profecto est, adverbiis inter se pugnantibus, ne alia obiiciam. Scribendum est: Vix pò test indi cari ^ utrum cet. (De § 224 dixi voi. I p. 147.) Lib. V, 74: plurimum tamen (in urbibus Decapo- litanse regionis numerant) Damascum epoto riguis amne Chrysorrhoa fertilem, Philadelphiam, cet. Sic lanus (et Detlefsenius) ; codices: etopoto riguis amne. Residet mendum in riguis, prò quo scribendum est rivis, ut significetur fertilitatem nasci ex amne Chry- sorrhoa ita rivis (canalibus) per agros diviso, ut nihil ipsi aquae restet. Ibd: 129: Pamphylium mare ignobiles insu- las habei, Cilicium ex quinque maximis Cyprum ad ortum occasumque Cilicise ac Syriae obiectam. Nulla erat ex ceteris magna, nedum maxima; et quid est: ex maximis habet Cyprum? Scriptum fuerat: ex Plinius Maior. 525 quinque ma a: imam Cyprum; adiectivum errore tractum ad ex quinque est. Lib. VII, 116: Sed quo te. M. Tulli, ... max- ime excellentem insigni pr^dicem? quo potius quam universi populi illius gentis amplissimo testimonio, e tota vita tua consulatus tantum operibus electis? Kidicule post populi addi tanquam maius et proprium : illius gentis apparet. Scrib. populi illius vigentis (libertate et imperio, non, ut nunc, languescentis). (Detlefsenius sciscentis, recte par- ticipium subesse ratus, sed infelix delectu.) Lib. XI, 69: Vita bis (apibus) longissima, ut prospere inimica ac fortuita cedant, septenis annis. Universa alvos numquam ultra decem annos durasse proditur. Sic distinxit Detlefsenius; superiores annis universa. Alvos cet. Eo magis sequi debebat scripturam codicis palimpsesti: Universas alvos (quse contrarise ponuntur singulis apibus). Sed simul scribi debet: Vita bis longissima ... sep- teni anni. Ibd. 90: Homini icto (a scorpione) putatur esse remedio ipsorum cinis potus in vino. Mag- nam adversitatem oleo mersis et stellionibus putan.t esse, innocuis duntaxat iis, qui et ipsi carent sanguine, lacertarum figura, atque scor- piones in totum nulli nocere, quibus non sit san- gui s. Ridiculum hoc totum, quod unum verba significare pos- sunt, de scorpionibus tum, cum oleo morsi sint, stellionum inimicis, et de stellionibus quibusdam innocuis, quoniam omnino hic de stellionibus per se non agitur. Id dici, quibus scorpiones non noceant, apparet perspicue ex po- stremis verbis. Scripserat Plinius : Homini icto putatur esse remedio ipsorum cinis potus in vino, magna adversitate. Oleo mersis et stellionibus putant esse innocuos^ duntaxat iis, qui et ipsi carent 52(; Lib. Vili. Gap. V. sanguine, ..., atque scorpiones in totani nullis nocere, quibus non sit sanguis. Ablativus ille magna adv. huius aetatis, Plinii maxime et Taciti, more ponitur epipbonematis et iudicii loco: „quai magna est ad- versitas^' (cinerem ipsius scorpionis mederi ictui eius); vid. XXXVI, 114 {inaudito etiam postea genere Imcurice)^ XXXV, 80 (ìnemorabiliprcecepto, nocere scepe nimiam diligen- tiarn), XIII, 100 (magno errore eorum cet.), aliaque. quae Silligius ad XXXIV, 92 collegit, Tacit. hist. I, 1 (rara temporum felicitate), ann. XII, 17 {magna gloria exer- citus Romani). Deflexit autem huc ablativus a modo rei actse signiticando. [Nullis prò nulli proposuerat Dale- campius.] Ibd. 223 e cod. palimpsesto scribendum: Proflu- vium eius (sanguinisi uni fit in maribìis (prò nari- bus) homirii, aliis nare alterutra vel utraque, quibusdam pe " inferna cet. Non hoc dicit Plinius, uni homini naribus (non: in naribus)* sanguinem prolìuere (nam inepte adderetur : quibusdam per inferna), sed in uno genere humano accidere idem in maribus, quod alioquin tantum in feminis. Ad orationis formam confe renda haec § 232: Mammas homo solus e maribus habet. Ibd. 283, 284: Homini non utique septumo (die) letalis inedia; durasse et ultra undecimum plerosque certum est, mori esuriendi semper inexplebili aviditate. Uni animalium homini quaedam rursus exiguo gustu famem ac sitim sedant conservantque vires, ut butyrum cet. Sic Detlefsenius verba distinxit; alii: certum est mori, esuriendi ... aviditate uni animalium homini. Qu sedam cet. In neutra distinctione aut sententia aut constructio constat, manifestissimumque est primam sen- tentiam finiri bis: durasse et ultra und. pi. certum est. Subiicitur aliquid hominis unius proprium et aite- rum contrarium. Id huiusmodi est: Morbus esuriendi Plinius Maior. 527 semper inexplebili aviditate uni animalium homi- ni; qua3dam riirsus cet. Cod. palinips. prò mori tantum mor habet, duabus litteris evanidis. [Cod. Riccard. morbus.] Lib. XII, 1: Animalium ... naturae..ita se babent. Restant neque ipsa anima carentia (quandoquidem nihil sine ea vivit) terra edita, ut inde eruta dicantur ac nullum sileatur rerum naturce opus. Hoc vero nihil perversius: restant terra edita (t« (pviu), ut inde eruta (metalla et lapides) dicantur. Scr. Restai ut neque ipsa anima carentia, . . . terra edita aut inde eruta di- cantur. [Restat ut in codd. legit Dalecampius.] Ibd. 20: Rarum id (genus ebeni), quodmelius, ar- boreum, iure et enodis materie nigri splendoris ac vel sine arte protinus iucundi. Sic cod. palimps., ceteri iure et nodi. Detlefsenius (nam ceteri longe discedunt): teVeti et enodi materie, Scribendum erat: puree et enodis materion^ nigri splendo- ris cet. Ibd. 22: Ficus ibi eximia pomo, se ipsa sem- per serens, vastis diffunditur ramis, cet. Cod. palimps. sui ipsa semper (h)eret uastis cet. Effici- tur: sui ipsa semper heres, vastis cet., eodem sensu. XIII, 24: censores edixisse, ne quis venderet unguenta. Palimps. censores reticuisse, ne. Vide- tur subesse: censores vetuisse. Ibd. 86: in iis libris scripta erant philoso- phise Pythagoricse (haec ipsius Cassii Heminse verbasunt); eosque combustos a Q. Petilio prsetore, quia philosophiae scripta essent. Vix puto Heminam in libris scripta fuisse dixisse, sed eo usu, quem Gellius imitatusest: in iis libris scr/piogerant philosophise, Pliniumque idem tenentem: quia philosophise script ce essent; et annotatur e palimpsesto scripta eessent. 528 Lil). Vili. Gap. V. Lib. XIV, 146: Torquato rara gloria, quando et hsec ars (multum bibendi) suis legibus constat, non labasse sermone, ..., matutinas obisse in- iuria vigilia s, cet. Sic palimpsestus; nam ceteri iniuria omittunt. Detlefsen obisse sine iniuria; debebat: matutinas obisse in ciiria vigilias, hoc est, mane in senatu affuisse. Contrarium errorem apud Cicer. prò Fiacco 77 sustuli. Lib. XXXIII, 20: un de (ex Caepionis et Drusi ini- micitiis) erigo socialis belli et exitia rerum. Ne tunc quidem omnes senatores habuere cet. Non inde exitia, sed erigo soc. belli et exiti rerum; nisi fuit: et exiii. Verumne tunc quidem cet. Ibd. 38 ncque e deterioribus codicibus ei prò eum recipiendum est ncque (quod lanus fecit) lacunse nota ponenda, sed sic oratio interpungenda: Quis primus donatus sit ea (corona civili), non invcni equidem; quis primus donaverit, a L. Pisene traditur; A. Postumius dictator, apud lacum Kegillum castris Latinorum expugnatis, eum, cuius ma- xime opera capta essent. Hanc coronam ex prseda dedit item L. Lentulus cos. . . . libra- rum; Pise Frugi filium ex privata pecunia don a vi t cet. [Silligius idem vidèrat.] Ibd. 67 in codice Bambergensi , omniuni antiquis- simo, sic scribitur: Aurum qui quaerunt, ante omnia segutilum * * it; ita vocatur indicium. Alveus hic est harense qua lavatur, atque ex eo, quod resedit, coniectura capitur. Extrema verba sic Geertzius recte corrigere videtur: Alve'us hic est arense, ^w«? lavatur, atque ex eo cet. Nam ego aliter tentaveram. Ibd. 69: Quod effossum est, tunditur, lava- tur, uritur, molitur; farinam apitascudem vo- cant. Sic B; ceteri apilascudem, apilascudunt, Plinius Maior. 529 similia. Scribendum: farinam a joila (hoc est, quae a pila exit contusa) scudem vocant. (De scudis vocabulo me nihil affirmare non opus est dici.) Ibd. 73: Mons fractus cadit ab sese longe fragore, qui concipi humana mente non possit, eque efflatu incredibili spectant victores mi- na m naturse. Frustra conantur enarrare, quid sit aut ex eiflatu spectare (quod verba significant) aut ruina ex efflatu. Scribendum: fragore, qui concipi humana mente non possit, oeque (sic iam aliquot codd.) efflatu incredibili; spectant victores ruinam naturae (hoc est, efflatu seque incredibili, eo ver- borum ordine, quem breviter attigi emendatt. Liv. p. 271 et prsef. Livii I, 2 p. XIII ad IX, 7, 3 , sed multo copiosius persequi facile erat, si id nunc agerem, Cfr. Liv. I, 10, 5 f ac- tis vir magnificus, I, 53, 4 minime arte Romana, cet. Etiam Cicero de leg. agr. 1, 2 a maioribus no- stris possessiones relictas et alia). (De § 100 ad- monitum est voi. I p. 70; sed sic iam Urlichs.) Ibd. 121 sic oratio interpungenda : Sisaponensibus autem miniariis sua vena, harense sine argento. (Nam alibi argentum admixtum est, § 111.) Excoquitur auri modo. Lib. XXXIV, 4 oratio sic interpungenda est: Utrum- que (aurichalcum) a metallorum dominis appella- tum, illud ab amico divi Augusti, hoc a coniuge. Velocis defectus Livianum quoque (ut Sallustia- num „non longi sevi"); certe admodum exiguum invenitur. Ibd. 108: Atque haec omnia medici, quod pace eorum dixisse liceat, ignorant; paret no- minibus; in tantum a conficiendis iis medica- minibus absunt, quod esse proprium medicin se solebat. Sic B; ceteri prò paret habent pars ma- ior et. Scribendum: p areni nominibus (medici et ea MADVIGII ADTirBi. Cut. II. 34 530 Lib. Vili. Gap. V. sequuntur, rem ipsam non tenentes); deinde aut recte iis, ortum ex conficiendis ultima syllaba geminata, omitti- tur in deterioribus codicibns, aut scribendum: a confici- endis ii medicaminibus absunt. Q. Curili de rebus Alexandri libros cum iterum inter a. 1830 et 1840 legerem, codicum generibus iam, si universam rem spectes, recte a Zumptio distinctis et a^stimatis, non panca correxi, quse ab superioribus prag- cepta erant; alia postea, qui nuper in hoc scriptore ela- borarunt, occupavere. Supersunt nec multa nec magna, quae tamen nihil est, cur premam.^) Ac primum Lib. Ili, e. 26 Z. (apud superiores e. 11, 4) sic editur: lamque ipsi (Macedones) in medium Persarum un- dique circumfusi egregie se tuebantur; sed con- forti cet. Codices se non habent. Nihil est in me- dium Persarum circumfusi; ea, qua) sequuntur, ad Persas pertinent. Notanda est igitur lacuna. Nam Cur- tius ad hanc fere formam scripserat: lamque ipsi in medium Persarum l'peneirarant et ipsi regi Dareo ap- pì'opinqiiabant, quem fortissimi Persarum^ undique cir- cumfusi egregie tuebantur; sed cet. Ibd. 33 (13, 3) audax suspicio promenda est. Narrat enim Curtius, cum Mardus quidam a praefecto Damasci litteras ad Alexandrum de proditione scriptas perferens captus ad Parmenionem ductus esset, Parmenionem, as- servari Mardo lusso, litteras aperuisse et rem cogno- visse: Itaque Mardum datis comitibus (Parme- nio) ad proditorem remittit. Ille e manibus ') Vogelianse editionis alterum tantum volumen vidi. [Sero inter corrigenda foliatypis descripta, qu£e de IV, 41, V, 7 et 9, VII, 2, 12, 23, 35, Vili, 39, IX, 13 et 41 annotavi, prsecepta esse in edit. Zumptiana minore altera a. 1864 cognovi. Miseram emendati- ones meas recentes C. G. Zumptio ; sed quum is in edit. malore tantum unam (VII, 31) commemorasset, ceteras abiectas inter- cidisse putabam.] Q. Curtius. 531 custodientium lapsus (scr. elapsus) Damascum ante lucem intrat. Neque cur Mardo, qui eadem, qua venerat, via ad eum, a quo missus erat, redibat, comites addantur, intelligitur, neque cur Mardus e manibus custo- dientium, qui Damascum eum ducebant, elapsus Dama- scum tamen ante lucem intret. Centra Alexander de tanta re oblata et de litteris ad ipsum missis, sed primum a Parmenione lectis , necessario certior erat faciendus et nuntius ad eum perducendus. Itaque Curtium scripsisse opinor: Mardum datis comitibus ad regem mittit^ eum autem paenultima vox truncata eum mittit coa- luisset (remittit), additum esse proditorem (ad pro- dito rem re mittit). Si, ut in codicibus est, Curtius scripsit, male eum, quod legisset, intellexisse puto. Lib. IV, 12 (3, 4): lamque non modo Mace- donum turres, sed etiam summa tabulata con- ceperant ignem. Non possunt haec contraria poni, quoniam summa tabulata ipsarum turrium sunt. Scrib. lamque non modo imce Macedonum turres, s. e. s. t. e. ignem. Excidit ima3 ante ma. Ibd. 35 (9, 2): BactrianiScythaeque et Indi con- venerant; nam et ceterarum gentium copile par- tibus simul affuerunt. Scrib. convenerant mm, et ceterarum gentium copise cet. Neclatuit hoc Acidalium. Ibd. 38 (9, 23) perpetuie Alexandri fortunae, quae ei in summis difficultatibus prsesto fuit , exemplis positis Curtius addit, si scribis credimus: Audacise quoque, qua maxime viguit, ratio minui potest, quia nunquam in discrimen venit, an temere fecis- set. Neque ratio audacice ulla est, neque, minuere eam quid sit, nisi fingendo explicari potest; maiorem etiam rationem habuit audacia viderique poterat non temeraria propter fortunam nunquam deficientem. Curtius scripserat: Audaciae quoque . . . miratio rainui potest. Et admiratio coniectura invenerat Freinshemius. 34* 532 Lib. Vili. Gap. V. Ibd. 41 (10, 23): dignus, hercule, qui nunc quoque tantum et mansuetudinis et continentise fé rat fructum. Quantum? (Ridicule enarrat Zump- tius.) Nec agitur, quantus fructas sit. Fuit: tanice (tante) et mansuetudinis et cont. ferat fructum. Sed video iam Bongarsio et Freinshemio idem in men- tem venisse.^) Lib. V, 4 (1,29): quippeÉuphrates altum limum vehit, quo penitus ad fundamenta iacienda ege- sto vix sufficiendo operi firmo reperiunt so- lum. Sic codices; sed nihil est opus sufficere, etsi Zumptius enarrare conatur. Qui suffulciendo ... fir- mum scribunt, improbabiliter duo mutant, cum prsesertim solum insedificata sustineat, non suffulciat. Cum Curtius scripsisset: vix sufficiens operi firmo reperiunt solum, una littera mutata et o geminatum est. ^) Ibd. 9 (2, 19): admonerique (Sisygambin) iussit, ut, si cordi quoque vestis esset, conficere eam neptes suas assuefaceret. Pravum est cordi quo- que. Scrib.: si cordi ei quoque vestis esset, hoc est, placeret et probaretur, quemadmodum sibi. Lib. VII, 12 (3, 8): Tuguri a latore primo struunt et, quia sterilis est terra materia, in nudo etiam mentis dorso, usque ad summum aedificiorum fastigium eodem laterculo utun- tur. Non sine causa iam Freinshemius et alii in ^) C. 52 (14, 1) rectissime Modius prsetereuntibus, cui frustra Zumptius obloquitur. Ipsi wj h nagóda- illas regiones rapuerant. ^) Ibd. 7 (2 , 6) , ubi in codicibus bonis omnibus sic scribitur : In disciplina quoque militaris rei a maioribus ple- raque summa utilitate mutavit, sine causa omnes ex interpolatis ante pleraque addunt tradita. Nam a maioribus mutare est sic mutare, ut a maioribus discedas. Q. Curtius. 533 primo haeserant; sed quod nuper Hedickius crudo substi- tiiit, longius a litteris discedit; mihi in mentem venerat, la ter e « primo struunt (vid. ad Cic. fin. Ili, 32 p. 397). Sed deinde offensionis aliquid habet ablativus ma- teria, plus, qure non commemoratur, praepositio in (quasi tota regio in nudo „etiam" mentis dorso sit). Scribendum ?ine dubio est: sterilis est terra materice, nudo etiam mentis dorso (quod etiam montis dorsum nudum est, non solum plana). Materise est in edd. vett. ^) Ibd. 23 (5, 31): Postero die oecurrentibus Branchidas secum procedere iubet. Qui occurre- bant nisi ipsi Branchidce? et qui illi procedunt in suam ipsi urbem? Scrib. : Postero die oecurrentibus (ex urbe ad salutandum regem) Bi'anchidis, secum pro- cedere iubet (Milesios, de quibus proxime dictum est, quibusque Alexander se , quid optimum factu esset, con- sideraturum ostenderat). Venerat hoc quoque in mentem Medio, qui, ubi vera invenit, fere Cassandrse poenam passus est non sane sine culpa. [Branchidis etiam codd. dett.] Paulo post (35) permirum est, inde a Zumptio nunc edi, quod sane in codi- cibusest: Nunc culpam maiorum posteri luere, qui ne viderant quidem Miletum, ideo et Xerxi non potuerant p rodere. Nam non solum perversum est ideo et, sed etiamsi scribas et ideo, nihil ineptius hac adiectione; requiritur huiusmodi sententia: nedum X, po- tuisseni prodere; eam sic positam fuisse a Curtio: adeo Xerxi non potuerant prodere, lunius et post eum ceteri intellexerant, notissimo apud Tacitum particulse adeo negationi subiectse usu, sed ciiius exempla etiam apud ') Cap. 2 (1, 15) miror tacite praeteriri apertissimum orationis vitium: ad haec accedere, quod ... respondisse, cum prsesertim iam Heusingerus respondisset scribendum esse raonuerìt. 534 Lib. Vili. Gap. V. Velleium, Plinium mai. (vid. Boetticheri lex. Tacit. p. 116), Senecam (ep. 7, 6) reperiuntur. (Ipse liic usus parum perspicue enarratur, etiam ab Herseo ad Tac. hist. I, 9. Quod poterai sic dici: „Adeo hoc non fieri potest, ut ne illud quidem possit'% sic convertitur: „Ne illud quidem fieri potest, adeo hoc non potest.") Ibd. 31 (7, 28): Rex iussum confidere felici- tatis su3e ad alia sibi ad- gloriam concedere deos. Sic boni codices; interpolati recte felicitati; prò ius- sum Muetzellius bene iussit eum; extrema nondum sa- nata sunt, quse sic scribi debent: ... felicitati suse; talia sibi ad gloriam concedere deos. Formam sententiae viderat leepius, sed incidit in vocabulum minime aptum (fata li a). Lib. Vili, 39 (11, 5): Hos enim circuitu, qui fallerent hostem, in summum iugum pla- cebat evadere. Scr. qui fallerei. Et venerai hoc quoque Freinshemio in mentem. ^) Lib. IX, 13 (3, 21): Inter hsec Memnon ... equitum V milia, praeter eos ab Harpalo peditum VII milia adduxerat, armaque XXV milia auro et argento caelata pertulerat. Debebat esse: armo- rumque ... caelatorum(ut arma intelligerentur , quse ad singulos 'homines armandos pertinerent, Ruestungen), Scribendum: XXV millihus. Ibd. 41 (10, 18): Omnium rerum sola fer- tilis regio est, in qua stativa habuit, ut vexa- tos milites quiete firmarci. Corruptum esse sola manifestum est, sed quod a leepio sumpium Hedickius *) C. 41 (11, 25) Zumptium litteris missis inter alia monuerara scribendum esse quo subire. Apud Hedickiura retentae pravse codicum scripturse Zumptii nomen adscribitur, coniectura tanquam codicum scriptura annotatur. Q. Curtius. 535 posuit copia, et abundat nec facile in sola transire potuit. Scrib. omn. rerum solo fertilis regio est, hoc est, e solo; omnium rerum solum fertile habet. Sed prsecepit emendationem Modius. Lib. X, 22 (7, 5) notanda erat (ut III, 26) lacuna hoc modo: Haud ambigue iuvenem, cui regnura destinabatur, * * * impense probra, qu3e obie- cerat, magis cet. Nam quod leepius prò impense scribi iussit scripsitque Hedickius impetiit, sed, ncque id verbum e paucis poetarum locis ad Curtium transferri debuit ncque perfectum poni, et, quod caput est , multo plura desiderantur. Nam probrorum illorum nunc nulla significatio pra^cessit, omninoque Pithonis orationis initium tantum et ingressus ponitur; quomodo hinc flexerit et sen- tentiam exposuerit, non dicitur. Quintiliauum perlegi studiose et attente primo Lati- nas litteras docendi tempore, postea tantum particulas relegi. Habebam tamen annotatas emendationes non ita paucas , ex quibus unam et alteram edidi. Sed cum eas cum Halmii exemplo compararem, non sine Isetitia vidi pleraque iam, quae scribi volueram, aut ex optimis codici- bus restituta esse aut Halmii, Christii aliorumque coniec- turis occupata, quemadmodum accidit in duobus locis, quos voi. I p. 45 tractavi (quse pars mense Octobri a. 1868 typis descripta est); eorum enim utrumque Halmius eodem aut simillimo modo emendavit, alterum e lulio Victore, alterum coniectura.^) Itaque relinquitur perexi- guum in tanto opere spicilegium. Lib. I, 4, 3: Nam et scribendi ratio con- ') In libro VII, 7, 9 consensum meura Halmius in addendis annotavit. 536 Lib. vili. Gap. V. iuncta cum loquendo est, et enarrationem prse- cedit emendata lectio cet. Nemo Latine cum aut sine prsepositiones cum gerundio posuit, nec, quod scribi- tur, rectam habet sententiara; ncque enim cum loquendi opera et locutione coniuncta scribendi ratio est, sed cum ea, quam proxime ante Quintilianus nominavit, loquendi scientia. Nam cum grammatici professionem divisisset in loquendi scientiam et enarrationem poetarum, nunc, quid bis duobus adiunctum sit, exponit. Scripserat igitur: scribendi ratio coniuncta cum loquendi (ratione) est. Quam proclive fuerit in hac orationis forma (de qua dixi Gr. Lat. § 280 n. 2) genetivum ad prsepositionem accommodare, apparet. ^) Ibd. 6, 14 seposita coniectura e cod. Ambrosiano et Bernensi (pr. m.) scribendum est: illatamenquo- modo effugient, ut non, quamvis feminina singulari nominativo us litteris finita nunquam genetivo casu ris syllaba terminentur, faciat tamen Venus Veneris? Nam ad effugient sic haec Quintilianus adiunxit, quasi sit: „quomodo effugient effici- entque, ut non". Ibd. 10, 1: Haec de grammatico, quam bre- vissime potui, non, ut omnia dicerem, sectatus, quod infinitum erat, sed ut maxime necessaria» Deest verbum, quod eo minus abesse potest, quod ei adiungitur participium sectatus. Una littera mutanda *) Prave contra apud Ciceronem prò Sulla 72 nunc editur: Conferte nunc cum illius vitam P. Sullse; nam ex praecedenti casu alius audiri potest, a prsecedenti prsepositione nemo unquam sic nomen separavit, ut alio casu subsequeretur. Re- stituendum est igitur e cod. Tegerns., quod olim edebatur: cum illius vita P. Sullse (vitam). Quintilianus. 537 est: Hsec de grammatice quam brevissime positi^ non cet. Lib. IV, 5, 8: Itaque, si plura vel obiicienda sunt vel diluenda, et utilis et iucunda partitio est, ut, quid quaque de re dicturi simus, ordine appareat. Non, ut ordine aliquid appareat, partitio facit, sed ut statina, cum auditur partitio, appareat, nec, quid dicturi simus, partitio ostendit, sed quo ordine; et hoc Quintilianus scripsit: ut, quo quaque de re dicturi simus ordine, appareat. Cod. Bern. quod, non quid. Lib. V, 10, 64: et ratio, quamvis ita ex di- verso, eadem est. Halmius: quamvis sit ex di- verso. Praestat: quamvis sita ex diverso, ea- dem est. Ibd. 14, 12: Hic potest videri de re conten- ti o. Ineptum est de re, nec minus contentio; nam et ex toto loco et ex iis, quae proxima subsequuntur (potuit enim sic constitui ratiocinatio: animai est mundus; omnia enim cet.), perspicuum est, agi de forma syllogismi ad speciem minus piena, quod non prsemittitur eius rei, quae demonstranda est, propositio, hoc est, intentio. lam re in Ambrosiano in rasura scriptum est. Posuerat Quintilianus: Hic potest vi- deri deesse intentio. Attigerant veri partes Gesnerus et Spaldingius. Lib. VI, 3, 102: Itaque haec, ne omisisse vide- rer, attigi; illa autem, quae de usu ipso et modo iocandi complexus sum, adeo infinita * * piane necessaria. Sic Halmius, qui in loco, quem lacunosum putabat, Ambrosiani scripturam retinere debebat i n f i r m a r e (Bamb. infirmarem) prò infinita. Ex ea verum perspicue elicitur, invento in adeo mondi et correc- tionis initio: quae de usu ipso ... complexus sum, audeo confirmare piane [esse] neces- 538 Lib. Vili. Gap. V. sari a. Keliqua Quintilianus ipse dixit non fuisse ne- cessaria.^) Ibd. 4, 9:Nequetam cum hisipsismonitoribus clarescit; quidam faciunt aperte quae rixeraur. In priore membro menda non latent; (qui tantum inferre conantur, falluntur; neque enim alii pra^ter monitores sig- nitìcantur); sed ne in altero quidem aut prima persona (rixemur) ferri potest aut faciunt, quae rixemur. Scribendum videtur: Neque iavi cum bis ipsis moni- to ribus claìu res fit; quidam faciunt, ut aperte quoque rixentur. Spaldingio debetur clam res fit. Lib. VII, 10, 13: Hsec est ve lut imperatoria Virtus parti ad casus prceliorum retinentis partis per castella tuendas custodiendasve urbes, petendos commeatus, obsidenda iti nera, mari denique ac terra dividentis. Sic antiqui codices (Ambros., Bamb.). Infelicissime interpolatores in recentioribus prò parti scripserunt partientis; nam partitio copiarum in altero membro signifìcatur et re et verbo (dividentis), cui contrarium est in priore reti- nentis. Sic enira Quintilianus scripsit: copias partim ad casus proeliorum retinentis, partim per ca- stella tuenda custodiendasve urbes . . . divi- dentis. Partem (maiorem) exercitus imperator congrega- tam apud se ad res acie gerendas retinet, partem per alios usus spargit. Lib. IX, 2, 47: ut illa statim prima, qua? dicitur a negando, quam nonnnWì àvr irpQaoiv vocant. Scribi debet: quifi duciiur. Primum, in qua re posita sit figura, indicatur , deinde nomen additur, ne vulgo quidem receptum (non nulli). ') Quam de VI prooemio 7 supra p. 89 posui coniecturam, eam sero video a Burmanno prseceptam esse. Utrum quamquam scribi debeat an ex Ambros. quod, ambigo. Quintilianus. 539 Ibd. 69: aperta figura perdit hoc ipsum, quod ligura est. Hoc Latine non dicitur prò eo, quod est: perdit figur?e vim et nomen, desinit esse figura (poetarum usu: pet'dit esse figura). Scribendum : perdit hoc ipsum, quo figura est, id ipsuni , quod facit, ut figura sit. Ibd. 100: Comparationem equidem video figuram non esse, cum sit interim probationis, interim etiam causse genus, et si talis eius forma, qualis est prò Murena: „vigilas tu de nocte . . . et cete r a'': ne scio an orationis potius quam sententise sit. Ferri non posse non Spaldingius intellexit; sed ultra modum improbabiliter Halmius prò eo scripsit quoque. Deinde edunt: et sit talis eius forma, quce sententia (de figurse forma) pra- vissime coniungitur cum illis, quse dicuntur de compara- tione alius generis, qua^ figura non sit; tum valde negli- genter illa adhserent: ne scio an cet. Emendatio facilis est: Comparationem equidem video figuram nane esse, cum sit interim ... causse genus, etsi talis eius forma, qualis est prò Murena: „vigi- las tu ... et e etera", nescio an orationis potius quam sententise sit. Figuram esse comparationem Quintilianus dicit, eiusmodi tamen exemplum, quale est in oratione prò Murena, dubitat, sententir^ne figura, de quo genere nunc agit, dici possit. Ibd. 4, 6: Neque, si parvi pedes vim de- trahunt rebus , ..., compositionis est iudican- dum. Nulli sunt appellanturve apud metricos rhetoresve parvi pedes (aut magni), neque. si sic appellarentur dis- syllabi, de iis hoc loco agi tur. Scribendum q^ì pravi. Reliquam dubitationem in verbis interiectis, quai hic omisi, non tollo; sed extrema attrectanda non erant. Negat Quintilianus compositionis esse, hoc est, ei (tanquam arti. 540 Lib. Vili. Gap. V. ut tota abiicienda sit) tribui et vitio verti posse, si quis prave et aff'ectate pedes misceat. ^) Ibd. 63: Sed eoruni (initiorum) facilior ratio est (quam clausularum) ; non enim cohserent aliis, sed prsecedentibus serviunt exordium suraunt cum ea; quamlibet sit enini composita ipsa, gratiam perdet, si ad eam rupta vìa veniremus. Sic codices. Violenter prò sed substituitur ne e. Scri- bendum puto: non enim cohserentaliis; sedprse- cedentibus serviunt, qucB exordium sumunt, ut clausula; quamlibet sit enim composita ipsa,..venerimus. Lib. X, 2, 13: Ideoque plerique, cum verba quaedam ex orationibus excerpserunt aut ali- quos compositionis certos pedes, mire a se, quse legerunt, effingi arbitrantur, et cum verba inter- cidant invalescantque temporibus, ut quorum ,.., et compositio cum rebus accommodata sit, tum ipsa varietate gratissima. Infeliciter hunc locum Halmius tractavit, in quo nihil certius est quam estendi, utriusque rei, quam imitari homines velint, eam esse naturam, ut non satis sit simpliciter quaedam excer- pere; utrumque igitur membrum perspicuum est a cum (cum tamen) pendere, recteque in edit. Colon, a, 1527 et insecutis scribi: czeque adventare propinqua ullo exemplo dicitur aut ulla analogia (nam diversa sunt advolvi genua , adsidere urbem , hoc est, ad genua, ad urbem, aut genibus, urbi), neque in propin- qua urbi adventare usitate. Scribendum: propinquans Seleuciae adventabat. Ex propinquas S natum est propinqua S. ^) Ibd. 54 (48) in L. Arruntii, cur mori velit, causa- rum explicatione : sane paucos et suprema princi- pis dies posse vitari; quemadmodum evasurum ') C. 52 (46) in patientia Jìrmitudinem simulare nihil esse Muretus intellexit nec patientiam esse in eo, quod nihil e libidinibus omittatur. Itaque recte scribi voluit impatientia eo signi- ficato, quo apud Apuleium et Arnobiura de impotenti libidine ponitur. Atque transitus ad hanc impotentiae significationem iam apparet apud Ovidium, qui impatientem irce dixit eum , qui iram cohibere non posset, hoc est, irae impotentem. 550 Lib. Vili. Gap. VI. imminentis iuventaiù? Sic codex; editur et supre- mo s, improbabili correctione. Scribendum: paucos ad suprema principis dies, lioc est, paucos, qui super- sint ad principis mortem. Lib. XI, 8: Is (Pharasmanes) . . . nuntiabat discordare Parthos suramaque imperii ambi- gua, minora sine cura haberi. Nam inter Go- tharzes pie raque sseva, qui necem fratriArta- bano coniugique ac filio eius pra^paraverat. Sic codex Med. (alter). Frustra transponendo sententiam efficere conantur. Exciderunt nonnulla ob bis positum Gotarzis nomen: Nam inter {^Gotarzem . . . ;] Go- tarzis pleraque saeva; quin necem fratri Arta- bano cet. In iis, quse exciderunt, significatum erat Go- tarzis cum altero certamen de regno. Ibd. 14 (de litteris tribus a Claudio additis): aspi- ciuntur etiamnunc in sere publico dis plebisci- tis per fora ac tempia fixo. Delendo nuper grassari coeperunt, relieto, quod nirais infinitum est: in sere pu- blico per f. ac t. fixo. Recte iam Grotius publi- candis. Sed plebi scita nulla tunc publicabantur (etsi ^a etiam Mommsenius tenuit), nec unum ses publicandis legibus fixum erat, sed singularum sera figebantur. Scri- bendum est: in sere publicandis plebi iis per fora ac tempia fixo. Significatur ipsa tabula senatusconsulti de iis facti, ne plebs eas nesciret, multis locis fixa. Ibd. 23 (de Gallis): Quid, si memoria eorum oreretur, qui Capitolio et ara (arce Acidalius) Ro- mana manibus eorundem p se sa ti s? Scribendum opinor: quiCapitolio et arce Romana manibus deorume^e- pulsi siili. Nam aptissime in hac re manus deorum sua tempia tutantium nominantur; ma nubi se deorum, quas Nip- perdeius et Halmius a Perizonio acceptas (etsi is aliter verba scripsit) posuerunt, vereor, ut ullse usquam dicantur ; imperatorum manubise dis consecranturj Taciti Aimales. 551 Ibd. 31: Ferunt Vettium Yalentem ... interrogantibus, quid aspiceret, respondisse tenipestatem ab Ostia atrocem, sive coeperat ea species, seu forte lapsa vox in prsesagium ver- tit. Ineptum est coeperat et initii notio, cum signi- ficetur ea species vere obiecta. Tacitus scripserat: sive ceperat eam speciem. Omisso 7n factum ea species. [Vett. edd. ceperat ea species.] Ibd. 34: Instabat quidem Narcissus ape- rire ambages et veri copiam facere; sed non ideo pervicit, quin suspensa et, quo ducerentur, inclinatura responderet. Claudii suspensa respon- dentis ambages erant; eius veram voluntatem Narcissus scire volebat; ipse Claudio iam omnia narrarat et veri copiam plenissimam fecerat. Certissimura est a Tacito scriptum fuisse: Instabat quidem Narcissus, aperirei ambages et veri copiam/acere^, sed non ideo pervicit, cet. Lib. XII, 18 codex: propriis odiis infensum; editur: non infensum; paulo melius est: pr. od. inoffensum. [Sic lac Gronovius.]^) Ibd. 51: Interim Zenobiam . . . placida illuvie spirantem ac vitse manifestam advertere pastores. Nunquam sic dici illuviem de aqua ripam ex- eunte et stagnante subsiituendamque eluviem Gronovius intellexit. Sed ablativus nudus ferri nequit. Scribendum igitur placida in eluvi e, ex quo ini u vi e facillime nasci potuit. ') C. 44 pravum esse pò tenti se promptse fere omnes post Lipsium consentiunt, sed corrigendo aberrant, spreta Freins- hemii verissima emendatione : iuvenem^7npo^e?^^^oBprompt0e (post em syllabam), hoc est, cupiditatis et vehementise ad agendum proraptie. Cfr. IV, 43. Ipse sponte in idem iucideram. 552 Lib. Vili. Gap. VI. Ibd. 64 (de prodigiis): Fastigio Gap ito li i examen apium insedi t. Biforraes hominum partus, et suis fetum ediditum (edd. editum), cui accipitrum ungues inessent. Neque acciisativus ciim infinitivo ferri potest et violenter fit fetus edita s. Scribendum monstrante indicio codicis: et suis fetum editum esse creditum (est), cui, cet. Cfr. I, 28: et postquam ort?e nubes offecere visui creditumque conditam (lunam) tenebris; IV, 55: Pergamenos . . . satis adeptos creditum. Ab editum ad creditum oculus aberravit et ex duobus unum con- flatum est. Ibd. 65 recepto , quod Ferrarius et alii invenerunt, metum prò meritum, locus sic interpungendus est: Convictam Messalinam et Silium; pares iterum accusandi causas esse, si Nero imperitaret (hoc est, si ei successio daretur cum summo periculo, ne Clau- dio mors festinaretui); Britannico successore nul- lum principi metum; at novercae insidiis do- mum omnem convelli. Sic nihil „fere despe- rati" est. Lib. XIII, 26 (ubi exponitur deliberatio de poeua in libertos male meritos statuenda): quibusdam coalitam libertate inreverentiam eo prorupisse fremen- tibus, ut, vino (sicErnestius etalii; cod. om.ut)an sequo cum patronis iure agerent, sententiam eorum consultarent (hoc est, superbe patronis optionem facerent, utrum vi secum libertos agere an sequo iure mallent) ac verberibus manus ultro intendere nt, impune (sic margo Gryph. prò impulere) vel poenam suam dissuadentes. Quid enim aliud Iseso patrono concessum cet Pro dissuadentes, quod neque ad ceteram libertorum protervam contumeliam aptum est neque ad id, quod subiicitur, opinor scriptum fuisse: pcenam suam ipsi suadentes. Poenam levem et Taciti Annales. 553 contemptam ipsi contumeliose patronis ut imponerent sua- debant. Tum in proxirais non dici Latine grave est reti- nendl prò eo, quod est retinere (XIV, 21: nec cuiquam indici grave aures ... impertire, etsi psene ridicu- lum est exemplo uti), argumentis docerem, si ea, quse ad defendendum afferuntur, intelligerem (velut quod faciemU, quod est lov noiaiv, comparatur cum lò lov notelv, aut quod huiusmodi Grseca finguntur: dr^dìg tori to tov clxovsiv^ etsi debebat fingi: atjà^ég èoif tov àxovsn), aut si duo, quse prseterea ponuntur, exempla similia putareni aut per se rectura crederem : manet provincialibus ostentare. Nunc simpliciter dico ante manumissis excidisse onus. (Ritterus munus posuit, non aptum vocabulum). Po- stremo verissime codd. dett. : quos beneficia commu- tavissent (hoc est, qui ex, bonis et obsequentibus servis manumissionis benefìcio liberti ingrati et contumaces facti essent) prò non mutavissent; idemque sponte scrip- seram. Ibd. 31 ex bis: ne quis magistratus aut pro- curator in provincia obtineret, spectaculum gladiatorum ... ederet, fìt: in provincia, quam obtineret, spect. Imprudentissime deletur obtineret; facile excidit quam post eia, Lib. XIV e. 26 (nam de e. 20 dixi voi. I p. 116, de confiniis e. 25 et 26 p. 30) in codice scribitur: pars (recte Halmius partes) Armenise, ut cuique finitima, parsnipulique et Aristobulo atque Antioche parere iussse sunt; editur e Gronovii con- iectura: Pharasmani Polemonique etAristobulo. Sed Polemo, Ponti rex, et longe aberat, nec eius ullse in iis, qu8e hic attinguntur, rebus et certaminibus partes erant. Scribendum tantum: Pharasmanique et Ari- stobulo atque Ant. Cum ex pharas factum esset pars, ex eo, quod supererat, manique ortum nipuli- que (fortasse prius manipulique). 554 Lib.VIII. Gap. VI. Ibd. 28: Auxitque patrum honorem statu- endo, ut, qui. ..ad senatum provocavissent, eiusdem pecunise periculum facerent, cuius ii, qui imperatorem appellavere. Pravissimum nar- randi tempus; scribendum appellar ent. Ibd. 29: (Suetonius Paulinus) naves fabricatur plano alveo ad versus breve et in ce r tu m. Non magis quam Ernestius et alii fero hsec adiectiva sic abso- lute singulari numero prò substantivis posita; et quod nonnulli brevia ponunt, eo magis eminet pravitas in altero nomine; nam incerta maris^ iempestaiwn novi; ferrem fortasse sine genetivo incerta; incerium tolerari nequit. Suspicor excidisse mare post incertum, senten- tia non discedens ab iis, qui littus post breve addebant. Ibd. 39: Cuncta tamen (a Polyclito de hostibus se irridentibus) ad imperatorem in mollius relata, detentusque rebus gerundis Suetonius, quod post paucas naves . . . amiserat, . . . tradere exercitum Petronio Turpiliano . . . iubetur. Non rebus libere et strenue gerendis et alia nescio qua opera delectationeve detentus Suetonius est, sed Polyclito impe- diente detentus a rebus gerundis et mox e provin- cia revocatus. (Vitium senserat Faernus. Nipperdeius incredibiliter enarrat, quasi sit in reh. ger. retentus.) Ibd. 44: servi si prodant, possumus singuli Inter plures, tuti inter anxios. . .agore. Nulla sen- tentia est, nisi scribas : s e r v i w ^ p r o d a n t. Agitur de caven- dis servorum proditionibus, non de contemnendis, subiicitur- que: Suspecta maioribus nostris fuerunt ingenia servorum. Ipse coniunctivus ad ni aptior. Etiam IV, 28 extr. Tacito ni prò si reddidi. (Sensit vitium Nipperdeius, sed violenter multa vertit et evertit.) Ibd. 54 (in Senecae apud Neronem oratione): Su- perest tibi robur et tot per annos visum fasti- Taciti Annales. 555 gii regimen: possumus seniores amici quietem reposcere. Vehementer offendit sic nude dictum de principali loco et gubernatione f astigli regimen; nec aut visum regimeiì aut superest visum regimen tolerabile vide- tur. In altera pravi participii syllaba latet, quod requiri- tur: summi fastigii regimen; prior ex bis orta: et tot per annos nosti summi f. reg. Ex semel scrip- tis litteris nos (annesti summi) initium mendi natum est. [Summi iam Wurmius.] Ibd. 58 (in mandatis L. Antistii ad Rubellium Plau- tum, ut Neronis crudelitatem armis capiendis prseveniat): effugeret segnem mortem; otium suffugium et magni nominis miseratione reperturum bonos, consociaturum audace s. Varie tentatur otium, mendi manifestum; mihi verisimillimum videtur: in motu suffugium; et magni cet. Contrarius segni morti commendatur motus; additur, quid in eo spem faciat. Sed paulo ante quod nunc editur: Vana base more famse credentium otio augebantur, etsi otiosi famam circumferre solent, tamen credentium otio augeri ea vix recte dicitur, putoque cum Grono- vio fuisse odio (Xeronis). Ibd. 60: Inde crebri questus nec occulti per vulgum, cui minor sapientia ex mediocri- tate fortunse panciera pericula sunt. His quam- quam Nero poenitentia flagitii coniugem revo- cavit Octaviam. Non revocatam, sed inanem eum rumorem fuisse, satis ex iis, quse sequuntur, apparet. Itaque sponte scripseram: nec occulti per vulgum, cui minor sapientia et ex (sic Puteol., Halm. sapientia et) mediocritate fortunae panciera pericula, rurnores, tanquam Nero poen. fi. con- iugem revocarli Octaviam. Exim laeti Capito- li um scandunt cet. Postea tanquam iam Rhenanum praecepisse vidi, tanquam ... r evocar it Nipperdeium, 556 Lib. Vili. Cap.VI. qui inter His et tanquain lacuna.' signa posuit. De loci forma non dubito, nec admodum difficulter ex ruraores nasci potuit sunt liis; si quis tamen propius ad littera- rum vestigia accesserit, libenter accipiam. Illud fortasse annotandum, huius et inferioris «tatis scriptores post opini- onis, fam?e sirailemve signiticationem ssepe tanquam aut quasi ponere, ubi antiquiores sententiam infinitam posuis- sent ; velut Tacit. ann. Ili, 12 {differrique per extemos^ tanquam veneno inierceptus esset)^ XIV, 22 {de quo imlgi opmio est^ tanquam . . . portendat)^ hist. II, 65 (detulerat tanquam); Senec. qusest. nat. II, 32, 2, Geli. Ili, 9 {fama ... tan- quam ... progeniius foret); Sueton. Aug. 6, 28, Tib. 11, 21, 44 (ubique quasi). Quamquam prò tanquam codex etiara XV, '9. Lib. XV, 12: Ille (Corbulo) ... qua proximum et commeatibus non egenum, regionem Com- magenam .,♦ petivit. Vix credo ferri posse imper- sonaliter dictum : qua commeatibus non egenum erat, Itaque ante et excidisse suspicor iter (qua proximum iter et e. n eg.) Ibd. 21: Decernaturque et maneat provin- cialibus potentiam suam tali modo ostentandi. Hoc ferri non posse iam ad XIII, 26 dixi, praesertim cum ne in- finitivus quidem rectus foret {maneat provincialibus osten- tarle). Sed mendum manifestum est etiam in potentiam; nulla enim in hac re potentia provincialium erat, sed voluntatis et iudicii significatio, interdum potentis aut gratiosi bominis auctoritate expressa. Scripsisse Tacitum opinor: et maneat provincialibus potestas sen^ tentiam suam tali modo ostentandi. (Potestas etiam Rittero in mentem venerat, sed longe aliter.) Ibd. 25: Syriaeque excutio citio (C. Cestio Pigbius et Nipperd.), copiae militares Corbuloni permissae. Nihil prorsus . est, quicquid Nipperdeius molitur, Syriae (provincise) executio, cum praesertim con- Taciti Annale3. 557 travia ponatur copiis militaribus, ut satis appareat, universi nec^otii Syriaci executionem non permissam Cestio. Scri- bendum sine dubio: Syriae iurisdictio C Cestio, copiai militares Corbuloni permissse. Hsec recte contraria ponuntur. omni, quae copias militares non com- plectatur, administratione iurisdictionis nomine corapre- hensa; cfr. I, 80: in iisdem exercitibus aut iurisdictionibus Imbeve. De nomine hominis nihil prsesto. Ibd. 28: Tempus propinquum, locus, in quo nuper obsessse cum Pseto legiones erant, cum barbaris delectus est ... Corbuloni non vitatus. Necessario scribendum: cum delectus e ss et. Longe aliter dicitur indicativi perfectum cum illa coniunctione {tum, cum aut quoties). [Sic veteres editiones.] Ibd. 36 (Neronis verbis ratio redditur omissi consilii in provincias proficiscendij : Vidisse msestos civium vultus, audire secretas querimonias, quod tan- tum auditurus esset, cuius ne modicos quidem egressus tolerarent, cet. Corrigitur aditurus, addito iter aut itineris. Scribendum erat: quod tantum abiturus esset. hoc est, tam longe et diu. Ibd. 51: Ergo Epicharis plura et omnia scelera principis orditur; ncque senatui quid m a n e r e . S e d p r o v i s u m cet. Ncque Epicharis plura sic sine verbo recte dicitur fpraesertim sequente et om- nia atque et ... orditur), ncque comparativus , quo referatur, habet, ncque ordiri principis scelera de comme- morandis usitate ponitur. In plura et latet infinitivus: Ergo Ep. deplorare (enumerare?) omnia scel. princ. orditur. Deinde ad lacunam explendam sufficere puto verumque esse: \^N eque pop ulo\ ncque sena- tui quicquam manere. Lib. XVI, 1: Ceterum, ut coniectura demon- strat, Dido Phoenissam ... illas opes abdidisse. Simpliciter toUendum ut. Exposito invento Csesellius con- 558 Lib.VIII. Cap.VI. iecturam adiungit. Ablativus (con ie e tura) prò nomina- tivo acceptus particulam genuit. ^) Ibd. 16: At nunc patientia servilis tan- tumque sanguinis domi perditum fatigant ani- mum et msestitia restringunt. Videndum, ne scribi debeat restingitunt. Ibd. 26 (in eorum oratione, qui Thraseae mortem voluntariam suadent): Proinde intemeratus, impol- lutus, quorum vestigiis et studiis vitam duxe- rit, eorum gloria peteret finem. Quid sit gloria alicunis fìnem petere aut omnino aliquid facere, non intel- ligo. Scriptum fuerat: eorum gloriam peteret fine^ translata lineola, hoc est, glorioso fine iis se iequaret. Ibd. 28 (in Eprii Marcelli oratione): Denique ageré senatorem et principis obtrectatores protegere solitus veniret; censeret, quid cor- rigi aut mutari vellet; facilius perlaturos singula increpatium quam nunc silentium perferrent omnia damnantis. Primum agere senatorem non solus Thrasea, opinor, solitus erat, sed omnes; immo is minus videbatur id facere, qui ssepe aberat, plerumque tacebat. Scribendum: Deni- que ageret senatorem et, principis ... soli- tus, veniret. Postulant, ut iure suo utatur, officio ^) Gap. 12 necessario cum Lipsio scribendum; Et menses (cod. mensis), qui Aprilem eundemque Neroneum seque- bantur (sic recte Nipperd. prò seque batur), Maius Clau- dii, lulius Germanici vocabulis mutantur. Alioquin transmissi lunii causa subiecta intelligi nullo modo potest. Nam omissus e fastis totus mensis ridicule fingitur; et qui tum Germanicus appellar! poterat? lulii Csesaris honorem non curabant, qui Neronem adulabantur. Taciti Historiae. 559 fungatiir. Deinde prò increpatium inde a primis edi- tionibus scribitur increpantem, turbata membrorum concinnitate , qna3 restituenda sic est: facilius perla- tiiros singiila increpantis vocem quam nunc silentium perferrent omnia damnantis. Historiarum Lib. I e. 2 in codice Mediceo est: Opus aggredior opibus casibus, atrox proeliis, discors seditionibus, ipsa etiam pace ssevura. Editur e codicibus interpolatis opimum casibus; sed neque opimus sic simpliciter de copia dicitur, ncque h. 1. commune adiectivum, ad ea etiam, quae sequuntur, sub- stantiva aptum, poni potuit, sed quod proprietatem cum casibus coniunctam significaret, ut atrox et discors. Id erit: Opus aggredior rapidum casibus (de ce- leri et inexspectato cursu). Nocuit r semel scriptum (apidum). [Ernestius horridum, similiter ratiocinans.] Ibd. 3 (in enumeratione bonorum exemplorum, quae hoc quoque seculum protulerit): propinqui audentes, constantes generi, contumax etiam adversus tormenta servorum fides, supremse clarorum virorum necessitates, ipsa necessitas fortiter tolerata et laudatis antiquorum mortibus pares exitus. Nulla arte effici potest, ut non pravissime neces- sitatibus tanquam diversa ipsa necessitas superponatur, supremse autem clarorum virorum necessitates per se (quae nihil monstrant nisi tristem crudelitatem) inter bona exempla ponantur, seiunctae a fortitudine tolerandi, in qua una exemplum est. Scribendum: supremse clarorum virorum necessitates ipsa necessitate fortiter toleraice^ laudatis cet. Acumen quaeritur ex necessi- tatis varia significatione. [Sic Rupertius.]^) *) Gap. 10 (in loco de Licinii Muciani ingenio et moribus) quod ante quadraginta annos emendaveram et ter in scholis secutus 5*0 Lib. VllI.Cap.VI. Ibd. 31: Dilapsis speculatoribus cetera cohors non aspernata contionantem, ut turbidis rebus evenit, forte magis et nullo adhuc Consilio par signas quam, quod postea creditum est, in- sidiis et simulatione. Sic (inde a voce par) codex Med. Editur ex Agricolse coniectura: nullo adhuc Con- silio parat signa. Sed quid sit signa jjarare aut quam coliortis actionem h. 1. significet, parum exponitur. Litterse verum ostendunt: forte magis et nullo ad- huc Consilio pars magna quam cet. Plerosque sine fraude contionantem quiete et cum assensus specie audisse Tacitus dicit, nonnullos insidiarum crimine non liberat. [lam Puteol. pars ingens.] Ibd. 37: etiam plus rapuit Icelus quam quod Polycliti et Vatinii et ^gialii (Ryckius, Ritterus eram: nimise voi uptates, cum vacaret, quotiens se expedierat (Germanice: so oft er sich losgerissen batte, prò quotiens expedierat), raagnse virtutes, id nunc Kitte- rus occupavit. Frustra prorsus expediendi verbo affingitur sig- nificatio in bellum et expeditionera eundi, et cum magna con- fusione ad eam probandam ponuntur ii loci , in quibus expediri (passive) de prseparatione ad iter ingrediendum (Germ. : sich fertig machen) dicitur. C. 88 pervagato errore, quem Faernus sustulit, prò expediri iubet (Germ. : sich fertig zu machen, sich bereit zu halten), cum factum esset expediri ubet, scribiturex- pedireiubet; recte scribitur II, 99 (corruperunt Halmius et Her.), IV, 83 (ann. XV, lOexpediri itineri), respondetque his activum expedire copias (ann. XIII, 7), sese expedire (XIV, 8). Non bellicam tantum Muciani industriam , ne maiore quidem ex parte, significari patet ex II, 5. Praeterea scribendum: variis illecebris potens set (prò et) cui expeditius fuerit tradere imperium quam obtinere. Extremo capite scribendum puto: Occulta fati vi et ostentisac responsis destina tum Vespasiano. ..imperium post fortunam credidimus. Nam %e, quod additur in codd. dett , minus facile excidere poterat; occulta fati credere nihil est hoc loco. Taciti Historias. 561 et He Hi) perierunt Postremum verbura varie mu- tant ("paraverunt, pepererunt, alia), verbis nirais lenibus de libertinorum illorum rapinis positis, omnibus supervacaneis; nam in illa sententia satis erat: plus rapuit Icelus quam Polycliti etVatinii. Mendum alibi latet, quo reperto sublatoque acumen elucet: quam oh quod Polycliti . . . perierunt. Superavit iam Icelus ea furta divitiasque, ob quas liberti opum fama noti morti dati sunt. ^) Ibd. 74: quemcunque quietis locum prodighe vitae legisset. Vitiose bis vitae genus significatur nec idem : quietis locum legere et locum legere prodigai vitce. Scribendum: quemcunque e quietis locum, h. e. ex iis, quse bellum motusque civilis noa attigisset. Lib. II, 10: Id senatus consultum, varie iactatum et, prout ... reus inciderat, infirmum aut validum, retinebat adhuc (Med. adhunc) ter- roris, et propria vi Crispus incubuerat dela- torem fratris sui pervertere. Edunt, Puteolanum sequentes, retinebatur adhuc, deinde terrori, et ex Acidalii coniectura; (quod nuper set substitutum est, ea particula apta non est). Non valde placet in senatus consulto non abolito consilii significatio. Venit in raentem: retinebat adhuc terrores, ut cogitetur de singulis, qui terrebantur. Ibd. 11: Nec illi (Othoni) segue aut corrup- tum luxu iter, sed lorica ferrea usus est et ante signa pedester, horridus, incomptus famseque dissimilis. Etsi ann. XII, 60 equites Romani ^Egypto *) Gap. 32 recte Ritterus: Denique eundi ultro, si ratio sit, eandem raox facultatem, regressum, si (prò re- gressus, si) poeniteat, in aliena potestate. Nam facultas . , » in aliena esse potestate vitiosa abundantia dicitur. MADVIOII Advkb». Crii li. gg 562 Lib. Vili. Cap. VI. prset'ecti appellantur equestres dignitatis nomine (nam de XIII, 10 dubitatiir), tamen admodum dubito, dicine potuerit pedester eo prò eo, quod est j^edes aut pedibits; nec recte coniiinguntur usus est et ... pedester. Med. pedestre. Fuerat: et ante signa pedes ire, horridus, cet. Ibd. 12: Blandiebatur coeptis fortuna, pos- sessa per mare et naves maiore (cod. et mai.) Italise parte (cod. partes) penitus usque ad initiura maritimarum Alpium. Maior Italise pars non sane per mare et naves possidebatur, sed legionibus et cohortibus. Scribendum retracta voce, quae propter similitu- dinem litterarum omissa est: maiore oì^ce Italia^ parte. Ibd. 28 extr.: non abrumpendos ut corpori validissimos artus. Non aptum ut, quoniam non com- paratio ponitur (abr. cohortes ut corp, vai. art.)^ sed imago, putoque fuisse: non abrumpendos suo corpori valid. artus. [Sic Heinsius.]^) Lib. Ili 16: nec sponte Antonii properatum, et fore, qua3 acciderant, rebatur. Imo: quse (reapse post) accideruni, Quse iam ante acciderant, non rebatur fore. Lib. IV, 5: Helvidius Priscus regione Italise Carecinae municipio Cluvios, patrecet. Sic Mediceus. Vix credi potest, Caracena3 (potius quam Carecinae) nomen perrarum, sed verum testimoniisque Ptolemsei et Zonarse con- firmatum (prseterquam quod apud Plinium mai. III, 106 Care- tiniSupernates etlnfernates nominantur) aliena manu additum esse; si quis tamen id factum putat, dicendum ei est, cum legeretur nimis infinite regione Italise, id ^) De II, 40 dixi emendatt. Livv. p. 135 n. Mire Heraeus „zu einem Feldzuge". Qui hoc cura pravae superbiae significatione contrarium alteri non ut ad pugnam poni potest? Taciti Historise. 563 nomen ad scriptum esse; qui hsec omnia regione Italiae CaracentT toUunt, prorsus inconsiderate faciunt. Sed mire ablativus regione ponitur, mire additur Italiae, miro ordine dicitur Caracena e (nam hoc abesse nequit) municipio CI. Opinor Tacitum scripsisse: Helv. Priscus, origine Italica e Caracenae municipio Cluviis. (Nam sic municipium, quod apud Livium IX, 31 eluvi a est, Tacitus appellasse videtur, Cluvias.) Primum Italia^ indigena Helvidius fuisse dicitur, deinde locus ipse indicatur, addito oppiduli nomini regionis nomine. Qui regionis nomen non ferunt, scribere debent: origine Italica e municipio CI. [In origine incidit Wexius.] Ibd. 33: Caesorum eo die in partibus nostris maior numerus et imbellior, e Germanis ipsa robora. Scr. maior numerus, sed imbellior, e Germ. cet. Ibd. 42: etquemadhuc qusestorium offendere non audemus, prsetorium et consularem visuri sumus? Prsetoriumne et consularem Regulum visuri essent, nihil ad rem pertinebat, nec id negari poterat futurum, potiusque probabile erat, qui quaestor tantum posset, facile ad maiores honores perventurum. Scripsit Tacitus: praetorium et consularem- awswT'z sumus? Id Montanus negat fieri posse, si ne nunc quidem audeant. Ausus prò visus reponendum erit etiam apud Gellium VI, 3, 25. [Ausuri etiam Lipsius in marg.]^) Ibd. 58: quis deinde sceleris exitus, cum Romanae legiones contra direxerint? Scr. cum R. legiones se contra direxerint? ') Gap. 46 quod Halmius Haasiura primum vidisse scribit, ego multo ante adolescens (a. 1828) dixeram in appendice dispu- tationis de Asconio p. 23 not. 36* é.X 564 Lib. vili. Cap. VI. Ibd. 62: revolsse imperatorum imagines, inhora signa. Sic Med. Editur inhonora, adiectivo Pliniano. Aptius, opinor, inde e or a. Ibd. 65 (in responso Germanis ab Agrippinensibus dato): sint transitus incustoditi, sed diurni et inermes, donec nova et recentia iura in vetu- statem consuetudine vertantur. Iura non consue- tudine vetera fiunt, sed tempore et vetustate consuetudo eificitur. Tacitus scripserat: donec nova ... iura vetustate in consiieiudinem vertantur. Praepositio in m conversa, deinde pravo loco suppleta est. Lib. V, 7: nam cuncta sponte edita aut manu sata, siveherbatenus aut flore seu solidam in spe- ciem adolevere, putria et inania velut in ci- nerem vanescunt. Nulla est solida species, sed solidi-^ et, si est, nihil ad eam pervenire dicitur. Sed solidam Salmasii est; codex habet solitam. Opinor fuisse: nam cuncta ... sata, ubi herba tenus aut flore soli- tam in speciem adolevere, putria ... vanescunt. Id verum est, initio cuncta solitam speciem servare herba aut flore tenus, tum vanescere. Ubi in si ve mutato additum est seu. Ibd. 15: aut, si quid stabile occurrebat, totis illic corporibus nitentes. Puto fuisse illuc. In Grermania et Agricola codicibus utimur recentibus, nullo prsecipuae auctoritatis ; itaque non pauca merito dubia et suspecta certo corrigi nequeunt. In libellis scholarum usu tritis multa inaniter tentata iactataque sunt. C. 7: et in proximo pignora, unde femina- rum ululatus audiri, unde vagitus infantium. Infinitivus historicus in sententia relativa apud Vergilium ferri posset, si de praeterito tempore ageretur, non de prae- senti; apud Tacitum ne sic quidem ferri posset. Scriben- dum videtur aut: unde feminarum ululatus audiunt^ Taciti Germania. 565 linde vagitus inf., ut causa mendi in sequenti un de esse putetur, aut: audiunt et vag. inf. Ibd. 14: magnumque comitatum (nobiles et principes) non nisi vi belloque tuentur; exigunt enim principis sui liberalitate illum bellatorem equum, illam cruentam victricemque frameam. Primum non dicitur exigere aliquid liberalitate alicuius^ sed ab liberalitate. Deinde ineptissime illum. . .illam po- nitur, tanquam demonstretur una certa res nobilis , quam omnes eandem petierint. Scripsit Tacitus: exigunt enim principis sui liberalitates, ille bellatorem equum, ille cruentam victricemque frameam. Liberalitatem hac retate de munere ipso dici notum est, posuitque ita Tacitus praeter ann. II, 37 et hist. I, 20 etiam ann. IV, 20, plurali autem numero Suetonius Claud. 29. Ille ... ille, ubi exspectes Mg ... ille^ iam Teren- tius dixit habetque Quintilianus III, 6, 93, XI, 3, 168, hic . . . Mg ipse Tacitus ann. XIV, 8 , hist. IV, 55 , ille aut ille Cicero, ille vel ille Ovidius, ille et ille Suetonius. Ibd. 19: Publicatae enim pudicitise nulla venia; nOn forma, non setate, non opibus mari- tum inveneri t. Non causa redditur superioris senten- tise, sed transitur ad novum cum ascensu (multo vero minus veniam esse publicatae pudicitiae). Itaque Lipsius etiam scribi voluit, Ritterus excidisse quaedam ante publicatae putavit. Scribendum sine dubio: Publi- catae enimvero pudicitiae. Cfr. emendati Livv. p. 244 n. et sùpra ad Caesaris B. G. V, 7. Ibd. 38 (de Suevis) quod artificiose enarratur varieque tentatur: capillum retro sequuntur, fieri potest, ut ortum sit ex hoc: capillum retorquent. Separato enim retor et in retro mutato, expletae esse possunt reliquae litterae (quent) ad Latini vocabuli formam, cuius generis exempla non pàuca in Livii et Senecae codicibus inferiori- bus, quaedam in antiquis accidisse vidimus. 566 Lib. Vili. Gap. VI. Ibd. 44: enimvero neque nobilem neque inge- nuum, ne libertinum quidem armis prseponere regia utilitas est. Mire regia utilitas prò eo, quod regibus utile est, dicitur, nec omnino li. 1., quid utile sit, agitur. Tacitus cum acerbitate aliqua et quasi novum inventum admirans dixerat: regia suhtilitas est (ein kòniglicher Fiff, . eine konigliche Schlauheit). Eodem errore apud Gellium, I, 4, 1 voces commutatas ostendam. Contra apud Senecam ep. 49, 6 prò utili us scriptum erat subtilius. Ibd. 46: quamquam Peucini, quos quidam Bastarnas vocant, sermone, cultu, sede ac domi- ciliis ut Germani agunt; sordes omnium ac tor- por procerum; connubiis mixtis nonniliil in Sarmatarum habitum foedantur. Perverse prorsus ponuntur nudi illi nominativi (neque enim h. 1. in nar- rando breviter facti aut status alicuius significatio inter- ponitur); nec recto sordes a cultu separantur aut torpor, qui mire infinite dicitur, ad hanc comparationem pertinet. Scribendum: mores omnium ac corpora procerum connubiis mixtis nonnihil in Sarmatarum habi- tum foedantur; nisi quod prò procerum sine dubio reponendum paucorum^ quod apte ad omnium contra- rium refertur. [Corpora invenerat Muetzellius.] Agricolse e. 7: Is (Mucianus) ... Agricolam . . . vicesimse legioni, tarde ad sacramentum transgressse, pra?posuit, ubi decessor seditiose agore narrabatur; quippé legatis quoque con- sularibus nimia ac formidolosa erat; neclegatus prsetorius ad cohibendum potens, incertum suo anmilitum ingenio. Primum apparet ex bis postre- mis et ex iis, quae sequuntur de Agricola, non decessorem eius (legatum prsetorium, cui succedebat), sed legionem seditiose egisse. Deinde prorsus prave legatis quoque Taciti Agricola. 567 consularibus sic dicitur, quasi alii consulares contrarli intelligantur, prò eo, qiiod esse debebat: consularibus quoque legatis (non solum praetoriis); nec legio ni mia recte dicitur, neque, si consularibus quoque (ut ita ipse dicam) nimia fuisset, prsetorius Agricola missus ad eam regendam esset, Itaque aliud nomen sententise subiectum latet. Scripserat Tacitus fere sic: ... pr sepos uit. Sitò decessore seditiose agere narrabatur. Nam legatis quoque (legionum prsetoriis, qui plures in Bri- tannia erant) consularis uis nimia ac formidolosa e rat (ut ad eam confugere et ea ad legionem compe- scendam uti noUent), nec legatus praetorius cet. Ibd. 10 ea, quae de forma Britannise dicuntur, inter- punctionis errore et librarii particulse adiectione corru- perunt et editores minus bene tractarunt, nuper quidem delendo temere grassati. Eecte enim omnia se habebunt sic distincta: Et est ea facies (oblongse scutulae vel bipennis) citra Caledoniam, unde et in universum fama est. (Eam comparationem, quse vere convenit Britannise citra Caledoniam, fama transtulit ad universam.) Transgressis (codd. transgressis sed) immensum et enorme spatium procurrentium extremo iam litore terrarum velut in cuneum tenuatur. (Si, intrata Caledonia, transgressi fuerimus enorme terrarum ibi se pandentium spatium, Britannia in cuneum tenuatur. Caput sententise non magis in cunei imagine est quam in enormi spatio terrarum.) Dativus participii ponitur noto usu de condicione et loco rem spectandi et aestimandi; Gr. Lat. § 241 n. 6. (Liv. X, 30, 4, XXVI, 24, 11, XXXII, 4, 3, XXXVII, 58, 8.) (Transgressis dein'^) Ibd. 13 quod ipse olim reppereram (ni velox in ge- nio mobili psenitentia), occupavit Wexius; sed paulo post e vestigiis bis codicum: Divus Claudius aucto- ritate operis fit: D. CI. aucior iterandi operis. (Wexius iterati operis. Auctor tandem operis prave 568 Lib. Vili. Cap. VI. dicitiir; debebat dici coufector aut execntor tandem operis. Auctor iam Julius Caesar fuerat; iterandi auctor Claudius.) Ibd. 14: Mox Didius Gallus parta a priori- bus continuit, paucis admodum castellis in ulte- riora promotis, per quse fama aucti otficii quse- reretur. Non puto, qui provincise fines proferat, suum officium angore dici posse; nec eorum, qui imperio parere coguntur, officium appellatur. Itaque suspicor scriptum fuisse: aucti ohsequii (barbarorum). Ibd. 16: Nec Vettius Bolanus ... agitavit Britanniam disciplina. Opinor fuisse castigavit aut fatigavit. Disciplina provincia non agitatur. (Cap. 24 emendavi voi. I p. 147.) Ibd. 28: et uno remigante, suspectis duobus eoque interfectis, nondum vulgato rumore ut mi- raculum praevehebantur. Tres liburnicas non uno remi- gante actas nec gubernatore ad remigandum Usipios usos, quo labore ipsi fungi poterant, iam alii intellexerunt. Vi- detur fuisse: et uno regente (navium cursum). Deinde e codicum vestigiis offici videtur: Mox ad aquam atque utilia rapiim egressi et cum plérisque Britannorum sua defensantium proelio congressi. (Quod adaquatum nuper repositum est, homines aquan- tur, id est, aquam petunt, sata et pecudes adaquantw\ hoc est, aqua irrigantur aut nutriuntur, aqua iis prsebetur. ^) Ibd. 37: Postquam silvis appropinquaverunt, item primos sequentium incautos collecti et ') In e. 34, quem locura Halraius insanabilem putat, omnibus litteris idem scripseram, quod Ritterus edidit: No vi ss im se res et, extremo metu, torpor defixere aciem cet., uno torpor prò corpora posito. Novissima apud Tacitum dici etiam ultima et ad extremum miseri» ac necessitatis per- ducta notum est. Taciti Agricola. 569 locoruni gnari circumveniebant. Varie mutatur item aut eiicitur. Scribendum videtur: iidem primos. Significantiir, de quibus proxime ante dictum est: et ali- quando etiara victis ira virtusque. [lam Gcebelius.] Ibd. 38 tara audax videri potest suspicio mea, ut vix eam promere audeam; sed quoniam saepiiis locum retrac- tanti renata est, libere dicam. Agricola, cura post proelium ad montem Graupium exacta iam sestate exercitum in fines Borestorura (populi ignoti) deduxisset, acceptis ibi obsi- dibus, praefecto classis circumvehi Britanniam prsecepit. Datse ad id vires, et prsecesserat terror. De ipsa navigatione perfecta quseque in ea visa sint aut acciderint, nihil narratur ac ne verbo quidem sig- nificatur. Nemo enim ilio tempore sub hiemem ignoto mari ad Britannise septentrionalis littora evehi ausus est. Deinde, postquam Tacitus Agricolam pedites atque equites in hibernis locasse dixit, haec adduntur: Et simul classis secunda tempestate ac fama Trutulensem por- tum tenuit, unde proximo Britannise latere lecto omni redierat. Miram hanc orationem sic ex- pedire conantur, ut unde coniungant cura latere lecto classemque ex eo portu proximum latus legisse, dein rede- untem eundem tenuisse accipiant. Sed quae est tandem haec loquendi perversitas, ut primum ha?c: unde lecto latere redierat intelligantur: unde enavigarat et quo lecto latere redierat, deinde classis narretur tenuisse eum portum, quo iam ex eadem ipsa excursione redisset (plusquamperf. tem- pore)? Omitto minora, velut parum apte latus dici simul proximum et omne. Breviter dicam. Ne- que redierat ferri potest, neque quicquam de facta navigatione (nisi de ipso classis in portum Trutulensem adventu) bis verbis narratur, sed de destinata ex hoc portu ad septentrionem versus sito, scribendumque videtur: unde proximo anno, Britanniae latere lecto omni, re di tur a e rat (in portus magis meridianos ipsius prò- 570 Lib. Vili. Gap. VI. vincise, ubi stationem habere solebat et unde huc arcessita erat). Sed circumnavigandi Consilio intervenit Agricolse e provincia discessus. (Addo, etiamsi scriptura vulgata teneatur, nullo modo significavi totam Britanniana tum circumnavigatam , quoniam tantum proxiraum latus lectum dicitur.) Ibd. 41: Sic Agricola simul suis virtutibus, simul vitiis aliorum in ipsam gloriam prseceps agebatur. In periculum et invidiam prseceps agebatur. non in gloriam. Nulla hic acuminis captatio est (eo enim confugiunt editores), sed perspicua absurditas. Tacitus scripserat: simul vitiis aliorum, ipsa gloria prseceps agebatur. Remotior causa et propior ex illa orta coniunguntur. In ex m ortum est. In dialogo de oratoribus, quem Taciti esse neque credidi unquam nec credam, ingenio, proposito dicendique genere ab ilio remotissimum, nihil emendavi, quod non ab aliis prseceptum reppererim (velut in e. 26, 18 Halm. viri prò vis, quod frustra defenditur, cum sit et forma extra iurisconsultorum proprise necessitati parentium libros inau- ditum et sententia pravum et ab imagine alienum). In Suetoiiii Tranquilli, scriptoris non ingenio aut arte, sed rebus et materise ad instituta cognoscenda copia et • scribendi simplicitate commendabilis , vitl« Csesarum etsi non graviter affecta oratio est, vellem tamen codicis Memmiani et Mediceorum antiquissimi scripturas ita piene et accurate editas haberemus , ut nostrse aetatis ratio et usus postulat (notatas a Rothio puto). Coniecturse prseter ea, quse iam alii olim emendarunt, non ita frequens neces- sitas nec tamen prorsus rara mihi esse visa est. Sed ex Casauboni aliorumque bonis inventis non pauca indigna neglecta iacent aut nuper etiam loco, quem certo iure tenebant, deiecta sunt (velut lui. 84 quicquid pr seterea idoneum erat ab Heinsio repositum prò pr ce ter e a ad Suetonius. 571 donum^), Aug. 25 a Grutero et Biirmanno inventum sub privo vexillo prò priore, aut, ut ex postremis vitis exempla suraam, Vesp. 4 amicos in recentioribus codici- bus recte restitutum prò amici, quod ad Narcissi male accommodatura est, ibd. 23 tempestive satis. ?Y^de quodam cet. a nescio quo antiquiore editore scriptum prò et de quodam in exemplo proferendo, Domit. 13 Turnebi dgxel, 15 disiecto funere prò deiecto, etsi ibi ipse Oudendorpius, quod recte invenerat, deseruit), ut mihi, cum ante aliquot annos Suetonium solo Rothii exemplo utens perlegerera, pleraque denuo invenienda fuerint. Nam Burmanni Oudendorpiique parum subtile, ne dicam hebes, iudicium fuit, Ernestius, multo illis prudentior elegantior- que et in rebus declarandis accuratus , paulo tamen . timi- dior fuit nec ad verum ex codicum vestigiis eruendum admodum acutus; Wolfìus nihil prorsus effecit; Rothio stabilis et firma libertas interdum defuit. Qu?e nova nec occupata emendasse videor, subiiciam. lui. Cses. e. 9, ubi attinguntur obscuri rumores de Csesaris cum Cn. Pisene conspiratione et Consilio novarum rerum Romae et in Italia moliendarum, non potest cum Transpadanis tanquam ad eam rem opportunus et idoneus 'nominari populus prorsus obscurus et ignotus. Itaque ncque per Ambranos ferri potest similiave nomina, nc- que Ambrones ex Gallia Transalpina Mariique temporibus arcessi. Portasse, quoniam novum vocabulum fìngere, ut \)eY amburbanos scribatur, non audeo, scribendum est per Campanos. Agri Campani incolarum condicio- ') F. A. Wolfìus „didicisse velit", cur minus Latinum sit esse ad donum, cum agatur de arreptis undique rebus ad flammam alendam. Sirailia non paucis locis supina neg- ligentia adscripsit, interdum cum inhonesta Ernestii obtrecta- tione. 572 Lil^. Vili. Gap. VI. nem non optimam fuisse, vel ex Ciceronis orationibus agrariis constat. Ibd. 20: Cetera iteni, quse cuique libuissent, dilargitus est. Prorsus insolenter hoc dicitur (prò pla- cai ss e nt), longeque alius generis est quod libei. Sueto- nius sine dubio scripserat lìbuìsset (ei cuique dilargiri); id quomodo corruptum sit, apparet, meminique similiter alibi prò eo, quod est : quce videretur^ facere^ scriptum quce l'iderentur, Ibd. 22: Ex omni provinciarum copia Gal- lias potissimum elegit, cuius emolumento et opportunitate idonea sit materia triumphorum. Extrema verba multis modis manifesto vitiosa (in cuius, in sit, in bis: emolumento idonea materia trium- phorum)M lacobus Gronovius recte sic emendavit, ut cui vis et idoneas scriberet; sed quod prò sit posuit et, ponendum erat, quod contrarium esset pronomini cui vis et eius positi causam . ostenderet (alioquin enim scrip- tum esset: elegit, emolumento cet.): cuivis emo- lumento et opportunitate idoneas, sihi materia triumphorum. Ibd. 28: et ne absentis ratio comitiis habere- tur, quando nec plebiscito (quo id Csesari concessum erat) Pompeius postea obrogasset. Negatione (nec) sententiam everti Gronovius aliique viderunt; sed scriben- dum non quando et, sed quando ei plebiscito (quo id iubebatur). [Sic Torrentius.] -) Ibd. 31: Cum ergo sublatam tribunorum ^) Mire Rothius p. XXXV videtur putasse tantum sit repre- hendi. ^) Rothius Gronovii coniecturam, Burmanno et Ernestio probatara, silentio prsetermisit, quasi nihil esset diificultatis aut dubita- tionis. Pluribus exemplis abstineo. Suetonius. 573 intercessionem . . . nuntiatum est, praemissis confestim clam cohortibus, . . .spectaculo publico ... interfuit. Cursus et progressio rerum significatur scri- bendumque necessario nuntiatum essei, sublato mendo non raro; vid. emendatt. Livv. p. 511, et quse dicentur ad Geli. I, 13, 5. Ibd. 47: servitia rectiora politioraque im- menso pretio (comparasse). Prius adiectivum non po- test nisi ad staturam significandam pertinere, cuius laus neque comparativo apte exprimi neque cum politioris ingenii laude recte coniungi videtur neque tam rara fuisse , ut immensi pretii causa fìeret. Opinor Sueto- nium e rectiora scripsisse de animo et ingenio (aufge- weckte). [Sic Baumg.-Crusius.]^) Ibd. 78: adeo indignatus sit, ut procla- maverit ... et nec destiterit per continuos dies quicquam cuiquam nisi sub exceptione polliceri: si tamen per Pontium Aquilam licuerit. Non video, qui excusari possit et nec destiterit (prò nec ') Gap. 58 quod Wolfius negat se exputare, quomodo aliquis (debuit scribere quisquam) in plusquamperfecto exploras- set (neque in Britanniam transvexit, nisi ante per se portus .... explorasset) hserere potuerit, summo iure Ernestius hseserat. Neque enim de rei factse con- dicione ante impleta rectius Latine dicitur non fecit, nisi ante explorasset (prò eo quod est: non . . . antequam aut nun- quam . . . nisi explorato vel nisi perscrutatus), quam si Germanice dicas: er that es nicht (de re una facta), 7venn er nicht . . . imtersucht hatte. Sed quoniam mendum est etiam in per se, quod et historia convincit et loquendi usus (nam ipse dicendum erat), neque correctio probabilis sup- petit, locum notatum praetermittaraus neque prsefracte negemus Suetonium in formam orationis minus rectam incidere potuisse, modo ne legitimara dicamus. 574 Lib. Vili. Gap. VI. dest. aut et non dest.), putoque necessario tollendum et. Nam qiiod Suetoniiis se sic in notionibus coniungendis et in continuatione negationis implicavit, ut guicguam prò nihU diceret (nam non destitit Csesar, hoc est, servavit et tenuit, ut nihil cuiquam polliceretur nisi sub conditione) aut ìiec destiterit prò et destiterit (nam destitit quicquam polliceri nisi sub cond.), idem ei accidit Tib. 45 (ne e quicquam amplius pati recusantem, hoc est, et ... recusantem vel nec ... pati sustinentem) et Ner. 42 (Nec eo secius quicquam ... omisit, hoc est, nec eo secius nihil . . . omisit); recte dixit Domit. 2: Nec tamen eo secius . . . omni ope contendit cet. August. 27: Namque illis (triumviratus collegis) in multorum ssepe personam per gratiam et preces exorabilibus, solus magnopere contendit, ne cui pareeretur. Scrib. in multorum saepe persona (cum de ea ageretur). Longe aliter dicitur: facilis et exorahilis in vitricum fuit, hoc est, erga. Ibd. 32 quoniam in codice Memmiano est: Igitur grassaturad dispositis ... stationibus inhibuit, efficitur grassaturani .... inhibuit (de genere universo), non grassaturas (Salmas.) aut grassatores (codd. interpol.). Ibd. 35: Senatorum affluentem numerum deformi et incondita turba (erant enim super mille et quidam indignissimi et post necem Cae- saris per gratiam et praemium allecti, quos orcinos vulgus vocabat) ad modum pristinum et splendorem redegit. Non sane per prcemium (quod omnino vix dicitur prò eo, quod est pr cernii causa) allecti erant indignissimi homines, sed, quod cum gratia coniunctum est, in deterius vergens, per pretium (prse- tium). Quam saepe pretium et praemium scribendo Suetonius. 575 permutentur, norunt, qui attenderunt, velut initio Catonis Ciceroniani.^) Sed prseterea scribendum: Senatorum aff. numerum a deformi ... turba ... ad modum pristinum .... redegit. Non recte dicitur numerus affliiens turba^ minus etiam deformi turba . . . redegit. Ibd. 42: neque tamen perseverasse (se Augu- stiis scribit in Consilio tollendi frumentationes publicas), quia certum . haberet post se per ambitionem quandoque restitui. Necessario reponendnm rTy d'Eia. . . . vfivelv fili' y.aì S-av/ua^eiv 'Ti€(pv}iafitv, ÌQciv Ò OV, ZaXwV Òt IIVWV (fUvXoJ^QMV . . . TOVTOÌV ìjòtj rf&óvog y.aì egojg ... uTiterai. Scr. fgàv (f ova, (àXXo)v òè Tivoìv (pavXoTeQOjr x* ?. X. 616 Uh. IX. Gap. II. Ibd. p. 259: aXX' ovdèv ye nXèov dnóXkvat, ov^h evfneveGTègov neigàzai ò'id tov sQMra. Cod. dnoXXv- 0€to^€. Scr. an oXav £ i, ovài x. t. X. Gap. IL lustinus. Scriptores Historise Augustse. In IustÌDÌ historiarum Pompeii Trogi epitoma, cuius oratio mixta est ex vetere consuetudine in excerpendo conservata et ex novitia multis modis obrepente cum in verbis phrasibusque, tum in syntaxi (a vero enim aberrat Gronovii iudicium, probatum a Ruhnkenio ad Veli. Pat. II, 102), sed simpliciter et recto sententiarum cursu ince- dit, nuper (a. 1859) lustus leepius strenuam doctàmque operam posuit. Sed dum uni codici (A, Bongarsiano sive Puteaneo, qui nunc in bibliotheca Parisiensi 4950 est) fidem habet ad eumque omnia revocare conatur, ssepe menda manifesta et originis apertse et pervagatse centra sermonis usum sententiseque perspicuum tenorem et ipsam rerum naturam contorte, nonnunquam incredibiliter, enar- rando dissimiliaque comparando defendit, interdum coniec- turas protulit improbabiles, aliquot quidem valde perver- sas. M Perspicuum est eum codicem, ex quo deteriores ^) Exempla mendorum prave defensorum non invenire difficile est, sed eligere molestum ; itaque unum et alterum sine delectu ponam: VI, 3, 6 (alieni proelii viribus dimicet prò im perii, ubi docemur proelium esse fere idem ac bellum, proelii vires esse belli vires, alieni belli vires esse, quas alius ad bellum gerendum habeat!) ibd. 9 (vid. infra), VII, 3, 3 (in convivium suum filiis et uxoribus prò: in convi- viumsuis ac filii uxoribus, ubi unum pronomen suum ad mendum coarguendum sufficeret, etiamsi non rem exHerodoto tene- lustinus. 617 et interpolati derivati snnt, non solum aliquotiens servasse, qu3e in ilio errore omissa sint, sed etiam non ita raro remus nec filise ante uxores prave nominarentur), ibd. 6 (op- ponit prò supponit ex .-^ semel scripto, iuveiiesupponit, ortum), Vili, 4, 9 (Graeciae imperantis ffimulos, quod sic enarratur, quasi aerauli Philippi sint, qui aemulentur, utri ei gra- tiores sint, prò: gratise imperantis semulos), XIT, 4, 4 (ex labore militise molliorem fore dulcedinem uxorum, quasi mollior sit gratior, et quasi Alexander dulcedini uxorum, non eius ope patientise militige prospexerit, prò: et laborem militise molliorem fore dulcedine ux. ), XIII, 4, 24 (memoria prò materia, quasi memoria simpli- citer prò admonitione et incitamento dicatur, et quasi h. 1. de incita- mento tantum agatur), XXXII, 2, 2 (insularium, quod mire enarratur, quasi templum insula sit, prò incolarum, addita tamen magis incredibili opinione de rege concursu infularum interfecto), XXX Vili, 4. 14, cet. Alia non minus prava sine defensione reposita sunt, ut I, 10, 12 (cessisse eos, quod prò eo, quod). Quam non caute aut acute comparentur, quae similia putantur esse, exemplo esse potest XXXI, 1, 1, ubi loci adscripti perspicue demonstrant dici esse praedse alieni (militibus), esse praedam alicuius, itaque scribendum esse, ut antea scribebatur, prsedae etiam domesticis erat, non praeda, aut quod in ipsa statim prsefatione § 5 ad defenden- dum non tam magis. . . quam adscribuntur loci, in qui- bus est aut non magis . . . quam aut non tam . . .quam. Coniecturarum specimen capi potest ex XXXVIII. 9, 3 (Cui Ars acid es parem in Hyrcania non cultum tantum re- gium praestitit, sed et filiam in matrimonium de- dit, quod intelligi debet: in Hyrcania, quae ipsa loci sig- nificatio mire sic interponitur . non cultum tantum re- gium parem praestitit, ubi, quid sit cultus regius par, iure quseras) vel ex XIV, 1, 3 (ut, an circa se animati essent, cognosceret, quod exponitur: an se duce bonum animum haberent; nesciebam sic dici circa se et animatum esse dici prò eo, quod est bene animatum esse, et hoc prò eo, quod est bonum animum habere). 618 Lib. IX. Gap. II. bonas et veras scripturas habuisse in ilio obscuratas (pror- sus ut in Csesaris belli Gallici codicibus accidisse vidimus supra p. 254), qufe scripturse nunc maxime in codice E (Dresdensi I) perlucent, minus, quam sunt ceteri, licenter interpolato, sed tamen interdum etiam in tota familia re- tentse sunt, ut statim I, 3, 3 (tract antique lanam ferrum et arma habentes parere, prò quo in A scribitur editurque a leepio: tractantesque ferrum et arma habentes parere, ridicule separatis ferri et armorum nominibus). Nec in A pra^ter scribendi errores sua quoque quaedam simplicioris interpolationis vestigia desunt, velut perspicuum in III, 7, 12, ubi post rec- tum: Nec cessatum superadditur necessitatum ; interpretamentum manifestissimum, cum initio supra scrip- tum fuisset, in verborum ordinem receptum obiicitur iam I, 4, 6 (conscio ad participi). Sed in quibus locis aut codicum scripturas aut superiorum emendationes revo- candas indico, quorum permagnus est numerus, ii hic non sunt persequendi; nova coniectura, qua, si superiorum bonis recte utaris . non ita multum opus est, tamen, cum paucos dies continuos Instino impenderem, locos prò men- sura libri non valde paucos attigi, de quibus ut in tali scriptore dicam brevissime. Prsef. 1: prorsus rem magni et animi et cor- poris adgressus. Vitiatum hoc esse Gronovius intelle- xit. Nam neque, qui amplam materiam scribendo suscipit, magni corporis rem aggredì tolerabiliter dicitur (longe enim aliud est excerpendo minus corpus aut corpusculum efficere, libri nimirum, quod § 4 dicitur), et magis etiam mire et ridicule magni et animi et corporis, ut ani- mus scriptoris intelligatur, materiae corpus ; necessario enim utrumque ad scriptorem refertur, qui et animum magnum et corpus habere debeat. Scribendum igitur: magni et animi (ad suscipiendum) et roboris (ad perficiendum). Gronovius operis proposuerat. Sed animus (scriptoris) lustinus. 619 et opus non recto ex seqiio coniunguntur. Librano osci- tanti aninai nomen corporis etiam suggessit. Lib. I e. 9. 12: Igitur magi ad favorem po- puli conciliandum tributa et militiae vacatio- nera in triennium permittunt. Scrib. tributi (sic iam alii) et militile vacationem in triennium prò miti uni. Quo exempla a leepio adscripta pertineant, omnino non intelligo; ad declarandum, qui favorem captet, tributa permittere dici aut omnino hoc La- tinum esse, nihil pertinent, nec ad ostendendum recte ex aequo coniungi tributa et militise vacationem. quo- rum illud onus grave, hoc bonum et levamentum est, illud remittitur, hoc donatur. Lib. II, 1,20: iEgyptum autem, quse tot regum. saeculorum cura impen saque munita sit et ad- versum vim incurren tium aquarum tantis structa molibus, tot fossis concisa, ut, cum his arce- antur, illis recipiantur aquse, nihilo minus coli nisi excluso Nilo non potuerit nec possit, vi- de ri hominum vetustate ultima, quae aggera- tionibus regum sive Nili trahentis limum ter- rarum recentissima videatur. Pravissima effectus et consecutionis signifìcatio est in ut, quasi operibus et fossis diflficilior ^gyptus ad colendum facta sit. Perspi- cue ex magnis operibus concluditur, antequam ea effecta sint, coli JGgyptum non potuisse; itaque etiam hominum vetustate ultimam (novissimam) esse, quum ipsa tèrra re- centissima sit. Nihilominus, quod omnem sententiae speciem evertit (ncque enim alia est Nili exclusio, nisi quse supra significata est), natum est ex Nili et coli nisi; itaque in A coli, quod in ilio latet, non reperitur. (Nisi omitti non adnotatur.) Scribendum igitur est: ^gy ptum . . . quse ... munita sit et ... tantis structa (ex- structa?) molibus, tot fossis concisa, ei^ cum his arceantur, illis recipiantur aquse Nili^ coli 620 Lib. IX, Gap. II. nisi excluso Nilo non potuerit nec possit, videri hominum vetustate ultimam (sic codd. qui- dam et edd. vulgo), quse ... terrarum recentissima videatur. Ibd. 2, 6: Nullum scelus apud eos furto gravius; quippe sine tecti munimento pecora et armenta habentibus quid inter silvas super- esse t, si furari licer et? Ineptum et a re alienum inter silvas, quasi in patentibus campis tutiores res futurse fuerint; nec silvarum in tota hac Scytharum de- scriptione ulla mentio aut est aut esse debuit, quoniam nullae ibi erant. Videtur scribendum : quid inter 5^ salvi superesset. Nocuit geminatum s (salvis). Et salvum scriptum habet D, sed deleto inter. Tum § 10, ubi est: Hiec continentia illis morum quoque insti ti am edidit, prò inepto verbo restituendum est indidit. Prsepositione post m hausta substitutum est e, 1) Ibd. 12, 5 (in Themistoclis ad lonas admonitione): An ideo moenia vostra condidimus, ut essent, qui nostra delerent? Quid si non hsec Dareo prius et nunc Xerxi belli causa nobiscum foret, quod vos rebellantes non destituimus? Nullus est adscensus orationis. Scrib. : Quasi non hsecDareo ... belli caussa ... foret cet. Et sic iam Scheffe- rum correxisse video. Lib. IV, 1, 9: Nec mi rum, si fabulosa est loci buius (circa Khegium et fretum Siculum) antiqui- ^) Ibd. 9ridicule nos a leepioiuberi in huiusmodi oratione: quam- quam continuis frigoribus urantur, pellibus tamen ferinis ... utuntur audire tantum eamque particulam e cod. D et superioribus editionibus revocandam esse , sublato pervagato mendo, exempli causa dictum esto. lustinus. 62 1 tas, in quem res tot coiere mirse. Primum quod nus- quam alias torrensfretum,nec sol um citato impetu, veruni etiam ssevo. Sic codices. Scribendum: Primum, quaiìi nusquam alias, torrens fretum cet. Latitudo tor- rentis,quam leepius intulit(primum quod nusquam latius torrens fretum), nihil ad rem pertinet. Sententise con- veniebat, a libris discedebat, quod antea edebatur: pri- mum quod nusquam alias tam torrens, nisi quod abundabat quod. (De V, I, 1 dictum est voi. I p. 63.) Lib. VI, 2, 13: a cuius (regis Persarum) aspectu et colloquio (Conon) prohibitus est, quod eum more Persarum adorare nolit. Sic leepius ex A et aliis , et modo verbi valde et tempore incredibiliter pravo; alii nollet. Subest in ilio noluit. Ibd. 3, 3: Summa igitur non ducum tan- tum in eo proelio quam vulgi a3mulatio fuit. Omnia recta erunt sublatis duobus vocabulis quam vulgi, quae addita sunt, ut explicaretur illud non ducum tan- tum. Eodem capite in eadem descriptione proelii navalis ad Cnidum § 9 hsec leguntur: Eadem et omnium regum cura erat, quos maior sollicitudo crucia- bat, non tam ne ipsi quaesitas opes amitterent, quam ne pristinas Athenienses reciperent. Keges leepius incredibiliter intelligi vuìt eos, qui ,,regno adsueti et liberam Atheniensium remp. aversantes cum Spartanis senserint''. Et adscribit, Macedones quoque, cum infesta Romanis arma inferrent, omnium regum auxiliis adiutos narrari (XXXIII, 1, Ij, quasi non ibi veri reges (et reguli) signifìcentur. Talia hominem doctum deblaterare, ut scribarum errore m defendat ! Videtur sub- esse: omnium Grcecorum (gre e). Remigum infeli- citer coniectatum est; nam quid remiges sentirent, exigui momenti erat. Sed emendatio incerta sit; mendi defensio stulta est. Tum § 1 1 prò barbaro capesserunt repo- f,22 Lib. IX. Cap. IL nendura capessmit, sequentibus tribus prsesentis teraporis verbis. [Ita edd. vett.J Ibd. 6, 1: Artaxerxes rex Persarum legatos in Graeciam mittit, per quos iubet omnes ab ar- niis discedere; qui aliter fecisset, eum se prò hoste habituruni; civitatibus libertatem suaque omnia restituii; quod non Graecise laboribus ... consulens fecit, sed cet. Fuisse restituì et res et orationis forma clamat. Lib. VII, 1, 11: Pulso deinde Mida ,.. aliis- que regibus pulsis in locum omnium solus suc- cessi t. Recte in D L omittitur pulsis, etiamsi id coniectura factum sit, ut in L factum est. [Ita Schefì\] Cap. 2, 1 oratio sic distinguenda est: et mortis postrema, veluti ex oraculo, prsecepta memorabilia fuere. (Lib. VII, 6, 7 emendavi voL I p. 74.) Lib. IX, 1, 5: Igitur Philippus longa obsi- dionis mora exhaustus pecunise commercium de piratica mutuatur. Commercium pecuniae (apud anti- quos) nihil est, ortum hic, ut opinor, e mercium in pro- ximo versu. Credo scriptum fuisse: pecunise comperi- diuìn (facilem viam et quaestum). Lib. XI, 9, 10: Ex Macedonibus cecidere pe- destresCXXX, equitesCL. Scrib. pedites. Sic semper lustmus (hoc capite § 1, hoc libro e. 6, 2 et 12, e. 12, 5, cet.), nunquam altero modo. Sed hoc quoque video esse in .,edd. quibusdam". Cfr. ad Tac. Hist. II, 11 p. 561. Ibd. 10, 13: Augebat enim Tyriis animos Didonis exemplum, quse Carthagine condita ter- tiam partem orbis qusesisset, turpe ducentes, si feminis suis plus animi fuisset in imperio quse- rendo quam sibi in tuenda libertate. Scripseram turpe ducentibus (Tyriis), sed longe ante, ut par erat, Gronovius. Centra XXX, 3, 2 scribendum, etiam Siesbyeo monente: Huc accedebat, quod, Poenis et Hanni- lustinus. 623 -baie siiperatis, nullius raagis arma raetuebant, reputantes (v. reputantibus), quantum motum Pyrrhus parva Macedonum manu in Italia fe- cisset.^ Lib. XIII, 1, 9 et 10: Erant enim in thesau- ris L milia talentura et in annuo vectigali tri- buto tricena milia. Sed amici Alexandri frustra regnum spectabant. Nam eius virtù tis ac vene- rationis erant, ut singulos reges putares, cet. Primum scribendum in annuo vectigali et tributo; nam vectigal tributmn nihil est; utrumque nomi nari debet. Deinde, ut effectus causae (nam eius cet.) conveniret, superiores edebant: sed nec amici Alexandri cet., quibus frustra nescio quid obtusi acuminis leepius opposuit. Sed scribendum erat: milia. Nec amici cet. Etiam XXXVIII, 4, 14 recte librarli codicum E F, tum editores fecerant: nec (prò et) gravius vicino Italiae bello quam domesticis principum factionibus urbem premi, quod ipsum leepius, dum alterum se enarrare putat, enarrat („et Marsico civile bellum periculosius fuisse"). Ibd. 2, 3: nemine tantum ceteros ex- cedente, ut ei aliquis se summitteret. Parum erat, unum aliquem se summittere. A et alii codices aliqui, C (Guelferb.) summitterent. lustinus scrip- serat: ut ei reliqui se summitterent. Ibd. 4, 5: His ita compositis Macedonise et Grseciae Antipater prseponitur; regise pecuniae ') Sed leepius ad XVI, 5, 15 (ubi potest in divisione subiecti fingi anacolutbon) defendit XII, 6, 17: Callisthenis . . . accitus et XI, 7, 6: percontatus eam . . . illa . . . re- spondit (scr. percontatur . . . consuleret; illa). fXII, 6, 5 quis non videt considerans pertinere ad sestimatio?) 624 Lib IX. Gap. II. custodia Cratere traditur; castrorum et exer- citus et rerum cura Meleagro et Perdiccae ad- signatur, cet. Perverse et ridicule omnibus super- additur infinitum illud rerum. Scribendum regum (Ari- daei et Roxanae filiique, qui ex ea exspectabatur). Declarat hoc, quod infra (e. 6. 10) legitur: Perdicca ... Ari- dseum etAlexandri magni filium. .., quorum cura il li mandata fu e rat. Diodorus Sic. XVII I, 23 Perdic- cam scribit t7]v tmv fiaotXéoìv nQooTaoiav naQu- Xafieiv, etsi homo negligens nusquam commemorat nisi Aridseum; cfr. 29 init. Post Perdiccae mortem alii èniiiit- Xf]Tcct TMv /SaoiXèùìv creantur, ibd. 36; cfr. 39 init, 47, 48, 49, 50. Ut hic rerum prò regum, ita II, 1, 12 prò regionum in codicibus scribitur (et apud leepium, ut decebat) ; contra regum prò rerum apud Ciceronem de finib. V, 49. Sed non minus corruptus alter ille locus e. 6, 10, latiusque ibi ulcus serpsit et occultatum est. Nam quod ita scribitur: Perdicca alienatis rebus Aridseum et Alexandri magni filium in Cappa- docia, quo rum cura illi mandata fu era t, de summa belli in consilium adhibet, quce sit illa alienatio rerum, intelligi nequit prorsusque gratuito sumitur, quod Grsevius ponit, significari alia negotia et curas sepositas et omissas ; alienantur res, quse nostrse nostrique arbitrii esse desinunt. Ncque Perdiccas Aridseum, debilis animi hominem, et infantem nuper natum in consilium advocavit, sed duces et amicos (xovg te cpiXovg 'dai tovs o^ye/novaSì Diodor. Sic. XVIII, 25). Mendum coarguit ipsum illud in Cap- podocia ineptissimo loco interpositum separatumque a ver- bis in concilium adhibet. Scripserat lustinus : ahle- gatis regihus, Aridceo et Alexandri magni /z'h'o, in Cappadociam, qu. e. i. m. f., de summa belli in consilium adhibet. Corruptis primis verbis Ari- dseum et filium scriptum est, ne adhibet accusativo ca- rerei Sed lustinus absolute dixit in consilium adhibet, lustinus, 625 ut Livius insenatura, ad contionemvocare, ipsum ad consilium XLIV, 37 ext. Ibd. 4, 21: Parapomison (codd. Parapamenos) finem Caucasi montis Oxyartes accepit. Nihil agunt, qui de Parapomiso Caucasi fine narrant ; sed, quod effe- cerara lineola detracta. video esse in optimo omnium codice : Parapomisios (sic iara alii)/^?^eCaucasi, id est,usque ad Caucasum; vid. Scheller. p. 3870 (add. Lucret. IV, 625). Eodem modo XXX, 4, 6 revocandum: et omnem Asiara Orientis fine a Macedonibus perdomitam, ubi editur finem. ^) (De XV, 2, 8 dixi voi. I p. 35.) Lib. XV, 4, 1 scribendiim: ex Asia malore de- oressus {prò digr.), ut 21 legitur descendit.^) Lib, XXII, 2, 6: Qua spe impletus Hamilcar societatem cum eo (Agathocle) raetu eius potentise iungit. Ineptissime post veram causam (spem officiorum ab Agathocle promissorum) commemoratur metus potentiae Agathoclis, qui exsul ipse Hamilcaris opem imploraverat. Perspicua correctio est: societatem cumeo mutuce potentiae iungit; et hoc voluit librarius codicis Lips., e quo profertur mutu e poi, videoque ipsum in cod. aliquo Mediceo a Magliabechio repertum et probatum. Coniectura hsec hominis docti est, sed certissima. 'j Geminulis, quas voi. 1 p. 69 posui, ex errore in littera m finali Ortis addi plures possunt, ut II, 6, 5 glandem vescentibus, III, I, 1 bello in Graeciara infeliciter gesto, XXIV, 6, 8 ad mirationem stupejiti bus. ') Lib. XVIII, 4, 3 mira patientia ferunt editores. quod Bon- garsius non tulerat, rex Tyro decedit, cum mortuus signi- ficetur. Atque is Tyri scribi volebat. Recte alii nomen regis, Pygraalionis et Didus patris, non potuisse omitti iudicaverunt idque addiderunt. Sed eo addito toUi Tyro debet, sub quo latet: rex Mutto decedit. >\\I"VM;II ArvRB*. f KH. II. 4Q 626 Lib. IX. Cap. II. Lib. XXIV, 6, 6: Templum autera Apollinis Delphis positum est in monte Parnasso in rupe undique im pendente. Cui rupes impendebat et undique impendebat? Debebat esse undique praerupta et abscisa (etsi id reapse verum non est). Scriptum fuerat: in m. Parnasso, rupe undique impendente (ita ut rupes undique impendeat tempio). Palilo post § 9 quod leepius e codicum meliorum scriptura (vi quadam V elamento) effecit: spiritus (e foramine subterraneo) vi quadam velut amento in sublime expulsus, prorsus àbsurda in hac re amenti (lori) imago est. Aut vera est deteriorum scriptura velut vento, aut potius subest velut tormento (velutormento). Ibd. 8, 3: In hoc partium certamine repente iiniversorum templorum antistites, simul et ipse vates sparsis crinibus cum insignibus at- que infulis pavidi vecordesque ... procurrunt. Frustra ex Herodoti Vili, 37 advocatur o Tiooffrif^g^ qui inferiore aetate nusquam coramemoratur neque supra apud lustinum signifìcatus est. Scribendum: antistites, simul et ipsce vates ... infulis, pavidi vecordes- que. Easdem significat lustinus, quas e. 6, 9 (mentes vatum), duas P3^thias, ut Plutarchus de def. orac. 9, aut plures. [Sic Modius e codd. Fuldensibus.] (De XXVIII, 3, 11 dictum est voi. I p. 64.) Lib. XXX, 1, 8: atque ita (Ptolemseus) omni magnitudine nominis ac maiestatis oblitus noctes in stupris, dies in conviviis consumit. Hoc ne leepius quidem sine mondi nota transmisit. Sub- est: atque ita animi molli tu dine nominis a e maie- statis oblitus. (Initium mendi fuit itanimi.)^) ') XXXI, 6, 3 coniectura scripseram adseni antium a dui a ti o ni- bus, inscius id et Bongarsio et aliis placuisse. lustinus. 627 Lib. XXXIV, 2, 7: Dum lisec aguntur, rex Syriae Antiochus Ptolemseo, maioris sororis suse filio, regi iEgypti, bellum infert. Scrib. litterae geminationo sublata: malori sororis suse filio. Vid. § 8, ubi minor huius frater (minor sororis filius) nomina- tur. (Sed hoc quoque in aliquot codicibus et editionibus esse video.) Lib. XXXV, 1, 6: Itaque (Antiochenses) adiuvan- tibps et Ptolemseo, rege -(Egypti, et Attalo, rege Asise, et Ariarathe, Cappadocise, bello a Deme- trio lacessiti subornant Balam (hoc aperte subest in propalam) quendam, sortis extremse iuvenem, cet. Antiochenses non bello lacessiti erant a Demetrio, sed cum ipsi ab eo defecissent, auxilium acceperunt ab iis regibus, quos ille bello lacessierat. Et est lacessitis (geminata littera) in E et duobus aliis fuitque in una et altera editione. Lib. XXXVI, 1, 10: ludseos quoque, qui in Macedonico imperio sub Demetrio patre armis se in libertatem vindicaverant, subegit. Scrib. qui a Macedonico imperio, nisi ausus est lustinus prsepositionem prorsus omittere. ^) [Sic iam Bongars.] Ibd. 3, 5: Sed non minor loci eius aprici- tatis quam ubertatis admiratio est. At silva tec- tus erat locus, et laudatur statim tanquam causa huius apricitatis naturalis quaedam ac perpetua opacitas. Itaque fuerunt, qui hic quoque opacitatis cum mira tautologia scriberent; nec cum ubertate recte aut opacitas aut apricitas per se comparatur. Fuit: loci eius salu- ') Subegit in memoriam revocai repositum a leepio XII, 4, 2 barbare subiecevat (ut absolute de subigendo et aliquid suae dicionis faciendo dicatur) idemque tentatum contra A VII. 3, 1. Etiarn XLIII, 3, 2 resti tuendum subactis. 40* 62^ Lib.IX. Cap. II. briiatii^ quam ubertatis. Semel scripto s (alubri- tatis) longius serpsit mendum interpolatione accedente. Lib. XXXVII, 2, 3: et cum (cometes) ore re tur occumberetque, IV horarum spatium consurae- bat. Scrib. dum (ad ortum occasumqne conficiendura). Lib. XXXVIII, 4, 9 (in Mithridatis oratione oblique reddita): Gallorum autem nomen ...in partem vi- rium sua rum ipse numeret. Ferri hoc prò eo, quod est se numerare (h. e. numero), nullo modo posse sensit iam Gronovius. ^Qnh.ipsi numerent [hoc est: ipsi numerate; cfr. e, 7, 9). [Sic Wopkens.] Tum in 2?arte. Ibd. 5, 5 (in eadem oratione): Cum inter hanc decretorum (Romanorum) amaritudinem parendo non tamen eos mitigaret, quin acerbius in dies gerant, non obtinuisse. Nil sane mirum, cum non mitigaret parendo, non obtinuisse, quin acerbius (se) gererent. (In leepii enarratione nihil reprehendi potest, nisi quod efecisse scribit prò non efecisse. Apodosin protasi assimila- tam scribit, hoc est, sic dixisse lustinura : cum non mitiga- rim, non mitigavi.) Simpliciter toUendum prius non. Paruisse se tamen Mithridates dicit, sed etsi parendo mitigare cona- tus sit, nil obtinuisse. Necessario cohaerent parendo iramen nec divelli negatione possunt. Prseterea revocan- dum, ut iam significavi: in dies se gerant. (Paulo ante, § 3, recte Grsevius lati ... auxilii prò dati.) Quod e. 7, 4 propositurus eram: multoque se timidius ... bella Pontica ingressum, cum ipse ... tiro esset, Scythia ... locorum quoque solitudini- bus vel frigoribus instructa, nunc video a Scheffero occupatum. Ibd. 7, 8 (in eadem oratione): tantum que se avida exspectat Asia, ut etiam vocibus vocet. Hoc quoque incredibiliter pravum prò eo, quod est: avidam exspectare Asiani^ nec tantum avida prò twìu avida lusti- nus dixit. Longe aliter scriptum olim fuérat ad hanc lustinus. 629 foruiam : tantu ni que [^abesse, u t\ se pavida exspectet Asia, ut etiam vocibus vocet, nisi quod prseterea prò insipido hoc vocibus vocet aut vi ci bus vocet (cfr. Suet. Calig. 22) aut simile aliquid restituendum puto. (Paulo infra revocandum, quod edebatur e cod. E et aliis: Nam iusti- tiae atque liberalitatis suse nec ipsos milites, qui experiantur (eas virtutes et de iis existimare possint), testes refugere etc. Te.'ites e.vperiri de adhibendis non dicitur, nec militibus, apud quos loquitur Mithridates, mili- tes testes experiendi erant. Gap. 9, 3 aperte lacunosus est codex A et qui ab eo pendent.) Lib. XLI, 2, 8: nec pugnare diu possunt; ce- terum intolerandi forent, si, quantus iis est im- petus vis, tanta et perseverantia esset. Requiri quanta pra^ter correctorem codicis E etiam alii intellexe- runt, sed, dum non vident, unde mendum ortura sit, plura prave mutant; scribendum est: si, quanta iis est im- petus vis, tanta et perseverantia esset. Contra- rise vis impetus et perseverantia eius ponuntur; cum im- petus prò nominativo haberetur, ei accommodatum est quantus. Hsec enim probabilior correctio videtur quam ut sublato vis, quod ex ultima syllaba nominis impetus ortum putari debet, fiat: si, quantus iis est impetus, tanta cet. (Lib. XLIII, 3, 9 restitueram: quam more gentis electo inter epulas genero nuptum tradere illieo parabat prò illic, collata emendatione, quam in Senecae epist. 70, 5 feci; verum hoc quoque Schefferus prsecepit, qui non raro ceteris prudentior fuit.) Lib. XLIV, 5, 6: Et maior utroque Hannibal imperator, Hamilcaris filius, succedit. Scrib. Ei maior utroque Hannibal imperator .... succedit. [Sic Bongars.l 630 Lib.IX. Cap II. Historije Au^iistse scriptores, qui appellantur. cum olim particulatim legissem, ante aliquot annos, codicum antiquorum (Bambergensis, B, et Palatini, P) scripturis plenius accuratiusque ab lordano et Eyssenhardtio vulgatis (nam Peteri editionem tum non adbibui), in manus re- sumpsi et nescio quomodo partim tristium temporum ima- ginis contemplatione animum varie afficiente, partim emen- dandi quodam studio allectus totos , sed festinanter, legi. Miratus in bis quoque editoribus sum superstitionem quandam et iudicii inconstantiam infirmitatemque, dum alia etiam multo incertiore ratione corrigerent, alia prse- tereuntibus aut retrahentibus, quae et manifestas mendorum notas et perspicuas errorum causas praeferrent et cer- tissime ab antiquis editoribus aut postea emendata essent et in vulgatis editionibus recte scriberentur. M Postea, comparata Peteri opera, praeter plura in scriptura codicum accuratius indicata (nec tamen ita, ut omnis ubique dubi- talo tollatur) non paulo ab eo melius rem administratam esse intellexi nec solum rectas superiorum scripturas per- multas, quas illi iacere sivissent aut expulissent, restitutas, sed etiam non ita pauca, quse ipse invenissem, ab eo aliisve nuper praecepta. -) Bis sublatis quae remanserunt, hic ^) Exemplo uno contentus ero. Cui non mirabile ac prope incre- dibile videatur, in trig. tyr. 26 (Trebelliano), cum pridem edi- tum esset recta et simplici oratione: Pudet iam persequi, quod in codice B conflatis litteris (pud et iam) et ad speciem Latinse vocis efficiendam addito n scribitur pudentiam per- sequi, deinde autem in P natum est pudentia est perse- qui, hoc edi, illius emendationis ne mentione quidem facta? Eecte eam tenuit Peter. ^) Ex bis duo exempli et confirmationis causa; ponam. Sept. Sev. 2 scripseram omisso tribunatu militari, Prob, 2 infitias ire. lUud Hirschfeldius occupavit (Herm. Ili p. 230), hoc Peter. Script. Hist. Aug. 631 perbreviter subiiciam. (Imperatorum nomina pono, omissis scriptorum, qua? non ubique certa sunt.) Hadr. 4: Corrupisse eum Traiani libertos, curasse delicatos eosdemque sepelisse per ea tempora, quibus in aula familiariorum fuit, opinio multa firmavit. Sic codices. Quod substitui- tur saepe le visse aut li vis se, prò levigasse prorsus fingitur. Scribendum opinor eosdemque depilasse (pilos venisse, humillirao ministerio et obsceno). [Sic Lipsius.] Ibd. 10: Post haec profectus in Gallias om- nes casuariis liberalitatibus sublevavit. Subest: omnes casus variis lib. subì. Et variis iam Mommsenius. ^1. Ver. 2: quasi quidam principumfili(B 1; P filii) uiri et designati Augustse maiestatis heredes. Sic codices, ex quo fit: principum liberi (liueri) et designati ... heredes. Nimis longe dis- eedit Bernbardyi correctio. Ibd. 4: Quodsi non recte constellatio eius collecta est, quem credimus esse victurum? Scrib. Quid, si non r. const. eius collecta est? Quin credimus esse victurum? Anton. Phil. 4: Fuit autem vitse indulgentia, -ut cogeretur nonnunquam vel in venationes por- gere vel in theatrum descendere vel spectacu- lis interesse. Prave dicitur fuit vitae indulgentia, ut, sive nominativum, sive ablativum putamus. Sed nc- que indulgentia vitse quse sit, neque quid omnino indulgen- tia hic agat, intelligitur. Primum geminato m et lineola altius producta, fit multce, deinde: Fuit autem multw dili- gentice^ni cogeretur cet. [Et di li genti a? iam Lipsius.] Ibd. 5: Tunc primum prò Annio Aurelius coe- pit vocari, quod in Aureliam, hoc est Antonini, adoptionis iure transisset. Desideratur substantivum et ad Aureliam et ad Antonini. Post Aureliam 632 Lib. IX. Cap. II. excidit /amA^'am ob quattuor extremas litteras (liam) eas- dem. Cfr. Ver. 2: patre ab Hadriano adoptato in familiam iEliam devenit. (^1. 2: in ^liorum familiam.) Antiquiores gentem dixissent. Ibd. 13: Tunc autem Antonini leges sepe- liendi sepulchrorumque asperrimas sanxerunt; quando quidem caverunt, ne quis velie abfabri- caretur sepulchrum, quod hodieque servatur. Infeliciter corrigunt. Scriptum fuisse opinor: ne quis cilloi applicaret sepulchrum; nisi quis adfabrica- retur retinere audet. Ibd. 17: Contra Germanos res feliciter gessit. Speciale ipse bellum Marcomannicum sed quantum (sic recte Peter ex Eutropio prò quanto) nulla unquam memoria fuit, cum virtute, tum etiam felicitate transegit. Scrib. Speciali ipse bellum Marc. ... cum virtute, tum etiara felici- tate transegit. [Sic Casaub.] Ibd. 18: Unde etiam templum ei constitu- tum, dati sacerdotes Antoniniani et sodales et flamines et omnia, quse de sacrata (B; P sacratas) decrevit antiquitas. Sic codices; edunt de sacratis; sed tum omittendum erat de, nam consecratis haec de- cernebantur. E cod. B efficitur perspicue: et omnia,» quse cede sacrata decrevit antiquitas. Semel scrip- tum est ce, cum bis deberet. Ibd. 25: Simul petit, ne qui senator tempore principatus sui occideretur, ne eius pollueretur imperium. Ferri nequit eius prò suum, prsesertim post sui (ne sui ., ne eius). Videntur litterse tres, una adiecta, geminandse: ne ne ce eius (senatoris) poli. imp. Avid. Cass. 8: dicens meruisse Neronem, debuisse Caligulam, Othonem et Vitellium nec imperare voluisse. Etiam de Pertinace et Galba paria sentiebat, cum diceret in imperatore ava- Script. Hist. Aug. B33 ritiam esse acerbissimum malum. Pertinacem, qui aliquanto post Antonini mortem imperator fiiit, hic nomi- nari non potuisse apparet. Sed simpliciter delere Per- tinace et non licet. Scribendum: Etiam de p emide {de pernicie ac ccede?) Galòm paria sentiebat. Superiora sana videntur, semicolo post Caligulam posito. Neronem meruisse, Caligulam debuisse occidi Antoninus dicebat; Othonem et Vitellium ipsos imperium retinere ac defendere noluisse. Ibd. 9: Antiochensis, qui Avidio Cassio consenserant sed et bis et aliis civitatibus, quse illum iuverant, ignovit. lordanus lacunae notam posuit post consenserant; Peter Antiochensibus scripsit et voces sed et bis delevit. Scribendum est: Antiochenses quoque Avidio C. consenserant; sed et bis et aliis civ. ... ignovit. (Paulo post mire Mommsenius et lordanus bic damnant amitse, in Anton. Phil. 26 nihil offensi. Nimirum suae (amitae suae marito) refertur non ad subiectum sed ad obiectum, significaturque maritus amitse Drunciani et Alexandrise.) Commod. 5: trecentisque aliis puberibus exoletis, quos aeque ex plebe ac nobilitate niep- tusque (sic B; P nuptiisque) forma disceptatrice collegerat. Neque aliie «emendationes quicquam pro- fecerunt ncque, quam Peter sequitur, Turnebi vultusque; nam et que abundat, et forma multo rectius per se dici- tur quam vultus forma (hoc est, oris). Neque Overdi- ckio (Zeitschr. f. d. oesterreich. Gymnasien, 1865, p. 740) res successit. Lenissimo adiuvandi litterarum in B ductus sunt: vi pretiisque, forma disceptatrice, college- rat. (Cfr. Pertin. 7: exceptis bis, qui per vim Palatio videbantur inserti.) Ibd. 11 oratio, una littera in codicum scriptura mu- tata, sic interpungenda est: quem (praefectum prset.) saltare etiam nudum...iussit, ...de formato vul tu ()34 Lib. IX. Gap. II. genere (prò genera) leguminum coctorum. Ad conviviuin ... raro vocavit. Genere ilio leguminum ut fsece perfrictus vultus erat. Quae a Salmasio excogitata eduntur, et sententia et oratione prava sunt {vacare genere leguminum ad convivium). Septim. Sev. 1: Severus, ... cui ... pater Geta, maiores equites Romani ..., materPulvia Pia, patrui magna per et Severus consulares, avus maternus Macer, paternus Fulvius Pius fuere. Berolinenses editores mendi notam apponunt, Peter patrui Marcus Aper, male posito in uno homine prsenomine. Una vocali amissa voces conflatse sunt: patrui magììi Aper et Severus. Qui sint patrui magni, dicendum non puto. Ibd. 6: Eodem tempore etiam de Clodio Albino sibi substituendo cogitavit, cui Csesari- anum dee return aut Commodianum videbatur imperiura. Quae res significetur, ex mendosis verbis tamen fere pellucet et intelligitur e Clod. Alb. e. 3 et 6 et 13. Scribendum videtur propius ad vestigia codicum, quam Mommsenius scripsit: cui Csesarianum decre- tum aput Commodum (iarn?) videbatur imperiura. Csesarianum imperium prò loco ac dignitate Csesaris etiam in vita Cari e. 7 dicitur. Ibd. 17: cum quidam ex hostibus eidem se suppliciter obtulissetque dixisset ille quod facturus est, non est mollitus tam prudente dicto interfici eum iussit. A corrigendi probabilitate aberrant, qui que transponunt. Scribendum videtur: se suppliciter obtulisset, quae dixisset (Severus), illieo facturus, non est mollitus tam pru- dente dicto et (hoc addidit Peter) interfici eum iussit (aut: non mollitus t. p. dicto inter- fici e. i.). Script. Hist. Aug. 635 Ibd. 18: ac populo R. diurnum oleum gra- tuitum et facundissimum in aaternum donavit. Oleum diurnum in seternnra donari nequit, manifestoque con- traria ponuntur oleum diurnum et aliud quiddam, quamvis ■cum oleo fortasse coniunctum, in seternum donatum. Nec oleum fecundissimum aut iucundissimum (sic enim corrigitur) aut datum omryno tolerabiliter dicitur aut in aeternum. (Oleum fecundum nullum est.) Subesse opinor : oleum diurnum gr. et lacum profundis simum (oleo servando) in aeternum donavit. Ibd. 21: Sallustii orationem, qua Micipsa filios ad pacem hortatur, ingravatus morbo misisse filio dicitur malori, idque frustra et hominem tantum valetudine. lordanus mendi notam posuit, Peter lacunae post frustra, quae sententia sic exire potuerit: et hominem tantum valetudine, divinandum relinquens. Scribendum: et ornine tantum valituram. Omino tantum, quid Caracallus lugurthse exemplo facturus esset. valuit oratio missa, nihil praeterea profuit. Homi- nes prò omino scribitur in codicibus e. 22. Ibd. 22: Post murum apud valium missum in.Britannia cum ad proximam mansionem red- iret. cet. Quid sit murum mittere et murum apud valium mittere, ignoro et ignorant, ut opinor, mecum ceteri. Codices mire maurum. Suspicor fuisse: Post tanrum (Postaurum) apud valium missum, ut significetur tauro rum certaraen ibi habitum. Mittitur tau- rus e cavea in arenam; bine locutio nata de eo, qui eius- modi ludos faceret committeretque. Clod. Albin. 1 (de Septimio Severo et Clodio): Sed cum alter alterum indignaretur imperare, nec (ifalli ferro possent aut Germaniciani exercitus, quod et ipsi suum specialem principem habe- rent, undique cuncta turbata sunt. Scrib. neces- sario: quin et ipsi. Volebant et ipsi non minus quam 636 Lib. IX. Gap. II. ceteri suum specialem principera habere. Multis locis ita quin corruptum est. (Cfr. ad Cic. fin. p. 661 sq.) Ibd. 10: Est et alia epistola, qua idem Marcus ... de hoc eodem scripsit, cuius exem- plum hoc est. Scrib. quam idem. Ibd. 11: Nam et quingentas ficus passarias^ quas Grseci callistruthias vocant, ieiunum come- di ss e dicit. A passere appellatas apparet, unde fingi passa rius nequit (quod est a participio passus), sed passerarias, Ibd. 12: Exstat epistola Severi, quse ostendit animumsuum, missa ad senatum. Scrib. qua osten- dit. Ab hac quidem vita et eiusdem formae ceteris pror- sus abhorret suus simpliciter prò eius positum. [Sic Casaub.] Caracall. 8: Est etiam haec fabella, quod dictare noluerit orationem, qua invehendum erat in fratrem, ..., illum autem negantem respondisse, illud esse parricidium aliud accu- sare innocentem occisum. Manifestum est in illum negantem transiri ad aliam personam (Papinianum), prius igitur verbum ad Caracallum pertinere. Itaque (quod etiam ex negantem perspicue apparet) scribendum : vo luerit, Opilius Macr. 6: dicantes et duas statuas equestres, pedestres duas. Scrib. dicantes ei duas cet. Ibd. 11 duo postremi versus sic scribendi vi- dentur proxime ad codices , cum insolita apud veteres elisione primse syllabse: Nam pius et felix poterat dici atque videri; qui imperio infelix est, erit ille sibi. Codd. dicique viderique imperium infelix est et erit cet. Tum scribendum: Hos versus n escio qui de Latinis (hominibus sive poetis; codd. delatis) iuxta eos cet. [Et sic est in edd. vett] Script. Hist. Aug. 637 Ibd. 13: in annonis tribuendis largissimus fuit, in auro parcissiraus, in verandis vel auli- cis tam impius, tam pertinax, tam asper, ut servi illum sui non Macrinum dicerent, sed Macellinum, quod macelli specie domus eius cruentaretur sanguine vernularum. Pro veran- dis scribunt vernaclis e Salmasii coniectura, sed subest in hoc manifesto: in verberandis; potest aliquis su- spicari vernaculis subesse sub illis vel aulicis; sed vernaculi prò vernis nusquam dicuntur. Credo fuisse in V erberandis servis aulicis aut vernis aul. Anton. Diadum.8: Nam cum. . .audisset auctores quidem defectionis occisos. tamen quorum dux Armeniae erat et item legatus x\siae ..., ob anti- quam familiaritatem dimissos, bis litteris con- venisse patrem dicitur, cet. Pro quorum Salma- sius et recentiores qui eorum, ncque oratione ncque sen- tentia recta (dimissus enim dicitur, qui fuerit ex occisis). Scriptum fuerat ad hanc formam: auctores quidem defectionis occisos, [alios'] tamen, quorum dux Armeniae erat ..., .. dimissos, cet. Heliogab. 20: Voluit et per singulas urbes lenones prsefectos urbi facere, ut essent in urbe quattuordecim, et fecisset, si vixisset, promo- turus omnes turpissimos et ultimae professionis homines. Additur e Casauboni coniectura regio nes (urbis regiones lenones). Id latet sub ipso altero nomine: per singulas urbis regiones prsefectos urbi facere, ut essent ... XIV, cet. Primum de numero dicitur, post (promoturus cet.), quales homines Heliogabalus praefectos facturus fuerit; nec tantum lenones erat promoturus. Ibd. 32: vel lanam cepit et appendit atque ad eius sestimationem ponderis pisces amicis exhibuit. Mirum lanam capere^ miri pisces ad H38 Lib. IX. Cap. II. sestimationem ponderis lanai exhibiti. Scr. Baloenam cepit et appendit atque ad eius sestimat. pond. pisces amicis exhibuit (pisces tot, ut balsense pondu& sequarent). Alexand. Sev. 14: hos accepisse di ci tur ver- sus...et priraum quidem sortibus. Videtur vox exci- disse: et primum quidem Groecis sortibus; sequi- tur enim et haec quidem de Graecis versibus, tum transitur ad Latinos; sortibus omnia haec agebantur. Ibd. 15: Fures iudicare iussit in civitati- bus ullis nunquam videri et, si essent visi, de- portari per rectores provinciarum. Sine sensu est iudicare videri (videntur intelligere, quasi sit iudicio yetare videri); nec vetari poterantin ulla civitate videri. Omitto ullis nunquam. Quod certum et indubitatum est (v i d e r i . . , siessentvisi), mutant editores scribuntque iussit. Scrip- serat Lampridius: Fures iudicatos iussit in civita- tibus suis nunquam videri, et, si essent visi^ deportari cet. Interdixit, ne in suis civitatibus unquam conspicerentur (conspici auderent). Ibd. 22: ius conferre rationes, quod impu- rus ille sustulerat, hic omnibus reddidit. Neque ius conferve ne hi quidem scriptores dixerunt prò eo, quod est conferendo neque, quod sit hoc ius rationes conferendi^ quisquam dixerit, et, si quid ^a verba significare fìngimus (velut: das Kecht Kechnungen unter sich abzumachen), eiusmodi est, ut ne insano quidem in mentem venire po- tuerit id tollero aut postea reddito opus fuerit. Subest perspicue significatio rei, cuius ad hanc aetatem propagatae aliud testimonium nullum haberaus: Ius e o nf arre ci- ti onis ... reddidit. Id poterat toUi et reddi, et dignum Heliogabalo erat sanctissimam nuptiarum cserimo- niam tollero. Ibd. 33: Corpora omnium constituit vina- riorum, lupinariorum, caligariorum et òmnino Script. Hist. Aug. 639 omnium artium cet. Tollendum prius omnium, ex altero prseceptum. Ibd. 41: aut perdices inter se pugnarent aut gacplse parvolse sursum et deorsum volita- rent. Nihil aliud subesse videtur nisi: aut avi cut ce par voice. Ibd. 48: commendatumquemilitibus, aquibus Alexander unice amabatur, tutum ad villas suas ire prsecepit, in quibus diu vixit; sed post iussu imperatoris occisus est, quod et ille militaris esset et a militibus occisus esset. Verba qusedam (occisus est ... occisus esset) male bis scripta esse multi intellexerunt. Sed is error ex altero ortus est. Nam sic scriptum olim erat: militibus, aquibus Alexander unice amabatur, quod et ille militaris esset, tutum ad villas suas ire prsecepit, in quibus diu vixit; sed post iniussu (sic recte Salmasius) imperatoris a militibus occisus est. Omissa pri- mum verba quod et ille mi 1. esset, cum in margine suppleta essent, in malum locum immigrarunt effe- ceruntque, ut bis ea, quorum seriem interruperant , scri- berentur. Ibd. 49: Ego non patior (recte edd. patiar) mercatores potestatum et eos, quos, si pariant, damnare non possim. Scr. et eos, quos, si rapiant^ damnare non possim. Quibus ipse imperator honorem vendiderat veimndarive passus erat, eos, si rapinis pre- tium recuperare conabantur, damnare vix poterat. ibd. 64: Reprehensa sunt in Alexandro hsec: ... quod curas privatis agebat, qu3e omnia in rep. in 8 ti tu e rat. Scribendum opinor: quod curis privatis agebat, quse omittere in rep. institu- erat. Saltem haec extrema(qu8e ... instituerat), quse vulgo seiungunt, superioribus continuanda sunt, et sub om- nia infinitivus latet. «40 Lib.lX. Cap.ll. Ibd. 65: cum ille (Traianus) diceret Domitia- num pessimura fuisse, amicos autem bonos ha- buisse, atque ideo illum magis odio fuisse quse remp temporis uitse ille quia melius est unum malum pati quam multos. In corruptis litteris sub- est: atque ideo illum magis odio fuisse quam remp. temporis sui Icesisse, quia cet. Gravius odium fuit quam reip. reapse damnum. (Salmasius aber- ravit. Ex temporissui ortum temporis ui, tum ex ui Ise factum uitse, ex sisse autem ille.) Ibd. 67: Scio, imperator, quod periculo (recte vulgo et Berolinensis ed. quo periculo) ista di- cantur apud imperatorem, qui talibus serviit, sed salva rep., posteaquam intellexisti cet. Scr.: serviit; sed salvasi resp., posteaquam cet. Maxim, duo 2: Et in prima quidem pueritia fuit pastor, nonnumquam etiam procerte, qui latro- nibus insidiaretur et suos ab incursionibus vin- dicaret. Mire Eyssenhardtius : etiam latro certe, sive nomen sive adverbium consideres. Scribendum vide- tur: nonnunquam etiam in procinctu (hoc est, in armis et expeditiono; cfr. vit. Valer. 1: nam ille in procinctu cum Decio tunc agebat). Ibd. 6: Quinta quaque die iubebat milites decurrere, in se simulacra bellorum agere, cet. Fuisse opinor: decurrere, Ì7iter se simulacra bel- lorum agere, cet. Ibd. 9: qui ei ssepe misericordiae paupertatis causa pleraque donaverant. Scr. misericordia. [Salmas.] • Ibd. 12: circumventus esset (sic recte vulgo prò est) a Germanis, nisi cum suo equo inhseren- tem liberassent. Germanine liberarunt? Bene tamen, quod non alieno equo inhaerentem. Scr. nisi eum sui equo inhaerentem lib. Ex eum factum cum, tum suo. Script. HÌ8t. Aug. 641 [Ba^hrensius in annal. philolog. a. 1871 p. 656: nisi eum sui cum equo, non recte retenta prsepositione.J Ibcl. 13: S arni a ti s inferra bellum parans at- que animo concupiens. Non barbaro verbo (prò con- cupiscere), sed Latino concipiens scriptum fuisse etiam animo ostendit. Apud Senecam quoque rhet. p. 284 Bip. Bur.sianus. cum in codicibus prò figuras compi ngebat repperisset fig. concupiebat. scribere debuit e onci - piebat (ut nunc Kiesslingius fecit). Apud Ennium (Cic. de div. I, 107) ferri fortasse aliquo modo prò adiectivo po- situm posset concupientes regni; sed codices habent: curantes magna cum cura, fum cupientes Regni. Ibd. 19: omnes Gordiani metu partium in Africa interemit. Neque omnes Gordiani neque metu partium ferri potest. Veruni non quattuor voces, quarum additarum causa indicali nequit, sed una tollenda est: omnes Gordiani partium in Afr. interemit, hoc est, qui Gordiani partium erant. [Casaub.] Genetivo non intellecto additum est m e tu. (Gap. 17 tenendum, quod codices habent: amicis. qui eum videre non poterant, sed tacebant, hoc est, qui conspectum eins sequo animo ferre non poterant; vid. quae de hoc loquendi genere exposui, etiam Siesbyei copiis usus, ad Cic. Fin. II, 67 p. 257. ubi hic locus addendus est.ì Gordian. 18: Maximini sou eiusdem Alexandri temporibus ad proconsulatum patris missus lega- tus est obsecutus atque illic ea, quse superius dictasunt, contigerunt. Mire notatur obsecutum esse, qui legatus patri mitteretur. Scrib. missus lega tu s est ah senatu. Vid. e. 7: filio ... si hi legato a se- na tu dato. Ibd. 32: Cogitaverat praeterea cum Misi- theo, ut post basilicam thermas sestivas sui no- roinis faceret. ita ut hiemales in principio por- fi42 Lib.IX.Cap.lI. ticuum poneret sine usu ossent vel viridaria vel porticus. Addunt ne post poneret (ne sine usu essent), nulla sententia; cur enim, si thermse hiemales alio loco essent, sine usu futurse vel porticus vel viridaria erant? et cur vel- vel, non et ponitur? Scribendum : ita ut hiemales in principio porticuum poneret, intus essent vel viridaria vel porticus. Ibd. 33: Nam omnes, quicunque illum gladio adpetiverunt, qui novem fuisse dicuntur, postea interemptis a Philippis sua manu suisque gla- diis et isdem, quibus illum percusserant, inter- emisse dicuntur. Editiones habent interemptis Philippis, deinde se addunt aut post Philippis aut post iute remiss e. Sed quid ad rem pertinet id inter- emptis Philippis accidisse? Scribendum: postea in ter - empii sunt a Philippis [ciut se\ sua manu ... interemisse dicuntur. Maxim, et Balbin. 5: Quare veluti senatus ei homini, quod non licebat novse familise, impe- rium tamen detulit, confessis omnibus, eo tem- pore in senatu aptiorem non esse cet. In veluti opinor subesse dativum participii orationisque formam huiusmodi fuisse: Quare vitanti senatus ei omne^ quod non licebat novae familiae, imperium tamen detulit cet. Ipse modeste verebatur in communibus rebus et honoribus sua3 familise modum excedere; senatus ei non honorem aliquem veteri familise convenientem , sed imperium detulit. In imperio deferendo non quserebatur, quid licer et et quid familise liceret; itaque hoc necessario alio pertinet. Ibd. 9: Nam et in publicum processit, manus singulis quibusque tenuit et psene ictum lapidis passus est. Scrib. : Nam et in publicum cum processit, cet. Opinor etiam fuisse: manus ... Script. Hist. Aug. 643 tei end it. Nam nianus hominihus tenere (prò eo, quod est hominum) neque dici videtnr neque rem buie loco aptam significare. Ibd. 13: adclamationes primum publicse fuerunt, qiise milites contingerent. Scribendum public 86 fuerunt (et comraunes, ut ptiblicus hac setate dicitur), quse milites noìi tang.erent. Postea, ut statim narratur, in senatu dieta sunt, quse milites irri- tarent, cum imperatores a militibus eligi non debere significaretur. Valerian. e. 6 (2): Tu censi bus modum pones, tu vectigalia firmabis, divides statu respubli- cas recensebis. Yocabulum statu ex superiore versu (statum) repetitum videtur ; quo sublato scribendum fortasse est: tu vectigalia firmabis, debita (deuita) rei- puh li e ce recensebis. (Resp. non recensenda erat.) Gallien. 12: Puit prseterea idem ingeniosissi- mus, cuius ostendentia cum in bis scilicet panca libet pone re. Dubitari omnino nequit, quin litteris recte coniunctis et separatis sublatoque levissimo errore scribi debeat: cuius ostendendi acuminis. Ad bsec reliqua facile accommodantur : cuius ostendendi acuminis scilicet causa panca ponere libet. Excidit causa ante pauca^). Ibd. 13: Ipsa (Zenobia) suscepit imperium diuque rexit non muliebriter neque more femineo, sed non solum Gallieno quoque virgo melius imperare potuisset, verum etiam multis imperatoribus fortius atque sollertius. Primum prorsus vitiose quoque ponitur, deinde omnino non dicitur, quomodo ') Gap. 3 rectum est specie decoris. Decus volebat videri Gallienus, quod pater virtutis studio deceptus esset. 41* CA4 Lib. IX. Gap. II. Zenobia vere imperium gesserit, sed ineptissime. quid facere potuisset; perverse etiam ipsa virginis nomine significatur, Odenati vidua et ex eo saìj>iiis mater. (Praviora hsec fecit Salmasius verique indicia sustulit, forti bus atque sol- 1 erti bus scribens.) Accidit bic. quod in Alexand. Sev. 48 accidisse vidiraus. ut verba qusedam priraum errore omissa post alieno loco interponerentur. Nam quse ad hanc de Zenobia sententiam absolvendam pertinent, quattuor post versibus leguntur contra scriptoris mentem de Gallieno dieta: sollertis principis rem gerebat, prava etiam oratione prò sollerter. lis retractis (nisi quod sollertis ex sollertius ortum est), adhibita leni mendi in quoque manifesti correctione, nascitur optima et certa loci forma: sed non soluni Grallieno, \^quouna] quceque virgo melius imperare potuisset. verum etiam multis imperatoribus fortius atque sollertius principis rem gerebat. Gallienus* sane, ubi ei nuntiatum (est?) Odenatum interemptum, bellum Persis ad seram nimis vindictam patris paravit collectis (vulgo collectisque, addito que post transpositionetti) per Her aclianum ducem militibus. qui tamen Heraclianus cet. (Gap. 17 contrario errore duo verba cum syllaba tertii [ne e defuit An] ex inferiore loco prsecepta sunt, quem errorem Salmasius correxit.) Triginta tyr. 4: a patre appellatus Cassar ac deinceps in eius honore Augustus. Scribendum esse in eius honore m (eius honorandi causa, ut Galli loquun- tur : en egard de lui) satis constat ex iis , quse dixi opusc. I p. 168 med. (add. Val. Max. IV, 8, 2, V, 2, 1, VI, 5 E 3, Senec. ep. 65, 22, ad Polyb. 3. 1. de benef. IV, 30 init., V, 19, 8, Plin. min, ep. VII, 24). Quod ibd. p. 169 posui tribus exemplis fìrmatum in odium ali- cuius, eius tria alia addam ex bis scriptoribus, in Maxim, duob. 13 et 14. trig. tyr. 22. Infra hoc ipso libro (trig. Script. Hist. Aug. 645 tyr.) eli recte Peter ciim vnlgatis editionibiis tenuit in e 0 n t e m p t 11 m G a 1 1 i e n i nec varietatem scripturae notavit ; Eyssenhardtiiis in codicibus tradii esse in conte rnp tu et male seciitus est. In eontemptnm Spartanorwn Iiistiniis dixit ni, 5, 5; in cnius pertiìiacia' pamitentiam eodem modo prò eo, quod est pcFmtentìa, Suetonius Aug. 27. Apud Tacitum ann. XIV, 15 contra Acidalii admonitio- nem retinetur in spe potentia;' ab iisdem, qui XIV, 63, Hist. Ili, 47, IV, 42 recte edunt, etiam ab Halmio, Nipper- deio, Rittero. [In honorem etiam Ba^hrensius.] Ibd. 10 extr.: Et utinam vel illi, qui arripuerant imperia, regnare potuissent, vel eius filius in imperio diutius non fui ss et, ut libet se in suo statu resp. nostra tenuisset. Neque hoc (ut libet) ferri potest, neque quicquam nos iuvat aut libere, quod vulgo editur, aut utique, quod Peter coniecit. Verum perspicue et tota orationis forma et ipsae illae littorie mon- strant: Et utinam vel illi ... vel ... diutius non fuisset; utralihet (utrolibet modo) se cet. Ibd. 14: Idem quoque adulescens dignissimus Eoraano imperio fuit, ut vere Macriani filius, Macriani etiam frater, qui duo afflictis rebus potuerunt remp. gerere, videretur. Non mihi praetereundum videtur de Macrianorum familia cet. Sic interpuncta oratione apparet nullam litteram in codicis B seriptura mutandam esse, a qua P tantum eo aberrai, quod (si Eyssenhardtio credimus) prò videretur habet videtur. Cum vulgo mire interpungeretur post gerere, Salmasius et recentissimi editores lapsi sunt.^) Claud. 8: cuius vita, probitas et omnia, quae in rep. gessit, tantam posteris famam dedere, ut cet. Scrib. : cuius cita< probitas cet. (Contra e. 5 sor. ') Ibcì. e. 22 init. scripseram velut furiosi. Praecepit Bsehrensius. 64(i Lib.IX. Gap. II. dignum exitum vita ac moribus suis habuit prò vitae. Dignus cum dativo nunquam positum est. Novi Plauti atque etiara Ovidii, si dis placet, testimonia.) Eodem capite (3) quod legitur: ut etiamnunc videtur ex- pressa thorace vultus eius, ne si expresso quidera cum Salraasio scribas, ullam habet sententiam; vulgo ad- debatur con tra codices imago post eius. Sed nullo tho- race exprimi imago vultus potuit. Scribendum videtur: et etiamnunc videtur expressus a thorace vultus eius. Significatur 7tQOTo/(ir/, imago vultus a thorace et humeris incipiens, sive malis, in ea desinens.^) Ibd. 9: quantum esset additum reipublicse; si quidem nunc verba naufragii publici colligit nostra diligentia ad Romanae reipublicse. Neque verba naufragii publici quicquam significant , neque ea colliguntur, neque tennis scriptoris opera in hac com- paratione, quid fieri potuerit, quantaque damna facta sint, uUum habet locum. Scribendum: si quidem nunc reli- quias naufragii publici colligit vestra (Augusto- rum, ad quos scribitur) diligentia. [Sic fere Gas.] Si quid propius quam reliquias in eandem sententiam reperiri poterit, accipiam. Deinde recte opinor a Poterò orationem interpunctam post diligentia et lacunam notatam. Aurelian. 6: Refert Theoclius Csesa roano rum temporum script or. Nulla sunt tempora Caesariana, nisi omnia inde a lulio Csesare comprehendas. Scrib. Theoclius Cce.sarianus^ eorw7n temporum scriptor. (Gap. 5 mirabar nerainera scripsisse, quod cuivis in mentem venire necesse esset: Fuerunt et postea multa omina iam militanti (Aureliano) futuri ... imperii; deinde vidi sic apud Bipontinos et in veteribus edd. scribi.) ') Cap.6 scripseram, ut Oberdickius, admirabilem prò amabilem. Script. Hist. Aug. 647 Ibd. 9: Quare sinceritas tua, mi parens carissime, supra dicto viro adficiet, quamdiu Romse fuerit, panes militares mundos sedecim, cet. Videat mihi aliquis, queraadmodum exiguo litterulse inflexu novse significationes et constructiones verborum oriantur {adficere alicui panes^ quamquam non multo melius erit adjicere aliquem panibus). Scriptum erat olim: supra dicto viro adiiciet (praeter ea, qu» habet) panes cet, [Praeceperat Grut.] Ibd. 11: Si esset, Aureliano iucundissime, qui Ulpii Criniti vicem posset implere, tecum de eius virtute ac sedulitate conferrem, nunc tecum requirere potuissem. Salmasius hunc tecum requirere. Sed, ne alia commemorem (h u n e post eius), ineptum est de viro reperto requirere. Scrib.: tecum de eius virtute ... conferre ne e te requirere potu- issem. (Nunc te requiro. Ita omnis lacunse suspicio tollitur.) Eodem capite infra haec leguntur: Tu uni est ..., quserere prseterea, ubi carrago sit liostium, et vere scire, quanti qualesque sint, ut non in vinum aut annona consumatur aut tela (P tala) iaciantur, in quibus res bellica constituta est. In codice B corrector post in addidit cassum (incassum) recto, quid sententia postularet, intelligens, idque secutus Peter est; mirationem tamen habet vini ab annona separati priore loco mentio. Non addendse sex litterae, sed una mutanda erat : ut non in- vanum aut annona consu- matur aut tela iaciantur. Ad utrumque verbum pertinere in vanum sanissimumque esse tela iaciantur vix opus est addi. In vanum (unde Galli en vain) prò adverbio frustra coeptum est dici hac setate, quemadmodum olim incassum (in totuni^ in tantum^ in commune^ in reli- quum^ cett.), apud Senecam in supervacuum (tribus Senecse locis, qui in lexicis ponuntur, addi potest quartus de otio 648 Lib.IX.Cap.il. 3, 8), similiter atque e.v cerno oeteraque eius generis. Atque ipsum in vaniim prope eodem modo positum repe- ritili- apud enndem Senecam de tranqu. an. 9, 3 (ut tela in vanum cadant) et epist. 31, 4 (in v^num opero SOS). Ibd. 22: Transactis igitur, quse ad septiones atque urbis statum et civilia pertinebant, con- tra Palmyrenos ... iter fi exit. Mendum hic subesse multa in uno vocabulo arguunt, septionis nomen absolute (sine genetivo) de munitione et muro positum, deinde plurali numero positum, quasi plures urbes s?epiusve sseptse muro sint, tum non de urbe primum munimentis cingenda, sed de mcenibus urbis dilatandis, ut superiore capite dictum est, postremo hoc totum de urbe munita, quod in superiore narra- tione extremum est, primo loco commemoratum et ab urbis statu separatum, omissa autem omnis ceterarum rerum prioribus capitibus expositarum mentio , quibus demum perfectis ad Orientem animum convertere Aureliano licuit. Breve faciam. Scripserat Vopiscus: quse ad septentriones atque urbis statum et civilia pertinebant. Res contra Suevos, Sarmatas, Marcomannos gestse et Gallia Ger- maniaque et Pannonia a barbaris defensse signi fican tur, Nocuit scribendi compendium. Tacit. 2: et speciatim in monumentis publicis inseranda eadem posteros humani generis stu- penda m od eratio. Sic codices. Editur insere n da, nec deterret insolentia dicendi (prò eo, quod est inserere monu- mentis aut in monumenta)'^ tum posteris fit, ha^retur tamen (aut hsereri debebat) in eadem. Scribendum videtur : ei in mon. publicis servanda ad posteros humani generis stup. mod. Prob. 13: contra urbes Romanas castra in solo barbarico posuit. Tollendum castra, additum, cum contra prò praepositione haberetur, quod rem superiori Script. Hist. Aug. 649 contrariam notat. (Castra ad «lefendendas iirbes posita nullo modo contra iirbes* posita dici possiint.) Ibd. 21: ingentem parans fossam, qua deiectis in s alt uni naribus loca Sirmiensibus prò futura sic e ar et. Quod ante omnia faciendum erat, ut in Sa- vum scriberetur, cum ipse annotassem, occupatum vidi a Clossio. Sed restant nares illse, quas si quis foramina et spiramenta intelliget, primum eluvies et humores eiusmodi non per foramina tenuia, sed plenis fossarum alveis egeruntur, deinde nares et foramina non in flumen deiici- untur. Scribendum sine dubio est geminatis duabus litteris: deiectis in Savum umoribus. Firm. 3: Sed eosdem dentes postea Carinus mulieri cuidam dono dedit, quee lectum ex iis fecisse narratur, quia et nunc scitur et sciri apud posteros nihil proderit, taceo. Recte Eyssen- hardtius pronomen relativum ad orationem et explendam et vinciendam necessarium ante quia excidisse putavit; sed excidit non quod (nam rem scriptor non tacet), sed quce; nam feminae nomen premit. (Ex quse auditur eam.) Paulo ante miror a Petero receptum, quod Eyssenhardtius coniecit adductus, quod eo loco, quo ponitur, ad Aure- lianum referri nequit, de love absurdum est; et ipsum cognomen, quod subiicitur, lovis Consulentis coniunctum perspicue est cum sortibus ad eius templum et sedem traductis. Car. 4: In ephemeride quadam legisse memini, Garum Mediolanensem fuisse, sed lavo (Bl ; B2P avo) iuria Aquileiensis civitatis insertum. Edunt fere: sed ab avo (Casaub.) iuri Aquil. civitatis insertum. Cur non a patre? Et inseriraur civitati, non iuri civitatis. E B efficitur perspicue : sed albo e un ce Aquileiensis civitatis insertum (albo decurionum). (Ex albo factum est alvo, tum lavo.) 650 Lil». IX. Gap. IL Ibd. 8: Coruscationum deinde ac tonitruum in modum fulgurum igniti ' sideris continuata vibratio omnibus nobis veritatis scientiam sus- tulit. Delendum fulgurum, quod ad priores genetivos adscriptum est. (Vibratio coruscationum in modum igniti sideris.) Ibd. 9: Sarmatas adeo ... feroces, ut inva- suros se non solum Illyricum, sed Thracias quo- que Italiamque minarenter, ita sic inter bella pariendi contudit, ut cet. Optime Peter ex sic inter fecit scienter, sed violentius bellum gerendo. Videtur fuisse: ita scienter bella partiendo con- tudit. Numerian. 11: Nemesiano, qui dXievrixcc, nvvfjy ET ma et vaviiìtct scripsitquinque omnibus colonis illustratus emicuit. Peter: inque omni- bus. Sed cur in coloniis tantum, non in municipiis quoque atque Eomse? Scribendum: quique (sic iam P2) om- nibus coronis illustratus emicuit. Certaminum vieto riae significali tur. [Sic Casaub.] Ibd. 13 (de Diocletiano) : virum . . . amantem reip., amantem suorum et ad omnia, quse tem- pus qustìsiverat, temperatum, consilii semper alti, nonnunquam tamen frontis sed prudentise nimia pervicacia motus inquieti pectoris com- primenti s. Sic codices. Edunt: ad omnia, quse tempus qusesiverat, paratum, Peter statini para- tum. Putem potius fuisse: ad omnia ... attempera- tum (et se accommodantem). Deinde miro consensu nova apud Latinos voce Diocletiano, qui a scriptore tantopere laudatur, effrons con si li um tribuunt, quod quale sit, nescio. Scribendum est: nonnunquam tamen frontis ^^prudentise nimia pervicacia motus inq. pectoris comp rimentis. Modica reprehensio laudibus additur, Script. Hist. Aug. 651 quod frons, quae Consilia tegit, et prudentia interdum nimis pervicaciter pectoris motus celaverit. Garin. 19: Nam et neurobaten. qui velut in ventis cothurnatus ferretur, exhibuit, et ticho- baten, qui per parietem urso eluso cucurrit. Agitur (ut e tichobate intelligitui) non de inani specie oculos decipiente (et quomodo efficeretur species in ventis currentis?) sed de vera arte periculosissima. Scribendum: qui neruis intentis cothurnatus ferretur. Et nervos subesse Turnebus senserat. sed loco non recto qusesiverat. . Gap. IH. Fragmenta veterum scriptorum apud Nonìum posita. Etsi neque grammaticorum Latinorum inferioris 9?tatis libros per se, nisi quantum aliorum studiorum ratio postu- labat, tractavi neque in fragmentis unius pluriumve veterum scriptorum, qui interciderunt, colligendis, in ordinem redi- gendis emendandisve unquam propriam perpetuamque operam posui. tamen prope casu accidit, ut in amplissimam diver- sissimamque huiùsmodi reliquiarum copiam, quam Nonius Marcellus neque satis perite neque satis diligenter collegit vel ab aliis collectam composuit, paulo plus operse studiique conferrem. Nam cum ad Nonium primum Giceronis loco- rum causa, qui apud eum plurimi excitantur, ante multos annos delatus necessario universam libri formam condici- onemque considerassem, illectus et mendorum multitudine et varietate et multorum. si quis errandi genera notasset tenuiaque sententiarum indicia arripere sciret, emendando- rum facilitate subinde paucis horis subsecivis exercitationis et psene lusus causa paginas aliquot percurrebam uno 652 Lib IX. Gap. III. Mercerii exemplo utens (nondum eniiii, ciim hoc tacere incepi, Gerlachii et Kothii prodierat) nec, quid alii post Mercerium iam effecissent, antjuirens, et quae in mentera venerant, in marginibus annotabam, eaque ratione sensini totum librum pertractavi. Deinde paulatim cum Gerlachii Rothiique, nuperrime autem etiam Quicheratii (Par. 1872) editionem compararem et eorum libros, qui scriptorum fragmenta nuper collegerunt, non sane huius unius rei causa inspicerem/) maiorem partem eorum, quse annotaveram, delevi, pleraque, quod prsecepta aut pridem aut nuper erant, qusedam, quod meliora ab aliis inventa videbam. Super- sunt emendationes neque valde multae et qusedam minus gravium vulnerum, quas tamen hoc extremo loco excluden- das non puto. Sed antequam eas profero, corrigendum mihi non sine pudore est, quod voi. I p. 152*, cum Turpilii frag- mentum apud Nonium p. 281 positum alioquin recto emenda- rem, gravi negligentia peccatum est. Nam dum festinans et de solis verbis sententiaque cogitans locum describo, oblitus sum, quod faciendum simul cum ipsa verborum emendatione annotaveram, versuum rectam formam resti- tuere. Quse enim in tres senarios vitiosissimos distribu- untur, duobus versibus octonariis cum parte tertii constanti Forte eo die Meretrices ad me de vicinitate aliquse convenerant condixerantque csenam apud me, Thais atque Erotium, Antiphila, Pythias. ^) ^) Comparavi scenicorum poetarum fragmenta a Ribbeckio collecta (tragicorum editionem alterara), Ennii a Vahlenio , in Lucilio Franckenium et Lue. Muellerum, in Varrone Vahlenium, Riesium, in historicorum fragmentis Peterum, ^) In vulgari versuum descriptione primus, ut omittam quarti pedis vitium propter mendum leni tate, aut syllaba deficitur aut immanem hiatum habet , alter extreraum pedera apud me, in tertio Thais priorem babet brevem, Antiphila penultimam longam. Nonius. 653 Pergo ad ceteia, qua? brevissime proleraui. Nani menda fere manifestissima et consenso damnata sunt; emendationem vestigia perspicua codicum et errorum causa? aperta? sententijeque restitutse simplex veritas commendare debent. Ea, in quibus omnibus licenter versis mutatisque tamen nihil efficitur nisi species qusedara correctionis omni probabilitate carens, equidem relinquere malo quam Indendo emendationis et hariolationis terminos permiscere. Ponam paginas Mercerianas vocesque, quibus exempla a Nonio subiecta sunt, fragmentaque, quae attingo, ut in codicibus (qui ex uno fonte orti simillimi sunt inter se) scripta sunt, nisi si quod pusillum mendum pridem sublatum referre prorsus supervacaneum est; in emendata eorum forma typorum genere signifìcabo , quid a me ipso proprie emen- datum sit: cetera igitur, qu^e a codicibus discedunt, iam. ab aliis reperta esse intelligendum est; ncque enim semper auctores singulatim adscribere in hac brevitate opus videtur. Aliorum conatus a meis discrepantes rarissime commemo- rabo. (Ciceronianorum quorundam et Sallustianorum fragmentorum emendationes supra posui; Sallustii unum superest, tum non animadversum.) P. 2 (senium) Afranius Vopisco: Hsec sunt venena formosarum mulierum ; Mala aBtas nulla delenimenta invenit. Pro nulla scribendum aut multa, quod etiam Quicheratio in mentem venisse video, aut potius alia. (Personse novse aperta eiusdem sententia? continuatio tribui nequit.) P. 6 (exercitus) Afranius Suspecta: Ita ut buie hero adolescenti, Cui suspicium tradidit, qui me est animi exercitus. Extrema verba, quae initium versus faciunt, sic seri- benda sunt: Quid me est animi e.veì'citius? (Prioris versus exitus videtur fuisse: suppliciuìn tradidit.) f,54 Lib. IX. Gap. III. P. 7 (frigere) Varrò ovoc; Xvqu^: Siepe totius theatri tibiis crebro l'iectendo commutare mentes, frigi animos eorum. Versuum, si versus sunt, de quo valde dubito, forma incerta est. Kecte Scaliger co m mu- tar i, Buechelerus erigi, in quod ipse incideram, ut Nonius prava scriptura deceptus sit. Kestat ut scribatur: erigi animos miseroruìn. (Portasse fuit: tihicinio flec- tendo. Nam tibie inium non solum Gellius et Apuleius, qui in lexicis citantur , dixerunt, sed Cicero nat. deor. II, 22 et, ut opinor, etiam orai 198.) P. 11 (toralium) Varrò de vita P. R. libro I: Quod frontem lectica3 struebant, ex ea herba torta torum appellatum. Quicheratius frondem. Scribendum: Quod/VowcZe /^c^zcc^s struebant, cet.^) P. 16 (extispices) Varrò Serrano, negì àgyaiQsGuóv: Ait consulem mihi pilum cedere; subsilio et hostias et extispices disputantes relinquo. Varrò scripserat: mihi pilum credere (hoc est, primum pilum mihi committere). Consul neque pihim ducit neque eo cedit, nedum eum. P. 18 (rutrum) Varrò Marco poli, neQÌ cÌQX'tj^: Cui celer òV évog Xi^jujitaTog Xóyog Antipatri Stoici filius rutro caput displanat. Scribendum: Cui celer (aut cum Roepero celere) òV évog ^^tjjn/uaios^ ut lóyos Antipatri Stoici, filius rutro e. disp. Filius patris caput rutro celeriter displanans comparatur cum syllogismo Antipatri dt évog IrjiLifia^og adversarium prosternente. P. 26 (rabulae) Varrò Papiapapse, neQÌ iyxM/itlwv: Ille ales gallus, qui suscitabat Atticarum Musa- rum scriptores, an hic quia gregem rabularum. ^) P. 13 (haustra) Nonium non rota.riim cadi, sed radìi scripsisse puto. Nonius. 655 Scribendum opinor: at hic inquietai gregem ra- bularum. P. 36 (collare) Lacilius lib. XXIX: Cum manicis, catulo collarique ut fugitivum (leportem. Scr. Cum manicis caiulum collarique ut fugitivum deportem. (hoc est, ut catulum fugitivum.^) P. 56 (infans) Varrò ovoq Xvquq: Voces Amphi- onem tragoedum; iubeas Ampliionis agere partes; infantiorem quam meus est mulio. Scrib. Voces Ambivium; iubeas Amphionis agere partes; infantior eint, quam meus est mulio. Ambivius Turpio comoedus ad tragoediam agendam traductus infans reperietur. Tragoedum aut a prave explicanti adiectum est aut prò comcedum simili errore substitutum, cum appareret de tragcedia agi. (Cfr. p. 87 co gnomi ni s.) P. 61 (porose) Attius Parergorum lib. 1: Bene proscissas cossigerare ordine porcas, bidenti ferro rectas diri bere. Mbil subesse puto nisi e oii sig- li are (et notare). P. 67 (proletarii) Cassius Hemina annali lib. II (scrib. annali II): Tunc Marcus prseco primus proletarios armavit. Scrib. Tum C. Marcius pre?!zo (prsetio) primus proletarios armavit. Nisi tempus Cassii Hèminse obstaret, scribendum erat cum Freinshemio C. Mari US; videndum, ne exciderint nonnulla et hsec verba alius, non Cassii Heminse sint. P. 70 (aurigatur) Varrò Modio: Asse vinum, asse pulmentarium, secundas quo natura auri- gatur, non necessitudo. Scr. secunda quum (sic ') P. 46 (syrus) Nonius scripsit: Has nos scrobes (non sco- pas). rustici Graeco (non eo} nomine sirus appellant. 656 Lib.IX.Cap. III. Kiesiuy; potest fuisse quoi) fortini a auriga tur, non necessitudo. P. 71 (autumnitas) et 193 (autumnus) Varrò Ser- rano, Tiegì dQyuiQ€GtóJr: Retinet viatorem meridie praetereuntem fontem, quod autumnitas in anni tetra elio r do mense m (p. 193 mensum codd.) pre- terì era t. Riesius fons, recte fortasse, nisi fuit forte, Sed scribendum: in anni tetrachordo fiiai-v prse- terierat. A cliorda media imago sumitur. P. 87 (compluries) Cato suasione in legem Popili (sic recte lordanus prò populi): Quod com- pluries usu venit, omni tempore anteventum esse rempublicam reddimus. Scr. omni tempore eventurum (item ev enturumì) esse in republic a credÌ7nns. Ibd. (cognomen) Afranius Divortio: Letium genus cognominationis morborum cognominis. Scribendum : Leti unum genus cogiwvi. nationes morborum. Cognominis adscriptum est ad cognominationis. Longe aberrarunt Bothius et Hermannus. P, 92 (cis) Varrò rerum human, lib. XX: Eo die cis Tiberim redeundum est, quod de cselo auspicari ius nemini sit prseter magistratum. Scr. nemini st. P. 97 (degulasse) Afranius Brundisinis: Imo iaradudum boccubuisse, degulasse oportuit Pro boccubuisse restituendum accuhuisse. P. 99 (dolitum) et p, 436 (caelare) Varrò Agathone: Numnam cjelatus in manu dextra scyphus Ca^lo dolitus artem ostentat Mentoris? Vix dubito, quin Nonius (ut p. 7 in frigere, p 273 certissimo exemplo in constitutiones et institutiones, Nonius, 657 alibi non raro) scriptur?e mencio deceptus sit, cum Varrò polifus posuisset. Ipsum dolandi verbum ab hoc artis opere eleganti alienissimuni est. P. 99 (descobinatis) Varrò Meleagris: Sin autem delectationis causa venaraini, quanto satius est salvis cruribus in circo exspectare (al. spectare) quam bis descobinatis in silva currere. Fuit: in circo spatiari. P. Ili (fluctuatim) Afranius Pompa: « . . Tene tu, in medio nemo est, magnifico volo fluctuatim ire ad illum ; accipite hoc tege tu et sustine. Scribendum videtur: fluctuatim adire ad illum; accipe tu liane tegetem et sustine.^) P. 133 (literosus) Cassius Hemina annalium libro III: Homo mere literosus. Scrib. mire lit. Ibd. (lusus vel lusio) et p. 214 (nundinae): Varrò Marcipore: Utri magis (p. 214 Maiores, om. utri) sunt pueri, hi pusilli nigri (cod. Harl. hi pusillini), qui spectant nundinas, ut magister dimittat lusum. Scr. Utri magis sunt pueri, hi pusilline^ cegre qui exspectant nundinas cet. P. 144 (nitidant) Attius Thebaide: Quin id Circaeo fonte adveniunt mundulse nitidantur vulgo quadripedantur sonipedum. Adhibitis alio- rum emendationibus propius ad codices, quam illi fecerunt, accedi potest: Qui de Dircaeo fonte adveniunt mimdi^ uhi nitidatur fulgor quadripedantum sonipedum. ') In fragmento Varronis Euraenidum. quod p. 119 (gallare) ponitur, in liis litteris essenahoranam allatam video subesse corona m allatam, praecedente adiectivo (... eam), quod raateriam signifìcet; sed cetera non expedio; retineo tamen: imponeret sedilis signo (dese, eam gallantes vario recinebant studio?) MADVIGII Advf.b». rmT. II. 42 658 Lib. IX. Gap. III. Ibd. (nixurire) Nigidius commento (recte Quicher. commentario) grammatico XXV: Nixurit, qui niti viilt et in conatu ssepius aliqua re perpellitur. Scr. repellitur. P. 172 (somnurnas) Varrò Prometheo libero: Levis mens nunquam somnm-nas imagines Adfatur, non umbratur somno pupulie. Scribendum opinor: Cuius mens. P. 174 (satu) Attius Pelopidis: Nani me ut credam ex tuo esse conceptum satu, ut argumenta redigunt animum et commovent. Necessario restituendum : i?m argumenta. P. 176 (saperdae): quasi sapientes vel elegan- tes. Varrò Modio: Omnes videmur nobis esse belli, festivi, saperdae, quum simus oungoi. Nonius aut is, quera sequitur, Varronis verba male inter- punxit et intellexit. Varrò enim sic coniungi voluerat: belli, festivi, saperdae quum simus ounQoi\ ut saperdae oan gol insipidi et nullius pretii intelligantur. Apud Festum p. 325 stultum, non sapientem suppleri debet. Timocles comicus Graecus aperte cum contemptu dixit: GvvsGTt oanfQ^atg óvoiv^ duobus homuncionibus ineptis (Athen. Vili, 339 E). P. 177 (sportas) Varrò de vita pop. R. lib. I: Neque enim obsonium in tota caena coemptum ex variis rebus quum coniectum in unam sportam perspicitur. Tollendund quum, ortum ex con. [Edd. ante luniura.J Nam in totam caenam iam Quicheratius. P. 181 (tetrica) Varrò tov iiutoÒs to naidiov^ neqì naidononag: An, etiamsi audisset, reddere potuisset mulieri tetricae horrentis ducat ad Appiam moribus bonis. Eecte iam alii horrentis tollendum iudicarunt, ex proximo Vergilii exemplo huc retractum. Sed scribendum: mulieri tetrice eductce ad aviam^ moribus bonis. (Quicheratius educatae.) Nonius. 659 P. 197 (castitas): Varrò rerum divinarum libr. I: Nostro ritu siint facienda quam bis civilibus, Grseco castu. Scr. Nostro ritu sunt facienda, animis civilibus, Grseco castu. P. 200 (collus masculini) Attius Epigonis: Quid cesso ire ad eam? em, prsesto est camo collum gravem. Frustra camo defenditur. Puto fuisse: Quid cesso ire ad eam? em, prsesto est; iam cerno collum gravem. Ibd. (copulse) Attius Pbinidis: Obtorque proram ac suppa tortas copulas. Videtur fuisse: ac sujfla t. e. P. 205 (fretum) : Lucilius: Serena caeli lumina et salis fretus, Codices serena (aut serana)caecili. Videtur fuisse : Serenai cseli lumen et salis fretus. P. 208 (horrea) Claudius oratione in Quintium Gallum (probabiliter Meyerus: Calidius ... in Q. Gallium): Quarum (quorum) iaceni murena (mu- rsena, munera) ulla borrea curiaque et tabularise publicae. Scrib. Quarum (urbium) iacent muri, navalia, borreae (?) curiseque et tabularla puhlica. P. 211 (liba) Nigidius de diis: Deinde surgat, faciat libos quattuor, et infra: libos duos ad dex- tram et duos devexos. Scr.: et duos la^vorsus, P. 214 (nundinae) Idem (Varrò) rerum bumanarum lib. XX: Decemviri quum fuissent, arbitrari vinos nuhdinum divisum habuisse. Scrib. arbitrari (se dicit) binos nundinum divisum babuisse. Sic codices, non arbitrati. P. 221 (propago) Pacuvius Antiopa: Salvete, gemini, mea propages sanguinis. Scrib. Salvete, gemini, mei propages sanguinis. 42* 660 Lìb. IX. Cap. III. P. 229 (tarditas) Vano Bimarco: Ne me pedatus versuum tardor neprenet arte cum prytinon (pritymon) certuni. Scrib. Ne me pedatus versuum tardor refrenet, arte cum Pythia concertem, P. 230 (vulgus) Attius in Eurysace: Diffidam antem ne cidere turbat vulgum ambigua accius euitat, moeros dissicit. Proxime litterarum vestigia sequentibus emerget verum: Diffiderà; autem, ne jfide returhet vulgum ambigua ac ius ebitat, moeros dissicit. Nihil violentius magisve temerarium vidi Ribbeckii in hoc loco coniecturis. P.233 (anima) et 334 (liquidum ) VarroEumenidibus: Phrygios* per ossa cornus liquida canit anima. Nescio, quomodo accusativus Phrygios cornus cum ceteris coniungatur; quod autem Riesius cornui' posuit genetivo casu, non intelligo, quid adiectivo Phrygios fecerit. Scribendum opinor: Phrygios perosa cornus liquida canit anima. Ibd. (in eadem voce) Idem (Attius) Epinausimache: Ut nunc quum animatus iero, satis armatus sum. (Ribbeckius: Ut nunc, cum an.) Scrib. Ut nunc sum animatus, si iero, satis armatus sum. P. 237 (aditus) Attius Medea: Tunc Diomedes, cuius aditum exspectans pervixi usque adhuc. Scribendum : Tune illa Medea es, cuius cet. P. 251 (cedere) Lucilius lib. XXVIII: Vel si alio opus sit, fore si hinc aliquo cesseris. Rectum erit: . Vel si alio opus est, foras hinc aliquo cesseris. P. 262 (consternare, vel potius, confirmare, ut Bothius vidit) Pacuvius in Periboea: Nonius. 661 Consternare animae ex pectore hac et volvere Consiliiim subit omnes quod denata est modo, Qui pacto inimicis mortem et buie vitam afferas. Scribendiim : Confirniare, anime, ex pectore aude evolvere consilium suhitum^ res quod enata est modo, qui pacto inimicis mortem et buie vitam afferas. P. 270 (concedere) Lucilius lib. XXVII: In con- cedere unum atque in eo dare quo superatus ma- nus. Scrib. Id concedere Unum atque in eo dare queo superatus manus. P. '276 (damnare) Lucilius satir. lib. XI: Cassiu' Gfaius Me operariu', quem Cepbalonem dicimu' sectorem, Furiumque hunc Tullius quem Index beredem facit et damnati alii omnes. Adhibitis aliorum coniecturis effici debet: Cassiu' Gaius hic operariu', quem Cephalenum dicimu' sectorem furemque; bunc Tullius, inquam, Index beredem facit, at damnant alii omnes. Quamquam fortasse rectius erit: furemque, /«"e, Tullius, inquam, Quem Index beredem facit, at damnant alii omnes. Cepbalenise (Cepballeniae) incolas vexaverat Cassius sive publicanus sive fenerator sive prsefectus legatusve. P. 294 (evadere) Sisenna bistoriarum lib. IV: Cobors una passim concitata, qua murus erat interruptus, evadit. Scriptum fuerat ^ a ss w concitato^ etsi pass US prò gradu magis apud poetas in usu est; Ennius celeri passu dixit. P. 304 (factio) Caecilius filium in alta eorum famam occultabat factio. Ex litteris filium in a eruto, quod pridem Mercerius invenerat, fabulae nomine Philumena, ex Ita eorum reliquisque efficiendura est: Facinorum famam occultabat factio. 662 Lib. IX. Gap. III. Nec hic versus confundendus est cum ilio, quem ex Csecilii Plocio Gellius II, 23 profert. P. 307 (facessere) Afranius Liberto: Nolo hic te videat, domiiius est; puer, facesse hinc. Scribendum: Nolo hic te videat dominus; 6^/ puer, facesse hinc. P. 321 .(invitare) Turpilius Thrasyleone: Coronam, mensam, talos, vinum, haec huiusmodi, quibu' rebus vita amantum invitari solet. Sic edunt Lipsium sequentes; codices vinus in hsec, tum: vitam amattum invitari solem. Scribendum: Coronam, mensam, talos, vinum, quoeque huiusmodi, quibu' rebus vitia amantum invitari solent. Ibd. (in ead. voce) Lucilius lib. XXX: Cibo {al, cito) bene enim longinquum mortalibu' morbum in vino esse, ubi qui invitavit dapsilius se. Scribendum : Scis bene enim, non longinquum mortalibu' morbum in vino esse, cet. Ex hoc morbo celeriter convalescunt homines, cum crapulam edormierunt. P. 322 (insolens) Turpilius Demetrio: Timere occepi et interdum oscitarier. Scribendum perspicue, geminato m: et interdum ìnussitarier, P. 330 (interficere) Lucilius lib. XXIX: Prius non toUas quam Tulli animum ex homine atque hominem ipsum interfeceris. Scribendum (notato errore in numero libri, quoniam liber XXIX senariis constabat): Non priii tollas, quam tu sustuleris animum ex homine atque hominem ipsum interfeceris. [Non prius Muellerus.] Noniua. 663 P. 331 (insigne) Lucilius libro XXVII: Cocus non curat caudam insignem esse illam, duni pinguis siet; sic amici animum qusenmt, rem parasiti ac divitias aut. Locus sic restituendus est: Cocus non cm'at caudam insignem esse suillam^ dum pinguis siet; sic amici animum, rem parasiti atque divitias amant, Corrupto extremo verbo (prò quo alii avent scripserunt), additum est quserunt. P. 336 (limen) et 529 (vile) Varrò virgula divina: Ad quos (p. 529 atabos, attabos) quum volucris (volucres) venit apud illos usque ad limen nitida bilis (vilis). Versuum nulla certa indicia sunt. Scri- bendum puto: At pavos cum volueris, venit apud illos usque ad limen Indica avis vilis. P. 341 (mactare) Attius Antenoridis: quia ut illorum copias fundam in campo aut navis uram aut castra mactabo in mare. Audeo suspicari, hic quoque Nonium errore librarli decep- tum, ab Attio scriptum fuisse: quin aut [sic Bergkius] illorum copias fundam in campo aut navis uram aut castra iactabo in mare. P. 344 (merum) Varrò toìi nargòg to naiòiov, n€Qi nuiòonoiias: A e liberos parare cui necesse sit, non est merum; nec tu edepol quid simulas tuis. Scribendum: nec tu edepol, quod simulas, vis, Versusne hi sint, prorsus incertum est. Mire Riesius. (Non est merum et simplex, ut affirmari universe negarive possit.) P. 349 (maturum) Varrò Eumenidibus: Dis- cumbimus mussati dominus maturo ovo ad cae- nara committit. Sublata geminatione restat sa ti 664 Lib.lX. Cap.lII. dominus. Suspicor tuisse: Discumbimus; facit dominus maturo ovo ac coenam committit. i P. 352 (nobile) Lucilius lib. XXIX: Tiim illud epiphoni quod etiam tum nobile est. Scribendum : Tum illud èn €(pu)ve i^ quod etiam mine nobile est. P. 369 (putare) Ti ti ni us Fullonibus: Da pensam lanam; qui non reddet tempori, putatam recte, facite, ut multetur malo. Scribendum : Adpensam lanam qui non reddet tempori, putatam cet. ( Alioquin debebat scribi date, ut lunius Lipsiusque ani- madverterunt.) P. 370 (passum) Naevius Iphigenia: Passo vel hoc vicinum Aquilone hortum fer foras. Nonnulla alii emendarunt. Scribendum: Passo velo vicinns Aquilo me e portu feret foras. Vicinus Aquilo est regioni Tauricse. P. 390 (severum) Varrò Eumenidibus: Tertia Poenarum Infamia stans nexa in vulgi pectore fluctuanti, intonsa coma, sordida vestitu, ore severo. Kecte Rceperus Infamiae substituit Insaniam ; sed nihilo melius illa stabit nexa aut in vulgi pectore fluctuanti (vel potius fluitanti; nam eo necessario participum pertinet, aequaliter distributis substantivis adiectivisque). Scribendum: Tertia Pcenarum Insania, stans ni^'a in fusti, Pectore fluitanti, intonsa coma, sordida vestitu, ore severo. P. 407 (tenacia) Ennius Hectoris Lytris: Ducet quadrupedum Nonius. 665 iugo invitam doma infrena et iuge valida, quorum tenacia infrenari minis. Scribendum puto: Ducet quadrupedum iugum invitum domans freno et fune valido, quorum tenacia infringi minis (nequit). P. 410 (triste) Varrò Triodite Tripylio, neQÌ aQST^g xTf/GSMg: Illud vero quondam mese, ut ego non metuam fulmen, non aruspicem tristem, simul ac dici non quaero. Primi versus sententia dubia non est, verba reperiri certo nequeunt; cetera sic scribenda sunt: ut ego non metuam fulmen, non aruspicem tristem, simul ac Glycerion quaero. Fato quodam et perpetua animi proprietate fìt, ut, quoties puellam amatam quserat, nihil metuat. P. 425 (fors) Idem (Lucilius) in eodem (XIII): Aut forte omnino ac fortuna vincere bello: Si forte ac temere omnino, quid cursum ad honorem? Scrib. quid fors ad honorem ? P. 427 (priores) Lucilius satirarum lib. XX: Calpurni ssevam legem Pisoni' reprendi Eduxique animam in primoribus naris. Scr. Eduxique animam vix (ì) in primoribu' labris, P. 433 (morata) Afranius Vopisco: Dum morigeram, dum morosam praebeo. Deinde aliquid dedita opera controversiae concinno, Isedo interdum contumeliis. Scribendum : Tum morigeram, tum me morosam praebeo. Deinde cet. P. 452 (torrere) Varrò Eumenidibus: Capite aperto esse iubet, ante lucem suscitat, frigore torret, venatum eicit ieiunio vellicem. em Uh. IX. cap. III. Substituunt prò extrema voce villicum, neque aptae per- sona? noraen neque cum ablativo ieiunio congruèns. Scribendura : Capite aperto esse iubet, ante lucem suscitat, frigore torret, venatura eicit ieiunio velocem, Velocitatis augendse causa hominem cibo fraudat. P. 458 (sumen) Lucilius satirarum libr. IV: Quod si nulla potest raulier tam corpore duro esse, tamen tenero maneatque sucussa lacerto et manus uberi lactanti in sumine sidat. Scribi oportet: Quod si nulla potest mulier tam corpore duro esse, tamen tenero manei quin sucu' lacerto et manus uhertim lactanti in sumine sidat (profundeque imprimatur). Quin similiter (prò quam) restituturus eram in Csecilii fragmento e Fallacia p. 512, sed prseceperunt alii, quibus obeditum oportuit. [U berti m etiam Muellerus.] P. 480 (miras) Varrò Eumenidibus: Hospes, quid miras animo curare Serapim? Quid quasi non curat tantidem Aristoteles. Idem eisdem: aut ambos mira aut noli mirare de eodem. Verba idem eisdem recte subditicia Eibbeckius et Kiesius iudicarunt, unumque esse fragmentum. Sed quod post Scaligerum curet scribitur, toUi simul debebat quid, quod temere fieret. Versuum nulla indicia certa sunt. Scribendum: Hospes, quid miras nimio (alii nummo) curare Serapim? Quid, quceso, non curat tan- tidem Aristoteles? Aut ambos mira aut noli mirare de deo. Vulgare mendum est in quasi. P. 494 (aedis) Varrò de vita populi Komani lib. I: Haec sedis, quo nunc est, multis annis post facta sit inque omnia regiis temporibus Nonius. 667 tempia parva facta. Scrib. Hsec sedis, quse nunc est, m. a. post factas^ denique (?) omnia cet. P. 495 (accusativus cet.) Attius Epinaiisimache: Ab classe ad urbem tendunt, nec quisquam potest fulgentium armum armatus ardorem obtui. Scr. : fulgentium armum advorsus ardorem obtui. P. 496 (genetivus casus) Titinius Psaltria: Dicis tu quseso quo te avortisti? mei fastidis, mese delicise? Scrib. Die, istuc, quaeso, quor te avortisti? Mei fastidis, mese delicise? P. 508 (soluerit): Cselius annali lib. VII (scr. annali VII): Duos et septuaginta lictores domum deportavisse fascis, qui ductoribus hostium ante soluerint ferri. Scr. victores, P. 513 (dapsile) Pomponius Rustico: Quid nunc vis fieri? Verrem sume dapsile ac dilucide. Scribendum: verre^ sume dapsile ac dilucide. P. 514 (pugnitus) Csecilius Fallacia: Nisi quidem qui se malit pugnitus pessumdari. Scr. Nisi quis est, qui se malit p. p. Ibd. (immortalitus) Turpilius Hetsera: Satine ut meum cor voluptatibus dat? Immortalitus se obtulit mihi hsec facultas. Scribendum: Satin', ut meum cor se voluptatibu' elei, immortalitus sese obtulit mi hsec facultas? P. 524 (turbam) Attius Athamante: An dubito ha quid agis? cave ne in turbam te implices. Scrib. Tarn subito, ha, quid agis? cave cet. P. 529 (fetiales) Idem (Varrò de vita populi Rom.) lib. Ili: Si cuius legati violati essent, qui id fecissent, quamvis nobiles essent, uti dederentur civitati, statuerunt, cet. Scr. Siculi legati cet. 668 Lib. IX. Gap. III. P. 534 (faselus) Varrò Desultorio, /[€{)i lov yqvKpeiv: Alius domini delicias faselon actum tonsillitore movilem flictam solvit. Scrib. Alius domini delicias, phaselon aptam tonsillis in litore mobilem vinctam solvit. (Aptum tonsillae Rceperus, non recto numero neque casu.) P. 536 (tunica) Titinius: Quin togis cum can- didis, tunicis sordidis sint et dicis. In quin subesse fabulse nomeri, recto ab aliis iudicatum est. Reli- qua sic scribenda: Togis dir candidis, tunicis ut sordidis sint, edicis ? P, 537 (stola): Ennius Telepho: Cedo et caveo cum vestitus squalida sseptus stola. Scribendum : Cedo et abeo hoc cum vestitu, squalida sseptus stola. P. 538 (sagum); Sisenna Hist. lib. HI: Senatus auctoritate sagaria nunc. Scr. S. a. sagati sumus, Ibd. (paludamentum) Sallustius Hist. lib. Ili: Et eodem tempore Lentulus duplici acie locum editum multo sanguine suorum defensus (recte alii defensahs), postquam ex sarcinis paludamenta hostari et delectae cohortes intelligi coepere. Sallustius scripserat sino dubio: postquam ex areni s paludamenta nostratia et delectae cohortes intel- ligi ccepere. (Postquam Lentulo paludamenta Romana ex arenis, quse ea hactenus occultaverant, pellucere coeperunt.) P. 543 (aula) Varrò Gerontodidascalo: Sed simul manibus trahere lanam nec non simul oculis observare ollam pultis, ne aduratur. Scrib. Sed simul manibus trahere lanam nequeo^ simul oculis observare ollam pultis, n. ad. Utrumque se simul facere posse ancilla negat. Ibd. (in eadem voce) Idem Rimarco: Vulcanum nec quum nov?e lagenae ollarum figura ter pre- Nonius. 669 cantur. Fuit: Vnlcanum cnquum (secum) novse lagense, ollariim figurai precantur. Figuli vasa in camino coquentes Vulcanum iis seqiium et propitium precantur. P. 553 (antesignanorum) : Varrò afifiov fUTQeig, neQÌ (piXiiQyvQias: Quem seqimntur cum rotiindis velites parmis leves, antesignani quadratis multis insignibus tecti. Scribendum : antesignani quadratis scutis segnius tecti. Antesignani parmas non habebant. Ibd. (tragula) et p. 555 (sparum) Varrò Meleagris: aut ille, cervura qui volabile currens sparo secutus tragulave traicit. Scribendum : aut ille, cervum qui volabilem sparo secutus tragulave traicit. Prorsus absurde hsec: cervum currens . . . secutus componuntur. (De Varronis fragmento p. 248, de Lucilii p. 296 et 382 dixi voi. I p. 36, 18, 73.) Licet, opinor, fatigato desinere. 670 I. Index scriptoruin et locorum, qui emendantur aut de quorum scriptura disputatur ^). Afranius (Brundisinis, ap. No- nium) 656 (Divortio) ibd. (Liberto) 662 (Pompa) 657 (Suspecta) 653 (Vopisco) 653, 665. Asconius 245. Attius (Antenoridis, apud Non.) 663 (Antiopa) 659 (Atha- mante) 667 (Epigonis) 659 (Epinausimache) 660 , 667 (Eurysace) 660 (Medea) 660 (Pelopidis) 658 (Phinidis) 659 (Thebaide) 657 (Parerg. lib. I) 655. Caecilius Statius (FaUac. , ap. Non.) 667 (Philum.) 661 (Plocio, ap. Geli.) 591. Csélius (ann. VII, Non.) 667. Csesar 246 sqq. (B. G. V,* 37, VI, 11, VII, 11, 35 bis, 44, 58, 74, 75, Vili, .5, 10, 15, 42, 52) 254 sqq. (II, 20) 250 (II, 21) 251 (V, 1, VI, 1) 247 n. (V, 28, VII, 47) 250 (B. C. II, 34) 252 (III, 56 bis) 251, 253 (B. Afr. 56) 251. Callimachus (apud Geli.) 595. Capitolinus, lulius, vid. Hist. Aug. Script. Cassius Bernina (Non.) 655, 657. Cato (prò Rhodiens., ap. Geli., ssepius) 596 sqq. (prò L. Turio) 604 (suas. in. leg. Pop., Non.) 656 (carm. de mor., ap. Geli.) 601. Catullus 28 sq. Cicero 181 sqq. (de orat. II, 229) 96 (de divin. I, 107) 641 (de legg. II, 61) 252 (de off. II, 17) 241 n. Cincius (ap. Geli.) 605. ^) Ad eandem formam confectus atque in voi. I. 671 Claudms (Calidius? in Qu. Gali., apud Non.) 659. €olumella 518 sqq. (II, 20, 2, III. 3, 4, VII, 4, 4) 521. Curtius 530 sqq. Ennius (Ann., Cic.) 641 (Hectoris Lytris, Non.) 664 (Telepho) 668. Festus (p. 325 M.) 658. Fronto 613 sq. Gellius 583 sqq. (de multis locis coniunctim adraonitum) 584 n., 587 n. Gracchus, C. (in dissuas. leg. Auf., ap. Geli.) 601. Historiae Augustse Scriptores 630 sqq. Horatius 50 sqq. (Od. I, 2, 21 et IV, 4, 18) 53 n. (IV, 8 17) 51. lustinus 616 sqq. (plures loci vindicati 616 n.) luvenalis (X, 311 sqq.) 162. Lampridius vid. Hist. Aug. Script. Lucanus 129 sqq. Lucilius (sat. IV, ap. Non.) 666 (V, ap. Geli.) 608 (XI, Non.) 661 (XIII) 665 (XV, Geli.) .595 (XX, Non.) 665 (XXVII) \ 661, 663 (XXVIII) 660 (XXIX) 655, 662, 664 (XXX) 662. Lucretius 22 sqq. Martialis 163 sqq. Menander (Geli.) ter 591. Naevius (Iphigenia, Non.) 664. Nigidius Figulus (comm. gramm. XXV, Non.) 658 (de dis) 659. Nonius 651 sqq. Ovidius 66 sqq. (Am. 1. 4, 46) 101 (Trist V, 5, 16) 18. Pacuvius (Antiopa, Non.) 659 (Periboea) 660. Persius 128 sq. Plautus 5 sqq. Plinius mai. 523 sqq. Pomponius (Rustico, Non.) 661. Propertius 62 sqq. Quintilianus 535 sqq. (VI prooem. 7) 89. Sallustius 291 sqq. (Hist. Ili) 668. Script. Hist. Aug. vid. Hist. Aug. Senecse tragoedise 109 sqq. Seneca philosophus 335 sqq. (de prov. 1, 1) 337 n. (de const. sap. 4, 1) 449 (ad Marc. 11, 2) 343 (ibd. 11, 3) 341 (de vit. beat. 11, 4) 341 n. (ibd. 25, 4) 339 (13, 3 et 14, 1) 340 (19. 3) 252 (25, 1) 253 n. (de tranqu. an. 2, 1) 341 n. (de benef. I, 2, 5 et VII, 8, 2) 407 (ibd. Ili, 26, 2) 378 n. (ibd. V, 8, 2) 408 n. (ep. 11, 3; 110, 17; 115, 17) 449 (114, 16) 205 n. Silius Ital. (I, 36 et 208) 161. Sisenna (Hist. III, Non.) 668 (IV) 661. Spartianus vid. Hist. Aug. Script. Statius 152 sqq. 672 Suetonius 570 sqq. (lui. 84, Aug. 25, Vesp. 4 et 23, Dona 13 et 15) 571. Sulla (Geli.) 613. Tacitus 541 sqq. (Ann. Ili, 7) 543 (Ann. XIV, 15) 542 (H. Ili, 41) ibd. Terentius 12 sqq. (Hec. 603) 21 (Adelph. 846, 986) 169. Titinius (Fullonibus, Non.) 664 (Psaltr.) 667 (ine. fab.) 668. Trebellius vid. Hist. Aug. Script. Turpilius (Demetr.) 662 (Hetsera) 667 (Philopatro) 652 (Thra- syl.) 662. Valerius Flaccus 133 sqq. (Ili, 412) 32 (Vili, 303) 138- Valerius Maximus 313 sqq. Varrò (de 1. Lat. et de re rust.) 165 sqq. (VI, 74 Bip.) 166 n. (de vit. pop. R. I, Non.) 654, 658, 666 (ibd. Ili) 667 (rer. divin. I) 659 (rer. bum. XX) 656, 659 (Agathone) 656 {ocfifiov fi.) 669 (Bimarco) 660, 668 (Desultorio; 668 (Eumenid.) 657 n., 660, 663, 665, 666 (Gerontodid.) 668 (Marcopoli) 654 (Marcipore) 657 (Meleagris) 669 (Modio) 655, 658 (ovog XvQccg) 654, 655 (Papiapapae) 654 (Pro- meth. lib.) 658 (Serrano) 654. 656 (rov nargòg rò n.) 658, 663 (Triod. Trip.) 665 (Virg. div.) 663. Velleius Patere. 297 sqq. Vergilius 29 sqq. (Multa simul probata aut iraprob. 30, 31, 32 cum notis.) Vopiscus vid. Hist. Aug. Script. Vulcatius vid. ibd. 673 IL Index Rerum Yerborumqué^). A.h corrept. ante voc. 86. Ab prò post 72; male prò ex positum 401, 453. Abhinc- male cura ablat. 588. Abiicere prave prò adigere 252, prò abigere 402. Ablativus pto propter 267; per- sonse nomeii plur, num. abla- tivo instrumentali pos. 546. Ablativi usus singularis apud Plinium mai. et Tacitum 526. Absolvere ab aliquo 330. Accedo, ut de concedendo 21. Accusativus apud participia pas- siva 75 n. Activum prò passivo scriptum 432. Adigere de telis iaciendis simili- busque , non adiicere 251 ; adigi 268. Additamentorum in poematis arguendorum leges 51. Ad- ditamenta, quae interpretandi causa adscripta erant, sublata 173, 185, 187, 190. 212. 219. 221, 227, 232 (bis), 249 sq. multisque post locis. Adeo-non post negationem 533. Adiectiva in bilis active posita 15; adi. neutri generis sing. num. prò substant 554; adiect. et genetivus quali- tatis coniuncta 431. Adiec- tiva deminutiva 373. Adiectus appositusgue de vicinia 278. Adplorare ex deplorare ortum 447, Adverbia prò sententia (turpiter aliquid facio prò turpe est me facere) 507. Adversum hostibus cedere 283. ^ra cojijìcere 472. ') Cogitaveram buie indici inserere notabilia mendorum exempla certis generum nominibus subiecta. Sed deterruit me et infi- nita copia et eligendi magisque etiam digerendi difficultas, quod saepe duse pluresque errori s species ad scripturam depravandam concurrerunt. Ncque eos, quorum haec exempla comparare ad rei intellectum et superstitionem vincendam et ad rectse rationi assuescendum interesset, haec in indice qusesituros valde credibile erat. luniores taraen admonitos velim, ut, quae s])arsim singulisque locis iacta interdum non magnam persuadondi vim habere vide- antur, ea in uno alterove scriptore, velut Seneca, coUigant ge- neratimque disponant. Hic unum et alterum fortasse ex illa cogitatione remansit, etiam vocum quarundam notabilius resti- tutarum notatio, cum alioquin nihil de iis explicatum sit. MADVIGII AoVhB*. Oli. H. 43 674 ' n Jilrarium. Ibi non causse actae, sed subsellia iudicum ser- vata 579. Agger yentur, non ayitur 285. Aykatio 387. Aymen de duobus (poetice) 92. Alce turrium, non mali 257. Album cun'ce 649. Aliquis prave prò quisquam 200. Alius cum ablativo 60. An, an vero 209 n. Anacoluthon in interrogatione bimembri 209 n. ; anac. falso fictum 623 n. Aninium inducere potius quam in animum apud Terentium 21. Annali tertio, non annalis 592. Annuum prò substantivo 398. Appositionis brevitas apud Ovi- dium 76. Argutice inanes, non angustice 501. Arma, Ruesiungen, 534. Armatura non simpliciter prò armis 328 n. Arsis vis ad producendam sylla- bam 50. Articuli absentia in sermone Latino ambiguitatem faciens 431; cfr. 436. At, at vero 219, 271. Attractio subiecti sententise se- cundarise falso ficta 415. Avere, avenclus 387. Augurale absolute non dicitur 382. Avunculus mayniis 403. Auxilia prave prò auxilio 266. Bakena 638. Barbariusculus 605. Biceps, h. e. duplex, apud Varr. 178. Bdis ; adiectiva sic cadentia active pos. 15. Bina beneficia 213. Bottisei prò Boeotis restituii 229. Britannia non ab Agricola cir- cumnavigata 569. Csesaris codices 246; in codd. belli Gallici àdditamenta 250; codd. interpolati inter- dum veriora habent 254. Ccesarianum imperium o: dignitas Caesaris 634. Capacitas impar 313. Capere, ^coqsìv, 114, 523. Caracena Italise regio 562. Casus nominum errore mutati 215, 250, 267, 269, 365, 385 n., 551. CauponcB 272. Causa quatenus prò morbo 351; per causam 215. Cedere rem vix Latinum 103. Censeri summam potius quam summa 598. Cervix, cervices apud Senecam 385. Ciceronis oratio, „cum a ludis cont. avocaret," 244; prò C. Orchivio, non prò L. Corvino, 245; prò Atratino nulla nec prò Csesare Vopisco ibd. Orationes de lege agraria et prò Mur. nuper corruptae 675 202 sq. Orationes IV falso in suspic. vocatsB 211; earum condicio critica ibd. Civitatis iiis 311. Cinyrus (Cinyras) apud Vergil. errore fictus 42. Circum; verba ab hoc incipientia corrupta scribendo 589. Circumcideìe 511. Circumfundi turmis, non turmas, 288. Circumspicere 589. Citimus e. dat. prò vicino vix antiquum 443. Cifra ì. e. siile 161. Classicum canit, non classicus, 171 ; classici canendi red- emptor ibd. Codicum nostrorum origo et pro- pago prima 111, 165 sq. Codex Lagoraarsinianus oratt. quarundam Cicer. 202 sqq. Collineare hastam 543. Colluvies plur. nura. 520. Cominus ire regi 156. Commune civitatis 590. Compellare de reprehendendo 276. Comprensus, non compressus, 318. Canari 262. Conatio VOI infìmse setatis 437. Conciliatio sui apud Stoicos 513. Concupere non Latinum 641. Condicio duplex, generalis et spec, 256. Confarreatio sublata ab Helio- gabalo 638. Conyerere alieni 347. Congiaria 276 n. Coniunctivi secunda persona 547; coniunct. vitiosus 448 sq., 521 . Connixus in se 317. Consitura 413. Copiates 382. Copulatio trimembris vitiosa 169. Cordi esse 532. Corona auditorura 327. Credere crimen 19. Creditum (de rumore) 552. Criminari aliquent alicui 394. Cuicuimodi 205. Cum coniunctio prò prseposit. accepta 250; prave cum perfecto prò plusquamperf. 573, cum perfecto indicativi 448 sq., 521. Dativus participii de loco spec- tandi 567. Deesse opera 61. Defungi 18, 390. Degenerare virum 368. Deiicere, h. e., alte defodere 95; deiicere se in materiaìu 607. Dempto, h. e., sine 348. Denique prave positum 232. Depilare 631. Deprecatio de diris 590. Deserere absol. 480. Destrictus, destringere 416. Dextra intervalli 283. Dignitas 262 n. Dirigere se 563. Distributiva prò cardinalibus {dena cervice pro decem) 155; non pro ordinalibus 106. Diversus sententiis 548. Doctum ingenium non dicitur 306. 43* 676 Dotalis 73 n. Drusus Libo 31 \ Dubito, num vix Ciceronianum •209 (Add.) JJwas (lare 16. ^ duro, h. e., dure, ex (x,quo etc. 80, 116 [e vero) 465. Ex intervallo 477. Et ascensu prave prò exscensu 259. E rep. (consules) 222. Ecus; ex hac scriptura errores 286. Echtcere in altum , non deducere 258. Edurus non positura ab Ovidio 80, Effocare vix Latinum 362. Effrons vox ficta 650. Ei prò una syllaba 48, 60. Eligere nervos, non exsecare, 205. Eludavi 306, 602. Emanere 480. Enìmvero corr. in en/m 253, 565. Epiphonema per parenthesin interpositum ab Ovidio 89. Es (ab edere) 80. Esse magno timore 237. Est uti prò /tce« M«i non apud Sene- cam 506. Est, non est falso prò fas est 315. Ef>t pro esset scriptum 588 ; post m omissum 278, 607. Et in fine versus omissum 55; geminatum {et rex et laces- situs) 318 n. Etenim prave secundo loco 169. Exernpto auctore, h. ' e., sine a. 348, 402. Exigere se 403. Expediri, expedire se (non expedire abs.) de itinere parando et suscipiendo 559, 660 n. Eamilia prò gente apud script. hist. Aug. 632. Falsus, h. e., deceptus 94. Fatiscere de onere pravum 602. Fatum medio significatu 302 n. Fermemodum vox ficta 609. Fiduciarius 282. Fine Caucasi, h. e,, usque ad, •625. Finivi, Jìnire se de morte 471. Finitio 428. Flaminis Dialis abnoctandi venia 545 n. Flatus de animo elato 139. Fui captus pravum pro sum e. 61, fuisse pvohibitum pro esse 195, Fusio 243. Futur. exact. pro sirapl. 39. Genetivus non Ciceroniane prsepo- situs 224; subiectus prsepo- sitioni omisso nomine re- genti 536; gen. gerundii, vid. gerundium. Gervones 284. Gerundium non apud cum aut sine 536; gerundium prave pro gerundivo {ad exercendum verha) 438 ; gerundii genetivi usus fictus apud Tacitum 553 (556), ger. verbi transi- tivi impersonaliter positum 877 596. Gerundivi genetivus omisso causa non ponitur apiul Velleium 301. Gerun- divum et partic perf. per- mutata 540. Grammaticorum Latinorum er- rores 48 n. Gruma 590. Hiare et hiscere 372. Hiatus in arsi in eiusdem vocalis concursu 87. BiUte 365. Hinc Roma 205. Hoc ut scias apud Senec. 517. Horatius ab Hofm. Peerlkampio et Lehrsio vexatus 50, 53 n. I simpl. in genetivo prò U erroris causa 269, 427, 528. l(/noratus prò ignoto dubium 204. li et duo permutata 604. llle-ille 565; ex ilio (tempore) 78. Illex 25. lllico restit. 282, 484, 629. Illim 201. Immerito alicuius 613. Irminere^ eminere 379. Impacatus 358. Impatientia pro impotentia 549 n. Impotentia 547. In pectora propexus 44; in hoc 97. In cum specie partitivi sig- nific. 167; omissum (esse magno lionore) 237 (dura terra ponere) 85 ; in totum 309; in aspero accipere 469; in extremo 468; in honorem^ in spem, in odium alic. et similia 644 ; in vanum 647. Inclitus prave positum 580. Indicativus pravus post qui (ut) 12, post est, quod 19. Indi- cativus in sententiis orationi obliquse interpositis 429, apud non quod 472. Indie, perfecti apud cum^ si, nisi, 448 sq., 521. Indoles 613. Infinitivus pro imperativo male Vergilio affictus 32; inf. historicus liberius positus 33 n., non recto 43. Inf. pro substant. cum genet. (?) 328 (Add.) Infinit. act. pro pass, scriptus 217, 221, 395, pass, pro act. 394. Inf. pass, prses. male pro futuro 575. Inquit in apodosi omissum 40; cum dativo 389. Instar 249. Insto facias 551. Intendere campos nebulis 153; intendere campis de contem- plando pravum 148; intendere pretium, non ext. òli. Intentio 537. Inter pro adverbio et pro interest apud Val. Flacc. 138; sub- iectum utrique casui et in alterum versum reiectum 37. Interpolati© notabilius varii ge- neris et serpens monstrata 42, 52, 267, 268, 272, 273, 287, 339 sqq., 390,395, 450, 446, 505, 555, 624. f)78 Interrogatio prò condicione 59; int. bimembris anacolutho turbata 209 n, Intervallum, ex intervallo 477. Intra se 33. Ipsos prò se 470 n. Irruere et mere 421. Is breve in arsi productum 50. Istri 260. Ita imperas, non illa 381. lustini codices et edit. recentiss. 616. luratores 171. luxta atqve doctissìme {atque qui doct.) 292. Lactentes hostiae 594. Latus dare 458- Lentifer 76. Lepidus, M., 312. Lex (leges) ^lia et Fufia 227. Liberalitas, h. e., donum 565. Libertinorum hereditas ; in ea ars Neronis .'i80. Licentia scriptum prò diligentia 611. Locum facere 300; sihi, non sui 408 n. Lucani Orpheus a Nerone can- tatus 160. Lucilius a Velleio laudatus 300. Mage non apud Senecam 439. Magnus; avunculus m. 403; patrui magni 634. Mala (maxilla) 15. Manubise 550. Manus iniectio 425. Massilienses et C. Csesar 263. Meddix 377. Medius cura duplici genet. 310. Megara, non Meqaram 298 n. Meliades nymphae 29. Molestia, non modestia cum sumptu coniuncta 292. Nares 649- Natare stagna 82. Ne-quidem corruptum omisso ne 307 n., 457. Nec simplex prò nec-nec 122; prò et apud Suetonium ora- tione implicata 574; nec- quidem pravum 523 n. Necuter vox ficta 164. Negatio disiunctionis {non aut-aut) 235; a librariis addita ant omissa 180, 308, 309, 326, 493, 628. Negotium gerere 435. Nemo non 477. Nescio facete 444 n. Ni breviter positura 46; nisi cum plusquamperf. coniunctivi insolenter positura 573 n. Noraen proprium oblitteratum 260, 273, 289, 313, 484, 513, 581, 591; falso ex alia voce ortum 42, 107, 217, 256. Nominativus a scribis in accus. mutatus 114, 385 n. Non-magis 317 ; non posse-non corruptum 456. 679 Non et con permutata 643. Nota perseguì, notare 300. Numeri transitus a plur. ad sin- gul. 362. Numeri lex falso poetis antiquis afficta 110. Oblivio amnis 357. Obserui pro ohseravi 8. Obstrepere prave passive positum 333. Occubans fortuna 323. Offendere imperitiam nove dictum 609. Omissa verba propter easdem aut similes litteras bis positas 416.* Operane, opera 508. Ordo verborum in adverbiis et iis, quse adiectivis adiun- guntur, 529. Ovidii codices et editores 66; epistola aliquot falso addu- bitatse 78 n. Codices meta- morph. 81. Palsestinae dese nullse 107. Pallantis, non Atlantis, Aurora 136. Parere prave prò apparere ò76. Partirà prave geminatum 197. Passerarice ficus, non passarice, 636. Patientia de perpessione 459 n. Pedester male prò pedite 562, 622. Pensare, compensare 307. Perdor barbarum 61, 361. Perfectum prave aoristi nomine excusatum 358, 366. Perf. et futur. male mixta 381 et n. 2; perf. indicativi apud si, nisi, cimi 427, 448 sq., 521; perf. et prsesens quo- rundara verborum permut. vid. Prsesens. Persuasus 325 n, Pertusus 450. Pkilosophice plur. 527. Plebiscita nulla imperatorum tempore 550. Plusquaraperf, et perfect. in quo- dam genere sententiarum 299. Ponere arbores, non deponere 493. Posse, non posse, h. e., sequo ani- mo non posse, 641. Ponti Euxini magnitudo 145. Prcecipere iter 272. Prcedam alicuius esse, prcedce alieni 617 n. Prsepositio a casu suo interventu alius casus separata 514. Prsesens et perf. in quibusdam verbis i^ejficit, effecit) com- mutata 313, 352, 499. Prcestare frumentum (de dando fr.) non antiquum 248. Pro portione 259. Prodire non pro procedere 457. Proiicere raunimenta non Lati- num 255. Pronomen pro adiectivo aut subst. (^hoc sui/ì) 114. Propolluere verbum nihili 544. Protinus corrupt. 457, 607. 680 Provivere nihil 549. Provorsuin 599. • Proximus anperior (noil proxime) 243 n. U,u. Vocura sic incipientium in concursu alterautra omissa 193, 238, 256, 259, 408 n. Qticererej ut 240 (Add,). Qucesiior, qucestor 425. Quam prave additum post com- parativum 185, 479; excidit ante qti 237. (Quando prave prò aliquando ac- ceptum 43; tum^ quando im-' probatum 205. Quasi prò sententia infinita 556 (600). Quassus substant. 349. Qui prò 61 quÌ!> 15; post quippe, hercle cet. extra structuram apud Plautum, non apud Terentium 16. Qui ablat. restitutum 190. Quidem prave positura 307 n., 457, 600. Quidni, 379 ; quidni sim ? quidni non sim 408 sq. Quin corruptum 268 (quod), 308 (quem), 511 (an), 599 (qui), 614 (quod), 635 (quod), 666 ique). Quispiam prave prò quisquam 575. Quisquam non cum nomine rei apud Ciceronem, sed apud inferiores 238; non prseponi- tur negationi 96. Quisque prave prò quisquam 126. Quot 102, 378 n., 412 n., 465. Quoque prave positura 508, 532. Quor: error ex hac scriptura 174. Quotusquisque restit. 518. Recentoricus ager 203 n. Recoynoscere prave 326. Rectus, erectus 578. Reditio, reditus 238- Redurere (?) 86. Reges, Alexandri filius et frater, 624. Reiiculus 187. Reliquioì naufragii publici 646. Remediari 266 ; remediabilis 499 n. Remersare 140. Reprcesentare 334. Res; sine re 42. Rerum actus, res redeuntes 579. Respondere de proficiendo 387. Saperda 658. Satur (solis) 435. Scio mori 344 n. Secundi casus 380. Sededum fìctura 589. Senecse Hercules (Et. 110; tra- goediarura codicura origo 110; ese pessirae nuper trac- tatse 109 sqq., 121 n. Seneca qualis philosophus, 336; librorum fortuna et editores 337. Codex Ambrosianus librorum rainorura 338 sqq., 342 sqq.; ceterorum inde pendentium interpolati© 339 681 sq. Codex Nazar. libr. de benef. et de clem. 406. Quaestionum naturalium co- dices 432; epistolarura 406. Epistola in rebus tìctis ver- santur, non in verarum rerum significationibus 461. Sequens prave pro futuro 243. Serva nomina pro servilìhus apud Varr. 176. Servare non pro observare 107. Servire, inservire de voluntate et studio, non de usu 210 n. Servior barbarum 379. Seu . . seu . . seu in protasi verbo omisso 109. Sì a scribis transpositum 473. Si nihil aliud 239. Sidera, h. e., dies 145 n. Sigmim rei mitlere, prave pro dare 265. Sine cum participio 367. Sine dubio in ironia apud Senec 452. Singidaris 206. Singularis. Ad eum de genere transitum a plur. de sin- gulis 362. Sor t ito r 218. St (est) corrupt. 169 (si) 172, 180, 231, 316, 400, 595 (sit), Statii elocutio 152, 155. Statio restit. 322. Stoicorum decretum de vita longa et brevi 132. Strophse inepte fìctse in veterum poematis 110. Sub pro in, quatenus, 65. Subiicere prave pro subigere 627 n. Subscripiio (criminis) 196 (360). Subsellia iudicum in serario ser- vata 579. Substantivum in sent. relativam retractum 108. Suffercire 595. Super ccenam 444. Sustineo intransitive 445. Suus sibi non apud Vergil. 33 n. Syllepsis verbi (putant ex pittasti) 221. Taceri 345 n. Tarn . . quam Ccesar, h. e., quam Csesarem decet, 353. Tanquam pro sent. infinita 556. Tantum: alterumt., tria tanta 2^^. Taurum mittere (?) 635. T'egmen 34 n. Tenuis pro angusto 275 n. T'erriculum 93. Tibicinium 654. Tolerabihs act. 15. Tota Italia (abl.) 209. Transpositio versuum apud poetas •facta 34, 71, 116; hemisti- chiorura 122. Transpos. in pros. orat. scriptis 299, 302; maior apud Senecam 355, apud Gellium 608. T'u (voc), te additum in altero membro 7. Tui, tueri non passive apud Varr. 172, 180. Vacai mihi Jacere 371. Vacuus ; in vacuum 578. 682 Valerii Maximi prava artium aestimatio 331 n. Eius codex Bernensis 313, 326. Valetudinaria in privatis domi- bus 388 11. Vanus; in vanuin 647. Varronis de 1. L. librorum fata 165 sqq. Velie; vis tu? volunt? in iubendo 198; vis..? fac 476 (499). Vena de pulsu 98. Venenarius pro venelfico non apud bonos 580. Vergini elocutio 30; eius carmi- num condicio critica 29 sq. Transpositiones in iis factae 31 n. Verisimile est, ut 415. Vernacidi prave prò vemis 637. Verruca, Collis, 289. Vexillum colonorum 404. Vicem, vice 56: vicibus 629. \i(tu /<('.(.!,> 33. Videre. Videbimus in differendo 487; vides enim in ironia (?) 371 n. Videi icet. corr. 612. Vinum de vitibus 610 u. 175 extritum 348, 455» Vlscera aerarii 216. Visum, (pavTaota, 242. Vita sibi concinens (apud Stoicos) 469: Vitio, h. e., culpa 376. Vivere necem 164. Vulnus morteni sperans, mortiferum, apud Statium 155. Uhertus voc fictura 598. Uhi sunt? 444. Ut de eo, ad quod aliquid deest aut requiritur, 477. Utralihet 645. Ullus non praeponitur negationi 96. CM fH r-t CM « TH£ INSTITUfE OF MEDIAEVAL STUDICS 59 QUEEN'S PARK CRESCENT TORONTO - 6^ CANADA f f I ^vy. I M I2L