A 37 e" ; 5 era ete - aunpcieqot^es v Uri fna We LED ΩΝ dr 1 Ann, e je Sar ny ES d Jc. dpi e d 3 τὰ 4 3*5 x EO RA ed Tite dep er qi 90} pios - diy T t ? Lt εν Aes aab odi ARR Sue Landi ph cd e zs mw ER ORT ἌΣ ^ x tz τὸ ας I c Most P HANDBOUND AT THE aX Φ UNIVERSITY OF TORONTO PRESS M. MANILII ASTRONOMICON LIBER SECVNDVS | WO τ Δ Ξ | ᾿ À | " Mos Ln Pon ; δὶ M, rng p “ *0 1.4 "229 X Ἐπ i Kt M » M. MANILII ASTRONOMICON LIBER SECVNDVs$S RECENSVIT ET ENARRAVIT Α. E. HOVSMAN LONDINII APVD GRANT RICHARDS MDCCCCXII PA NOV 24 1966 " 5 [^ V Pp 9 NsITY OF ΤΟΥ 1142235 I have lightened the notes on this book, though they still are heavy, by transferring to a preface my exposition of its astrological contents, together with most of the parallels to be adduced from other astrologers. "The exposition thus becomes continuous, and the reader may see the wood in spite of the trees. The signs of the zodiae, counted from Aries, are masculine and feminine alternately: six maseuline, Aries Gemini Leo Libra Sagittarius Aquarius ; six feminine, Taurus Cancer Virgo Seorpius Capricornus Pisces. This division is founded not on sex but on the Pythagorean fantasy that odd numbers are male and even numbers female. "The six masculine signs, so it happens, are all male ereatures except Libra, and Libra could be identified with the Libripens: the feminine are less tractable, for Capricorn has ἃ great peard under her mufller, and the line is led by a female Bull, providentially amputated at the shoulders, the softness of whose nominal sex was imputed either to the Hyades and Pleiades or to the peculiarity noticed in verse 153. 150-154 Paulus Alexandrinus ed. 1586 fol. B, Ptolemy tetr. p. 9 ed. Camerar. 1535, Firmieus math. τι 1 3, Vettius Valens 1 2 (pp. 5-13 Kroll), Porphyrius isag. p. 194 (comm. Ptol. tetr. ed. Basil. 1559), Ludwich's Maximus p. 105 2-5, schol. Germaniei Breys. p. 107 7 sq., catalogus codicum astrologorum Grae- corum I p. 144 23-5, vii pp. 194-211. comm. Ptol. tetr. p. 29 ὅσα μὲν. ὑπὸ περιττοῦ ἀριθμοῦ πέφυκε... ἐκεῖνα ἀρσενικά éarw* ὅσα δὲ ὑπὸ ἀρτίου θηλυκά. καὶ γὰρ εἰώθασιν οἱ ἸΤυθαγόρειοι λόγον τινὰ λέγειν τοιοῦτον, ὅτι ὁ ἄρτιοσ ἀριθμὸσ τὸ τμητὸν ἔχει καὶ παθητικὸν, ὁ δὲ περιττὸς τὸ ἄτμητον καὶ ἀπαθὲσ καὶ δραστήριον. διὸ ὁ μὲν θῆλυσ ὀνομάζεται, ὁ δὲ ἄρρην. Sextus Empiricus puts the cart before the horse: πρὸσ ἀστρ. 7 ἀρρενικὰ καὶ θηλυκὰ ἅπερ συνεργὸν ἔχει φύσιν πρὸσ ἀρρενογονίαν ἢ θηλυγονίαν᾽ Ἰζριὸσ γὰρ ἀρρενικόν ἐστι ζῴδιον, Ταῦροσ δὲ, φασὶ, θηλυκὸν, Δίδυμοι ἀρρενικὸν, καὶ ἐναλλὰξ τὰ λοιπὰ κατὰ τὴν ὁμοίαν ἀναλογίαν, τὰ μὲν ἀρρενικὰ τὰ δὲ θηλυκά. ἀφ᾽ ὧν, οἶμαι, καὶ οἱ Πυθαγορικοὶ κινηθέντεσ τὴν μὲν μονάδα ἄρρεν προσαγορεύουσι, τὴν δὲ δυάδα θῆλυ, τὴν δὲ τριάδα πάλιν ἄρρεν, καὶ ἀναλόγωσ τοὺσ λοιποὺσ τῶν τε ἀρτίων καὶ περιττῶν ἀριθμῶν. Ptolemy tetr. p. 9 mentions two other systems, in which the sex of the signs was not fixed, but varied with the position of the horoscope. vi M. MANILII Three signs, Gemini Virgo Aquarius, are visibly human ; seven, Aries Taurus Cancer Leo Scorpius Capricornus Pisces, are visibly bestial There remains Libra, which is reckoned human, as I explain at verse 529, because it is often held by a male human figure, and Sagittarius, in which both natures are combined. The bestial are themselves divided into pecudes, Aries and Taurus, and ferae, the five others. C.C. A.G. 1 p. 166 30, v iii p. 97 14, vir p. 206 24, Hephaestio Thebanus 11 (p. 60 19-21 Engelbrecht) τὸ τοῦ To£órov δωδεκατημόριον (i.e. ζῴδιον)... ἀπὸ μέρουσ ἀνθρωπόμορφον : on the other hand Ludw. Maxim. p. 110 2 has θηριῶδεσ᾽ Τοξότησ, and C.C. A.G. 1v p. 152 13 includes Sagittarius in a list of θηριώδη from which Aries Cancer and Pisces are omitted, as also does C.C. A.G. v iii p. 97 12 with the limitation ἐκ μέρουσ δὲ καὶ ὁ To£órgc. comm. Ptol. tetr. p. 67 λογικὰ μὲν Δίδυμοι Παρθένοσ Ὑδροχόοσ, ἄλογα δὲ τὰ λοιπά. αὐτῶν δὲ τῶν ἀλόγων τὰ μέν ἐστιν ἀνήμερα τὰ δὲ ἥμερα. ἀνήμερα μὲν Λέων Σκορπίοσ, ἥμερα δὲ ἹΚριὸσ Ταῦροσ, καὶ τὰ τοιαῦτα. 155-157 157-19g Five of the twelve signs are double: Gemini Virgo Sagit- tarius Capricornus Pisces. Two of these, Gemini and Pisces, are complete pairs; two are mutilated composites, Sagit- tarius, half a man upon half a horse, and Capricorn, with a goat's body and a fish's tail; the fifth, Virgo, is a woman with wings on her shoulders. "The Greek astrologers give the name δίσωμα to four only of these, excluding Capricorn (which they allow to be διφυέσ and δίμορφον) for a reason which will presently appear: the dis- tinction drawn by Manilius in verses 167-172 between Gemini and Pisces on the one hand and Sagittarius and Capricorn on the other they express by calling the two last ἡμιτελῆ, a name also given to Taurus because it has no hindquarters. "The four δίσωμα (duplicia Firm. Π 22 8, biformáa schol. German. Breys. p. 107 13), Δίδυμοι ΠΠαρθένοσ Τοξότησ ᾿Ιχθύεσ, are equidistant, and compose one of the three tetragons into which the zodiae, as Manilius explains in II 287-96 and 654-72, is divided; they are followed, as he says in 178 sq., by the tetragon of τροπικὰ, Κριὸσ Καρκίνοσ Ζυγὸσ Αἰγόκερωσ (that is what becomes of Capricorn), on which he expatiates in IH 618-82; and these in their turn are succeeded by the tetragon of στερεὰ, Ταῦροσ Λέων Σκορπίοσ '"YOpoxóoc, which at 11 664 he very improperly calls simplicia, a name to which three of the τροπικά have equal right: the regular Latin version is solida, Firm. r1 22 8, anth. Lat. Ries. 640 2. "The four τροπικά mark the decisive advent of the four seasons ; the στερεά (of whom Leo is called ἀμετάτρεπτον and the other three ἀμετάβλητα) preside over months whose weather is of a settled type, thoroughly spring-like or summer-like or what- ASTRONOMICON II vii ever it may be; the δίσωμα on the contrary, as Manilius explains in verses 176-96, embrace the junction of two seasons and combine the characters of both. Sext. emp. πρὸσ ἀστρ. lO δίσωμα δὲ λέγουσιν εἷναι ζῴδια Διδύμουσ τε kal τὸν διαμετροῦντα τούτοισ Τοξότην, Παρθένον τε kai ᾿Ιχθύασ, οὐ δίσωμα δὲ τὰ λοιπά. comm. Ptol. tetr. p. 29 δίσωμα (κέκληται) οὐχ ὅτι ἐκ δύο σωμάτων συνέστηκεν ἀλλ᾽ ὅτι μεταξὺ δύο ὡρῶν εἰσι. Maneth. 1v 452-5 ἐν ζωιδίοισι διμορφώτοισι .. ., ᾿ΙἸὮχθύσιν 3) Διδύμοισι συνωρίζουσι κατ᾽ αἴθρην, | To£óreo κατὰ κύκλον ἢ ἐσ σταχνυη- φόρον ἁγνὴν | Παρθενικήν. Ludw. Maxim. p. 105 16-8 τροπικά. Κριὸσ Καρκίνοσ Ζυγὸσ Αἰγόκερωσ. στερεά. Ταῦροσ Λέων Σκορπίοσ Ὑδροχόοσ. δίσωμα" Δίδυμοι Παρθένοσ Τοξότησ ᾿Ιχθύεσ, Heph. Theb. 11, Vett. Val. 1 2, Paul. Alex. A-A 4, C.C.A.G. vir pp. 194-218. Paul. Alex. B τροπικὰ δὲ € 95 — V9 ... ἰσάριθμα δὲ τούτοισ τὰ στερεὰ, ἤγουν $$ SU m] zz, τῶν δισώμων ἰσαρίθμων αὐτοῖσ Tvyxavór- των, ἅ ἐστι Il fff 7 X. schol. German. Breys. p. 107 (Jahn Censor. p. 78) quartum quodque eorum aut tropicum aut solidum aut biforme... tropicis proxima, solida, anteposita, his biformia. Heph. Theb. p. 62 26 Aiyókepoc ... διφυέσ, Vett. Val. p. 11 12, Ludw. Maxim. p. 108 5, C.C. A.G. 1 p. 166 10 sq., vir p. 208 16. Ludw. Maxim. p. 109 26 à(uopóa: Αἰγόκερωσ "Ix66ec, C.C. A.G. v iii p. 97 4. Vett. Val. p. 11 5 To£órgo . . . ἡμιτελέσ, 18 Αἰγόκερωσ.. . . ἡμιτελέσ, Ludw. Maxim. p. 109 2. In citing the prose Greek astrologers, who are edited as ill as they deserve, I shall often make tacit corrections. "Thus in Paul. Alex. B above I have substituted ttp for Vj. Jacob p. xxn invents a distinction, unknown to any Roman writer, between gemina, biformia, and duplicia; and Mr Bouché-Leclereq, l'astro- logie Grecque p. 150, quotes Jacob in the belief that he is quoting Manilius. The three contiguous signs of Taurus Gemini and Cancer differ from all the rest in that they rise and set hindfore- most. Because in Gemini the sun is in apogee, his motion is slowest in this and in the two adjacent signs; and this retardation is fancifully derived by Manilius from the reverse position of the signs themselves. 197-202 Scaliger calls these three ἀποστρεφόμενα and the other nine ὀρθοστάδια, but I have not found those terms in the astrologers or astronomers ; the former would be misleading (since ἀπόστροφα has a very different sense), and the latter inappropriate. "Taurus is described in Vett. Val. p. 6 21 as ἀνατέλλον ἐκ τῶν ὀπισθίων, and the Latins perpetually call him euersus. Jacob p. xxii confounds these three signs with the πλάγια or obliquely rising signs, six in number and contrasted with six ὀρθά, on which Manilius touches in ΠῚ 275 566. ; and this term he translates into Christian Latin as transuorsim orientia. Mr Bouché-Leclereq on p. 150 again copies him, and on p. 151 taxes Manilius with Jacob's blunder. 203-299 he signs are divided into diurnal and nocturnal on three different plans. By the first (211-217), which Manilius prefers, they lie in pairs, and the pairs lie alternately : Pisces Aries, Cancer Leo, Scorpius Sagittarius, are diurnal; Taurus viii M. MANILII Gemini, Virgo Libra, Capricornus Aquarius, are nocturnal. The reason of this division he indicates in verses 211-213 by his arrangement of the names. The six diurnal signs constitute the trigon of Aries (Aries with Leo and Sagittarius) and the trigon of Cancer (Cancer with Scorpius and Pisces): Aries is the tropical sign in which the day becomes longer than the night, and Cancer the tropical sign in which the day is longest. "The six nocturnal signs compose the trigons of Libra and of Capricornus, the signs of the autumnal equinox and the winter solstice. There is a trace of this first system in Ludw. Maxim. p. 105 6 sq., ἡμερινά" Κριὸσ Καρκίνοσ Λέων Ἰοξότησ. νυκτερινά" Δίδυμοι Ζυγὸσ Αἰγόκερωσ "TOpoxóoc, where however Scorpius and Pisces are omitted from the diurnal and Taurus and Virgo from the nocturnalsigns. The four signs thus omitted, I note, are those immediately adjacent to the equinoctial signs, and they were perhaps called émíkowa ; for the cod. Berol. 173 at C.C.A.G. vim p.212 17 has ἃ defective list which may be completed thus: ἡμερινὰ μέν εἰσι *P 85 SV 7. vukrepwà δὲ (Π add. Boll? - V$ ZZ, éríkowa δὲ ($$ add. Boll» πὶ rg X (ita scripsi pro II). The second system (218-220), by which the six consecutive signs from the vernal equinox onwards, Aries Taurus Gemini Cancer Leo Virgo, are diurnal, and the rest, Libra Scorpius Sagittarius Capricornus Aquarius Pisces, nocturnal, is still more evidently built upon the same foundation: the diurnal signs are those in which the day is longer than the night. C.C. A.G. 1v p. 152 18-20 quoted in my note on verse 218. The third system (221 sq.), which identifies diurnal with mascu- line and nocturnal with feminine, and so repeats the scheme of verses 150-154, is, like that scheme, Pythagorean and merely numerical: $c was conceived to be περιττόν and σκότοσ to be ἄρτιον (Arist. metaph. 1 5, p. 986 Bekk.). Ptol. tetr. p. 9 ἕξ μὲν τῶν δωδεκατημορίων (—(wOiev) ἀπένειμαν τῇ ἀρρενικῇ φύσει kal ἡμερινῇ, τὰ δὲ ἴσα τῇ θηλυκῇ καὶ νυκτερινῇ. καὶ ἡ μὲν τάξισ αὐτοῖσ ἐδόθη παρ᾽ ἕν... τῆσ δὲ ἀρχῆσ ἀπὸ τοῦ Κριοῦ... λαμβανομένησ... τὸ μὲν τοῦ Κριοῦ δωδεκατημόριον καὶ ἔτι τὸ τῶν Χηλῶν ἀρρενικὰ ἔδοξε καὶ ἡμεριιά. Ο.Ο.Δ.6. vi p. 212 17 (cod. Vind.) ἡμερινὰ μέν εἰσιν €^ H δὴ, 2- $ Z7, νυκτερινὰ δὲ $$ 9o rtp. πὶ V3 XX, p. 213 1 sq. ἀρσενικά εἰσιν ἅπερ kal ἐν τοῖσ ἔμπροσθεν ἡμερινὰ ἐγράψαμεν, 4 sq. θηλυκὰ kal vvkrepwá, Iohann. Camat. 2373. In Heph. Theb. 1 1 (pp. 46-67) all is confusion: Leo Virgo Scorpius Sagittarius Capricornus have the epithet 7uepwóv, Aries Cancer Aquarius Pisces νυκτερινόν, Taurus Gemini Libra neither. 293-233 Cancer and Pisces are aquatie, Aries Taurus Leo and Scorpius terrestrial| Caprieornus and Aquarius betwixt and between; nothing is said of Gemini Virgo and Libra, which ASTRONOMICON ΤΙ lx are at once terrestrial and human, nor of Sagittarius, which is half human and wholly terrestrial. I have found no astrologer quite agreeing with Manilius in this division. C.C.A.G. τ p. 165 16 χερσαῖα δὲ Κριὸσ Ταῦροσ Δίδυμοι Λέων ἸΤαρθένοσ Zvyóc Σκορπίοσ (so too v iii p. 97 22 sq.). 34 ἔνυδρα δὲ ἐκλήθησαν ὅσα ἐν ὕδασιν ἢ παρ᾽ ὕδασιν ἢ μέροσ τι ὕδατοσ ἔχουσιν, ᾿Ιχθύεσ ἹΚαρκίνοσ Αἰγόκερωσ "Tópoxóoc Τοξότησ᾽ ἐν ὕδασιν μὲν 3& SD, ἀπὸν- μέρουσ 06 V9 καὶ ZZ V9 μὲν διὰ τὸ οὐραῖον, δὴν διὰ τὸ ὑπ᾽ αὐτοῦ ἐκχεῖσθαι τὸν ᾿Ηριδανὸν Torauóv: δὲ διὰ τὴν ᾿Αργὼ τὸ πλοῖον καὶ τὸ ὑποκείμενον πέλαγοσ (in v iii p. 96 39-4 Z7 V9 f are called Tápvypa); then follows a cross-division, ἀμφίβια δὲ ἹΚαρκίνοσ kal Αἰγόκερωσ (so v iii p. 97 24). But in Ludw. Maxim. p. 106 6-9, χερσαῖα: Κριὸσ Tatpoc Δίδυμοι Λέων Παρθένοσ Zvyóc ἸΤοξότησ and ἔνυδρα (κάθυγρα in C.C.A.G. v πὶ p. 97 25) Καρκίνοσ Αἰγόκερωσ Ὑδροχόοσ ᾿Ιχθύεσ, Sagittarius is transferred to the χερσαῖα and Scorpius, perhaps by accident, omitted; then comes a strange list of ἀμφίβια' Ταῦροσ Καρκίνοσ Σκορπίοσ To£órgc. Hephaestio 1 l gives the epithet χερσαῖον to Aries Taurus Leo Scorpius and Sagittarius, ἔνυδρον to no sign, vzkróv to Pisces, and ἀμφίβιον to Cancer and Capricornus: upon the human signs Gemini Libra Virgo and Aquarius he confers no title of this sort. Other lists, as comm. Ptol. p. 67, Vett. Val. 1 2, C.C. A.G. 1v p. 152 and vir pp. 194-213, are too incomplete and desultory to be worth quoting. The term ὑδατῶδεσ, which Scaliger misapplies, does not belong to this classification but to another, which may be found in Ludw. Maxim. pp. 105 24-106 2 and C.C. A.G. 1v p. 152 21-3. 234-943 lhree signs, Cancer Scorpius Pisces, are fruitful, like the prolifiG creatures from which they take their names. Three are barren: the Virgin; the Lion, because the lioness was thought to bear cubs once only; and Aquarius, for the reasons suggested in verse 239. "The remaining six are neither barren nor notably fertile. The Greeks have various names for these qualities, and allot them variously to the signs. The πολύγονα in Ludw. Maxim. p. 108 20 and C.C.A.G. 1 p. 166 4 and v iii p. 97 17 are the fecunda of Manilius, Cancer Scorpius Pisces; in C.C.A.G. vir pp. 1914-211 and Vett. Val. 1 2 only Cancer and Pisces are so called, and Scorpius is πολύσπορον or πολύσπερμον instead ; in C.C. A.G. vir p. 212 21 sq. and v iii p. 97 16 all three are πολύσπορα and in Ptol. tetr. p. 49 all three are πολύσπερμα, while in Ludw. Maxim. p. 108 21 and C.C.A.G. 1 p. 166 3 the πολύσπερμα are Aries Taurus Pisces: Hephaestio 1 1 calls Cancer and Pisces γόνιμα. sterile i8 ἄγονον or στεῖρον or στειρῶδεσ, but I find no one who at once extends and confines any of these terms to the three s/erilia of Manilius, Leo Virgo Aquarius. C.C.A.G. 1 p. 166 5 sq. ἄγονα δὲ kal στεῖρα ταῦτα" llap8évos Αἰγόκερωσ "YOpoxóoc' λέγεται δὲ kal ὁ Λέων διὰ τὸ μονοτοκεῖν. Ludw. Maxim. p. 108 28 ἄγονον: Αἰγόκερωσ. στειρώδη" Δίδυμοι Παρθένοσ ἸΤοξότησ Αἰγόκερωσ. In Heph. Theb. r1 Leo Virgo Sagittarius Capricornus are στειρώδη; in Ptol. tetr. p. 49 Leo and Virgo are given as examples of στειρώδη, and in C.C. A.G. v iii p. 97 18 sq. these two are στειρώδη while Taurus Virgo Capricornus are ἄγονα. "Then there are the ὀλιγόγονα : Aries Taurus Leo x M. MANILII Aquarius in Ludw. Maxim. p. 108 22, Sagittarius in C.C. A.G. 1 p. 166 5, Aries Taurus Sagittarius in vit pp. 194-211, Aries Taurus Sagittarius Aquarius in Vett. Val. 1 2. There are three running signs, Aries Leo Sagittarius; three standing, Gemini Virgo Aquarius; three sitting, Taurus Libra (which is sometimes shown ποῦ as suspended but as sunk into a heap) Capricornus; three lying, Cancer Scorpius Pisces. This classification seems peculiar to Manilius. 244-255 c The βαδιστικά and ἑρπυστικά, into which the χερσαῖα ἄλογα ἀνήμερα or ferae terrenae are divided in Ptol. tetr. comm. p. 67, are quadrupeds and reptiles, and the division is one of nature and not of posture. "The accusation of Mr Bouché-Leclereq astr. Grecque p. 151 n. 3 that Manilius * confond les signes qui marchent ou courent, comme le Lion et le Sagittaire, avec les signes **rapides" qui se lévent rapidement sur l'horizon, comme le Bélier,' and his statement that *le Bélier n'est pas représenté courant, mais au repos, are false, as may be seen from the Farnese globe or the Dianchini planisphere or the Leyden Germanicus. Four signs are maimed : Scorpius, whose claws have been cut off to form the constellation Libra; Taurus, which limps and has one leg doubled under it; Cancer, which is eyeless ; and Sagittarius, who is one-eyed. 256-264 Here again Manilius stands alone. The μελοκοπούμενα of C.C.A.G. I p. 166 9 sq. include indeed Taurus Cancer Scorpius Sagittarius but include also Aries Leo Capricornus Pisces; the list of Ludw. Maxim. p. 109 3 sq. is Aries Taurus Leo Libra Scorpius Sagittarius Pisces, of C.C. A.G. v iii p. 97 20 sq. Aries Taurus Cancer Leo Scorpius Capricornus Pisces; in vir pp. 194-211 Aries Taurus Leo Capricornus Pisces are so called, in Vett. Val. 1 2 Taurus and Pisces only. "The epithet ἡμιτελέσ, given to Taurus Sagittarius Capri- cornus, has nothing to do with this matter, and has been noticed at verses 167-172. Pisces Aries Taurus belong to spring, Gemini Cancer Leo to summer, Virgo Libra Scorpius to autumn, Sagittarius Caprieornus Aquarius to winter. Such at least is the natural inter- pretation of Manilius' words, and it accords with what he has said in verses 176-196 about the four signs which he here places at the head of the seasons; but most astrologers begin the seasons with the tropical signs. 265-269 Ludw. Maxim. p. 105 19-22 éapwá: Κριὸσ Ταῦροσ Δίδυμοι. θερινά" Καρκίνοσ Λέων llapüévos. μετοπωρινά" Ζυγὸσ Σκορπίοσ Τοξότησ. χειμερινά" Αἰγόκερωσ Ὑδροχόοσ ᾿Ιχθύεσ, Paul. Alex. A-A 4, C.C. A.G. vi1 pp. 194-213, 1v p. 152 20. In anth. Lat. Ries. 864 (P. L. M. Baehr. v. p. 379) there is a third system : the vernal signs are Aquarius Pisces Aries, the summer begins with Taurus, and soon. MHephaestio 1 1 bestows the names of the seasons on the tropical signs alone. ASTRONOMICON II xi From these classifications of the signs according to their natures and qualities we pass to their configurations or aspects, that is their conjunction by certain geometrical lines or figures. The most obvious and striking of these local relations, direct opposition, is postponed till verse 395: the trine and square and sextile aspects are given precedence, and first among them comes the prime favourite of astrologers, the trigon. 210—432 Firm. 11 22 1 (quoted in my note), Paul. Alex. E, Ptol. tetr. p. 9", Porph. isag. p. 186, Gemin. isag. 2, Sext. emp. πρὸσ ἀστρ. 39, Hermipp. 1 19. Some of these authors ignore the hexagon, some the direct opposition, some both ; Geminus adds συζυγία, to which Manilius will come at verse 466. In the circle of the zodiae there are inscribed four equi- lateral triangles, in such manner that each angle falls upon a different sign: the signs are thus grouped in the following trigons. 273-286 . Aries Leo Sagittarius. . Taurus Virgo Capricornus. . Gemini Libra Aquarius. . Cancer Scorpius Pisces. W- C5 bD e TRIGONA Gemin. 2 7 (quoted in my note on verse 282), Ptol. tetr. pp. 105-11, Paul. Alex. B, Firm. r1 22 3, 23 4. xii M. MANILII Three squares are similarly insceribed in the circle, and 287-9 à od form the following tetragons of signs. l. Aries Cancer Libra Capricornus. 2. 'Taurus Leo Scorpius Aquarius. 3. Gemini Virgo Sagittarius Pisces. QVADRATA These three tetragons, of which Manilius speaks at length in verses 654—672, are identical with the τροπικά, the στερεά, and the δίσωμα, which I enumerated at 157-1906. Gemin. 2 16 (quoted in my note on verse 290), Firm. r1 22 5. Now follows a long digression in which readers learning astrology before they have learnt arithmetic are put on their guard against a puerile miscaleulation. They must not suppose that the side of a trigon consists of 5 whole signs; for 5x 3-15, and all the signs of the zodiae are only 12. 12-324; therefore 4 signs, or their equivalent, compose the side of a trigon. The reckoning, in fact, had better not be made by signs, signiliter, ζῳδιακῶσ, but by degrees of the circle, partiliter, μοιρικῶσ᾽ : these are 360, therefore the side of a trigon contains 120 and no more, and should be measured, not from sign to sign, but from point to point, — e.g. from the 15*' point of Aries to the 15" of Leo. So also with 397—351 ASTRONOMICON II xiii tetragons: the side of a tetragon consists not of 4 but of 3 signs, or of 90 degrees, inasmuch as 1224-3 and 360—4-—90. To Romans, whose slovenly use of their ordinal numbers had already in Manilius! lifetime thrown the new Julian calendar out of gear, because the pontifices did not know what Caesar and Sosigenes meant by quario quoque anno, these lessons from the dame-school were not superfluous ; but Greek readers receive similar monitions from the so-called Porphyry, isag. pp..186 sq. ὁρᾶν δὲ χρῆ εἰ κατὰ μοίρασ ἔχουσι τέλεια τὰ σχήματα kai μὴ μόνον ζῳδιακῶσ, ὁ μὲν τρίγωνοσ σχηματισμὸσ διὰ μοίρασ pk', ὃ δὲ τετράγωνοσ διὰ μοίρασ α΄, ὁ δὲ ἐξάγωνοσ διὰ μοίρασ ξ΄, ὁ δὲ διάμετροσ διὰ μοίρασ ρπ΄. πολλάκισ γὰρ κατὰ μὲν ζῴδιά εἰσιν ἐσχηματισμένοι, κατὰ δὲ μοίρασ οὐκέτι. The inordinate length of Manilius exposition is perhaps after all less due to a low estimate of his readers knowledge of ciphering than to the pleasure he takes in exercising that eminent aptitude for doing sums in verse which is the brightest facet of his genius. The trine aspect, says Manilius, has much more force than the quadrate. This statement, which he repeats by implication in verses 673-680, is confirmed by no astrologer within my knowledge, and by some it is apparently contradicted. 352-357 Thus Firmicus 11 23 says indeed (4) trigonum .. . maxima . . . cum horoscopo . Societate coniungi but also says (5) quadratum quoque cum horoscopo... ualidissima radiationis societate coniungi; Censorinus de die nat. 8 9 is equally impartial, duae uisiones τετράγωνοι et τρίγωνοι perquam efficaces, and so is the author of Cens. frag. 3 8 (schol. German. Breys. pp. 199 and 223) aspiciunt inier se stellae ex quinto signo, quod dicitur trigonom, et habent maaimam consensionem, item o quarto, quod, dicitur tetragonom ..., et im alterutrum maximum praestant effectwm. — The difference usually made between the trigon and the tetragon is a difference not of force but of quality ; the former is harmonious or gocd and the latter discordant or evil: Firm. r1 22 4 and 6, Paul. Alex. E and schol. D 4, Sext. emp. 40, Ptol. tetr. p. 9", Porph. isag. p. 186, Hermipp. 1 19, C.C. A.G. vir ii p. 74 17-9. Two hexagons inscribed in the circle connect the alternate 358-384 . signs as follows. l. Aries Gemini Leo Libra Sagittarius Aquarius. 2. Taurus Cancer Virgo Scorpius Capricornus Pisces. Thus one hexagon consists of the masculine and the other of the feminine signs. xiv M. MANILII HEXAGONA Some astrologers, as I said above, ignore the hexagon, and some even of those who mention it declare it to have little efficacy, as does Manilius himself and the authors whom I cite in the note to verse 358. But, like the trigon, it is held to be harmonious by Firmicus r1 22 7 hexagoma hoc idem, sunt quod trigona, nisi quod, minoris potestatis, Ptol. tetr. p. 95, Her- mipp. 1 19, C.C.A.G. vir ii p. 74 18. "The scholiast at Paul. Alex. D4 asserts however that this relationship is good only between Gemini and Leo, between Sagittarius and Aquarius, between Virgo and Scorpius, and between Pisces and Taurus, that is between signs which see or hear one another,— à form of intercourse to which we shall come at verse 485. Manilius himself at II 572 sq. speaks worse of the hexagon: plerumque mament inimica tertia quaeque | lege, in transuersum uultu defixa maligno. There might be formed a dodecagon by drawing a straight line from each sign to its next neighbour, but the efficacy of this aspect is null. Null also are the relations of signs divided from one another by four intervening signs, since the line which joins them is not the side of any equilateral figure which can be inseribed in the circle. "Thus, if a line be drawn from Aries to Virgo, a line of equal length, 150“, can be drawn from Virgo to Aquarius, but a third line, drawn from Aquarius, must end at Aries, and will therefore contain only 60", so that the figure formed will be an isosceles triangle. 385-389 391-594 Paul. Alex. E 2 ἡ τῶν ἀσυνδέτων πρὸσ ἄλληλα ἑῳδίων σχέσισ ἔχει τὴν διάστασιν ἀπὸ δύο καὶ ἕξ καὶ ὀκτὼ καὶ δεκάδυο τὸν ἀριθμὸν, λέγεται δὲ καὶ ἀπόστροφα πρὸσ ASTRONOMICON II xv ἄλληλα τὰ Tpóc τήνδε τὴν διάστασιν τὸν ἀριθμὸν εἰληφότα ζῴδια. Heph. Theb. I ll, Ptol. tetr. p. 10, comm. Ptol. p. 35. Firm. r1 23 7 quae uero loca sunt ita, posita, u£ partes eorum nulla wel duplicatione uel triplicatione uel quadru- plicatione integrum CCCLX partiwm mwmerwm perficiant, mulla, cum. horoscopo mec cum alio signo societatis ratione iunguntur. ας per hoc, quodcwmque signum extra, hunc mumerum fuerit inuentum, pigrum et ableptum dicitur. Cens. de die nat. 8 6 and 10, Auson. 369 13 sq. and 24 sq. "The denial of sympathy to adjacent signs is criticised by Geminus 2 14, καίτοι εὔλογον ἣν ἐκ τῶν μάλιστα σύνεγγυσ συγκειμένων ζῳδίων συμπάθειαν γίνεσθαι, and Paulus E3 allows certain of the ἀσύνδετα to be brought into relationship by what Geminus calls συζυγίαι, with which we are not here concerned. Censorinus too is willing to concede to neighbouring signs Zmbecillwm conspectum, and Manilius himself in verse 681 says that they preside over the relations of neighbours. There remains the aspect of direct opposition, which joins the confronting signs by six lines drawn through the centre of the circle. "This aspect is powerful but, Manilius here says, discordant no less often than harmonious ; less often harmoni- ous than discordant, he says at verse 652. "The opposed signs are these : 395-432 l. Aries and Libra. 4. Cancer and Capricornus. 2. 'Taurus and Scorpius. 5. Leo and Aquarius. 3. Gemini and Sagittarius. ^ 6. Virgo and Pisces. DIAMETRA Gemin. 2 2 κατὰ διάμετρόν εἰσι ζῴδια τὰ κατὰ τὴν αὐτὴν διάμετρον κείμενα. ἔστι δὲ τάδε" Kpióo Ζυγὸσ, Ταῦροσ Σκορπίοσ, Δίδυμοι Τοξότησ, Καρκίνοσ Αἰγόκερωσ, xvi M. MANILII Λέων "Tópoxóoc, Παρθένοσ ᾿Ιχθύεσ : in comm. Arat. Maass p. 128 15-7 the same list is given under the name of ἀντίζυγα. Concerning the potency of this aspect there is no dispute: Cens. de die nat. 8 10 ὦ septimo zodio, quod. est contrarium, plenissimus potentissimusque conspectus; but about its quality there are two opinions. Firmicus ir 22 2 goes further than Manilius, Aaec semper maligna ac minaz radiatio est; and similarly Paul. Alex. D 4 ἀσύμφωνον τὸ διάμετρον, Ptol. tetr. p. 9", comm. Ptol. p. 33 τὰ... Otáuerpa ... μάχησ καὶ ἐναντιότητόσ ἐστι δηλωτικά, Porph. isag. p. 186, Cens. frag. 3 8 (schol. German. Breys. pp. 199 and 223) es'que maxime aduersum. Hermippus 1 19 on the other hand says καὶ οἱ κατὰ περιττοὺσ τῶν ἀστέρων σχηματισμοὶ πρὸσ ἀλλήλουσ ἐπι- ζευγνύμενοι συμπαθεῖσ τέ εἰσι καὶ ὠφέλιμοι, καὶ τούτων μᾶλλον ὁ καθ᾽ ἑβδομάδα, ὃσ καὶ κατὰ διάμετρόν ἐστιν, and so also Gemin. 2 5 δοκοῦσιν οἱ κατὰ διάμετρον γεννώμενοι συμπάσχειν ἀλλήλοισ καὶ, ὡσ ἂν εἴποι τισ, ἀντικεῖσθαι ἀλλήλοισ. From the coupling of signs by diameters of the circle one would now naturally proceed to their coupling by other straight lines. But this theme is postponed till verse 466 : the next business, says Manilius, is the ascription of the twelve signs to their twelve tutelary deities. The only imaginable reason why this matter should be treated at this point, just after the διάμετρα, is that the gods and goddesses are so arranged in the zodiac as to form six diametrical pairs. Each of the twelve signs has one of the twelve great gods for its guardian, a system ascribed by Diodorus II 30 to the Chaldaeans: τῶν θεῶν δὲ κυρίουσ εἶναί φασι δώδεκα τὸν ἀριθμὸν, ὧν ἑκάστῳ μῆνα καὶ τῶν δώδεκα λεγομένων ζῳδίων ἕν προσνέμουσι. The distribution is as follows. 433—452 Aries: Minerua. Libra: Voleanus. Taurus: Venus. Scorpius: Mars. Gemini: Apollo. Sagittarius: Diana. Cancer: Mercurius. Capricornus: Vesta. Leo: Iuppiter. Aquarius: luno. Virgo: Ceres. Pisces: Neptunus. In the case of Aries Gemini Virgo Libra Scorpius Sagittarius Aquarius and Pisces, perhaps also of Capricorn, Manilius has so chosen his words as to suggest the cause which associates the sign with the god. The emblems of the same gods are attached to the same signs on the bas-relief surrounding the circular altar of Gabii figured in Visconti's Monumenti Gabini, tavola virt. Aries and the emblems on either side of him have perished, except the tail of Venus! dove at the feet of Taurus; but Gemini have Apollo's tripod, Cancer Mercury's tortoise, Leo Jove's eagle, Virgo Ceres! basket, Libra Vulcan's pilleus, Scorpius Mars' wolf, ASTRONOMICON II xvii Sagittarius Diana's hound, Capricorn Vesta's lamp, Aquarius Juno's pea- cock, Pisces Neptune's dolphins. In the two menologia rustica, the Colo- tianum and the Vallense, mentioned by Scaliger and now shown on pp. 280 sq. of C.L L. 1 i ed. 2, the gods, through an error explained by Mommsen Roem. chron. ed. 2 p. 306, have all slipped one place westward, so that Minerva has Pisces, Venus Aries, and so on throughout the circle. Scattered traces of the system are found elsewhere, as in Seruius (cited at verse 439) and in Valens 1 2 ed. Kr. pp. 5-14. "The scheme of the planetary houses, so important in later astrology, is an altogether distinct affair with a very different origin; and it is only a fortuitous coincidence that Taurus is one of the two houses of the planet Venus, and Scorpius one of the two houses of the planet Mars. The gods, by this arrangement, are sorted in couples, males facing females. Minerua: Volcanus. Mercurius: Vesta. Venus: Mars. Iuppiter: Iuno. Apollo: Diana. Ceres: Neptunus. The same six pairs are sculptured on the triangular pedestal known as the Ara Borghese, Visconti Mon. Gab. tavole A, Β, c. Some of the figures, especially Apollo and Vulcan, are mutilated, but all are recognisable. Still more digression. "The signs have dominion severally over the parts of the human body. Aries rules the head, Taurus the neck, Gemini the arms, Cancer the breast, Leo the sides and shoulder-blades, Virgo the belly, Libra the loins, Scorpius the groin, Sagittarius the thighs, Capricornus the knees, Aquarius the shanks, and Pisces the feet. 453-465 The same list is repeated in rv 701-9 and occurs with little variation in many other astrologers whom I enumerate in my note. Now we return to the geometrical relations of the signs, from which we were led away at verse 433; and we come to the relation κατὰ συζυγίαν, by parallel lines drawn across a diameter of the circle. Manilius himself says nothing to indicate that geometry is at the bottom of this matter, but swims contentedly on the surface amidst the metaphors in vogue. Three συζυγίαν are treated in the next paragraph, verses 485—519: that to which Ge- minus isag. 2 27 gives the name, and which unites the signs, usually called βλέποντα, on either side of the diameter joining the solstitial signs; that which unites the signs, usually called ἀκούοντα, on either side of the diameter joining the equinoctial signs; and a third, peeuliar to Manilius, which unites, or rather fails to unite, in sexual love the masculine and feminine signs on either side of a diameter drawn from the first point of Taurus to the first point of Scorpius. The enmity and friendship, odium and foedus, of the signs, mentioned in verse 469, are expounded later, in verses 520—580 and 608—640 : these are not συζυγίαι, though der are in great measure geometrical. 466-484 xviii M. MANILII The widentia, the audientia, and the amantia, οἱ insidiantia. 485-519 The widentia are generally called in Greek βλέποντα or βλέποντα ἄλληλα, but also ὁρῶντα. "They are defined in Heph. Theb. τὶ 22 (C.C. A.G. VI p. 100 11 sq.) βλέποντα δὲ ζῴδια τὰ ἴσον ἀπέχοντα τῶν τροπικῶν ζῳδίων and enumerated in Ludw. Maxim. p. 106 10 sq. ὁρῶντα᾽ Δίδυμοι Λέων, Ταῦροσ Παρ- 0évoc, Kpióc Zvyóc, Σκορπίοσ ᾿Ιχθύεσ, Τοξότησ "Tópoxóos, the two tropical signs Cancer and Capricorn being excluded. Statements which entirely, or so far as they go, agree with the above are to be found in Paul. Alex. D 3, Porph. isag. p. 193 (where there are misprints both in the Greek and in the Latin translation), C.C. A.G. 1 p. 155 11-3, Gemin. 2 32. But Ptolemy tetr. pp. 9"- sq. and Hephaestio 1 10 put the tropical points for the tropical signs, as Ge- minus advises in 2 33-9, so that the widentia will be Gemini and Cancer, Taurus and Leo, and so forth, with no exclusion of any sign. The chapter Vett. Val. 1$, in spite of its title, does not deal with this relation. The scheme therefore is the following. VIDENTIA Manilius Mss deviate from the scheme at 487 sq. Tawrum...qui. widet ... Pisces. The audientia are called in Greek ἀκούοντα or ἀκούοντα ἀλλήλων, and are divided into κελεύοντα (or προστάσσοντα) and ὑπακούοντα, the northernmost of each pair commanding and the southernmost obeying. They are defined in Heph. Theb. 11 22 (C.C. A.G. vr p. 100 8 sqq.), a passage which I have corrected in the Classical Quarterly 1908 p. 53, ἀκούει δὲ ἀλλήλων τὰ ἴσον ἀπέχοντα τῶν ἰσημερινῶν ζῳδίων (τοῦ ἰσημερινοῦ ζῳδιακοῦ cod.), and are enumerated in Ludw. Maxim. p. 106 12 sq. áxo/ovra: ἸΤαῦροσ ᾿Ιχθύεσ, Δίδυμοι Ὑδροχόοσ, Καρκίνοσ ASTRONOMICON II xix Αἰγόκερωσ, Λέων To£órgc, Παρθένοσ Σκορπίοσ (then follows 14—290 κελεύοντα καὶ ὑπακούοντα" Ταῦροσ κελεύει ᾿Ιχθύσιν, ᾿Ιχθύεσ ὑπακούουσι Ταύρῳ and so on): the equinoctial signs Aries and Libra ἃ excluded. Similarly Paul. Alex. E—E 2, Porph. isag. p. 193 (where again there are misprints), C.C. A.G. 1 p. 155 13 sq. ; but Ptolemy tetr. p. 9". and Hephaestio 1 9 divide the audientia, as they divide the widentia, by points and not by signs. The scheme is the following. AVDIENTIA Manilius Mss deviate from the scheme at 497 Leo cum Geminis . coniungit . . . aurem, 502 sq. Scorpion . . . ille... audit... Libram. The amantia, and ?nsidiantia are apparently unknown except to Manilius, who arranges them as follows. From the point or μεσεμβόλημα between the first masculine sign Aries and the first feminine sign Taurus there is drawn a diameter of the circle; and across the wall thus built the masculine signs play Pyramus to a series of treacherous or apathetic Thisbes. Each pays court to that feminine sign which is equidistant with himself from the dividing point, and she, if ἃ northern sign, repays him with trickery, if a southern, with indifference. The scheme therefore is the following. Aries loves Taurus, who tricks him. Gemini love Pisces. Leo loves Capricornus. Libra loves Scorpius. Sagittarius loves Virgo, who tricks him. Aquarius loves Cancer, who tricks him. XX M. MANILII AMANTIA ET INSIDIANTIA Manilius! Mss deviate from the scheme at 488 (Tauri) Virgine mens capitur, 498 Centawrus Geminos et Capricorni diligit astrum (Leo nihil). Ἐς Now begins the rehearsal of enmities between the signs, » already mentioned in verse 469. Οἱ the four trigons, which I enumerated above at 273-286, the first, Aries Leo Sagit- tarius, and the third, Gemini Libra Aquarius, are mutually hostile, as being not only opposite in place but diverse in nature, the former bestial and the latter human. This statement I find no- where but in Manilius. From the enmities of whole trigons we pass to the enmities of single signs. "These are traced by Manilius to three sources: geometry (572-578), zoology (536-538), and the freedom of the will(539 sq.). «. A sign is attacked by the opposite sign and by the two other members of that opposite sign's trigon. b. À human sign is attacked by bestial signs and a bestial sign by human. 6. There are sallies of pure caprice. Each sign's assailants may be classified under these three heads as follows. 536-607 Aries: ab Libra Gemini Aquarius, b Virgo. Taurus: ὦ Scorpius Cancer Pisces, ὃ Libra. Gemini: ab Sagittarius Aries Leo. Cancer: ab Virgo, & Capricornus Taurus, ὁ Libra. Leo: ab Aquarius Libra Gemini, ὁ Virgo. ASTRONOMICON II xxi Virgo: ab Pisces Cancer Scorpius, ὁ Capricornus. Libra: ab Aries Leo Sagittarius, b Taurus Cancer Scorpius Capricornus. Scorpius: ab Virgo, α Taurus, b Gemini Libra Aquarius, c Leo Sagittarius. Sagittarius: ab Gemini Libra Aquarius, ὦ Virgo. Capricornus : ? Gemini Libra Aquarius Virgo. Aquarius: αὖ Leo Aries Sagittarius. Pisces: ab Virgo, b Gemini Aquarius, c Sagittarius. Thus the only wanton attacks are those made by a pair of bestial signs: by Leo on Seorpius and by Sagittarius on Scorpius and Pisces. Both assailants are male, and make their assaults on females; which is a contrast to the chivalrous forbearance shown by the same two beasts and their partner Aries towards their female and human persecutor Virgo. "There are other cases of abstention from hostility in which law sucecumbs to choice: Cancer does not attack the opposite sign Capricorn (which is strange to one who remembers 417—423), while Capricorn, though it attacks Cancer, attacks neither Scorpius nor Pisces, the signs of Cancer's trigon, and is attacked by neither of them ; nor is there war between every bestial and every human sign. On these enmities Manilius again is our sole informant. The wss deviate from the scheme at 542, 543, 545, 552, 553, 555. The less fertile and attractive topic of friendship is soon ies despatched. Friendship in heaven has no foundation but geometry, and even that is insecure. Signs of the same trigon are by courtesy supposed to be on friendly terms; but only the third trigon, Gemini Libra Aquarius, deserves its reputation. In the first trigon Aries is a good soul and all for a quiet life, but the violence and fraud of his partners Leo and Sagittarius are now and again too much for his patience. In the second trigon Taurus has no true amity with Capricorn and many quarrels with Virgo; Cancer in the fourth too often finds Scorpius a secret enemy and Pisces a fickle friend. Only from Manilius do we learn these details. Still we are not out of the wood. Beside the permanent 643-692 : : : : ; causes of enmity or friendship between sign and sign there are temporary causes (645—683) depending on the revolution of the heaven through that imaginary framework of cardines and templa which will be erected in verses 788 sqq. Beside the causes whieh affect whole signs there are causes affecting only parts of xxii M. MANILII them (687-689); and these depend on a matter to which we now proceed, the dodecatemoria. Manilius, treating of this subject, has fallen into ἃ confusion which deprives of coherent sense a whole paragraph of his exposition, verses 722-737. That confusion I have analysed in my notes: here, to explain and perhaps excuse it, I have collected and arranged the various accounts of the dodecatemory, together with much casual mention which lets us see how many notions were attached to the name. The materials are dispersed and fragmentary, and the order and sequence which I here bestow upon them are conjectural; but this history, true or no, will explain the variety of the evidence and harmonise its diseord. 1 advise no one to read Mr Bouché-Leclereq's account of the matter, l'astrol. Grecque pp. 299—303, unless he wants to be confused and misled. Manil. 11 693-712. Each of the 12 zodiacal signs was divided Ptol.tetr. p.1311.26-35. ποῦ only into 30 equal portions called comm. Ptol. p. 4811.22-7. μοῖραι or partes or degrees, but also, by C.C.A.G. 1p. 93 med., VII 4nother partition into 12 equal portions ii p. 113 19 sq. ; : called δωδεκατημόρια. — Since the degrees were 30, it followed that each dodecatemory contained 21. Each sign was itself a twelfth part of the zodiae, and often styled δωδεκατημόριον by astronomers, so that the full title of one of these subdivisions was δωδεκατημόριον δωδεκατημορίου (which Scaliger falsely and absurdly applies to the planetary dodecatemories of Manil. τὶ 738-748) ; but this was generally shortened in use. The 12 dodecatemories in each sign were Aene IU ΤΙ ΘΕΊΩΝ, allotted to the 12 signs in order; the first Sext. emp. πρὸσ ἀστρ. 9. " Lat : C.C.A.G. viri pp.113sq. ἴθ the sign containing it, the second to the next, and so on to the end. Thus the first dodecatemory of Aries belonged to Aries itself, the second to Taurus and the twelfth to Pisces; the first of Taurus to Taurus itself, the second to Gemini and the twelfth to Aries. Let the leader serve for an example. 693-737 The row of five planets here figured in the first dodecatemory will be explained when we come to verses 738-748. ASTRONOMICON II xxiii The importance of the dodecatemories resided chiefly in this: that a planet's influence was supposed to be modified not only by the sign in which it stood but by the sign in whose dodecatemory it stood. When the Moon stood in the first dodecatemory of Aries, the influence of Aries and of no other sign was blent with hers. But when she stood in his second dedecatemory, then the influence of Taurus became an ingredient in her effects. Porph.isag.p.19411.26-32. lt was therefore necessary, after noting the comm. Ptol p.4811 2-6. degree which a planet occupied in the sign C.C.A.G.rp.93 med.,pP. it was traversing, to ascertain also what 154 sq. : sign was the possessor of the dodecatemory wherein that degree was situate. The most obvious method was to count the dodecatemories from the beginning of the sign until the degree at which the planet stood was reached ; in other words, to take the number of the degree, give 23 of that number to the sign itself, 21 to the next sign, and so on till the number failed and, by failing, announced the possessor of the dodecatemory. For example, let the Moon be stationed in the 9" degree of Aries: it is desired to know in what sign's dodecatemory that degree is included. Out of 9 give 21 to Aries, 21 to Taurus, 23 to Gemini, and there remains but 13: the number has failed in the sign of Cancer, and to Cancer's dodeca- temory does the 9'" degree of Aries belong. Manil. 11 726-31, 735-8. This method was the most obvious; but comm. Ptol. pp. 47 sq. fractions are not so easy to handle as round C.C. A.G. 1 p. 154 sq. numbers, so another method was devised Firm. r1 13 2. for clearness and smoothness. Multiply by 12 the number of the degree in which the planet is stationed, and then, in the same order as before, allot 30 instead of 22 to each successive sign. 9x12-—108: give 30 to Aries, 30 to Taurus, 30 to Gemini, and there remains but 18: again the number has failed in Cancer, and to his dodecatemory belongs the 9*' degree of Aries. The *tertia methodus' (virtually identical with the first) set forth by Bentley at Manil. 11 736 exists neither, as Bentley states, in Porph. isag. p. 194 1l. 26-32 nor anywhere else outside Bentley's head. There is nothing in Porphyry about the number 5 except τοῖσ ε΄ ἑξῆσ in 1l. 29; and that is a mere blunder for roic ἐφεξῆσ. Here I may remark that several other of the passages which I am citing in the margin contain corruptions which upset their arith- metic; but they can easily be corrected by anyone who has a little astrology and a little Greek. Thus much, and no more, had the planets to do with the dodecatemories. It was because the planets were powerful that xxiv M. MANILII the dodecatemories, which influenced them, were important; but the dodecatemories did not belong to the planets: the very essence of their character was that they belonged to the 12 signs of the zodiac. Paul. Alex. K, Heph. Theb. I 18, C.C. A.G. 1 p. 127 29 Sq., 154 11, v iii p. 122 17, Firm. τι 13 2 stella, cuius dodecatemorion quaeritur. Porph. isag. p. 194 1. 26, Vett. Val. p. 341 6 sq., C.C.A.G. 1 p. 93 med., But unfortunately, because the dodeca- temories were seldom mentioned except in connexion with the planets, and because they were oftenest mentioned in connexion with the most powerful planet, the Moon, there came into existence and frequent use the phrases 'the dodecatemories of the planets, τὰ δωδεκατημόρια τῶν ἀστέρων, and 122 med., 127 29 sq., v . ς ) iii p. 112 98, 196 95. especially *the dodecatemory of the Moon, This pro- perly meant dodecatemorium (signi cuiusuis) n quo Luna constituta est : the genitive designated not the permanent owner (as in τὸ Ταύρου δωδεκατημόριον) but the temporary occupant of the dodecatemory. But the looseness of the phrase left room for a misconception of its meaning, and its meaning accordingly was misconceived: the dodecatemory began to be regarded as the Moon's property and no longer as the property of a sign of the zodiac. And to this inaecuracy, first of speech and then of thought, there was added another When the caleulation was complete, the result was announced, not in the correct form, 'the Moon is in Cancer's τὸ δωδεκατημόριον τῆσ Σελήνησ. C.C. A.G. 1 p. 93 med. has first rightly περὶ δωδεκα- τημορίων τῶν $qOlev and then wrongly ἐκεῖνο τὸ ζῴδιόν φασιν εἷναι δωδεκα- dodecatemory, but thus: *the Moon's dodecatemory is Caneer'; and slovenly language again created an erroneous notion. The phrase was believed to mean what it said: it was supposed that the Moon, when τημόριν τοῦ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἀστέροσ. Similar is ὙΠῚ ii p. 113 4-12. visibly stationed in the 9'" degree of Aries, invisibly possessed, as her dodecatemory, the sign of Cancer. "This error would be encouraged by the circumstance that the word δωδεκατημόριον signified in astronomy a zodiacal sign. But on reflexion it did not seem natural or plausible that the Moon or any other planet, because it was stationed in a certain degree of a sign, should become the tenant of a whole sign elsewhere. It seemed more reasonable that this invisible tenaney should be restrieted to a single degree. Accordingly the caleulations, whose original aim was now misapprehended, were perverted in use. Their aim was supposed to be the discovery, not of a sign, but of a ASTRONOMICON II XXV certain degree of a sign ; and this degree was supposed to be given by the exact point at which the multiplied and distributed number was exhausted. Be- cause 9 x 12 -- 108 and 108 — 90 — 18, it was supposed that when the Moon stood in the 9 degree of Aries her dodecatemory was the 18* degree of Cancer. If the other calculation was employed, in which 21 without multiplication was distributed to the successive signs, it now became necessary to multiply M ὧν: eng the residue by 12 in order to secure the same result: 13 x 12-18. The notion of a dodecatemory having been thus unrecognisably distorted and the true purpose of the calculations altogether lost, men began to enquire why the distribution of the number should begin at the beginning of the sign in which the planet stood and not rather at the degree which it actually occupied: that method seemed much more exact and rational. It was therefore adopted : if the Moon stood in the 9*" degree of Aries, the sum given to Aries was 21 (230 -- 9) instead of 30; and the DEC B Moon's dodecatemory was thus removed 9 degrees further, from the 18* to the 27* degree of Cancer. "There is a shorter way of securing the same result: instead of thus adding the multiplicand to the product, add ltothe multiplier. Multiply by 13 instead of 12, and distribute, as originally, 30 to each sign: 9x 132 117, Firm. r1 13 3. Paul. Alex. K. 7 7 : and 117 -- 90 -- 37 ; the 27** degree of Can- C.C.A.G. 1 p. 154 13-6, 155 E ME epa 5 ip 9.4. cer is again the Moon's dodecatemory. Nor were dodecatemories now ascribed to planets only: dodecatemories of the four κέντρα or cardines and of the twelve κλῆροι or soríes are caleulated by Paulus in the same way. But now, if ἃ dodecatemory is ἃ single degree, why is it called δωδεκατημόριον Α degree is 41g of the zodiae, 4; of a sign, but notj' ofanything. Apparently δωδεκατημόριον must mean a μόριον at which you arrive by operating with the number δώδεκα. Τῇ so, the term need not be restricted to a place discovered by any of the particular operations described above: any other μόριον can no less properly receive the name, provided only that the number 12 is somehow employed in ascertaining it. Hence there was invented a new sort of *dodecatemory of the Moon,' discovered by ἃ method similar to the regular method of discovering the κλῆροσ τύχησ. A measurement was taken from the place of the Sun to the place of xxvi M. MANILII the Moon: from the number of degrees all the thirties (if it was over PUE D I 2641 thirty) were cast out, and the residue was GUN G vm 5:50 06d. distributed, as far as it would go, through the signs of the zodiac, beginning with the sign in which the Moon stood, at the rate of 21 degrees (ἐς of a sign) apiece. It is the latter part of this operation that Manilius, not knowing what he is about, performs in verses 732-134. Each sign is further subdivided into more minute parts, also called dodecatemories, which are allotted not to the signs but to the planets. In size these planetary dodecatemories are half a degree, that is 41g of the circle or εἷς of a sign or 1 of the dodecatemory described in verses 693 sqq. — Each of those larger dodecatemories therefore comprises 5 of these, and these 5 are assigned to the 5 planets in order. In what order, Manilius forgets to say; but presumably in the usual order of the planets, which he himself observes at I S807 sq. and V 6 sq.: Saturn Jupiter Mars Venus Mercury. In this order therefore I have shown them in the figure on p. xxii. Why are these divisions called δωδεκατημόρια ? Because, as each planet possesses one of them in each of the larger dodecatemories, he possesses 12 of them in each of the signs; so that one planetary dodecatemory is 4L of the property possessed in a sign by a planet. These planetary dodecatemories are found in Manilius alone. 138-149 The zodiae is divided into four quadrants of 90 degrees each by four cardines, κέντρα, points. ^ So at least the astrologers call them, and κέντρα they are in so far as they divide the ecliptie, which is à mathematical line; but since the zodiae is a band eonventionally supposed to be 12 degrees in breadth, the cardines, in so far as they divide the zodiae, must be transverse lines 12 degrees long. This however is immaterial: what needs to be re- membered, and what commentators on Manilius usually forget, is that the cardines are without magnitude so far as concerns the longitudinal measurement of the zodiae, and merely cut it into four quarters. The place of these four points is fixed as regards the observer, but perpetually changing as regards the zodiac itselt. "They are the points at which the zodiac, revolving with the sky, is at any moment intersected by the horizon and the meridian, both of which are riveted fast to the spectator. Τὸ the east of him he has the horoscopus or ortus, to the west the occasus, overhead the medium caelum, underfoot the mw caelum. 188-807 ASTRONOMICON II xxvii Such at least is the fond fancy of the more innocent astrologers : that the four cardines are found where the zodiac is intersected by the horizon and the meridian, and that they cut the zodiac into four equal parts. Twice and only twice in the twenty-four hours, for an observer posted outside the tropies, does this dream come true. Only at the two moments of the sidereal day when the equinoctial points, the 1* of Aries and the 1 of Libra, coincide with the horizon, are the four cardines equidistant and the zodiae quartered. At all other times the distance from the ascendant to the mid- heaven is greater or less than the distance from the mid-heaven to the occident; and twice a day, when the solstitial points are on the horizon, the error, in the latitude of Rome at the date of Manilius, would amount to 25 degrees. When for example the 1* point of Caneer was on the eastern horizon, the meridian cut the zodiae not at the 1** point of Aries but between the 5" and 69? degree of Pisces, and the cardo thus created, the medium caelum, was 115 degrees distant from the Aoroscopus and only 65 from the occasus. This grave discrepancy between false theory and the practical consequences of that untoward fact, the obliquity of the ecliptic, is recognised by Porphyry isag. pp. 197 sq. and Pancharius C.C. A.G. ΨΠΙ i1 p. 67, who prescribe means for rectifying the error ; Geminus 2 20-26 makes blunders as gross as those which he corrects (21 Αἰγό- «epo πρώτησ μοίρασ δυνούσησ ἸΚριοῦ πρώτη μοῖρα μεσουρανήσει κτλ.) ; Firmieus 11 15 4 vaguely signifies that he is aware of the difficulty. Another inaccuracy is involved in the use of the terms mediwm caelum. and emwm caelwm. "These, in the plain sense of the words, should mean the zenith and. the nadir, but they actually signify only the highest and lowest points of the zodiae, which never mount to the zenith nor sink to the nadir except between the tropies, and which in northern latitudes incline so far to the south and the north respectively that some astrologers call the MC southern and the IMC northern. 'To hear Manilius talk, *tertius excelsi signat fastigia caeli, *ima tenet quartus fundato nobilis orbe, you would fancy that the one were sheer overhead and the other plumb underfoot. Firm. 11 15 1 (quoted in my note), Sext. emp. πρὸσ ἀστρ. 12 sq. οὐ μὴν ἀλλὰ Kal πάντων τούτων τὰ ἐπὶ ἑκάστησ γενέσεωσ κυριεύοντα ζῴδια πρὸσ τὴν TOv ἀπο- τελεσμάτων ἔκβασιν, καὶ ἀφ᾽ ὧν μάλιστα τὰσ προαγορεύσεισ ποιοῦνται, τέσσαρά φασιν εἶναι τὸν ἀριθμὸν, ἅπερ κοινῷ μὲν ὀνόματι κέντρα καλοῦσιν, ἰδιαίτερον δὲ τὸ μὲν ὡροσκόπον, τὸ δὲ μεσουράνημα, τὸ δὲ δῦνον, τὸ δὲ ὑπόγαιον καὶ ἀντι- μεσουράνημα, ὃ καὶ αὐτὸ μεσουράνημά ἐστιν. ὡροσκόποσ μὲν οὖν ἐστὶν ὅπερ ἔτυχεν ἀνίσχειν καθ᾽ ὃν χρόνον ἡ γένεσισ συνετελεῖτο, μεσουράνημα δὲ τὸ ἀπ᾽ ἐκείνου τέταρτον (measuring upward and westward) ζῴδιον σὺν αὐτῷ ἐκείνῳ, δῦνον δὲ τὸ διαμετροῦν τῷ μεσουρανήματι" οἷον (ἔσται γὰρ σαφὲσ ἐπὶ παραδείγματοσ)ὴ Καρκίνου xxviii M. MANILII ὡροσκοποῦντοσ μεσουρανεῖ μὲν Kpiog, δύνει δὲ Αἰγόκερωσ, ὑπὸ γῆν δέ ἐστι Ζυγόσ. Sextus here, with a common negligence of phrase, identifies the κέντρα or cardines with the ἕῴδια or signs of the zodiac in which at a given moment they are contained : similarly Hephaestio 1 1 and others call Cancer ὡροσκόποσ κόσμου because the 15t*^ degree of Cancer was on the eastern horizon at the creation of the world, while Paulus A3 says more accurately ἔστι δὲ ἐν τούτῳ TQ ζῳδίῳ ὁ τοῦ κόσμου ὡροσκόποσ. 808-840 The four cardines are ranged by Manilius in this order of dignity : medium caelum, imum. caelum, horoscopus, occasus. To the MC he assigns fame, honours, and success in public life; to the IMC wealth and its sources ; to the Ascendant character, talents, and the general tenour of life; to the Occident the end of life and of labours, together with marriage, social intercourse, and religion. The MC is placed first of the cardines not only by Manilius but by Ptolemy and Firmicus; Hephaestio prefers the horoscopus; the opinion of Dorotheus is doubtful. Further variations of order are given in my note on verse 809, and no astrologer is in full agreement with Manilius. 811-955 The four quadrants or nferualla into which the zodiae is m at any moment divided by these four cardinal points have severally assigned to them the four periods of human life. ΤῸ the superior eastern quadrant belongs infancy, to the superior western quadrant childhood and youth, to the inferior western quadrant manhood, and to the inferior eastern quadrant old age. Paulus D2-3 assigns youth to the first, middle age to the second, old age to the third, extreme old age and death to the fourth. He calls them τεταρτημόρια, and I find them in no other astrologer; the term μεσοκέντρια was apparently invented by Scaliger. The cardines and. interualla together compose the following figure. Aforoscopus Occasus IMC CARDINES CVM INTERVALLIS ASTRONOMICON II xxix Now we come to another and commoner method of divid- ing the circle: οἱ δώδεκα τόποι, also called ἡ δωδεκάτροποσ, a division into twelve equal parts like the division of the zodiac into signs. 856-9677 Since Stephanus! thesaurus quotes no authority for δωδεκάτροποσ except Salmasius, I note five places where it occurs: Vett. Val. p. 179 11 and 33, p. 334 4 and 18, C.C. A.G. v iii p. 899. It is explained aright by Salmasius de an. clim. pp. 187 sqq., but Mr Boll in his sphaera, p. 310 n. 5, confounds it with the zodiac. These twelve parts are denominated τόποι by the Greeks and usually loca by Manilius, who also gives them other names, such as teinpla (which I shall use) or sedes or partes. Four of them necessarily contain the four cardinal points, and the zemplum is often called by the name of the cardo. "The whole circle of temples is a rigid and stationary frame through which the wheel of the zodiac revolves, so that each temple is occupied by the twelve zodiacal signs in due succession. The scheme is the following. DVODECIM LOCI The numeration here given is that of Paulus Alexandrinus, Vettius Valens, Firmieus, Manetho (1 135, v 278, vi 312, 315), Dorotheus (uu. 112, 161, 223, in C.C. A.G. v1 pp. 91 sqq.), Hephaestio Thebanus (ibid.), Antiochus Atheniensis (C.C.A.G. 1 p. 110 33, p. 111 35), and of astrologers in general: it starts from the templum containing the Aoroscopus and proceeds downward. Manilius himself assigns no numbers to his templa. In distributing to these twelve temples their several provinces and functions there is so much disagreement between Manilius and other XXX M. MANILII astrologers that I will not recite it: their agreement, where they do agree, is mentioned in my notes. I begin with the four loca principalia, 1, 10, 7, 4, which Manilius (918-958) places last. 1 (939-947), containing the Aoroscopus, is called Sfilbon, if I understand Manilius aright, and is conventionally regarded as the abode of the planet Mercury. It presides over fortuna natorum and uota parentum. 10 (918-927), containing the MC, is called Fortuna and is the abode of Venus. It presides over marriage. 7 (948-958), containing the occasus, is called Ditis iamwa. lt presides over the end of life and also over good faith and constancy. 4 (929-938), containing the IMC, is called Daemon?wm and is the abode of Saturn. It presides over the fortunes of fathers and of old men. Here let it be noted, for it is commonly neglected or ignored, that the provinces of these four fempla are very different from those of the four cardines contained in them, which were set forth by Manilius in verses 808-840. These four temples compose a tetragon: it will be well to take next what Manilius (881-917) immediately prefixes, the four other temples which are geometrically related, by trigon or by hexagon, to the horoscopus. 11 (881-890), next to the MC on the eastern side, is called ἀγαθὸσ δαίμων in Greek, which Firmicus renders bomus daemon or bonus genius, Manilius otherwise, and is the abode of Jupiter. Manilius loads it with praises, and forgets in his enthusiasm to tell us what it presides over. 9 (905-909), next to the MC on the western side, is called Deus and is the abode of the Sun. It presides over corporum mostrorum uitia el fortuna. 5 (891-904), next to the IMC on the western side, is called Daemonie. lt presides over health and sickness. 3 (910-917), next to the IMC on the eastern side, is called Dea and is the abode of the Moon. Over what it presides the manu- script text of Manilius leaves us in doubt. There remain the four temples, treated first (864-880) by Manilius which stand in no proper geometrical relation to the horoscopus, being either adjacent to it or five places away. They have no special provinces but are all vaguely maleficent. 12 (864-6 and 868-70) next above the Joroscopus. ASTRONOMICON II ΧΧΧῚ 8 (871-879) next above the occasus. 6 (871-879) next below the occasus. 2 (866-870) next below the horoscopus. Of these, 12 and 6 are each described as poría laboris, 8 and 2 are said to be T'yphonis sedes. What is said of the planets in connexion with the twelve temples has nothing to do with the regular doctrine, not found in Manilius, of the planetary houses, domus, οἶκοι, which are signs of the zodiac. Mercury for example, here placed in the first temple, has for his houses the signs of Gemini and Virgo. It will be observed that Mars, alone among the planets, has no temple for his abode. l4 ]NTERFOLATOR M L G L? Gemblacensis, Bruxellensis 10012, saec. Xr. usus sum et col- latione a P. Thomasio anno 1888 edita et ea quam Bechertus in apparatu exhibuit; quae quibus in uersibus discrepabant, 295, 308, 387, 816, 863, 868, 880, 969, dubitationes meas inde natas beneuole sustulit I. van den Gheyn, librorum manu scriptorum Bruxellensium custos Lipsiensis 1465, saec. XI. totum codicem photographice expres- sum penes me habeo. quo in conferendo Bechertum, etsi multo et plura et grauiora quam par erat omisit, raro tamen falsa testatum deprehendi; Breitero neque de hoc libro neque ulla alia de re credendum est eiusdem corrector non multo minus antiquus Matritensis M 31, scriptus circa an. 1417. quae huius codicis paginae Manilium continent, earum ut photographa mihi parare possem tres uiri strenui et amic] coniuncta opera perfecerunt, Grant Richards, Ericus Maclagan, dominus Gulielmus de Osma. unde uerum esse comperi quod anno 1903 conieceram, ex Matri- tensi ortos esse quos in libri I editione adhibui codices Vrbinates 667 et 668. neque aliter iudieandum est de ea Vossiani 390 parte quae a uersu circiter 665 libri I1 usque ad finem libri v pertinet; cui opinioni a Breitero iam anno 1893 significatae quae obstare uidebantur difficultates remouere conatus sum in Classical Quarterly anni 1907 pp. 290-8: nune omnis dubitandi causa sublata est editoris coniecturae, magnam partem anno 1903 prolatae in libri 1 editione pp. 84-90 M. MANILII ASTRONOMICON LIBER SECVNDVS Maxi1wvs lliacae gentis certamina uates et quinquaginta regum regemque patremque pectoraque Aeacii uictamque sub Hectore Troiam, 1-149 prooemium 2 Priamum, uide Hom. Il. vi 244-6, xxiv 495; quamquam fuisse inter Manilii editores qui Agamemnonem intellegerent facile credet qui eos nouerit 3 pectoraque aeacii*, hectoreumque facit libri (haect- GL) hoe loco, eastra ducum et caeli in dittographia 1 766, Hectoreamque facem Dulcinius, mutatione, oratione, sententia pariter improb- abili; Bentleius uersum deleuit. atqui ubi de Iliade sermo est non tam Hector amouendus erat quam requirendus Achilles; is uero haud longe abest, si quidem raciT idem paene est atque EACII (sieut Non. p. 85 in Telamonis Enniani uersu Bergkius 4eac? e£ restituit pro faciet, in Hor. carm. ni 19 3 pro Aeaci cod. Bernensis faci? exhibet), CAELI autem et EACLI eisdem constant litteris et anth. Lat. Ries. 631 5 .Aeacides in caeides corruptum est. .4eacius pro .Aeacides posuit Ouidii imitator her. vim 33 at pater Aeacio promiserat (sic enim Riesius ex cod. Puteaneo qui aecio habet, reliqui «eacidae), sicut T'elamonius et Cephisius pro substantiuis ipse Ouidius; item opinor Columella x 174 sq. e£ male damnati maesto qui sanguine surgunt | Aeacii flores, qui etiam 348 Amythaon?ius dixit pro Amythaonides. hine in Sen. Tro. 44-8 scribendum conicio uidi execrandum vegiae caedis mefas | ipsasque ad. aras maius admissis (admissum libri, uide Ag. 99 maius... commisso scelus) scelus, | Aeacius (Aeacis cod. Etruso., Aeacidae plerique, barbare Sealiger .Aeacidis) armis cum ferox, scaeua manwu|coma meflectens regium torta, caput, | alto nefandum wulneri ferrum abdidit. Manilius ut hoe loco Aeacius ita 1 869 T'itanius substantiuum fecit. quod autem Wolfius litt. anal. 1 p. 61 ne adiectiuorum quidem genetiuos in -4 exeuntes apud hune poetam reperiri confirmat, refellitur uersu 1 802, ubi aetherii et necessarium est et in M seruatum. quamquam fortasse uix minus probabiliter scriberetur A4eacidum. superest ut ex JZectoreumque, quod simpliciorem interpolandi conatum prae se fert quam castra ista ducum, eruatur quod orationi sententiaeque satisfaciat. scriptum fuisse puto Zectora- que facit (contrario errore Il. Lat. 674 pectoris unus liber pro Zectoris), inde metri causa faetum Zectoreumque. in altero exemplari, cum pectoraque caeli A 2 M. MANILII erroremque ducis totidem, quot uicerat, annis 5 luctati remo geminataque Pergama ponto sine sensu ferri animaduerteretur, paulo doctior adhibita est coniectura; quamquam fortasse subest id genus mendi quo in Plauti cod. Ambrosiano pro Zector Cas. 995 scriptum est ecastor. magni pectora Achillis Silius commemorat xI 450, Propertius rv 11 39 Persen proaui simulantem pectus Achilli ; adde Catull. 64 338 sq. Achilles | hostibus haud tergo sed, forti pectore notus, Ouid. art. 1 209 tergaque Parthorum Romanaque pectora dicam uictam in 1 766 G et ex metam corr. M, *uictam (erasa ut uidetur m) L, tutam libri hoc loco. argumento Iliadis significando illud magis conuenit: uictam sub Hectore idem ualet quod wicto Hectore uictam ; similiter 1v 24 sq. T'roia sub uno | non euersa uiro (saluo Aenea salua), Petron. 119 48 sq. ?n uno (Catone) uicta, potestas | Romanumque decus, Aetn. 590 extinctosque suo Phrygas Hectore, anth. Pal. vir 139 1 Ἕκτορι μὲν Τροίη συγκάτθανεν, Auson. 231 (Peip. p. 77) Hectoris hic tumulus, cum quo sua τοῖα sepulta est : | conduntur pariter, qui periere simul, anth. Lat. Ries. 431 7 sq. eut μὲ Achilleis infelix Troia lacertis | quassata, Hectoreo wulnere conciderit, 630 7 sq. ille Menoetiadae soluit qe uindice poenas, | Pergama tunc ferro procubuere aeo, 631 3 sq. occubuit telo uiolenti wictus Achillis, | occubuere simul spesque solusque Phrygum, Sen. Tro. 128 sq. tecum cecidit, summusque dies | Hectoris idem patriaeque fuit, 11. Lat. 978 (Hectore cadente) T'roes sua funera maerent, 1019 sq. ruit omnis in uno| Hectore comusa, Phrygum, 1040 Hectoris interitu uicisti Dardana regna, 1054 illo namque rogo natorum funera cernunt, 1056 ardebat flamma namque Ilion illa, Hom. Il. xxrv 243 sq. ῥηίτεροι γὰρ μᾶλλον ᾿Αχαιοῖσιν δὴ ἔσεσθε | κείνου τεθνηῶτοσ ἐναιρέμεν ceterum quod Breiterus in Fleck. annal. uol. 139 p. 197 simpliciter huc transtulit 1 7660, Hectoreumque facit nescio quo modo ex v 300 Zectoris ille Jfüces ortum esse opinatus, illa castra ducum et caeli (quae qui scripsit, is Graios et Troianos cum suis utrosque deis inter se bellantes non tam significauit quam significare uoluisse deprehenditur) neque asyndeton commendat neque in proximo uersu positum ducis nomen 4 wicerat : Scaliger attulit Luc. 1 299 sq. bellorum o socii, qui mille pericula, Martis | mecum, ait, experti decimo iam, wincitis ammo 5 luctati remo * (—inctantem 0), instantem pello libri, iactati pelago Bentleius, postquam ad Hor. carm. 1 6 7 alia temptauit ; ?nstantis (hoe Fayus) pelago imperite praetulit Pingraeus, tamquam sie propius ad libros accederet. ceterorum coniecturae eo inutiles sunt quod nullum reponunt genetiuum, quem casum propter praecedentia 'ofidem quot uicerat annis requiri Iacobus quoque sensit, neque enim error Vlixis Troiano bello uicerat, sed Vlixes nondum errabundus ; ne illud addam, nudum ducis nomen nec satis eleganter et nimis infinite poni. Bentleius adscripsit Ouid. amor. rr 1 3l quique tot errando quot bello perdidit annos, art. 111 15 sq. est pia Penelope lustris errqnte duobus | et totidem lustris bella gerente uiro, Claud. laud. Ser. 27 de Vlixe saeui totidem bellis quot fluctibus anni : adde Cic. de off. i11 99 Z/i (Vlixi) non modo cum, hostibus werwum etiam cum fluctibus, id, quod fecit, dimicare melius fuit quam etc., Man. 1 762 sq. terraeque marisque triumphis | naturae uictorem Ithacum, qui loci quaeque hic statim subiciuntur potius /uctat? pelago quam iactati scribendum suadent, quo modo Silius locutus est xiv 454 crudo luctari pelago. ad meam coniecturam quod attinet, uide Ouid. trist. rv 5 19 remis ad opem. luctare ferendam, Verg. Aen. vir 28 in lento luctantur marmore tonsae, viII 89 remo ut luctamen abesset. lw et in confusa memini Verg. Aen. v1 725, ubi ingentem Mediceus pro /ucentem, Sil. Xi1 448, ubi /unabat libri plerique pro innabat, Man. rv 29 in M, qui /ucludi pro includi exhibet, sicut etiam ASTRONOMICON II 3 ultimaque in patria captisque penatibus arma ore sacro cecinit; patriam quoi turba petentum, dum dabat, eripuit, cuiusque ex ore profusos omnis posteritas latices in carmina duxit 10 amnemque in tenues ausa est deducere riuos unius fecunda bonis. sed proximus illi Hesiodus memorat diuos diuumque parentis lustratum pro instratum, ad Stat. silu. i11 1 36 ; £z autem et m litterae in his libris haud raro permutantur, uelut mox uersu 9 /amces pro lat?ces GL, 1 207 terens pro £eretis M, 111 487 multiplicatis pro muitiplicans L et ut uidetur G, v 226 uitio pro wino omnes. neque paucis locis et 7 confusa sunt, huius libri uersibus 117, 339, 756, 824, 921 que pergama eximie Bentleius ad Hor. carm. I 6 7, per agmina libri. que excidit sequente pe, quemadmodum in.G uersu huic proximo et iri 449 et 616, in GL v 599, in M τὶ 832, 1v 482, 624 ; tum ex per goa factum est per agma, sicut 1 501 in M per magna. eundem omnibus litteris errorem, /audata per agmina, pro laudataque Pergama, ipse Bentleius inuenit in Cantabrigiensi codice Ouidii heroidum xvir 205. huius loci memor fuit aut Valerius Flaceus aut librarius aliquis Arg. ΠῚ 513, ubi codices corrupte pulchro reserantem Pergama ponto (pulso . . . ponto Columbus, pulchro... coepto Burmannus). ceterum uide Ouid. her. 1 51 d?ruto sunt aliis, uni mihi (Penelopae) Pergama vestant, Tibull. τὶ 8 43 praeda wago iussit gemànare pericula, ponto 6 captisque L?, captis G, capitisque LM. captis, quos proci occuparant " patriam DBonincontrius, patria libri cui Gro- nouius diatr. p. 365, quae GL, que M ; quoi forma dispicitur etiam sub quod i1 888 et quo 1v 449 turba petentum *, iura petentem libri, idem rir 47 latentem pro latentum. —ciuitatium uatem sibi uindicantium multitudo patriam ei certatim tribuendo eripuit: 1v 3 sq. dum quaerimus aewum | perdimus, hoc est quaerendo, Cic. pro Arch. 19 Homerum Colophonii ciuem esse dicunt swum, Chii suum. uindicant, Salaminii repetunt, .. . illà alienum, quia poeta, fuit, post mortem etiam expetunt, Stat. silu. v 3 130 sq. Maeomiden aliae .. aliis natalibus wrbes | diripiunt, certam. Hom. et Hes. circ. init. “Ὅμηρον δὲ πᾶσαι ὧσ εἰπεῖν αἱ πόλεισ kal οἱ ἄποικοι αὐτῶν παρ᾽ ἑαυτοῖσ γεγενῆσθαι λέγουσιν. sententiam primus restituit Bentleius argutissimo sane commento pa£riam cui Graecia, septem | dum dabat, eripuit. quod autem scribi uolunt auctore Gro- nouio patriae cui iura, petenti similiaue, ut ad dabat et eripuit praecipiatur omnis posteritas ex u. 9, quid hoc est, patriae iura petiisse Homerum, et ab omni posteritate petiisse? inter 7 et 8 omnia peruolitans M, quod uersus 66 initium est 8 dabat GL, dabit M profusos L, profusus M, profusas G 91atices corr. man. 2 ex latites M, lances GL. Apoll. Sid. ep. vii 9 5 uu. 2-4 quid doctos Heliconidwm liquores . . . munc àn carmina commouere temptas? Scaliger adscripsit Ouid. amor. 111 9 25 sq. Maeoniden, ὦ quo ceu Jonte perenni | uatum | Pieris ora rigantur aquis, Ael. uar. hist. xr ?2 Ταλάτων δὲ ὁ ζωγράφοσ ἔγραψε τὸν μὲν "Oumpov αὐτὸν ἐμοῦντα, τοὺσ δὲ ἄλλουσ ποιητὰσ τὰ ἐμημεσμένα ἀρυτομένουσ 10 diducere ne conicerent Marklandum et Bentleium prohibere debuit illud £ewues: Seru. ad Verg. buc. vi 5 /ama quae deducitur in tenuitatem, Macr. Sat. v1 4 12 deductum pro tenui et subtili eleganter positum est. wide praeterea Plin. n.h. i11 119 Padus . . . deductus in flumina et fossas et Hageni append. Seru. p. 225 4 (ad Verg. georg. 1 114) de- ducit, id est. . . deriuat 12 diuumque parentis GL, dominumque potentis M. 4 M. MANILII et chaos enixum terras orbemque sub illo infantem et primos titubantia sidera cursus 15 Titanasque senes, Iouis et cunabula magni et sub fratre uiri nomen, sine matre parentis, atque iterum patrio nascentem corpore Bacchum, 28 siluarumque deos sacrataque numina nymphis. Hes. theog. 105-7 ἀθανάτων ἱερὸν γένοσ αἰὲν ἐόντων, | οἱ Τῆσ T! ἐξεγένοντο καὶ Οὐρανοῦ ἀστερόεντοσ | Νυκτόσ τε δνοφερῆσ, οὕσ θ᾽ ἁλμυρὸσ ἔτρεφε ἸΠόντοσ 18 chaos enixum, terras, theog. lll sq. ἤτοι μὲν πρώτιστα Χάοσ γένετ᾽, αὐτὰρ ἔπειτα | l'a? εὐρύστερνοσ. sub illo, Hor. epist. 11 1 99 sub mutrice puella uelut si luderet infans, Aetn. 595 sub truce nunc parui ludentes Colchide nati 14 cursus Bechertus, corpus libri, partus Bentleius, primum... corpus codd. Pal. et Par. theog. 126 sq. Γαῖα δέ τοι πρῶτον μὲν ἐγείνατο ἴσον ἑαυτῇ | Οὐρανὸν ἀστερόεντα, at 381 sq. post uentos ἀστέρα τίκτεν Ἑωσφόρον ᾿Ηριγένεια | ἄστρα τε λαμπετόωντα, τά τ᾽ οὐρανὸσ ἐστεφάνωται. Becherti coniecturam non tam Vergilii locus Aen. v 331 sq. uestigia, presso | haut tenuit titubata solo defendit (nedum Aen. x 283 egressique labant uestigia prima, ubi plus auctoritatis habet egressis quam Aen. xir 386 alternos longa, mitentem cuspide gressus et Val. Fl. τι 93 a/ternos aegro cunctantem poplite gressus 15 iouis et G, iuuisse LM. Germ. phaen. 34 sq. fidae comites prima incunabula magni | fouerunt louis, Ouid. met. vir 99 Zowis incunabula Creten, Pacat. paneg. Theod. 4 5 terra Cretensis parui Iouis gloriata, cunabulis 16 Iouem Iunonis fratrem eundem et uirum, Mineruae patrem matre carentis matre I. L. Hugius in commentatione de Hesiodi ἔργοισ μεγάλοισ an. 1835 p. 10, fratre librii proinde quasi hoc nouum sit ac mentione dignum, sine fratris con- cubitu feminam peperisse. Vulcani origo, quam significari putant, ideo notabilis fuit quia eum mater peperit s/ne wiro siue coniuge, uel, quod eodem redit quodque in lemmate primae editionis Scaligeranae inuenio, sine patre, theog. 927 Ἥρη δ᾽ "H$aucrov κλυτὸν οὐ φιλότητι μιγεῖσα | γείνατο, καὶ ζαμένησε kal ἤρισε ᾧ παρακοίτῃς uerum cum sic satis incommode oratio a Ioue ad Iunonem digressa rursus uersu insequenti ad Iouem reuertatur non dubito quin res haud paulo illustrior hic significata sit, quam commemorauit Hesiodus theog. 924 αὐτὸσ δ᾽ ἐκ κεφαλῆσ γλαυκώπιδα Τριτογένειαν... γείνατο. uide Ouid. fast. v 231 sq. sancta louem luno nata sine matre Minerua | οἤϊοῖο doluit mon egisse suo, 239 sq. pater est factus neglecto coniugis usu | Iuppiter et solus nomen utrumque tenet. cum toto uersu comparari possunt Mart. x1 4 3 sq. Juppiter .. €t soror et summi filia, tota, patris 17 Ouid. fast. rr 717 sq. puer ut qosses matwro tempore nasci, | expletum patrio corpore matris opus, met. 1v 12 satumque iterum solumque bimatrem. Bacchum bis natum Hesiodus in theo- conia non narrauit, sed 940 sq. Σεμέλη τέκε φαίδιμον υἱὸν... Διώνυσον 18 et 23, illum a Breitero, hune a Bentleio eiectum, a Schradero autem post 40 collocatum, inter se transposui; qui cur in codicibus sedem mutarint demon- strant uerba bis posita atque 17 et 22, numina siue rumina 18 et 93. de uersu 18 dicam suo loco: 23 absurdum reddit qui eum excipit 24; quippe siluarum deos in naturae usus condere nec pacis nec belli opus est, sed nugae merae: contra apte illi maioribus deis uu. 15-17 commemoratis subiciuntur. de nymphis Hesiodus theog. 184-7 Ταῖα... γείνατο... Νύμφασ, àc MeMac καλέουσ᾽ ἐπ᾽ ἀπείρονα γαῖαν, quibus in fragmento a Strabone X p. 471 seruato accedunt satyri, οὔρειαι Νύμφαι θεαὶ ἐξεγένοντο | kal γένοσ οὐτιδανῶν Σατύρων kal ASTRONOMICON II 5 19 quin etiam ruris cultus legesque notauit 20 militiamque soli, quod colles Bacchus amaret, quod fecunda Ceres campos, quod Pallas utrumque, atque arbusta uagis essent quod adultera pomis ; 18 omniaque inmenso uolitantia lumina mundo, ἀμηχανοεργῶν. iam omnia recte procedunt: rusticorum numinum τ. 23 mentione facta ad res rusticas et in ea materia occupatum carmen transitur; deinde, cum u. 18 usus astronomiae memoratus sit, ad eos poetas progreditur oratio qui dedita opera astrorum figuras descripserunt 28 numina GL, rumina M nimphis GLM, nimphas cod. Flor. frustra [ymphis Breiterus in Fleck. annal. uol. 139 p. 197, neque enim, ut Iuppiter sede Capitolina, sic nymphae aquis sacratae sunt, et longe aliter ?ndigemis sacratus aquis, datiuo casu, sacerdos dicitur Val. Fl. v1 294 ; neque rectius lumina, P. Thomasius in not. et coni. an. 1891 p. 7, nam flumina suis deis, nymphis fontes sacrati sunt. ac forma quidem orationis quin in Florentino restituta sit uix dubitari sinunt hi loci, Ouid. her. 1v 171 sa£yri montanaque numina panes, fast. vi 323 satyros eí rustica, numina, nymphas, met. 1 192 sunt mihi semidei, sunt rustica, mumina nymphae, xiv. 3277 sq. illum fontana, petebant | mumina, naiades, Verg. georg. I 10 agrestum praesentia mwumüna fawni, Stat. Theb. rv 684 agrestes fluwiorum wumina, nymphae, silu. 1 5 2 nec lassata wuoco totiens mihi mwmina Musas, Auson. 418 73 (Peip. p. 289) Boeotia mwminoa AMusae, Mosell. 177 lasciuos paganica, mwmina, faunos, Claud. 98 200 rustica mumina faunos, Luc. 1 313 Marcellusque loquax et nomina, uana, Catones, v1 795 popularia nomina JDrusos, vix 408 sq. feralia, nomina, Cannae | et . . . Allia, vixx 404 sq. ?acuere sorores | n regum thalamis sacrataque pignora matres, quamquam ab altera parte opponi potest Sil. vir 2583 sacrataque nomina Marti; nymphas autem propter sacrata in datiuum abiisse credibile est. sed nullo sensu nymphae simpliciter sacratae dicuntur (nam Hesiodus theog. 346 Oceaninas ἱερὸν γένοσ appellauit, ἱερωμένον non item) ; itaque cum Ellisius falso ex M sacata, rettul- isset, cumque notissima esset nympharum cum satyris societas, anno 1903 sociaia proposui: nunc haud scio an probabilius sit secreta collatis Hor. carm. I 1 30-2 me .. . nympharum . .. cum satyris chori | secernunt. populo 19 notauit P. Francius in exemplari Gottingensi auct. class. Lat. 1366, notarit G, rogarit LM et pro uar. scr. G, rogawit cod. Flor. 20 malitiam- que soli, iv 145 sq. Taurus mense Aprili militum. indicit terris et segni, vwra |n weiteres reuocat cultus quod ... amaret: uide Caes. b.c. 1 23 3 pauca apud eos loquitur, quod sibi a parte eorum, gratia relata mom sit quaeque praeterea Maduigius composuit opusc. II p. 236 21 pallas Bent- leius, bachus libri, sicut etiam τι. 20. Lucr. v 1373-5 olearum | caerula . . . plaga ... per tumulos et conualles camposque profusa 22 adultera GL, et ultra M. Bullialdus attulit Plin. n.h. xvir 8 nsi et arborum quoque adulteria excogitata, sunt, ut nec pomo pauperibus mascerentur. ceterum haec de segetibus uineis oliuetis insitionibus praecepta apud Hesiodum non habentur, fortasse in μεγάλοισ £pyow tradita; similiter enim Propertius ΠῚ 34 77 sq. Ascraei ueteris praecepta, poetae, | quo seges in campo, quo wiret uua, vugo 18 inmenso L et (imm-) G, uniuerso M lumina cod. Cusanus, rumina M, numina GL. numina per mundum uolitantia nemo aut Graecus aut Romanus animo fingebat, nisi forte ridiculi causa et contemptim : sidera uolitare Manilius dixit τ 200, 806, τι 415, v 733. hic autem uersiculus, ut 0 M. MANILII 24 pacis opus, magnos naturae condit in usus. 25 astrorum quidam uarias dixere figuras, signaque diffuso passim labentia caelo in proprium cuiusque genus causasque tulere ; Persea et Andromedan poena matremque dolentem soluentemque patrem, raptamque Lycaone natam, post 17 propter siderum in u. 14 mentionem ferri nequit, ita hoc loco positus optime se habet; multa enim de siderum in anni temporibus signandis utilitate Hesiodus in £pyow praecipit, atque eius nomine astronomiam siue astrologiam extitisse referunt Athenaeus XI p. 4910 et Plinius n.h. xvin 213, quale carmen acis opus esse et Germanicus phaen. 5-14 et ipse Manilius 1 13 confirmant 24 omnia sidera in ordinem redigit ut eis usibus inseruiant quos sibi proposuit natura, hoc est agri culturae, rei amplissimae. acis opus sic per appositionem adiungitur in Ouid. met. v 111 sq. «on hos adhibendus ad usus, | sed. qui, pacis opus, citharam. cum woce moueres 25-38 his uersibus praeter Aratum significari possunt ei poetae quos commemorat epigramma in uita illius seruatum, πάνθ᾽ ᾿Ηγησιάναξ re καὶ ἝἝρμιπποσ τὰ κατ᾽ αἴθρην | re(pea kai πολλοὶ ταῦτα τὰ φαινόμενα | βίβλοισ ἐγκατέθεντο, uel qui praeterea in Hygini astronomicis et in catasterismis Eratosthenicis auctores laudantur, Musaeus, Epimenides, Alexander Ephesius, Cleostratus "Tenedius, alii sed quod Scaligero Eratosthenes potissimum tangi uisus est, 'qui' inquit “τὰ φαινόμενα cum caussis suis et fabulis conscripsit, conscripsit sane Eratosthenes eo argumento καταλόγουσ, sed prosa oratione, ut hinc alieni sint; neque, si in Erigonae et Mercurii car- minibus de certorum quorundam siderum causis egit, ideo prae ceteris hoec loco intellegendus est 26 diffuso, patulo, Mart. rr 31 1l diffusi iugera campi 27 causas, 1 316 mira... species gemibus, sibi comscia causae, Ouid. fast. v 697 * dic' ego respondi * causam mihi sideris huius? 28 Persea Sealiger, Persi GL, Parsi M, Persei cod. Flor., quod cum et absurdam haberet sententiam et uitiosam elisionem non potuit non placere Iacobo Bechertoque, quorum alter 1r 286 dextera erit Tauro Capricornus, alter 1v 597 wespero ab astro Manilio adfinxit, cum scire possent eum ne in secunda quidem dactyli syllaba longas uocales elisisse eí secundo loco positum coniungit tulere u. 27 et uoluerunt u. 36: signa in causas suas tulere et uoluerunt Persea ceteraque astra ex uariis casibus pendentia per aethera reuolui andromeden poena Bentleius, andromedae poenas libri constructione uerborum non intellecta, quam ne qui uerba ipsa restituit quidem intellexit. nam Bentleius ablatiuum eum ductam τι. 31 (quod ut fieri posset, raptam u. 29 in raptu mutauit) coniungebat, ut hi quattuor, Perseus Andromeda Cassiepia Cepheus, poena ad sidera ducti dicerentur, quod de Perseo plane falsum est, occisa Gorgone caelum merito 29 soluentem cum ad patrem omnes rettulerint nemo adhue explicauit; neque enim aut filiam ipsius iussu uinctam aut poenas eius Cepheus soluit, neque ita in caelo figuratus est tamquam aut has aut illam soluere conetur. quamobrem et Scaliger in ed. 1 et Bentleius solantemque scripserunt, quod Gronouius e cod. Veneto enotauit. sed soluentem ἀπὸ κοινοῦ positum ad Persea refertur, que particula matrem et patrem coniungit, qualem uerborum ordinem exhibent r $75, n 325 sq., HI 152 sq., IV 179, v 479, 638 sq. hic stadium fraudare fide poteritque uideri | mentitus passus. Perseus non tantum Andromedan poena soluit ASTRONOMICON II 7 30 officioque Iouis Cynosuram, lacte Capellam et furto Cycnum, pietate ad sidera ductam Erigonen iectuque Nepam spolioque Leonem et morsu Cancrum, Pisces Cythereide uersa, Lanigerum uicto ducentem sidera ponto, 35 ceteraque ex uariis pendentia casibus astra aethera per summum uoluerunt fixa reuolui. quorum carminibus nihil est nisi fabula caelum terraque composuit mundum quae pendet ab illo. quin etiam ritus pastorum et Pana sonantem 40 in ealamos Sicula memorat tellure creatus, nec siluis siluestre canit perque horrida motus rura serit dulcis musamque inducit in aulas. sed eadem opera parentes natae uicem dolentes et poenae participes 30-38 ablatiui officio lacte furto pietate ictu spolio morsu Cythereide uersa à ductam participio pendent 35 cetera GL?, ceteras LM 38 mundum *, caelum libri e glossemate, quod si in hoc uersu retinetur in superiore mutandum erit scribendumque mundus ; artificium enim in iteratione uocabuli apparet nullum, nezglegentiae uero talia adscribere non licet. causa corrup- telae intellegitur ex 1 276 caelo cod. Cus. pro mundo, 444 caeli 1? pro mundi, 505 caelo ἃ pro mundo, 11 811 caelum cod. Par. pro mundwm ; adde C.G.L. iv 120 41 (259 38, 539 46) mundus caelwm. ceterum haec paucis scribo, qui ea et legere et expendere uelint: maior turba est eorum qui me docere parati sunt Horatium JPostume Postume, occidit occidit geminasse, Vergilium ter in uno uersieculo eandem uocem posuisse, me, me, adsum qui feci, in me conuertite ferrum, Manilium ipsum 11 124 sq. scripsisse caeloque ueniret | quod «ocat im caelum 39 ritus pastorum Bentleius, ritus pe*corum (erasa c ut uidetur) L, pecorum ritus GM metri causa, quam transpositionem ne quis bis factam miretur, sciat etiam codicis Marc. x11 69 librarium quod in Cusano, exemplari suo, inuenerat rifus pecorum in pecorum ritus mutasse, cum Vossiani aliam corrigendi uiam inierint, ritus pecorumque. pecorum ritus Theocritus non memorat, neque bucolici carminis id argumentum est, sed ritus pastorum, pecorum pastus, hoe est pecora pascendi actio: anth. Lat. Ries. 564 3 sq. de Vergilio qui pecudum pastus, qui cultum fertilis agri, | mox Anchisiadae bella, ducis cecini 40 creatus L?M, creatis GL. Theocritus Siculae telluris alumnus appellatur Ter. Maur. 2127 41 mec siluis siluestre canit, et siluis non siluestre canit. raro nec ea ratione positum, quam ad I 656 exemplis illustraui, a uocabulo ad quod negatio pertinet diuellitur ; sic tamen 1v 736 mec te, Bacche, pari donantem munere terras pro e£ te munere dispari donantem, Ouid. ex Pont. 1v 7 4 nec me testis eris falsa solere queri, Auian. fab. 6 7 nec se Paeoni iactat cessisse magistro, in comoedia Ter. Phorm. 114 meque ... aequom, in prosa Liu. xxxn 10 6 nec .. . ab ullis: paulo minus audacter Lucanus 1 72 nec se Roma ferens motus serit dulcis, dulces spargit adfectus 42 aulas *, auras libri, arua cod. Flor. et Scaliger, multo melius Bentleius aníra ; nam in arug; musam iam Hesiodus induxerat, qua uoce georgica significant qui ea bucolicis contraria ponunt, anth. Lat. 8 M. MANILII ecce alius pictas uolucres ac bella ferarum, ille uenenatos anguis aconitaque et herbas 45 fata refert uitamque sua radice ferentis. quin etiam tenebris inmersum Tartaron atra in lucem de nocte uocant orbemque reuoluunt interius uersum naturae foedere rupto. omne genus rerum doctae cecinere sorores, Ries. 563 1l Sicanius uates siluis, AÁscraeus in aruis, prooem. Aeneid. 2 sq. egressus siluis uicina coegi | uL quamuis awido parerent arua colono. aulas dicit pastorum, αὐλάσ, ut Propertius ΠῚ 13 39 wuacuam pastoris in aulam, Statius silu. τι 2 109 sq. Trynthia . .. aula pro Baulis, ubi Herculem Geryonae bubus siue aulam siue caulam fecisse tradunt Seruius ad Aen. vir 662, Symmachus epist. 1 15. aura pro aula scriptum extat Mart. 1x 35 3, Non. p. 505 3, aulas pro auras Val. Fl. v1 113 48 pictas wolucres dubitari potest utrum ὀρνιθογονίαν (non sane Aemilii Macri sed fortasse Boei) an de aucupio siue ἐξευτικῇ carmen significet bella, ferarum, uenationem, ut IV 178 et 224, κυνηγητικῶν argumentum. designatur autem non Grattius sed quieumque primus Graeco carmine eam materiam tractauit 44 aconitaq. et*, hic nata per libri. apparet ordinem esse refert herbas fata (hoc est mortem) aitamque vadice sua ferentes, ut illa mata per extra sententiam uagentur orationemque perturbent; quorum in locum Bentleius gramina et substituit. sed ne Aic quidem, post Sicula tellure creatus ... alius . . ille orationi non necessarium, sententia commendat; nam unum certe nouimus eumque clarum poetam qui et serpentes et herbas mortiferas salutaresque percensuerit, θηριακῶν et ἀλεξιφαρμάκων scriptorem Nicandrum. ille autem alex. 12-73 statim post prooemium de aconito disserit, quod omnium uenenorum ocissimum esse dicit Plinius n.h. xxvir 4. scriptum suspicor iconata eo transpositionis genere cuius in praef. lib. 1 p. lviii multa exempla collegi pluribus omissis, uelut 1 791 Luwuwius Hasdribalis L, Mart. vii 98 3 Tuartesimcis T'artisiaces, 1X 5 1 Prisco Crispo, X 4 1 caligantem galicantem, Nemes. buc. 1v 27 ueteranus weneratus: de que et in per mutato uide ad u. 5 adnotata et praesertim 1 156, ubi simillimo errore perfudit scriptum est pro que effudit. ceterum ne prata per herbas proponerem et collatis quae ad 1 245 disputaui per graím interpretarer, retentus sum eisdem tribus uerbis mox u. 53 diuerso et usitato sensu positis; Brei- terus non est retentus 45 sua cod. Monac., suam GLM propter witam 46 immersum Scaliger, inmensum libri. Verg. Aen. vi 267 pandere res alta tierra et caligine mersas tartaron atra Gerardus Vossius ad Val. Fl. 1v 258, tartaron atrum iam Scaliger, tartara natram G, tartara nacta M, tartara natum L. Culic. 270 cerberon wmquam, cerbero umquam, cerbera mwmquam. libri. 47 rupto naturae foedere reuoluunt atque explicant, quemadmodum uolumina euoluunt legentes, eam orbis partem quae interius uersa est, hoc est cauae telluris crustam solidam ita inuertunt ut interior eius superficies iam non intro spectet. haec uerborum interpretatio est: de re Scaliger *puto innui, qui νεκυομαντικά scripserunt, aut raptum Pro- serpinae. si aliud praeter hoc intelligitur, per me quidem esto'; idem adfert Aetn. 76 sq. wates | sub terris migros widerunt carmine manes. Lucani catachthonion, quo spectare creditur Stat. silu. Ir 7 97 «t sedes veserabis ASTRONOMICON II 9 50 omnis ad aecessus Heliconos semita trita est, et iam confusi manant de fontibus amnes nec eapiunt haustum turbamque ad nota ruentem. integra quaeramus rorantis prata per herbas undamque occultis meditantem murmur in antris 55 quam neque durato gustarint ore uolucres ipse nec aetherio Phoebus libauerit igni. nostra loquar, nulli uatum debebimus orsa, nec furtum sed opus ueniet, soloque uolamus in eaelum curru, propria rate pellimus undas. 60 namque canam tacita naturae mente potentem infusumque deum caelo terrisque fretoque ingentem aequali moderantem foedere molem, totumque alterno consensu uiuere mundum et rationis agi motu, cum spiritus unus 65 per cunctas habitet partes atque inriget orbem omnia peruolitans corpusque animale figuret. quod nisi cognatis membris contexta maneret machina et inposito pareret tota magistro inferorum, ipso nomine ad Graecum exemplar referri uidetur 90 helicones libri 52 nota GL, uota M 54 nondum murmurantem, sed secum ipsam meditantem murmur quod antris relictis editura est 55 gustarint GI2, gustarunt LM 56 libauerit Voss. 390, librauerit GL?, liberauerit LM. 97 orsa Dulcinius, ora libri, quod ab Iacobo reductum haec aetas tenet, gaudente apud inferos Stoebero. orsa pro coeptis uerbis, quae Seruii inter- pretatio est, Vergilius posuit Aen. vir 435, xi 124, et post eum alii; ora qui potuit poni? nam in Man. v 478-80, ubi libri uel magis absurde de comoediarum ac praesertim Menandri recitatore woce poetis... referet... ora |et sua dicendo faciet, et Statius et Ausonius orsg se legisse testari uidentur cum alter silu. r1 1 114, alter 322 46 (Peip. p. 263), in re simili orsa Menandri commemorant. item orsa pro ora Heinsius restituit in Val. Fl. 11 242 sq. sed tibi nunc quae digna tuis ingentibus ausis | orsa feram, pro ora uel ossa Naugerius cons. Liu. 210 tristim cum medius rumperet orsa dolor 59 uolamus in caelum curru cum pariter ac rate pellimus undas per trans- lationem dietum esse appareret neque caelwm pro sideribus eorumque notitia accipi posse, Bentleius caznpuz coniecit. at poetis, sicut v 99 Bellerophontae, caelum campus est: Prop. m 1 9-11 me Fama leuat terra sublimis . . . et mecum in curru parui uectantur Amores, Stat. silu. 11 7 107 sq. rapidum poli per axem | Famae curribus arduis leuatus 60 ordo est dewm. tacita mente gqotentem naturae 66 Plat. Tim. 30 B δεῖ λέγειν τόνδε τὸν κόσμον ζῷον ἔμψυχον ἔννουν τε, Diog. Laert. vir 142 ὅτι... ζῷον ὁ κόσμοσ... Χρύσιππόσ φησιν, quem eam quaestionem ἐν τῷ πέμπτῳ περὶ θεῶν tractasse auctor est Philodemus de piet. 114-5. sed cum nec Chrysippus nec Plato nec Platonis interpres Cicero 10 M. MANILII ac tantum mundi regeret prudentia censum 70 mon esset statio terris, non ambitus astris, erraretque uagus mundus standoue rigeret, nec sua dispositos seruarent sidera cursus noxque alterna diem fugeret rursumque fugaret, non imbres alerent terras, non aethera uenti nec pontus grauidas nubes nec flumina pontum 1 [o1] nec pelagus fontis, nec staret summa per omnis par semper partis aequo digesta parente, ut neque deficerent undae nec sideret orbis nec caelum iusto maiusue minusue uolaret. 80. motus alit, non mutat opus. sic omnia toto dispensata manent mundo dominumque sequuntur. Manilio notus fuerit, a Posidonio eum hoc didicisse statuit Ed. Muellerus de Posid. Man. auctore p. 30, qui praeterea huc refert locum plane alienum Ouid. met. xv 342, ubi de orbe terrae sermo est 69 censum Scoaliger, sensum libri ut 1 12 71 erraret... standoue Oudendorpius in epistula anno 1755 scripta, edita a C. F. Webero Luc. uol. 1 p. xxi, idemque ad Appul. met. I 3, haereret... standoque libri. errandi haerendique uerba passim confusa esse (uelut Culic. 51) Oudendorpius adnotauit, quod quam facile fiat demonstrat G AÀerret pro erret exhibens 1Π 589. erraret uagus Manilius dixit ut II 714 ne uagus...erres; similiter de planetis Horatius epist. 1 12 17 wagentur et errent, Cicero Tim. c. 10 uaga et mutabili erratione labuntur, contra ib. c. 6 (deus) ab omni erratione eum (mundum) liberauit, Appuleius de mund. 29 cum caelum ... inerranti cursu feratur: in primis huc faciunt Lue. 1 642 sqq. *aut hic errat? ait *nulla cum lege per aeuum | mundus et incerto discurrunt sidera motu, | aut, si fata mouent, etc. prorsus recte Bentleius, cum perperam uersum deleri uellet, *quis sani capitis totum mundum uagum appellauerit?' quem contra inconsiderate disputat Pingraeus uol. i1 p. 307 et multo magis lacobus progr. Lubec. 1834 p. 3. sol, nox, sidera (etiam fixa, non sane in 1 52, quem uersum Pingraeus adfert, sed Germ. phaen. 17, Sen. Thy. 834, Oct. 389) uaga sunt, quae abeunt e conspectu redeuntque; mundus uolubilis uersatilisque, non uagus. nam in soliuagus adiectiuo uis alterius membri adeo delitescit ut Cicero, quemadmodum de off. 1 157 soliuagam cognitionem posuit pro solitaria, ita "im. c. 6 caelum soli- uaguwm Latine dixerit ubi Graece Plato οὐρανὸν ἕνα μόνον ἔρημον ; neque aliter iudicandum est de laud. Pis. 19 aetAeriae moles circumuaga flammae 12 sua, quod a Bentleio sollicitatum Bechertus absurda interpretatione tueri conatur, non minus recte dictum est quam Ouid. remed. 176 u£ sua, quod. peperit, uix ferat arbor onus, fast. 1v 459 ut uitulo mugit sua mater ab ubere rapto. | & dis- positis cursibus aberrarent sidera eos seruare solita "3 que negationem continuare propter Iacobum dicendum est T"! par cod. Flor., pars GLM aequo parente, aequitate parentis ministra, ut Iuu. 1 13 adsiduo ruptae lectore columnae 8 sideret Bentleius, sidera libri orbis GLM, nobis pro uar. scr. GL propter metrum, eandem ob causam et orbis cod. Venetus 79 minusue ASTRONOMICON 1II 11 hic igitur deus et ratio, quae cuncta gubernat, ducit ab aetheriis terrena animalia signis, quae, quamquam longo, cogit, summota recessu, 86 sentirl tamen, ut uitas ae fata ministrent gentibus ae proprios per singula corpora mores. nee nimis est quaerenda fides: sic temperat arua caelum, sic uarias fruges redditque rapitque, sic pontum mouet ac terris inmittit et aufert, 90 atque haec seditio pelagus nunc sidere lunae mota tenet, nune diuerso stimulata recessu, nune anni spatio Phoebum comitata uolantem; sie submersa fretis, concharum et carcere clausa, ad lunae motum uariant animalia corpus Voss. 390, minusque GLM. pudendo errore Fayus et Pingraeus adiectiua pro aduerbiis habuerunt 88 etheriis Donincontrius, aeternis libri, quorum utrum Scaligero et Bentleio, utrum Iacobo et Becherto placuerit, non opus est dici 84 interpunxi ad mentem Pingraei, qui recte interpretatus est quae, licet procul summota, cogit tamen sentiri: uide τὶ 383 sic quamquam alternis par est natura, figuris, id est quamquam eae alternae sunt. de hyper- bato dixi ad 1 58. quae sententia requireretur iam Fayus se uidere ostenderat scribendo quae cogit, quamquam longo 85 uitas G, uita LM 87 nimis Bentleius, minus GL, munus M. *non diu et magno labore quaerenda sunt argumenta: sponte se offerunt' Bentleius. fides ab analogia quaeritur, sic 89 ac terris GL, a terra M 90 sidere Scaliger, sidera libri. Luc.r 413 sq. am sidere mota secundo (id est δευτέρῳ, luna) | T'ethyos undo, uagae lunaribus aestuet horis 91 tenet cod. Venetus sicut coniecerat Scaliger, tenent GLM diuerso Voss. 390, diuiso GLM nune sidere lunae mota, quod plenum ac rursus nouissimum maiores aestus mouet, diuiduum minores ; nune stimulata eiusdem lunae in diuersas partes recessu a medio mundi circulo, qua de re Plinius n.h. 11 215 eadem (luna) im aquilonim et ὦ terris longius recedente maàtiores (aestus sunt) quam cum. in austros digressa propiore misw win, suam exercet 92 anni spatio wolantem recte coniunxit F. Iunius. significantur aestus solis ammuis causis duobus aequinoctiis maaime twmentes et autumnali amplius quam werno, inanes uero bruma et magis solstitio, quae Plinii uerba sunt loco supra adlato comitaia, ut Gell. xiv 1 3 oceanus quasi lunae comes cum, ea, simul senescit adolescitque itaque uniuersae rationi u. 89 declaratae primum menstruarum, deinde annuarum uarietatum causae subiciuntur, quas eodem ordine recenset Plinius 93 sic M, si GL. οὖ haec et quae his similia traduntur a Cicerone de diu. τι 33, Horatio serm. 1r 4 30, Plinio n.h. τὶ 109, 221, 1x 18, 96, xxxir 59, Augustino ciu. dei v 6, omnia a Posidonio sumpta esse Germanorum nemo ignorat, apud quos iam dudum constat Romanos praeter Posidonium nihil legisse. huius autem libros tam flagranti studio conquirebant diripiebantque ut multo ante quam Rhodi serib- erentur Romae innotescerent. unde enim, nisi ex illis, Lucilius ea haurire potuit quae ἃ Gellio xx 8 4 seruata sunt, /una alit ostrea et implet echinos? 12 M. MANILII 95 et tua damna, tuas imitantur, Delia, uires ; tu quoque fraternis sic reddis curribus ora atque iterum ex isdem repetis, quantumque reliquit aut dedit ille refers et sidus sidere constas ; denique sic pecudes et muta animalia terris, 100 cum maneant ignara sui legisque per aeuum, natura tamen ad mundum reuocante parentem attollunt animos caelumque et sidera seruant corporaque ad lunae nascentis cornua lustrant uenturasque uident hiemes, reditura serena. 105 quis dubitet post haec hominem coniungere caelo, 10DÀ. 200524 edipi de PR Lab DURO PELO DRE eximium natura dedit linguamque capaxque ingenium uolucremque animum, quem denique in unum descendit deus atque habitat seque ipse requirit ? mitte alias artes, quarum est permissa facultas 110 inuidiosg adeo, nee nostri munera census : 95 tua Bentleius, tum M Bentleio ignotus, cum GL 96 reddis GL, recdes M curribus GL? et post co litteras transfixas M, cruribus L. luna ad solem accedens os ae speciem minuit, quod cum facit, fraterno currui id, quod ab eo acceperit, reddere fingitur, et rursus ab eodem repetere, cum recedens augetur: Plin. n.h. r1 46 (lunam) 2n coitw quidem mom cerni, quoniam. haustum ommem lucis auersa illo regerat unde acceperit. quantum autem sol uel decrescenti reliquit uel dedit crescenti, tantum luna nostris oculis refert: Plin. ib. 45 tamtwm ex se terris ostendat quantum. ex sole ipso, concipiat 97 reliquit cod. Bodleianus, relinquis GLM 98 refers Bodl., refert GLM constas G sicut coniecerat F. Iunius, constans LM. Vett. Val. ed. Kroll. p. 1 14 ἡ σελήνη γενομένη ἐκ τῆσ ἀντανακλάσεωσ τοῦ ἡλιακοῦ φωτόσ, schol. Arat. 455 ὅτε δὲ αὐτοῦ χωρίζεται. . . πάλιν... ὥσπερ γεννᾶται 100 Sen. dial. vir 5 2 AÀomines quos in mwmerwm pecorum. οὐ animaliwm redegit hebes matura, et ignoratio sui adscripsit Bentleius 103 Scaliger attulit Plin. n.h. ΨΊΠ 2 auctores sunt in Mauretaniae saltibus ad. quendam amnem cui nomen est Amilo mitescente luna ποῖ greges eorum (elephantum) descendere ibique se purificantes sollemniter aqua. circumspergi atque τέω salutato sidere in siluas reuerti post 105 uersum excidisse intellexit Iacobus, cui inserendum esse iam F. Iunius uiderat 106 eximium GL, eximum M 108 requirit GI?, requiret LM 109 mitte L?M, mittet L, mitto G. *nulla usquam in toto Manilii poemate persona ullius uerbi prima in o desinens legitur! Iacobus progr. Lubec. an. 1834 p. 5, cuius obseruationis ipse postea oblitus est cum ad rv 636 Doruillii coniecturam /aceo furaretur 110 inuidiosa *, infidos GL, insidos M, ?n//das Regiomontanus et uarie interpretati editores omnes, quo nihil excogitari potuit peruersius. poeta enim, cum praeteritionis figura usus hominum cum deo coniunctionem etiam ex aliarum praeter astrologiam artium facultate eis concessa satis apparere significet, non potest eas artes tamquam in/idas uituperare et uituperationem ASTRONOMICON II 13 [mitto quod aequali nihil est sub lege tributum, quo patet auctoris summam, non corporis, esse ; mitto quod certum est et ineuitabile fatum materiaeque datum est cogi sed cogere mundo] 115 quis caelum posset nisi caeli munere nosse, et reperire deum, nisi qui pars ipse deorum est, atque hane conuexi molem sine fine patentis signorumque choros ac mundi flammea tecta aeternum et stellis aduersus sidera bellum 190 [ac terras caeloque fretum subiectaque utrisque] cernere et angusto sub pectore claudere posset, ni sanctos animis oculos natura dedisset addito insuper adeo insignire: contrarium requiritur, ut laude aliqua extol- lantur. 2nuidiosa, usque ad inuidiam larga, maior quam pro mortali condic- ione. eodem pertinent illa nec nostr? census, * qui ne sont point de nostre fond, quas non à nobis sed a deo concessas habemus,' ut ait Fayus. hoc igitur dicitur, praeter aliarum artium copiam amplissimam et dotes non humanas sed plane diuinas, maxime caeli noscendi facultate nostra comprobari homines deo cognatos esse 111-114 delebat Iacobus progr. Lubec. an. 1834 p. 5, 112 iam Bentleius deleuerat. ac priores quidem duo, uersus hinc alienissimi, eo pertinent ut demonstretur mundum non casu coisse: in 113 sq. sine ullo consilio Stoicorum placita congeruntur 111 mitto GLM, mitte Voss. 390 112 quo Scaliger, quod libri autoris Bonincontrius, auctores libri summam M sicut coniecerat Scaliger, summa GL. eiusdem erat poetae uniuersum à deo creatum esse inde colligere, quod inaequale esset, et haec duo, auctorem et corpus, inter se contraria ponere 118 mitto quod et Scaliger, uereor ne scriptorem ipsum corrigens. Suid. s.u. εἱμαρμένη : eipuóc τισ καὶ ἐπισύνδεσισ ἀπαράβατοσ δι᾽ αἰτίαν ἀναπόδραστον 114 datum M, fatum L, sat G propter metrum, cui que delendo consuluit I7. Plut. de placit. 1 4 Ζήνων Mvacéov Κιτιεὺσ ἀρχὰσ μὲν τὸν θεὸν kal τὴν ὕλην, ὧν ὁ μέν ἐστι τοῦ ποιεῖν αἴτιοσ, ἡ δὲ τοῦ πάσχειν 115 posset G, possit LM, uide 121 munere nosse Gronouius obs. 1 c. 11 et Gatakerus ad M. Anton. v 27, munera nosset (noscet M) libri 116 qui GL, om. M pars ipse Scaliger, pars ipsa GL, ipsa pars M. similis in libris error rv 155 /abor est etiam ipsa uoluptas, Tac. ann. xv 72 3 ANymphidàio . . . nam et ipsa pars Romanarum cladiwm erit 117 pro a£que magis concinne Bentleius quisue sine L7?M, nisi GL patentis Scaliger, parentis libri 119 ste//is, planetis sidera, zodiaci potissimum — bellum, motum contrarium 190 deleuit Scaliger ed. 1, quem qui finxit, uoluisse uidetur e£ caelo subiectas terras fretumque, eaque quae terris fretoque subiecta sunt, quae Huetii interpretatio est uersum contra Scaligerum defendentis. at terras fretumque etiam pecudes, terris fretoque subiecta ne ingeniosissimi quidem uiri cernunt; neque ex eo, quod terras cernimus, efficitur caelo uenire quod in caelum uocet 191 posset G, possit LM 192 sanctos *, tantos librij cum uulgo diceretur sentus. tantos oculos absurde nec Latine dici pro tam acres (Colum. i11 8 1 acerioribus mentis oculis), tantam oculorum aciem (Cic. acad. 11 192 acies humani ingenii tanta), Bentleius intellexit: *quantos, 14 M. MANILII cognatamque sibi mentem uertisset ad ipsam et tantum dictasset opus, caeloque ueniret 125 quod uocat in caelum sacra ad commercia rerum 7 127 quis neget esse nefas inuitum prendere mundum et uelut in semet captum deducere in orbem ? sed, ne circuitu longo manifesta probentur, 130 ipsa fides operi faciet pondusque fidemque ; nam neque decipitur ratio nec decipit umquam. rite secunda uia est ac ueris credita causis euentusque datur qualis praedicitur ante. obsecro? an quanta Polyphemi /e/a acies, per quam. sollers euasit. Vlixes, Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar ?? in loco huius simillimo, libri περὶ κόσμου initio, haec leguntur, 7... ψυχὴ. .. ῥᾳδίωσ... τὰ συγγενῆ γνωρίσασα καὶ θείῳ ψυχῆσ ὄμματι τὰ θεῖα καταλαβοῦσα ; quos autem Appuleius interpres diuinos oculos uocat, ei non minus recte sancii dicuntur, quemadmo- dum Vergilius Aen. 11 686 sanctos ignis appellauit diuinitus missos ; uide etiam C.G.L. τι 171 29, 238 40 sanctum θεῖον, Appul. apol. 50 d2uinum morbum . . . quod amimi partem rationalem, quae longe sanctissima est, eam uiolet. Manilius IV 906 sq. (homo) ad sidera mittit | sidereos oculos, 933 ne dubites homini diuinos credere awuisus animis G, animi LM. 1v 194 sq. (Erigone) faciet . . . oculos menti, 875 quos... dedit natura oculos . . . mentis 123 sibi cod. Flor., sui GLM. sus quid hiec agat nescio 128 inter incredibilia, quae ab eis hominibus, quibus in Manilio recensendo fortuna me succedere uoluit, com- missa sunt, hoc non ultimum locum habet, quod, cum Iacobus siue sua siue typothetarum culpa cae/ pro rerum in contextu exhibuisset, illud Breiterus pro uera emendatione amplexus est, adiecta in notis librorum discrepantia 1296 et primas (GL, prima M) quas dant leges nascentibus astro, qui uersus ne tum quidem, si tolleretur primas, hoc loco apte positus uideri posset, deleuit Bentleius, ezo post 270 collocaui 128 mwundwm, hoc est rerum caelestium scientiam, 4m semet, in mundo siue caelo, captum deducere in hune orbem terrestrem. weluf non ad sola uerba zm semet captwm refertur sed uniuersae orationis audaciam excusat. similiter luditur in duplici dei nominis significa- tione 1 50 inque deum deus ipse tulit 180 ipsa fides, hoc est praedicta uera euadentia, operi faciet f/dem atque auctoritatem. idem adnominationis genus habent Plaut. Pseud. 90 certwmst mihi ante tenebras (uesperum) tenebras (mortem) persequi, Ouid. met. 1x 723 quamque uirum (marem) putat esse uirum (maritum) fore credit Ianthe, trist. r 11 19 ommis ab hac cura (studio) cura (aegrimonia) /euata «ea est, Man. 111 86 donec uenit orbis in orbem 131 ratio mathematicorum, astrologia 182 secunda Pingraeus sequenda. interpretatus est, quod ipsum scripserat Fayus; cod. Flor. secanda habet, heroici paene spiritus uerbum nec huie rei congruens. sed uiam ueris causis credere quid sit aut quo iure Latine dici putetur (nam aliter, apud Ouidium praesertim, homines credi dicuntur, quibus aliquid adfirmantibus creditur) tam mihi obscurum est quam fuisse uidetur Bentleio, qui uersum sic immutauit, arie secando, wia, est, ὦ weris tradita, conusis, hac addita interpretatione: *jn praedictionibus astrologicis procedendum est secundum artis regulas à Chaldaeis ex ueris obseruationibus traditas; et tum certe euentus datur, ASTRONOMICON II 15 quod Fortuna ratum faciat, quis dicere falsum 135 audeat et tantae suffragia uincere sortis ? haec ego diuino cupiam cum ad sidera flatu ferre, nec in turba nee turbae carmina condam, sed solus, uacuo ueluti uectatus in orbe liber agam currus non occursantibus ullis 140 nec per iter socios commune regentibus actus, sed eaelo noscenda canam, mirantibus astris et geaudente sui mundo per carmina uatis, uel quibus illa sacros non inuidere meatus notitiamque sui, minima est quae turba per orbem. qualis praedicitur. mihi uerborum, modo sana sint, hic ordo esse uidetur, wie, vile ac eris causis credita est sequenda, id est recte ac ueras ob causas credidimus uiam nos sequi oportere; quarum causarum continuo subicitur praecipua. "i$ autem idem est quod in uersu superiore positum ratio; quae duo nomina et Cicero passim sie coniunxit, uelut Verr. 1 49 certam. wiam atque rationem qua ommnes illorum conatus inuestigare et con- sequi possim, et Vergilius in loco iniuria attemptato a Ribbeckio, ab aliis non satis efficaciter defenso, Aen. 1X 67 sq. qua temptet ratiome aditus et quae uia clausos | excutiat T'eucros uallo atque effundat in aequor. sane fatendum est hoc uersu remoto optime cohaerere 131 et 133; sed interpolandi nec causa nec consilium apparet 134 ratum faciat GL, faciat ratum M 135 suffragia... sortis: *utrumque uerbum comitiale' Scaliger. Fortuna, cui quasi praerogatiuae sors exiit, prima suífragium tulit, quod, si sapimus, nostrum faciemus, ut fere solebat populus Romanus in comitiis 137 turba Schraderus ab Iacobo progr. Lubec. an. 1834 p. 7 ecommemoratus, turbam libri, terram Bentleius, nam turbae et ?n turbam idem significant. sublato mendo inter se respondent τη twrba et τι. 138 solus, turbae et u. 141 caelo moscenda, condam G, quondam LM. est futurum indicatiui 138-141 inter- punxi. sed particula per anaphoram repetita est, ut Catull. 64 141, Tibull. 1 7 44-6, Ouid. met. 1 594 sq., v 17 sq., 507 sq. mon in turba inquit carmina condam, sed. solus canam, aeluti (hoc est aelut? sz, ut Ouid. met. rv 595 uelut cognosceret) currus agam (praes. subi.) mullis oceursantibus ; non turbae condam commina, sed, caelo moscenda comm. | sic tollitur iustissima Bentlei in uu. 138-40, quales scribebantur, offensio. nihilo autem durius weluti ad agam quam uersu 84 quamquam, ad summota refertur, interposito hic wectatus, illie cogit orbe non caelum significat sed cireum, gyrum equestrem 189 liber agam Bentleius, uerbere agam iam Sealiger, ubera tam LM, umbrato et curru ΟἹ, qua inepta interpolatione Gronouium deceptum esse cum Bentleio miror 140 per iter GL, partim M regentibus F. Iunius, gerentibus libri, quae duo uerba et τ 119 et apud alios scriptores passim permutata sunt. actus sunt éAácew, ut τ 573, 111 595 ; hae autem reguntur, non geruntur. ordo est mec ullis per commune iter socios actus wegentibus 141 mirantibus GL, tyrantibus corr. in gyrantibus L, rexantibus M, quorum errorum initium ab zx semel scripta repetendum uidetur 148 uel quibus, uel eis noscenda quibus illa, astra sacros meatus Scaliger interpretatur accessum ad diuina, ut 16 M. MANILII 145 illa fluit, quae diuitias, quae diligit aurum, imperia et fasces mollemque per otia luxum et blandos aduersa sonos duleemque per aures affectum, ut modico noscenda ad fata labore. hoe quoque fatorum est, leyem perdiscere fati. 150 et primum astrorum uaria est natura notanda carminibus per utrumque genus. nam mascula sex sunt, diuersi totidem generis sub principe Tauro: cernis ut auersos redeundo surgat in artus. alternant genus et uicibus uariantur in orbem. eadem sint sacra commercia rerum ἃ. 125: mihi non liquet, nam aliter sacro meatu dicitur 1 250, aliud etiam hoec nomen declarare solet ubi de astris sermo est, uelut Verg. Aen. v1 849, Luc. 1 663; et ita Manilius 1r 168 signa meant 145-148, quiquales in libris habentur a nullo poeta Latino scribi potuerunt, Bentleius eiecit 145 illa fluit. fluat stetne non multum interest; illud dicendum erat, maiorem altera atque adeo maximam esse. quod cum pars interpretum se furtim supponere posse sperauerit, pars ne senserit quidem deesse, Pingraeus, simplicis et recti iudicii homo, τα frequens reposuit; neque incredibile est altera syllaba ab insequenti uerbo hausta alteram utcumque reconcinnatam esse. sed fortasse post 144 uersus intercidit in quo fuerit uelut maxima passim 147 biandos...sonos Scaliger ed. 1 (idem ad uerba), blandis... sonis libri propter aduersa, quamquam b/andis aduersa sonis quae sint aut quo nomine diligantur nemo adhue explicauit. sed aduersa, quo referri deberet cum Scaliger non uidisset, uidit F. Iunius, scilicet ad subiectum sententiae, turbam illi minimae turbae ex aduerso positam. etsi aptius uidetur diuersa, in quod casu et errore Scaliger incidit cum in ed. 2 blandis diuersa sonis coniceret ; nec raro ea uerba confusa sunt, uelut mox u. 170 148 w£ modico labore ad moscenda fata, ut res non magni laboris, si cum fatorum inuestigatione comparentur. ita recte lacobus: Scaligero homines modici laboris siue ἀφερέπονοι dici uidebantur, qui fatis noscendis non multum laboris impenderent 149 hoc quoque a fatis datum habemus, non nostra sponte facimus, ut fati legem uelimus perdiscere. iv 118 hoc quoque Jatale est, sic ipsum expendere fatum 150-269 signa zodiaci secundum singulorum naturam in sua quodque genera uariis rationibus distribuuntur 150-154 masculina et feminina. Paul. Alex. ed. 1586 fol. B ἀρσενικὰ ζῴδιά εἰσι τάδε" Kptóc. Δίδυμοι Λέων Ζυγὸσ Τοξότησ YOpoxóos. θηλυκὰ δὲ ζῴδια τὰ τούτων ὑπόλοιπα᾽ Ταῦροσ Καρκίνοσ ἸΠαρθένοσ Σκορπίοσ Αἰγόκερωσ ᾿Ιχθύεσ. καὶ καθόλου εἰπεῖν ὅσα περιττὸν ἀριθμὸν ἐκδέχεται, ἀπὸ πρώτου Ἰζριοῦ ἀρχόμενα, ταῦτα ἀρσενικὰ νοείσθω, ὅσα δὲ ἄρτιον, ταῦτα θηλυκά 151 genus, sexum, ut 152, 154, 380, 384, 388, 412, 414 ; aliter 224 et saepius 153 v 232 cernis ut ipsum etiam sidus uenetur in astris auersos... artus Bentleius, auersus iam Scaliger, aduersus... arcum libri. uide v 38 suos puppis consurgit im ignes, 2906 in wastos surget Nemeaeus hiatus, 1 341 (Cyenus) diductas uolitat stellatus in alas quaeque ibi adnotaui, Ouid. met. v 96 sanguine defectos cecidit collapsus in artus. in v 140 Taurus in awersos praeceps cum, tollitur ortus, ubi iterum Bentleius artus, alterum defendit rir 415 to/lentur ad ortus; hoc loco neque auersus...n ortum neque 2n a/twm ulla re praestare iudico. arcum iam ASTRONOMICON II 17 155 humanas etiam species in parte uidebis, nec mores distant: pecudum pars atque ferarum ingenium facient. quaedam signanda sagaci singula sunt animo, propria quae sorte feruntur: nune binis insiste; dabunt geminata potentis 160 per socium effectus. multum comes addit et aufert, ambiguisque ualent, quis sunt collegia, fatis ad meritum noxamque. duos per sidera Pisces et totidem Geminos nudatis aspice membris. his eoniuneta manent alterno braechia nexu, 105 dissimile est illis iter in contraria uersis. par numerus, sed enim dispar natura notanda est. atque haec ex paribus toto gaudentia censu Scaligero suspicionem mouerat; etenim in hoc uersu, ubi certam ob causam mira quaedam Tauri proprietas denotatur, intempestiue de circinata orbita omnibus signis communi (neque enim facile aliud ea uoce significari potest, ne hoc quidem facillime) mentio inicitur. de auerso Tauro et de scribarum in conuertendo eo assiduitate dixi ad 1 264. significat poeta iure pro feminino haberi qui auersus surgat, cum ea cinaedi positio sit, uelut Sen. n.q. 1 16 29. ita rv 518-21 αὐ, quos prima creamt mascentis sidera Tauri, | feminei incedunt. mec longe causa petenda est... auersus wemit im caelum 155-157 humana et ferina. catal. cod. astrol . Graec. 1 p. 166 30 ἀνθρωποειδῆ Δίδυμοι llapfévoc Zvyóc (de quo dicam ad ir 529) "fópoxóoc* ἸΤοξότησ δὲ ἀπὸ μέρουσ διὰ τὸ ἀνθρώπειον σῶμα. reliquorum, id est τῶν ἀλόγων, Aries et Taurus ἥμερα siue pecudes sunt, ἀνήμερα et proprio nomine ferae Cancer Leo Scorpius Capricornus Pisces 1956 mores G, moris LM. mores sub illis signis nascentium non distant ab ipsorum siderum humanitate 157-196 singula et bina. cetera singula sunt, bina Gemini Virgo Sagittarius Capricornus Pisces. aliorum astrologorum locos congessi in praefatione 157 quaedam Bentleius, quae iam libri, quo errore effectum est ut singula siue simplicia, binis contraria, nusquam commemorarentur, ferina uero iam singillatim signanda esse, quod tamen non fit, et, quod quo spectet aegre exputes, propria sorte ferri dicerentur. has tantas nugas Scaliger et notauerat et, cum ctiam rescriberet, sustulerat; reuocarunt Iacobus et Breiterus 158 sorte L?, forte GLML. propria sorte, sine con- sortio. hune uersum Bentleius sententia postulante cum sequentibus continuauit, libri a u. 159 «unc binis nouam paragraphen ordiuntur: lacobus Bechertus Breiterus utrum maluerint neminem docendum puto 159 sensus post tertium trochaeum incisus est etiam 162 et minus grauiter ri 41], nam I 417 similesque uersus non numero qotentis per socium effectus, quorum potentiam socius temperat, maiorem minoremue reddendo 160 addit GI?, addet LM 161 ambiguisque M, ambiguis G, ambiguusque L 165 Piscium signum ἀντικείμενον ἑαυτῷ uocatur Maximi a Ludwichio editi p. 109 21, Vett. Val. p. 13 3, C.C.A.G. v iii p. 96 31 166 natura in Geminis concors, discors in Piscibus 167 toto gaudentia censu Scaliger B 18 M. MANILII signa meant, nihil exterius mirantur in ipsis amissumue dolent, quaedam quod, parte recisa 170 atque ex diuerso commissis corpore membris, ut Capricornus et intentum qui derigit areum iunctus equo: pars huie hominis, sed nulla priori. [hoc quoque seruandum est alta discrimen in arte, distat enim gemini duo sint duplane figura.] 175 quin etiam Erigone binis numeratur in astris, nec facies ratio duplex ; nam desinit aestas, incipit autumnus media sub Virgine utrimque. idcirco tropicis praecedunt omnibus astra uertit per ὁλόκληρα. III 72 totum hominis censum 168 exterius mirantur GL?, exterminantur L, exterminatitur M 169 amissumue cod. Flor., admis- sumue LM, admissumque G dolent GL?, dolens LM quod GL, que M quaedam quod, id quod quaedam signa dolent miranturue: dolent parte recisa, mirantur membris ex diuerso corpore commissis. intellexit Fayus, ceteros transuersos egit pronomen relatiuum post suum locum reiectum, ut Hor. serm. 1 4 81 uix? cum; quibus, Man. 1 281 sidereus circa, medium quem uoluitwr orbis, 11 288 desunt quae, v 492 wenit ex illo quisquis. hoc uersu et 11 283 poetam id egisse dicas, ne pes quartus una uoce spondiaca constaret 170 diuerso GL, aduerso M 171 ut GL, utque L?, ut quae M et Breiterus in Fleck. annal. uol. 147 p. 419, et hic G, om. LM intentum qui M, qui intentum GL. similes uersus collegi ad 1 47 utrumque signum et διφυέσ et ἡμιτελέσ appellatur, uelut Vett. Val. p. 11, Ludw. Maxim. pp. 108 sq. 172 iunctus equo, 1 970 mixtus equo, Ouid. amor. r 4 9 mec equo mea membra, cohaerent hominis M, oris GL, ut u. 190; quippe scriptum fuerat hois. Heph. Theb. 1 1 (ed. Engelbr. p. 60 21) τὸ τοῦ To£órov δωδεκατημόριον (id est signum) ... ἀπὸ μέρουσ ἀνθρωπόμορφον priori M et cod. Venetus sicut coniecerat Lannoius, prioris GL 173 174 deleuit Bentleius: *uersus spurii et barbari. «/ta arte putidissimum. dupla figura non esset quod cuculus hie uolebat, sed figura duplo maior altera. accedit ut masculinum genus in gemini rationem non habeat. ceterum dup/us pro duplici posuit Sidonius ep. ὑπ 9 5 u. 10, duplaeque frondis | hinc bacas quatiam wel hinc corymbos, cuius aequalis fuisse potest qui hos uersus finxit 174 ne GL, ue L?M 176 facies cod. Flor., facie GLM. nec duplex Virginis facies ratio est quamobrem in binis ea numeretur, nam adest altera ac potior ratio. idem non solum de Virgine sed de Geminis Sagittario Piscibus dicit comm. Ptol. tetr. ed. Basil. 1559 p. 29, δίσωμα κέκληται οὐχ ὅτι ἐκ δύο σωμάτων συνέστηκεν ἀλλ᾽ ὅτι μεταξὺ δύο ὡρῶν εἰσι. duplicem Virginis faciem Manilius commemorauit etiam τι. 662 duplicemque in Virgine formam: scilicet alas habet, uelut in sphaera Farnesiana, unde zreporóv appellatur Ludw. Maxim. p. 108 8, Heph. Theb. 1 1 (p. 55 14), Vett. Val. p. 11 4, C.C. A.G. 1 p. 166 31, vir p. 202 16, σύνθετοσ kai καταπτερωμένη Iohann. Camat. 775. ordinem uerborum defendunt Prop. τι 96 7 me forte tuum mare nomen haberet (tuum nomen), Man. v 568 felia: illa, dies redeuntem ad litora dwvit (illa litora), alia multa 177 utrimque I?, utrumque GLM 178 íropicis, ut apud plerosque praeter Ptolemaeum, et solstitialia et aequinoctialia significat. ad haec duo tropicorum binorumque ASTRONOMICON II 19 bina, ut Lanigero, Chelis Caneroque Caproque, 180 quod duplicis retinent conexo tempore uires. ut, quos subsequitur Cancer per sidera fratres, e Geminis alter florentia tempora ueris sufficit, aestatem sitientem prouehit alter; nudus uterque tamen, sentit quia uterque calorem, 185 ille senescentis ueris, subeuntis at ille aestatis: par est primae sors ultima parti. quin etiam Arquitenens, qui te, Capricorne, sub ipso promittit, dupliei formatus imagine fertur: mitior autumnus mollis sibi uindicat artus 1900 materiamque hominis, fera tergo membra rigentem excipiunt hiemem mutantque in tempora signum. tetragona reditur uu. 656-63 179 Capro, Capricorno, ut 1v 745 ex Bentlei emendatione gelidwmque Caoaprwm, anth. Lat. Ries. 617 5 Capri, 619 liquidi caper aequoris, 692 pelagi capella, 623 aequore? capri, 626 Neptunia capra ; cuius sideris forma expressius significata est I1 659 caper ... gemitusque ad frigora piscis 180 retinent Regiomontanus, retinet libri 181 quos Regiomontanus, quod libri 182 e M, et GL, ut v 131 e gelido idem pro egelido, ex cod. Flor. et editores usque ad Bentleium, qui cum M nondum notus esset ex uno recenti codice id restituit quod 1v 152 omnes exhibent 6 Geminis. nec tamen defuit qui ad ex recurreret ueris cod PDodl., uires GL, uiris|uoluisse uidetur M. Lucr. vi 359 ewm tempora se weris (ris codd.) florentia pandunt 184 calorem G, colorem LM 185 ueris Dulcinius, uires libri at Scaliger, et libri, quam particulam Latini ista condicione non ponebant, sed aut αὐ aut nullam 186 aestatis G, aetatis L, aeratis M par M sieut coniecerat Bentleius, pars GL pro part? Bentleius soríi, quod mihi minus uenustum uidetur 187 quin etiam Bentleius, ut artificem decuit, nec iam GLM, nec non L? et pro uar. scr. G, quae ab imperito homine facta coniectura imperitis hominibus adhuc placet sub ipso Fayus inter- pretatur posi se adlato Verg. Aen. v 323 sq. quo deinde sub ?pso | ecce uolat calcemque terit iam calce Diores, ubi Seruius post ipsum, iuxta ipsum ; et eadem ratione Aries u. 192 Pisces prae se mittere dicitur. contra Ellisio duplex Sagittarii forma in se quasi augurium continere uidetur Capricorni et ipsius duplicis; qui praepositionis usus habetur rr 16 et 623. etiam tertio modo sub 2pso accipi potest, ut sit τη γα se, collato 1 672 hunc (zodiacum) tenet α summo Cancer, Capricormus ab mo, quemadmodum bis Scorpius Libra inferior dieitur, rr 502, 1v 778 188 /fertwr nescio utrum pro meat, ut v 488, dictum sit an, quo sensu et feror et saepius dicor ponuntur, pro est, ut rr 607, 609, 688, 1v 161, 332 sub Geminis pars tertia fertur. eadem oritur dubitatio τι 303, 411 189 artus GL, arcus M 190 nominis M, oris GL ut 172. inepte oris non figuram lineamentaque sed materiam commemorari iam Regiomontanus aliique uidentur sensisse, qui cum libris aliquot recentibus multo ante Bentleium Aomn?s scripserunt fera tergo GL?, ferat ergo L, fera ergo M rigentem GL, ferentem M 191 mutant Iacobus, nuncia LM, nuncià L?, nunc iam G. mutant signum Caprieorni temporum mutationi 20 M. MANILII quosque Aries prae se mittit duo tempora Pisces bina dicant: hiemem Ze claudit, uer incohat alter. cum sol aequoreis reuolans decurrit in astris, 195 hiberni coeunt cum uernis roribus imbres. utraque sors umoris habet fluitantia signa. quin tria signa nouem signis coniuncta repugnant et quasi seditio caelum tenet. aspice Taurum celunibus et Geminos pedibus, testudine Canerum 200 surgere, cum rectis oriantur cetera membris ; ne mirere moras cum sol auersa per astra conuenienter: Hor. epist. 11 2 188 sq. in unum | quodque caput uoltu mutabilis, quae recte ita distinxit Doederleinus. owe dant Salmasius de an. clim. p. 320, quo significari uult *nouum tempus auspicantur'; mittunt sine sensu idoneo editores ante Iacobum 198 dicant. Non. p. 292 dicare, indicare, nuntiare. Lucilius lib. XXX sicubi ad. auris | fama tuam pugnam claram mi adlata dicasset. comm. Ptol. tetr. p. 29 δίσωμα προσαγορεύεται, σημαίνει γὰρ καὶ παρωχηκυῖαν ὥραν kal μέλλουσαν hic addidit Bentleius, quod si necessarium esse dixero, clamabunt vno ore quotquot ubique sunt lacobi Becherti Breiteri alter ex posteriore membro posse audiri; locum, ubi sic audiatur, non adferent 194 aequoreis astris, Piscibus; idem significantur u. 196 195 cwm praepositio uernis M, uertus L, uer tunc GL? roribus Scaliger, roboris libri 196 sors umoris Scaliger, sursum oris libri. sors, genus, Anglice *sort, ut u. 222 signa Pisces minus recte appellantur quam asíra et sidera et singulari numero signum, nam aliter Geminos nautis laetissima signa Germanicus dicit phaen. 541; sed ita anth. Lat. Ries. 693 6 Pisces, duo signa sub wno, Ouid. fast. 11 458-60 Piscis ... te... fratremque tuum, mam iuncta micatis | signa 197-202 auersa sunt et orientem spectant tria, Taurus Gemini Cancer 197 quin Scaliger, quod librij euius mendi causa perspicitur u. 223. quamquam conferenti mihi 527 quod tria signa tribus signis contraria fulgent et 244 sq. nec tu nulla putes in eo commenta, locasse | naturam. rerum, quod. sunt currentia quaedam interdum probabilius uidetur intercidisse uersum huiusmodi, (quim efiam, ila tibi memori res mente motanda, est,» quod coniuncta GL?, quod iuncta L, neque aliud uoluit M. coniuncta, continuata: sigmis a repugnant pendet 199 clunibus Taurus caret, qui ἡμίτομόσ ἐστι kal τοὺσ ὀπισθίουσ οὐχ ἔχων πόδασ, ut ait scholiastes Arat. 167, item Ouidius fast. rv 717 sq. wuacca sit an taurus non est cognoscere promptum: | pars prior apparet, posteriora latent; sed eodem errore caudam ei apposuerunt Nicander ther. 122 sq. αἵ θ᾽ ὑπὸ Ταύρου | ἀλκαίην ψαίρουσαι ὀλίζωνεσ φορέονται et, quos Scaliger com- memorauit, Vitruuius IX 3 1 progreditur ad caudam Tauri et Plinius n.h. I1 110 in cauda Tauri septem quas appellauere. Vergilias testudine, xeNelg, Arat. 494 sq. τέμνει... ὑπένερθε χελείου | Καρκίνον 201 ne LM, nec G. ne forte mirere, ut I 859, τι 951, 423 (ubi iterum G mec) 1v 393 (ubi solus M ae seruauit) uide quae at 1 557 adnotaui auersa Scaliger ed. 1, aduersa libri, quod cum sic defendit Bentleius, * Taurus quidem auersus surgit, sed ob id ipsum sol aduersum eum et a fronte incurrit, fallitur, in errorem inductus ab Ouidio met. ir $0, de quo loco dixi ad 1 264 ASTRONOMICON II 21 aestiuum tardis adtollat mensibus annum. nec te praetereat nocturna diurnaque signa quae sint perspicere et propria deducere lege, 205 non tenebris aut luce suam peragentia sortem (nam commune foret nullo discrimine nomen, omnia quod certis uicibus per tempora fulgent et nunc illa dies, nune noctes illa sequuntur,) sed quibus illa parens mundi natura sacratas 210 temporis adtribuit partes statione perenni. namque Sagittari signum rabidique Leonis et sua respiciens aurato uellere terga, tum Pisces e£ Cancer et acri Scorpios ictu, 202 rei ἃ Gemino isag. 1 40-1, Cleomede r 6 30, Ptolemaeo synt. ir 4 expositae causa poetice ficta redditur. sol Geminos et utrimque uicina signa Taurum et Canerum propterea tardius permeabat quia ἀπόγειον eius in Geminis situm erat. recte in uniuersum Bullialdus in tertia editione Scali- gerana; ipse enim Sealiger *moras longarum dierum" significari crediderat, quo in ri 568-70 spectant moram et tarda lumina aestiwum. annum, aestiuam partem anni, ut Hor. epod. 9 29 anus hibernus pro hieme adtollat usque ad summi fastigia Cancri 203-222 diurna et nocturna: quae cum nec nocturna nec diurna sint, id quod poeta uu. 205-S con- fitetur, non mirum est uanissimam dispertitionem plus uno modo factam esse 208 praetereat Bonincontrius, praetereant libri procliui errore, poeniteat Regiomontanus. ceterum ne te praetereant lacobus Bechertusque qua sermonis Latini peritia sint perspicere; quibus non dubito quin simile uisum sit Ouid. amor. 1 8 38 quantum quisque ferat respiciendus erit, infini- tiuum perspicere quomodo in istam orationem cogi posset non quaesierint 208 nec qui eiecit Bentleius intellexisse uidetur neque eorum, qui retinu- erunt, quisquam recte interpretatus est. munc illa, nocturna uidelicet u. 203 commemorata, dies, nunc illa, diurna ibidem secundo loco posita, noctes sequun- tur comitanturque 209 parens GL?, pars LM sacratas Scaliger, sacrata est libri 211-2917 diurna sunt tria uicinorum signorum paria binis inter- iectis diuisa, Pisces Aries, Cancer Leo, Scorpius Sagittarius; illa autem bina interiecta nocturna sunt, Taurus Gemini, Virgo Libra, Capricornus Aquarius. diurna igitur habentur Aries, qui diem nocte longiorem, et Cancer, qui longis- simum reddit, cum suis uterque trigonis, Leone Sagittario, Scorpio Piscibus ; nocturna his opposita. hane distributionem apud alios non inueni 211 rabidi G, rapidi L?M, rapidis L. haec duo adiectiua, ut ad τ 396 dixi, librariis, quibus opinor in bifero Centauri corpore sors est nascendi concessa, libet commutare rabiemque auferre leoni: ablatam reddi nolunt qui leones rapidos Latine dici non posse nee ipsi didicerunt nec Lachmanno ad Lucr. IV 712 docenti credere animum inducunt. sed Iacobo et Breitero Leo, quem hie equorum epitheto auctum ferunt dissentiente Gemblacensi, tum demum rabere uidetur cum eum omnes tres libri, non duo tantum, rapidum exhibent ; itaque apud illos τι. 211 rapidique Leonis, u. 550 rabidique Leonis legimus 212 respiciens, 1 2606, 1v 506 213 tum Regiomontanus, nunc libri, tunc τῷ t2 M. MANILII aut uicina loco, diuisa aut partibus aequis, 215 omnia dicuntur simili sub sorte diurna. cetera, uel numero consortia uel uice sedis, interiecta locis totidem, nocturna feruntur. quin etiam sex continuis dixere diurnas esse uices astris, quae sunt a principe signo 220 Lanigeri, sex à Libra nocturna uideri. sunt quibus esse diurna placet quae mascula surgunt, femineam sortem tutis gaudere tenebris. Bentleius, cuius formae in enumerando positae nullum exemplum metro tutum apud poetas Latinos repperi ^ et priore loco add. cod. Monacensis, om. GLM acri scorpios Scaliger, cancri scorpion libri 214 uicina loco sunt Pisces Arieti, Cancer Leoni, Scorpius Sagittario ; aequis partibus, hoc est binis signis interiectis, diuisa sunt Aries a Cancro, Leo a Scorpio, Sagittarius a Piscibus. intellexit Scaliger 218 simili sub sorte, 243 pari sub sorte 216 uel... uel Breiterus in Fleck. annal. uol. 139 p. 199, sex . . . uel iam Fayus, nec... nec libri; uersum post 222 traiecit Bullialdus, deleuit Bentleius. we! et nec con- fusa sunt etiam Prop. τι 20 10, Ouid. met. x 21, Stat. silu. rv 9 40, Mart. v 49 5, ΧΙ 48 8, Iuu. x1 57. wel... hic, ut saepe, uix differunt ab e£... et. cetera signa, quae et numerum (sex enim sunt) et uicem sedis (nam bina cum binis alternant) cum diurnis signis communem habent, totidem locis interiecta quot locis illa interiecta sunt, hoc est tribus, feruntur nocturna. haec mihi exponenda reliquit Breiterus, qui ut 1 398 sq. ita hoc loco in emendationem incidit imprudens; ipse enim consortia dixit esse 'consortia als nocturna, uersum 214 interpretatus est peruersissime, uerba wel mwumero uel wice sedis omnino oblitus est interpretari. itaque postea, quod casu inuenerat, iudicii errore deseruit, ut coniecturam sensu uacuam nunc... unc Ellisio surriperet 218 quidam etiam F. Iunius non sine specie. fuerunt qui diurna dicerent in quibus sole collocato dies nocte longior est, Arietem Taurum Geminos Canerum Leonem Virginem, reliqua nocturna. C.C.A.G. 1v p. 152 18-90 ἡμερινὰ ἹΚριὸσ Σκορπίοσ (immo Ταῦροσ) Δίδυμοι ἹΚαρκίνοσ Λέων Παρθένοσ. νυκτερινὰ Ζυγὸσ Σκορπίοσ Τοξότησ Αἰγόκερωσ Ὑ δροχόοσ ᾿Ιχθύεσ 219 astris Bentleius, castris libri, quae translatio quam commode adhibita τὶ 963 sq. aliena capes- sunt | regna et in externis subsidunt hospita castris tam hoc loco inepta est. in Auson. 369 28 (Peip. p. 96), quem uersum Scaliger attulit, castra stationem significat solis per zodiacum iter facientis 220 libra M, libris GL, cuius erroris causam aperiunt uerba in M et L sic perperam diuisa, lanigeris ex alibra, lamigeris exalibris; ut abicienda sit coniectura admodum ingeniosa quam Bentleius M nondum inuento protulerat cAelis, id est is 221 222 uide 151-4. haec Ptolemaei sententia est, tetr. p. 9 ed. Camer. an. 1535 221 mascula om. M 222 femineam Scaliger, feminea in GL?M, feminea L, Jemineam in cod. Monacensis sortem Bentleius, noctem libri: 205 moctem cod. Cusanus pro sortem, uide etiam 958. Bentleius adscripsit Ouid. met. v1 679 quattuor ille quidem iuuenes totidemque crearat | femineae sortis, 1X 676 utque marem parias: onerosior altera sors est tulis. *cur autem tenebrae luce tutiores?' Bentleius. nempe quia feminei sexus nequitiam celant: ASTRONOMICON II 23 quin non nulla tibi nullo monstrante loquuntur Neptuno debere genus, scopulosus in undis 225 Cancer et effuso gaudentes aequore Pisces. at, quae terrena censentur sidera sorte, princeps armenti Taurus regnoque superbus lanigeri gregis est Aries pestisque duorum praedatorque Leo et dumosis Scorpius aruis. 230 sunt etiam mediae legis communia signa, Euripides in Meleagro, Stob. flor. 64 10, ἡ γὰρ Κύπρισ πέφυκε τῷ σκότῳ UN, | τὸ φῶσ δ᾽ ἀνάγκην προστίθησι σωφρονεῖν librorum scripturam feminea in noctem seruarunt Iacobus Bechertus Breiterus, quibus uerbis quam sententiam subiecerint homines linguae Latinae ignari quaere apud Iacobum pp. 214 sq. 223-233 umida siue ἔνυδρα sunt Cancer et Pisces, terrena siue χερσαῖα Aries Taurus Leo Scorpius, communia Capricornus et Aquarius ; de Geminis Virgine Libra Sagittario silentium est, quae Ludw. Maxim. p. 106 6-9 inter χερσαῖα referuntur. aliorum placita in praefatione collegi 223 quin Scaliger, quid M, quod GL tibi Lannoius, sibi libri: 203 mec te praetereat, 244 mec tw...9gutes. sibiloquantur necne, quid ad nos? 224 scopulosus, litoreus, ut eercyros Ouid. hal. 102 scopulorum fine moratus. | Ael. h.a. vir 24 καρκίνων γένη διάφορα kal φῦλα ποικίλα ἀκούω εἶναι. καὶ γὰρ οὖν kal πετραῖοί εἰσιν. ita Priap. 61 1l aquosus anser pro aquatico, Sen. Oed. 152 /atebrosa serpens pro latebricola, Plin. n.h. xv 24 frutice saxoso pro saxatili; nam fpaludosos Sugambros Prop. 1v 6 77 dubito utrum pro palustribus positum sit an potius ad id genus pertineat de quo ad rv 602 dicendum erit 225 aequore codd. Bodl. et Monac., in aequore GLM praepositione ex uersu superiore repetita. falso Scaliger *ad catasterismum Piscium alludit. nam Pisces in aqua, quae ab urna Aquarii defluit, dicuntur natare'; neque enim aequor illa aqua est, sed fusio, χύσισ: ipse autem Aquarius cur aequoreus iuuenis appelletur dicam ad ir 558. immo significatur genus uniuersum non, sicut cancri, circa scopulos haerens sed mari gaudere solitum patenti atque effuso: Hor. epist. 1 11 26 locus effusi late maris arbiter, Vell. τὶ 43 1 effusissimum Hadriatics maris traiecit simum, Luc. 1 605 sq. effusam longis anfractibus urbem | circumeunt, IV 19 erplicat hinc tellus campos effusa, patentis, v1 970 effuso laxat tentoria campo, vili 369 sq. effusaque plano | T'igridis arua solo 226 at Bechertus orationem male distinguens, ut libri sine sensu, neque enim Neptuno genus debent terrena; sunt Breiterus, cui coniecturae cum repugnaret esí u. 228 positum, hoec quoque mutatum iit. antecedit enuntiatum relatiuum, ut 181 et 1929 228 pestis Gronouius obs. rrr c. 15, positi GL, posid M, positis cod. Cusanus, hostis Scaliger 229 et addidit Bentleius, et sententia, de qua mox dicam, postulante et, quod animaduertit Bechertus de Man. emend. rat. p. 55, suadente metro; /eo enim finalem apud Manilium praeter hunc locum octiens corripit, semel producit in uersu interpolato v 697. accedit ut hic uersiculus ad exemplar Vergilianum factus sit, georg. 11 180 £enuis ubi argilla et dumosis calculus avwis. sed ordo uerborum, quem qui ceperit noui neminem, huius- modi est, T'aurus armenti princeps est, regno lanigeri gregis superbus est Aries, pestis praedatorque duorum sunt Leo et Scorpius, cum chiasmo ; nam praedatur pecudes leo, scorpius pestifero ictu petit, pestis importuna appellatus a Plinio 24 M. MANILII ambiguus tergo Capricornus, Aquarius undis, [parsque marina nitens fundentis semper Aquari] umida terrenis aequali foedere mixta. non licet à minimis animum deflectere curis, 235 nee quiequam rationis eget frustraue creatum. n.h. xr 86 231 ambiguus GL?, ambugius L, ambiguis M tergo *, terrae libri: similiter 11 950, Germ. phaen. 721, Colum. x 7 terra pro terga, contra terga, pro terra Il. Lat. 875. librorum scriptura hoc significat, * Capricornus, de quo terra, Aquarius, de quo undae ambigunt,' praeterea nihil; qua in sententia ualde admirabili hoc non minimum admirationis habet, quod de Capricorno sola terra, solae undae de Aquario ambigere dicuntur; ut multo minus nugatoria sint quae v 419 circumferuntur ambigwus terrae partus pela- goque creatur, ubi pelagi scribendum et dixi olim et ex eis quae mox dicturus sum apparebit. non meliores igitur genetiui futuri erant, ambiguus terrae, ambiguus wundarwm ; sic enim Capricornus de terra, Aquarius de undis ambigere diceretur, quemadmodum est apud Tacitum futuri ambiguus hist. z11 43. nam ut per ambiguus adiectiuum significetur id quod Graece dicitur Αὐγόκερωσ γαίησ re Kal ὕδατοσ ἀμφίβιοσ θήρ Maneth. 1v 23, Atyókepoc . . . γηθαλάσσιον C.C. A.G. viI p. 208 14, duplici opus est genetiuo, Capricornus terrae wndarumque am- biguus, id est inter terram undasque; sicut rv 795 ambiguum sidus terraeque marisque, 'Tac. ann. 11 24 ambiguas hominum et beluarum formas, 40 aamnbiguus pudoris ac metus, Auson. Mos. 239 ambiguis fruitur ueri falsique figuris, Aetn. 599 terrae dubiusque marisque, Stat. Theb. 1x 493 «undarum ac terrae dubio, Luc. 1x 304 n dubio pelagi terraeque, rv 156 dubiique fugae pugnaeque. | sed quam restitui sententiam, ea uero haec est: Capricornus tergo in piscem desinente, Aquarius undis urna effusis factus ambiguus, ut utrum χερσαῖοσ sit an ἔνυδροσ dubitemus. ita plane Rhetorius siue is Antiochus est C.C. A.G. I p. 165 fin. ἔνυδρα... ἐκλήθησαν... ἀπὸ uépovo . . . Αἰγόκερωσ kal Ὑδροχόοσ᾽ ΜΡ μὲν διὰ τὸ οὐραῖον, ZZ δὲ διὰ τὸ ὑπ᾽ αὐτοῦ ἐκχεῖσθαι τὸν ᾿Ηριδανὸν ποταμόν, Leo (philosophus, non, ut Heegio uisum est, Nemeaeus) C.C.A.G. v iii p. 96 32 Tápvypa . .. zx διὰ τὸν ᾿Ηριδανὸν, V9 διὰ τὸ οὐραῖον. 232 nitens GL, tutens M. hune uersum cum Sealiger mari mitens et in superioribus e£ aequoris pro Aquarius nouando reliquae orationi accommodare studuisset nec tamen senten- tiam effecisset aut aptam aut tolerabilem, Bentleius alienum esse perspexit : scilicet cum suo loco omissus et alicubi in margine adscriptus esset, ob Aquarii nomen huc traductus est. quem si eo transferre uolumus ubi illius sideris mentionem deesse appareat, ante 1v 490 collocandus erit, id quod fecit Bentleius uerbis parsque marina nitens et illius uersus est in pars est prima nocens . . . et mutatis; nec multo minore negotio rem transigi posse puto. sin locum quaerimus eui minima mutatione aptari queat et unde facillime potuerit excidere, is post v 537 inuenietur, ta/im Cassiope mascemtwum pectora finget | parsque mari mascems fundentis semper Aquari 2383 aequali Scaliger, atque ili libri, ut 826 foedere Εἰ. lunius, degere GL, de genere M, /ege remista, Scaliger ed. 1: mox Iunii emendationem uidet uisamque cupit poti- turque cupita. τι 62 aequali moderantem foedere solem 284-243 fecunda et sterilia et inter utrumque posita. Manilio Cancer Scorpius Pisces fecunda sunt, Leo Virgo Aquarius sterilia, media Aries Taurus Gemini Libra Sagit- tarius Capricornus: alii quid de ea re praeceperint in praefatione exposui 235 est in fine uersus addidit Bentleius, quod sine causa factum esse ostendi ASTRONOMICON II 25 fecundum est proprie Cancri genus, acer et ictu Scorpios et partu complentes aequora Pisces. sed sterilis Virgo est, simili coniuncta Leoni, nee capit, aut captos ecfundit, Aquarius ortus. 240 inter utrumque manet Capricornus corpore mixto et qui Cretaeo fulget Centaurus in arcu, communisque Aries aequantem tempora Libram et Geminos Taurumque pari sub sorte recenset. nec tu nulla putes in eo commenta locasse 245 naturam rerum, quod sunt currentia quaedam, ut Leo et Arquitenens Ariesque in cornua tortus ; ad 1 86 936 proprie, διαφερόντωσ 238 simili GL?, similis UM. C.C.A.G. I p. 166 5 sq. (ἄγονον) ὁ Λέων διὰ τὸ μονοτοκεῖν, Her. 111 108, Arist. h.a. vr 31 239 et Aquarius ortus (id est partus, ut rv 206, 668, v 46) aut non concipit auf, si quos tamen concepit, effundit urna sua, ut fiat abortio. uide Ouid. fast. vr 293 sq. de Vesta siue flamma ure igitur wirgo est, quae semina mulle remittit | nec capit, Sen. Phaed. 172 wteroque prolem capere, luu. τί 32 sq. cum íot abortiuis fecundam. Iulim wuluam | solueret eí patruo similes effunderet offüs. Aquarius Ganymedes est, unde Firmi- eus III 6 9 8ὲ Venus in hoc signo fuerit inuenta, ... fuciet steriles et. qui filios creare mom possint et qui se mumquam. uelint coniugialibus affectibus copulare et qui puerorwm. semper coitw gaudeant 240 mixto GI?, mixtum LM. 1v 238 ferae mixtum, esí hominis per sidera corpus 941 in arcu, arcum gerens, ut Ennius apud Seru. Aen. v 37 /lewesque secuntur im hastis et postea multi. ἐν τόξοισ διαγωνίζεσθαι iam Graeci dicebant, Xen. mem. nr 9 2 249 communis, inter utrumque manens tempora M sicut coniecerat Scaliger, tempore GL, quod cum aut nullum sensum faceret aut falsum, praestabilius uisum est lacobo et PDreitero. 1 689 temporaque aequantem, gyrum, Auien. phaen. 58 sqq. cur spatium lucis, madidae cur tempora, noctis | Libra celerque Aries . . . aequarent, Luc. 1v 58 sq. aequatis ad iustae pondera Librae | temporibus 244-258 currentia sunt Aries Leo Sagittarius, stantia Gemini Virgo Aquarius, sedentia Taurus Libra Capricor- nus, iacentia Cancer Scorpius Pisces. hanc doctrinam alibi non repperi 244 locasse Dentleius, uocasse libri, cuius erroris exemplis ad 1 245 adlatis accedant Lucr. v 12, Verg. Aen. xi 542, Cic. legg. τὶ 19 246 in cornua tortus audacter dictum uidetur pro zm torta cornua desinens (Cic. n.d. τὶ 111 contortis Aries cum cornibus, Luc. 1X 514 tortis cornibus Hammon, Varr. r.r. II 2 4 arietes . . . tortis cornibus promis ad, rostrum), cui loquendi generi non plane similia sunt Ouid. met. x 538 ce/sum in cornua, ceruum (Hom. Od. x 158 ὑψίκερων ἔλαφον), XI 753 spatiosum in guttura mergum, nedum Verg. Aen. x 725 surgentem 1n cormua cerwwm. flexae retro ceruicis significatio uerbis inesse nequit; quod autem Bentleius e cod. Veneto adsciuit im cormua toruus, id ne Latinum quidem esse puto; nam longe aliter dicitur Verg. georg. ΠῚ 232 irasci in cornua, Man. 1v 509 in cormua fertur, Nemes. buc. 1v 34 pro niuea coiere in cornua wacca, neque Silii uerba xv 61 sq. uerti superum quae saepe parentem | munc Quis in formam, munc torui im cornua tauri sic ut Bentleius uolebat 26 M. MANILII aut quae recta suis librantur stantia membris, ut Virgo et Gemini, fundens et Aquarius undas ; uel quae fessa sedent pigras referentia mentes, Taurus depositis collo sopitus aratris, Libra sub emerito considens orbe laborum, Br [-] tuque tuo, Capricorne, gelu contractus in astris ; quaewe iacent, Cancer patulam distentus in aluum, Scorpios incumbens plano sub pectore terrae, 255 in latus obliqui Pisces semperque iacentes. quod si sollerti cireumspicis omnia cura fraudata inuenies amissis sidera membris. Scorpios in Libra consumit bracchia, Taurus coniungenda sunt 241 librantur GM, librentur L 249 referentia, re- praesentantia, ut v 161 :antus erit per membra, uigor referentia uentos 251 Libra non numquam in se collapsa figuratur, uelut in menologio rustico Vallensi et in sphaera Arolsiana. sub emerito orbe laborum, post emeritos labores, qui in orbem acti redeunt: ita Scaliger et Huetius collato Verg. georg. II 401 redit agricolis labor actus in orbem. | Bentleio emenso pro emerito reponenti obstant Ouid. fast. iz 43 quominus emeritis exiret cursibus annus, met. xv 226 emeritis medii quoque temporis annis, Sen. Ag. 908 stat ecce T'itan dubius emerito die, Stat. silu. 111 5 7 quattuor emeritis per bella, per aequora lustris, Nemes. buc. 1 19 emeritae permenswum tempora uitae, Claud. in Ruf. 11 473 huc post emeritam mortalia, saecula, uitam | deueniunt 252 tuo gelu, cum brumale Capricorni signum proprie gelidum dicatur 1 375, 1v 745, Germ. phaen. 7, 289, Auien. Arat. 56 et ex mea coniectura 1252, κατεψυγμένον Lud w. Maxim. p. 106 26 et C.C.A.G. vir p. 208 15. contractus, cum iusta minus parte zodiaci obtineat angusto Capricornus sidere flexus, ut 1 271 appellatur. sed ?n astris, quae uerba τι 261, 531, rv 142, 425, v 232 suam uim habent, hoc loco inertia sunt, ut Scaliger ed. 1 2n artum proposuerit: mihi probabilius uidetur tuque twos, Capricorne, gelu contractus im artus collato Prop. 1v S 4l namus et ipse suos brewiter concretus im artus; sequitur enim, quod ex eodem est genere, Cancer patulam distentus in aluum 258 quaeue Breiterus in Fleck. annal. uol. 139 p. 202, contra LM, contrat G iacent Bentleius, jacet libri forma orationis, cuius praeter Breiterum nemo rationem habuit, haec est, quod. sunt currentia quaedam, aut quae recta, librantur, uel quae fessa sedent; quibus tribus membris poetam hoc quartum, quaeue iacent, subnex- uisse tam certum est ac manifestum ut de origine corruptelae quaerere superuacaneum sit; sed uidetur queue in que et mox in q; contractum intercidisse, contra coniectura potius additum esse quam errore ex uersu superiore iteratum 254 plano GL?, planos L, planüs M pectore G, cor- pore LM et supra scr. man. 1 G minus proprie. ordinem uerborum hunc esse, incumbens terrae sub pectore positae, propter incredibilem Fayi et Breiteri errorem dicendum est 256-264 debilia sunt et mutila quattuor, Taurus Cancer Scorpius Sagittarius. ne hie quidem Manilio cum ceteris astrologis conuenire dixi in praefatione 256 257 si circumspicis, inuenies. v 650 sq. 8i consurgit (modo fides sit librariis), dabit, 1v 525 sq. cum profert, dabit, 572 ASTRONOMICON II 27 suecidit incuruo claudus pede, lumina Cancro 260 desunt, Centauro superest et quaeritur unum. 516 nostros casus solatur mundus in astris exemploque docet patienter damna subire, omnis cum caelo fortunae pendeat ordo ipsaque debilibus formentur sidera membris. 265 temporibus quoque sunt propriis pollentia signa : aestas a Geminis, autumnus Virgine surgit, bruma Sagittifero, uer Piscibus incipit esse. quattuor in partis seribuntur sidera terna; hiberna aestiuis, autumni uerna repugnant. maseetur, cum. eat 259 incuruo Regiomontanus, in curuo libri pede GL?, per de LM cancro Regiomontanus, cancri libri, quem casum, sequente prae- sertim Centauro superest, nemo Latinus facile positurus erat. schol. Arat. 893 ὁ Καρκίνοσ ἐπὶ πρόσωπόν ἐστιν ἐμπεπηγὼσ τῷ οὐρανῷ, quamquam non nullis eae stellae quae Asini dieuntur δοκοῦσιν ὀφθαλμοὶ εἶναι Καρκίνου, et oculos eius commemorat Aratus 496 260 Sagittario, cuius obliqua imago est, alter superest ae relictus est oculus, alter non comparet et desideratur. unius fit mentio C.C.A.G. v i p. 208 25 τὸν ὀφθαλμὸν τοῦ ÜTo£órov 261 nostros GL?, nostro LM 265-269 aestiua sunt Gemini Cancer Leo, autumnalia Virgo Libra Scorpius, hiberna Sagittarius Capricornus Aquarius, uerna Pisces Aries 'laurus. aliorum astrologorum dissensionem uide in praefatione 268 terna Fayus, terrae libri 269 autumni *, autumnis GM et corr. ex autumnus L. autumnus adiectiuum pro autumnali, usurpatum a rei rusticae scriptoribus Catone et Columella eorumque simili Plinio, poetarum nemo posuisse uidetur Ausonio antiquior aut eo cuius uersus de ΤΥ temporibus habentur anth. Lat. Ries. 864, P.L.M. Baehr. v p. 379. nam carm. de mens. (anth. Lat. 665, P.L.M. 1r p. 210) uu. 17 sq. temporis autumni (al. temporibus autummnis), September, uincta, racemis | uelate, quae uerba nec sensum habent nec construc- tionem, correxit Hauptius, tempora maturis; graui autem errore lexicographi uersum huius libri 425 adlegant, ubi «utummo datiuus est substantiui. autumni, roic órópac, ut Luc. 1 446 T'aranis Scgthicae non mitior ara, Dianae, Mart. r1 36 5 sq. μέ in thermas . . . te sequar Agrippae, cum lauer ?pse Titi, anth. Lat. Ries. 163 1 conubii bellique deas superauit amorum, Cic. Tusc. v 105 malo enim Graecorum quam nostra proferre; quibus exemplis quominus addatur eleg. in Maec. 1 109 »wiscera dissecti mutauerat arietis agni (uisceribus) non Latinitas impedit sed sententia, quae «gno requirit. paullo minus dura sunt quae praepositionem habent, Prop. 11 8 23 sua cum miserae permiscuit ossa puellae, Varr. l.L. vix 60 μέ im Ais singularibus, sic àm multitudinis. similia ad u. 552 adferenda erunt. uix sentitur idem loquendi genus in II 537 sq. nam, quaecumque mitent humana. condita, forma | astra, manent illis inimica, et uicta, ferarum 270-432 exponitur de signorum per lineas formas- que geometricas coniunctione, qua trigona tetragona hexagona diametra efficiuntur, nec non de signis inconiunctis. Firm. 11 22 1 énstituendum mathe- maticum, etiam illud in primis docere debemus, quid sit diametrum (Man. 11 395-432), quid trigonum (273-286), quid quadratum (281-296), quid hexagonum 28 M. MANILII 270 nec satis est proprias signorum noscere formas 120 et priuas quas dant leges nascentibus astra; 971 consensu quoque fata mouent et foedere gaudent atque aliis alia succedunt sorte locoque. circulus ut dextro signorum clauditur orbe, in tris aequalis discurrit linea ductus 275 inque uicem extremis iungit se finibus ipsa, et, quaecumque ferit, dieuntur signa trigona, in tria partitus quod ter cadit angulus astra quae diuisa manent ternis distantia signis. Laniger ex paribus spatiis duo signa, Leonis (358-384), quid ableptum (385-394), quod sit etiam trigonum dextrum, quod sinistrum (284-6, 293). uersui 270 praemissa sunt in libris quae cauta (om. G, scribendum conzwncta) et (om. 6) eorum dextra aout sinistra 210 proprias signorum formas noscere non satis esse nemo post lectos uersus 150-269 docendus erat, in qua carminis parte non solae formae (de quibus in uu. 203-22 et 265-9 omnino non fuit sermo) sed «strorum uaria est natura notata. quid hoe loco dici debuerit clare ostendit comm. Ptol. tetr. p. 30 πληρώσασ τὴν καθ᾽ αὑτὰ TOV ζῳδίων δύναμιν νῦν μεταβέβηκεν ἐπὶ τὴν mpóc ἄλληλα, ἥτισ συνίσταται ἐν τῇ τῶν σχημάτων θεωρίᾳ, idque ipsum dictum fuisse demonstrat τι. 271, consensu quoque fata mouent, quibus uerbis fieri non potest quin antecesserit aliquid de singulorum siderum uiribus effectuque. quod ut reciperaret Bentleius formas in sortis,non aptissimum uerbum, mutauit; ego hue reuocaui uersum incommode superiore loco positum 126 priuas Scaliger, primas GL, prima M. primus pro priwus Lucretii codices rrr 373, Iv 261, Iuuenalis virr 68, Horatii aliquot serm. rr 5 ll. hoc adiectiuo Manilium non puto usurum fuisse nisi in proximo uersu posuisset proprias 212 alia Bentleius, aliae libri sorte GL?, forte LM et in marg. man. 1 G. aliis alia sorte siue discriptione alioque loco siue interuallorum spatio sueced- unt eontinuanturque. a/iae (formae) cum sententiae repugnaret, Fayus, homo metri ignarus, αἰΐα (signa) substituit, Bentleius a/ias αἰΐω (sorte); sed aliis propter succedendi uerbum seruandum erat, id quod fecerunt lacobus et Bechertus 2712 ut pro ἧχι posuerunt Cicero phaen. 2, Germanicus 233 dexter signorum orbis dicitur qui in dextram partem, hoc est in occid- entem, uoluitur; quam zodiaci conuersionem cur poeta hoc loco signific- andam putarit mox uu. 2902 sq. apparebit. "Verg. Aen. X 885 /aeuos equitauit in orbis, luu. vi 495 sq. /aewwm ... comas ... woluit im orbem. toto uersu nihil declaratur nisi hoe: ἐπ concluso signorum circulo 214 918 tres lineae aequales diuersis regionibus ducuntur et finibus suis extremis iunguntur; hoc est inscribitur τρίγωνον ἰσόπλευρον £16 trigona adiectiuum, ut 290 quadrata; contra substantiua sunt frigonum 299, quadrati 333 2! partitus M sicut coniecerat Scaliger, partitur GL 219 ex Ellisius noct. Man. p. 41 iterumque p. 42, e iam Scaliger, et libri. quod temere et sine ratione ab Ellisio coniectatum est (isenim per poetas Latinos discurrere consueuit locos sectando ubi superiores critici e? in e mutarint, uelut r 203, 428, 864, 11 182, 446, ut ex se malle profiteatur) tamen probandum uidetur ASTRONOMICON II 29 280 atque Sagittari, diuerso conspicit ortu ; Virginis et Tauri Capricorno consonat astrum ; cetera sunt simili ratione triangula signa per totidem sortis, desunt quae, condita mundo: [sed diserimen erit dextris scaeuisque: sinistra 285 quae subeunt, quae praecedunt dextra esse feruntur; dexter erit Tauro Capricornus, Virgo sinistra.] hoe satis exemplo est. at, quae diuisa quaternis partibus aequali laterum sunt condita ductu quorum designat normalis uirgula sedes, 290 haee quadrata ferunt. Libram Capricornus et illum conspicit ante Aries atque ipsum a partibus aequis ob τι 167 ex paribus 280 diuerso ortu, nam Sagittarius Lanigero prior oritur, Leo posterior. ortus autem propterea fit mentio quia inde pendent quae de dextris laeuisque signis tradentur uu. 292 sq. 282 Gemin. 2 7 κατὰ τρίγωνον δέ ἐστι Κριὸσ Λέων Τοξότησ, Ταῦροσ llap0évoo Αἴγόκερωσ, Δίδυμοι Ζυγὸσ Ὑδροχόοσ, Καρκίνοσ Σκορπίοσ ᾿Ιχθύεσ᾽ τὰ πάντα τρίγωνα ἰσόπλευρα τέσσαρα ; triangula Cicero appellauit de diu. τὶ 89, item opinor Germanicus frag. vI 283 sortis Scaliger, tortis libri. (fotidem sortis, alteras duas discriptiones, ut 272 sorte; falso enim Scaliger μοίρασ, id est zodiaci partes trecentesimas sexagesimas, interpretatus est. reliqua recte intellexit Scaliger, distinxit F. Iunius, quem praeter necessitatem quae desunt nouasse ostendunt quae ad 169 adnotaui. ordo est cetera triangula signa, quae desunt (hoc est quae uu. 279-81 non nominantur), simwli ratione per totidem sortes mundo condita sunt, Gemini Libra Aquarius, Cancer Scorpius Pisces. his Manilius uersum 287 subiecerat, Aoc (quod uu. 279-81 de duobus ex quattuor trigonis est expositum) satis exemplo est 2841-286 cum causa deleuit Bentleius, *nam mox uersu 293 hoc de dextris et sinistris quasi prius non dietum memorat auctor, contra quem Iacobus progr. Lubec. an. 1834 p. 1l ita disputat ut uerba, quae exscripsit, non legisse uideatur. sed in eo Bentleius errauit quod posteriorem uersus 283 partem simul eiecit quodque illa Aoc satis exemplo est, quae quam commode uersibus 279-83 subiungantur paulo ante explicaui, eadem damnatione complexus est 284 scaeuisque *, laeuisque iam lacobus progr. Lubec. an. 1834 p. 12, ca seu eusa M, seu causa GL: fuerat sewewisq. ceterum scaewus adiectiuum Manilius non magis positurus erat quam hexametrum post quintum trochaeum sic incisurus, scaeuisque : sinistra. de sententia dicam ad 293 286 dexter GM, dextera L 287 ad quae GL, athue M 289 quorum laterum normalis wirgula, normae regula duplex rectum angulum efüciens 290 quadrata (— Ota) praeclaro inuento Bentleius, tà GM et ut uidetur L, ca (haecca) 1,7. Gemin. 2 16 xarà τετράγωνον δέ ἐστι Kpióc Καρκίνοσ Ζυγὸσ Αἰγόκερωσ, Ταῦροσ Λέων Σκορπίοσ Ὑὕδροχόοσ, Δίδυμοι ἸΤαρθένοσ Τοξζότησ ᾿Ιχθύεσ᾽ τὰ πάντα τετράγωνα τρία 291 ante *, hahunce (sed ha eras.) L, hunc G, hinc M sicut coniecerat Lannoius, quod Fayus deinde interpretatur, Pingraeus *c'est ainsi que'; in archetypo Lanc fuisse suspiceris, quamquam fortasse non minus ueri simile est 90 M. MANILII Cancer et hunc laeua subeuntis sidera Librae. semper enim 27, dextris censentur signa priora. sic licet in totidem partis diducere cuncta 295 ternaque bis senis quadrata effingere signis, quorum proposito reddentur in ordine uires. sed si quis contentus erit numerasse quadrata, an propter a7?- intercidisse. Aries Capricornum conspicit ante se positum, προηγούμενον siue dextrum, ipse laeuus atque ἑπόμενοσ : Priap. Verg. 2 3 agellulum ... ante quem uides, Man. 11 502 Libra ... animo complexa, est Scorpion infra, id est inferius collocatum. huiusmodi autem aliquid sententia flagitat, neque enim solum Capricornum Aries sed Cancrum quoque quadrati ratione conspicit, sicut trigoni ratione Leonem pariter et Sagittarium uu. 279 sq., diuerso ut ait oríu. itaque et ad Libram et ad ipsum auditur ante; quartum membrum aduerbio non indiget, in quo est /aeua subeuntis 293 in addidi. dextris censentur iam Scaligero *mirum genus loquendi? uisum est, neque iniuria, censere enim cum datiuo coniunctum aftribuere significat (ut 11 653 et Senecae loco ibi adferendo), cum ablatiuo aestzmare ; horum autem neutrum uult poeta, sed priora signa inter dextra referri, quod quibus usu uenit, ea 75 dextris censeri Latine dici possunt, uelut Liu. vir 18 5 g/ebes contra, fremit : quid se wiwere, quid im parte ciuiwm: censeri ? ceterum priora Manilius dieit quae prius oriuntur, haec autem dextra esse consentiunt schol. Paul. Alex. E 4 δεξιὰ λέγεται (τὰν ἐν Toiv ἡγουμένοισ, ἀριστερὰ δὲ τὰ ἐν τοῖσ ἑπομένοισ et C.C. A.G. 1 p. 155 27 sqq., neque re dissentit, etsi uerbis forsitan discrepare uideatur, Firmicus r1 22 4 dextrum trigonum est, quod ab eo signo, « quo incipimus, retro est, sinistrum uero, quod abante ; ut puta Arietis devtrum trigonwum . est. Sagittarius, sinistrum uero Leo, 6 quadratum. Arietis sinistrum Cancer, dextrum Capricornus, sicut im ceteris omuibus quadratis, quod, vetro fuerit, dextrum est, quod abante fuerit, sinistrum; is enim non motum caeli et ortus signorum respicit sed usitatum numerandi ordinem, quo ab Ariete profecti Capricornum Sagittariumque post nos relinquimus, ad Cancrum et Leonem uersus progredimur 294 sic licet Scaliger, scilicet libri diducere Scaliger ed. 1 in adnotatione, deducere libri. n totidem partes diducere idem est quod uu. 287 sq. diwidere quaternis partibus 298 terna Voss. 390, terra GLM quadrata Voss. 390, quadrate GLM efingere Lannoius, fringere GLM, fingere L? scriptum fuerat nimirum male diuisis litteris quadratae ffngere 296 reddentur Bentleius, redduntur libri. reddentur uersibus 656-72; nune omittuntur 297-891 quae tribus uerbis Geminus tradit 2 7 ὑποτείνει ἡ τοῦ τριγώνου πλευρὰ ὑπὸ ζῴδια μὲν τέσσαρα, μοίρασ δὲ pk', 16 ὑποτείνει ἡ τοῦ τετραγώνου πλευρὰ ὑπὸ ζῴδια μὲν τρία, μοίρασ δὲ G', ea Manilius ut popularibus suis, si forte possit, inculcet, per uersus amplius quinquaginta omni ope adnititur: tantae molis erat Romanam gentem bis bina quot essent perdocere. summam admonitionis sie reddit Bentleius: *quod tot uersibus auctor ostendit, hoe tantum est. errabis, inquit, si in latere trigoni quinque integra signa numeraueris. cum enim in toto aequatore'—immo zodiaco— *sint partes siue gradus 360, pars tertia eius numeri siue 120 latus efficit trigoni. atqui, si quinque signa numeres, efficiunt partes 150. similiter errabis, si in latere quadrati quattuor signa integra numeres. cum enim ASTRONOMICON II 31 diuisum u£ signis mundum putet esse quaternis, aut tribus ac binis signis ornare trigonum, 300 ut socias uires et amicos exigat ortus foederaque inueniat mundi cognata per astra, falsus erit. nam, quina licet sint undique signa, qui tamen e trinis, quae quinto quoque feruntur astra loco, fuerint nati, sentire trigoni numeri 360 pars quarta pro quadrati latere sit 90, quattuor signa efficient 120. ergo numerabis a principio primi signi ad principium postremi, non a principio ad finem nec a fine ad principium ; illo enim pacto numerus iusto maior erit, hoc autem iusto minor.' 298 ut addidit Sealiger. ea opinione, ut putet 299 tribus ac binis *, tria sub quinis libri, sententia aut nulla, contentus erit tria, sub quinis signis ornare trigonum, wt socias uires exigat, aut absur- dissima, numerasse quadrata, ut putet tria sub quinis signis ornare trigonum. et quid est omnino fria (signa opinor) sub quinis signis? quae uerba ne qui se simulant quidem interpretari Fayus et Pingraeus interpretantur. pro illis tria, sub quinis nihil ad sensum requiritur praeter quinque, quam numeri notam poeta ut uersum expleret similiter dilatauit in 313 duo sun£ ternis dirimentibus astra. quinas pro binas exhibent Pal. et Veron. in Verg. Aen. v 96, bina pro quina una codicum familia Mart. 1 11 1; quamquam hoc loco transpositione potius litterarum erratum suspicor, íri-asub-cuinis. quod si quis paribus quinis signis malit, habeat, quo id commendet, 302 quina . . . undique signa ; nam aliter ἃ. 334 dicitur írinis paribus (lineis) facies cum. membra, trigoni ornare, instruere 300 amicos inter se ort«s non signorum sed hominum eis nascentium, ut τι 509 et locis ad 239 adlatis. 1r 653 corpora censentur ...Qmica trigonis, 679 sq. haec ad amicitias . . . ducunt 303 e trinis *, ex signis libri, quale loquendi genus, ex signis, quae astra quinto quoque loco feruntur, cum uix minus inconditum esset atque abhorrens quam quae I 384 sq. legebantur ano in astro, sidus mostro quod contigit orbi (quod contra emendate et Latine scribitur rv 841-5 /una quibus defecit im astris, ... haec quoque signa, . . . languent), Bentleius astra in posta mutauit, qua forma post Lucretium et Silius in epico carmine xri 553 et misi fallor Vergilius usus es& Aen. vir 598 mam mihi parta quies, somnique (Chr. Wordsworthius, omnisque libri) in limine postus (libri portus) | funere felici spolior (neque ullo praeterea bono), Manilius in opere didascalico ut usurus fuerit non est ueri simile: certe multo facilius librarii et vinis in ex sinis et hoc in signis mutaturi erant, de quo scribendi uitio dixi ad r 408. trigoni latus ἃ prima parte Arietis initium capiens in ultima Cancri parte terminatur, ut Leo totus in altero sit latere, item totus in tertio Sagittarius; quo pacto haec tria signa mutuo trigoni affectu non coniunguntur. sed Manilius cum homines ex eis natos trigoni uires sentire posse negat, nimium dicit; illud dicere debebat, facile fieri posse ut non sentirent. neque enim semper aut necessario linea ἃ signi principio ducitur; quae si a medio incipit Ariete, in medio Leone desinit, ut illas certe siderum partes societ. prudentius Porphyrius in isagoga (comm. Ptol. tetr. p. 187) πολλάκισ γὰρ κατὰ (sic scribendum pro τὰ) μὲν ζῴδιά εἰσιν ἐσχηματισμένοι (οἱ ἀστέρεσ), κατὰ δὲ μοίρασ οὐκέτι de feruntur uide ad 188 304 fuerint G et man. 1 corr. ex fuera L, fuerunt Ii nati G, natis LM 92 M. MANILII 305 non poterunt uires: licet illud nomine seruent, amisere loco dotes numerisque repugnant. nam, eum sint partes orbis per signa trecentae et ter uicenae, quas Phoebi circuit ardor, tertia pars eius numeri latus efficit unum 310 in tris perducti partes per signa trigoni. hane autem numeri non reddit linea summam, si signum a signo, non pars a parte notetur, quod, quamuis duo sunt ternis dirimentibus astra, si tamen extremam laeui primamque prioris 318. inter se conferre uoles numerumque notare, ter quinquagenas implebunt ordine partes ; transibit numerus formam finisque sequentis consumet ductus. licet ergo signa trigona dieantur, partis non seruant illa trigonas. 320 haec eadem species fallet per signa quadrata (quod, cum totius numeri, qui construit orbem, ter denae quadrum partes per sidera reddant, 305 interpunxit Iunio et Fayo praeeuntibus Bechertus. astra quinto quoque loco posita, non homines ex eis nati, trigona nominantur et iustis numeris repugnant nomine GL?, nomina LM 308 ter uicenae I?, tunc uicinae GLM 910 perducti L?, praeducti GLM ; nihilo deterius esset pro- ducti 312 α parte notetur, nota numeri a parte ducti signetur 3138 ternis (—iii) Bentleius dirimentibus Bonincontrius, adiri mentibus GL, andri mentibus M, /ribus mediontibus iam Regiomontanus. 11 277 sq. astra | quae diuisa manent ternis distantia signis, 393 duo signa ... mediis submota, quaternis 314 extremam Regiomontanus, extremum libri que M sicut coniecerat Bentleius, om. L, ue Gi? 319 uoles LM, uolens GL numerum GL? numeri LM 5817 /ormam,cxíüu«trigonum Jimisacc. plur., sequentis ductus gen. sing. 319 trigoni Fayus praeter necessitatem ; etenim, ut signa trigona, ita partes trigonae sunt quae trigonum efficiunt; quarum iustum numerum non seruant quinque signa uno ordine continuata, naufragium enim facient partes unius in illis (u. 330) 322 denae *, triginta (tringinta ut alibi M) libri: conflata sunt ter denae et triginta. metri uitium, quod paene miror neminem hac aetate adlato Mart. xir 26 1 seraginté teras (ita enim codices) defendisse, recte Bentleius ferri posse negauit; sententiam uerborum, quae uix minus uitiosa est, nemo uidetur curasse. in quibus non tam id uitupero, quod nullo auctore quadrum ponitur pro parte quarta (quo sensu quadram Censorinus usurpauit de die nat. 11 9, atque ita hoc uersu Regiomontanus), quam disputationis contextum ac progressionem desidero. neque enim haec recta est argumentatio, *cum Xc zodiaci partes partem quartam totius numeri (nam mumeri quadrum coniungunt) efficiant, inde euenit ut quattuor signa CXX partes, duo signa LX partes obtineant': recte aut sic concluditur, *cum xc ASTRONOMICON II 33 euenit ut, prima signi de parte prioris si partem ad summam ducatur uirga sequentis, 395 bis sexagenas faciat; sin summa prioris et pars confertur subiuncti prima, duorum signorum in medio numerum transique referque, triginta duplicat partes, pars tertia deerit); et, quamuis quartum a quarto quis computet astrum, 330 naufragium facient partes unius in ipsis, partes quartam totius numeri efficiant, euenit ut quattuor signa iustum lateris modum xxx partibus excedant, duobus signis ad eundem explendum xxx partes desint, aut certe sic, *cum singula signa XXX partes obtineant, euenit ut quattuor signa CXX partes, duo LX obtineant.' cuiusmodi est quod restitui. eum totius numeri uu. 307 sq. recensi partes tricenae per sidera distributae quadrum siue τετράγωνον reddant, hoc est cum singula signa triginta partes eontribuant ad quadruin efficiendum, inde euenit ut quattuor signa cxx partes, duo signa LX partes possideant ; quarum summarum neutra quater multiplicata effecit CCCLX, ut pro quadri latere esse possit. ad uerba quod attinet, uide HI 499 sq. ex hac tricenas summa per sidera partes | distribues. apparet quid de aliorum coniecturis statuam, Bentlei nongentae (uoluit nonaginta, sed non multum interest), lacobi ter quadra (neut. plur.) triginta, Postgatii ter quadra (fem. sing.) triginta . . . reddat 323 post 325 collocat G: scilicet cum 324 sq. propter homoeoteleuton, sicut in Voss. 390 factum est, excidissent, alieno loco repositi sunt euenit GL?, et uenit LM prioris ex duobus illis signis angularibus de quibus quaeritur: mox sequentis et subiuncti idem signi- fieant quod u. 3147aeui 325 sinL"M,inGL 328 subiuncti Regiomontanus, subiunctis libri 327 transique referque *, transitque refertque libri propter confertur et duplicat, sublata orationis structura. nam et nominatiuus deest (frustra enim adesse iubent uirga ex protasi enuntiati aliter conformati petitum), et ultra modum incondite sie uerba copulantur, transitque refertque duplicat. apparet sententiam esse debere *si a summa prioris parte ad subiuncti primam numeramus, partes fiunt LX,' ut apodosis uerbis triginta duplicat partes contineatur; pro nwmerum refert requiri fere ita ut numerus referatur. impera- tiuus ita ponitur ut Iuu. Χαπὶ 26 sq. vari quippe boni, numera, wix sunt totidem quot | T'hebarum portae, Colum. v 2 5 hunc wumerum in se multiplicato, fiunt pedum nonaginta milia : si numerum transeas referasque, inuenies eum triginta partes duplicare; nec dissimiliter ipse Manilius v 46 sq. to/le sitos ortus hominum sub sidere tali, | sustuleris bellum Troiae. ceterum transi hoc uersu transcurre significat, ut 1 378 et 1v 398, non transili, ut 11 368 328 duplicat is numerus audacter sane, sed sine ulla ambiguitate, iuxta ponuntur iriginta, partes orbis trecentesimae sexagesimae et pars tertia siue triens summae efficiendae duplicat, deerit, x1 345 sq. effugiunt . . . erit, 350-4 efficitur . . . perit... quaerentur . . . abducent, 567-80, 1v 495-7, 544 sq. 329 et coniunctio quique eam sequuntur uersus duo non ad proxime praecedentia spectant sed ad u. 320; nam in praua ratione uu. 325-8 exposita non unius ex quattuor astris partes naufragium íaciunt sed duo, primum et extremum, excluduntur. quare olim 329 sq. illuc transtuli 980 maufragwwum facient, ἀφανισθήσονται neque earum rationem habebit qui recte calculos subducere didicerit. sed in ipsis, si ad partes refertur, nugatorium est, sin ad astra, soloecum C 34 M. MANILII 684 quae quamquam in partis diuisi quattuor orbis sidera quadrata efficiunt, non lege quadrati censentur: minor est numeri quam cardinis usus. 331 non igitur satis est signis numerasse trigona quadratiue fidem quaeri per signa quaterna. quadrati si forte uoles effingere formam, aut trinis paribus facies cum membra trigoni, 335 hie poscit quintam partem centesima summa, illie amittit decimam. sie conuenit ordo. et, quisceumque quater iunctis fauet angulus usque, uidetur; neque enim aut hic aut rv 860 uim eius pronominis propriam agnoscere possum, ut utrobique peruagato errore pro //s id scriptum suspicer. ipsum pro ewm ipsum positum est ir 291 similiterque 7psa 1 698 post hunc uersum collocaui 684-686, quos ad hane disputationem per- tinere tam manifestum est quam ab illo loco alienos esse, ubi Scaligerum Bentleium Iacobum multum et frustra exercuerunt. hiec casu omissi uersui 683 propter cardinis nomen subiecti sunt, quemadmodum 232 ut post 231 insereretur effecit in utroque commemoratus Aquarius 684 quae partes partis L, partes GL?, partibus M. de partes u. 330 et partis u. 684 uide ad 328 diuisi Scaliger, diuisit libri 686 nwmeri quaternarii cardinis, puncti angularis, quod in certam signi partem incidit, unde ratio proficisci debet 331 trigona M sicut coniecerat Scaliger, trigonas GL, trigonum Bentleius propter quadrati u. 332, sed uide 297 quadrata 299 trigonum 332 quaeri Bentleius, caeli libri. cae/; siue cum quadrati coniungas siue ad s?gng referas, nihil est aut cae/; aut quadrati fidem mwmerasse. fides quadrati quaeritur atque exigitur (ir 591 fidem quaerat, II 503 sqq. sic erit... quaerendus... horoscopus. .. ut, cum exacta, fides steterit, . . . fallere non possint. summi /fustigia, caeli) ut inde uera ducantur fatorum praesagia, quae, si per signa quaterna ac non per partes nonagenas quadratum struxeris, falsa erunt quaterna LM, quadrata quaterna G 332-335 recte edd. uett. ac iam codices quidam interpunxerant, praue Scaliger et Bentleius 333 334 si uoles, facies cum : 111 590-4 si constiterit, cum consistet 334 paribus lineis, nisi fallor, quemadmodum Graeci eo quod est γραμμή omisso dicebant ai παράλληλοι, ἡ εὐθεῖα, ἡ ὑποτείνουσα. Mart. Cap. vi 7129 aequilaterum . .. quod. tribus paribus lineis lateribusque | concurrit, Colum. v 2 5 tribus paribus lateribus triquetrum metiri 338 'centesima in trigoni latere poscit sui quintam, ut fiat 120 ; in quadrati latere amittit sui decimam, ut fiat 90' Bentleius 336 ordo rationis arithmeticae: ΠῚ 218 sq. nec me uulgatae vationis praeterit ordo, | quae binas tribuit signis surgentibus horas 33 quiscumque locis, quod ex insequenti uersu auditur iunctis Scaliger, iunctus iam Regiomontanus, cunctis libri ut 1 439. quater iunctis, quadruplici serie conexis: ir 275 (linea) extremis iungit se finibus ipsa. Martialis cum dicit x 51 1] sq. nec illic | sunt triplices thermae nec fora iuncta, quater fortasse nihil significat nisi quadruplicata siue quattuor, sicut idem IX 84 9 bis trieteride iuncta, posuit pro sex annis, Firmicus 11 93 6 mumeri bis iuncti pro duplicati ^ fawet, quo uerbo qui similiter usus sit non noui, ita pro incidit positum uidetur ut simul adsit eligendi et delectum adhibendi ASTRONOMICON ΤΠ 35 quaeque loca in triplici signarit linea ductu cum sinuata uiae linquet dispendia recta, 340 his natura dedit communi foedera lege inque uicem adfectus et mutua iura fauoris. quocirea non omnis habet genitura trigonis [consumet ductus licet ergo signa trigona dicantur partis non seruant illa trigonis] 345 consensum signis, nec, cum sunt forte quadrata, continua inter se seruant commercia rerum. distat enim, partis consumat linea iustas detractetne modum numeri, quem circulus ambit, nune tris efficiens, nunc quattuor undique ductus, notio 338 signarit GL?, signaret LM. de /auet, sigmarit uide ad 328 339 sinuata Pingraeus, signata libri recta GL, tecta M uiae dispendia, hoe est itinera longiora, appellat tres circuli arcus, quos relinquit uitatque recta trigoni linea breuioribus spatiis ab angulo ad angulum currens. hos autem areus linea non signat, sed tria tantum circuli puncta; neque, si uel maxime signuaret, ulla cum ui aut pondere sic idem uerbum repeteretur, quae loca signarit cum signata, linquet dispendia. sinuata ea dispendia sunt conuexo recessu, ut dicit τὶ 374: uide rv 600 Jitoraque im Syrtis reuocams simuata, audosas, δῦ Euxius Scythicos pontus simuatus $n arcus, anth. Lat. Ries. 139 1 /fexilis obliquo sinuatur circulus orbe. recta, quod qui reuocauit Iacobus stolide ad dispendia rettulit, quomodo accipiendum esset primus Breiterus uidetur intellexisse: superiores vecíae ex interpolatis codicibus receperant, quod quot errores procrearit nihil attinet dicere. quamquam planius et melius scriberetur wig ... recía ablatiuo casu; neque enim gene- tiuo opus est, dixitque Tacitus, ut ann. 1 63 6 compendi?is uiarum, ita x11 28 1 eodem sensu propioribus compendiis, quemadmodum ipse Manilius τι 928 μέ breuia, in longo compendia carmine praestem. | diuersa significatione Martialis IX 99 5 tu qui longa potes dispendia ferre wiarum, id est incommoda 342-346 non quicumque signo aliquo horoscopante gignitur coniunctionem concordiamque habet cum signis ei signo trigonis, ut necessario amici sint qui sub Ariete quique sub Leone Sagittarioue nascuntur; quod idem in quadrata signa ualet 342 trigonis LM, trigonos GL? ad ductus u. 343 accommodatum 343 344 (—318 319) deleuit Sealiger ed. 1 iterumque Bentleius, omittit cod. Par. si fides Stoebero. aberrauerat librarius a comns- u. 345 ad cons- u. 318 344 trigonis ita libri propter sigmis u. 345 345 nec GL?, ne L, ue M 346 continua libri, quod uereor ut recte reduxerit Iacobus. contimugs commercia, usque ἃ principio ad finem quarti euiusque signi continuata; sola enim quattuor puncta angularia inter se consentiunt. continuo Regiomontanus cum eoque Scaliger et Bentleius, quod unice aptum uidetur 347 enim Bentleius, ἃ quo Latine discere noluerunt Pingraeus Iacobus Bechertus, enim an libri: τι 651 distat enim surgatne eadem subeatne cadatne 348 ne Bentleius, que libri detracte£ modum, recuset : idem est numeris repugnant u. 306 mwumeri CCCLX partium 349 efüciens Scaliger ed. 1, efficiet libri, quo non minus inconditum est quod Scaliger ed. 2 36 M. MANILII 350 quos in plura iubet ratio procedere signa interdum, quam sunt numeris memorata per orbem. sed longe maior uis est per signa trigoni quam quibus est titulus sub quarto quoque quadratis. altior est horum submoto linea templo, 355 illa magis uicina meat caeloque recedit et propius terras accedit uisus eorum aeraque infectum nostras demittit ad auras. debi/4a alternis data sunt commercia signis, praetulit efficiat, cum tamen interpretaretur *quae aut trigonum aut tetra- gonum facit, id est efficiens 350 iubet Scaliger, iuuet libri ratio arith- metica, ut 111 246 quem numerum debet ratio sed mon capit usus. haec autem ratio, a prauo profecta initio, si uerbi causa trigoni latus quinque integris signis formaueris, id est partibus CL, postulat ut reliqua duo latera in plura signa partesque producantur quam habet zodiacus, in signa uidelicet quin- decim siue partes CCCCL 3501 mumeris memorata per. orbem, enumeratione CCCLX partium comprehensa 332-357 trigonum plus ualere quam quadra- tum confirmat Manilius, praeterea, quem nouerim, nemo 352 pro trigoni Bentleius £rigonis scripsit, quod requirit sane ratio grammatica ; eorum enim pluratiuum ἃ. 356 quo referatur non habet, cum signa hoc uersu 352 com- memorata non trigoni sint sed zodiaci. sed illud elegantia praestare uidetur, sequente in proximi uersus exitu quadratis, ut excusetur neglegentia sermonis. per signa, in zodiaco, ut 11 307, 310, 111 87, 190, 128, 491 958 quibus, eorum quibus. ΠΙ 493 sq. distribues primam uicem quo Phoebus in astro fulserit, id est ei astro in quo sub quarto quoque quid significet facilius sentitur quam qui id significare possit explicatur; est autem fere *cum quarto quoque signo censeantur ' 394 'jinea, ἡ ὑποτείνουσα. templo, arcu suo' Scaliger. templum fortasse totius caeli ambitum significat, ut 11 806 imum templi summumque cacumen, Cic. de r.p. v1 15 Ulum globum, quem in hoc templo medium uides, quae terra dicitur, Varr. l.L. vi1 7 quaqua intuiti erant. oculi, α tuendo primum templum dictum ; quocirca, caelum . . . dictum. templum. eadem dubitatio oritur ad τι 668 395 illa, trigoni 356 propius terras ut i315 proxima frigentis Arctos wisus eorum (trigonorum, ut dixi ad 352) mutuus, hoc est linea superiore uersu commemorata. Cens. de die nat. 8 8 sq. cum (sol) im quartum signum peruenit et media duo sunt, uidet κατὰ τετράγωνον, quoniam linea, illa, qua uisus pertendit, quartam partem orbis abscidit. cum, in quinto autem, est. tribus interiacentibus mediis, κατὰ τρίγωνον aspicit; nam. tertiam signiferi partem uisus ille metitur. | quae duae uisiones τετράγωνοι et τρίγωνοι etc. Sext. emp. πρὸσ ἀστρ. 39 de planetis ἐπιβλέπειν δὲ λέγονται ἀλλήλουσ.. . . οἱ κατὰ τρίγωνον ἢ τετράγωνον φαινόμενοι. κατὰ τρίγωνον... ἐπιθεωροῦσιν ἀλλήλουσ ἀστέρεσ οἱ τριῶν ζῳδίων ἔχοντεσ τὸ μεταξὺ διάστημα. eodem sensu uisus ponitur uu. 371, 380, 575, fortasse etiam 377 ; alio et proprio 468 et 508 357 infectum GL?, ineffectum LM. 11 856 sq. omne ...signum... partibus inficitur mundi demittit cod. Flor., dimittit GLM aera habent astra 1v 483, 499, fortasse 743 — 358-384 alterna siue tertia quaeque siue hexagona 358 debilia satis bene Iacobus, deuiaque G suprascr. man, l et ut uidetur L?, diuiaque M et ut uidetur L, dubiaque G in textu, ASTRONOMICON: II 31 mutua nee magno consensu foedera seruant, 360 inuita angusto quod linea flectitur orbe. nam, cum praeteriens formatur singula limes sidera et alterno deuertitur angulus astro sexque per anfractus curuatur uirgula in orbem, à Tauro uenit in Cancrum, tum Virgine tacta 365 Scorpion ingreditur, £wm te, Capricorne, rigentem et geminos a te Pisces auersaque Tauri sidera contingens finit, qua coeperat, orbem. alterius ductus locus est per transita signa utque ea praetereas, quae sunt mihi, singula, dicta, at dubia Bentleius. dewia adiectiuum sensus, que coniunctionem oratio respuit. Porph. isag. p. 186 ὁ ἑξάγωνοσ σχηματισμὸσ ἀδρανέστεροσ, C.C. A.G. I p. 156 28 ai ἑξάγωνοι δορυφορίαι ἀνειμένωσ ἐνεργοῦσιν, Cens. de die nat.8 4 (conspectus) ualidiores alii, infirmiores alii habentur, 6 (sol) cum 1n tertio est signo, hoc est uno medio interposito, tunc primum illum locum unde profectus est dere dicitur, sed. ualde obliquo et inualido lumine, 18 quia, languido iam radio infirmum lumen κατὰ ἑξάγωνον mittatur, schol. Germ. Breys. p. 199 5 et p. 223 12 cetera dissident uel leuiter aspiciunt, ut tertium quodque, quod dicitur hexagonon 360 *parce que la ligne qui décrit l'hexagone se préte comme maleré elle à se courber, aprés n'avoir soutendu qu'un petit arc' Pingraeus. imwita flectitur quae angulos facit obtusos 361 praeteriens *, praedales LM, per tales GL?, ut uideatur olim fuisse praetales formatur (nam cum formatur talis per singula limes) Ellisius noct. Man. p. 46, formantur libri, ut mox 363 curuantur pro curuatur, 377 uagantur pro uagatur plerique. non singula formantur sidera sed singulis praeteritis sideribus linea hexagoni: 11 369 utque ea praetereas quae sunt mihi singula dicta, 3976 singula circuitu quae tantum transeat astra. hoc dici debere sensit Bentleius, sed coniectura eius Pingraeo et Becherto probata pertransit for- matus uerbum habet nec sensu aptum nec Plinii auctoritate satis commendatum. ceterorum conata melius omittuntur 362 deuertitur, hospitio accipitur 363 curuatur GL? curuantur LM. idem est quod τι. 360 flectitur in orbem, ut fine principium tangat: iterum 367 orbem de hexagoni circuitu, qui 370 circulus appellatur 365 tum Bentleius, quod post -&ur excidisse putandum est, quo libri, dei» anonymus saec. Xvi in Ellisii noct. Man. p. 212, recta sententia, synizesi non Maniliana. ad quo Huetius « praepositionem uel ex 364 uel ex 366 audiri uult: paulo minus insane /acto ex íacía repetisset rigentem GL, regentem M ut 1 314, ac uulgaris is error est, ne quis inde coniciat quo £e, Capricorne, relicto, obstante etiam 11 553 e£ te, Capricorne, rigentem 966 a ἐκ ut r 696 twis ab astris auersaque tauri Huetius, aduersaque tauro libri. Taurum a tergo contingit linea a Piscibus ueniens. aduersa Tauro sunt omnia zodiaci sidera praeter Geminos et Cancrum 368 post 369 collocat G 368 alterius M, alternis GL est anonymus Ell. noct. Man. p. 212 et Scaliger, et libri 369 uique, et ità comparatus ut. ordo est u£que ea, quae mihi dicta, siue commemorata sun£ (Taurum Cancrum Virginem Scorpium Capricornum Pisces), singula praetereas: uide τὶ 814 et 38 M. MANILII 370 flexibus et totidem similis sit circulus illi. 374 tertia conuexo conduntur signa recessu ; 371 transuersos igitur fugiunt subeuntia uisus, quod nimis inclinata iacent limisque uidentur uicinoque latent: ex recto certior ictus. 375 et, quia succedit conuexo linea caelo singula circuitu quae tantum transeat astra, uis eius procul est altoque uagatur Olympo et tenuis uires ex longo mittit in orbem. sed tamen est illis foedus sub lege propinqua, quae ad 1 58 collegi 970 sit L?, it G, in LM, /i£ cod. Monac. et editores plerique ante Iacobum, qui ueram scripturam, quam omnium codicum esse mentitus est, reduxit et recte enarrauit, *alter ductus est per signa transita, et ita, ut signa dicta praetereas et circulus sit illi similis" ili Fayus, ilis libri 374, quem Bentleius deleuit, Scaliger autem ed. 1 ante 358 reiecerat, ante 371 collocaui, ubi requiritur subiectum sententiae; neque enim sola sex transita signa tramauersos fugiunt subeuntia, Wiss tertia, singulis interiectis dirempta conuexo BDonincontrius, conuerso GL, cüuerso M, comnnecso Scaliger. comuerso probauit Stoeberus, reuocauit Bechertus, Breiterus etiam interpretatus est, ut comwerso mecessu esset *durch das Zurücktreten des Bogens* 971 subeuntia participio cum deesset, ad quod recte referri posset, substantiuum, necessario pro subiecto sententiae accipiendum erat; itaque Fayus ' quae post priora sequuntur" esse dixit, quasi haec magis uisus fugiant quam quae antecedunt; cuius leuitatis exsors Bentleius sexangula substituit. sed lacobus participium, etsi quo referendum esset quaerere neglexit, recte tamen sic accepit, *fugiunt uisus, quia transuersos subeunt.' signa hexagona subeunt illa quidem inter se con- spectus (neque enim his, ut u. 386 cohaerentibus, mutuus ademptus est uisus), sed, quos non plane effugiunt, fugiunt quodam modo, cum transuersi sint nec certum ictum habeant 372 nimis GL?, nemis LM inclinata iacent *, inclinata cue M, inclinat ac ne L2, inclinat anne GL, inclinant aciem Regio- montanus, inclinata «acie Breiterus, qui studiis ab anno 1854 usque ad 1908 productis Manilii artem metricam non assecutus est. haud minus uitiosas elisiones intulerunt Thomasius 1 798, Postgatius rv 173 et 602, Ellisius 11 45 limis Ter. eun. 601 973 wicino, alteri hexagoni signo proxime posito. latere cum datiuo habetur etiam rrr 582 [lateat... quaerentibus: utrumque locum neglexit C. F. G. Muellerus in syntaxi nom. et acc. p. 127, cum per- peram adferret Lucr. i11 280, ubi //bi datiuus est quem uocant ethicus. simillimum est Sil. x11 614 sq. hostique propinquo | Koma latet $75 quia M, que L, quae GI? connexo cod. Flor., quod pro propinquo accipiebatur ; sed propinquitatem satis significat succedit 377 uis GLM, uisus cod. Venetus, unde uisus eis Bentleius collato 356, fortasse uere ; quamquam ws uires mittit, quod illi displicebat, non maiorem neglegentiam habet quam Lucr. vr 319 sq. wis frigida, uenti . . . ea quae tanta, wi missa, superne est, Man. 1 844-6 ignis ... lampadas . .. ramosos fundit àn ignes. frustra autem Pingraeus vagatur et milli non ad «s sed ad /nea referri uult procul a nobis uagatur cod. Flor., uagantur GL?M, uaganter L 379 foedus anonymus Ell. noct. ASTRONOMICON II 39 380 quod non diuersum genus est coeuntibus astris, maseula sed maribus respondent, cetera sexus feminei secum iungunt commercia mundi. sie, quamquam alternis, par est natura figuris, et cognata iacent generis sub legibus astra. 385 iam uero nulla est haerentibus addita signis gratia; nam consensus hebet, quia uisus ademptus. in seducta ferunt animos, quae cernere possunt. sunt etiam aduersi generis conexa per orbem mascula femineis semperque obsessa uicissim. 390 [disparibus non ulla datur concordia signis.] Man. p. 212 et Sealiger, foebus M, phebus GL. similiter erratum est 401 et 977 . propinqua lex dicitur quae rectius propinquitatis diceretur, ut 384 generis sub legibus 380 est om. G coeuntibus Ellisius noct. Man. p. 47, quod euntibus libri, es? gemus alternantibus Bentleius. | Lucr. rv 641 quod turnicibus quadratus pro coturnicibus, Verg. Aen. rv 116 quod fieri Med. et Gud. pro confieri, Luc. v 691 quod mittere ZPU pro committere, Auian. fab. 30 8 quod. geminata multi et antiqui codd. pro congeminata, Man. 11 197 quod ?uncta, LM pro con?uncto; contra 111 314 coaequal? codd. recc. et edd. uett. pro quod aequali. coeuntibus, hoc schemate coniunctis, τι 676 sq. astra trigona u£... 4psa ... coeunt... sic mos con?ungunt genus, sexus: uide rr 151-4, unde intellegitur feminea esse astra hexagoni uu. 364-7 descripti, mascula alterius 382 secum iungunt anonymus Ell. noct. Man. p. 212 et Bentleius, se con- iungunt libri. secum, cum femineis 383 quamquam Bentleius, quicquam librij quod qui barbare diei ignorarent nec tamen poetam Latinum edere uererentur nostra aetas uidit duos, Bechertum et Breiterum. | quamquam ut II 84 sq. quae, quamquam longo, cogit, summota, recessu, | sentiri tamen alternis cod. Bodleianus, alterius GLM par est anonymus Ell. noct. Man. p. 212, qui ut Scaligero Bentleioque non nullas, ita mihi hanc emendationem praeripuit, paret libri quo uerbo nihil fingi potest peruersius; natura enim tantum abest ut alternis figuris pareat, ut illius schematis incommodis resistat et, sicut in oppositis signis u. 416, locum uincat. dispar signorum matura commemoratur τι. 166. hexagoni signa, quamuis alterna, quod obest, tamen, quod prodest, parem habent naturam: sic 410 sq. opposita, quamquam. aduersis fulgent contrario signis, | natura tamen interdum sociata feruntur, 669 sq. quadrata parem referunt... sortem | ac ueluti cognata. manent 385-389 uicina inter se signa mutuis affectibus carent, nam plures proxi- mantia, sibimet zodia imuicem se widere omnino negauerunt ait Censorinus de die nat. 8 6, quamquam ipse minus adseueranter loquitur, so] cum im proximum signum transcendit, locum illum conceptionis aut imbecillo widet conspectu aut etiam nec conspicit 385 haerentibus inter se, confinibus, ut 111 466, rv 356, 860 pro proximis 386 nebet Scaliger, habet libri ademptus GL?, adeptus LM 387 in seducta Bullialdo praemonstrante Huetius, inseducta GM, inse ducta L seducta, remota 389 obsessa, duobus alterius sexus signis media interposita 390 ulla GL?, nulla LM. hune uersum, extra con- textum orationis positum et immani mendacio insignem, deleui. nam dis- 40 M. MANILII sexta quoque in nullas numerantur commoda uires, uirgula per totum quod par non ducitur orbem sed duo signa ferit mediis submota quaternis, tertius absumpto ductus non sufficit orbe. 395 at, quae diuersis e partibus astra refulgent per medium aduerso mundum pendentia uultu et toto diuisa manent contraria caelo septima quaeque, loco quamuis submota feruntur, ex longo tamen illa ualent uiresque ministrant 400 uel bello uel pace suas, ut tempora poscunt, nune foedus stellis, nunc et dietantibus iras. paribus adiectiuo non potest non significari sexus diuersitas, de qua in uersibus 388 sq. sermo fuit: atqui signis sexu disparibus quadrata formantur, his autem mafwra dedit communi foedera lege | inque wicem adfectus et mutua iura, fauoris; quae qui modo uersibus 340 sq. confirmanit, is nunc contraria proferre creditur. ne interpolatorem quidem tanto opere delirasse puto ut hoc dicere uoluerit, sed eo potius consilio uersiculum finxisse ut uersui 394 subiceretur, disparia autem s?gna ea intellegerentur quae disparibus lineis coniuncta sunt, nulla ut efficiatur forma aequilateralis; quo de genere sunt sexía 391-394 sexta, id est quattuor interpositis diuisa. Cens. de die nat. 8 10 a loco sexto comspectus ommi caret efficientia ; eius enim linea mullius polygoni efficit latus 391 *ordo est sexta quoque signa, ut Aries et Virgo, habentur commoda in nullas uires. | commoda hie est adiectiuum' Bentleius. commoda ad uires praebendas, ut 1v 194 fecundis in wellera 392 par Bonincontrius, pars libri 393 ferit Bent- leius nondum cognitis L et M codicum lectionibus, ferunt M, fecit L, facit G 394 absumpto Regiomontanus, adsumpto L?M, assumpto GL. prima linea ad sextum signum (uelut ab Ariete ad Virginem), altera ad alterum sextum (id est a Virgine ad Aquarium) ducta, absumptae sunt circuli partes ccc, ut ad tertium ductum efficiendum non restent nisi Lx, fiatque triangulum aequicerurium. is igitur ductus cum debeat cL partium esse, sit. autem LX tantum, non sufficit. Scaligeri errores coarguit Bullialdus 395-432 signa διάμετρα, contraria (u. 397) siue aduersa (415) siue diuersa (432) appellata 395 at quae Scaliger, atque ea libri e GM, ex L; 1v 593 e partibus omnes 396 aduerso GL?, aduersos LM. ordo uidetur esse wulfu per medium mundum aduerso, nam pendere per medium mundum quid sit parum intellegitur. /endentim Bentleius non sine specie, neque enim haec sidera magis pendent quam cetera omnia. aduersos tendentia wultus, quo ducere uideri possunt LM, ut wwultus pro acie accipiatur, minus recte dicitur quam I 649 circumfer facilis oculos uultwmque 397 manent GL?, manet LM 398 interpunxit Scaliger, cui Bentleium assensum esse, restitisse Iacobum Bechertum Breiterum, quiuis sua sponte intellegit 399 ualent GL?M sicut coniecerat Scaliger, manent L 401 foedus Bentleius, phoebo libri. τι 469 odium foedusue gerunt stellis, planetis, quamuis id neget Bentleius; neque enim aliter explicationem habent «unc... »unc et superiore uersu com- memorata /empora. contraria signa suas ministrant uires; concordesne an ASTRONOMICON II 41 quod si forte libet, quae sunt contraria, signa per titulos celebrare suos sedesque, memento solstitium brumae, Capricornum opponere Cancro, 405 Lanigerum Librae (par nox in utroque diesque est), Piscibus Erigonen, iuuenique urnaeque Leonem ; Scorpios e summo cum fulget, Taurus in imo est, et cadit Arquitenens Geminis orientibus orbi. [obseruant inter sese contraria cursus.] 410 sed, quamquam aduersis fulgent contraria signis, natura tamen interdum sociata feruntur, et genere amplexis concordia mutua surgit : discordes, id a planetarum positione pendet, quae temporibus uariatur. Gemin. isag. 2 6 ai τῶν ἀστέρων émoxal ἐν τοῖσ κατὰ διάμετρον ζῳδίοισ κατὰ τὸν αὐτὸν καιρὸν καὶ συνωφελοῦσι καὶ συμβλάπτουσι τὰσ γενέσεισ κατὰ τὰσ παραδεδομένασ δυνάμεισ τῶν ἀστέρων, Porph. isag. p. 186 ὁ δὲ διάμετροσ (σχηματισμὸσ) ἀντίζηλοσ, χείρων δὲ ἐὰν κακοποιὸσ (ἀστήρ, uel Mars uel Saturnus) ὑπάρχῃ. nam quod Bentleius nusquam in hoc carmiue de planetis agi dicit, quid uerum sit exponit Pingraeus uol. τα p. 308; ex multis illis locis quibus eorum mentio fit maxime huc pertinent i11 89, 101, 155 sqq. dictantibus iras GL, ditan- tibus istas M 402 sunt LM, sint G 405 est om. G 408 zuuenique urnaeque, iuueni urnam tenenti, Aquario, ut I1 659 caper genitusque ad frigora piscis pro capro in piscem desinenti, id est Capricorno 408 cadit GI?, cadet LM, quod defendi potest exemplis ad u. 328 collatis orbi Fayus, orbe libri, quod retinuerunt Iacobus Bechertus Breiterus, cum Bentleius eandem quam Fayus emendationem fecisset. orb?, terris: 11 791 ab exortu caeli nascen- tis in orbem, 111 282 orientia, in orbem, ν 632, fulgebit et orbi 409 nulla copula cum proximis cohaerentem deleuit Bentleius ; lacobus, ut aliquem orationis sententiaeque contextum efficeret, obseruant in hos seruant mutauit, hos autem esse uoluit «eos, ut aut unum tantum in caelo sit, aut alterum oriatur, alterum occidat.' uersum ab eodem atque 390 interpolatore factum suspicor, qui quae Manilius quinque uersibus 404-8 exposuerat pedibus claudere uellet senis. Gemin. isag. 2 3 συμβέβηκε δὲ τούτοισ, ὅταν τὸ ἕτερον αὐτῶν ἀνατέλλῃ, τὸ κατὰ διάμετρον δύνειν, καὶ τοὐναντίον 410-414 schol. Paul. Alex. D 4 ἀσύμφωνον τὸ διάμετρον, διότι, el kal ἀπὸ ἄρρενοσ εἰσ ἄρρεν ἐστὶν ἢ ἀπὸ θήλεοσ εἰσ θῆλυ, ἀλλὰ τοῦ ἑνὸσ ἀνατέλλοντοσ τὸ ἕτερον δύνει, καὶ διὰ τοῦτο μέσον πώσ ἐστι τοῦ τε συμφώνου καὶ ἀσυμφώνου 410 aduersis G et corr. ex aduersu L, aduersus M. quod Aries Libra cetera aduersis s?gnis fulgere dicuntur, cum ipsa signa sint, prorsus simile est 494 adwerso Capricormus conditus astro; uide etiam ad 1r 539 adnotata 411 de feruntur uide ad 188 412 genere cod. Flor. amplexis Iacobus, genera exemplis GLM. una transposita littera effectum credas genera emplexis, deinde syllabarum traiectione er-empl-is. amplexis plurali numero absolute ponitur pro se mutuo amplexis, ut Ouid. her. Iv 139 widerit amplexos aliquis, Val. Fl. rv 702 uix primis amplexi Llwminis oris, Plaut. asin. 640 et 642 complexos fabulari, Plin. n.h. vim 126 ambobus cubantibus complexisque. ad sensum recte Bentleius generis winclis. Sealiger et plerique (nam Fayum Bechertumque praetereo) cum sic uerba distinguunt, e£ genere: exemplis etc., illud exemplis accipere 42 M. MANILII maseula se paribus uel sie, diuersa suorum respondent generi Pisces et Virginis artus 415 aduersi uolitant, sed amant communia iura, et uincit natura locum ; sed uincitur ipsa temporibus, Cancerque tibi, Capricorne, repugnat femina femineo, quia brumae dissidet aestas. hinc rigor et glacies niuibusque albentia rura, 420 hine sitis et sudor nudusque in collibus orbis, aestiuosque dies aequat nox frigida brumae. uidentur pro certis quibusdam signis, nec recto uocabuli usu nec sententia commoda, cum duo tantum signa commemorentur quibus mutua non surgat concordia, Cancer et Capricornus 418 mascula M et sub ras. L, mascua L ex corr., miscua GL? Se ... sic* distinctione mutata, si ... si libri, quod ... quod Bentleius: *quid hie uolunt s/, 512 certe in contrariis et ex diametro oppositis numquam non respondent mascula maribus, feminea feminis. s? pro se scriptum est τι. 486, pro sic u. 93 est in fine uersus deleuit Scaliger, quod saepe librarii addiderunt, uelut r 170, v 197, 430 par cum ablatiuo semel Sallustius, Ouidius bis coniunxit. wel sic est quamquam aduersis fulgent contraria signis. mascula masculis, diuersa siue feminea generi suorum, hoc est femineorum, respondent, συσχηματίζονται : uide τὶ 151 sq. mascula sex sunt, | diuersi totidem generis, 381 mascula sed moribus respondent 414 artus, astra libri, astrum Regiomontanus. Virginis astrum singulari numero Manilius posuit rr 281, 548, 5068, sicut Tauri τι 281, 625, Cajpricorni 11 498, 1v 323, Lamnigeri rY1 990, Geminorwum III 569, astra pari condicione nusquam. sed hae sublata offensione superesse in masculino «dwersi adiectiui genere soloecismum animaduertit Bentleius, qui scripsit duplici mutatione sees sic (praestat fortasse uel μέ, hoc est uelut, exempli gratia, uel quod 1v 869 certa emendatione restitutum est ez) Virginis astro | aduersi uolitant. | Virginis artus pro Virgine, ut ipse Manilius Lycaoniae ... membra puellae pro Callistone, Auienus posuit Arat. 276, Virgineos artus 1127, idem 1217 artus Anguitenentis pro Ophiucho ; hexametri clausula wirginis artus semel apud Catullum, bis in Ciris carmine habetur; molles Sagittarii artus Manilius commemorauit 11 189, »udos Aquarii rv 797 416 natura, sexus communis ; /ocum, situm contrarium 420 in collibus, quod ad locutionem attinet, aliquo modo defendi posse uidetur collato Lucani fragmento de Phaethontis incendio quod seruauit scholiastes ad Stat. Theb. vr 322, totis n montibus ardens | terra ; sententia autem prorsus recta est, cum colles sieci esse soleant et graminibus arescentibus magis nudentur quam ualles campique irrigui. Bentlei mutatio τη) solibus, cum neque omnino necessaria sit neque per se aut bona aut probabilis, Becherto et Breitero adridet, qui non omnes Bentlei coniecturas spernunt, sed ueras et ingeniosas. multo melius scriberetur, quod illis mzwibus aibentim rura responderet, mudusque coloribus orbis: ita 'Tib. 1 4 29 quam cito purpureos deperdit terra colores uere in aestatem transeunte, Germ. phaen. 152 tristissima tellus mense Iulio, Sen. Phaed. 764—7 mon sic prata mouo uere decentia | aestatis calidae despoliat wuapor, | saeuit solstitio cum medius dies | et noctes breuibus praecipitant votis 421 aestiuos.. . aequat cod. Flor., aestiuo . . . aequant GLM ASTRONOMICON II 43 sic bellum natura gerit, discordat et annus, ne mirere in ea pugnantia sidera parte. at non Lanigeri signum Libraeque repugnant 425 in totum, quia uer autumno tempore differt (fructibus hoe implet maturis, floribus illud) sed ratione parist, aequatis nocte diebus, temporaque efficiunt simili concordia textu permixtosque dies, mediis hiemem inter et aestum 430 articulis unum seruantia utrumque teporem, 422 matura rerum, non, ut u. 416, signorum genus annus Scaliger, annum libri 428 ne LM, nec G: uide quae ad 1 557 et ad τὶ 201 adnotaui mirere GL?, minrere ut uidetur M, miserere L ea, parte, eis zodiaci anniue partibus 424 repugnant Bentleius, repugnat libri; contrario errore M repugnant u.4l7 pro singulari. non utrumque signum repugnare dicitur, quod quid sit aegre quis intellegat, sed sibi repugnare signorum par; quare plurali opus est 425-430 hic ante omnia tenendum est, quod non Iacobos tantum et Breiteros sed etiam Bentleium fefellit, in his sex uersibus de uere et autumno, non de Ariete Libraque sermonem esse, quae duo signa cum inter se non in totum repugnare dicta sint τι. 424, eius rei causa nunc exponitur; uersu demum 431 ad sidera oratio redit iterumque mutuus eorum commemoratur affectus: prorsus itidem ut uu. 417-22 primum Cancer Capri- corno repugnare dicitur, deinde causa repugnantiae a bruma et solstitio repetitur, tum sequitur me rere... pugnantia sidera 4295 autumno datiuum esse et substantiuum dixi ad τι 269. uer et autumnus tempore illa quidem differunt sed pari sunt ratione. 1v 338 sqq. Lébra... pariter... regentem | moctes atque dies diuerso in tempore secum | Lanigerum sequitur 426 .parenthesi inclusit Bechertus fructibus GL?, fluctibus LM hoc tempus, 2//ud tempus: sine causa idonea Aic, id est autumnus, codd. Vossiani et Florentinus, ut Z//wd ad wer referatur 427 pari est GL, parest M equatis Vrb. 667, xquatis M, aequalis GL, aequali Regiomontanus usitatiore uerborum structura 428 efficiunt uer et autumnus, ut supra monui; non enim Arietis Libraeque consensus efficit ut anni tempestates similes sint, sed ipse earum similitudine efficitur 429 permixtos dies contra Bentlei offensionem tuetur Pingraeus collato 1 579 wueris et autumni currens gper tempora mixta: adde Lucr. vi 371 sq. calor extremus primo cum frigore mixtus | uoluitur, autumni quod fertur momaüne tempus, Stob. ecl. 1 p. 962 Chrysippi sententiam ἔαρ ἔτουσ ὥραν κεκραμένην ἐκ χειμῶνοσ ἀπολήγοντοσ kai θέρουσ ἀρχομένου... μετόπωρον δὲ ὥραν ἔτουσ τὴν μετὰ θέροσ μὲν πρὸ χειμῶνοσ δὲ κεκραμένην 430 unum Bentleius, uno libri utrumque teporem *, utrimque tenorem iam Bentleius, tempore utrumque libri. unius 7» litterae transpositio, qua item in scholiis Bernensibus Lucani vin 365 tempore scriptum est pro /eporem, fecit ut et uerborum ordo et casus adiectiui mutandus esset. de rariore hac in quarto pede elisione uide rr 184 sent quia uterque calorem, 704, 1v 466, 474 septima inutilis aestu. — utrumque nominatiuo casu, et uer et autumnus (similiter Lucr. vr 499 sq. utrumque | et mubes e£ aquam), cum participii plurali coniunctum est ut Hor.serm. 1 5 28 sq. missi magnis de rebus uterque | legati. recte fortasse sed sine causa 41 M. MANILII quo minus infesto decertent sidera bello. talis erit ratio diuersis addita signis. his animaduersis rebus quae proxima cura ? noscere tutelas adiectaque numina signis 435 et quae cuique deo rerum natura dicauit, Sealiger wrimque coniecit; multo peius Iacobus, errore iam ante notato efficiunt et seruantia, ad Arietem Libramque referens, utrumque uult esse *et aestum et hiemem, quomodo aut aestus uere ant hiemps autumno seruari possit non explicat. immo uer et autumnus, mediis inter hiemem aestumque artieulis (a1 657, rv 325) siue nodis anni posita, unum ambo eundemque teporem seruant: uide ΠῚ 664 sq. tepore | autumni, Colum. τι 10 2 feporem autumni, anth. Lat. Ries. 568 3 autumno dat hiemps mixtum uicina, teporem, Germ. frag. 1v 98 sq. Chelae dum frigore primo | extremum autumni superent glaciante teporem (ita scripsi in Classical Review 1900 p. 37 pro terrore), Catull. 46 1 iom wer egelidos vefert tepores, Ouid. fast. 1 664 tepido were, v 602 tepidi tempora ueris, art. x11 185 were tepenti. adde Lucr. rr 517 sq. ambit enim calor ac frigus, mediique tepores | interutrasque iacent. explentes ordine summam 431 infesto decertent G et man. rec. in L, infestos decer- nent LM. quo minus decertent sidera, ut eam ob rem Aries et Libra minus decertent: I 474 sq. quo clara magis possis cognoscere signa, | non. uarios obitus norunt. diuersos lacobi et Breiteri errores omitto 482, quem propter diwersis, quod eadem ui uu. 395 et 521 positum esse oblitus erat, deleuit Bentleius, ita additus est ut v 250 et 5237, cum quibus etiam in tempore uerbi congruit. rif, hoc est ?nuenietur, sic ponitur etiam 1r 550, 810, 867, 870, alibi 433-452 de his uersibus uere Scaliger *haec nihil πρὸσ τὴν οἰκείωσιν ζωδίων,᾽ idem de 453-465 *non magis haec πρὸσ τὴν οἰκείωσιν τῶν ζωδίων pertinent quam tutelae supra positae, et alium locum postulabant." etenim cum uersibus 270-432 exposita sit signorum per formas geometricas facta coniunctio, his per quin etiam τι. 466 apte subnecti poterant propriae, quibus inter se astra conueniant, /eges; medii uero interiecti 433-465 ordinem rerum perturbant, frustraque poeta tutelas noscendi curam prozimam esse praedicat, quae longe hinc remota est et multo minus alieno loco ante u. 270 agitata esset: simplicius u. 453 imperio utitur et accipere nos iubet quae ibi tradere constituit. «quid statim post τι. 432 sequi deberet iam codicis G librarius uidetur sensisse, qui titulum uersui 466 praescribendum signorum commercia duobus locis, et ante 433 et ante 439, praecepit 488 interrogationis notam posuit lacobus; Bentleius rebws in restat mutato con- structionem reciperauit, quam Scaliger neglexerat ^ 484-452 tutelae duodecim deorum totidem signis attributae, quo de loco in praefatione disserui 485 quae cuique cod. Flor.j que quique M, quaecüque L, quaecunque G. quae relatiuum esse (noscere ea signa quae suo cuique deo natura dicauit) ostendit indicatiuus uerbi modus, cuius in pendenti interrogatione positi quod unum apud Manilium extat exemplum ri1 385 sq. quanto uariantur tempora motu | et. quibus e causis, dictum est leni emendatione sustulit Tappertzius. ac poterat hoc loco non minus facile reponi dicarit (ita Verg. Aen. vir 207 pro penetrarit, quod solus seruauit R, in FMP penetrawit legitur), sed non opus est; nam alibi quoque enuntiatum relatiuum ita ponitur ut ab interrogatiua orationis forma non multum differre uideatur, uelut Mart. 1x 27 13 sq. pudet fari | Catoniana, Chreste, quod facis lingua, Ouid. trist. rv 10 43 sq. saepe suas ASTRONOMICON II 45 cum diuina dedit magnis uirtutibus ora condidit et uarias sacro sub nomine uires, pondus uti rebus persona imponere posset. Lanigerum Pallas, Taurum Cytherea tuetur, 440 formosos Phoebus Geminos; Cyllenie, Cancrum, Iuppiter, e£ cum matre deum regis ipse Leonem ; spicifera est Virgo Cereris fabricataque Libra Vuleani; pugnax Mauorti Sceorpios haeret ; uolucres legit mihi grandior aeuo, | quaeque mocet. serpens, quae iuuat herba, Macer, ubi libri minus boni mecet et ?wuet 436-438 Prodicus Ceus apud Sext. emp. πρὸς φυσ. I 18 καθόλου πάντα τὰ ὠφελοῦντα τὸν βίον ἡμῶν ol παλαιοὶ θεοὺσ ἐνόμισαν, Cicero n.d. 11 60 sq. ex Stoicorum sententia disputans quidquid ... magnam utilitatem generi adferret umano, id non sine diuina bonitate erga, homines fieri arbitrabantur (Graeciae sapientissimi et maiores nostri. ?taque tum illud, quod erat a, deo natum, nomine ipsius dei nuncupabant, ut cwm fruges Cererem appellamus, uinum autem Liberum . .. ; tum autem ves ipsa, in qua uis est maior aliqua, sic appellatur, ut ea ipsa nominetur deus, ut Fides, a£ Mens... wides Virtutis templum, wides Honoris . . . quid Opis? quid Salutis ? quid Concordiae, Libertatis, Victoriae ? quarum omnium rerum quia wis erat tanta, uL sine deo regi mon posset, ipsa res deorum nomen obtinuit. haec, quae Balbus apud Ciceronem homines, Manilius rerum naturam constituisse dicit ; num praeterea quisquam, nescio. deum genitorem uirtutum ipsamque wirtutem uocat Appuleius de mundo 31 438 posset cum Bonincontrio Tappertzius de coniunctionum usu apud Man. 1892 p. 76, possit libri, quod cum seruent omnes, nemo defendit. idem error τι 115, 1291, 479, 1v 38, 627, contrarius rv 918 439-447 Lanigerum Pallas textrix, Taurum suae potentiae monumentum Cytherea tuetur, formosos Phoebus Geminos formosior ipse, Cyllenius Cancrum testudine sua, cuius u. 199 mentio facta est, curuae lyrae parenti com- mendatum, Zuppiter deorum rex ferarum regem Leonem regit, spicifera est Virgo Cereris deae spiciferae fabricataque Libra Vulcani fabri, pugnax -Mauorti bellatori Scorpios haeret, Sagittarium Diana uenatrix, Cagricornum gelu contractum Vesta fouet, ignis dea et foci, Aquarius Leoni Iouis tutelae e regione oppositus Junonis astrum est agnoscitque suos Neptunus Pisces. sic marium feminarumque ex aduerso positorum paria fiunt: Iuppiter cum Iunone, Apollo cum Diana, Mars cum Venere, Neptunus non ut Liu. xxir1 10 9 cum Minerua sed cum Cerere sorore, Vuleanus non eum Vesta sed cum Pallade opifice, Mercurius non cum Cerere sed nescio qua ratione cum Vesta compositus 439 Seru. ad Aen. x1 959 Mineruae Aries esse dinoscitur 441 regis GLM, regit L?. ordo, quem obscuriorem reddunt omissa pronomina et con- iunctio post suum locum reiecta, hic est: tu, Cyllenie, Cancrum et tu, Iuppiter, Leonem regis. alterum uocatiui incommodo loco positi exemplum habet IV 605 usque canes ad, Scylla, tuos. ceterum uerba cum matre dewm non communem cum Ioue tutelam Leonis signi caelestis Cybelen gerere significant sed id animal Idaeae matris famulum esse (1v 760); neque enim huc pertinent quae Seruius ad Aen. xir 118 tradit de matre deum certam caeli partem non habente sed in omnibus zonis potestatem cum omnibus deis communem, quod quale sit intellegitur ex Mart. Cap. 1 42-61 443 mauorti cod. Cusanus, 46 M. MANILII uenantem Diana uirum, sed partis equinae, 44 atque angusta fouet Capricorni sidera Vesta ; e Iouis aduerso Iunonis Aquarius astrum est agnoscitque suos Neptunus in aethere Pisces. hinc quoque magna tibi uenient momenta futuri, cum ratio tua per stellas et sidera curret 450 argumenta petens omni de parte uiasque artis, αὖ ingenio diuina potentia surgat exaequentque fidem eaelo mortalia corda. mauortis GLM 444 *uirum quidem, sed qui altera parte sui equus sit' Scaliger 445 angusta GL, augusta M: 1i 271 angusto (iterum augusto M) Capricornus sidere flexus. 1v 2943 Vesta tuos, Capricorne, fouet penetralibus ignes 446 e Scaliger, et libri, quo retento Cartaultius in Revue Critique an. 1892 fasc. 28 p. 27 fortasse non minus probabiliter «strum in astro mutauit, ut Jouis aduerso astro esset astrum louis (Leonem) aduersum habens. ex aduerso cum genetiuo semel Vitruuius, saepius Plinius posuit. librorum scripturam seruarunt lacobus et Breiterus, seruasset Scaliger, si didicisset aduerso duplici modo explicari posse, ut aut animo hostili significaret aut idem ualeret quod ex aduerso 44" aethere Columna Ennii sui p. 265, aequore libri, quod Stoeberus se digna interpretatione defendit, * Neptunus, in aequore existens, agnoscit pisces aethereos suos. haec duo nomina passim inter se mutantur, uelut Verg. buc. 1 59, Ouid. met. 1v 623, fast. 1 457, 11 458, ri1 416, Sen. H.f. 928. *quamuis in caelo sunt, tamen ut suos dominus agnoscit' Bentleius: uide anth. Lat. Ries. 619 6 geminique sub aethere Pisces 448 futuri GM, futura L. Liu. nr 12 6 zwuenem egregium . . . maximum momentum verum 449 per F.Iunius,ferL,fers M,fertGL? |curretLM,curatGL? 450 petens anonymus Ell. noct. Man. p. 213 et F. Iunius, petes libri oratione minus commoda, cum sie post u. 448 requiratur uelut namque. neque tam omni de parte argumenta petitum iri dicendum erat quam, cum omni de parte peterentur, ex hac quoque tutelarum doctrina magna futuriuentura momenta 451 diuina Bonincontrius, diuisa libri, * hoc est attributa inquit Bechertus, contra Iacobus *id est artis ingenio descripta potentia, quorum neutrum aut illo uocabulo significari aut, si significaretur, hoc loco ferri potuit. petentur omni de parte argumenta et artis uiae siue μέθοδοι (111 45 certas det in arte uias), ut ingenio tuo humano (dat.) diuina surgat (exsistat, ut 11 412) potentia exaequentque Jidem caelo mortalia corda, id est non minus ueracia euadant quam caelum ipsum. apparet perperam Bentleium, cum Ouid. met. vrir 159 ingenio fabrae celeberrimus artis legisset, mutata uerborum distinctione scripsisse ommi de parte uiaque, | artis ut ingenio etc. 452 exaequentque GL?, exen quen LM 453-465 partes corporis humani singulis signis attributae. eadem fere traduntur Paul. Alex. A 3—B et B 3, Sext. emp. πρὸσ ἀστρ. 2l sq., Heph. Theb. 1r 1 pp. 47-65, Vett. Val. τι 36 pp. 109-11, C.C. A.G. v iii pp. 128 sq., v1 p. 83, cod. Par. 2426 iu Maassii anal. Eratosth. p. 141, Firm. II 24, nisi quod Sextus clunes Virgini, Librae ilia, Hephaestio latera cum pectore Cancro, Leoni cor, Firmicus cor Cancro, pectus Leoni tribuit; confusa et sibi repugnantia leguntur Porph. isag. p. 198 et C.C.A.G. vit ASTRONOMICON II 47 accipe diuisas hominis per sidera partes singulaque in propriis parentia membra figuris, 455 in quis praecipuas toto de corpore uires exercent. Aries caput est ante omnia princeps sortitus censusque sui pulcherrima colla Taurus, et in Geminis aequali bracchia sorte scribuntur conexa umeris, pectusque locatum 460 sub Cancro est, laterum regnum scapulaeque Leonis, Virginis in propriam descendunt ilia sortem, 195-211. apud Manilium breuiore forma haec iterantur 1v 701-9 453 sic per haec signa tota, membra, hominis diwiduntur Firmicus 454 propriis ΟἹ", proprias LM. τη deleuit Scaliger, que contra Manilii usum ui positionis producens, ut figurae essent 'characteres signorum ἐν σχεδιογραφίαισ corpori humano uulgo appingi soliti Ὁ δ΄ ceteri; quemadmodum numerorum notae figurae appellantur rv 208. paulo melius sub figurarum nomine ipsa signa intellegerentur, ut iir 669 per totas... figuras, 076 m tropicis ... Jiguris. librorum seriptura a Bentleio restituta quid significare possit quaerit Pingraeus, ceteri non quaerunt. mihi necessario sic uerba acci- pienda uidentur, *singula membra in suis quaeque corporibus parentia,' quo sensu figura positum est rv 701 Awmamna est signis discripta figura, v 555 ipsa suae custos... figurae. sed hoc cum plane otiosum sit, parentia autem suum requirat datiuum neque quicquam agat qui τη) proprias.. Jiguras scribi uelit, adhuc teneo, quod anno 1903 proposui, simgulaque in- (perüs» propriis parentia membra, ut piis ante gpis interciderit, /igwris uersus explendi causa additum sit 455 praecipuas GL?, praecipua LM. τη quibus membris sidera praecipuas toto de corpore wires exercent, hoc est maiores quam in reliquis corporis humani membris. dico propter Fayum et Pingraeum 457 sortitus Scaliger, sortitur libri colli cod. Flor., collo GLBMI Taurus colla sortitus est census sui, ita ut ea in censu suo numeret: sic II 110 aec nostri munera, census 458 Bentleio Geminis in Geminos mutandum uidebatur; sed nec plane simili ratione dicitur ir 268 quattuor ?n partes scribuntur sidera, terna, et in Geminis scribuntur idem esse uidetur quod Iv 705 bracchia, sub Geminis censentur aequali sorte, duo inter duos partita 460 concinnius esset uel /aíera scapulaeque uel laterum. scapularumque vregnwm, barbare enim Fayus scapu/ae pro genetiuo accipit; quare conieci latera in regmum scapulaeque Leonis, | Virginis im proprium discedunt ilia sortem (nam discedo et descendo multis locis confusa sunt, uelut rir 478, Verg. Aen. ix 20, 40, Luc. τὶ 392, r1 724, rx 419, Val. Fl. 1 285, 1v 645, Stat. Theb. vr 620, Calp. buc. vir 69, Nemes. buc. ir 89, Il. Lat. 279), ut discessione facta huc latera et scapulae in Leonis regnum, illuc in Virginis sortem ilia uenire dicerentur, quod commendare uidebatur tv 706 £e scapulae, ANemeaee, wocanL teque ilia, Virgo. sed parem paene inaequalitatem habent quae a poeta 1v 759 sqq. scripta esse sane probabile est, PArygia, Nemeaee, potiri . . . regnoque (regnique libri) ferocis | Cappadocum Avmeniaeque iugis 461 descendunt. *cur autem descendant magis quam ascendant ?? Bentleius. opinor, quia haec sors et haec pars corporis ante commemoratis inferiores 48 M. MANILII Libra regit clunes, et Scorpios inguine gaudet, Centauro femina accedunt, Capricornus utrisque inperitat genibus, erurum fundentis Aquari 465 arbitrium est, Piscesque pedum sibi iura reposcunt. quin etiam propriis inter se legibus astra conueniunt, ut certa gerant commercia rerum, inque uicem praestant uisus atque auribus haerent aut odium foedusue gerunt, conuersaque quaedam 470 in semet proprio ducuntur plena fauore. idcirco aduersis non numquam esf gratia signis, sunt 462 regit GL?, reget LM 468 femina etiam rv 708 464 imperitat Bentleius, imperat (inp- M) et libri, ut durissime hoc uno uersu coniunctio quarto loco posita sit, quae tribus tantum ad tertium detruditur, 1 619, 11 941, rv 353. Ellisius nocet. Man. pp. 50 sq., ne Bentleio pareret, hanc causam commentus est, frequentatiua Manilium raro aut numquam recipere, qui unum uolitandi uerbum plus duodeciens recepit, praeterea agito, crepito, domito, fluito, latito, minitor, alia multa ^ .fundentis participium quaeritur num absolute poni possit, cui praeterquam duobus locis aut additur accusatiuus, II 248 et 525 fundens et Aquarius undas, 492 iwwuenem aeternas fundentem Piscibus undas, Cic. phaen. 272 ante pedes gelidum riuum .fundentis Aquari, anth. Lat. Ries. 622 6 atque ammem fundens et Pisces, aut facile ex proximis auditur, 11 505 sq. oculis simum fundentis (id fundentis) Aquari | conspicere. superest praeter hunc uersum alter, sed corruptus, r1 232 parsque maria mitems fundentis semper Aquari, ubi Bentleius «mentis iterumque hoc loco erurumque wmentis proposuit. leniore mutatione scriberetur fulgentis collatis Cie. phaen. 172 radiantis Aquari, Arat. 392 ἀγαυοῦ ᾿ὕδροχόοιο, Man. I 275 fulgentis Arctos; sed bis librarios hoc in illud corrupisse non est ueri simile 466-484 titulus in LM seruatus sic scribendus est: signorum commercia, auditus, wisus, amores (mores LM), odia 468 in uicem praestant uisus siue mutuo uidentur quae pari utrimque spatio a tropicis signis Canero et Capricorno distant, Gemini et Leo, Taurus et Virgo, Aries et Libra, Pisces et Scorpius, Aquarius et Sagittarius. haec Graeci βλέποντα nominant. n wicem auribus haerent siue se mutuo audiunt paribus interualiis ab aequinoctialibus signis Ariete et Libra distantia, Taurus et Pisces, Gemini et Aquarius, Cancer et Capricornus, Leo et Sagittarius, Virgo et Scorpius. haec apud Graecos modo ἀκούοντα modo προστάσσοντα καὶ ὑπακούοντα dieuntur, et ita quidem ut imperent septentrionalia (uelut Taurus Piscibus), australia oboediant, cuius discriminis Manilius memor fuit τι 504. uisus auditusque signorum ueisibus 485-514 exponuntur 469 odium quae gerunt, uersibus 520-580 enumerantur; quae /oedus, uersibus 608-640: sequitur 641 sic erit e signis odium tibi pavcque motanda. sed quae signa comuersa n semet proprio ducantur plena fawore neque Manilius usquam docuit neque apud alios me legere memini. falluntur enim qui tale aliquid uu. 485 et 501 de Ariete Libraque tradi putant, neque huc referri posse uidetur quod uu. 494 sq. et 507 sq. et Cancer et Capricornus uisus in se conuertere dicitur 471 nonnumquam G, non umquam L, nouum quam M est addidit Bentleius, quod multo facilius a librariis ASTRONOMICON II 49 et bellum sociata gerunt; alienaque sede inter se generant coniunctos omne per aeuum, a triquetrisque orti pugnant fugiuntque uicissim ; 475 quod deus, in leges mundum cum conderet omnem, adfectus quoque diuisit uariantibus astris, atque aliorum oculos, aliorum contulit aures, iunxit amicitias horum sub foedere certo, cernere ut inter se possent audireque quaedam, quam ἃ poeta omitti potuit aduersis, τοῖσ κατὰ διάμετρον "on nwum- quam: 1I 4ll aduersa interdum sociata feruntur, 652 crebrius aduersis odiwm est 472 sociata, paribus lineis coniuncta, trigona quadrata hexagona aliena, ἀλλότρια siue ἀσύνδετα, nullius formae aequilateralis lineis sociata : Paul. Alex. E ἀπόστροφα ἤτοι ἀσύνδετα, Heph. Theb. 1 11 et Ptol. tetr. p. 10 ἀσύνδετα kal ἀπηλλοτριωμένα, papyr. Oxyrh. ir 464 15 sq. τῶν δέ re φαύλων | ἀλλοτρίων ὄντων κρεῖσσον ἔφυ τὸ θέμα, Firm. 11 23 1l auersa ab horoscopo et quodam modo aliena. signifücantur Aaerentia et sexta, τὶ 385-94 478 generant G, gerant LM 474 a (uel in) triquetrisq. orti*, utrique irisorti M, utrique «««Sorti L, utrique sorti G. Q litteram hausit 0, quemadmodum GL in v 136 /euibus obnoxia exhibent pro /euibusque, in Lucr. v 342 omnes libri at oppida pro atque ; nam minus placet e£, minus etiam a£ triquetris, coniunctio autem necessaria est. metro consuluerunt cod. Flor. et Bentleius alter e£ alter «ut post utrique inserendo, sententiae non item, quam qualem esse uellent cum nee Scaliger nec Bentleius significarit, Fayus et Pingraeus utrique sorti interpretantur *generis ac loci sorti, *l'impulsion et de leur nature et de leur position,' cum tamen generis siue naturae mentio nulla praecessit ; nam si quis, quod in hae studiorum nostrorum condicione futurum suspicor, propriis legibus (u. 466) alteram illam sortem significari dixerit, ex eo quaerendum erit num, quia propriis legibus astra conueniant, idcirco (471) illis ipsis legibus repugnent. PPingraeus autem cum sic locum enarrat, *que quelques autres enfin, résistant à l'impulsion et de leur nature et de leur position, s'évitent mutuellement,'illa quelques autres de suo addere coactus est, cum in poetae oratione, qualem eam exhibuit, non de aliis signis haec dicantur sed nimis absurde de eisdem, quae proxime ante commemorata sunt, a/enis sede. nunc, cum in archetypo fuisse appareat utrique trisorti, omnia plana fiunt. ut illis aduersis esí gratia signis respondet bellum sociata gerunt, ita his aliena generant coniunctos respondere debet uelut coniunctissima generant inimicos ; quae sententia una addita littera, una mutata, efficitur. omnium enim artissime cohaerent trigona, quibus, ut ait 1r 352 sq., longe maior wis est... quam ... quadratis ceterisque; uide etiam 6073-80, Maneth. iu 361 sq. τρίγωνοι, ... τόδε πάμπαν ἄριστον ] σχῆμα πέλει: ac tamen eiusdem trigoni signis Virgine et Capricorno nati se mutuo oderunt ir 552 sq. et 561-3. trigona autem ut semel ir 282 triangula ita hie semel íriquetra Manilius appellauit: sie quinquiens Plinius in libro secundo, Gellius τὶ 21 10 siue potius Varro írigona, id est triquetras figuras. pugnant fugiuntque uicissim, secum pugnant seseque inuicem fugiunt 477 aliorum, uelut Arietis et Librae, oculos, aliorum, uelut Cancri et Capricorni, awres inter se contulit 479 possent G, possint LM audireque Lucr. 1 134 similiaque apud eundem haud raro, uidereque Culic. 305, saepeque "Tib. 1 8 10, taleque Prop. 11 14 26, qualia D δ0 M. MANILII 480 diligerent alia et noxas bellumque mouerent, his etiam propriae foret indulgentia sortis, ut se diligerent semper sibique ipsa placerent ; sicut naturas hominum plerasque uidemus qui genus ex signis ducunt formantibus ortus. 485 consilium ipse suum est Aries, ut principe dignum est, audit se Libramque uidet, frustratur amando Taurum; Lanigero qui fraudem nectit et ultra fulgentis geminos audit per sidera Pisces, Vergilius et Ouidius uitarunt 480 diligerent inter se, quod ex superiore uersu audiendum est. a/ia nominatiuus. peruerse haec distinxit Bentleius, adeo peruerse, ut ei adsensi sint Iacobus Bechertus Breiterus 481 indul- gerent suae sorti, hoc est sibi 485-514 de hoc loco, antequam ad singula accedam, pauca mihi in uniuersum sunt dicenda. in quo quae de signis se uidentibus et audientibus poeta tradit, ea et planissima sunt, nisi quod tribus locis, 487 sq., 497 sq., 503, turbas intulit corrupta librorum memoria, et recte iam ab aliis intellecta. contra in eis quae de amantibus et fraudem nectentibus praecipiuntur a uero aberrarunt et ceteri et ipse Bentleius. nam quod Bentleius ad u. 503 et in schematis Fayus et Iacobus odium commemorant signorum, signa se odio habentia Manilius uersu demum 541 enumerare incipit, his autem uerbis, 487 Lamigero qui fraudem mectit, 496 Cancri captatur Aquarius astu, 500 Sagittifero conatur mectere fraudem, 519 iliis insidias tendant (quibuscum comparari possunt Prop. τι 32 19 sq. insidias in me componis inanes, | tendis iners docto τείϊα nota, mihi), non odium significat sed, ut una uoce Francogallica comprehendam quod homini Romano pluribus dicendum erat, coquetterie. etenim odium et hostilis animus non ei, qui hoc loco commemoratur, amori siue ἔρωτι, sed amicitiae siue φιλίᾳ, de qua uersibus 608-640 agetur, contraria sunt; id quod satis ostendunt Gemini Pisces u. 493 amantes, u. 568 bello urguentes, Libra Scorpium u. 502 amans, u. 559 fugans. de signorum amore et fraudibus amatoriis quae Manilius exponit haec sunt. mares feminas amant: princeps masculorum Aries Taurum femineorum principem, Tauro uicini Gemini uicinos Arieti Pisces, his proximus Aquarius Cancerum illis proximum, ceteri deinceps. ex feminarum numero quae in septentrionali zodiaci parte positae sunt meretricio animo amatoribus suis fraudem nectunt (sicut Propertius 1r 9 31 sq. uobis inquit facile est uerba et componere fraudes : | hoc unum didicit femina semper opus), Taurus Arieti, Cancer Aquario, Virgo Sagittario ; de australibus Scorpio Capricorno Piscibus silentium est, ut uideantur se permittere amari amoris ipsae expertes. certe nulla his uersibus diserte commemorantur signa quae mutuis animis ament amentur: non ergo huc spectat 469 odium jfoedusue gerunt; de 518 autem dicam cum eo peruentum erit 488 consilium ipse suum est Aries neque praeter se cuiquam aures praebet consiliario, quod sequenti uersu breuius et planius declaratur, audit se. Ouid. fast. rrr 276 Egeria JNamae coniunz consiliumque fuit 486 se Carrio ant. lect. τὶ 7, silibri — frustratur passiuo sensu ut I 879 frustrata: uerbum deponens apud Manilium non extat. cur frustretur, causa statim redditur 487 nectit om. G ultra Lanigerum fulgentes, qui Tauri et Piscium medius est 488 geminos* ex τι. 405, uidet ASTRONOMICON II 51 Virgine mens capitur wisg. sie uexerat ante 490 Europam dorso retinentem cornua laeua indutusque Ioui. Geminorum ducitur auris atque libri. *audit Pisces sane, uidet Virginem. nam non potest eundem audire et uidere. profecto nesciebat Manilius, quid scribebat, et potius ipse neque audiebat neque uidebat se' Scaliger, sicut sescenta alia poetae expro- brauit quorum culpam meliores codices postea prolati in librarios transtuler- unt. prudentius igitur Huetius * Taurus audit Pisces, Virginem uidet; quod ignorasse Manilium uel non animaduertisse haudquaquam sane credibile est. locum potius uitiatum censuerim. quid si legamus e£ ultra fulgens haud widet ast audit per sidera Pisces?? at Bentleius *sane Taurus uidet Virginem; noster uero hie maluit se poetam magis quam astrologum ostendere, et sciens prudens schema deseruit, ut Europam et Iouem induceret.' itane uero? Europam et Iouem qui inducere uellet, ei Tauri uisus una cum auditu ad Pisces derigendus erat, auertendus autem a Virgine? geminos cum propter praecedens -gentis omissum (ut 1v 573 animus in GL post primis) et in margine adscriptum esset, errore in uersum 498, cuius numeros orationemque perturbat, inlatum esse conicio: gemini Pisces rv 273, 358, 385, 490, 583 habentur, 11 162 duos per sidera, Pisces. ceterum ei quod est uidet aliquid praesidii ex fulgentis participio peti posse non nego: illud pernego, Manilium hac tanta confusione se implieasse inde credibile fieri, quod rv 359 sq. procliui errore quique cuiuis minus attendenti aecidere potuerit Arietem et Taurum pro Capricorno et Aquario nominarit 489 uisa sic *, sic quondam libri. uidet Taurus Virginem sieut u. 499 Virgo Taurum ; non amat, quod masculorum signorum proprium est, nedum feminam. haeserunt interpretes in rei errore et schematis derelictione: haerere debebant etiam in hac abundantia orationis, quondam ante, quae duo aduerbia idem ualent. talia Plautus et Terentius frequentant, trin. 1141 neque ewm ante usquam conspexi prius, eun. 946 olim isti fuit generi quondam, quaestus, Augusteae aetatis poetam non decent, neque enim huc pertinet prius antequam (πρότερον πρίν) apud Vergilium Propertiumque positum. nimirum cum ui-sa inter wr et sic excidisset ad uersum explendum quondam uel ex 1v 831 sic quondam. merserat orbem uel ex 1 325 qua quondam ceperat Orpheus adscitum est. uerba Virgine mens capitur uisa, sicut 501 sq. Libra widendo Lanigerum. complexa est, uidendi actionem significant per circuitum, neque his magis quam illis necessario inest amoris notio. subesse eam uideri non negauerim, in quo poetae consilium agnosco Ioui Europaeque aditum in carmen patefacientis. quamquam etiam τι. 508 Capricornum sese non uidere tantum sed mirari significatur sic, mente peroculoscapta ^ 490 utramanu Europa Iouis cornu tenuerit reticent, quibus de summa rei constat, Moschus t1 126, Nonnus Dion. 1 68, Statius Theb. vir1 229, rx 335 sq., Silius x1v 569, Ouidius amor. 13 24; hie tamen met. 11 874 et fast. v 607 dextram dicit: cum Manilio faciunt Lucianus dial. marin. xv 2 τῇ λαιᾷ μὲν εἴχετο τοῦ κέρατοσ et Achilles Tatius 11 τῇ λαιᾷ τοῦ κέρωσ ἐχομένη, item, sed cogente necessitate aliqua, qui consuit centonem Vergilianum anth. Lat. Ries. 14 29 /aeua taurum cornu tenet. neque magis inter pictores conuenit 491 in his uexerat Europam cornua retinentem indutusque Ioui coniunctio ex abundanti addita ea copulat quae cum gram- matica forma paria non sint copulatione non indigent, ut Verg. Aen. x 734 obuius aduersoque occurrit, v1 640 sq. largior hic campos aether et lumine uestit | purpureo, Sall. Iug. 5 4 cuius in. Africa magnum atque late imperium c L2 M. MANILII ad iuuenem aeternas fundentem Piscibus undas inque ipsos animus Pisces oculique Leonem. Cancer et aduerso Capricornus conditus astro 495 in semet uertunt oculos, in mutua tendunt auribus, et Caneri captatur Aquarius astu. at Leo cum Geminis aciem coniungit et aurem Centauro ferus et Caprieorni diligit astrum. Erigone Taurum spectat sed Scorpion audit 500 atque Sagittifero conatur nectere fraudem. Libra suos sequitur sensus solumque uidendo Lanigerum atque animo complexa est Scorpion infra. ualwit. quod Bentleius addidit es& nocet sententiae indutus, Ouid. met. I 850 induitur faciem tauri, Man. v 381 ?pse dewm Cycnus condit geminorum ioui L 4983 animus Voss. 390, animum GLM, ut 422 annwmn pro ammus 494 conditus Scaliger, conditur GL?, conditor LM 495 uertunt G, uertitur LM, unde uertitur in semet I? oculos Bentleius, oculosque G, oculis LM in mutua G, in muta DM, immutaque L 496 cancri M, cancer GL captatur: sensus est Cancrum insidiari Aquario et fraudem illi nectere? Huetius. ita 519 captentur, Cic. acad. 11 94 quid enim ad illum qui te captare κέ, utrum tacentem irretiat te an loquentem ? Liu. xxxii 33 11 énsidiari et captare astu Bentleius, astro libri. multo facilius fieri potuit ut librarii «s/w pro astri habitum in astro mutarent, obuer- sante fortasse τι. 667 Aquarius astro, quam ut poeta, cum significantissimo uocabulo uti posset, tris uersus 494 496 498 claudere mallet eadem circumlocu- tione. «stus prope idem est quod 487 et 500 fraus: Stat. Ach. 1 983 fraudes astumque, Sen. Tro. 613 nunc aduoca astus, anime, wunc fraudes, 593 nectit . . aestus. coptatur astw ut Auson. 177 3 (Peip. p. 41) nullum insidiis captas, Ouid. met. xirr 193 sq. astu | decipienda, Sil. v1 482 astu fallere, Verg. Aen. XI 704 uersare dolos .. . astu 498 centauro ferus *, centauro iam Scaliger, centaurus libri: excidit rofe ante ru/e sequitur in libris geminos, quod unde mihi uenisse uideatur dixi ad 488 ; tum et habent LM, quod metri causa delet L?, omittit G. Centauro gemino Bentleius, geminum Ellisius noct. Man. p. 51, in cuius uocis iteratione nullam artem possum agnoscere. ferus eadem mente additum puto qua 511 nudus: sicut nudus Aquarius audit Geminos et ipsos nudos (11 163, 184), sic Leonis auris cum Centauro coniungitur ea feritate quae II 616 et 621 utrique signo communis esse dicitur. Q. Cic. ap. Auson. Peip. p. 107 (anth. Lat. Ries. 642, frag. poet. Rom. Baehr. p. 315) 6 Leo proflat ferus ore calores ad Centauro auditur cum ex priore loco, ut 493 inque ipsos animus Pisces oculique (in) Leonem 901 suos sequitur sensus, quid ipsa sentiat uelitque animum attendit et adsequi studet, quod inter nos facere solemus audiendo: audit igitur sese 902 infra om. G in fine uersus longioris. ?nfra se locatum, inferiorem, magis australem, ut 1v 778-80 post Libram com- memoratam sequitur 2nferius... sidus... Scorpius: eadem ratione mox i1 510 summi... Cancri, 519 sublimem . .. Cancrum. simillimus est etiam in aduerbii pro adiectiuo positi usu Auieni locus Arat. 962 sqq. Erigone tepidum sese summuittit in austrum | uirgineosque pudens zonae super inuidet artus, ASTRONOMICON II 53 ille uidet. Pisces, audit quae proxima Librae. nee non Árquitenens magno parere Leoni 500 auribus atque oculis sinum fundentis Aquari conspicere adsueuit solamque ex omnibus astris diligit Erigonen. contra Caprieornus in ipsum conuertit uisus (quid enim mirabitur ille maius, in Augusti felix cum fulserit ortum ?) 510 auribus et summi captat fastigia Cancri. at nudus Geminis intendit Aquarius aurem sublimemque colit Cancrum spectatque reducta tela Sagittiferi. Pisces ad Scorpion acrem derexere aciem cupiuntque adtendere Taurum. 515 has natura uices tribuit, eum sidera fixit. hoc est (nam uerba tradita editores corruperunt nec recte interpretatus est uir alioqui prudens et acutus Winterfeldus de Auieni metaphr. p. 30) circulo aestiuo supra se posito, sed Leo, sed Ceomncer borealis tramite caeli (hoc est eodem illo circulo) | «scera protendunt 503 quae proxima librae Bullialdus in Scaligeri ed. 3, que per omnia libram libri, quod et mendacium habet, audit enim Scorpius Virginem, et in illis per omnia inanem uerborum sonum ; quae cum recte atque ut aliquid sententiae conferant ponantur in r1 724 uoluitque per omma, quaeri, III 65 sanaitque per omnia, summum, 68 sq. quicumque per omnia casus | humana, ?n wita, poterant. contingere, rv 671 diuesque per ommia tellus, V 65 sq. wnwmque per omnia uerbum . . . portans, 413 agilesque per omnia, seruos (item 1 213 perque omnia par est, 1v 160 perque omnia seruit ; adde ex scriptore huius locutionis non minus amanti, Velleio, τὶ 33 1, 35 2, 40 2, 69 6, 79 1, 91 3, 100 3, 125 5, 127 1, 1305), hoc loco nulla cum ui adiecta uersum tantum explent. proxima cum in p omnia mutatum esset, consectarium erat ut sequentis uocis casus ad audit accommodaretur. quamquam in emendata scriptura datiuus non Latinitatis causa (uide 1 315 proxima frigentis Arctos) sed perspicuitatis repo- nendus erat, cui etiam sie consuli potest ut scribatur quae proxima Libram (est». oditque per omnia libram Bentleius prauissime, Scorpio auditum eripiens, odium tribuens non falsum ille quidem sed alio et suo loco, uersibus 554-6, commemorandum $04 parere auribus, ὑπακούειν, quod quid sit dixi ad τι. 468, simulque cur Arquitenens oboedire, Leo προστάσσειν siue κελεύειν putetur, ut Ludw. Maxim. p. 106 18 Λέων κελεύει Τοξότῃ, To£órgo ὑπείκει Λέοντι 505 ordo est conspicere simum Aquari id fundentis 909 Germ. phaen. 558, Suet. Aug. 94 510 auribus captat ut Catull. 61 54 sq. te, Hymen, timens cupida nouos | captat aure maritus, Verg. Aen. 111 514 auribus aera captat, longe alio sensu ac uu. 496 et 519 captare dicitur summi fastigia, Cancri, Cancrum in summo fastigio positum zodiaci; hwnc enim tenet a summo Cancer, Capri- cornus ab $mo, τ 672 511 mudus quo consilio ponatur dixi ad 498. uide 1v 797 Iwwuenis (hoc est Aquarius) nudos formatus mollior artus aurem GL, aurum LM 918 acrem masculini generis esse persuadent ir 544 Scorpius acer, 236, 213 (nam v 697 omitto), quamuis Valerius Flaccus acrem | intendens aciem dixerit III 571 sq. $15 uices, adfectus ultro citroque motos fixit δ4 M. MANILII his orti similes referunt per mutua sensus, audire ut cupiant alios aliosque uidere, [horum odio nunc horum idem ducuntur amore] illis insidias tendant, captentur ab illis. 520 quin aduersa meant alterna trigona trigonis, alteraque in bellum diuerso limite ducit linea. sic ueri per totum consonat ordo. GL, finxit M. illud uerum est, cum haec omnia, uisus auditus amor insidiae, positione, non qualitate signorum efficiantur; ne ilud addam, pro finxit potius fecit fuisse dicendum 516 sensus Voss. 390, census GLM 517 alios GL?, alius LM $18 ducuntur LM, ducantur G uersum deleui, quem qui, male intellectis quae u. 469 legerat odium et foedus nominibus, inseruit, cum hoc tantum uellet, horum odio, horum amore ducuntur, hexametri absoluendi necessitate poeta misellus duo uerba coactus est adicere, quorum alterum, ^»unc, quam moleste abundet comparatis hinc 517 et 519, illinc 208 et rrr 556 sentietur, alterum, dez, omni sensu uacuum est. neque enim haec duo, qmunc horum odio ducuntur, nunc horum (id est aliorum) amore ducuntur, eam inter se rationem habent quam Latini addito idem pronomine insigniebant ; uelut nemo umquam sic locutus est, nunc Lydiam odi, munc idem Chloen amo: quod contra recte dicitur mune Lydiam, munc idem Chloen odi, recte Lydiam munc odi, nunc idem amo. sed ne sublatis quidem munc et idem tibicinibus, αὖ ruat metrum fiatque quem interpolator quaerebat sensus, ullo pacto hie uersus cum superioribus conciliari potest; in quo quod G mutato uerbi modo orationis structurae, quam ille neglexisse uidetur, succurrit, eo uel apertior fit sententiae repugnantia. *has' inquit poeta *wices natura signis tribuit, his orti similes referunt per mutua sensus, ut inde proueniant quae mox uersibus 517-9 appellantur; appellantur autem τι. 518 odium et amor. atqui is amor, qui uu. 4$5-514 in sex signis commemoratur, mutuus non est neque in uices exercetur; odium ibi commemoratur nullum, sed in tribus signis fraus meretricia, cuius τι. ὅ19 mentio fiet; ut raro manifestius quam in hoc de quo disputamus uersiculo falsarius deprehendatur 519 captentur ut 496. hoc uersu significatur Tauri et Arietis, Cancri et Aquarii, Virginis et Sagittarii fraudis intentae amorisque frustrati inter se commercium 920-538 primum trigonum tertio inimicum 520 alterna *, etiam GLM, cui que metri causa addidit L?, oleum in incendium. a/terna et aeterna uulgo per- mutantur, e£4à autem uix differt ab e//z: haud dissimili errore aegr. Perdic. 189 ex radios alternaque factum est radiosam et namque. etiam non uersus magis quam sententia respuit; proinde enim dicitur quasi de singulorum siderum inimicitiis in superioribus sermo fuerit, quae uersibus demum 541 sqq. commemorantur; frustra igitur Bentleius et tote lacobus e£ iuncta coniecerunt. ordo est a/terna trigonis, ut Ouid. trist. r1 1 61 signa peregrinis ubi sunt alterna, columnis: aduersa meant duo trigona quae reliquis duobus alterna sunt; id quod sequenti uersu confirmatur 521 altera ex duabus, quae in quattuor trigonis momentum faciunt, lineis diametris, ea uidelicet quae Arietem Libramque, non quae Canerum et Capricornum coniungit. secundum et quartum trigonum inter se non esse inimica etiam ex uu. 541-569 colligitur 922 mni 207 fundamenta ruunt artis nec consonat ASTRONOMICON II 55 namque Aries, Leo et Arquitenens, sociata trigona signa, negant Chelis foedus totique trigono 595 quod Gemini excipiunt fundens et Aquarius undas. idque duplex ratio cogit uerum esse fateri, quod tria signa tribus signis contraria fulgent, quodque aeterna manent hominum bella atque ferarum. [humana est facies Librae, diuersa Leonis.] 530 idcirco et cedunt pecudes, quod uiribus amplis consilium est maius. uictus Leo fulget in astris, aurea Lanigero concessit sidera pellis, ipse suae parti Centaurus tergore cedit, ordo 523 trigona GL, trigono L?, item M, sed propterea quia scriba sex uocibus omissis ad insequentem uersum delapsus est. signa trigona legimus τι 276, 318, asíra trigona 674. uno solum loco Manilius duos continuos uersus eadem eiusdem uocabuli forma clausisse uidetur, rr: 369 sq. orbe, ubi plena interposita distinctione tollitur offensio; nam I 223 sq. duplex gentes ferri non posse Bentleio assentior, 11 698 sq. esse et V 440 sq. ?/e etiam aliis nominibus suspecta sunt 924 om. M, nisi quod, ut dixi, in superiore uersu írigono habet pro írigona $25 fundens et Aquarius undas. haec uerba cum bis posita sint, et hoc loco et τ. 248, Bentleius illie nihil, hie *repone' inquit *fundens et Aquarius urnam. sic Jundere pocula, pateram, carchesia? ; quem Pingraeus ita redarguit ut alterius uersus non reminiscatur 927 * Aries Librae, Gemini Sagittario, Leo Aquario opposita sunt' Scaliger 528 quodque G, quoque LM 529 de- leui. interpolator, cum uereretur ne legentes fugeret sub Librae siue Chelarum nomine cogitandum esse libripendem, *humana" ait *est facies Librae. hoc satis bene, sed supererat pisci patinae mensura, quam ut impleret nimis ioculariter adiecit *diuersa Leonis, tamquam periculum fuerit ne leonem pro homine haberemus: de Ariete trigoni ductore idem monere neglexit; itaque ad hune usque diem, opinor, ignoramus utrum humana sit illius pecudis facies an diuersa. ceterum de re uide Ludw. Maxim. p. 108 l sq. àvOpemoe59 Δίδυμοι. . . Zvyóc ... YOpoxóoc, C.C.A.G. 1 p. 166 30 sq., Lyd. de ostent. c 9 8 ei Διδύμοισ ἢ Ζυγῷ 7) ὙὙδροχόῳ γένηται τὸ τοιοῦτον, ἀνθρω- ποειδοῦσ ὄντοσ τοῦ τριγώνου, Vett. Val. p. 10 18 Zvyóc . . . ἀνθρωποειδέσ, p. 341 16, Heph. Theb. 1 1 (p. 57 3), C.C.A.G. vir p. 203 fin., uirilem figuram in artis monumentis apud 'Thielium, antike Himmelsbilder pp. 25 et 70, Bollium, sphaerae tab. v, Roscherum, lex. myth. 1 p. 2002 931 uictus, propterea quia uictus est, Nemeaeus est enim, spolioque ad sidera ductus, rr 32 932 pellis, δέροσ, tergus apud Colchos mactato dereptum. schol. German. Breys. p. 80 6 sq. ideo eum pallere ait Pherecydes quod. deposito uellere aureo in caelum sit receptus, p. 143 19 sq. (Aeetae) suam auream pellem, antequam, inter astra procederet, comcessisse. huius rei Manilius memor fuit v 33 mec pelle immunis ab ipsa, non item I 263, τι 212 533 parti Fayus, partis libri, ferae partis multo minus argute Bentleius. suae part? pro su?, ut 1v 884 sq. nostrum- que parentem | pars sua perspicimus, 297 conceduntque suas partes retinenti- bus astris tergore cedit L?, ergo recedit GLM. Centaurus ob tergum 56 M. MANILII usque adeo est minor huie w?rtus. quid mirer ab illis 535 nascentis Librae superari posse trigono ? 970 nec sola est ratio quae dat nascentibus arma equinum totus parti sui cedit; id est homine, qui ipsius dimidia tantum pars est, inferior inuenitur, ferinis membris debilitatus 534 535 Bentleius delere quam emendare maluit 934 minor huic uirtus*, uirtus iam Scaliger, hominis uictus libri; frustra lacobus Aomini, quod cum anno 1834 de Centauris ab Hercule fusis fugatisque interpretatus esset, in editione autem est homini uictus pro *hominis uirtuti omnia cedunt' accipi iussisset sese hominem ratus suaeque uirtuti sermonem Latinum cessurum, mox Post- gatius silu. Man. p. 9 ista uerba * homine minor est' significare uoluit, quo iure, ipse uiderit. quid quod sic inuertitur argumentatio? neque enim haec recte procedunt, *usque adeo homine inferior est Centaurus ut propter equinum tergum humana sui parte inferior sit?: requiritur *usque adeo equus homine inferior est, ' quod restitui. Awic, tergori ferino, tanto minus est uirtutis quam homini, ut ultro uires detrahat Centauro ex equo atque homine mixto. Scaliger postquam suam coniecturam «sque adeo est hominis wirtus * tanta est hominis uirtus' interpretatus est, nouum" inquit * genus loquendi.* *immo' ait Bentleius “οὖ nouum et mirum" quid Postgatius silu. Man. p. 9, qd M, qui utrum gd an qd uoluerit incertum est, quod L, guo GL?: similiter 1 744 quid M, quod L, quo GL? 535 nascentis GL?, nascenti LM trigono LM, trigonum GL? et editores omnes mascentis acc. plur. mirabile aon est homines a Leone Ariete Sagittario nascentes posse superari a trigono Librae, hoc est ab hominibus inde nascentibus, quemadmodum loquitur etiam 545 sq. quos Geminorum sidera, formant, | his cum Lanigero bellum est. quod ad datiuum attinet, uide τὶ 965 mihi... canentur, 111 314 [ustratur . . . Phoebo, 569 uinceris astro, 1v 302 habitamtur . . . signis 970-578 transpositione multis nominibus necessaria ante 536 collocaui, unde cum librarii incuria a 535 trigono ad 518 trigona aberrantis excidissent, postea alieno loco repositi sunt. alieno inquam ; nam et multo rectius uersus 579 sq. per tot signorum. species contraria surgunt | corpora, totque modis totiens inimica creantur statim enumerationi hostium uersu 569 absolutae subiciuntur quam huie rationis geometricae expositioni, et omni sensu priuantur illuc traiecta uerba mec sola est ratio τὰ. 5/0. quae quod Pingraeus enarrat plusieurs causes concourent,' errore implicatur cum Scaligero communi, cuius haec adnotatio est, (neque uero una est ratio τῆσ οἰκειώσεωσ kal ἀνοικειότητοσ τῶν ζωδίων.᾽ atqui una Latini pro eo quod est sizplex dicebant, so/m non dicebant. hoc qui primus atque adeo solus sensisse uidetur Fayus exprimendum curauit mec sola haec ratio; quam lectionem DBreiterus cum in textum non recipiat in adnotatione interpretatur. sed Aa«ec ratio quo referatur non habet, quoniam quidem inimicitiarum supra uersibus 541-569 enumeratarum ratio ferme adhuc obscura est et inferiore demum loco, uersibus proxime insequentibus 572-8, declaratur. itaque requiri uidebatur «ec mulia est ratio uel quod minore cum mutatione anno 1903 proposui mec sic dest ratio, hoc est ne in tanta quidem tamque multiplici inimicitiarum turba: nunc melior sese aperuit uia. «etenim his nouem uersiculis praemissis una eaque praecipua causa tot inimicitiarum tam specie confusarum, quas poeta uu. 541 sqq. memoraturus est, lectori traditur alioquin haesuro: alteram suppeditant 536-8, in quibus mirari editores debuerunt cur breuior ratio diceretur longior et in duos integros hexametros ASTRONOMICON II 5T inque odium generat partus et mutua bella ; sed plerumque manent inimica tertia quaeque lege, in transuersum uultu defixa maligno, quodque, manent quaecumque loco contraria signa 5:3 aduersosque gerunt inter se septima uisus, tertia quaeque illis utriusque trigona feruntur ; dilatata expositio eiusdem rationis quam paucioribus uerbis comprehensam iam ante accepimus, quod aeterna manent hominum bella atque ferarum et cedunt pecudes. his igitur in uniuersum praemonitis ad singula accedamus 970 hoc dicit: *quod rafionis mentionem feci u. 526, non sola ratione efficiuntur siderum inter se inimicitiae (est enim aliquis etiam libidini locus, ut uu. 539 sq. dicendum erit) sed plerumque tamen rationem habent geometricam ; quippe tertiis utrimque a se signis astra inimica sunt. ab hac ratione longe maior pars inimicitiarum mox uu. 541-569 enumerandarum explicationem accipit 571 generat cod Flor., generet GLM bella*, uelle libri. Sil. xi 348 pro we//e recte Heinsius belli ; in Germ. phaen. 544 con- Lrariam mutationem adhibui (Classical Review 1900 p. 33), te quoque, fecundam meteret cum comminus hydram | Alcides, ausum. morsu contingere uelle (bello libri)| sidere donewit, Cancer, Saturnim Iuno, ubi bello sidere belli critici coniungunt. in mutua uelle quominus pro im mutuam woluntatem siue $n amicitiam Latine dici putetur non intercedo, nam quod Woelfilinus arch. lex. Lat. 111 p. 78 infinitiuum solis inter et praeter praepositionibus ante medium secundum saeculum subici confirmat, nempe qui condendis lexicis dant operam scriptores Latinos ita legere solent ut uerba inuolent asportentque, formam dicendi non percipiant; quo factum est ut neque hoc uersu in ad «uelle pertinere debere ille intellegeret neque in Pers. 1 9 sq. ad. canitiem et nostrum istud, uiuere triste | aspexi infinitiuum a praepositione pendere; sicut etiam in thes. ling. Lat., cum Arnobium ad cum infinitiuo posuisse tradatur, de Persio silentium est. uerum cum toto hoc loco de solis inimicitiis agatur peruersa sic efficitur sententia, quam quod corrigere sibi uisus est Postgatius silu. Man. p. 25 mutua nolle scribendo, ea uerba num alienationem significare possint non quaero, certe inimicitiam non significant, lice£ apud Prosperum qui fertur legatur uoc. gent. 1 3 quid est odisse nisi nolle ? 972 manent inimica lege, τὰ 607 inimica sorte feruntur 974 quodque*, guoque libri: 528 et 654 quodque ἃ, quoque ΤΩ͂Ν quaecumque cod. Flor., quicumque GLM. hac una mutatione plerique defungi se posse arbitrantur; ex quibus si unde quo relatiuum suspensum sit quaesieris, aut tacendum eis erit aut respondendum hane esse orationis formam, *quo loco manent quaecumque (ἁτταδήποτε) inter se contraria siue septima signa, eo loco tertia quaeque illis feruntur trigona utriusque, ' ut tertia eandem ac septima sedem obtinere dicantur. hoc quos non praeteriret duo omnino fuerunt Manilii editores, Bentleius, quod expectes, et, quod mirere, Fayus. ac Bentleius quidem sie orationi sententiaeque consuluit ut 7//?nc u..576 poneret pro ?//is, quo seruato Fayus scripsit minore mutatione quaeque manent quocumque loco. sed restat que coniunctio u. 574 posita peruersa sententia, *tertia inimica sunt, e£ contrariis inter se signis tertia utriusque trigona sunt,' ubi requiri apparet nam uel quia. quare anno 1908 quoque in quippe mutandum esse conieci, ut /oco contraria eodem modo acciperetur quo 1r 398 /oco submota, 11 214 et 1v 850 uicina loco, 58 M. MANILII ne sit mirandum si foedus non datur astris 5:8 quae sunt aduersis signis cognata trigona. 536 quin etiam breuior ratio est per signa sequenda ; nam, quaecumque nitent humana condita forma astra, manent illis inimiea et uicta ferarum. sed tamen in proprias secedunt singula mentes 540 οὗ priuata gerunt secretis hostibus arma. Lanigero genitis bellum est cum Virgine natis significaretque contrarium locum habentia: nunc leniore usus sum remedio. etenim inimicitiae quae inter tertia quaeque signa intercedit duae adferuntur causae: una, de qua iam uu. 358-60 et 371-S sermo fuit, per participium significata, in transuersum wultw defixa maligno, hoc est utpote defixa ; cui alteram subnectit que particula, quod. tertia quaeque illis signis, quaecumque inter se contraria, sunt, utriusque trigona feruntur. rem exponit Scaliger: *sunto duo opposita, Libra et Aries. tertium signum utrimque ab alterutro est trigonum alterius oppositi. tertium signum utrimque ab Ariete, Gemini et Aquarius, trigona Librae signi oppositi. eodem modo tertia utrimque a Libra Leo et Sagittarius sunt trigona Arietis signi oppositi" 971 ne sit M, nescit GL, »ec sit cod. Cusanus, quod utrum mali libri amore an puri sermonis orationisque apte continuatae odio a Becherto inlatum Breiterus tenuerit aegre dispicitur. uide ad 1 557 adnotata foedus anonymus Ell. noct. Man. p. 214 et Scaliger, phoebus M, phebus GL 518 aduersis GL?, aduersi LM, aduers?...trigoni (hoc cod. Flor.) Scaliger praua sententia, cum requiratur edwuersorum trigonorwum. nam tertia alicui signo astra, cum duo sint, signis (plus uni) trigoni illi aduersi, hoc est sui, cognata esse nequeunt, quorum unum solum superest: cognata sunt tertia astra aduerso siue septimo signo, tertia quaeque aduersis signis. ueram scripturam, quam ne Scaliger quidem improbauerat, reduxit lacobus. sensus est *ab aliis astris foedus negatur eis astris quae signis ex illorum aduerso positis cognata sunt trigoni ratione, quae cognatio maxima est. potuit dicere £rigomo, sed adiectiuum eodem redit $36-538 geometricae inimicitiarum rationi adiungitur altera a diuersa signorum natura ducta, quae breuior dicitur ut cui exponendae duo uersus sufficiant, cum illa septem quaesierit 538 diuersa cum ui adiectiuo inimica et wicía participio datiuus additur 939 540 supersunt, quac neutram ad rationem referri possunt, priuata odia ex mera libidine suscepta, Leonis Sagittariique erga Scorpium, erga Pisces Sagittarii 940 secretis, propriis et peculiaribus, ut Liu. 1 52 6 ne ducem suum meue secretum imperium propriaue signa haberent, miscuit manipulos. secretis hostibus ablatiuus est quem uix satis apte absolutum dicas, quippe cui absoluendo desit uerbi quod est sum participium, ἰδίων αὐτοῖσ ὄντων πολεμίων, secretos hostes habentia : sic Cic. de r.p. τὶ 5 quod. ei fuit illa. manu. copiisque facillimum, hoc est illam manum copiasque habenti. haec ut mihi exponenda essent communis Fayi Pingraeique fecit error, qui significari putant *bellum gerunt aduersus occultos hostes" 941-569 duodecim signorum inimicitiae. ex his XXIX uersibus, ad quos tractandos Scaliger commoto animo uidetur accessisse, primus aliquid quod sanae mentis homini conueniret effecit Gronouius obs. IL c. 5 541 genitis 1,2, gentis GLM cum Virgine matis, cum eis qui ASTRONOMICON II 59 et Libra Geminisque et eis quos perluit Vnda. in partus Tauri sub Cancro nata feruntur pectora et in Chelis et quae dat Scorpius acer 545 et Pisces. at quos Geminorum sidera formant his eum Lanigero bellum est eiusque trigono. Virgine nati sunt. huius uerborum ordinis, quo inter praepositionem et ablatiuum alter ponitur ablatiuus ab illo pendens, Maduigius ad Cic. de fin. IH 33 et adu. crit. τι p. 514 non nulla exempla protulit ex prosae orationis scriptoribus, uelut Cic. de fato 5 im brumali die natis, epist. ad fam. x11 30 7 cum ignominia dignis: apud poetas quod plane simile sit non inueni nisi Ouid. her. xxi 232 a Delphis fata, canente deo, quamquam parem fere ambiguitatem praeferunt et legentes paulum morantur her. xvr1 198 cwm dis potando nectare, met. 1 231 in domino dignos... penates, Luc. v1 272 super aggere tutas . . ripas. apud Graecos plura habentur quale est Aesch. supp. 237 ἀφ᾽ Ἑλλάδοσ τόπων 542 geminis... unda om. M. geminisque et eis ^, gemini pisces (piscis G ante corr.) GL, e£ Geminis simul et anonymus Ell. noct. Man. p. 213, et Geminis et si Bentleius, in qua lectione s? quos pro relatiuo positum non commendant 544, 545, 548, 564, 568. eis extat 11 744 in eadem uersus parte, uiresque in eis, et a Bentleio inlatam est uersui 377 coniectura non improbabili ; praeterea apud bonos poetas non inueniri testes sunt Meaderus et Woelfllinus arch. lex. Lat. X1 p. 374. pisces non tam ex sq.eteis ortum puto quam ad illa quos perluit unda adscriptum ab aliquo qui cum 11 492 zwwenem aeternas fundentem Piscibus undas similiaque 1 272 sq. legisset hos significari crediderit neque intellexerit homines sub Aquario natos dici, ut 11 564. lacobus quam litterarum expers fuerit hic optime perspicitur, qui seruata librorum scriptura haec adnotauit, *in breuitatem uersus omnes inimicos concludit, neglecta structura. quamquam uel hoc praestat eorum peruersitati qui ne piscis uocabulo sibi carendum esset certissimos Arietis hostes et Librae Aquariique socios Geminos expulerunt. uelut Scaliger gemini Piscis quos protulit unda (nullo uinculo praecedentibus adnexum) edidit, quibus uerbis cum ipse Piscium partus significari uellet, Fayus Aquarii intellexit, neque ea peior est interpret- atio; uere enim Bentleius *unda Piscium nusquam in caelo est, neque absurde idem * gemini Piscis male, cum alias dicat geminos Pisces. ceterum Libra Geminisque a natis, eis a cum suspensum est perluit ^, pertulit GL, protulit cod. Flor., pro quo profert potius dicendum fuisse ostendunt da£ 544, 548, 568, formant 545, ueniunt 560, descendunt 569: meam coniecturam adiuuat 564 quos aeternis perfundit Aquarius undis. pro unda anonymus Ell. noct. Man. p. 213 wrna, ut u. 561, item Bentleius; sed Q. Cicero anth. Lat. Ries. 642 13 quor altus Aquari dixit pro Aquario. Arietem igitur ferini trigoni ductorem impugnant contrarii trigoni signa Libra Gemini Aquarius quaeque sola praeterea humanam formam habet Virgo: ab eisdem quattuor hostibus impugnantur reliqua primi trigoni signa Leo 550 sq. et Sagittarius 560-2. quod non impune ferunt mares; Geminos enim 545 sq., Libram 554-6, Aquarium 564-6 uicissim impugnat Aries cum trigono: Virgini feminae parcitur 543 partus anonymus Ell. noct. Man. p. 213 et Gronouius obs. 11 c. 5, partes libri. uide 548, 560 545 pisces GL?, piscis LM. ordo est et quae dant Pisces Taurum impugnant contrarii trigoni signa Scorpius Cancer Pisces, praeterea Libra humani trigoni princeps et feris pecudibusque inimicissima, quarum nulli parcit exceptis Piscibus at quos Scaliger, atque 60 M. MANILII in Cancro genitos Capricorni semina laedunt et Librae partus et quos dat Virginis astrum quique sub auersi numerantur sidere Tauri. 550 Lanigeri communis erit rabidique Leonis hostis, et à totidem bellum subseribitur astris. Erigone Cancrumque timet geminique sub arcu Centauri et Pisces et te, Capricorne, rigentem. hoslibrdi ^ de Geminorum hostibus dixi ad 542 547 Cancrum impugnant contrarii trigoni signa Capricornus Taurus Virgo, quibus cur Libra accedat ad 545 significaui 549 auersi cod. Flor., aduersi GLM 930 rabidi cod. Cusanus, rapidi GLM 9951 et ἃ Gronouius obs. r1 c. 5, sed libri, quod qui distinctione mutata (Aostis. sed... astris | Zrigonae : Cancrumque) retinent Iacobus et Bechertus pro a£ accipere uidentur: simplicius Fayus *id est enim, quia" bellum. subscribitur eadem ratione qua Plaut. Poen. 800 subscribam homini dicam, Plin. ep. v 1 6 1116 cum ceteris subscripsit centumuirale iudicium, dici posse minime liquet: expectes be//o uel quod leniore mutatione efficitur Cin» bellum Leo eosdem atque Aries hostes habet, nec plures nec pauciores, Librae trigonum cum Virgine, qua de re dictum est ad 542 5592 cancrum Bentleius, taurum libri: τὶ 658 Taurus excusum est pro Cancer in ed. Regio- montani. Virgo a Capricorno sui trigoni socio tamen ob diuersam naturam impugnatur u. 553 eumque uicissim impugnat u. 563 ; non temere ergo credenda est hostem habere Taurum, eiusdem trigoni tertium, praesertim cum uu. 627 sq. inter signa quae amica sorte ferantur commemorentur haec duo, Virgo et Taurus: Virgineos partus, quicumque creantur Tawro, complecti cupiunt, etsi saepe queruntur. nam quae Pingraeus tamquam similis inconstantiae exempla adscribit, Libram Scorpium u. 502 animo complexam, u. 559 fugantem, Geminos Piscium u. 493 amatores, u. 568 hostes, in eis nihil esse repugnantiae ad u. 485 ostendi, ubi docui uersibus 493 et 502 non amicitiam significari sed rem ab amicitia diuersissimam amorem, de quo astrologis et Manilio conuenire uidetur cum Francisco duce de Larochefoucauld : si on juge de l'amour par la plupart de ses effets, il. ressemble qlus à la haine quà lamàitié. "Tauri in locum apte succedit contrarii trigoni signum Cancer a Virgine impugnatus u. 548 552 553 gemini Regiomontanus centauri*, geminum...centaurumlibri. sub arcu pro cum arcu uel quod u. 241 habetur 2n arcu positum cur Latinum esse credam non uideo, aliter enim dicitur sub onere, sub armis: sub arcu Centauri Scorpius est, 2n cuius caudam contento derigit ictu | mixtus equo uolucrem missurus iamque sagittam x 969 sq. sub arcu, τὸν ὑπὸ τοῦ τόξου : ita, Ouid. met. 1 19 sq. pugnabant . .. mollia cum duris, sine pondere habentia pondus, τοῖσ ἄνευ Bápovc, Sall. Cat. 3 9 quae sibi quisque facilia factu putat, aequo amimo accipit, supra ea weluli ficta pro falsis ducit, "Tac. Germ. 28 2 inter Hercyniam siluam. Rhemumnque et. Moenum amnes Heluetii, ulteriora Boit, Gallica utraque gens, tenuere, Cic. orat. 4 nom Iomero soli locus est... aut Pindaro, sed horum uel secundis uel infra secundos, phaen. 221 sq. il/e. . . ante Canem, Graio Procyon qui nomine fertur; prorsus eodem modo Zngonasim pro ὁ ἐν γόνασιν et Manilius v 646 et ante eum iam Graeci dixerunt, Arat. phaen. 65 sq. ἀλλά μιν αὕτωσ | 'Eyyóvacw καλέουσι: uide etiam quae ad u. 269 adlata sunt. itaque Virginem impugnant praeter ferinum Capricorni ASTRONOMICON II 61 maxima turba petit Libram, Capricornus et illi 555 aduersus Cancer, Iuuenis quod utrimque quadratum est quaeque in Lanigeri numerantur signa trigonum. sidus contrarii trigoni signa Pisces Cancer Scorpius, quibus omnibus ipsa rursus bellum infert 554—562 sic fere in codicibus et editionibus haben- tur: macima turba petit Libram, Capricornus et ili | aduersus Cancer, Clelis quod utrumque quadratum. est, | quaeque in. Lanigeri numerantur signa trigonum. | Scorpios in totidem fecundus creditur hostis : | aequoreum twuenem, Geminos, Taurum atque Leonem, | Erigonen. Libramque fugit metuendus εἰ ipse. | quique Sagittari ueniunt de sidere partus, | hos Geminis nati . . . depres- sisse wolunt. Scorpius totidem hostes habere dicitur, quot habet Libra. at huie v tribuuntur, Capricornus Cancer Aries Leo Sagittarius, illi vt, Aquarius Gemini Taurus Leo Virgo Libra; vi autem non sunt totidem quot v. quare Gronouius obs. 11 c. 5 hoc excogitauit artificium, ut ex 559 Libramque fugit metuendus et ipse (ubi ps? scripsit) sextum Librae hostem Scorpium eliceret (in quo eum non plane falsum fuisse postea uidebimus) poetamque faceret sie dicentem, *v sunt Librae hostes, totidem Scorpii, scilicet Aquarius Gemini Taurus Leo Virgo Libra, cuius v hostibus, quod suo loco dicere oblitus sum, ipse addendus est Scorpius, ut fiant vi.' his nugis omissis Bentleius aliam numeri aequandi rationem iniit T'awrum atque u. 558 in rabidumque mutato. sed omnes praeteriit, quod est tamen manifestum, non post uerba metuendus et ipse subsistere orationem uerum usque ad finem insequentis uersus continuari, quique... weniunt u. 560 sic cum superioribus cohaerere ut 549 quique.. mumerantur, 550 quaeque .. . numerantur, 569 quique... descendunt ; neque enim ullius signi hostes alterius hostibus per que particulam adiunguntur, sed nouo enuntiato aut αὐ coniunctio praeponitur (545, 564) aut nulla. itaque Sagittario adiecto vir fiunt Scorpii hostes, ut noui Librae hostes inueniendi sint duo, quorum alterum Scorpium futurum ex u. 559 colligitur. hi latent sub uerbis ad sententiam mire abundantibus CAelis quod, utrumque quadratum est, quae cum ad praecedentia Capricorni Cancrique nomina referantur debe- bant esse quorum wterque Chelis quadratus est 555 iuuenis (Z7 is) *, chelis (22€ is) libri utrimque *, utrumque libri: illud nusquam a Manilio positum est quin librarii alterum substituerint credibile est in uersu longiore notam Aquarii pro nomine exaratam posteaque pro Librae nota habitam esse, quemadmodum C.C.A.G. vr p. 100 13 (Heph. Theb. r1 22) Zz scriptum est ubi requiritur 2»: similem ob causam Gemini ex 11 629, Caprum ex 1v. 745 excidisse putanda sunt; quadrata compendio notatum quid passum sit uidimus ad u. 290. Juuenis proprie pro Aquario positum est 1v 385, 709, 797, aliter τὶ 406, 499, 558, 560, v 487, 505. de genetiuo uide rr 576 u£riusque trigona, Firm. 11 92 5 Arietis quadratum est signum Cancer. Aquarii utrimque quadrata signa sunt Taurus et Scorpius, quos a Libra uicissim impugnari ex uu. 544 et 559 constat 556 quaeque Regiomontanus, quique libri ex 549 uel 560, quod quid habeat soloeci Bechertus adeo non intellegit ut defensionem se scribere opinetur cum haee adnotat, *scil. Leo et Sagittarius. putat ergo poetas Latinos sie locutos, *Leo et Sagittarius signa in Arietis trigonum numerantur, fortasse etiam *sicfratres Helenaesiderateregant! ^ ónírigonum, ad trigonum efficiendum: trigono Scaliger, inuito ut opinor Manilio Libram impugnant contrarii trigoni signa Aries Leo Sagittarius et ex quinque reliquis feris quattuor, Taurus Cancer Scorpius Capricornus; quibus septem hostibus 02 M. MANILII Scorpios in totidem fecundus creditur hostis ; aequoreum iuuenem, Geminos, Taurum atque Leonem, Erigonen Libramque fugit metuendus et ipse, 9600 quique Sagittari ueniunt de sidere partus. hos Geminis nati Libraque et Virgine et Vrna depressisse uolent. naturae lege iubente haec eadem, Capricorne, tuis inimica feruntur. at quos aeternis perfundit Aquarius undis 500 in pugnam Nemeaeus agit totumque trigonum, ipsa uices reddit 957 fecundus in hostis ut 1v 194 fecundis in uellera lanis. inuisam beluam sibi hostes parere poeta dicit eadem ratione qua Vergilius Aen. x 204 quingentos in se Mezentius armat 558 aequoreus iwuenis Aquarius appellatur etiam v 505 ; nempe infestas, olim quas fugerat, undas | Deucalion paruam defundens indicat urnam, Germ. phaen. 561 sq. 959 Erigoné L, Erigone G, Etrigone M metuendus €t ipse, ipse uicissim metuendus Erigonae Libraeque, non omnibus, ceteris enim praeter Taurum non repugnat 559- 961 interpunxi: uulgo ipse. | quique . . . partus, | kos 960 sagittiferi L?, item 569, quam formam omnes praebent 11 513, alteram r 691, τὶ 211, 280; Sagittifero 11 267, 500, sed cogente metro Scorpium impugnant Taurus signum oppositum et eius ex trigono Virgo cessante Capricorno (qui ferina impellente natura cum Scorpio sociatus Virgini bellum infert), item humani trigoni signa Libra Gemini Aquarius, quibus cur par ferarum Leo et Sagittarius sese adiungant causa nulla apparet praeter libidinem uersibus 539 sq. signi- ficatam $611ibra GL?, libam LM . JlraG pro Aquario Lucanus 1x 537 962 uolent M, uolunt GL propter ueniunt et feruntur, nisi fallor : uide 550 erit naturae Scaliger, natura et libri; sed nulla praeterquam naturae lex hoc fieri iubet: nafurae lege bis praeterea ponitur, 1 671, v 380 Sagittarium, ut ad 542 dixi, idem qui Arietem et Leonem hostes impugnant, contrarii trigoni signa Gemini Libra Aquarius aecedente ut solet Virgine. quae ut Capricorno quoque inimica sint cum positio non faciat (nam Librae trigonum ei contrarium non est, Virgo adeo trigoni ratione consors), naturae tamen lege iubente feram humana aggrediuntur. recte igitur post wolen!i, non, quod uulgo fit, post iubente, orationem distinxit F. Iunius cum codice suo Palatino 965 in M, ad GL: nihil interest nemeaeus Gronouius obs. 11 c. 5, nemeus GL et ut uidetur M, quibuseum cod. Venetum consentire Bentleius testatur neque aliter accipienda sunt quae de eo tradit Gronouius, ante quem edebatur ueniens agitat agit, prouocat, ut Liu. vr 15 7 Latinos Hernicosque, quos Jalsis criminibus in arma agant (patres Romani) trigonum nominatiuus, non enim Librae Geminorumque sed Aquarii hostes hie commemorandi sunt, de quibus dixi ad 542. cadit ergo prior e duabus explicationibus a Gronouio prolatis, *aut traiectio est, ut intelligas, quos caelestibus undis Aquarius rigat, seu qui sub Aquario nascuntur, iis et toti trigono (quod sub unius iuuenis, Aquarii nempe, uirtute est) Leonem et turbam ferarum pugnam intentare. neque magis stare potest altera, *aut unus ille iuuenis, sub cuius uirtute turba ferarum censetur, est semifer Centaurus,' cui recte Pingraeus opposuit Aquarium passim, Centaurum nusquam iuuenem appellari: in primis conferendus est ἃ. Iv 357 summas Centaurus retinet iwwenale per astrum. ASTRONOMICON II 63 turba sub unius iuuenis uirtute ferarum. Piscibus exortos uicinus Aquarius urguet et gemini fratres et quos dat Virginis astrum 569 quique Sagittari descendunt sidere nati. 579 per tot signorum species contraria surgunt 580 corpora totque modis totiens inimica creantur. idcirco nihil ex semet natura creauit foedere amicitiae maius nec rarius umquam. Iacobo Becherto Breitero non puto me iniuriam facere suspicando homines sermonis Latini non peritissimos sub wn?us $wuemis wirtute pro infra wnius vwwenis wirtutem. posita accepisse. quod cum paulo doctioribus non liceat, corrigendus locus uidetur ad exemplar uersus Iv 34 resque sub unius fratres uirtute iacerent, et aut pro éwuwenis ponendum participium, uerbi causa /ugens, (nam hominis notionem satis effert uirtutis nomen), aut lacuna statuenda huiusmodi : (turpi terga fuga trepidoque datura pauore» turba 5067 piscibus exortos Scaliger, pisces exortus libri. piscib; uisum est piscis et pro accusatiuo habitum, quemadmodum Horatii codices serm. r 8 29 manes exhibent pro eo quod Porphyrionis lemma seruauit manibus elicerent animas vesponsa daturas. exortus sideris occasusue mentio hine aliena est 569 sidere nati GL?, sidera muti LM Pisces impugnat signum oppositum Virgo, ex humano trigono Gemini et Aquarius (cum ceteris feris Libra bellum inferat), item Sagittarius, cuius in Pisces ut in Scorpium odium ratione caret 970- 978 quaere ante 536 580 totiens Bentleius, quotiens libri incondita oratione (nam alio ἐοέ, alio quotiens refertur), sententia ineptissima ; neque enim, quia, quotiens (uelut bis in anno) inimici creantur, multis modis creantur, idcirco aut multi inimici sunt aut rara amicitia inimicitiae cum animi sint, non corporis, suspicari possit aliquis corporc peruagato errore scriptum esse pro pectora, quod nomen pari condicione uersu 544 positum est quodque et Heinsius et Bentleius in Ouid. met. rrr 58 restituerunt, w/tor uestrae, fidissima pectora (corpora libri), mortis. sed obstant suspicioni 603 sq. discordia .. . corpora, 653 corpora... «mica; ut appareat Manilium corpora pro capitibus siue hominibus dixisse, quod certis condicionibus alii quoque fecerunt, uelut Liuius passim /ibere corpora, Horatius carm. I 35 2 sq. imo íollere de gradu | mortale corpus, non ut de membris cogitaret 582 foedere leuerus Lucani a C. F. Webero editi uol. r p. 389, pectore librij pignore Burmannus senior ad Petron. c. 123 u. 929 (illius ed. 231). pectore amicitiae, quod Huetius pectore amico interpretatur, non magis Latinum est quam quod Catullo 77 5 sq. librarii tribuerunt, ehew mostrae crudele wenenum | uitae, eheu mostrae pectus amicitiae, ubi editores pestis. Latine Martialis rx 14 2 fidae pectus amicitiae, cui cur Stat. silu. rv 4 102 sq. almae | pectus amicitiae non adiciam docebit F. Leo in indice schol. Goetting. ann. 1892-3 pp. 15 sq. Ellisio ad Catullum haec omnia similia uidentur, sicut etiam Heyo thes. ling. Lat. 1 p. 1898 35 sq.; nee dubito quin futurus sit qui hue trahat τι. 4 carminis semibarbari anth. Lat. Ries. 7191 (P.L.M. Baehr. 1v p. 111) u£ uacet indomitum pectus amicitiae neque intellegat ordinem esse vacet amicitime, datiuo casu. scio equidem plerisque Vergilium similiter locutum uideri buc. rv 24, herba wueneni; is uero dixit rectissime fallax herba weneni, 64 M. MANILII unus erat Pylades, unus qui mallet Orestes ipse mori; lis una fuit per saecula mortis, 585 alter quod raperet fatum, non cederet alter ; [et duo qui potuere sequi uix noxia poenis optauitque reum sponsor non posse reuerti sponsoremque reus timuit ne solueret ipsum] perque tot aetates hominum, tot tempora et annos, hoec est quae uenenum fallat siue dissimulet, ut docui in Classical Review an. 1900 pp. 257-9. iterum foedera pro pectora restitutum est τι 676; foedus amicitiae multi commemorant, uelut Catull. 109 6, Ouid. trist. rr 6 1, Sil. XVII 75, Stat. silu. rv 6 93, Dracont. epithal. 2: adde Man. τὶ 605 fidei rarum foedus, 111 192 coniungens foedus amicos, Mart. 1 93 5 sq. unctus uterque sacro laudatae foedere uitae, | famaque quod raro nowit, amicus erat. de uniuersa sententia uide Cic. Lael. 15 ex omnibus saeculis uix tria aut quattuor nominantur paria amicorum, de fin. 1 65 fictae ueterum fabulae . . . in quibus tam multis tamque wariis, ab ultima antiquitate repetitis, tria, wiv amicorum paria me- Jeruntur, u£ ad Orestem peruenias profectus ὦ Theseo; ulterius progrediendo Plutarchus de amic. mult. 2 quinque parium summam confecit 583-585 non tam ad praecedentia spectant (neque enim, si solis Orestae Pyladique certamen incidit, uter pro altero moreretur, inde efficitur raram esse amicitiam, ub Theseus et Pirithous, Achilles et Patroclus, ceteri, quibus hoc non contigit, propterea amici non fuerint), sed illud comprobant, quod u. 591 dicetur, Fortunam, quamuis per tot annos calamitate tamquam obrussa adhibita ueram amicitiam exquirat, uix usquam inuenire. itaque haud scio an librario ab wmquam 982 ad usquam 591 delapso tres illi uersus 589-591 ante 583 exciderint et ibi reponendi sint 988 erat Voss. 390, erit GLM, quem soloecismum a Fayo sublatum reduxit Bechertus 984 lis supra scr. man. 1 G, leuis GLM inducente fortasse Hor. carm. ΠῚ 27 37 leuis una mors est 586-588 deleui, quibuscum una 583-5 et 589-94 delendos significauit anonymus Ell. noct. Man. p.214. Damonis et Phintiae cum poeta commode oblitus esset, stulte meminerat interpolator; qui historiae succurrere contentus sermonis complexum senten- tiarumque rationem adeo non curauit ut correctionem per e/ particulam adnecteret neque sibi eadem opera mutandum esse sentiret ter positum wnus, tum uu. 587 sq. ἃ poetae consilio aberrans, qui paucitatem amicorum demonstrat, in laudes duorum Pythagoreorum effunderetur: his autem subicitur perque tot aetates . . . Fortuna, fidem . . . uix inuenit usquam. οὖ haec Manilii esse creduntur, quae unius hominis esse non possunt, qui quidem mediocriter insanierit 986 duo fuerunt qui potuere sequi Oresten et Pyladen. uerba uix noxia poenis, quae ex uersu 602 sumpta esse Bentleius suspicatus est, corrigendi interpretandiue conatus eiusmodi sunt ut adferri non debeant: recte ut uidetur Iacobus uersum excidisse statuit, quamquam ne sic quidem apparet quid illis tribus uocibus faciendum sit 587 reum sponsor Regio- montanus, rerum sponso M, reum sponso GL 988 reus Regiomontanus, reum libri. praeterea sponsorique Bentleius; qui quod talia quale est Plaut. rud. 390 sq. eam ueretur, | ne. perierit apud "Terentio posteriores negat reperiri, scripsit Caesar b.G. 1 39 6 se. . . vem frumentariam, ut. satia commode supportari posset, timere dicebant: nam aliena sunt Hor. carm. 1 ASTRONOMICON II 65 590 tot bella et uarios etiam sub pace labores, eum Fortuna fidem quaerat, uix inuenit usquam. at quanta est scelerum moles per saecula cuneta quamque onus inuidiae non excusabile terris ! uenales ad fata patres matrumque sepulehra * * * * * 595 imposuit Phoebus noctem terrasque reliquit. quid loquar euersas urbes et prodita templa et uarias pacis clades et mixta uenena insidiasque fori, caedes in moenibus ipsis et sub amicitiae grassantem nomine turbam ? 600 in populo scelus est et abundant cuncta furoris. 17 24-6 metues.. . Cyrum, ne .. . iniciat manus, 35 9-14, 11 8 21-4 591 fidem, fidelem amicitiam, ut Ouid. trist. 1 3 66 o mihi Thesea pectora iuncta fide: errant Fayus et Pingraeus. Ouid. ex Pont. 11 3 23 sq. diligitur nemo, nisi cui Fortuna secunda est ; | quae simul intonuit, proxima quaeque fugat 592 quanta est LM, quantae G moles Voss. 390, mores LM, mortes G 593, quem uersum intellectu facillimum et Scaliger et Bentleius peruersis mutationibus deprauarunt, recte explicauit Gronouius obs. 11 c. 13 594 *patres quos nati sui mercede accepta ad exitium tradunt matresque a filiis necatae' Postgatius. uide πὶ 8 Hectora uenalem cineri post hune uersum aliquid intercidisse uidit Iacobus progr. Lubec. an. 1834 p. 16, quem recte etiam quae u. 595 de sole dicuntur potius ad Vergilii uerba georg. 1 467 sq. cum caput obscura mitidum ferrugine texit | impiaque aeternam | timuerunt saecula moctem et ad Caesaris occisionem rettulisse, quam, quae Fayi inter- pretatio fuit, ad Atrei facinus et cenam Thyestae, persuadent 601 fas atque nefas mixtum et 604 pax est sublata per orbem pariter ex illo Vergilii loco sumpta, 505 quippe ubi fas uersum atque nefas, tot bella, per orbem. itaque uersu 594 non tam Scylla Nisi (quam regna paterna uendidisse dici a Propertio nri 19 291 sq. pauci intellegunt) et Orestes Alemaeonue significari uidentur, quam res Romanae quaeque per proscriptiones fiebant: uelut Plut. Sull. 31 6 τῷ δὲ ἀποκτείναντι γέρασ δύο τάλαντα τῆσ dvOpoQovíac . . . κἂν πατέρα υἱὸσ ἀνέλῃ 595 reliquit G, relinquit LM 596 quid loquar. his uerbis post com- memorata parrieidia quaeque solem abegerint scelera poeta ad paulo minus detestabilia facinora descendit; ut appareat non recte Postgatium silu. Man. p. 9 eique assensum Breiterum uersum 594 ad inferiorem locum detrusisse 598 insidias fori. Sen. dial. 11 9 2 inter togatos latrocinia 599 gras- santem G, crassantem LM. multos nomine amicos re grassatores potius ae latrones 600 populo L, populos GM. Iuu. xv 29-31 uolg$ scelus et cunctis grauiora coturnis ; | nam scelus, a, Pyrrha, quamquam omnia syrmata uoluas, | nullus aput tragicos populus facit — furoris: Non. pp. 497 sq. genetiuus positus pro ablatiuo . . . Lucilius satirarum . .. lib. VIII quarum et abundemus rerum et quarum indigeamus. abundans participium eum gene- tiuo posuerunt Vergilius buc. 11 20 aliique, cum ablatiuo Manilius 1 858, itaque hoe loco fwrore cod. Flor. et ante Iacobum editores; sed poetae in talibus quam non sibi constiterint optime ostendit Ouid. amor. 1 E 66 M. MANILII et fas atque nefas mixtum, legesque per ipsas saeuit nequities; poenas iam noxia uincit. scilicet, in multis quoniam discordia signis corpora nascuntur, pax est sublata per orbem, 605 et fidei rarum foedus paucisque tributum, utque sibi caelum sic tellus dissidet ipsa atque hominum gentes inimica sorte feruntur. si tamen et cognata cupis dinoscere signa, quae iungant animos et amica sorte ferantur, 610 Lanigeri partus cum toto iunge trigono. simplieior tamen est Aries, meliusque Leone prosequitur genitos et te, Centaure, creatos quam colitur. namque est natura mitius astrum expositumque suae noxae, nec fraudibus ullis, 615 nec minus ingenio molli quam corpore constans : illis est feritas signis praedaeque cupido, uenalisque animus non numquam excedere cogit commoditate fidem, nec longa est gratia facti. 16 7 terra ferax Cereris multoque feracior wuis 601 /leges per ipsas saeuit, ipsis legibus ad saeuitiam abutitur: recte Pingraeus 604 pax est Regiomontanus, pars et libri 605 paucis cod. Flor. et Bentleius, pacis GLM — fidei pro anapaesto primus eorum quorum scripta supersunt Manilius posuit, ter genetiuo casu, ir 605, 630, 955, semel datiuo rrr 107. Horatius et Ouidius f/de dicebant; fidei post Lucretium non inuenitur 606 ut ipsum sibi caelum, sic ipsa sibi tellus dissidet. ^ perperam Bentleius ipsi 607 de feruntur uide ad 11188 adnotata ^ 608-640 signorum amicitiae 610—624 primi trigoni signa 610 lanigeri GL?, lanigerum LM 612 618 primus recte distinxit et interpretatus est Bentleius. Aries melius prosequitur colitque Leonis Sagittariique partus quam ab eis uicissim colitur 614 expositum suae noxae, iniuriae sibi inlatae : Scaliger attulit Sall. Iug. 20 2 quietus, inbellis, placido ingenio, opportunus iniuriae. ceterum Breiteri causa adnotandum est fraudibus ullis, sicut apud Sallustium placido ingenio, ablatiuum esse quem dicunt qualitatis, Arietemque omnis fraudis expertem praedicari 615 constans Bentleius, constant GLM, constat cod. Flor. pro corpore idem Bentleius wellere, quod est sane molli adiectiuo &ccommodatius; quamquam faciliore mutatione scriberetur fergore, ut Prop. I1 26 6 aurea quam molli tergore uexit ouis, quem uersum Manilius imitatus uidetur iv 514-7 Lanmniger... Phrixum ... tergore uezcit. sed corpore requirunt paene et oppositum ingenii nomen et constandi uerbum; neque enim lana Aries constat 617 618 cogit eos commodi et utilitatis causa ius honestatis migrare. nam quod Bentleius excedere f/dem Latine dici negauit nisi de eo quod maius esset quam ut credi posset, non satis respexit aut naturalem uerborum uim et multiplices potestates aut alia exempla diuer- ASTRONOMICON II 67 619* at, cum Lanigeri partus sub utroque laborant uique wrguente dolent amborwm astuque, trigono 619" 620 non parcit; sed rara gerit pro tempore bella, quod feritas utriusque minas praetendere cogit. [plus tamen in duplici numerandum est roboris esse, eui commixtus homo est, quam te, Nemeaee, sub uno.] sarum notionum eisdem uocibus subiectarum, quae non nimis raro inueni- untur. uelut Vergilius Aen. vir 63 nomen posuisse pro imposuisse, viii 329 nomen posuit pro deposuit usurpauit; diuitias uincere Sall. Cat. 20 12 dicitur qui eas sumptibus exsuperat, diuitiarum wictor lug. 63 2 qui contemnit ; Catull 4 19 sq. Juppiter secundus appellatur uentus sequens, Stat. Ach. 1 48 sq. secundi lowis nomine significatur Neptunus; in Ouid. amor. τι 13 4 cadit ira, metu, id est minor fit atque esse desinit, contra Prop. 11 16 52 fu/minis ira cadit eadem ratione qua luu. xin 226 iratus cadit im terras . . . ignis ; Teucer Hor. carm. 1 7 21 sq. Salamina . . . cum.fugeret inde profugus abiit in exilium, at qui Ouid. ex Pont. 1 3 71 pulsus Aristides patria. Lacedaemona fugit eo se contulit ibique perfugium habuit 619 cum LM, quin G in librorum scriptura neque uniuersa constat oratio neque aut parcendi uerbum intellectum habet aut ferri potest partus singulari numero positum. itaque Bentleius tres uersus 619-621 eiecit: ceteri quae coniecerunt, omitto; ipse quid olim temptarim dicam ad 622. werum cum in singulis uerbis nihil sit quod non ad sententiam, qualem expectamus, possit accommodari, omnia intacta seruanda uidentur et eorum quae desiderantur quaeque medio uersu 619 excidisse credibile est adiectione hune in modum adiuuanda, a£, cum Lanigeri partus sub utroque Claborant | uique urguente dolent amborum astuque», trigono | non parcit. Aries, si quando natos suos a Leone Sagittarioque premi uidet, ipse rursus eos aggreditur; sed raro tamen sese ad bellum accingit nec nisi cogente necessitate 620 parcit GI?, parcet LM 621 minas prae- tendere *, magis pro tempore libri sine sensu, anims contendere Iacobus, qui solus in his tribus uersibus aliquid uidit: Postgatius, qui magis pro tempore swrgit coniecit, pro tempore ita accipere uidetur quasi sit certis temporibus ; est autem prout tempus postulat. minas etiam facilius in magis abire potuit quam quod haud raro cum hoc confunditur minus, uelut 1v 110, Lucr. τι 533, Caes. b.G. vri 53 2, Ouid. her. xvir 102, Hor. epod. 8 17; tempore autem pro tendere scriptum est Nemes. cyn. 311, quamquam hoc loco mendum partim ex u. 620 ortum uidetur 622 623 loco extant alieno ; idcirco enim u. 624 ad 619-621 refertur neque quicquam ad rem attinet haec diuersi in duobus signis roboris commemoratio, quae ut aliquo sententiae uinculo superioribus adnec- teretur anno 1903 haec in uu. 619 sq. nouaui: a£, quia Lamigeri par uis roburque, trigono | non paret. paulo minus incommode hi duo uersus uersui 618 subicerentur; quamquam sententia eorum potius ad 530-535 pertinet 622 inusitate additum esse ad nostrum sensum non minus abundat quam desideratur in Sall. Cat. 2 2 coepere . . . maxumam gloriam in maacumo imperio putare. scilicet hoc loco numerare nouiciam illam significationem adsciscit quae in simili putandi uerbo multo maturius orta antiquum usum paene aboleuit. utroque modo Graeci λογίζεσθαι dicunt 628 cui commixtus homo est, μειξομβρότῳ nemeaee Prucknerus, nemeae L, nemee GM sub a superioris uersus in non differt: uide 1 782 sq. uolucris. . . qui gestat in alite Phoebum, v 381 ipse deum Cycnus condit wocemque sub illo. «uno, simplici 08 M. MANILII idcirco et pax est signis et mixta querella. 625 quin etiam Tauri Capricorno iungitur astrum, nec magis illorum coeunt ad foedera mentes ; Virgineos etiam partus, quicumque creantur Tauro, complecti cupiunt, sed saepe queruntur. quos Geminique dabunt Chelaeque et Aquarius ortus 630 unum pectus habent fideique inmobile uinclum, 632 magnus et in multos ueniet successus amicos. Scorpios et Cancer fraterna in nomina ducunt ex semet genitos, nec non et Piscibus orti 635 concordant illis. saepe est et subdolus actus: Scorpius aspergit noxas sub nomine amici ; at, quibus in lucem Pisces uenientibus adsunt, his non una manet semper sententia cordi, conmutant animos interdum et foedera rumpunt 640 ac repetunt, tectaeque lues sub fronte uagantur. 625-628 secunditrigonisigna ^ 626 magis quam Arietis eiusque trigonorum 628 rationis, quae inter Virginem et Capricornum intercedat, nulla hoc loco mentio fit ; sunt enim plane inimica, ut uu. 553 et 563 expositum est 629-632 tertii trigoni signa — 629 gemini post dabunt Bentleius, post quos ego inserui; praue enim haec sententia per que particulam superioribus adiungitur: rectum erat ai. pro 11, Geminorum nota, scriptum suspicor duos, hoc autem propter quos intercidisse, sicut factum est in Sen. dial. vr 13 3 (duos) quos sibi seruauerat extulit. simili de causa Caprum omissum est IV 745 ; uide etiam 11 290, 555 chelaeque Bentleius, chelae et quos dat libri uersu utcumque expleto; in quo additamento neque hiatus Manilianus est (nam de r1 831 postea uidebimus) neque rationem habet mutatum uerbi tempus 630 uinclum GL, nundum M 631 magnus erit Geminis amor et concordia, duplex addidit Bonincontrius, qui Geminos deesse senserat ; expulit Bentleius 632 in multos successus amicos, successus qui multos amicos com- paret. simile est 11 557 in totidem fecundus . . . hostes ; alio modo dicitur Petr. 771 tu parum felix in amicos es: nemo wmquam tibi parem gratiam refert 633-640 quarti trigoni signa 633 fraterna in nomina ducunt, faciunt ut fratres possint appellari 635 interpunxit Bentleius cum L est G, om. LM acíus pro agendi ratione etsi plerumque aut ablatiuo casu aut plurali numero ponitur aut suspenso a se genetiuo rei actae indice, habet tamen thesaurus ling. Lat. similia, uelut Sen. de ben. v1 23 4 quamquam maius illis propositum sit maiorque actus sui fructus quam seruare mortalia, Quint. inst. vir 6 1l cuz, rebus sensu carentibus actum quendam et animos damus. itaque superuacanea uidetur, nec tamen ideo falsa est, astus coniectura ab Heinsio ad Ouid. art. 1 585 prolata, quam Huetius et Bentleius probarunt 640 exempla eius quod est /ues multitudinis numero positi Neuius in formarum doctrina non consignauit Cypriano antiquiora aub ASTRONOMICON II 69 641 sic erit e signis odium tibi paxque notanda. 643 nec satis hoc, tantum solis insistere signis: contemplare locum caeli sedemque uagarum. Jronte wuagantur, sous un extérieur serein ils cachent des haines secrétes mais peu constantes' Pingraeus 641 e GM, et L, ex cod Flor., quemad- modum 11 484 omnes ex signis, cui loco cur 303 nou adiciam ad eum uersum significatum est. alibi ex se, ex semet, ex simili, sed e solido, e summo ; v 628 e scopulis G, et LM Sic, secundum ea quae uersibus 520-640 tradita sunt. 6 signis cum ui dicitur, sequitur enim aliunde quam e signis odium pacemque notandi ratio 642, qui hoc loco superest, illo desideratur, post 706 traieci 643-692 hunc locum ut nemo adhuc recte ceperit partim librariorum culpa factum est, tribus uersibus 684-6 aliunde inlatis ; partim ipsius Manilii, qui dum consuetudine sua rem uersibus 654-80 exponendam nimis exornat tam longe ἃ proposito aberrauit ut quorsum ei pertinerent obscurum redderet ; partim editorum, qui cum irarum odiique mentionem uu. 650 et 652 factam et ultimum paragraphes uersum 692 pacata infestis signa, ut discernere possis non satis attenderent, fefellit eos poetam in toto hoc loco etiamnunc de amicitiis inimicitiisque signorum disserere. itaque cum Scaliger in prima editione 643-51 et 681-92 singulis uersibus multifariam transpositis post 787 con- locasset, in secunda autem 683 ante 681, 687 post 690 traiecisset, utrobique multa perperam interpretatus, mox melius perspecta summae difficultatis sede Fayus Bentleius Iacobus Breiterus tres illos importunos uersus 684-6 (cum eisque Fayus et Bentleius 681-3, ille quidem ordine mutatos, lacobus 683 solum, quem Breiterus delere maluit) ante 673 posuerunt, ut hoc diceretur, minorem numeri in duplicium simpliciumque signorum quadratis quam in tropicorum quadrato cardinis siue puncti tropici usum esse atque effectum, solum igitur Arietis quadratum legitimum esse ; cuius discriminis ualde miri, quo fit ut duo ex tribus quadratis quadrata non sint, nullum aut apud Manilium aut apud ceteros astrologos uestigium est. tum non sine excusa- tione aliqua sed grauiter tamen in eo errant quod poetam uersibus 652 sqq. id agere putant ut quadratorum rationem lectoribus tradat, praepostero consilio, cum eam iam uu. 287 sqq. exposuerit. immo parenthesis loco haec interponuntur, ne forte plus aequo tribuamus eis mutationis uarietatisque causis quae uu. 643-51 significatae sunt ; sed perspicuitati nocuit rem uerbis amplificandi studium et coloris poetici undecumque inducendi. itaque in tanto omnium errore singula peccata non reprehendam ac pleraque ne com- memorabo quidem : tantum dicam breuissime quid his quinquaginta uersibus praecipiatur. illud igitur Manilius uult, praeter naturam uel singulorum signorum propriam uel plurium per schemata geometrica coniunctorum com- munem alias quoque respiciendas esse causas amicitiarum inimicitiarumque effectrices : eas partim in motu caeli per quattuor cardines et templa duodecim se cireumagentis (qua de re uu. 788 sqq. dicetur) positas esse, partim in dode- catemoriorum ratione, quam statim uu. 693 sqq. explicaturus est 643 solis. non singula signa coniunctis per trigonum quadratumue signis opponit, sed haec quoque signorum nomine comprehendit: non signis tantummodo, inquit, insistere satis est, sunt enim praeter signa ipsa aliae res quae in eorum amicitiis inimicitiisque momentum faciunt, partes mundi et cardines cum planetis, nec minus dodecatemoria 644 locum caeli cur contemplari debeamus uu. 645-83 exponitur, in quo sedem uagarum non neglegendam 70 M. MANILII 645 parte genus uariant et uires linea mutat. nam sua quadratis ueniunt, sua iura trigonis et quae per senos decurrit uirgula tractus quaeque secat medium transuerso limite caelum ; 651 distat enim surgatne eadem subeatne cadatne. 649 hine modo dat mundus uires, modo deterit idem, 650 quaeque illie sumunt iras huc acta reponunt. 6592 crebrius aduersis odium est, cognata quadratis esse discimus ex 835 et 961-4 stellae . . . uarias . . . locorum | efficiunt uires ; ut appareat non recte Bentleium in harum mentione haesisse, quas in signorum odiis amicitiisque momentum habere iam ἃ. 401 legimus, nunc foedus stellis, nunc et dictantibus iras. restat scrupulus in omissa stellarum uoce ; sed vagas sic appellare tam licuit astrologo, opinor, quam medico quartanam, lanio bubulam | 645 parte siue regione caeli genus suum siue naturam wariant signa in orbem uoluentia: eodem modo pars dicitur τι 916, 924, 932, ut intellegatur mundi uires linca, mutat falso enarrant *linea (trigoni quad- rati cet.) mutat uires signorum,' proinde quasi hoc aut post 270-432 debuerit aut post 520-35, 570-8, 608-40 potuerit doceri. immo linea uel triangula uel qualiscumque suarum ipsa uirium mutationem subit pro parte mundi quam quoque tempore praeterit; ut hoc uersu et mox u. 649 id significetur quod postea uu. 856 sqq. magis declaratur, omme quidem signum sub qualicumque figura | partibus inficitur mundi; locus imperat astris| et dotes moxamque facit; wertuntur in orbem | singula, et accipiunt uires caeloque remittunt. eodem modo u. 712 dicitur astra... proprias mutantia, wires 646 sua, noua ac specialia pro consuetis et generalibus quadratorum trigonorumue legibus. similiter 1v 504 sq. im tempus quaedam (signa) mutantur et ortu | accipiunt proprias wires utraque remittunt 647 ordo est et ei uirgulae, quae per senos tractus decurrit, eique, quae medium caelum secat, sua, Tura, ueniunt, hoc est hexagono et diametro 648 secat GL?, secant LM 651 ante 649 collocaui: post 650 iterum scriptum conicio, cum librarius ἃ quaeque eius uersus ad eandem uocem u. 648 positam relapsus esset, deinde priore loco ac non, ut oportuit, inferiore expunctum. tribus mutationibus, surgan! subeant cadant, sedi quam in codicibus obtinet aptum reddiderunt edd. uett., Bentleius deleuit tamquam ab eodem ac u. 644 in- terpolatore additum et ita quidem ut unam efficerent sententiam, contemplare . &edem . . . uagarum, | distat enim surgatne eadem (uaga stella) subeatne cadatne, ceterum uide 1 181 qua cadat et subeat caelum rursusque resurgat 649 hinc, a conuersione u. 651 significata 650 quae signa alium caeli locum peruolantia inimica sunt, eadem in alium circumacta fiunt amica 652-683 his uersibus cauetur ne omnes omnino signorum linearumque uires positione mutata mutari credamus, confirmaturque uniuersam astrorum discriptionem in caeli motu tamen seruari, ut aduersis signis, si non semper, at certe saepius odium sit (652), cognati quadratis censeantur (652-72), amici trigonis (653, 673-80), proxima siue haerentia uicinis subscribant (681), tertia siue hexagona hospitibus (682). haec sic cohaerent; nisi quod quae de quad- ratis trigonisque dicuntur, ea intempestiua poetici ornatus accessione in tantum excreuerunt ut obscura facta sit sententiarum ratio et summa dis- ASTRONOMICON II 71 corpora censentur signis et amica trigonis. nec ratio obscura est; nam quartum quodque locauit 655 eiusdem generis signum natura per orbem. quattuor aequali caelum discrimine signant in quibus articulos anni deus ipse creauit, uer Aries, Cererem Cancer Bacchumque ministrans Libra, caper brumam genitusque ad frigora piscis. 660 nec non et duplici quae sunt conexa figura quartum quemque locum retinent: duo cernere Pisces et geminos iuuenis duplicemque in Virgine formam et duo Centauri licet uno corpora textu. putationis 653 censentur, attribuuntur, in censum quadratorum referuntur. Sen. de ben. v11 4 3 totus ager . . . reipublicae est, pars deinde suo domino quaeque censetur de corpora amica dixi ad 580 654 quodque G, quoque LM 655 generis, non, ut 11 151, sexus, qui in quadratis diuersus est atque alternus, sed naturae, cum quattuor tropica sint, duplicia quattuor, quattuor simplicia. schol. German. Breys. p. 107 8 sq. quartum quodque eorum aut tropicum. aut solidum aut biforme, Paul. Alex. B τροπικὰ δὲ ΩΡ 85 -ς V$...icápua δὲ τούτοισ τὰ στερεὰ, ἤγουν $$ GU m] ZZ, τῶν δισώμων ἰσαρίθμων αὐτοῖσ τυγχανόντων, ἅ ἐστι ΤΙ Tp. f X. καὶ συναιρετικῶσ εἰπεῖν, ὅσα διὰ δ΄ διέστηκε, ταῦτα τὴν αὐτὴν τῶν ἕἑῳδίων φύσιν ἐκδέχεται 658-689 describitur tropicorum signorum quad- ratum, quae breuiter commemorantur I1 178 sq. et 290-2, significantur etiam IH 619-22 signa | diuisum .. . tenent aequo discrimine caelum | quae tropica appellant, quod. in illüs quattuor ammi | tempora uertuntur signis modosque resolwunt 657 de articulis uide τὶ 430 659 *caper idemque piscis. est enim pars caper, pars piscis? Scaliger. ut pro Aquario, iuuene urnam gerenti, aliquotiens Juuenis dicitur, rv 385 et ceteris locis ad 11 555 adlatis, semel II 406 iuuenique urnaeque, ita pro Capricorno, qui caper est in piscem desinens, II 179 Capro iterumque 1v 745 ex Bentlei emendatione Caprum ponitur, hoc uersu caper piscisque; cui simile est anth. Lat. Ries. 761 71 (P.L.M. Baehr. v p. 382) piscinus caper. genitus ad frigora toleranda piscis est, cuius sanguis non calet: Appul. apol. 30 péseis brutus et frigidus 660-663 describitur duplicium signorum quadratum. Ludw. Maxim. p. 105 18 δίσωμα Δίδυμοι Παρθένοσ To£óryc ᾿Ιχθύεσ, quibus ne quintus accederet, quem Manilius 11 171 in binis ponit, Capricornus, hune óvéc potius et δίμορῴφον appellabant, Ludw. Maxim. pp. 108 et 109. quattuor illa κοινωνικά uocantur C.C. A.G. 1 p. 166 13, δίσωμα γὰρ ὄντα κατὰ φύσιν τὴν τῶν δυοῖν σωμάτων σύμφωνον κοινωνίαν παρέχουσιν 661 sine ratione Bentleius recentium librorum scripturam quartum quaeque, quam Scaliger ed. 2 expulerat, reduxit nec tamen mutauit τι 303 sq. quinto quoque ...loco, 353 sub quarto quoque, 654 quartum quodque, alia similia. initio a primo quadrati signo ducto omnibus deinceps quartis locis inueniuntur duplicia 662 praue Sealiger cum plerisque G'eminos iuuenis, cum appareat geminos non signi nomen esse sed idem significare quod uu. 661 et 663 duo; sed uix minus praue Fayus aliique geminos Iuuenis, quasi duos Aquarios cernere liceat. de duplici forma Virginis dictum est ad τὶ 176 663 corpora cod. Flor., corpore LM, in corpore G textu Bentleius, 72 M. MANILII sic et simplicibus signis stat forma quadrata ; 665 nam neque Taurus habet comitem, nec iungitur ulli horrendus Leo, nec metuit sine conpare quemquam Scorpius, atque uno censetur Aquarius astro. sic quaecumque manent quadrato condita templo signa parem referunt numeris aut tempore sortem 670 ac ueluti cognata manent sub foedere tali. idcirco adfines signant gradibusque propinquis accedunt unaque tenent sub imagine natos. longior in spatium porrecta est linea maius quae tribus emensis signis facit astra trigona. 675 haec ad amicitias imitantes iura gradumque textum LM et suprascr. man. ] G, mixtum G. αὖ hic corpora textu in corpore textum, sic Cic. phaen. 464 lumina lapsu in lumine lapsum mutatum est, nec raro similiter peccatur. Centaurum duo corpora habere aiunt astrologi, negat Breiterus, qui leuem Ellisii coniecturam tamquam suam profert: idem licet interpretatur *obwohl, cernere infinitiuum unde suspensum putet non dicit 664-667 describitur simplicium signorum quadratum. quamquam sim- plicia siue, ut 11 158 appellantur, singula signa septem sunt numero, quorum haec quattuor ea sunt quae Graeci στερεά usurpant, uelut Sext. emp. πρὸσ ἀστρ. ll στερεὰ δὲ ὑπειλήφασι "Taüpóv τε καὶ τὸ διαμετροῦν, τουτέστι Zkopmíov, Λέοντα καὶ "Tópoxóov, quo nomine significari putatur perpetuus nec interruptus umoris siccitatis caloris frigoris tenor qui sole ea signa percurrente seruari soleat: Latini uertunt solida, ut Firm. 11 22 8, anth. Lat. Ries. 640 2 (Auson. 382, Peip. p. 102), schol. German. Breys. p. 107 9 665 nec iungitur G, nec pingitur L, ne ciugitur M 666 compare Doruillius ad Charitonem p. 372, corpore libri, meruit sibi nectere Bentleius. comitem Scorpius non habet nec tamen ideo quemquam metuit, cum satis per se formidulosussit. corporat pro comparat praebet cod. Cantabr. saec. x in Culicis uersu 205 667 censetur L?M, censentur GL. uno censetur astro eodem modo dicitur quo capite censi ; nihil census habet praeter unum astrum. ri 127 septima censetur saeuis horrenda, periclis 668 quadrato templo utrum idem sit quod 684 in partes diuisi quattuor orbis significetque caeli circuitum quadrifariam diuisum, an id ostendat quod C.C.A.G. 1 p. 154 2 sq. τετράγωνον ἕῳδιακὴν πλευράν, non satis liquere dixi ad 11 354 669 numeris corporum uel duplicium uel siniplicium ; tempore anni cardinali siue tropico 671 gradibus Dulcinius, grauibus libri 672 accedunt, sese adiungunt, ut eis prosint faueantque. uide 848 succedit una sub imagine natos, natiua faciei similitudine insignes, quae cognationis index est. v 408 institor aequoreae uaria sub imagine mercis, Germ. phaen. 354 intercepta perit nulla sub imagine forma ; adde Man. 1 121, 839. Iacobus et Breiterus, cum fumosas maiorum imagines similiaque se legere meminissent nec Latine scirent, imaginis uoce, singulari numero posita, maiores significari uoluerunt; Bentleius uno...ab sanguine, Pingraeus ab origine nouauit, quibus coniecturis praepositionem certe sine causa mutari docebunt τι 650, I 147, v 646 615 imitantes iura sanguinis, Petr. 80 6 uetustissimam con- ASTRONOMICON 1 73 sanguinis atque animis haerentia foedera ducunt, utque ipsa ex longo coeunt submota recessu sie nos coniungunt maioribus interuallis. haec meliora putant, mentes quae iungere possunt, 680 quam quae non numquam foedus sub sanguine fallunt. proxima uicinis subscribunt, tertia quaeque hospitibus. sie astrorum seruabitur ordo, 683* quotquot cardinibus, prona uertigine avwundi natwrae aires propriae uariante, mouentur. 653^ 687 adde suas partes signis, sua partibus astra; suetudinem putabam in sanguinis pignus transisse 676 foedera Marklandus ad Stat. silu. rv 4 102, pectora libri, uide τὶ 582. animis haerentia pectora Fayus enarrat *corda quae sibi mente iunguntur,' quasi ad homines se mutuo amantes trigona ducant. foedera animis et mentibus inhaerentia contraria ponuntur consanguinitatis foederi minus certo sanctoque quod u. 680 commemo- ratur 678 interuallis: eadem sede v 313 znteruallo, 111 538. iénuenturos (immo znuentores), v 411 argumentis; accedit Graecum nomen Orzona 1 387 et in uersu spurio 1v 679 Zellespontum 680 foedus fallunt non cum Fayo *mentiuntur amicitiam" interpretor sed ita dictum puto ut /idem fallere, promissum fallere: fallitur foedus quod non seruatur sub sanguine, in sanguinis communitate, consanguinitate complectente 681 proxima, hoc est haerentia (11 385) siue dodecagona, hominibus inter se uicinis, tertia quaeque (374) siue hexagona hospitibus subscribunt. proximis quod nullam gratiam additam esse uu. 385 sqq. didicimus, id hominum uita in uicinis haud raro comprobat : Palladius quidem de r.r. 1 6 6 trio mala inquit aeque nocent, sterilitas, morbus, uicimus. quamquam Paulus Alexandrinus E 3 eis proximorum quae ὁμόξωνα sint uel ἰσανάφορα aliquid concedit communionis, τὰ γειτνιῶντα ἑαυτοῖσ καθάπερ ὡσ ἐπὶ συνοικουρίασ ἐστὶ τεταγμένα subscribunt idem ferme esse apparet quod 672 accedunt; suffragantur, fauent 682 sic, quemadmodum uu. 652-81 expositum est, seruabitur neque caeli per quattuor cardines conuersione mutabitur astrorum ordo, quo aduersa, quadrata, cetera deinceps, suas quaeque capiunt prouincias certisque hominum inter se societatibus adsignantur 683 propriae L, proprie GM, cuius loco requiri apparet, ad quod «ariamte referatur, substantiuum, exempli gratia ndo. uerum cum nece hoe nec quae praeterea ad sensum accommodate conici possunt ullam speciem habeant, quae autem coniecerunt, serie Bentleius, Iacobus wrga, a sententia aliena sint, aptissimum uero, modo reliqua ne discrepent efficiamus, propriae adiectiuum, intercidisse uidentur quaedam ad hune modum, quotquot cardinibus, (prona uertigine mundi | maturae wires» propriae wariante, mouentur, quibuscum comparari possunt 712 sq. wariant . . . astra | dodecatemoriis proprias mutantia "ires. cardines ei sunt qui uu. 788 sqq. enumerabuntur, de quibus rrr 90 cardinibus...mouet diuina potentia mundum, ablatiuo utrobique per cardines significante 684-686 ante 331 conlocaui, ubi uide adnotata 687 reputa, praeter signa, signorum partes siue dodecatemoria, item, praeter dodecatemoria, astra siue signa quibus singula dodecatemoria tribuuntur. astra enim a signis non diuersa esse probat locus huius simillimus rv 292-7 74 M. MANILII nam nihil in totum seruit sibi, mixta feruntur, ipsis dant fines astris capiuntque uicissim. 690 quae mihi mox certo digesta sub ordine surgent. omnibus ex istis ratio est repetenda per artem, pacata infestis signa ut discernere possis. perspice nunc tenuem uisu rem, pondere magnam hos tribuunt mores . . . bis sex... signa. | sed nihil in semet totum ualet, omnia wires| cum certis sociant signis... conceduntque suas partes me- tinentibus astris,id est ζῳδίοισ : adde 301 sq. tribuunt denas in se coeuntibus astris | inque uicem ternis habitantur sidera signis, ubi tribus uocibus una eademque res subicitur. non significantur igitur, quae raro Manilius astra appellauit, planetae quaeque de eorum dodecatemoriis uu. 738-48 tradentur 688 nihil, nullum signum, ut 1v 294 mixta inter se ea dodecatemoriorum ratione quae uu. 696-721 exponetur 689 ipsis GL?, i««psis L, ex ipsis M uersum sic interpretatur Fayus, 'signa dant terminos'—ea uult dode- catemoria de quibus uu. 738-48 disseritur—'ipsis planetis, et uice uersa accipiunt. atqui non accipiunt; et multum abest ut f/mes pro dodecatemoriis dici posse efficiatur ex uu. 699 et 747, ubi ambitum significat. utramque offensionem Bentleius /i»es in uires mutato uitauit; sed sub codicum LM er lectionibus aliud latere uidetur, quod non expedio, nisi fuit ipsis dant in se partis capiuntque. wicissim 690 mox certo om. M spatio relicto. moz, uersibus 693 sqq. certo sub ordine, 1x1 73 et 157 ordine sub certo 691 omnibus ex istis quae in uu. 615-51 et 687-90 significata sunt 692 pacata G, pacatam LM infestis G, infectis L, inferens M discernere Pingraeus, perdiscere libri nulla uerborum structura, dignoscere Scaligero praeeunte Bentleius. scriptum fuerat ut uidetur discerpere, deinde trans- positum per. Culie. 375 conscelerata pia discernis uincula, sede possis G, poscis LM 693-737 describuntur dodecatemoria, id est partes singulorum signorum duodecimae. Sext. emp. πρὸσ ác7p. 9 ἔνιοι δὲ καὶ ἕκαστον ζῴδιον εἰσ δωδεκατημόρια διελόντεσ.. . ἐπὶ Κριοῦ τὸ μὲν πρῶτον δωδεκατημόριον αὐτοῦ Κριόν τε καλοῦσι καὶ ἄρρεν, τὸ δὲ δεύτερον Ταῦρόν τε καὶ θῆλυ, τὸ δὲ τρίτον Διδύμουσ τε καὶ ἄρρεν" καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων μοιρῶν ὁ αὐτὸσ λόγοσ, C.C. A.G. 1 p. 93 ex Heph. Theb. διεῖλον δὲ καὶ ἕκαστον τῶν δωδεκατημορίων (id est ζῳδίων) εἰσ δωδεκατημόρια (B', ἑκάστῳ δύο ἥμισυ μοίρασ διδόντεσ, Ptol. tetr. p. 18 διεῖλον δέ τινεσ καὶ εἰσέτι τούτων (id est τῶν ὁρίων, quam doctrinam Manilius ignorat) λεπτομερέστερα τὰ τμήματα τῆσ οἰκοδεσποτείασ (quam planetae in signis exercent), τόπουσ καὶ μοίρασ ὀνομάσαντεσ᾽ kal τόπον μὲν ὑποτιθέμενοι τὸ ToU Ów0eka rn uoplov (id est signi) δωδεκατημόριον, τουτέστι μοίρασ B' ἥμισυς quam rem quod Manilius pondere magnam dicit, dissentit Ptolemaeus, qui ταῦτα inquit κενόδοξον ἔχοντα λόγον παρή- &ouev, quocum facere uidentur ceteri, quorum opera extant, astrologi, apud quos rara horum quidem dodecatemoriorum mentio est, usus nullus 693 pro per- spice L. Muellerus mus. Rhen. an. 1862 p. 190 percipe coniecit, quae mutatio ut u. 738 necessaria est ita hic ne bona quidem uidetur, cum res uisu tenuis perspici debeat, ut cognoscatur. uide etiam ΠῚ 43 mumnc age subtili rem summum, perspice cura, ubi quominus eodem Muellero auctore percipe reponatur obstat additum sub/ili cura. nam quod neminem iuberi posse dicit rem aliquam perspicere, imperatiuus eius uerbi modus et 1v 931 et passim apud ASTRONOMICON II 75 et tantum Graio signari nomine passam, 695 dodecatemoria, in titulo signantia causas. nam, cum tricenas per partis sidera constent, rursus bis senis numerus diducitur omnis ; ipsa igitur ratio binas in partibus esse dimidiasque docet partes. his finibus ecce 700 dodecatemorium constans, bis senaque tanta omnibus in signis; quae mundi conditor ille optimos scriptores reperitur, uelut Cic. ad Q. frat. 1 4 5 perspice rem et pertempta, uisu GL?, uis LM 694 passam G, passum LM signari passam omisso se pronomine, ut Hor. carm. 1 2 43 sq. patiens uocari | Caesaris Ator, epist. I 5 15, 16 30, Sen. dial. Ix 10 5 zncludi ex toto mon patiuntur, pluriens apud Claudianum 695 dodecatemoria cod. Flor., duodecate moria G, duo decatemoria M, duo decathemoria L. item duod- GLM ceteris locis, 700, 712, 736, 740, 741, 746 titulo F. Iunius, titulos libri. ἐπ praepositio non minus commode abesse potuit quam sub 1v 366 nec tua sub titulis fallantur pectora, notis causas, uim' et naturam nomine exprimendam, ut Plin. h.n. Xv δ] cetera (malorum genera non e patriis sed) e causis traxere momen germamitatis cohaerentia, et gemella, . . . orbiculata a figura orbis, . . . mam- marum efigie orthomastia. haud dissimiliter Man. 1v 848 sq. psa docet titulo se causa: ecliptica, signa | dixere antiqui 696 íricenas per partis, tricenis partibus. par exemplum non noui, neque enim plane simile est Sen. dial. xr 18 2 cetera (opera) quae per constructionem lapidum €t marmoreas moles aut terrenos tumulos im magnam eductos altitudinem constant. idem 1v 299 sq. sic effertur, partibus astra | condita tricenis 69'7 bis senis diducitur, per duodenas partes diuiditur 698 ratio (arithmetica, ut irr 246) docet binas dimidiasque partes tricensimas inesse in singulis partibus duodecimis : nempe 30-12-21 699 om. & propter homoeoteleuton ecce *, esse LM. nulla in simili duorum uersuum exitu offensio est, cum maior intercedat distinctio, ut rir 269 sq.; sed alias ob causas esse tollendum est, quae ad insequentem uersum exponentur. «ecce, quod cum esse permutatum est in Martialis libris rx 11 2, v1 25 8, 1x 36 3, quattuor praeterea locis Manilius posuit, It 43, 775, 1v 73, 82, nec dissimiliter usurpauit in carmine pariter didasealico Terentianus, 1687 *infuündwm regina: datur locus ecce trochaeo, 1897 ecce uides im swugiunt? esse duos iambos 100 constans *, constant libri, his finibus esse | dodecatemorium constat Bonincontrius. atqui quis non illud expectabat, *tantum est dodecatemorium'? quis non hoc potius dici miratur, 'certum est dodecatemorium tantum esse, tamquam in tali re adseueratione opus sit? accedit quod constat cum accusatiuo et infinitiuo, ut in prosa oratione usitatissimum est, ita neque apud Manilium extat neque praeter Ouidium apud ullum Augusteae aetatis poetam, ut dissuadente certe sententia non debeat ex coniectura inferri. quem restitui sensum, hie est: en tibi, quod quaeritur quodque perspiciendum dixi, dodecatemorium, hac constans mensura, eiusdemque mensurae in omnibus signis duodena tanta, cuncta libri, quod nemo interpretum explicatione attigit, Pingraeus in enar- ratione omisit. (anta uisum est cunta, quo modo cuncía uulgo scribebatur. I 554 sq. binis aequandum. est signis: sex tamta rotundae | eficiunt. orbem 76 M. MANILII attribuit totidem numero fulgentibus astris, ut sociata forent alterna sidera sorte, et similis sibi mundus, et omnia in omnibus astra, 700 quorum mixturis regeret concordia corpus et tutela foret communi mutua causa. 642 in terris geniti tali sub lege creantur; 707 idcirco, quamquam signis nascantur eisdem, diuersos referunt mores inimicaque uota ; et saepe in peius deerrat natura maremque zonae, Cic. phaen. 315 sex tantae . . . partes 102 numero Regiomontanus, numeros M, numeris GL. (/otidem mwumero astris, astris quae itidem duodecim sunt 703 704 de forent duplici ui adhibito dixi ad 1 784: simile est quod Lue. 1 292 sqq. habetur, in bellum prono tantum tamen addidit irae | accen- dique ducem, quantum clamore $wuatur | Eleus sonipes, ubi tantum primo substantiui uice, deinde aduerbii fungitur 708 corpus, zodiacum uniuersum 106 se mutuo tutarentur, cum communis eis causa esset 642 ante 707 conlocaui, ne illi nascantur deesset nominatiuus, qui ex praecedentibus peti non potest 107 minime apparet cur contra certam aequalium suorum con- suetudinem, qua seruata ipse non minus sexiens, 1 186, τι 97, 111 78, 1v 510, 589, 659, isdem posuit pro spondeo, hoc uno loco poeta nulla cogente necessitate (potuit enim uel i» uel ab isdem scribere) eisdem tribus syllabis extulerit ; cuius mensurae nullum praeterea extat exemplum antiquius Iuuenalis uersu x1v 30 ad moechwum dat eisdem ferre cinaedis. quamquam eis disyllabum semel in codicibus scriptum est 11 744, iterum, ut uidetur, scribendum 542, fortasse etiam tertio loco, 377 '109 peius deerrat*, pecudes errat 61,2, pecudes errant LM natura GL, matura M sed corr. una littera eodem quo 11 744 iura in cura, 1 439, τι 337, 1v 369 iuncta in cuncta errore mutata, altera transposita est. II 885 in peiusque mament cursus. saepe uno eodemque horoscopante signo mutatio fit in deterius, ut muliere geminos pariente duabusue breui temporis interuallo prolem enixis prior natus infans mas, posterior femina euadat; id quod nouo dodecatemorio succedente efücitur. uide praeter ea quae ad u. 693 adseripsi Vett. Val. pp. 27 sq. τῶν μὲν ἀρρενικῶν ἕξῳδίων αἱ πρῶται β΄ ἥμισν μοῖραι ἔσονται ἀρρενικαὶ, αἱ δὲ ἑξῆσ β' ἥμισυ θηλυκαί" τῶν δὲ θηλυκῶν ζῳδίων αἱ πρῶται B' ἥμισυ θηλυκαὶ, αἱ ἑξῆσ ἀρρενικαὶ, αἱ δὲ ἑξῆσ θηλυκαί. androgynorum significatio, quam Stoeberus et lacobus sibi uisi sunt deprehendere, uerbis non inest. in pecudes errat matura Fayus enarrat 'natura (u.g. humana) degenerat in bestias, ut poeta id omiserit quod maxime cuperet dicere; ac ne sic quidem aut recte aut tolerabiliter ferini hominum partus (etsi saepe fieri dicuntur rv 101-5, permiscet saepe ferarum | corpora cum membris hominum : non seminis ille | partus erit; quid enim nobis commune ferisque ? | quisue in portenti novam peccarit adulter ? | astra nouant formas caelumque interserit ora ; quippe tot urbis Romae saeculis ex tota Italia haud pauca eiusmodi portenta nuntiata et hostiis maioribus procurata erant) ex aequo comparantur cum re uulgari quaeque cottidie usu ueniat, sexus in infantibus sub eodem signo natis diuersitate. quod si id tantum significari putamus quod rv 374-7 sic effertur, in tam multis animantum milibus, uno | quae ueniunt signo, tot sunt, quot cor- ASTRONOMICON II Td 710 femina subsequitur: miscentur sidere partus, singula diuisis uariant quod partibus astra, dodecatemoriis proprias mutantia uires. nune, quod sit cuiusque, canani, quoue ordine constent, ne uagus ignotis signorum partibus erres. 715 ipsa suo retinent primas in corpore partes sidera, uiecinae subeuntibus adtribuuntur, cetera pro numero ducunt ex ordine partes, ultima et extremis ratio conceditur astris. singula sie retinent binas in sidere quoque 720 dimidiasque eius partes, et summa repletur pora, mores, | .. . confusique fluunt partus hominwm atque ferarum, scilicet sub uno eodemque signo et homines nasci et pecudes, isto pacto ratione caret errandi uerbum ; neque enim ulla naturae erratio aut inconstantia in eo est, quod pecudibus pecudes, non homines, nascuntur. Bentleius uu. 709 710 deleuit tamquam ex 1v 101 sqq. effictos 110 sidere codd. Par. et Flor., sidera GLM ut 719 et passim. haee locutio, sidera partus, et haec sententia, miscentur sidera, quod, uariant astra, quibus placere possent nostra demum aetate extiterunt editores, Dechertus et Dreiterus ab 718 nouam paragraphen ordiuntur LM (in G aliquid spatii est) quibus obtemperatum oportuit 113 quod M, quid GL constent L et cod. Venetus, constet GM canam, inquit, quod cuiusque astri dodecatemorium sit, primum in Ariete Arietis ipsius, secundum Tauri, cetera deinceps ceterorum. cuiusque una uox est, non, ut Iacobo uisum est, duae. quae sint (sint Voss. 18) Bentleius M nondum inuento, eadem sententia. Iacobus Bechertus Breiterus quod consensu edunt quid sint consensu praetermittunt explicare: quid sint dodecatemoria iam uu. 696—700 expositum est quoue, et quo. item 1v 310 ue particula interro- gatiuo pronomini subiecta uim disiunctiuam deponit, munc quae sint coniuncta quibus, quoue ordine, reddam ; ut 111 276 pro tradito quoque non tam cum Regio- montano quotque scribendum putem quam mune age, quot stadiis et quamto tempore surgant | sidera, quotue cadant, animo cognosce sagaci: certe in anth. Lat. Ries. 596 4 sq. (P.L. M. Baehr. 1v p. 138) discit genus. . . quoue modo. . ualeat superare imperite editores quoque substituunt. Vergilii in hae re consuetu- dinem inlustrauit Philippus Wagnerus quaest. Verg. XXXv1 5, Lucretii Munro dd 1.57 714 ne L?, nec GLM 715 suo I?, sua GLM 16 uicinae Bentleius, uicinis libri, «cinis subeuntes Bonincontrius adtribwuntur : uide ad 1 285 "17 pro mumero, prout in signorum serie sese excipiunt, tertium, quartum, deinceps reliqua ducunt, sortiuntur 719 sidere Bentleius, sidera GLM, sidera quaeque Vrb. 6608 et edd. uett. sine sensu 720 eius *, sui libri inuersis, quae hausta prima supererant, litteris, sibi Bentleius, quod minus aptum simplexque uidetur quam quod ipse posui. contrario errore eius pro sui scriptum memini in Cic. pro Mur. 62. sui Bentleio Pingraeoque exceptis omnes retinent, defendit nemo, quod paulo plus laboris habiturum erat. neque enim aut ad quisque pronomen τι. 719 obliquo casu positum referri potest sui aut per prolepsin ad praedicatum adiungi; nam quas in 78 M. MANILII sortibus exactis triginta sidere in omni. nec genus est unum, ratio nec prodita simplex, pluribus inque modis uerum natura locauit diduxitque uias uoluitque per omnia quaeri. 725 haec quoque comperta est ratio sub nomine eodem. alieno corpore occupo, eae meae fiunt, mei non fiunt partes 121 sortibus, ut 743 sortes, minus proprie dicitur pro partibus signi tricensimis 722-73" alterum, quod Manilio uisum est, dodecatemoriorum genus: est autem, ut ad uu. 725 et 732 ostendam, nullum 723 inque modis GL, immodis L, innodis M. non aptum esset im »odià ^ uerum Scaliger, rerum libri, quod nulla addita explicatione retinent, qui talia solent, Stoeberus Iacobus Bechertus Breiterus. 1v 303 sq. sic altis natura manet consaepta, tenebris | et. uerum in. caeco. est anultaque ambagine rerum 724 diduxit Scaliger, deduxit libri. non longas effecit uias sed uarias 725-737 hoc loco quid dicere debuerit poeta ac propemodum uoluerit, post miserrimos Scaligeri et Huetii (quibus fraudi fuerat sententig ἃ. 731 folso scriptum) errores, optime perspexit Bentleius praeeunte Salmasio de an. clim. p. 542, idque ut reapse diceretur paene effecit delendo uu. 732-734 ; quibus exemptis restat in uu. 726-31 et 735-7 prorsus recte exposita ea dodecatemorii inue- niendi uia qua Dorotheum Sidoniura et Aegyptios usos esse aecepimus. comm. Ptol. tetr. pp. 47 sq. ἦσαν δὲ παρ᾽ αὐτοῖσ (τοῖσ Αἰγυπτίοισ) rà μὲν δωδεκατημόρια τοιαῦτα ἑκάστην μοῖραν ἣν ἐπεῖχεν ὁ ἀστὴρ ἐπολυπλασίαζον ἐπὶ τὸν ιβ΄ ἀριθμὸν, καὶ ἑκάστῳ ζῳδίῳ παρεῖχον μοίρασ A', καὶ ὅπου δ᾽ ἂν κατέληξεν, ἐκεῖνο ἔλεγον εἶναι τὸ δωδεκατημόριον. οὕτω καὶ ὁ Δωρύθεοσ ποιεῖ. αὐτὸσ δὲ (ὁ Πτολεμαϊοσ) οὐκ ἐπὶ τὸν ιβ' ποιεῖ, ἀλλά φησιν ὅτι ἑκάστῳ ξῳδίῳ μοίρασ παρέσχε B' ἥμισυ, καὶ ὅπου δ᾽ àv κατέληξεν, ἐκεῖνο ἔλεγε τὸ δωδεκατημόριον εἷναι (quae ratio apud Manilium prior est, uu. 713-21). ταὐτὸ δέ φησι τῷ Δωροθέῳ. eadem falsis admixtis traduntur Heph. Theb. 1 18, C.C.A.G. 1 p. 154 (ex Antiochi thesauris), Firm. τὶ 13 2-3. quoniam autem ne Pingraeus quidem uol. i1 pp. 310 sq. Bentlei mentem ex omni parte adsecutus est, exemplo rem declarabo. fac Lunam aliamue stellam in nono gradu Arietis constitisse. scire cupimus in cuius signi dodecatemorio constiterit. id inueniendi duplex uia est, altera ex uu. 713-21 colligenda, altera haec. 9x 129—108: da xxx Arieti, Xxx Tauro, xxx Geminis : supersunt XVilII, αὖ numerus in Cancro destituat. ergo nonus gradus Arietis est in dodecatemorio Cancri. iam haec ad uersus 713-21 exigamus. Arietis in suo signo dodecatemorium continet gradus 11 cum dimidio, Tauri dodecate- morium totidem: fiunt v. Geminorum totidem: fiunt vrr cum dimidio. Cancri totidem : fiunt X. ergo nonus gradus iterum in dodecatemorio Cancri reperitur. haec igitur Bentleius Manilio dicenda fuisse intellexit et, ut dicerentur, tantum non effecit eiectis uu. 732-4; sed repugnant uu. 722-5, in quibus non altera dodecatemorii inueniendi uia sed alterum dodecate- moriorum genus ac ratio promittitur; ra/io autem hoc loco a genere non diuersum esse ostendunt 738 sqq., ubi eo nomine nouum significatur dodecate- morium, non nouus ante significati inueniendi modus. itaque ipse in culpa ponendus est poeta, qui uiam ad dodecatemorium perueniendi a Dorotheo monstratam adeo non cepit ut eam cum re longe diuersa, de qua ad u. 732 exponam, confunderet et in confusis certum dodecatemoriorum genus sibi uideretur agnoscere quod cum duobus aliis uu. 713-21 et 738-48 commemoratis ASTRONOMICON II 79 quacumque in parti nascentum tempore Luna constiterit, numeris hane ter dispone quaternis, sublimi totidem quia fulgent sidera mundo. inde suas illi signo, quo Luna refulsit, 7130 quaeque hine defuerant partes numerare memento. proxima tricenas pariterque sequentia ducunt. ex aequo poni posset 726 quacunque... parti Scaliger, quacungue ... parte iam Regiomontanus, quocüque ... partu libri. parti ablatiuus 111 395 ex codicum scripturis perlucet atque etiam 1 779 pro partus restituendus uidetur: apud Lucretium sex septemue locis seruatus est tempore cod. Flor., tempora GLM Luna, sieut in Firm. τι 13 3 Sol, exempli causa pro quouis planeta ponitur (uide Ptol. tetr. p. 13 τοῦ δωδεκατημορίου καθ᾽ ὃ ἔστιν ὁ ἀστήρ); sed ideo haec potissimum appellatur quia omnium plurimum ualet, ut maxime nostra intersit scire quo in dodecatemorio constiterit. Paul. Alex. I 4 ἡ κραταιοτάτη Σελήνη, Cic. de diu. 11 91 cum, wt ?psi dicunt, ortus nascentium Luna moderetur, eaque animaduertant et notent sidera, natalicia, Chaldaei, quaecumque Lunae vuncto wideantur, Firm. 1v 1 7 in omni geniturae substantia, ista, pars magno opere requirenda, in qua est Luna constituta ; quanto enim Luna, uelocibus se agitationibus transfert et quanto se stellis omnibus celeri festinatione coniungit, tanto nos cursus eius diligenti debemus contemplatione colligere. de Lunae dodecatemorio, quod quot quibusque sensibus dicatur in praefatione docui, multa hic somnia sua narrant Manilii interpretes: Manilius ea uerba nusquam posuit 72? mwmeris ter quaternis dispone, multiplica duodeciens 128 quia L?M, quae G, que 1, fulgent GL, om. M, sieut rrr 200 fulgens extat in M, in GL omissum est. de lectione dubitari uetant rr 749 mam totidem praefulgent sidera, caelo, 702 totidem mwmero fulgentibus astris 129 180 “οἵ suas partes et quae hine defuerant; ut in toto triginta partes primo signo tribuantur. esto Luna in xv parte Arietis: et istas Xv ei tribuo, et alias XV quae defuerant: ut fiant XXX' Bentleius. nde, ex eo quem consummaueris partium numero, 2/7, in quo Luna vefulsit, signo mwmerare memento suas partes, id est tot partes quota in parte eius Luna constitit, quaeque hinc defuerant, id est tot quot post hanc partem deesse uidebas ad iustam XXX partium summam efficiendam. hac tanta uerborum ui discentibus inculcat non minus XXX partes primo signo dandas esse, hoc est ab initio signi, non ab ea quam Luna occupauerit parte, distributionem incipere debere; praeuidit enim fore ut ea in re erraretur, sicut errauit Paulus Alexandrinus laud- ante et Manilium ob uitatum errorem uituperante Bouchaeo Leclerequio 130 quaeque cod. Monac., qua et M, quae et GL: fuerat qua eq. hinc GL?, hunc LM, Auic Voss. 18, quod uerum esse potest, si, ut π| 491 quae superent Phoebo partes pro partibus quas Sol transgressus sit, ita quae Lunae defuerant pro ilis quae Lunae transeundae restabant dici posse credimus 191 pari- terque M, pariter* L, pariter GL? sequentia Regiomontanus, sententia libri ducunt LM, ducit G, ducant Bentleius in adnotatione praeter neces- sitatem, similiter enim modus uariatur rri 490 detrahitur, 493 ducito, 424 trade, 496 erit dicanda. proxima signa tricenas partes ducunt (hoc est sortiuntur, ut 717), item sequentia 132-134, quibus remotis nihil deest, interpositis omnia perturbantur, deleuit Bentleius, ipse olim paucis mutatis post 744 traieci. nam aut falsa sunt quae uersibus 713-21 edocti sumus aut, 80 M. MANILII hie ubi deficiet numerus, tune summa relicta in binas sortes adiecta parte locetur dimidia, reliquis tribuantur ut ordine signis. in quo destituent, eius tum Luna tenebit dodecatemorium signi; post cetera ducet "ὄ1 I^] I ordine quodque suo, sieut stant astra locata. numerus ubi deficiet neque iam xxx partes supererunt, signum tenebimus cuius in dodecatemorio Luna constituta est, ut nulla possit esse relicta summa neque ulterius progredi distributio. his tribus uersibus continetur pars posterior rationis cuiusdam a Porphyrio isag. p. 194 traditae et in cod. Par. Gr. 2501 fol. 114 (C.C. A.G. vrir ii p. 50) aliis uerbis conceptae, qua ad Lunae dodecatemorium (quam rem Manilius, ut dixi, nusquam commemorauit) peruenitur: Porph. τινὲσ δὲ ἄλλωσ λαμβάνουσι τὸ τῆσ Σελήνησ δωδεκατημόριον. ἰδὼν πόσασ τοῦ ᾿Ηλίου ἀπέχει μοίρασ, ἐκ τούτων ὅσασ ἂν ἔχῃ τριακοντάδασ αἷρε, τὰς δὲ λοιπὰσ ἀνὰ δύο ἥμισυ ἀφ᾽ οὗ ἂν ἀπέχῃ (immo ἐπέχῃ) ἡ Σελήνη £oólov (ἀποδίδουν, cod. Par. ἰδίωσ δὲ τὸ río Σελήνησ δωδεκατημόριον λαμβάνεται καὶ ἄλλωσ᾽ τὰσ γὰρ τῆσ πρὸσ τὸν Ἥλιον ἀποχῆσ αὐτῆσ μοίρασ λαμβάνοντεσ, καὶ ὅσαι ἃν περιέχωνται αὐταῖσ τριακοντάδασ ἀφαιροῦντεσ, καὶ τὰσ λοιπὰσ ἀνὰ δύο ἥμισυ μερί- ζοντεσ, καὶ τὰσ ἐκ τούτου γενομένασ μερίδασ ἀπὸ τοῦ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἕζῳδίου προσεκβάλλοντεσ, ὡσ ἀνωτέρω εἴρηται, τὸ τῆσ Σελήνησ δωδεκατημόριον λαμβάνουσιν. eos qui hic inseruit, putandus est, cum in utraque ratione et Lunae nomen et numerum tricenarium positum uideret nec rem teneret, diuersa se et discrepantia coniungere non sensisse. hune uero Manilium fuisse, ut paulo ante dixi, propter uu. 722-5 credendum est; etsi nec facile talia creduntur et contrarium potius suadet res a Lachmanno ad Lucr. v 679 notata, reliquis trisyllabum, quod praeter hune uersum 734 apud Persium primum et extra saturam apud Silium Statium Martialem reperitur, cum Phaedrus in antiquo usu perstet. alioquin in his uersibus nihil est quod non Manilio conueniat : uide 1π| 490 hic ubi comstiterit numerus, 500 donec deficiat wumerus, 260 sq. apposita .. . hora | dimidia, 487 sq. adiectis... | quinque. . . summis, 598 bis sex adiectis messibus ; nam locetur pro diuidatur, in quo Bentleius offenditur, non magis mirum uideri debet quam u. 727 dispone pro multiplica 132 ubi L? pro uar. scr., tibi L?M,, ibi GL 733 diuidatur in quinas dimidias partes siue semigradus, qui sunt partes singulorum signorum sexagesimae, zodiaci septingesimae uicensimae [94 dimidia M, dimidiam GL 796 quo Bentleius, qua libri destituent eius tum Bentleius, destituente iustum M, destituent te iustum GL 136 duo decathemorium M, duo decathemoriis L, duodecathe moriis G cetera dodecatemoria ducet, tenenda accipiet, legitimum orbem perficiens. *uides iam antitheton, tum Luna illius signi dodecatemorium tenebit, post ceterorum signorum, pro cursu Lunae et signorum ordine' Bentleius 737 quodque*, quoque GLM, quaeque cod. Flor., quemadmodum II 435 quae plurale positum est ubi quod expectaueris; sed ab altera parte stant I 60 sua cuique, 80, 11 819, π|ι 71, 1v 22, 698, 867. utrum hic factum sit, quod 1r 112, 528, 574, 654, 1v 240, ut librarius aliquis quod et quo confunderet, inlicientibus etiam proximis ablatiuis, an, quod nusquam, ut Manilius in eam orationis formam incideret de qua Maduigius ad Cic. de fin. v 46 et Lachmannus ad Lucr. i 371 disputarunt quaque Verg. catal. 9 21 sq. traditur ornabant... heroida . . . certatim diuae munere quoque ASTRONOMICON II 81 haec quoque te ratio ne fallat, percipe paucis (maior in effectu minor est) e partibus ipsis 740 dodecatemorii quota sit quod dicitur esse suo, mihi dubium non est: lectores suo quisque (siue quoque dicendum est) iudicio utantur suo sicut M, sicut L, uelut G stant GL, sunt M, ut 111 202 ordine naturae sicut sunt cuncta locata ; sed facilius librarii illud in hoc mutabant, ut Verg. catal. 13 25, Mart. viri 21 11, Sen. Herc. Oet. 470 (adde Ouid. trist. v 10 12 a me correctum), et ipse M 111 508 sin£ exhibet pro stent. dodecatemoriorum astrorumque ordinem eundem esse uu. 713 sqq. expositum est ceterum quae post Pingraeum de hoc loco disputata sunt refutatione non indigent. Iacobus enim progr. Lubec. an. 1834 pp. 19-22 de Lunae dodecatemorio garrire perstat, cumque uu. 735 sq. eadem, quae Bentleius, ediderit, eius tum Luna tenebit | dodecatemorium signi, non haec uerba interpretatur sed, quae nusquam scripta sunt, illa, im eo tum Lumae erit dodecatemorium signo. quid quod astra u. 737 pro planetis accipiens, hos, quos astrologi aut septem aut demptis Sole Lunaque quinque esse uolu- erunt, sex facit? nam cetera praeter Lunam astra (sic enim uerba con- iungit) quinque illa intellegit quae u. 742 commemorantur, Solem e rerum natura eximens. plerosque lacobi errores, quos nouis eisque foedissimis, etiam in arithmeticis, insuper auxit, amplexus est Breiterus: Bechertum, dum mordicus tenet Gemblacensis menda, quid mirum nihil effecisse nisi quod deliranti conueniret? 138—748 hune locum, qui est de semigradibus siue sexagesimis signorum partibus inter quinque planetas distributis, ceteri astrologi ignorant, qui quotiens derépoc δωδεκατημόριον commemorant longe aliud intellegunt, de quo quaedam dixi in praefatione. aliquid tamen simili- tudinis habet μοιρῶν siue μονομοιριῶν ratio à Ptolemaeo tetr. p. 13 breuiter et contemptim significata, plenius exposita ab eius enarratore p. 48 et paulo aliter ἃ Paulo Alexandrino C 4--- 1), περὶ 7e δεσπόζουσιν οἱ ζ΄ ἀστέρεσ μονομοιρίασ κατὰ ζῴδιον, qua septem (non quinque) planetis singulae signorum partes tricensimae repetita serie attribuuntur. ceterum cur dodecatemorii nomine appelletur pars signi sexagesima obscurum non erit rem paulo curiosius reputanti quam ab interpretibus factum est. cum enim unaquaeque stella in unoquoque signi cuiusuis dodecatemorio unum possideat semigradum, in toto signo duodecim semigradus possidet, ut unus semigradus pars sit duo- decima non signi ille quidem sed eius in signo regni quod illi stellae concessum est 1738 haec, quae uersibus 741-4 exponetur fallat, fugiat percipe Lucianus Muellerus mus. Rhen. an. 1862 p. 190, perspice GL, perspicere (et falit)M. perspiciendi actio nec paucis fit nec multis: multis paucisue traditur doctrina et percipitur. percipe paucis Lucretius 1v 115, 723, percipe Manilius II 927, 111 37, 1v 586, 818 739 minor est GL?M, minorem L. quamuis minor, quaeque paucis tradi possit, in effectu tamen maior est; opinor, quia planetae plus pollent quam signa. 11 822 effectu minor in specie (species libri, speciem et usum Bentleius) sed. maior in usu, 11 644 proxima in effectu (im infectum libri: fortasse utrobique scribi praestat ?n effectum) e * (uel de), quod libri. € cum post & (eo enim compendio es? notatum fuisse ex duplici codicum scriptura colligitur) excidisset, numeros utcumque expletos esse conicio ; minus facile de in qd abiturum erat. quod e scripsi, non ez, de ea re uide ad τὶ 395 140 741 inuerso ordine M sed corr. 740 duo decathemorii LM, duodecathe- moriis G. Graeci nominis genetiuus in duplex ? exiens non minus recte habet quam bis positum cybii apud Martialem, x1 27 3 et 31 14, qui in Latinis pari cum F 82 M. MANILII dodeeatemorium. namque id per quinque notatur partis; nam totidem praefulgent sidera caelo quae uaga dicuntur, ducunt et singula sortes dimidias uiresque in eis et iura capessunt. 745 in quo quaeque igitur stellae quandoque locatae Manilio cura antiquum morem retinet, nisi excipiendum est in uersu obscuro ΧΙ 2 2 lectum Fabricii. Palladii Vergilio Aen. rx 151 suppositum non numero quota *, quod GLM, quid L". pro quo/a exarabant quoda, unde facile fiebat quod. ita 11r 420 quod ademitur LM. pro quota demitur, v 29 quoda LM, quod GL?, Mart. Ix 35 8 quod EXAC pro quota, Sen. dial. vr 14 1 quod enim libri pro quota enim, luu. rir 61 quod a portio cod. Par. 8072 haec uulgo sic scribunt, quod partibus ipsis | dodecatemorii quid, sit, interpretantur autem cum soloecismo quia in ipsis dodecatemorii partibus est aliquid, sententia inepta ac potius nulla; neque enim in dodecatemorii partibus id est, quod quaeritur, sed ipsum pars est dodecatemorii esse ad nostrum sensum abundat atque adeo cum sententiae detrimento dicendi uerbo adici uidetur, sed ita Lucilius lib. ΙΧ ap. Non. p. 428 Aoc, quod dicimus esse poema, Cicero in Arateis n.d. r1 105 extremusque adeo duplici de cardine uertezx | dicitur esse polus et altera apud. Graios Cynosura, uocatur, | aitera, dicitur esse Helice, 109 Arcto- phylax, uulgo qui dicitur esse Bootes; nec minus Latinum est quod huius libri u. 285 interpolator posuit quae praecedunt, dextra, esse feruntur 141 recte per se illa percipe quota, sit excipit namque, sed dure eiusdem significationis similisque formae uocabulum mam proximo uersu subicitur, ut scribendum suspicer nempe, quod cum namque librarii permutarunt Ouid. met. 11 474, 664, her. xvii 223, Luc. 1v 228, fortasse Prop. 13 37. qua uoce quod Manilius prae- terea non usus est, item semel eam Vergilius posuit georg. rtr 259 per quinque notatur partis, dodecatemorio in quinque partes diuiso definitur, quinta dodecatemorii pars est 42 totidem, subtractis scilicet, quae proprio nomine lumina, φῶτα, φωστῆρεσ appellantur, Sole et Luna 143 sortes dimi- dias, semigradus, ut 720 dimidias partes, 733 sq. parte dimidia 144 uires L?M, om. GL que cod. Flor., qui GLM in eis GL?, in«eis L, niueis M iura Vrb. 668, cura GLM eis praeter hunc uersum apud bonae aetatis poetas non uidetur extare; sed uide 707 quaeque ad 377 et 542 adnotaui 145 quo quaeque *, quocüque libri: uix recte scriberetur quinque. Cic. de diu. τι 89 «im quandam esse aiunt signifero in orbe, qui Graece ζῳδιακόσ dicitur, talem, ut eius orbis unaquaeque pars alia alio modo moueat inmutetque caelum, perinde ut quaeque stellae in his finitimisque partibus sint quoque tem- pore, ibid. 17 wident . . . quo in signo quaeque errantium stellarum quoque tempore futura sit. Verg. Aen. vir 400 ubicumque duo libri pro ubi quaeque, Stat. Theb. x1 183 «ubicumque omnes, ubi quaeque ex Vergilio Heinsius, Man. II 435 quaecunque GL pro quae cuique. Maduigius ad Cic. de fin. v 60 * quaecumque? inquit *interrogatiuum non esse, nec dici Latine widebo, quae- cumque sint notitiae, pueri norunt, Lachmannus ad Lucr. v 311 * cumque nisi cum relatiuis coniunctum lingua Latina non agnoscit.' at quod nosse putantur pueri id aut ignorarunt aut obliti sunt Manilii editores ad unum omnes ne Bentleio quidem excepto; ut uenia parata sit Horatii interpretibus Adolfo Kiesslingio et Luciano Muellero, qui gesserit carm. 1 6 4 coniunctiuum esse docent, in his, sciberis . . . hostium wictor, . . . quam rem cumque . . . miles te ASTRONOMICON II 83 dodecatemorio fuerint spectare decebit ; cuius enim stella in fines in sidere quoque inciderit, dabit effectus in uiribus eius. duce gesserit, comparantque carm. 1v 14 17-9 spectandus . . . quantis fatigaret ruinis. idem Muellerus cum recte Priap. 68 31 sq. pro e quibus uf scires quicumque ualentior esset | haec es ad. arrectos uerba locuta, procos reponeret qui quoque, sententiae tantummodo uitio offensus est, soloecismum praeter- misit, sicut etiam Prop. 1 10 19 sq. Cynthia me docuit semper quaecumque petenda | quaeque cauenda forent, ubi non minus recte scripsit quae cuique, cum Rothsteinius quaecumque interrogatiuum se defendere opinetur adlatis HI 21 5 sq., in quo loco quacumque relatiuum est: omnia sunt temptata, mihi, quacumque fugari | possit (immo posset) ; at ex omni me premit ille deus, hoc est omnes temptawi rationes, quibuscumque fugari posse uidebatur, quibus plane similia sunt quae bis apud Lucretium leguntur v 190 sq. et 425 sq. con- suerunt ... omnia pertemptare | quaecumque inter se possent (possint libri priore loco) comgressa creare. quid quod Heinsius parem soloecismum in Ouidii uersum her. Χαμ 60 intulit et Bentleio probauit, e? sequitur regn? pars quota- cumque sui, cum in libris recte esset quota quemque? sed illud magis miror, uiros sermonis Latini et Heinsio et Bentleio peritiores Lambinum et quem recte monentem modo audiuimus Lachmannum non haesisse in Lucretii uersibus VI 84 sq. sunt tempestates et. fulmina clara canenda, | quid faciant et qua, de causa cumque ferantur, qui locus eodem quo Manilianus modo curandus uidetur, ut scribatur quaeque, nisi forte praestat cwncta. nam in Lucr. rv 380 sq. nam, quocumque loco sit luz atque umbra, tueri | illorum est et v1 738 sq. munc age, Auerna tibi quae sint loca, cumque lacusque | expediam quali natura praedita, constent illa quo et quae relatiua sunt quandoque et hic et ubi- cumque apud Manilium extat unum uocabulum est, ἑκάστοτε, aduerbium uidelicet eadem ratione qua ubique quaque ipsum quisque pronomen formatum similiterque in distributione adhibitum, ut idem ualeat quod in Ciceronis locis supra adlatis quoque tempore. ponitur autem, prorsus ut quisque et ubique, modo cum interrogatiuo, 111 164 mune, quibus accedant signis quamdoque, canendwm est, 996 iam. fucile est tibi, quod. quandoque horoscopet astrum, | noscere, 560 sq. docui, per singula tempora, witae | quod. quandoque genus ueniat, Cic. de or. 111 212 scire, quid quandoque deceat, prudentiae (est), modo cum relatiuo, Man. rir 483 sq. nascens... astrum, | quod, quandoque wadis emissum. redditur orbi, Y 811 sq. corpus. .. per omne | quidquid. ubique mitens (ita nune scribo pro nitet) »igeat (subiuncetiuo pari condicione Manilius usus est II 814, 1v 249) quandoque, notandwm est, Liu. xxxiv 56 13 uti L. Cornelius . . . milites scriberet . . . dimittendique €i, quos eorum quandoque uellet, ius esset. quod cum Sealiger quasi per nebulam uidisset et semel atque iterum hoc quandoque *Manilianum' esse dixisset, peruerse obnixus Huetius ceteris quinque locis e? quando significari contendit, plane pari iure ac si quis Hor. carm. II 13 13 quid quisque witet pro quid et quis uitet accipi iubeat: uno, 1n 484, obmutuit 146 duodecathemorio GL?, duodecima temorio M et ut uidetur L fuerint G, lluerint LM 747 stella Bentleius, stellae libri, elisione apud Manilium rarissima, de qua dixi ad 1 323 fines in Scaliger, fine sint libri, qui error effecit ut et s'e//a et inciderit ex singularibus fierent pluralia. finium nomen et hic et u. 689 dodecatemorii ambitum signiticat, cum apud Firmieum τι 6 et alibi pro Graecorum ópíow ponatur, quae Manilius ignorat 7148 inciderit Bentleius, inciderint libri $n Wwiribus eius, eius uiribus 84 M. MANILII undique miscenda est ratio per quam omnia constant. 750 uerum haec posterius proprio cuncta ordine reddam ; nunc satis est docuisse suos ignota per usus, ut, cum perceptis steterit fiducia membris, sic totum corpus facili ratione notetur et bene de summa ueniat post singula carmen. 755 αὖ rudibus pueris monstratur littera primum per faciem nomenque suum, tum ponitur usus, praedita : pro Bentleius, nec male scriberetur sub cuius dodecatemorii in fines siue ambitum in quoque signo stella inciderit, eius dodecatemorii in uiribus potius quam in suis effectus dabit; quapropter, ut ait uu. 745 sq., spectare decebit quo in dodecatemorio stellae locatae fuerint. Saturni stella ipsa per se maligna est, cum autem in Iouis aliquod dodecatemorium siue in Ariete siue in alio signo incidit, Iouis naturam quodam modo induit, ut ex maligna salutaris fiat ac prospera. Bentleius sic interpretando, * cuius dodeca- temorii in fines stella inciderit, dabit illud effectus suos pro uiribus eius stellae, sensum inuertit: hoc si uoluisset poeta non quo in dodecatemorio stellae locatae fuerint dixisset uerum quae stella in quoque dodecatemorio. retentis stellae et inciderint quam absurda oriatur sententia uide apud Bechertum 749 undique miscenda, obseruationibus undique collectis effici- enda. quod Bentleius quid sit miscere rationem nescire se profitetur, multo minus quid sit undique miscere, prorsus eodem modo dicitur 1 310 mixta ex diuersis. . . uiribus astra, Cic. de off. 111 119 nec uero finis bonorum, qui simplex esse debet, ex dissimillimis rebus misceri et temperari potest. eadem mixtura siue σύγκρασισ (Sext. emp. 7póc dcrp. 42) commemoratur 111 587 mox weniet mixtura, suis cum. wiribus ommis, significatur rrt 66 undique uti fati ratio traheretur in wnwum. Firm. nr 18 3 scienda sunt haec autem omnia, ut, cum ad, apotelesmata, wenerimus, cuncta, miscentes et temperantes, sententias mostras fideli ueritatis ratione fivymemus 750 proprio GL, proprior M cuncta GL?, om. LM quae se posterius redditurum promittit, nusquam extant 152 cum iam partibus doctrinae singillatim perceptis plane confidere coeperis 153 notetur pro animaduertatur potius quam pro designetur positum uidetur, cum in superiore uersu de discente ac non de docente sermo sit 155-158 Breiterus comparat Quint. inst. 1 1 25 sqq. 756 per L"M, et G, t L tum ponitur Scaliger, componitur libri magister primum ipsos ductus R litterae in ceris exarat, deinde nomine appellat er, tum irritatam canem imitando usum siue sonum pueris monstrat. Quint. 1 1 24 neque . . . mihi illud... placet, . . . ut. litterarum momina et contextum (hoc est ordinem quem nos dicimus alphabeticum, ne Iacobsohno credas thes. ling. Lat. rv p. 695 41-3) prius quam formas parwuuli discant. obstat hoc agnitioni earum, non inten- dentibus mox animum ad ipsos ductus, dum antecedentem memoriam secuntur, 25 donec litteras, qui instituuntur, facie norint, non ordine 757 tunc libri *cuinam alii rei coniuncta est sylaba?' Bentleius. nulli sane; sed ipsa coniungendo efficitur, qua ui ut saepius ?ungere (uelut Ter. Maur. 288 syllabarum, quas duabus jiungimus wocalibus, Quint. inst. 1 5 68 ?unguntur (uocabula)... ex duobus Latinis integris, ut *superfui') ita non numquam coniungere ponitur. Varr. 1.1. v 88 cohors... in wiüla ex pluribus tectis ASTRONOMICON II 85 tum coniuncta suis formatur syllaba nodis, hine uerbi structura uenit per membra legendi, tunc rerum uires atque artis traditur usus 760 perque pedes proprios nascentia carmina surgunt, singulaque in summam prodest didicisse priora (quae nisi constiterint primis fundata elementis, 764 ecfluat in uanum rerum praeposterus ordo 763. uersaque quae propere dederint praecepta magistri), coniungitur ac quiddam fit uwwm, r.r. 1 4 3 ex eis tertii generis uoluit esse Lucullus coniunctum awiariwm, Cic. de inu. 1 17 simplex (causa) est, quae absolutam im se contine unam quaestionem ...: comiuncta ex pluribus quaestionibus, in qua plura quaeruntur, de fin. 11 44 cum Epicuro autem hoc plus est megotW, quod e duplici genere woluptatis comiwunctus est (scilicet Epieureus bonorum finis); a quibus ratione non differunt quae passim inueniuntur societatem foedus conubia, nuptias siue contungere siue ungere. de miscendi uerbo similiter adhibito dixi ad u. 749. exemplorum supra positorum Probstius in thes. ling. Lat. quartum neglexit, reliqua tria nullo discrimine alienissimis immiscuit, de significatione nusquam monuit * nodos syllabae dixit, qua notione Ausonius (413 38, Peip. p. 272) trinodem dactylum" Scaliger. Cic. orat. 222 his... singulis wersibus (quattuor dicit membra ex quibus constet ambitus siue περίοδοσ) quas? mod apparent continuationis, quos in ambitu coniwngimus 158 hinc L?, hic GLM uerbi Bentleius, uerbis libri praue geminata s littera, quo seruato Iunius /egenti, Huetius legendo coniecit. qui syllabam ex litteris formare modo didicit puer, is deinde ex syllabis uerbum, non ex uerbis enuntiatum, struere docendus est ; qua de re cum hoc uersu agatur, singulare werb? conuenit singularibus /;ttera et syllaba membra Scaliger, uerba libri: idem error in Marciano Ouid. met. xiv 148, Leidensi Iuu. x 198, Propertii codicibus rr 34 22 hine struitur uerbum, quod per membra sua, hoc est syllabatim, discipulo legendum est. nondum per werba legit qui syllabis componendis uerbum struit, sed is demum qui structis iam uerbis sermonem conectit. Quint. 1 1 31 tunc ?psis syllabis uerba conplecti et his sermonem comectere incipiat 1959 rerum singulis uocibus subiectarum wires ac potestates, id est interpretatio uerborum. Quint. 1 1 34 sq. i//ud non paenitebit ewrasse, cum scribere nomina, puer, quemadmodum moris est, coeperit, ne hanc operam in uocabulis uulgaribus et. forte occurrentibus perdat. protinus enim, potest $nterpretationem, linguae secretioris, quas Graeci γὙλώσσασ uocant, dum aliud. agitur, ediscere et inter prima elementa, consequi rem postea proprium tempus desideraturam aríis grammaticae, ut Ouid. trist. rv 10 15 sq. protimus excolimur teneri, curaque parentis | àmus ad, insignes urbis ab arte wiros. Quint. r1 4 1 primus in eo, qui scribendi legendique adeptus erit facultatem, grommaticis est locus 161 summam Bentleius, summa libri, quod non intellego, quamuis Fayus ?n summa interpretetur summatim. Cic. ad Att. vir 13 1 etiam ad. summam profectum aliquid, puto 162 constiterint GL? et ex corr. M, constiterunt LM 764 ante 763 posuit Breiterus, quam emendationem imprudentem se atque inuitum fecisse ostendit ipse uerba sic distinguendo, ordo, | uersaque, quae cet. ; sensus est enim effluantque praecepta, quae magistri wersa, (ordine non recto) dederint ^ effüuat codd. Par. et Flor. et 86 M. MANILII 765 516 mihi, per totum uolitanti carmine mundum erutaque abstrusa penitus caligine fata, Pieridum numeris etiam modulata, canenti quoque deus regnat reuocanti numen in arte, per partes ducenda fides et singula rerum 770 sunt gradibus tradenda suis, ut, cum omnia certa notitia steterint, proprios reuocentur ad usus. ac, uelut, in nudis cum surgunt montibus urbes conditor et uacuos muris cireumdare colles destinat, ante manus quam temptet scindere fossas 715 feruit opus (ruit ecce nemus, saltusque uetusti procumbunt solemque nouum, noua sidera cernunt, pellitur omne loco uolucrum genus atque ferarum antiquasque domos et nota cubilia linquunt, in L manus recentissima, et fluat GL, ut luat M, quorum alterutro seruato nec transpositis uersibus scribi poterat haud absurde u. 763 perdas (perdunt Regiomontanus) quae propere cet. recepto effluat Bentleius wel sua prae- propere coniecit, in quo non ualde placet ter intra duos uersiculos positum prae: contra lacobus wersa interpretatus est s? euersa erunt (debuit saltem sint), αὖ idem in protasi ac post in apodosi diceretur 165 mundum GM, mundi L 166 abstrusas penitus .. . harenas Lucanus dixit v 604, znsidias Cicero leg. agr. 11 49, idem de dom. 25 dolorem, acad. 11 32 ueritatem, ut ad nihilum recidat Bentlei cauillatio eruta pen?tus coniungentis; quamquam ne hoc quidem uituperare debuit 767 canenti cod. Flor., canendi GL, cauendi M 768 artem Immischius apud PBechertum, artis iam Donincontrius, arte libri, quaque... ab arce Regiomontanus. certe rewocanti numen nihil significabit donec dixeris aut unde numen aut quo reuocetur 169 ducenda fides, adquirenda, nisi fallor, efficiendum ut fides habeatur et, ut ait u. 752, perceptis membris stet fiducia. Gratt. 400 sq. solacia . . . traxere fidem 770 ut Prucknerus, et libri 711 reuocentur Regiomontanus, reuocantur libri. haee et... reuocantur lacobo Becherto Breitero probata esse, nec minus 900 quae tibi posterius magnos reuocamtwr ad, usus, sua sponte intellegitur 112-187 ordo est ac, uelut, cum surgunt urbes, ante, quam manus temptet scindere fossas, feruit opus etc., sic mihi materies primum tradenda, est 12 cum surgunt Scaliger, consurgunt libri urbes Vrb. 668, orbes GLM 718 conditor cod. Cusanus, conditur GLM T'14 manus in manu mutauit Scaliger, recte, si u. 775 opus accusatiuus esset et uerbum cum eo coniunctum ad conditor referretur; id quod sensit Bentleius, lacobus et Breiterus non senserunt 775 feruet Woltierus de Man. poet. an. 1881 p. 86, uertit libri sine sensu, wersat Bentleius, ut intellegeretur mente, animo, consilio. "Wol- tierus adfert Verg. georg. rv 169 feruet opus, Aen. 1 436, Aetnae 169, quorum locorum primo scidas Vaticanas ferwit exhibere adnotauit Ellisius noct. Man. p. 63. feruére constanter Vergilius, apud Manilium uerbum non extat. etiam uersu 778 apparet imitatio loci Vergiliani georg. 11 9209 an/iquasque domos awiwm 718 et nota GL?, notaque M et procul dubio L, qui nunc ASTRONOMICON II 87 ast alii silicem in muros et marmora templis 780 rimantur, ferrique rigor per tempora nota quaeritur, hinc artes, hinc omnis conuenit usus), tune demum consurgit opus, cum cuncta supersunt, ne medios rumpat cursus praepostera cura, sic mihi conanti tantae succedere moli 788 materies primum rerum, ratione remota, tradenda est, ratio sit ne post irrita neue argumenta nouis stupeant nascentia rebus. ergo age noscendis animum compone sagacem cardinibus, qui per mundum sunt quattuor omnes erasus est 779 templis Scaliger, templi libri 180 per tempora, nota nondum explicatum est, nam impudenter faciunt qui sibi credi postulant tempora hoc uno loco neque praeterea usquam significare temperamenta. neque tam de temperando quam de effodiendo ferro sermonem esse indicio est illud rimantur, ut recte Stoeberus ferri rigorem pro ferro accepisse uideatur conlato Verg. georg. 1r 143 twm ferri rigor atque argutae lammina serrae... uenere: similiter Lucretius 1 492 vigor auri, vi 953 et 1001 ferri uim, ν 1242 argenti pondus plumbique potestas. ita- que quaerendum censeo num /empora, quomodo 1v 205 cum pondera, Ouid. her. xix 165 cum robora, Germ. phaen. 402 cum cetera, passim autem cum gectora, et corpora, confusum est, sic hoc loco scriptum sit pro pignora, hoc est certa indicia quibus ferrum sub terra occultum prodatur: uide Plin. n.h. xxxIv 142 ferri metalla ubique propemodwm reperiuntur . . . minimaque difficul- tate adgnoscuntur colore ipso terrae mamnifesta. ita Aetn. 135 sq. certis tibi pignera rebus | atque oculis haesura, tuis dabit ordine tellus, 459 sq. saxum | ceria . .. uenturae praemittit pignora flammae 1781 hinc priore loco L?M, huic G, hu««c (non uidetur fuisse Awn»c) L. ab alia parte artes, ab alia usus conuenit. Auc... huc Scaliger, Fayo certe et Breitero prudentior, qui hinc temporis esse crediderunt omnis GL, om. M. 184 conanti Marklandus ad Stat. silu. τι 4 32, cunctanti libri, £entant? Scaliger ed. 1. minime cunctatur, sed operose aditum struit. conandi uerbum pari condicione positum est 111 4, I 561: ex conata Ciris u. 323 factum est contata, pro percontor passim per- cunctor scriptum 185 interpunxit Bentleius 786 ne sii Fayus, quem ordinem cur poeta deseruerit non satis apparet 787 ne his parum prouisis argumenta initium sumentia praepediantur nouis rebus necopinato exorientibus obmutescantque. ita Ouidius amor. 11 6 47 nec tamen ignauo stupuerunt uerba, palato. haec quomodo Fayus eique assensus Breiterus interpretentur, apud ipsos quaere 788-807 enumerantur quattuor mundi (rectius dicas zodiaci) cardines siue κέντρα : horoscopus, occasus (δύσισ, δῦνον), medium caelum (uecovpávgua), imum caelum (ἀντιμεσουράνημα, ὑπόγειον). Firm. m 15 1 in genituris cardines sunt quattuor, ortus, occasus, MC, IMC, quae loca a, Graecis solent appellari his nominibus: anatole, dysis, mesuranema, hypogeon. hos quattuor cardines, quae puncta sunt nec magnitudinem ullam habent, Scaliger et plerique cum quattuor principalibus templis siue τόποισ tricenas zodiaci partes aequantibus confundunt, de quibus postea poeta dicturus est, uersibus 918-958, et de uiribus eorum longe alia traditurus 789 qui, quattuor 88 M. MANILII 790 dispositi semper mutantque uolantia signa : unus ἃ exortu caeli nascentis in orbem, qua primum terras aequali limite cernit, alter ab aduersa respondens aetheris ora, unde fugit mundus praecepsque in Tartara tendit ; 795 tertius excelsi signat fastigia caeli, quo defessus equis Phoebus subsistit anhelis reclinatque diem mediasque examinat umbras ; numero, per mundum dispositi sunt (hoc est certis interuallis positi) idque omnes et semper, ut nullus umquam loco moueatur 790 mutant, ipsi immobiles uice perpetua alia signa dimittunt, alia accipiunt, quemadmodum ager dominos mutat; nam de effectibus cardinum nondum agitur. idem dicitur de templis pariter immobilibus uu. 959 sq. quae peruolat ommis| astrorum, series Ἴ91 ab exortw respondens, quod participium ex u. 793 praecipitur. respondent inter se horoscopus et cardo occidentalis mascentis in orbem, surgentis in harum gentium conspectum : uide 1 383 nascuntur sidera in orbem (orbe libri) quaeque ibi attuli; praeterea 11r 537 caeli... mascentis, 608 nascens horoscopos 792 qua LM, qui G, quod cum Scaliger cupidius, ut multa, ex Gemblacensi intulisset, tenuissetque re parum attenta Bentleius cum Pingraeo, suo iure expulit Iacobus, nec tamen efficere potuit ut Bechertus cogitare mallet quam Gemblacensi addictus uiuere. nempe primum, qui recepto, sensu destituitur, cum cardo immobilis sit neque terras cernere aut incipiat aut desinat: primum eas ex plano (hoc enim significat aequo limite) cernit caelum eo reuolutum nascensque. huic uersui respondet 794 unde fugit mundus etc.: uide etiam $827 sq. exortum, qua primum sidera surgunt, | unde dies redit, x11 590 sq. primo sub cardine ...qua redit in terras mundus, 1 43-5 oriente sub ipso...qua mundus redit 194 praeceps GL, princeps M 795 signat GL?, signa LM fastigia cod. Monac. et Regiomontanus, uestigia GLM probantibus Iacobo et Breitero, qui plantarum οὖ capitis quae sint discrimina nesciunt. non uestigia excelsi caeli, quae nulla ne cogitari quidem possunt, signare credebatur tertius cardo, summi qui regnat culmine caeli (810), sed fastigia: 1r 813 fastigia, summa, 881 fulgentis... fastigia caeli, x11 216 fastigia. mundi, 506 summi fastigia caeli. fastigia et uestigia passim in codicibus permutari dixi ad 1 616: exemplis ibi collatis adde rrr 625 ubi Vrb. 667 uestigia pro ceterorum fastigia, Iuu. vri l4 ubi Par. 8072 saec. IX fastigia pro uestigia exhibet 796 qua Breiterus, ut sciamus eum quo in 1 308 et τι 729 non quod caperet seruasse sed quod dormitaret anelis cod. Monac., habenis GLM. equis Oriens... anhelis bis Vergilius, georg. 1 250 et Aen. v 739; Ouidius met. IV 633 sq. pontus... qui Solis anhelis | aequora subdit equis et fessos excipit axes, Silius 1 209 wbi fessus equos Titam immersit anhelos "197 reclinat *, declinat libri, sicut Lydiae 14 declinarit codd. plerique contra metrum pro reclinarit; discernit Bentleius. neque subsistendi umbrasque examinandi notionibus congruit medium interiectum declinandi uerbum, neque reapse declinat diem Phoebus in cardine constitutus qui (811) medium tenui partitur limite mundum, etsi de templo cardinali, quod xxx gradus continet, rectissime dicitur 918 sq. qua summa accliuia finem | inueniunt, qua ASTRONOMICON II 89 ima tenet quartus fundato nobilis orbe, in quo principium est reditus finisque cadendi 800 sideribus, pariterque occasus cernit et ortus. haec loea praecipuas uires summosque per artem fatorum effectus referunt, quod totus in illis nititur aeternis ueluti compagibus orbis ; quae nisi perpetuis alterna sorte uolantem 805 cursibus excipiant nectantque in uincula, bina per latera atque imum templi summumque cacumen, dissociata fluat resoluto machina mundo. sed diuersa tamen uis est in cardine quoque, et pro sorte loci uariant atque ordine distant. principium decliuia sumunt, satis recte etiam 799 sq. de imo cardine in quo principium est reditus . . . sideribus, quae tamen nondum redeunt. Soli meridiano ea conueniunt quae de meridiano circulo legimus r 635 discernitque diem sextam- que examinat horam, Maneth. τὰ 109 sqq. ὃσ μὲν γάρ θ᾽ ὑψοῦ 0000 οὐρανοῦ ἐστήρικται ἠῴην οἷμον kal δείελον " HeMoto | κρίνων καὶ θνητοῖσιν ἄγων βαιὴν λύσιν ἔργων. itaque quemadmodum Mart. 111 67 6 sq. Lora lassos | interiungit equos meridiana sic hoc loco Sol anhelis equis ad medium caelum enisus reclinare diem et paulisper requiescere dici mihi uidetur, quod contra Horatius epod. 17 24—6 mullum a labore me reclinat otium . . . neque est | leuare tenta spiritu prae- cordia. wide etiam Stat. Theb. v 85 sq. Sol operum medius summo librabat Olympo | lucentes, ceu staret, equos, Luc. rx 528-30 (sub tropico Cancri) n obstat Phoebo, cum cardine summo | stat. librata, dies; truncum uix protegit arbor : | tam breuis in medium vadiis conpellitur umbra, unde Bentleius discere potuit quae essent mediae wmbrae. non tanti est exscribere aegr. Perdic. 59 sq. et anth. Lat. Ries. 253 131-3 198 fundato nobilis orbe, x 866 nobilis et mundi. nutrito rege Capella 199 cadendi cod. Cusanus et in L manus recentissima, canendi GL, cauendi M 800 1 636 paribus spatiis occasus cernit et ortus circulus meridianus 803 aeternis Bentleius, et heris M, aetheriis GL. mirum foret, nisi aetherii essent caeli cardines: expectatur epitheton quod stabiles eos esse indicet et bene orbem fulcire 804 805 ordo est nis? alterna sorte excipiant orbem perpetuis cursibus uolantem, ut sensit Fayus, a quo Pin- graeus desciscere non debuit. etiam liberius uerba collocata sunt ri 453-5 et locis ibi adlatis 805 interpunxit Bentleius. ἐπ wincula, ita ut fiat δέσισ siue uinctura, quod nomen usus non comprobauit 806 de tempi? uide ad I1 354 adnotata 807 Lucr. v 96 ruet moles et machina, mundi, Luc. 1 79 sq. totaque discors | machina diuolsi turbabit foedera mundi 808-840 redduntur cardinum uires 809 ordine dignitatis; qua de re antequam aliorum astrolog- orum placita referam, praemonendum est eos, etiam ubi cardines et κέντρα appellant, non tam de his quam de τόποισ siue templis ea continentibus cogitare. igitur ut Manilius sic Ptolemaeus tetr. p. 33 MC primum ponit, sed proximum horoscopum (nam IMC, cum in illo capite tantum de apheticis locis agatur, necessario seponitur) tum autem, post τὸν ἀγαθὸν δαίμονα (Man. ir 881-90), occasum ; ubi comm. p. 110 καὶ τοῦτο évavríes τῷ Δωροθέῳ᾽ ἐκεῖνοσ “γὰρ προτίθησι τὸν ὡροσκόπον, οὗτοσ δὲ τὸ μεσουράνημα. horoscopum praefert 90 M. MANILII 810 primus erit, summi qui regnat culmine caeli et medium tenui partitur limite mundum ; quem capit excelsa sublimem Gloria sede (scilicet haec tutela decet fastigia summa), quiequid ut emineat sibi uindicet et decus omne 815 adserat et uarios tribuendo regnet honores. hinc fauor et species atque omnis gratia uulgi, reddere iura foro, componere legibus orbem foederibusque suis externas iungere gentes et pro sorte sua cuiusque extollere nomen. Hephaestio 1 12 καλοὶ... τόποι... πρῶτοσ μὲν ὁ ὡροσκόποσ, δεύτεροσ μεσουράνημα, τρίτοσ ὁ ἀγαθὸσ δαίμων, τέταρτοσ 7) ἀγαθὴ τύχη (Man. 11 891-904), μετὰ τούτουσ τὸ δῦνον, εἶτα τὸ ὑπογειον, sed idem τι 19 (C.C. A. G. vr p. 98) de Dorotheo contraria tradit ac maxime cum Manilio conuenientia, τῶν κέντρων προτάττει τὸ μεσου- ράνημα, δεύτερον τὸ ὑποχθόνιον, τρίτον τὸν ὡροσκόπον, τέταρτον τὸν κλῆρον τῆσ τύχησ (qui perperam inter cardines refertur, cum athlum sit, Man. rrr 96). τοῦ γὰρ δύνοντοσ οὐ μνημονεύει. Firmicus quid de principatu censuerit ex II 18 2 horoscopus praecedit occasum, medium, caelum imo caelo praeponitur et ex VI praef. primi cardines horoscopum mediumque caelum. possident, secundi IMC occasumque suscipiunt non apparet, apparet autem ex 11 19 11 decimus locus (qui MC continet). . . principalis est et omnium cardinum potestate sub- limior et 111 1 18 MC in omnibus genituris possidet principatum 812-819 Paul. Alex. N decimum ab horoscopo templum, quod hune cardinem continet, σημαίνει... τὸν περὶ πράξεωσ kal δόξησ kal ἀξιώματοσ καὶ συστάσεωσ kal προεδρίασ λόγον, Sol autem ibi constitutus ἀρχικοὺσ καὶ ἐπιδόξουσ καὶ ἐμπράκτουσ καὶ προφανεῖσ ἄνδρασ ἀποδείκνυσι, C.C. A.G. 11 p. 197 30 ex Dorotheo τὸ δὲ μεσου- pávgua Tpáiew .. . καὶ δόξαν (ἔλαχε), Vett. Val. p. 179 24 /' πράξεωσ δόξησ προκοπῆσ, item p. 335 19 813 inclusi in parenthesin, qua absente Fayus et Pingraeus ita locum enarrare coguntur quasi aut fas/igia singulare aut windiceL adserat regnet pluralia sint. ἐμέοία dubitari potest utrum ea sit quam Gloria gerit an ipsa eo nomine significetur Gloria, numen tutelare 814 decus cod. Flor.,deus GLM omne Voss. 18, omni GLM ordo est w£ sibi uindicet quidquid. emineat. hyperbati exempla ad 1 58 collegi: simillime Vergilius georg. I1 227 rara sit am supra, morem, si, densa, requires. rectius indicatiuus poneretur, quidquid eminet ; sed uide rv 249-51 quidquid et argento Jfabricetur, quidquid. et auro, . . . tua, munera, surgent, 1 812 quidquid. ubique mitems wigeat quandoque, motandwum. est 915 regnet L?, reget GLM 816 omnis Regiomontanus (nam Becherti silentio, cum de GLM Cusano Voss. 390 fallax sit, de cod. Flor. non credo), omni libri Paul. Alex. N 2 stella Veneris hic posita certis condicionibus ὑπὸ ὄχλων εὐφημουμένουσ καὶ δημοχαρεῖσ kai περιωνύμουσ ἀποδείκνυσιν 817 orbem nimium esse ratus Bentleius in wrbem mutauit, atque apud Paul. Alex. N Luna hie noctu constituta διοικητὰσ πόλεων facere dicitur, quibus conuenit etiam reddere vura foro, quod in Gallico praefecto urbis commemorat Statius silu. 1 4 47 ; quamquam non sane legibus ferendis praefectus urbem componit 819 ordo est extollere nomen (inclarescere) pro sua. cuiusque sorte, *qu'on se fait un nom proportionné à son rang et à sa condition' Pingraeus; in quibus quominus ASTRONOMICON II 91 820 proximus, est ima quamquam statione locatus, sustinet aeternis nixum radicibus orbem, effectu minor in specie sed maior in usu. fundamenta tenet rerum censusque gubernat, quam rata sint fossis, scrutatur, uota metallis 825 atque ex occulto quantum contingere possit. tertius atque illi tollens in parte, nitentem quemque poneretur obstabat quod uerbi infinitiui subiectum, quo sua, sicut u. 818 suis, referendum est, tantum in animo cogitatur. sed etiam sine eiusmodi causa cuiusque ponitur, ubi expectabatur quodque, in Cic. de fin. v 69 eis... officiis, quae oriuntur αὐ suo cuiusque genere wirtutis, cuius loci Maduigius difficilem et operosam excogitauit explicationem 820 interpunxit Fayus 821 aeternis Scaliger ed. 1 et Bentleius, alternis GL, alterius M. miror Scaligerum postea a/fternis defendisse collatis 804 sq., proinde quasi, quia quattuor cardines alterna sorte orbem excipiunt, propterea imus cardo alternis eum radicibus sustineat nixum codd. Par. et Monac., mixtum GM et corr. ex muxtum ut uidetur L. ne hoc quidem, a/ternis mixtum radicibus orbem, nimis absurdum uisum est Becherto 822 specie Scaliger, species libri speciem .. . usum Bentleius fortasse recte, quamquam aliter dicitur v 152 sq. mec in usum tegmina plantis | sed. speciem (ubi libri specie). uide ad ir 739 adnotata 823-825 Firm. ir 19 5 quartus ab horoscopo locus (qui hune cardinem continet)... ostendit nobis . . . patrimonium, substantiam, fundamenta . . . et quidquid. ad. latentes et repositas patrimonii pertinet. facul- tates, Paul. Alex. L 4 ἔστι δὲ ὁ τόποσ περὶ ἐγγείων kal θεμελίων... σημαν- τικόσ, ubi certis condicionibus constitutus Saturnus planeta πλουσίουσ δείκνυσι . καὶ εὑρημάτων δοτὴρ γίγνεται, C.C. A.G. 11 p. 197 31-3 (ex Dorotheo) τὸ δὲ ὑπόγειον τοὺσ κρυφίουσ τόπουσ τοῦ σώματοσ kal θεμέλια kal krícew καὶ ἀγορὰσ (ἔλαχε), Vett. Val. p. 335 3-5 ὁ δὲ δ΄... περὶ μυστικῶν ἢ ἀποκρύφων καὶ θεμελίων καὶ κτημάτων καὶ εὑρημάτων τόποσ 824 825 del. Bentleius 824 rata L?M, rara GL scrutatur Regiomontanus, scrutantur libri propter s?»t. Sen. Oed. 372 scrutemur unde tantus hic extis rigor. sed incerta emendatio est, mire enim cardo non, quemadmodum iii 110 et 125 sortes tertia et sexta, edocere aut monere quid futurum sit, sed scrutari dicitur, quod mathemat- iecorum opus est 825 possit Scaliger, possis libri, sed contingere cum accusatiuo qui sie pro adipisci siue /ucrari posuerit non reperio; nam in Val. Fl. rv 620 (cui uersui miro errore 1 378 adiungit Lommatzschius thes. ling. Lat. 1v p. 715 19) optatam dabitur contingere pellem. similibusque inest usque ad propositum finem perueniendi notio huic loco minus apta. alterum commendant 1n 109 sq. contingant praemia quanta | edocet, 124 sq. quanti | contingant usus monet, 68 sq. quicumque ... casus | humana in uita, poterant contingere 826 pro tollens uere ut uidetur pollens Scaliger (ita totus libri pro potius v 298); reliqua emendatio incerta est. etenim quod Sealiger lenissima sane mutatione aeque i//i scripsit, iure Bentleius quaerit quorsum sic pertineat in parte, quod nimis inepte Stoeberus pro a/iqua tenus accipi iubet; unde ipse anno 1903 hane proposui orationem, 2m parte, mitentem | quae tenet exortum, cui tamen aduersantur III 180 sq. cardine . . . qui tenet exortwm et τὶ 837 occasumque tenens (cardo). accedit ut Manilius in quarto semipede longam syllabam non eliserit, datiui autem aeque aduerbio adiuncti 92 M. MANILII qui tenet exortum, qua primum sidera surgunt, unde dies redit et tempus describit in horas, hine inter Graias horoscopus editur urbes, 830 nec capit externum proprio quia nomine gaudet. hune penes arbitrium uitae est, hie regula morum, nullum certum exemplum in lexica relatum sit. nihilo magis satis facit lectio quam Iunio teste in cod. Pal. extantem (nam de Bonincontrio fallitur) multi editores receperunt aequali, pariter in a£que εἰ deprauata 11 233; nam quae interpretationis causa ualde inter se diuersa adscripserunt Bentleius ('quia cardines orbem diuidunt in quattuor partes aequales") et Breiterus (* müchtig in der gleichen Stellung, nümlich als cardo'), eorum neutrum his uerbis, aequali pollens in parte, significari potest 828 unde Scaliger, una libri redit Regiomontanus, dedit libri ut 1 335 describit cod. Cusanus, describet GLM. dies tempus ab ortiuo cardine ductum ordinat certa forma imposita, ut fiat horarum series. non dissimiliter 111 539 parte quod ex illa describitur hora, diebus, id est ordinantur horae definitae. hoc loco non minus atque illo initii significatio, unde, lineae ducendae magis quam rei in plures partes digerendae notioni conuenire uidetur, ut dubitare cogar quam recte Bechertus (quod in eo mireris qui v 669 ex wno uarius discribitur usus necessariam lectionem a Matritensi suppeditatam spernat) discribit coniecerit; qualis dubitatio oritur etiam in Liu. 1 19 6 ad cursus lunae in duodecim menses describit annum simili- busque. discribendi uerbum apud Manilium duobus praeter v 669 locis in M seruatum est, rv 742 (ubi accedit L) certis discripta nitent regionibus astra, et v 734 per ingentis populus discribitur urbes ; duobus restituit Buechelerus mus. Rhen. an. 1858 pp. 609 sq., 1v 587 quattuor in partes caeli discribitur orbis, 701 humana est signis discripta figura horas LM, aras G 829 hinc GL, hic M, quo dissoluitur oratio. Àinc, ob causas uu. S26-8 commemoratas editur sic pro appellatur poni ego solus miror, ceteri ne admonitione quidem rem dignam iudicant III 103 peregrinas inter uersantibus urbes 830 nec LM et supra scr. man. 1 G, haec G externum M, extremum GL quia L?M, qua GL nomine cod. Monac.,numine GL?M, minime L proprio, id est Graeco : 111 40-2 et, si qua externa referentur nomina lingua, | hoc operis, non uatis, erit - non omnia flecti | possunt, et propria melius sub uoce notantur — 881-884 Firm. II 14 3 uitae locus est in eo signo in quo est horoscopus constitutus, 19 2 in hoc loco wita, hominum et spiritus continetur, ex hoc loco totius geniturae fundamenta, noscuntur, Paul. Alex. L—L 2 τῶν δεκαδύο τόπων... ἀρχὴ kal πρωτοστάσιόν ἐστιν ὡροσκόποσ, δι᾽ οὗ πάντα τὰ πρὸσ τὸν ἄνθρωπον συντείνοντα πράγματα καταλαμ- βάνονται. ζωῆσ γὰρ καὶ πνεύματοσ ὁ ὡροσκόποσ δοτὴρ καθέστηκεν, ὅθεν ola£ καλεῖται, Vett. Val. p. 334 22 τὸ δὲ α' ζωὴ καὶ ὑπόστασισ τῶν χρόνων καὶ τὸ ψυχικὸν πνεῦμα 831 penes *, tenet GLM, Ac tenet cod. Flor. et omnes paene editores. Hor. art. 72 quem penes arbitrium est et ius et norma loquendi, Tac. Germ. 11 1 ea quoque, quorum penes plebem arbitrium est, ann. x1r1 56 1, Liu. rix 63 9, xxii 23 4, Sen. de ben. 112 1 est post witae collocaui, post morum libri uita Bentleius, quod quid haberet uitii docuit Lachmannus Lucr. p. 161, ipse scribendum ratus witale; Breiterus sententiae adeo neglegens fuit ut nunc t. a. uitae, nunc γ΄. m. est proponeret. uersus in caesura hiantes apud Manilium non inueniuntur nisi tam aperte mendosi ut etiam ab eis, qui, ut hie Iacobus et Bechertus, ipsum hiatum sibi eripi nolunt, corrigantur: ir 629 quosque dabunt Chelae et quos dat Aquarius ortus, ΤΥ 848 ?psa, docet titulos causae : ASTRONOMICON II 93 fortunamque dabit rebus, ducetque per artes, qualiaque excipiant nascentis tempora prima, quos capiant cultus, quali sint sede creati, 835 uteumque admixtis subscribent uiribus astra. ultimus, emenso qui condit sidera mundo occasumque tenens submersum despicit orbem, ecliptica signa, ubi una littera transposita scripserim titulo se causa. nam de hiatu illo in syllabis 7» littera terminatis quem τι. 1 795 admissum multi credunt, rv 661 nemo, nune non loquor regula, morwum in exitu hexametri posuerunt Martialis x1 2 3 et Ausonius epigr. 9 7 (Peip. p. 320): adde Pers. v 38 adposita, intortos extendit regula mores 898 interrogatio pendere uidetur à decernendi notione ex praecedentibus petenda. similem etsi non plane parem libertatem habent rrr 135 sq. im quo sortimur mores et qualibus omnis | formetur domus exemplis, 146-8 continet omnis | uotorum. effectus et, quae sibi quisque swisque | proponit studia atque artes, haec irrita me sint. de sententia uide quae ad 841 sqq. dicentur 834 capiant, accipiant, ut v 396 tali capiens sub tempore witam quali sede, excelso an humili loco 835 astra, planetae ; hi enim eodem sensu subscribere dicuntur ΠῚ 128 s male subscribunt stellae per signa locatae et passim ab astrologis μαρτυρεῖν, uelut Maneth. v1 619 sq. εἰ... Oo0poc . . . μαρτυρέοι, I1 390 ὑπ’ ἄστρων μαρτυρίῃσιν, Firm. r1 1 4-7 testimonium perhibent, quibus omnibus significatur stellas ita esse constitutas ut in geniturae formam geometricam referri possint, maxime per trigonum tetragonum diametrum. sic fit illa, quam Manilius dicit, uirium admixtio: Maneth. τι 399-401 ἀληθείην πᾶσαν βροτέου βιότοιο | σύγκρασισ διέκριν᾽͵, ἐπιμαρτυρίαι τε φαεινῶν | ἄστρων ἀλλήλοισ χώροισ θ᾽, ὑπὲρ ὧν γεγάασιν, iri 927 ἤδη καὶ σύγκρασιν ἀείσω μαρτυρίασ τε. in Firm. v 1] continentur simplicia, cardinum decreta, sine alicuius planetae testimonio, 2 horo- scopi decreta, cum omnium planetarum, societate. ceterum, quod hoc uersu de solo horoscopo monetur, id non minus ualet in tres reliquos cardines ; quemad- modum in loco qui est de duodecim athlis, ται 96-159, septiens commemoratur planetarum testimonium, quinquiens omittitur utcumque, cum in codicibus qui tum noti erant scriptum esset utrimque, Scaliger ed. 1 coniectura restituit, quam postea confirmarunt Gemblacensis et ceteri boni libri, quamque etiam sine illis satis et sententia tuebatur et 1r 963, rrr 119, 141: apud Huetium plus potuit odium atque inuidia 837 despicit in dispicit mutari uoluit Lachmannus in nota disputatione ad Lucr. 1v 418, quia despicere cum accu- sandi casu non coniungeretur nisi in significatione contemptus; ad quam regulam correxit, partim ex codicibus, Lucr. rv 418, Verg. Aen. 1 224, georg. 11 187, Ouid. met. 11 178, 111 44, vir 223, fast. rv 569, Colum. 1 6 93. restant Ouid. met. x1 552 sq. spoliisque animosa superstes | unda uelit uictriz sinuataque despicit undas, Luc. 1 458 populi, quos despicit Arctos, v 638 sq. quantum Leucadio placidus de wertice pontus | despicitur, tantum nautae widere tre- mentes | fluctibus e summis praeceps mare, V1 748 sq. indespecta tenet. wobis cui Tartara, cuius | uos estis superi, Sil. X11 488 e tumulis subiectam despicit urbem, Sen. n.q. vii 12 3 Saturnus aliquando supra Iouem est et Mars Venerem aut Mercurium, recta, linea despicit, quorum locorum in nullo aut contemptus significatur aut substitui potest dispiciendi uerbum ; quare ne in eis quidem quae Cie. de r.p. ΠΙ 14 leguntur, s? quis ?/o Pacuiano inuehens alitum 94 M. MANILII pertinet ad rerum summas finemque laborum, coniugia atque epulas extremaque tempora uitae $40 otiaque et coetus hominum cultusque deorum. nec contentus eris percepto cardine quoque : interualla etiam memori sunt mente notanda per maius dimensa suas reddentia uires. anguium curru multas et uarias gentis et «urbes despicere et oculis conlustrare possit, commendauerim dispicere. nam Phaedr. rm 5 10 omitto, ubi despicit ex coniectura scribitur 838-840 Paul. Alex. M 2 τὸ δὲ (" ἀπὸ ópo- σκόπου (quod hune cardinem continet) σημαίνει τὸν γαμοστόλον.. .. kal τὴν τοῦ θανάτου ποιότητα... ἔστι δὲ. .. τὴν πρεσβυτικὴν ἡλικίαν ἐμφαῖνον, M 3 τὰσ προκοπὰσ ὀψὲ τοῦ χρόνου χαρίζεται 838 rerum summas ita dicitur ut Quint. inst. v 10 17 ordo rerum tribus momentis consertus est, habent enim ommia initium, incrementum, summam, ut iurgium, rixa, deinde caedes 839 con- iugia atque Vrb. 668, coniugiatque atque M, coniugeatque L, coniungitque GL? et editores ante Dentleium. Firm. 1 14 3 (locus est) coniugis im septimo (horoscopi signo), 19 8 ex hoc loco qualitatem et quantitatem quaer- amus nuptiarum, 20 2 (septimus locus appellatur) coniun, Vett. Val. p. 335 11 τὸ ζ΄ γαμοστόλοσ τῆσ γενέσεωσ extrema tempora, witae. Porph. isag. p. 202 ἡ δὲ δύσισ τὴν τελευταίαν (ἡλικίαν δηλοῖ), Luc. vit 380 sq. ultima fata | deprecor ac turpes extremi cardinis annos, Sen. Tro. 52 mortalis aewi cardinem extremum premens 841-855 describuntur quattuor interualla siue τεταρτημόρια cardines dirimentia. Paul. Alex. D 92-3 τεταρτημόριον... τὸ ἀπὸ τῆσ ὡροσκοπούσησ ἕως τῆσ μεσουρανούσησ. . . σημαίνει τὴν πρώτην ἡλικίαν, λέγω δὲ τὴν νεότητα" τὸ δὲ δεύτερον... ἀπὸ τῆσ μεσουρανούσησ μοίρασ ἕωσ τῆσ δυνούσησ.. .. σημαῖνον τὴν μετὰ τὴν νεότητα ἡλικίαν, ἥτισ ἐστὶ μέση" τὸ δὲ τρίτον τεταρτημόριον ἀπὸ τῆσ δυνούσησ μοίρασ ἕωσ τῆσ Ümo'yelov . . . σημαῖνον τὴν τοῦ γήρωσ ἡλικίαν" τὸ δὲ τέταρ- Tov τεταρτημόριον ἀπὸ τῆσ ὑπογείου μέχρι τῆσ ὡροσκοπούσησ μοίρασ. .. σημαῖνον τὴν πρεσβυτικὴν ἡλικίαν ἕωσ Tío τοῦ θανάτου τελευτῆσ. ceterum cum uitae aetates his quadrantibus adsignat parum sibi constat Manilius, qui u. 833 tempora prima nascentes excipientia horoscopo, at nune u. 845 aetatem primam et nascentes aunos primo quadranti tribuit, item u. 839 extrema tempora uitae occidentali cardini, nune uero 854 sq. seros annos labentemque diem uitae tremulamque senectam quarto quadranti. multo magis sibi re- pugnat Paulus, qui de cardinibus et uitae temporibus inferiore loco haec tradit, L 2 ὡροσκόποσ. .. σημαίνει... τὴν τῆσ νεότητοσ ἡλικίαν, ἥτισ ἐστὶ πρώτη, N μεσουράνημα... ἀπὸ μέσησ ἡλικίασ τὰσ ἐνεργείασ ἐνδεικνύμενον, M 2 κέντρον δυτικὸν τὴν πρεσβυτικὴν ἡλικίαν ἐμφαῖνον, L 3 ὑπόγειον . . . σημαῖνον τὴν τοῦ γήρωσ ἡλικίαν καὶ τὴν τοῦ σώματοσ περιστολὴν καὶ τὰ μετὰ θάνατον πάντα, quibus paria fere docet Porphyrius isag. p. 202 ὁ μὲν ὡροσκόποσ δηλοῖ τὴν πρώτην ἡλικίαν, τὸ μεσουράνημα τὴν μέσην, ἡ δὲ δύσισ τὴν τελευταίαν, τὸ δὲ ὑπὸ γῆν κέντρον τὸν θάνατον καὶ τὰσ μετ᾽ αὐτὸν γιγνομένασ εὐδοξίασ ἢ ἀδοξίασ 841 quoque cod. Par., quod cum Bonincontrio recepit Fayus, quoquam GL, quoda M. quisquam sic pro ullus quinquiens Lucretius, semel Valerius Flaccus posuit; sed u//o non minus quam quoquam respuit sententia. nemo enim post quattuor cardines cum singulis cuiusque uiribus uu. 789-840 enumeratos monendus erat ne u//o ex eis percepto contentus esset; atque isto pacto sic pergi debebat, *reliqui etiam notandi sunt.' immo hoc dicitur, ne quattuor quidem cardinibus singillatim perceptis adquiescendum esse sed insuper discenda interualla. 843 satis ASTRONOMICON II 95 quiequid ab exortu summum curuatur in orbem, 845 aetatis primae nascentisque adserit annos. quod summo premitur deuexum culmine mundi donec ad occasus ueniat, puerilibus annis succedit teneramque regit sub sede iuuentam. quae pars occasus infra est imumque sub orbem $50 descendit, regit haec maturae tempora uitae perpetua serie uarioque exercita cursu. at, qua perficitur cursus redeunte sub imo, tarda supinatum lassatis uiribus arcum ascendens, seros demum complectitur annos $55 labentemque diem uitae tremulamque senectam. improprie interualla maiora dicuntur cardinibus, qui magnitudinem habent nullam 845 Fayus primae mascentisque aetatis, Pingraeus primae aetatis mascentesque coniungit, duriore uterque oratione. simplex et fortasse uera est Bentlei coniectura aetatem primam, quod ob male intellectum nascentis mutari potuit 848 succedit ut 11 672 accedunt, nisi forte significatur hune quad- rantem ordine subire et pueriles annos excipere iuuentam GL?, iuuenta LM 849 quae Regiomontanus, qua libri: 893 quae G, qua M infra est Bentleius coniectura non certa, inter libri imumque L, imum quam G, minumque M 850 regit hoc maturae L?, haec cod. Flor. aliique, maturae (-e GL) regit GLM. ne haec quidem certa lectio est, uideturque labes aliqua in uersus 849 et 850 medios inuasisse $51 perpetua (—pp-et-ria— et-pp-ria) Bentleius, et propria LM, at propria G. nec coniunctio οὐ locum hic habet, nee propria serie quid sit quisquam explicauerit' Bentleius. indigna relatu sunt quae Fayus Pingraeus Iacobus inter se diuersissima interpretationis loco protul- erunt; Breiterus nihil protulit 852 at GL?, t LM quarta circuli pars non sub imo sed ab imo redit ; imum autem (quod Iacobi causa dicendum est, qui aub redeunte imo intellegit) neque redit neque sub eo cursus perficitur. frustra edd. uett. quae perficitur cursu redeunte, nec melius Bentleius qua- drante sub imo, nullus est enim imus quadrans. inuentus est qui proponeret redeuntis ab imo, inuentus etiam qui reciperet; qui enarraret non est inuentus. equidem scribendum suspicor redeunte sibimet, quemadmodum 1 630 colurus iterum, coit ipse sibi memor unde profectus; etsi rectius sane circulus quam ultimus eius quadrans sibi redire dicitur. sibimet in fine hexametri habetur 1v 439, non ergo erat cur Marklandus ad Stat. silu. 11 6 16 de ea re dubitaret ; quamquam in Statiano uersu, qui sponte sibique | ?mperiosus erat, non Mark- landus sed ante eum Heinsius uerum inuenerat, sib? 1086 856-967 absolutis quae de quattuor cardinibus et de quattuor eorum interuallis dicenda putauit poeta ad nouum locum tractandum pergit qui est περὶ τῶν δώδεκα τόπων siue περὶ τῆσ δωδεκατρόπου, expositum illum a Paul. Alex. L—O 2, Sext. emp. πρὸσ ἀστρ. 12-20, Firm. 11 19 et utrimque uicinis capitibus, Vett. Val. p. 179. hos τόπουσ Manilius uariis nominibus appellat /oca (11 899, 909, 927, 948, 962, 967, i11 608), partes mund? (τι 857, 912) uel cael? (11 966, 111 583) uel sine genetiuo partes (11 916, 9294, 932), sedes (11 863, 867, 922, 956), regiones (11 865), sortes (11 872 et nisi fallor 111 604), templa (11 959, 111 583, 586, 614), etiam parum 96 ' M. MANILII omne quidem signum sub qualicumque figura partibus infieitur mundi ; locus imperat astris et dotes noxamque facit; uertuntur in orbem singula et accipiunt uires caeloque remittunt. 860 uincit enim natura genus legesque ministrat proprie astra (11 882). sunt autem circuli δωδεκατημόρια tricenas μοίρασ con- tinentia, quorum quattuor ea, quae principalia loca uocantur, cardines mundi in se positos habent, sed quanam in parte sui positos, id uero ambigitur. Heliodorus in C.C. A.G. rv p. 82 περὶ δὲ τοῦ μερισμοῦ kal τῆσ διακρίσεωσ τῶν τοιοῦτων ιβ' τόπων πολλή τισ ἐγένετο διάλεξισ kal ἀμφιβολία τῶν ἀστρολόγων" οἱ μὲν γὰρ τὸ ζῴδιον αὐτὸ οὗ ἡ μοῖρα εὑρίσκεται ὡροσκοποῦσα 7) μεσουρανοῦσα τόπον ὅλον ἀποφαίνονται... ἕτεροι δὲ (quos Aegyptios esse tradit comm. Ptol. tetr. p. 109 fin.) ἑκατέρωθεν τῆσ ὡροσκοπούσησ μοίρασ ιε’ λαμβάνοντεσ kal τῆσ μεσουρανούσησ ὁμοίωσ τοὺσ τόπουσ περιγράφουσι... τῶν παλαιῶν 0É Tuo, . . . ἀφορμὴν λαβὼν τὸ τῷ θειοτάτῳ Πτολεμαίῳ ἐν τῷ περὶ χρόνων ζωῆσ ῥηθὲν ὅτι τὸν ὡροσκοποῦντα τόπον ἀπὸ €' μοιρῶν τῶν προαναφερομένων τῆσ ὡροσκοπούσησ μοίρασ δεῖ λαμβάνειν, μέθοδον ἐκτίθησι. Ptolemaei uerba haec sunt, tetr. p. 33, τὸ περὶ τὸν ὡροσκόπον δωδεκατημόριον, ἀπὸ πέντε μοιρῶν τῶν προαναφερομένων αὐτοῦ ὁρίζοντοσ μέχρι τῶν λοιπῶν καὶ ἐπαναφερομένων εἴκοσι πέντε, ad quem locum Porphyrius isag. p. 202 fin. τούτων δὲ ἕκαστοσ τῶν ιβ΄ τόπων λαγχάνει τὰσ προανηνεγμένασ μοίρασ ε΄ kal τὰσ ἐπανα- φερομένασ κε΄. quarta opinio ab his omnibus diuersa Firmici est, qui cardinem in prima loci extremitate ponit, I1 19 2 primus... locus ab ea parte, in qua fuerit horoscopus, wires suas per residuas partes XXX extendit .. . 3 secundus locus . . . accipit initium à XXX horoscopi parte et wires suas per XXX residuas partes extendit. sed his principalibus locis quae priora sunt et a dextro posita (ea scilicet ratione qua Aries Tauro prior eique dexter dicitur) ἀποκλίματα et interdum καταφοραί (uelut Firm. πι 5 5) et προαναφοραί (uelut Paul. Alex. O, C.C.A.G. vir ii p. 67 3) appellantur, posteriora uero et sinistra éravaóopaí et non numquam ἀναφοραί (uelut Sext. emp. πρὸσ ἀστρ. 20, Vett. Val. p. 232 27, Firm. m1 5 3). numerantur autem loca apud plerosque sinistrorsum ab horoscopo, ut qui ipsum horoscopum continet primus locus uocetur, secundus ἐπαναφορά eius, ἀπόκλιμα duodecimus 856 figura, σχήματι γενέσεωσ, nisi fallor, ut 111 169 πὸ falsa uariet genitura, figura, quo sensu forma ponitur 1 60, nx 178. ita Firmicus r1 8 2 figurae stellarum (idem 1v 5 in qualicumque schemate), corp. gloss. Lat. v 395 49 thema, figura. 857 inter- punxit Regiomontanus partibus duodecimis, τόποισ inficitur: Firm. r1 20 55i... maliuolae stellae uel ibidem constitutae uel de quadrato uel de diametro haec eadem in fecerint loca, 1v 19 37 (dominus geniturae) licet sit ad nocendum garatus, ex bonarum stellarum testimonio gratia quodam modo inficitur, v1 32 (p. 184. med. in ed. Pruckn. 1551) patris dominus . .. ex sua matura locum inficit; neque dissimile est Man. 1r 357 aera mfectum 859 caelo GL, cardo M. nouas uires a caelo accipiunt eique cedunt ac remittunt suas: 960 ducitque et commodat illis | ipsa suas leges, ducit ab illis leges eorum 860 uinci natura genus Fayus et Pingraeus interpretantur *natura loci uincit naturam astrorum, ut nescias utrum neglegentiam magis admireris, qua poeta duas res, locum et astra, quas inter se opponi uellet, nullo uerbo significarit, an cum hac neglegentia coniunctam ineptam in una eademque notione diuersis uocabulis impositis exornanda diligentiam. idem enim ualere maturam et genus, neque illud minus quam hoc astrorum esse, ostendunt 11 416 uincit ASTRONOMICON II 97 finibus in propriis et praetereuntia cogit esse sui moris, uario nune ditia honore, nune sterilis poenam referentia sidera sedis. quae super exortum est a summo tertia caelo, 865 infelix regio rebusque inimica futuris et uitio fecunda nimis ; nec sola, sed illi par erit, aduerso quae fulget sidere sedes iuneta sub occasu. neu praestet, cardine mundi naiwra locum et 645 parte genus wariant, neque tamen uerum esse potest, quod Iacobus sententia, ut ait, iubente scripsit, positura ; positura enim neque fines proprios habet neque morem suum. sententiae satisfaciet matura «loci» 862 ditia (—diua) Bentleius, diues libri 863 referentia Bentleius, que ferentia libri ^ sedis LM, seclis G, quod mendum Scaligerum aliosque transuersos egit. sed Scaligero nemo uitio dabit quod Bentlei emendationes non prior inuenit: inuentis qui uti nolunt, carent excusatione; quorum solus Iacobus aliquid quod non absurdum esset effecit, wwnc déues .. . munc sterilis poenamque serens in sidera sedis. nam ex Breitero, qui cum veferentia reciperet diues seruauit (uario munc diues honore, | munc sterilis, poenam veferentia sidera sedis) quaerendum est quam poenam sedis uario honore diuitis referant sidera praetereuntia, morem eius coacta induere. sterilis ea sedis, si quam forte praetereunt, poenam referunt, ipsa facta sterilia: contra honore ditia fiunt, quotiens in contrariae naturae locum inciderunt 864—- 880 commemorantur quattuor illa loca quae auctore Firmico rr 17 pigra et deiecta, esse dicuntur ob hoc, quod, wulla, cwm horoscopo societate iwnguntur, id est quod lineae ab eis ad horoscopum ductae neque diametrae sunt neque aut irigoni aut tetragoni aut hexagoni latera efficiunt. sunt enim ab horoscopo secundus sextusoctauus duodecimus 864-866 locus duodecimus. Paul. Alex. O τὸ ιβ΄ ἀπὸ ὡροσκόπου καλεῖται κακὸσ δαίμων, προαναφορὰ τοῦ ὡροσκόπου, Sext. emp. πρὸσ ἀστρ. lO τὸ προαναφερόμενον τοῦ ὡροσκοποῦντοσ ζῳδίου, ἐν τῷ φανερῷ ὃν (id est supra terram), κακοῦ δαίμονόσ φασιν εἷναι, 18 τοῦ ὡροσκοποῦντοσ ζῳδίου τὸ ἀπόκλιμα καλεῖται κακὸσ δαίμων, Firm. τι 19 13 Aic locus a. Graecis cacos daemon appellatur, a nobis malus daemon... witia etiam in hoc loco et aegritudines inuenimus, Maneth. v1 36 sq. προτέρῳ... ὥρησ (gw . . . δαίμονα τόν τε κακὸν πρότεροι φῶτεσ καλέσαντο, 151 ὕπερθ᾽ pna χαλεπῷ ἐν δαίμονι 867 locus sextus. Paul. Alex. Μ τὸ ς΄ ἀπὸ ὡροσκόπου καλεῖται κακὴ τύχη kal ποινὴ καὶ πρόδυσισ καὶ ἀπόκλιμα φαῦλον, Sext. emp. 16 τὸ μετὰ τὴν δύσιν ἐν τῷ ἀφανεῖ ποινὴν καὶ κακὴν τύχην, ὅπερ καὶ διάμετρόν ἐστι τῷ κακῷ δαίμονι, 19 τοῦ δύνοντοσ τὸ ἀπόκλιμα κακὴ τύχη, Firm. τι 19 7 mala fortuna, appellatur . . . in hoc signo causam witii ac ualitudinis inueniemus, Doroth. Sidon. (C.C.A.G. vr p. 108) 292-5 μηδὲ Σεληναίησ ἐπὶ δαίμονοσ οὐλομένοιο (id est κακοῦ) | ἠὲ τύχησ (scilicet οὐλομένησ), ὅπερ ἕκτον ἀφ᾽ ὡρονόμοιο, βεβώσησ | ἄρχοιο ἕξενίησ᾽ ἢ γὰρ τόδε πῆμα φυτεύει | ἠὲ δυσεργείην ἢ καὶ βιότῳ τινὰ λώβην par. dissentit Firmicus τὶ 18 2 mala fortuna, id est VI ab horoscopo locus, malo daemoni, id est XII ab horoscopo loco, praeponitur sidere quouis ibi constituto: ita rrr 603 szgnum nascens à cardine primum; quamquam, cum nullus locus ullo tempore sidus aliquod non transmittat, aliquando pro ipso loco dicitur astrum (ir S82) uel signum (Firm. 11 16 2) 868 (wicta sub occasu, nullo interuallo occasui G 98 M. MANILII utraque praetenta fertur deiecta ruina. 870 porta laboris erit: scandendum est atque cadendum. nec melior super occasus contraque sub ortu sors agitur mundi : praeceps haec, illa supina subiecta praestet GL, prestit M interpunxi. *ac, ne haec sexta sedes praestet duodecimae, utraque pariter cardine mundi deiecta fertur, κέντρου ἀποκεκλικυῖα, ita ut ruinam ob oculos habeat?!; haec enim δύσεωσ, illa ὡροσκόπου ἀπόκλιμα uocatur. Firm. vr praef. sextus autem et duodecimus ab horoscopo locus . . . caduca humilitate deicctionis impugnatur, C.C. A.G. v iii p. 123 32 ἐν ἑνὶ τῶν δύο φαύλων ἀποκλιμάτων, τῴ ἕκτῳ δηλονότι kal τῷ δωδεκάτῳ. praetenta, ruina, quae uerba imaginis absoluendae causa addita sunt, plane ut Pers. rv 49 si puteal multa cautus uibice flagellas, melius abessent; nam duodecima sedes, etsi artis uocabulo ἀπόκλιμα dicitur et deiecta habetur, a cardine uicino non deorsum sed sursum tendit: quae duarum sedum differentia τι. 870 indicatur. fertur utrum wocatur an it significet mihi non constat. horum uersuum explicationes a Scaligero Huetio Fayo aliisque certatim prolatae scatent erroribus; qui partim praestet cardine accipiunt pro praestet cardini, partim cardinem mundi interpretantur horoscopum, quem ex u. 826 scire potuerunt unum dumtaxat et dignitate tertium esse ex quattuor mundi cardinibus. Bentleius uersum deleuit 870 porta Scaliger, orta LM, ora GL?, quod isto modo pro regione siue sede non dicitur. orta laboris erit, utraque inuenietur porta esse, qua adeatur labor uel adscendendi uel in praeceps descendendi. scandunt signa per duodecimum locum, cadunt per sextum : uide 884 sq. altius insurgit . . . àn peiusque manent cursus. ἄδου πύλη siue znferna, porta secundus locus dicitur, Paul. Alex. L 2, Vett. Val. p. 68 9, 179 13 (πύλαι 180 33), Firm. 11 17, 19 3, quae Manilio causa fuisse potest cur haec uteretur imagine 871 super occasus positus est octauus locus. Firm. II 19 9 Aic locus epicataphora, dicitur, est autem piger locus, Sext. emp. 15 τὸ ἐρχόμενον ἐπὶ τὴν δύσιν ἀργὸν ζῴδιον kal ἀρχὴν θανάτου (καλοῦσι), 19 τοῦ δύνοντοσ ... ἡ ἐπαναφορὰ ἀργόν, Paul. Alex. M 4 τὸ η΄ ἀπὸ ὡροσκόπου καλεῖται ἀργόν contra, διαμετροῦσα sub ortu secundus locus est. Firm. i1 17 qui in secundo ab horoscopo signo constituitur ... locus inferna porta dicitur uel anaphora, 19 3 est autem piger locus ab horoscopo alienus, Sext. emp. 17 τὸ ἐπιφερόμενον τῷ ὡροσκόπῳ ἀργὸν, ὃ πάλιν διαμετρεῖ τῷ ἀργῷ, 18 τοῦ ὡροσκοποῦντοσ ἡ ἐπαναφορὰ ἀργόν, Paul. Alex. L 2 τὸ β΄ ἀπὸ ὡροσκόπου καλεῖται βίοσ καὶ ἄδου πύλη καὶ ἐπαναφορὰ τοῦ ὡροσκόπου, Vett. Val. p. 179 13 8' βίοσ, ἄδου πύλη haec duo loca quod sexto et duodecimo non meliora dicit, refragatur Hephaestio I 12, qui postquam decem commemorauit, oi δὲ λοιποὶ δύο, inquit, ὅ re ἕκτοσ καὶ δωδέκατοσ, κάκιστοι, item. Firmicus I1 17 mouissima uero sunt malae fortunae et mali daemonis 872 supina M, superna GL, superne Scaliger, quam coniec- turam ceteris adeo probauit ut solus Bechertus swperna receperit, supina nemo ; atqui hoc uerum et necessarium est. quid enim apertius quam proprie praeceps de epicataphora dici, occasui uicina, qui 948 sq. ruentem praecipitat mundum, proprie supina de anaphora, in ea caeli parte posita quae $853 sq. tarda supinatum lassatis uiribus arcum ascendit? uide praeterea Lucr. IV 441 surswumque supina reuerti, Ouid. med. fac. 40 mec redit im fontes unda supina suos. contra in praeceps et superna siue superne pendens nulla con- trariorum oppositio est, cum ea sors, quae superne pendet, uel maxime praeceps sit. aec igitur ad prius, i//m ad posterius referendum est, sicut ASTRONOMICON II 99 pendens aut metuit uicino cardine finem aut fraudata cadet. merito Typhonis habentur 875 horrendae sedes, quem Tellus saeua profudit, cum bellum caelo peperit nec matre minores extiterunt partus. sed fulmine rursus in aluum conpulsi, montesque super rediere cadentes, cessit et in tumulum belli uitaeque Typhoeus. 880 ipsa tremit mater flagrantem monte sub Aetna. Ouid. trist. 1 2 28 sq. pontus et aer, | fluctibus hic tumidus, mubibus ille minax nec raro alibi. quae autem sequuntur, au£ . . . au£ . . ., pariter ad utramque pertinent: utrique duplex obuersatur periculum, aut enim tacto, ᾧ ἐπιφέρεται, uicino cardine finem habebit et esse desinet, aut, si forte eum non tetigerit, expectato fulcro fraudata cadet neque ubi consistat inueniet. nugas nugatorie exornat 874 cadet GL, cadat M, cadit Huetius. non cadunt sed, si frauda- tae erunt, casurae sunt; quemadmodum metuere finem, non habere, dicuntur T'yphonis has sedes esse praeterquam apud Manilium non legi 8775 hor- rendi Bentleius, quod quam facile in horrendae abiturum fuerit apparet; sed uide ri 127 septima (athlorum sedes) censetur saewis horrenda periclis 876 nec matre minores, et matre non minores, uide ad 1 656. Vell. Paterc. 11 88 2 nec minora consequi potwit pro et c. p. non minora 877 extiterunt Vrb. 668, extiterint GL, exstiterint M, exstiterant Regiomontanus; ac plusquam perfectum cum praeterito ex aequo positum satis defendunt 1 774 sq. qui Jabricauerat illum | damnatusque suas melius dammnawuit Athenas similiaque: accedit ut haec perfecti forma correpta paenultima apud Manilium non extet, quod an. 1882 adnotauit A. Cramerus de Man. eloc. p. 31. sed multo et procliuiore et frequentiore uitio -érunt quam -erant in -erint mutari solet, neque intellegitur cur poeta in opere didascalico Lucretium Vergilium Ouidium sequi noluerit. nam Persii et Iuuenalis saturae scriptorum causa diuersa est; quamquam ne in satura quidem Horatius a correptione abstin- uit, abstinuit in carminibus. ea ut semel Manilium usum puto, ita semel usus est Lucanus, et in cognato quidem uerbo, rv 771 steterunt aluum Bentleius, altum libri. 111 5 sq. πη ewcidéum caeli mascentia bella, | fulminis et. flammis partus in matre sepultos. Bentlei emendationem qui spernunt, spreuerunt autem plerique, Manilium non norunt 878 conpulsi, montesque rediere: uide ad 1 85. cadentes accusatiuum, super prae- positionem putant, quod mihi minime constat collato v 95 2mmoissos ignes super ipse secutis 879 tumulwm, sepulerum : Typhoei et bellum et uita sub Aetna sepulta sunt. cum in usu esset sepelire bellum, uelut Aetn. 204 neue sepulta, noui surgant in bella, gigantes, Cic. imp. Pomp. 30, Vell. Paterc. rr 129 4, unus Horatius ausus est dicere be//o sepulcrum condere, epod. 1x 23-6 mec Iugurthino νον bello. . . neque Africani (sic certa emendatione Maduigius, Africanum et Africano libri) cui super Karthaginem | uirtus sepulcrum condidit ; quem hoc uersu Manilius aemulatus est non nimis feliciter. (de uitae tumulo uide v 178 cuius et ante necem paulatim awita sepulta est 880 flagrantem Scaliger, flagrantis GL?, fraglantis LM: nempe semel scripto τὲ supererat mater flag- rante, quod confestim emendatum ierunt. Hygin. fab. 152 (schol. Stat. Theb. 11 595) T'yphonem . . . qui cum flagraret montem Aetnam . . . super eum 100 M. MANILII at, quae fulgentis sequitur fastigia caeli proxima, neue ipsi cedat, cui iungitur, astro, spe melior, palmamque petens uietrixque priorum imposuit, pluralem (sic enim accipiunt) retinent Iacobus Bechertus Breiterus, Iacobus quidem addito ex consuetudine sua mendacio, 'plures partus, nunc flagrantis sub Aetna, tellus peperit? monte sub aethna L?, riiontes subetna M, monte ceteris omissis GL 881-917 describuntur quattuor ea loca de quibus Firmicus 11 16 1 post ortum, occasum, medium caelum, imum caelum alia sunt in. genituria quattuor loca, quae sequentem et secundam habent potes- tatem, id. est. Dea, Deus, Bona fortuna, ac. Bonus daemon, quae a Graecis hactenus nominantur, Thea, 'Theos, Agathe tyche, Agathos daemon. | sunt autem ea quae uel per trigonum uel per hexagonum cum horoscopo coniuncta sunt, tertius quintus nonus undecimus 881-890 undecimus locus. Sext. emp. l5 τὸ... ἑπόμενον... TQ μεσουρανοῦντι, ἀγαθοῦ δαίμονοσ, 18 τοῦ μεσουρανή- ματοσ. .. ἡ ἐπαναφορὰ ἀγαθὸσ δαίμων, Paul. Alex. N 4 τὸ ια΄ ἀπὸ ὡροσκόπου ἀγαθὸσ δαίμων καλεῖται, τόποσ Διὸσ ὑπάρχων... ἀγαθῶν ἐλπίδων ἐστὶ σημαντικόσ, Firm. 11 19 12 wndecimus locus . . . «ppellatur . . . & nobis Bonus daemon uel Bonus genius, a, Graecis Agathos daemon . . . est autem locus Iouis 881 at quae fulgenti Scaliger, fulgentis Dentleius, atque refulgentis (refulentis M) libri caeli Bentleius, caelo libri sequitur fastigia caeli, ἔπεται τῷ μεσουρανήματι, cuius ézavaQopá est. 111 601 quod fuerit laewum praelataque signa, sequetur. | eadem ratione duodecimus locus horoscopum praecedere dicitur 111 611 et Maneth. vi 306 προτέρῳ ὥρησ ζῴῳ 882 neue cod. Flor., nec GL, non M, non bene, nisi scribatur cedit. qmeue ita adhibetur ut τι. 868 cui iungitur Huetius, qui fungitur libri. quis astro fungatur, scit Iacobus, * cardo? uidelicet *qui praesens regnat'; sciunt Bechertus et Breiterus, idem- que Iacobum ignorare sciunt, Iouem enim in hac sede habitantem significari : quid sit omnino astro fungi nemo e tribus edisserit, qui astrone ipsi fun- gantur nescio, interpretis munere non funguntur «stro, sicut 905 astra, improprie ponitur pro loco, sede, templo, quemadmodum Firmicus 11 16 2 et alibi szgnum, Graeci haud raro ζῴδιον et (gov dixerunt, uelut Paul. Alex. L 2 de secundo loco ἐν τούτῳ 7Q ζῳδίῳ. Manilius 1 551 szynum usurpauit pro XXX gradibus. astrum, cui haec sedes iungitur, decimus locus est, caeli fastigia continens; cui ne cedere putemus undecimum, hune spe meliorem esse docemur. ordo autem uerborum hic est: quae sedes fastigia caeli sequitur, proxima eis et (ne ipsi, cui iungitur, astro cedat) spe melior, ea palmam petens uictrixque priorum altius eis insurgit. undecimum locum bonitate proximum decimo esse dicit Hephaestio 1 12 καλοὶ δέ εἰσι τόποι... 7 proc μὲν ὁ ὡροσκόποσ, δεύτεροσ μεσουράνημα, τρίτοσ ὁ ἀγαθὸσ δαίμων 888 spe melior quam decima sedes, quae cum in summo sit constituta quod speret non habet. nimis absurde Fayus et Dreiterus huic templo laudi dari putant quod deiectis locis et horrendis Typhonis sedibus spe melius sit. Paul. Alex. supra ἀγαθῶν ἐλπίδων ἐστὶ σημαντικόσ, C.C. A.G. 11 p. 158 290 ια΄... ἐλπίδων χρηστῶν que ... que inter se referuntur priorum M, piorum GL. riores dicuntur duo- decimus locus et qui horoscopum continet primus, eadem ratione qua horae diei ab oriente numerantur quaque Sextus πρὸσ στρ. 13 initio ab horoscopo sumpto μεσουράνημα appellat τὸ ἀπ᾽ ἐκείνου τέταρτον ζῴδιον idemque 15 duo- decimo loco commemorato pergit τὸ δὲ μετὰ τοῦτο, ἑπόμενον δὲ τῷ μεσουρανοῦντι, ἀγαθοῦ δαίμονοσ et ipse Manilius r1 905 nonum locum pos? decimum esse dicit ; cui non obstat quod u. S81 undecimus decimum sequi dicitur, hoc est quasi ASTRONOMICON II 101 altius insurgit: summae comes addita finis, 885 in pelusque manent cursus nec uota supersunt. quocirea minime mirum, si proxima summo atque eadem integrior Fortunae sorte dicatur cursu eum comprendere conari 884 mutaui distinctionem. uulgo insurgit, summae comes addita finis ; | n etc., nisi quod peritiores Regiomontanum secuti Jini scripserunt, genetiuo lacobis Bechertis Breiteris relicto ; summo autem inis uel pro cardine uel pro decima sede accipitur. sententiam loci Huetius Pingraeo plaudente, assentiente etiam Bentleio, hanc esse docet, undecimae sedi, quae summae comes ac uicina sit, cursus in peius manere nec superesse uota; ita inquam, undecimae, quae spei plena ad caeli culmen uersus insurgit neque umquam eo peruentura est: hocine est in peius ferri? hocine quod uotis expetas non habere? exponit poeta cur undecima sedes ne decimae quidem cedat et quo nomine ei praestare uideatur: scilicet summae sedi comes addita est finis, πέρασ supra quod scandi nequeat, ut ulterius progredienti descenden- dum sit neque quicquam, quod amplius optari possit, relinquatur. constat enim decimam sedem priore sui parte accliuem esse, posteriore decliuem, de qua 918 sq. arce. ..?n caeli, qua summa accliwia, finem | ?nueniunt, qua, principium decliuim sumunt. spe igitur, ut iam dixit, melior est undecimus locus; quocirca (uu. 886-8, quos Huetium nondum legisse credas cum istam interpretationem proferret) minime mirum est si ἀγαθῷ δαίμονι dedicatur. ceterum hiec semel Manilius finis nomen feminino genere adhibuit, nam 1 825 sq. coeptaque incendia, fine | subsistunt mendum habere omnes agnoscunt, quod nescio an sic tolli possit ut una mutata littera scribatur coeptu... fime, eo loquendi genere quo Plautus Men. 859 osse fini, Cato r.r. 98 2 radicibus fini, Ouidius met. x 536 fine gemw (hoc enim pro ablatiuo habeo) 886 summo nomen substantiuum ; sunvmae (sedi, ut 884) Bentleius 887 integrior *, interior libri, quo Scaliger significari uult nullam propiorem esse, qui sensus neque inest illi adiectiuo neque praecedente proximo locum habet ;. prorsus peruersa sententia Bonincontrius Znferior, cum multo minus inepte wixque eadem inferior scripturus fuerit. undecima sedes integrior est decima, quae culmen adepta inclinatur et gloriae minutionem patitur fortunae Bentleius, ueneranda libri. hoc duplicem ob causam uerum esse nequit; nam et inepte sors, qua sedes tutelae suae dicatur, ipsa ueneranda dicitur, et requiritur, qui dicandi uerbo subiciatur tutelamque significet, datiuus: non sane aut uenerandae aut uenerando, quae leues ac futtiles Iacobi et Breiteri coniecturae sunt, sed cui apte adiungi possit fe/iz epitheton. iam cum Graeci hunc locum ἀγαθοῦ δαίμονοσ esse uoluerint, fe/ix autem in deis fato fortuna eodem fere quo bonus sensu dicatur (uelut Verg. buc. v 65 sis bonus o felixque tuis), quaer- endum uidetur quod idem declaret Latine quod Graece δαίμων. quae uox quomodo conuerti deberet dubitare se significauit Cicero Tim. 1l quos Graec: δαίμονασ appellant, nostri, opinor, lares, dubitanter etiam Appuleius de deo Socr. 151 geniwm ponit, idem de Plat. 206 genios et lares, Martianus 1r 154 anediorimos, 163 manes, nec minus uariant glossae, C.G.L. τι 126 57 manes δαίμονεσ, 1v 397 13 daemon larua, 1x1 8 57 genius δαίμων, 167 57 bonus genius ἀγαθὸσ δαίμων, quod idem Firmicus posuit loco supra adlato. sed cum apud poetas Graecos multis locis δαίμων idem paene ualeat quod τύχη, εὐδαίμων autem Graece dicatur qui Latine fortunatus, facile quis suspicetur Manilium scripsisse orti ueneranda dicatur q. t. f., id est Forti felici, ut sedem ipsam 102 M. MANILII quoi titulus Felix. censum sie proxima Graiae nostra subit linguae uertitque a nomine nomen. 800 Iuppiter hac habitat: uenerandam crede regenti. uenerandam esse perhiberet, quemadmodum 11 875 et 111 127 horrendas alias ; quam coniecturam anno 1903 secutus sum. nunc Bentlei mutationem specie parum commendabilem ita probo ut fortunae nomen, quod u. 890 positum quid habeat incommodi postea uidebimus, huc retrahendum censeam, unde cum librario a fort- ad /ort- aberrante excidisset et in margine scriptum mox, ut fit, alienum locum occupasset expulso quod in u. 890 fuisse conicio ueneranda, hanc uocem, item margini appictam, manco uersui 887 supplendo uicissim adhibitam esse non incredibile est. nam quod sic undecimae sedi Fortuna felix, decimae u. 927 κατ᾽ ἐξοχήν Fortuna nomen est, itidem sedes his e regione oppositae quinta et quarta similibus inter se titulis Daemonie et Daemonium appellantur uu. 897 et 938. ceterum cauendum est ne pro certo ducamus ἀγαθοῦ δαίμονοσ nomen, quod apud Manethonem non extat, iam Manilii temporibus undecimae sedi inditum esse, qui in templorum appellatione ut multa propria habet, ita multa ignorare uidetur quae a posterioris aetatis astrologis traduntur 888 quoi Scaliger, quod libri {εἰ feminini generis est, ut masculini aestiuom in 1 571 aestiuom medio nomen sibi sumit ab aestu (alter circulus, eui nomen est aestiuo). caret ambiguitate Ouid. met. xv 96 uetus illa aetas, cui fecimus aurea momen sic Bentleius, si libri. sic reddendo Latina lingua, cuius egestatem accusat Lucretius, proxime accedit ad Graecae copiam et diuitias. Phaedr. app. Perott. 98 1-4 Jjiber, | Graeci loquaces quem dixerunt castorem | et indiderunt bestiae momen dei, | illi, qui iactant se uerborum copia, Germ. frag. v1 (G.L.K. r1 p. 417) qui(dni te» diuite lingua, | Graecia, praecurram. potiusque. triangula (quam τρίγωνα) dicam? (cur diuite cod., quod correxi in Classical Review 1900 p. 39). male pro censum Regiomontanus sensum edidit, sic enim non /inguae sed uerbi dicendum erat 889 uertit Scaliger, uirtutilibri ^ 890 hac Regiomontanus, hoc libri. hac sede: minus probabiliter Dulcinius Aic. C.C.A.G. rv p. 97 10 τοῦ ἑνδεκάτου, ὅσ ἐστι Aic τόποσ. hune locum louis esse consentiunt Paulus et Firmieus supra laudati, qui etiam in eo cum Manilio concinunt quod Phoebo siue Soli nonum adsignant; tertium Phoebes siue Lunae esse Manilio adsentitur Paulus Firmico tacente; Venerem in decimo Manilius, Paulus et Firmieus in quinto collocant, Saturnum hi in duodecimo, ille in quarto; Mercurio Manilius primum locum attribuit, Paulus et Firmiecus nullum, Marti hi sextum, nullum Manilius. hactenus de septem deis planetarum praesidibus; quibus accedit apud Manilium in secundo et octauo loco constitutus Typhon, unde pessimum cometarum genus nomen habet: praeterea Ditis ianua a Manilio septimus, dóov πύλη a Paulo secundus locus appellatur uenerandam *, fortunae libri: de mutauone dixi ad 587 crede regenti Scaliger, credere genti libri haec duo enuntiata, luppiter hac habitat: fortunae crede regenti, nulla inter se ratione conexa sunt; itaque Breiterus in Fleck. annal. uol. 139 p. 694 regentis coniecit, Immischius apud Bechertum fortunam. mihi cur loui eiusue nescio cui fortunae confidere tam subito edicto iubeamur non apparet: expectabam potius, quid de Iouis praesidio ad templi laudem redundaret; qualem sententiam restitui. hanc sedem, inquit, uenerandam esse tibi persuadeat summus qui eam gubernat deus. Germ. phaen. 687 omnem ornatum uenerandae numine puppis, hoc est Argonis ob numen quod ei inest uenerandae ASTRONOMICON II 103 huie in peruersum similis deiecta sub orbe imaque submersi contingens culmina mundi, aduersa quae parte nitet, defessa peracta militia rursusque nouo deuota labori 895 cardinis et subitura iugum sortemque potentem nondum sentit onus mundi, iam sperat honorem. Daemonien memorant Grai, Romana per ora quaeritur inuersus titulus. sub corde sagaci 891-904 quintus locus. Paul. Alex. L 4—M τὸ ε΄ ἀπὸ ὡροσκόπου καλεῖται ἀγαθὴ τύχη, ᾿Αφροδίτησ τόποσ ὑπάρχων... . ἔστι δὲ ἐπαναφορὰ τοῦ ὑπογείου κέντρου, Sext. emp. 16 τὸ ἐρχόμενον ὑπὸ γῆν ἀγαθὴν τύχην (φασὶν εἷναι), διαμετροῦν τῷ ἀγαθῷ δαίμονι, 19 τοῦ ἀντιμεσουρανήματοσ.. .. ἡ ἐπαναφορὰ ἀγαθὴ τύχη, Firm. II 16 2 Bona fortuna in quinto ab horoscopo signo collocatur, qui locus a, Graecia Agathe tyche dicitur, 19 6 appellatur autem Bona fortuna, quia locus est Veneris ; qui longe omnes a Manilio discedunt 891 in peruersum similis, contrariam quandam similitudinem habens, qualis est imaginis aqua repercussae, ante oculus fuerit qui dexter, ut idem | munc sit laewus, et e laeuo sit mutua, dexter, ait Lucretius; simillme Appuleius apol. 15 de speculo ?magines... retro expressae contrauersim respondeant. nempe διαμετρεῖ quinta sedes undecimae. alio sensu Seneca dial. vir 5 2 malo suo atque in peruersum sollers ; magis huc pertinet eiusdem n.q. 1 5 14 seruata, similitudine in peius 892 contingens culmina Scaliger ed. 1, contingent fulmina libri: /c litteras scriba pro 77 habuit et ordine inuertit. submersi culmina mundi, τὸ ἀντιμεσουράνημα : *sub- mersus quoque mundus suum habet culmen aeque ac noster, quia swpraque widetwur Ipse sibi. ita supra τὶ 806 per latera, atque àmum. templi summwumque cacumen! Bentleius, Scaligeri coniecturam Bentleius et ante eum Fayus recepit, ipse f'u/m?no retinere maluit, fulmenta siue fuleimina interpretatus; ad quae Bentleius * nihil quicquam potuit uel doctius uel absurdius.' absurdius aliquid neque minus doctum Iacobus p. 208 commentus est, ut quae Tuscos infera fulmina appellasse et terra erumpere, non a sideribus uenire, arbitratos esse, alios autem, qui subtilius ista consectati infera esse negarent, a Saturni sidere proficisei putasse Plinius refert n.h. 11 138 sq., ea seorsum ab utrisque sentiens in imum caeli cardinem transferret et à Manilio hoc uersu significari opinaretur 893 aduersa quae G, aduersaque L, diuersa qua M mitet sidere quolibet praetereunte, ut 11 8607 aduerso quae fulget sidere, 910 aduersa mitens 894 militia pro quouis opere strenue peracto, hic in praeceps descen- dendi, ponitur : rr 20, 111 106, 1v 145, 404 896 onus Scaliger, opus libri 897 Grai qui significentur nescio, nam Paulo et Sexto auctoribus ἀγαθὴν τύχην hune locum appellari iam adnotaui, quibus accedit Vett. Val. p. 335 6 τὸ ε΄... ἀγαθῆσ τύχησ τόποσ 898 inuersus *, inuersu M, in uersu GL. non in uersu magis quam in prosa quaeritur ac desideratur titulus per ora Romana inuersus siue Latine redditus. idem de horoscopo dicitur τὶ 830, de dode- catemoriis 694, in uniuersum ΠῚ 40-2: adde Ser. Samm. 632-4 quod. Graecis hemitritaeon | wulgatum uerbis: hoc nostra dicere lingua | non potuere ulli, puto, mec uoluere parentes. wertere et conuertere sic uulgo ponebant, uelut Verg. georg. I11 147 sq. cu? nomen asilo | Romanum est, oestrum Grai uertere uocantes et Man. i1 889; inuertere non plane dissimili modo usurpauit Tacitus ann. 104 M. MANILII conde locum numenque dei nomenque potentis, 900 quae tibi posterius magnos reuocentur ad usus. hie momenta manent nostrae plerumque salutis bellaque morborum caecis pugnantia telis, uiribus ambiguam geminis casusque deique nune hue nunc illue sortem mutantis utraque. Xv 63 7 scriptoribus pleraque tradidit, quae in uulgus edita eius uerbis inuertere supersedeo, id est paraphrasi uertere. inuerso cod. Cusanus et plerique Bentleio priores, quod quo referatur cuiusue sit generis nescio: uoluerunt opinor 2nwuersae 900 reuocentur Bentleius, reuocantur libri ut supra 771 reuocantur ad usus et pari condicione III 44 sq. quae tibi praecipuos usus monstrata, ministrat | et certas dat in arte uias, ubi ueri indicium de seruauit L 901 902 salutem morbosque qui quinto templo adsignarit praeter Manilium non inueni: ceteri huic liberos, quos Manilius primo, attribuunt, Paul. Alex. M. σημαίνει τὸν περὶ τέκνων λόγον, Vett. Val. p. 179 18 ε΄ τέκνων τόποσ, comm. Ptol. tetr. p. 158 fin. τὸν δὲ πέμπτον τόπον οἱ Αἰγύπτιοι ἀφωρισμένωσ τοῖσ τέκνοισ παρεῖχον, Firm. 11 19 6 ex Aoc loco filiorum mumerus et generis qualitas inuenitur, qui ualitudinis nomine sextum appellari iubet 20 2 in eoque inueniri dicit causam, wuitii ac ualitudinis 19 7 ; qua de re plura dicam ad τι. 908 inter 902 et 903 litteris maiusculis pro titulo scripta uerba per tanta pericula mortis exhibet M; unius uersus spatium uacat in L, qui etiam primam uersus 903 litteram, tamquam noui capitis principen, rubricatori reliquit ; ea in G maiore forma insignis est. quae in M eiusque apographis seruata sunt Breiterus de emend. Man. p. 17 uersus 952 particulam esse coniecit: certe huius loci sententiae nihil uidetur deesse. quamquam possit aliquis suspicari sub illo mortis latere Martis nomen, cui deo Manilium nullam sedem tribuisse dixi ad 890 ; nam et bellorum et ambiguae sortis mentio in" Apga ἀλλοπρόσαλλον quad - rat, qui etiam pestilentiae auctor est Soph. O.t. 190 903 ambiguam cod. Venetus, ambiguum GL, ambiguium M geminis LM, geminum G casus Bentleius, causas GM, causai nisi fallor L, causae L?. mutationis exempla attuli in libri 1 editione, p. lvi. casusue deusue Verg. Aen. 1x 211, Ciris 279, Ouid. met. xtv 162, casusne deusne Verg. Aen. xir 321, forsque deusque Ouid. fast. τι 782, siue . . . casus siue... ira deorum trist. v 3 18, casus... numenwue deorum Culic. 193 904 utraque LM, utramque G. utraque aduerbium ter posuit Lucretius, rv 86, 291, v1 517 sq. uemens imber fit, ubi uementer utraque (ἑκατέρωθι) | nubila, ui cumulata, premuntur et impete uenti ; ex Plin. n.h. 11 79 relatum est utralibet. hic, inquit, manent momenta salutis et bella morborum, id quod geminis fit uiribus casus et dei, hac atque illac ambiguam sortem nunc in melius nunc in deterius mutantis. plerique utramque receperunt, ut plura eis mutanda fuerint; ex quorum coniecturis duae sunt commemoratione non indignae, altera Bentlei, uiribus ambigua in geminis, Breiteri altera, wiribus ambiguwm geminis casusne deine (id est, incertum utrum casus an dei), qua tamen efficitur ut uires iam non geminae sint; nam geminis pro ancipitibus et in utramque partem ualentibus Latine dici non puto: geminae uires quae sint intellegitur ex Ouid. met. xir 496 sq., ubi Centaurus quid inquit membra immania, prosunt, | quid. geminae wires, equi atque hominis 905-909 nonus locus. Paul. Alex. M. 4A—N 730 δὲ θ΄ ἀπὸ τοῦ ὡροσκόπου σημαίνει τὸν περὶ θεῶν λόγον... . Ἡλίου καλούμενοσ τόποσ, Heph. Theb. 1 12 ὁ ἔννατοσ τόποσ ὁ καλούμενοσ ASTRONOMICON II 105 9050 sed medium post astra diem curuataque primum culmina nutantis summo de uertice mundi aethra Phoebus alit; sub quo quae corpora nostra concipiunt uitia et fortunam, ex uiribus eius θεόσ, Sext. emp. 15 τὸ δὲ προάγον τοῦ uecovpavoürvros . . . θεόν (φασιν εἷναι), 19 τοῦ μεσουρανήματοσ TO ἀπόκλιμα θεόσ, Vett. Val.p. 63 15 sq. θεοῦ Ἡλίου τόποσ, τὸ προμεσουράνημα, 0' ἀπὸ ὡροσκόπου, l'irm. τι 16 2 Deus uero . . . dicitur . .. IX ab horoscopo signum ; hic locus a Graecis Theos dicitur, 19 10 nonus locus... est . . . dei Solis locus. in hoc loco hominum sectas inuenimus ; est autem de religionibus et peregrinationibus 905 ordinem uerborum cepit Bonincontrius, astra, post ediwm diem curuataque primum culmina, mundi summo de uertice mutantis: ita collocatae praepositionis exempla collegi ad τ 245, uelut τι 521 mwmerari signa per horas. astra plurali numero ut 1 626 et aliis locis pro signo, sic hoe uersu ponitur pro parte mundi cum sideribus quibuslibet ibi forte constitutis; quo nomine cur uti maluerit quam sedem templumue appellare, ad u. 907 planum fiet. Scaligeri coniectura castra minime opus est, quamuis eam haud absurdam esse demonstrent Auson. 369 26-8 (Peip. Ῥ. 96) «bi signiferae media in regione cohortis | septimus accepit limes rutilantia Jlammis | recto castra situ, id est solis stationem. quod post medium caelum haec nona sedes sita esse dicitur, de ea re dixi ad τ. 883: contraria ratione Paul. Alex. Μ 4—N ἔστι δὲ... Tpouecovpávgua, εἰ ἀπὸ δύσεωσ ἐπὶ ἀνατολὴν βαίνει Tw. ceterum culmina, haud minus quam diem a praepositione ac non a uerbo suspensum est; nam curuata primum culmina mundi de summo uertice, hoc est de cardine, nutantis in decimo templo posita sunt, in quo (918) principium decliuia, sumunt 907 aethra *, aethera libri, qui error in codicibus quibusdam Verg. Aen. rrr 585 et Stat. Theb. v 583 inuenitur et passim in glossariis alit *, aut GLM (ita anth. Lat. Ries. 217 22 codices partim a/i£ partim aut), amat cod. Pal., habet Regiomontanus. pro aethera F. Iunius aethere substituit dignissima quae Fayo et Becherto placeret coniectura: uerendum erat scilice& ne templum medio caelo proximum in terra aquaue positum putaretur. minus inepte Scaliger atria, ipse olim sedem, conieci. noni templi astra Phoebus ibi praeses collocatus alere fingitur splendore suo; ita enim, splendorem, Seruius aethraz interpretatur ad Verg. Aen. τ 585 sq. mec lucidus aethra | siderea polus, qua uoce solis lumen sig- nificauit Ennius ann. xv1 apud Macrobium Sat. vi 4 19 ἐπέεγεα fax | occidit oceanumque rubra tractim obruit aethra ; solem autem aere lucis pabulo | conuexa, cuncta Epicureis uideri refert Auienus or. mar. 655 sq., qui Arat. 1356-8 haec habet Manilianis non dissimilia, »unc igneus istud | astrum. adolet Jlammis, alii munc aurea Titan | lumina, miscetur quo quae *, quoque libri, ut 994 perque; quo quoque cod. Monac. et editores plerique 908 909 concipiunt... decernunt *, decernunt... concupiunt (concupiuiti L) GLM, concipiunt cod. Flor.: similiter locum inter se mutarunt iterum se et reuocatus IV 619 et 620. sub quo Sole (quod utrum «wbique an interdiu significet in medio relinquo) quae uitia quamque fortunam corpora nostra concipiunt, ea uitia eamque fortunam ex eiusdem Solis uiribus decernunt noni loci astra: uide τὶ 748 dabit effectus in uiribus eius. corpora nostra nihil quic- quam decernunt, wifim autem ad concipiunt referendum esse (sicut coniuncti habentur Cic. legg. τι 32, Sen. n.q. 111 15 4 et 20 1, ep. 78 8 et 83 26) intellexit Bentleius, “απὸ agnito' inquit *nullus τῷ decernunt relictus erat locus. 106 M. MANILII decernunt. Deus ille locus sub nomine Graio 910 dicitur. huic aduersa nitens, quae prima resurgit sedibus ex imis iterumque reducit Olympum, pars mundi fuluumque nitet mortisque gubernat ; immo inueniendus alius ; ut enim deus et fatum, sic astra decernere dicuntur, apud posteriores quidem astrologos frequentissime, uelut Firm. rrt 5 20 im septimo loco Sol ab horoscopo constitutus maxima uitia et ualitudines decernit. quamquam Manilium hae oratione, witig decernunt, usurum fuisse non puto, nisi una adfuisset alter accusatiuus fortunam, quale nomen prorsus recte cum illo uerbo coniungi satis probant Luc. v 203 sq. am nondum muminu tantum | decreuere nefas? et Val. Fl. τιι 374 decretusne uenit fato pauor? adde Auson. 313 6 (Peip. p. 408) certa si decreta sors est, quid. caueri proderit ? contra non tam usitate fortunam concipiunt quam aiam concipiunt dicitur, sed itidem hoc illud secum trahit. corporis fortunam in eunucho appellauit Quintilianus inst. vir 9 2. ceterum his uersibus significari uidentur quae Graeci σίνη kal πάθη σωματικά uocant sextoque loco tribuunt, Heph. Theb. τ 13 (C.C. A.G. v1 p. 97), comm. Ptol. tetr. p. 137, Paul. Alex. M, Vett. Val. p. 335 8, in quo etiam Firmicus 11 19 7 causam uitii ac ualitudinis inueniri dicit, etsi idem ib. 13 uitia et aegritudines in duodecimo loco ponit. haec autem corporum nostrorum uitia non tanto opere differre credas a morbis u. 902 in quinto templo commemoratis ut in aliam suamque sedem referenda fuerint huic loco cum Sealiger se nullam opem adferre posse professus esset, Bentleius in remedio adhibendo artis oblitus est; coniunctis uero Iacobi (declinant) et Ellisii (quo quia) coniecturis tolerabilis saltem efficitur oratio et sententia, sub quo quia corpora nostra | declinant uitia et fortunam ex uiribus eius | concipiunt, Deus ille locus . . . dicitur 909 Graio θεοῦ nomini subest Latina appellatio Deus 910-917 tertius locus. Sext. emp. 17 τὸ δὲ ἀποχωροῦν ἀπὸ τοῦ ἀντιμεσουρανήματοσ ὡσ ἐπ᾽ ἀνατολὴν θεάν (φασιν εἷναι), διαμετροῦν τῷ θεῷ, 19 τοῦ ἀντιμεσουρανήματοσ τὸ ἀπόκλιμα θεά, Paul. Alex. L 3 τὸ δὲ γ΄ ἀπὸ ὡροσκόπου.... καλεῖται... θεὰ, τόποσ Σελήνησ, Vett. Val. p. 67 12 τρίτοσ τόποσ θεᾶσ Σελήνησ. Firm. 11 16 2 Dea est tertius ab horoscopo locus . . . hic locus a Graecis . . . T'hea dicitur, 19 4 huic loco Dea nomen est. ἀγαθὸν ἀπόκλιμα esse dicitur a Paulo 1.1., contra C.C. A.G. 1 p. 157 10-12 (ex Antiocho) eum secundo sexto octauo duodecimo inter robe ἀχρηματίστουσ τόπουσ recensetur; item Heph. Theb. 1 12 κακόσ dicitur nec tamen κάκιστοσο͵ 910 huic Regiomon- tanus, huc libri 911 iterum GL, uerum M que add. L?, om. GLM probante, ut fuit antiquarius paulo cupidior, Scaligero, quem concinnitatis et sententiae memor reprehendit Bentleius 912 nitere haec pars mundi modo dicta est u. 910, ea ratione qua uu. 867 et 893 aliae nitere et fulgere dicuntur siderum praetereuntium lumine. sed neque cur post duos uersiculos hoe iterum incul- cetur apparet, et omnes nugas exsuperat fuluus iste color sedis quam nemo umquam oculis usurpauit, cui frustra Bentleius alium substituit furuum scribendo. praeterea admirationem habet ziortis in hoc templo commemor- atio, quam plerique (uelut Paul. Alex. M 4, Firm. τι 19 9) in octauo, Manilius ipse uu. 951 sq. in septimo reponit ; neque admodum ueri simile uidetur ut hic poeta mortis accusandi casu posuerit, quod in Verg. Aen. x 854 solus Mediceus exhibet (scilicet praecedente omnis), Palatinus et Romanus zrtes. expecta- ueris fere fratrumque uices mentisque, quod illis respondeat quae uu. 934 sq. habentur patrios... casus | fortunamque senum; nam uulgus astrologorum, ASTRONOMICON II 107 et dominam agnoscit Phoeben, fraterna uidentem regna per aduersas caeli fulgentia partes 915 fataque damnosis imitantem finibus oris. huie parti Dea nomen erit Romana per ora, Graecia uoce sua titulum designat eundem. arce sed in caeli, qua summa accliuia finem inueniunt, qua principium decliuia sumunt, 920 culminaque insurgunt occasus inter et ortus suspenduntque suo libratum examine mundum, adserit hane Cytherea sibi per sidera sedem et uelut in facie mundi sua collocat ora, qui cum Manilio quartum templum γονέων esse uolunt, tertium adsignant ἀδελφοῖσ, Paul. Alex. L 3, Vett. Val. p. 179 15, Firm. τὶ 14 3, 19 4, 20 2; de fraterna autem Phoebi Phoebesque necessitudine in proximis uersibus sermo est 914 fraterna regna, sedem nonam : Sext. emp. 1.1. διαμετροῦν τῷ θεῷ 915 imitantem GL, mutantem M : Ouid. met. xv 199 sq. annum . . . aetatis peragentem imitamina nostrae. commentarii instar sunt uerba Pauli Alex. I 4 Σελήνη. .. αὔξησιν kal μείωσιν τοῦ παντὸσ ποιεῖται, διὰ τῆσ ἰδίασ elkóvoc τὸν τῶν ἀνθρώπων βίον ἐν ἀνωμαλίᾳ δεικνυμένη. fata igitur sunt mortalium, pariter cum domina eorum Luna damnis obnoxia, quam non nulli eandem ac Τύχην esse credebant, uelut Aegyptii à Macrobio Sat. 1 19 17 commemorati. satis recte Pingraeus *qui, perdant peu à peu sa lumiére vers la fin de sa révolution, est une image des derniers instans de la vie,' etsi non finis tantum uitae signific- atur. hune uersum Scaliger non explicat, delet Bentleius; Fayi Stoeberi Iacobi Breiteri deliramenta non adfero. quamquam alios etiam futuros suspicor qui, cum 111 197 PAoeben imitantem lumina fratris legerint, fata quoque fratris Lunam damnis suis imitari uelint neque aut a me aut a Bentleio se doceri patiantur solem non decrescere pro oris Bonincontrius orbis, quod non commendat Pauli eikóvoc 918-958 describuntur quattuor principalia loca, in quibus positi sunt quattuor mundi cardines. Scaligeri errorem, haec loca cum ipsis cardinibus confundentis, plerique suum facere maluerunt quam uerba poetae legere 918-928 locus decimus. Firm. τι 19 11 decimus locus... nobis medium caelum ... appellatur . . . in media parte totius mundi con- stitutus, Paul. Alex. N τὸ δὲ δέκατον ἀπὸ ὡροσκόπου καλεῖται μεσουράνημα kai διμοιρία τῆσ ἄνω μερίδοσ, Sext. emp. 13 μεσουράνημα δὲ τὸ ἀπ᾽ ἐκείνου (ὡροσκόπου) τέταρτον (scilicet si a laeua numeraueris) ζῴδιον σὺν αὐτῷ ἐκείνῳ 918 accliuia cod. Flor., decliuia GLM 920 culmina Scaliger, culmine GL, cul muic M inter et GL?M, et inter L 921 libratum M, librarum GL 922 sedem GL?, sedent M et ut uidetur L. Venerem ab aliis (Paul. Alex. L 4, Firm. 11 19 6) non in decimo sed in quinto templo positam esse dixi ad u. 890 per sidera, in signifero circulo, ut ir 162, 488; uide etiam 352 per signa quaeque ibi adlata sunt 923 uelut in Huetius, ueluti libri facie Dentleius, faciem libri sua GL?, sui LM 7αεῖΐεην mundi ad Venerem relatum nolo defendere comparatis Drac. Med. 497 o mundi facies pulcherrima, Titam et anth. Lat. Ries. 389 43 so/ facies mund? caelique uolubile templum. | uelut. in facie mundi de parte meridiana optime dici ostendit Varro l.L. vir 7 e?us 108 M. MANILIT per quae humana regit. propria est haec reddita parti 995 ulis, ut conubia et thalamos taedasque gubernet : haee tutela decet Venerem, sua tela mouere. nomen erit Fortuna loco, quod percipe mente, ut breuia in longo conpendia carmine praestem. at, qua subsidit conuerso cardine mundus 930 fundamenta tenens, auersum et suspicit orbem templi (hoc est caeli) partes quattuor dicuntur, . . . antica ad. meridiem, postica ad, septemtrionem, unde etiam C.G.L. 11 17 7 antica μεσημβρία 924 per quae cod. Flor., perque GLM hwmana cum Pingraeo interpretor res humanas; Fayus ex uersu superiore ora audiri uoluit, sed qui πρόσωπον humanum Veneris dominationi adsignarit non noui praeter Vett. Val. p. 3 31, Manilius autem istum locum, qui est de partibus corporis inter planetas dis- tributis, non attigit haec M, hac GL reddita GI?, redita LM 925 ut... gubernet Scaliger sequente ut par erat Bentleio, et .. . gubernat libri. illo modo, haec wis, ut gubernet, loquebantur Latini: barbarorum est, lacobi Becherti Breiteri, eam sententiam sic efferre, Àaec uis: gubernat. eodem errore II 770 sq. e£. . . reuocantur libri pro u£. .. reuocentur ^ conubia GL, coniugia M, quod minus usitatae uocis glossema est: ita C.G.L. 1v 36 18, 497 97, v 980 5 conubium coniugiwm, 1v 222 16 conubia coniugia de hoc templo Paul. Alex. N γάμον. .. δηλωτικὸν καθέστηκεν : matrimonium plerique septimo adsignant, sicut ipse Manilius 11 839 in ea sede posito cardini ; huic decimo loco ea tribui solent quae Manilius 11 812-9 summo cardini tribuit, gloria et honores 926 decet cod. Flor., docet GLM, quorum utrum Scaligero Bentleio Pingraeo, utrum Iacobo Becherto Breitero placuerit, iam non magis docendi sunt lectores quam Venus sua tela mouere docenda erat. ir 813 haec tutela. decet. fastigia summa 997 quod... mente cod. Monac., quo... mentem GLM, quod qui seruant, partim inepte mentem pro poetae consilio accipiunt, partim uitiose pro ingenio loci aec natura. quid dicatur satis ostendunt uu. 898-900, inani et ipsi uerborum sonitu insignes 928 praestem Scaliger, praestent GLM, quod quae percipe requirit, praestet cod. Flor. fortasse recte. traditam scripturam retinent lacobus et Dechertus, quos praecedens duxit sectarius ueruex Stoeberus ita interpretatus, “αὖ com- pendiaria docendi ratio praestet, i.e. praecellat uel extantior sit, in carmine longo'; quasi uero breuiloquentiae praestantia in nostra decimi templi cognitione uertatur 929-938 locus quartus. Firm. ir 19 5 quartus αὖ horoscopo locus, id est IMOC,... ostendit mobis parentes, Paul. Alex. L 3-4 τὸ δὲ δ΄ ἀπὸ dpockómov... σημαῖνον τὴν τοῦ γήρωσ TNwklav... ἔστι δὲ ὁ τόποσ.. . περὶ γονέων. . . σημαντικόσ, Vett. Val. p. 179 16 δ΄... πρεσβύτερα πρόσωπα, p. 38 8 ὁ δὲ 0' γονέων περὶ (wf .. . τόποσ, C.C.A.G. vii p. 133 18 ἐν τῷ ὑπὸ γῆν κέντρῳ, ἐν τόπῳ πατέρων 929 at L?, ad LM, aut G 111 623 emutant conuerso cardine mundum, 1 449 im conspectum redeuntia cardine werso. nullus e quattuor cardinibus significatur, sed is in quo mundus uertitur 930 auersum *, aduersum libri, ut 11 153, 201, 366, 549, τι 403, v 140: alterum nusquam seruatum est nisi Iv 521 et in M 1 264. quodcumque sus- picitur despicitur adspicitur, id necessario spectanti aduersum est, nisi forte uisum obliquat: illud imi mundi proprium est, quod orbem suspicit auersum, id est posticam terrae partem. eam uero septentrionalem esse docet Varro ASTRONOMICON II 109 aec media sub nocte iacet, Saturnus in illa parte suas agitat uires, deiectus et ipse imperio quondam mundi solioque deorum, et pater in patrios exercet numina casus 935* fortunamque senum. | titulus, quem Graecia fecit, 937^ ad τι. 923 laudatus, septentrionalis autem imus cardo uocatur, βόρειον κέντρον, quia διὰ τὴν ἔγκλισιν τῆσ σφαίρασ πάντοτε τὸ ὑπόγειον βορειότερον πίπτει (Paul. Alex. 1, 3-4), sieut κέντρον νότιον (ib. N) ei oppositus summus, welut 2n facie mundi collocatus suspicit cod. Flor., suscipit GL, inscipit M 981 Saturno non quartum sed duodecimum locum a Paulo (Ὁ) et a Firmico (ur 19 13) attributum esse dixi ad 890. nam alia res est quod Pauli scholiastes L 4 Saturni stellam in hoe quarto loco xaípew siue gaudere memorat 932 suas agitat GL, sua fatigat M 984 935 C.C. A.G. r1 p. 161 15 προσώπων δὲ κυριεύει (ὁ Kpóvoc) πατρικῶν kal πρεσβυτικῶν, vit p. 214 13 ὁ Kpóvoc . . . σημαίνει. .. πατέρα 935-937 sic fere circumferuntur : 935 fortunamque senum. prima est tutela duorum, . 98 936 nascentum atque patrum, quae tali condita partest. 936 937 asperum erit templum. titulus quem Graecia fecit 937 (936 nascentum GL?, nascendum LM partest Scaliger coll. ri1 83 pars operum, quae prima condita parte (arte M, sorte Bentleius) est, pars est libri 937 erit templum M, erat tempus GL) uerborum grima est tutela duorum Fayi interpretationem adscribo, quoniam eodem redeunt quae Scaliger et Pingraeus pluribus luserunt: *hie locus primus est, qui sit tutela duorum, nempe natorum —immo nascentium, quod longe aliud est—*et parentum.' quae ergo secunda, quae tertia significatur nascentium patrumque tutela? is enim locus, de quo uu. 946 sq. sermo erit, nec patres nec nascentes sortitus est, sed natos (nempe si qui futuri sunt eius qui nascitur) et parentum de natis uota. quis autem non miratur, cui sedi patres et senes modo adsignati sint, ei nunc patrum et nascentium tribui tutelam? sequuntur uerba intel- lectu carentia quae tali condita pars est, quibus Scaligeri emendatione sensus aliquis accedit, sed languidus et in illo /a/7 paene ineptus. postremo asperum templum cur futurum sit (nam erat tempus ne qui retinet quidem defendit) plane non apparet, neque enim patres potissimum aduersa fortuna confiictari solent; unde Scaliger asper et attentus coniecit, quod adscita interpolatorum librorum scriptura titulwm cui ad Saturnum referebatur, donec Iacobus bono- rum codicum lectionem reduxit. is autem uersum 936 cum praecedentis insequentisque dimidiis, prima...templwm, eiecit, quibus remotis cetera optime cohaerent. sed quod illa a margine uenisse arbitratur, prius quaesi- tum oportuit unde in marginem uenissent; nam nimis leuiter fictum est quod Breiterus ea pro glossemate ad uu. 946 sq. adscripta esse dicit; neque enim aut ullo ibi glossemate opus erat aut glossema esse potest asperum. erit templum. equidem solum u. 936 suppositicium duco, eo consilio additum ut illa prima est tutela. duorum utcumque intellegi possent; quem qui finxit, fefellit eum non solum quartum sed omnia duodecim templa ad nascentes pertinere, quae- que in singulis reposita sunt, parentes nati, salus morbi, coniunx mors, ea omnia esse nascentium. reliqua uersuum dimidia, prima est tutela, duorum et asperum, erit templum (erat tempus), unde uenisse uideantur, mox dicetur. ceterum Bechertus lacunam post 936 statuendo effecit ut in illo uersu seruari posset pars (patrum. quae tali condita pars est. . . ), difficultates, quas supra exposui, non remouit 937» quem LM, quae G fecit cod. Flor., feci GLM 110 M. MANILII 938 Daemonium signat d2gnas pro nomine uires. nune age surgentem primo de cardine mundum 940 respice, qua solitos nascentia signa recursus incipiunt, uiridis gelidis et Phoebus ab undis 938 Daemoniwm huius partis titulus apud alios non reperitur, neque huc traho quod Valens p. 2 18 et p. 67 5 in Saturno δαιμονισμοῦ et in quarto templo δαιμονίων mentionem facit dignas * (quod utrum post signat an ante col- locatum ob similes litterarum ductus exciderit nihil interest), que suas libri, quae scriptura tot uitiis laborat ut unde accusationem exordiaris dubites. atque illud quidem leue est, quod deest, cui signat per que coniunctionem adnectatur, uerbum ; hoc enim plerique recte omitti posse dicent collato 11 471, prudentiores fortasse Daemoniumst scribi malent, quod promptum est sequente 8i-. sed suas quo referrent habebant ueteres editores, qui cum libris inter- polatis titulum cui legebant in uersu praecedenti, ut Saturnus sententiae subiectum esset: nunc aut sine sensu titulus suas uires signare dicitur, aut difficili artificio ex superioribus arcessendum est de quo hoc praedicetur. porro una consistere nequeunt suas et pro nomine, quod Fayus et Pingraeus ita interpretantur quasi scriptum sit per nomen uel sine praepositione nomine. aut enim (quae illorum enarratio est) nomine ac titulo eae uires signantur quae templi propriae sunt (uide Claud. 46 2 merito signatas momine wires torpedinis), aut signantur uires pro nomine, hoc est tales ut nomini con- ueniant (uide Man. v 743 pro mwmero wires): qui suas signat pro nomine uires, is suarum uirium signandarum rationem adhibet nomini conuenientem, quod absurdum est. itaque suas adiectiuum duplici uitio insigne cum eoque coniunctionem et ipsam molestam sustuli, idque substitui loquendi genus quo dignus et pro sic componuntur ut alterutrum abundare uideatur, cuius certa exempla sunt Cic. in Caec. diu. 42 timeo quidnam pro offen- sione hominum ... dignum eloqui possim, Sall. Cat. 51 8 si digna poena pro factis eorum reperitur, Lucr. v 1 sq. dignum . . . carmen | condere pro rerum, maiestate, Sil. xit 387-9 mom equidem innumeras caedes totque horrida, facta | sperarim tanto digne pro nomine rerum | pandere, xui 58 sq. non haec, T'ydide, tantae pro laudis honore | digna paras ; ex eodem genere est Cic. pro Rosc. Am. 33 quem pro dignitate ne laudare quidem quisquam satis commode posset et ipsius Manilii rv 732 mores pro sorte pares. ac fortasse etiam hoc loco scribendum erat Daemonium(st) signatque paris pro nomine wires; sed illud quod posui magis commendat v 134 dignas ad fulmina wires. Daemonium igitur titulus quartae sedi additus uires signat eo nomine non indignas. ceterum minime ignoro haec signat dignas, quia coniectura inuenta sunt, horribilia accidere auribus multorum qui in uerbis librorum fide traditis talia ne animaduertunt quidem : uelut neminem offendunt Verg. georg. IV 355 tristis Aristaeus, Ouid. her. xix 44 pingui tinguere, Luc. 1x 792 succendit tenditque, Priap. Verg. 1 3 sq. ligneus ignem | hic deus ignauis, neminem mox τι. 941 «iridis gelidis 939-947 locus primus. Firm. 11 19 2 primus est locus illa, pars im qua horoscopus est constitutus 940 solitos... recursus Bentleius, solido . . . recursu libri, ad quales lectiones solidusne sit Stoeberi et Becherti recursus ex ipsis melius quaesieris ; certe tam solitus est quam suis lotae ad uolutabrum luti 941 wiridis Stoebero praeeunte reuocauit Iacobus, cum Scaliger et Bentleius cum Dulcinio udus exhibuissent, quo apte significatur quam Statius Ach. τι 290 appellauit nondum excusso rorantem ASTRONOMICON II 111 912 enatat et fuluo paulatim accenditur igne 937^ asperum iter temptans,| Aries qua ducit Olympum. 945" 913 haec tua templa ferunt, Maia Cyllenie nate, lampada ponto. sed wiridis eo quod sequitur fu/uo defenditur, de quo adiectiuo Gellius r1 26 11 f/uluus autem uidetur de rufo atque uiridi mixtus in aliis plus uiridis in aliis plus rufi habere ; solem autem uiridem uiderunt Cleomedes ir 1 72 (ὁ ἥλιοσ) ἄλλοτε ἀλλοῖοσ ἡμῖν φαντάζεται... ἔστι δὲ ὅτε καὶ ποικίλοσ 3) χλωρόσ et Lydus ostent. 9 6 μέλασ δὲ ἢ ὑπόχλωροσ ἀνατέλλων «νον χειμῶνασ δηλοῖ. caelum certis condicionibus uiride dixerunt Lydiae poeta 39 sidera, per wiridem redeunt cum pallida mundum et Plinius ἢ. ἢ. xvit 74 custodita, temperie ut uiridi caelo serantur ac sine aura de e£ tertia sede posito uide 1 619 inter 942 et 946 libri haec ferme exhibent : 913 haec tua templa ferunt, Maia Cyllenie nate, 943 944 ὁ facies signata nota, quod nomen et ipsi 944 945 auctores tibi dant artes qua ducit Olympum 945 ego priorem uersus 937 partem, posteriorem uersus 945, uersui 943 praeposui, tum uersum 945 suppleui adiecta posteriore parte uersus 935. Bentleius 944 et 945 deleuit, cui ceteri assensi sunt 9378 iter temptans *, erit templum M, erat tempus GL, ut in archetypo fuisse uideatur templus pro temptüs, sicut III 614 temptatum pro templum. | de ?t-er in er-it mutato similibusque dixi in prae- fatione lib. 1 p. lvii et ad 1 336. Ouid. met. τὶ 63 sq. de sole oriente ardua prima, uia, est. et qua, uix mane recentes | enituntur equi, fast. 111 415 sq. sextus ubi Oceano cliuosum scandit Olympum | Phoebus. expectaueris potius arduum quam asperum, sed hoc molli cliuwo (Verg. buc. 1x 8, georg. {πὶ 293) contrarium est et saepe cum altero coniugatur, Sen. dial. rv 13 1l «ec . . . arduum in wirtutes et asperum. iter est: plano adeuntur, Cic. pro Sest. 100 wiam ... asperam atque arduam, Liu. xL1iv 3 3 ardua et aspera (uia), Xx1 30 10 quic- quam, adeo asperum atque arduum uideri, quod inceptum moretur, Caton. apud Prisc. G.L.K. τὶ 87 17 asperrimo atque arduissimo aditu, Varr. r.r. 11 10 3 montium, ardwitatem atque asperitatem, Corn. Seu. apud schol. Luc. rx 402 ardua wirtuti longoque per aspera misu | eluctanda uia est, Sil. xv 102-4 ardua, sacoso perducit semita, cliuo. | asper. principio ... prosequitur labor; adde eiusdem 1v 603 sq. perque aspera duro | nititur ad laudem uirtus interrita cliuo. iter temptat de sursum enitente Hor. carm. rri 2 21 sq. wirtus, recludems vumeritis mori | caelum, negata temptat iter wia, Verg. georg. III 8 sq. temp- tanda wia est, qua me quoque possim | tollere hwmo. — elisio haec duriuscula bis praeterea apud Manilium inuenitur, v 536 a/ferum et alterius, 735 proximum equester 945» aries *, artes libri: sic v 102 artes M pro ar?es, contra 1v 244 aries L pro artes. Arietem cetera sidera ducere Manilius dixit τὶ 31 Lani- gerum wicto ducentem sidera, ponto, ττὶ 278 mobile Lanigeri sidus, quod. cuncta sequuntur; de eodem schol. Germ. Breys. pp. 80 et 143 Nigidius hunc Arietem, dicit ducem et principem esse signorum 948 nate GL?, fate L (in quo supra zw& duae tresue litterae erasae sunt, quarum prima ὦ fuisse uidetur) om. M, ut paene suspiceris, quemadmodum in Stat. Theb. vr 699 libri plerique 74a/a nate exhibent ubi Puteaneus create, id est crete, seruauit, item hoc uersu fuisse Maia sate Cyllenaee ; atque hoc, cillenee, nescio quo casu comparet in Vrb. 668. Cyllenaeus (praue in omnibus paene editionibus Cylleneus) hexametrum claudit Catull. 68 109, Hor. epod. 13 9, Ouid. art. 11r 147, met. xr 301, Germ. frag. rv 137, Auien. Arat. 1116 ; sed pro substantiuo 112 M. MANILII 944 fro facie signata nota, quod nomen et ipsi 945^ auctores tibi dant. | una est tutela duorum: 935^ poni solet Cyllenius, qua forma Manilius usus est 1 30, 871, 11 440. idem v 7 Maia natwn, ut Hor. serm. 11 6 5 Maia nate, Ouid. met. τι. 685 sq. Maia] natus: Maia satus Stat. Theb. 1t 1 primum templum, ortiuum cardinem continens, haud inepte poeta Mercurio, perpetuo Solis comiti, tribuere uidetur, sed alium, cui idem placuerit, non reperio; etsi Paulus L2 haec habet, ἐν δὲ τούτῳ TQ τόπῳ μόνοσ ὁ τοῦ 'EpuoÜ ἀστὴρ παρὰ πάντασ τοὺσ ἀστέρασ χαίρει, et Porphyrius isag. p. 204 τὴν πρώτην χαράν esse dicit ὅταν ὁ Ἑρμῆσ ἐμπέσῃ εἰσ τὸν ὡροσκόπον ceterae autem stellae in eis templis constitutae sint quae deis earum praesidibus Paulum et Firmicum adsignasse memoraui ad u. 890 944 945, quos Scaliger silentio transmiserat, deleuit Bentleius ut spurios et prorsus inexplicabiles, * quae enim facies? qua nota? quod nomen? Bentleio adstipul- ati sunt Pingraeus Iacobus Bechertus Breiterus ; atqui talia haud temere ab interpolatoribus confinguntur 944 pro facie *, o facies libri: duae litterae in margine interierunt, una ex sequenti uoce geminata est. primus locus faciei suae nitenti (ΤΠ 826 sq. mitentem . . . exortum) siue fulgenti (111 200 fulgens horoscopus) conuenienter signatus est nota siue titulo, quod (hoc est quam notam) nomen ipsi quoque Mercurio auctores imponunt. ea nota siue mauis id nomen Στίλβων est. Erat. catast. 43 πέμπτοσ δὲ (ἀστὴρ) Ἑρμοῦ, Στίλβων, λαμπρὸσ kal μικρόσ. . . Στίλβων δὲ καλεῖται διὰ τὸ φαντασίαν τοιαύτην αὐτὸν ποιεῖν, schol. Germ. Breys. p. 184 Mercurii sidus, quod. Graece Stilbon, id. est. splendi- dus, dicitur, colore radians. sed hoc titulo primum templum signatum esse non magis aliunde nouimus quam quarto Daemonium et quinto Daemonien nomen fuisse. in notae uoce inest ueriloquii significatio: Cic. top. 35 quam Graeci ἐτυμολογίαν uocant . . . nos . . . notationem, appellamus, quia sunt uerba rerum notae. itaque hoc idem Aristoteles σύμβολον appellat (de sens. l 11 τῶν ὀνομάτων ἕκαστον σύμβολόν ἐστιν), quod Latine est nota. in Priap. 68 3 sq. rudis hic dominum totiens audire legentem | cogor Homeriacas edidici- que 1.0tas non Aristarcheae dicuntur notae sed uocabula cum significationibus, sequuntur enim haee, :/e uocat, quod. nos psolen, ψολόεντα κεραυνόν | et, quod. 108 culum, κκουλεόν ille uocat. sic notandi uerbo usi sunt, ut originem nominum attendi iuberent, Cicero phaen. 249 in galaxia, /acteus hic, nimio fulgens candore, notatur (hoc est uero nomine appellatur, quod aduersus Grotii mutationem tuetur Auien. Arat. 945) et Ouidius fast. 1 327 sq. in Agonalibus παρὰ τὸ ἀγωνιᾶν dictis, an, quiam praeuisos in aqua timet hostia cultros, | « pecoris lux est ipsa notata metu. similiter Horatius indicium posuit pro nomine naturam rei declarante, art. 49 ndiciis monstrare recentibus abdita rerum. huc pertinet etiam pseudoLucian. de astrol. 4 ἐν δὲ καὶ οὐνόματα αὐτέοισι (planetis) ἐπέθεσαν, οὐκ οὐνόματα, ὅκωσ ἐδόκεον, ἀλλὰ σημήια 945^ auctores qui de eis rebus scripserunt, ut Cic. de or. 1 240 ad. auctores confugisse et passim. hic cum in libris sequerentur artes qua ducit Olympum, Sealiger duplici mutatione, «auctores tibi dant artis quae ducit Olympum, absurdam lucratus est sententiam ; nulla enim ars Olympum ducit, neque in IV 267 sq., mundi faciem sedesque mouebit | sidereas caelumque mowuwum uersabit in orbem (sub Aquario natus), de uero caelo agitur sed de fabricata sphaera qua utebantur astrologi, uelut Horos Propertianus 1v 1 75 sq. haut ego uates | nescius aerata, signa mouere pila. hemistichii alio translati in locum succedere iussi posteriorem uersus 935 partem, quam aliis delendam uideri supra dixi. credibile est scribam, cum ante tres uersiculos temptANS exarasset, delapsum ASTRONOMICON II 113 946 in qua fortunam natorum condidit omnem natura, ex illa suspendit uota parentum. unus in oecasu locus est super. ille ruentem praecipitat mundum terris et sidera mergit, esse ad dANT et ad una (prima) est tutela duorum perrexisse, tum errore animaduerso huic uersui, postquam eo peruenit, omissa uerba aries (artes) qua ducit olympum appictis transpositionis notis intulisse, ne paginam rasura deformaret; eas autem notas hoc loco oblitteratas, illo seruatas, causam fuisse cur asperum, iter temptans prima, est tutela duorum sua sede mota sint, quamquam ea quo casu ante u. 938 reiecta sint non apparet 935^ una *, a * . * * L LH prima libri: illud 1, hoc « scribebatur. multo parcius in carminibus quam in prosa oratione librarii has notas ponebant, sed supersunt in L satis multae, uelut rv 446 vu, 465 «m, 469 v, 470 un, vin, 471 zc, 472 v, 478 vi, v, 479 v, 481 "a 484 x, 489 v, vu, 492 zz; 494 cum prima manus ve, hoc est septem, scripsisset, altera ὦ supra addidit, ut fieret septima. non dissimili errore ima IU 597 in prima mutatum est. consentaneum erat haec duo, fortunam natorum et uota parentum pro natis suscepta, sub una eademque tutela reponi 946 qua tutela. hoc ut retineri posset effeci eis quae in superiore uersu nouaui: alioquin cum Bentleio quis (scilicet templis) scribendum erat et u. 947 illis: nam Iacobus sui simillimus est cum //o seruato scribit quo adicitque *i.e. cardine, quod nomen neque adest et, si adesset, prauum esset, quoniam non de cardine poeta sed de sede siue τόπῳ loquitur. liberalius agit Breiterus, *erg. cardine oder templo, quasi nihil intersit; atqui ne templum quidem positum est, sed plurali numero /ua templa. ceterum natorum fortunam natura in quinto loco, non, ut Manilio placuit, in primo, plerisque astrologis condidisse uidebatur, qua de re dixi ad 901 sq.; etsi τὴν τῆσ νεότητοσ ἡλικίαν Paulum ab horoscopo repetere ad 841-55 adnotaui. sed Manilius fortasse dei potius quam loci tutelam significat, Mercurius enim Vett. Val. p. 4 10 κύριοσ νον τέκνων νεωτέρων et C.C. A.G. 11 p. 178 15 αἴτιοσ. . . τέκνων νεωτέρων dicitur, idemque ib. 34 πρόσωπα σημαίνει νέα, neque immerito, qui παιδείασ fuerit inuentor 947 ill Scaliger, illo libri 948-958 locus septimus. Paul. Alex. M 29 τὸ δὲ ξ΄ ἀπὸ ὡροσκόπου σημαίνει... τὴν τοῦ θανάτου ποιότητα (scholiastes M 8 καὶ τέλη ζωῆσ), C.C. A.G. 11 p. 158 24, unde suppletur dam- num Valentis rv 12 (p. 179 21), ζ΄ γάμου θανάτου, sed eodem capite η΄ θανάτου cum Valente, sicut etiam Firmicus rr 19 9 ex octauo loco mortis qualitatem inueniri dicit, qui ib. 8 ex hoc septimo loco quaeri iubet qualitatem et quantitatem wuptiarum. utrumque, coniugia... extremaque tempora, uitae, occiduo cardini, qui hoc templo continetur, Manilius tribuit 11 839 949 terris sine causa Bentleius in tenebris, ad insequentia trahendum, mutauit, quem, quod in erratis non adeo grauate faciunt, sequuntur Iacobus et Breiterus. multo sane saepius undae quam terrae pro horizonte nominan- tur, ut magis usitate locutus sit Ouidius met. 1v 91 sq. (ux . . . praecipitatur aquis et fast. rv 164 Scorpios in wiridis praecipitatur aquas, Ausonius (Peip. pp. 98 sq.) 376 11 sidera praecipitas pelago et 377 21 sq. salo mergens sollemnia signa Nouember | praecipitat ; sed illud posuerunt Germanicus phaen. 598 sq. Bootes | 2n terras abit et alibi, Cicero phaen. 435 Orion fugiens commendat corpora terris, Manilius v 722 stellae terris sua lumina, condunt mergit Bentleius, mersit GLM, :nersat cod. Flor. mergi sidera dicuntur rm 343 H 114 M. MANILII 950 tergaque prospectat Phoebi, qui uiderat ora ; ne mirere, nigri si Ditis ianua fertur et finem uitae retinet hic etiam ipse dies moritur, tellusque per orbem (celeris in umbras), 416 (ad umbras) v 238 (in undas), Cic. phaen. 38] (unda), 416, Germ. phaen. 22 (sub undas), 287 (Oceano), 314 (in undas), 595 (sacris undis), 592, 607, 659 (altis undis), 685, 712 (undis), Catull. 66 88 (alto Oceano), Ouid. fast. r 656, τι 78 (in liquidas aquas), mr 406, rv 388 (aequore), art. 1 410 (aequorea aqua), met. vir 324 (in Hibero flumine), Sen. H.f. 26 (Oceano, item H.O. 489 et 781), Luc. mr 251, rv 282, vin 174 (undis), rx 541 (profundo), idemque Lucanus tv 54 mergent? sidera. caelo posuit pro hae ipsa caeli parte de qua loquitur Manilius: mersandi uerbo, quod proprie de eis dicitur quae umorem combibunt (uelut Verg. georg. 111 446 sq. udis aries im gurgite willis | mersatur), boni poetae post Horatium fere abstinuerunt, in quibus Manilius, neque quisquam, quantum obseruaui, in sideribus eo abusus est Auieno antiquior, apud quem quater sic positum legitur in Arateis. haec omnia cum scire potuerint, nisi ignorare maluissent, Iacobus Bechertus Breiterus Italorum coniecturam non dubitant Bentlei emendationi anteferre ; Ellisius noct. Man. p. 77 uiro sermonis Latini perito ultro obloquitur, * inutile est Bentleianum mergit: unice uerum mersat,' cuius iudicii confirmandi causa unum locum adfert quem ex contemptissimo scriptore, Martiano Capella, in lexica relatum inuenit. ceterum occasione oblata moneo in Ouid. amor. 111 1 57 sq. quid, cum me (Elegian) munus natali mittis, at illa | rumpit et adposita barbara mersit aqua non mersat, uerbum per se satis aptum, ex Ehwaldi coniectura Ouidio inferendum esse sed pariter scribendum mergit 950 terga Scaliger, terra libri. * Orizon occiduus, qui Phoebi surgentis ora uiderat, eiusdem occidentis terga prospectat' Scaliger 951 Very. Aen. v1 127 atri ianua Ditis, Gratt. 70 praeceps ianua Ditis. non hane sedem sed secundam a plerisque ἄδου πύλην et infernam portam appellari adnotaui ad rr 870. ceterum mutaui interpunctionem ; nam e mürere, quod editores ita accipere uidentur quasi uetantis sit, quomodo intellegendum esset ad 1 557 et τι 201 significaui. quamquam fortasse haec praestat oratio: ora. mew mürere, si Ditis iamua, fertur, hic etiam ipse dies moritur 952 finem witae, τέλη ζωῆσ schol. Paul. Alex. supra laudatus uersum suppleuit Bonincontrius AMartique locatur adiciendo, cui stellae sedem deesse animaduerterat; magis apte 7nortique locatur posteriores, quae uerba in Gemblacensis marginem post Bentleium inlata sunt, recenti manu seripta in Voss. 18: interpolationem sustulit lacobus. .particulam uersus post 902 in M seruatam, per tanta pericula mortis, Breiterus iam anno 1854 huc pertinere coniecerat; is autem de emend. Man. p. 17 mortis abiecto per tanta gpericla proposuit (quae nulla a poeta significata sunt), in editione uero peius etiam scripsit e£ /imem retinet per tanta, pericula mortis. ipse conieci e/ fimem witae retinetque repagula mortis, in quibus retinet ἀπὸ κοινοῦ positum est ut uiuit in rv 179 pecorum spolio wiuitque rapinis, cuiusmodi alia ad τι 29 collegi. pro repagula anth. Lat. Ries. 197 9 cod. Salmasianus recula exhibet, arculis pro repagulis unus liber Cic. de diu. 1 74, que autem et pe frequenti errore commutantur ; itaque per pericula scriptum conicio, deinde, ut species aliqua metri efficeretur, insertum ἑαπέα 953 hie Bentleius, hinc libri tellus *, terras libri, quo ASTRONOMICON II 115 subripit et noctis captum sub carcere claudit. 955 nec non et fidei tutelam uindicat ipsi pectoris et pondus. tanta est in sede potestas quae uocat et condit Phoebum recipitque refertque, consummatque diem. tali sub lege notandae templorum tibi sunt uires; quae peruolat omnis 960 astrorum series ducitque et commodat illis ipsa suas leges, stellaeque ex ordine certo, retento cum captum uersu insequenti ferri non posse intellegerent, Scaliger in captas, Bentleius in caelwm id mutandum coniecit, qui huiusmodi enarrationes, *dies terras eripit per totum orbem, eumque orbem noctis carcere claudit,' imperitis hominibus, Iunio Fayo Iacobo, reliquerunt. sed ne Scaligeri quidem et Bentlei scripturae uitio carent; nam etsi dies moriendo terras subripere tam recte dicitur quam dixit Silius xi1 647 abstulerat terras migrantibus Hesperus umbris, apparet tamen huic imagini non conuenire adiectum per orbem, id est (nam 516 necessario accipiunt) in omnibus terrarum partibus. immo tellus diem, ut captum tenebris claudat, subripit per latera sua orbieulata uel, quomodo rn 325-7 loquitur, per comuexa ... fastigia terrae, | quam, tereti natura, solo decircinat orbem | in tumidum. | sic 1 230-3, quia, per teretem deducta est terra tumorem, propterea luna, dum eam circumit, fertur in orbem | uentris: adde 1 219 sq. medioque tumore | eripiunt terrae caelum 955 fidem in hoc templo collocatam apud alios non inuenio ipsi Breiterus in Fleck. annal. uol. 139 p. 697, ipsam libri nulla cum ui. 1v 356 decem partis ANepa, uindicat ipsi, hoc est sibi, 319 Aries primam partem sibi windicat ipsi, II 189 et 1v 710 sibi uindicat, 11 814 sibi uindicet, ut nusquam desit datiuus 956 pectoris pondus, *sages conseils Pingraeus: equidem propter fidei id pondus intellego quod nulla diu femina habet, Prop. ir 25 22 957 uocat ad se et condit siue sepelit. haec ad mortis potestatem in septima sede repositam spectant, ad fidei tutelam quae sequuntur, recipit et refert, hoc est receptum reddit. nam quod Sealiger non occasum sed horoscopum Phoebum referre dicit, horoscopus solem nobis referre non posset nisi ab occasu relatum acciperet. nec recte Bentleius ad antipodas Phoebum relatum intellegit, quorum nulla in poetae uerbis inest significatio 958 consummat LM, con- sumat G, consumit codd. Par. et Flor. et editores ante Bentleium, qui cum librorum LM lectionem non nosset continuat scripsit, ut de contraria terrae parte cogitaretur. Sen. dial. v 36 1 faciebat hoc Sextius, ut consummato die, cum se ad, nocturnam quietem recepisset, interrogaret amimwm suwm tali Vrb. 668, talis GLM lege LM, nocte GL?, unde sorte Bentleius, sicut r 110 habetur quasque uices ageret certa, sub sorte notauit, ubi item lege edd. uett., quod idem fere ualet: de nocíe pro sorte scripto uide ad 1r 222. hoc probo; neque enim in tam expedita scriptura, sub lege, quae uerba totiens recurrunt (αι 111, 379, 642, 111 237, 390, 411, 1v 330, 431), facile quisquam haesurus erat, nedum mocte repositurus: /ege autem pro absurdo illo nocte substituere in promptu erat, praesertim si cui in memoriam rediisset uel 11 642 ἑαϊὲ sub lege uel 1v 408 λας tibi . . . sunt lege notandi 959 quae Bentleius, quas libri propter Wires 960 astrorum, signorum zodiaci ^ ducit a templis leges eorum e£ com- moda illis suas, ut u. 859 astra accipiunt wires a, caelo caeloque remittunt 961 stellae, planetae, de quorum per templa dispositorum effectibus multa docent H2 110 M. MANILII ut natura sinit, lustrant, uariasque locorum efficiunt uires, uteumque aliena capessunt regna et in externis subsidunt hospita castris. 965 haec mihi sub certa stellarum parte canentur ; nune satis est caeli partes titulosque notasse effectusque loci per se cuiusque deosque. Paulus L—02 et Firmieus in tertio mathesis libro. | idem rr 20 2 per haec loca, totius geniturae substantia, quaeritur, quae cum diligenter inspexeris animo- que conceperis et. ommia, commixta societate coniunxeris, animaduerte, quae stellae loca ipsa possideant 963 oliena regna, et externa castra intellegenda putaueris templa alterius planetae propria; uelut Mercurius si in alio quam primo ae suo templo (u. 943) sit constitutus, alios eum effectus reddere consentaneum est: quamquam, eum Marti nullum templum attributum sit, apparet quid haec explicatio habeat difficultatis. dodecatemoria planetarum uersibus 738-48 commemorata, cum signorum ac non templorum partes sint, minus apte hic significarentur; et specie tantum similia sunt quae Firmicus habet 11 20 7 inspice etiam, quae stella, in quo loco constituta cuius stellae domi- cilium uel fines possideat, et, si in aliena domo fuerit constituta, inspice dominum ipsius, quem locum geniturae possideat, domiciliorum enim siue οἴκων et finium siue ὁρίων doctrinam, quam Firmieus ΤΠ 2 et 6 exposuit, Manilius ignorat. sed fortasse hoc uult, uagis stellis, cum certa sede careant, omnia regna, omnia castra, id est totum signorum templorumque orbem, aliena atque externa esse. quam explicationem ueram puto; nam alioqui non aliena tantum regna sed etiam propria commemorari debebant 964 subsidunt LM, subsistunt G non minus bene, sed maior sequenda est auctoritas. Caes. b.G. vt 36 4 magna uis iumentorum, quae in castris subsederant, Verg. Aen. x1 915 con- sidunt castris. sidere de stellarum institionibus posuit Germanicus frag. rr 19 sq. nunc igne citato | festinare putes, nunc pigro sidere somno hospita neutro genere ad ste//ae relatum neminem adhuc editorum aduertit, quod ne quis mire- tur, sciat plerosque Bentleio priores, in quibus ipsum Scaligerum, u. 961 cum codd. recc. ?pse edidisse nec sensisse soloecismum. — sed cogitatur sidera, sicut in rr1 111 zudiciorum opus in quarto natura locauit menti poetae obuersabatur uelut atA/o, etsi praecesserat fertig... statio u. 105. ita Luer. v1 185-8 Aoc densis fit mubibus...me tibi sit frudi quod nos inferne uidemus | quam sint lata (scilicet mubila) magis quam sursum. extructa quid extent, contra 214 sq. fulgit item, cum varescunt quoque nubila caeli ; | nam cum uentus eas (nubes) leuiter didueit etc. ; adde Cic. 'Tim. c. 6 ratus est. . . ipsum se contentum esse mundum ...motum enim dedit caelo ewm, qui figurae eius esset aptissimus . . (taque una conuersione atque eadem ipse circum se torquetur. sed Man. 1 886 hue trahendus non est, ubi praecedente proxima nulla aberrandi dabatur occasio castra in re simili etsi significatione paulum diuersa Ausonius dixit 369 27 sq. (Peip. p. 96) septimus accepit limes rutilantia flammis | recto castra situ, hoe est sol per zodiacum iter faciens in septimo signo castra posuit 965 stellarum parte, ea parte carminis quae planetarum propria erit 967 effectus GL?, effectos LM plenam distinctionem in fine huius uersus primus lacobus posuit; uirgulam, quam Sealiger tollere neglexerat, Bentleius pari neglegentia retinuit, qua ridicule decepti Fayus et Pingraeus cui u. 968 pro interrogatiuo habuerunt et posuit proinde interpretati sunt ac ASTRONOMICON II 117 [cui parti nomen posuit, qui condidit artem, oetotropos; per quod stellae diuersa uolantes 970 quos reddant motus, proprio uenit ordine rerum.] 51 scriptum esset posuerit 968-970 deleui 968 cui Scaliger, qui libri artem M, arcem GL 969 octotropos G, octo tropos LIM, octo topos Regio- montanus, in quo £opos pro locis positum Salmasius merito inridet, probarunt tamen, adscito ex cod. Flor. quos, et Scaliger et Bentleius; Fayus et Iacobus cum octotopos ederent palimbacchium se pro dactylo exhibere non senserunt. multo doctius et prudentius Salmasius de an. clim. p. 187 octatropon per quam proposuit, quamquam in relatiui genere interpolatorem, ut opinor, non scribam correxit. sed nominatiuus casus cur mutaretur non erat, quem satis uindicant Ouid. met. xv 96 »wetus illa aetas, cui fecimus aurea, nomen, fast. I 531 pecus antiquus dicebat agonia sermo (in quo aberrant lexicographi), Suet. Claud. 24 Gabinio Secundo . . . cognomen Cauchius usurpare concessit similiaque. item iusto seuerius Scaliger * diuersa uolare? inquit *qui Latine scit neque usurpabit neque probabit? iubetque scribi uolentes ; nam illud etsi non rectissime dicitur (neque enim diuersi uolandi modi significantur sed uolatus in diuersas partes acti, ut plane requiri uideatur, quod Bentleius coniecit, τη) d?uersa), habet tamen, quibus se tueatur, exempla a C. F. G. Muellero synt. nom. et acc. pp. 84 sq. adlata, Stat. Theb. xr 113 diuersum abiere sorores οὖ Ach. 11 158 (Scyreides) obuia uersae. quamquam uerum est ipsum Manilium pluralem adiectiui numerum pro aduerbio nusquam posuisse, rarissime singularem, uelut v 566 aura... resonawit flebile sed superest ut de uniuersa causa horum trium uersuum disputem et cur eos secluserim exponam. cui disciplinae astrologicae parti' inquit artis conditor nomen posuit octotropos. hie Scaliger, homo simplex quique bis bina quot essent didicisset, *mirum uero óxráromov—sic enim praue scribere solebat—* tantum dici, quae omnino ócekáromoc '—immo δωδεκάτροποσ--- 510) ; quam ingenuam rectissimae dubitationis confessionem DBouchaeus Leclercquius astr. Graec. p. 276 inepta excipit cauillatione, *s'étonner n'est pas expliquer.' ipse quid putet esse explicare quattuor continuis paginis 276-9 palam facit, ubi tam manifesto poetae locum, quem nobis enarrare non erubescit, ipse ne legisse quidem deprehenditur, ut non refellendus sit sed notandus tantum et prae- tereundus. sed Scaliger suam ipse dubitationem sie eleuari posse putauit ut quattuor cardines (quod nomen pro locis principalibus non recte ponit) per se considerari diceret, neque aliter Salmasius *si eximas quattuor cardines quae prima quattuor loca sunt, quaeque propter potestatem uidentur extra ordinem ponenda, reliqua octo loca dabunt τὴν óxrárpomov, Pingraeus ' ce sont les huit maisons intermédiaires entre les quatre maisons cardinales? ; quod totum fictum est, nullo confirmatum auctore, nullo usquam uerbo a Manilio signific- atum: bella uero ratio, in locis numerandis principalia quattuor pro nullis haberi. Bechertus sua somnia narrare mauult, quae huiusmodi sunt: *'cu? parti i.e. illis octo castris, quibus dei praesunt: I. III. IV. VI. (ἢ Martis quem om.) VIIIX. X. XL his omnibus nouiciis commentis omissis uideamus ecquid antiquitus de octotropo traditum sit. utramque nominis formam, ὀκτώτροποσ et ὀκτάτροποσ, pariter ignorant lexicographi: ego, ut hoc uno loco ocfotropos, item semel nec saepius ὀκτάτροποσ me legere memini, Vett. Val. p. 334 20, ubi obiter ea res commemoratur, ita ut de significatione uerbi nihil colligi possit: ἔστω ὁ λόγοσ περὶ τῆσ δωδεκατρόπου. ἐκ ταύτησ γὰρ kal ὁ ᾿Ασκληπιὸσ κινηθεὶσ συνέταξε τὰ πλεῖστα καὶ ἕτεροι δὲ πολλοὶ Αἰγυπτίων τε καὶ Χαλδαίων, 118 M. MANILII. ASTRONOMICON II ὁμοίωσ δὲ kal τὴν ὀκτάτροπον. quae qualis fuerit ex nullo praeter Firmicum auctore discimus, qui 11 14 de octo locis haec tradit, 3 uitae locus est in eo signo, in quo est horoscopus constitutus, spei uel. pecuniae in secundo horoscopi signo, fratrum 1n tertio, parentum in quarto, filiorum in quinto, ualitudinis in sexto, coniugis in septimo, mortis in octauo. quae omnia initium ab horoscopo facientes hac nominum definitione signauimus : uitae, spei, fratrum, parentum, filiorum, ualitudinis, coniugis, mortis. haec autem octo loca eadem sunt quae in dode- catropo a primo ad octauum numerantur, Firm. r1 19 2-9, 20 2, ut appareat octotropon nihil esse nisi dodecatropon cui quattuor ultima loca detracta sint; ea uero Manilius non detraxit, sed de nono uu. 905-9, de decimo 918-28, de undecimo 881-90, de duodecimo 864-6 exposuit. falsus igitur fuit qui Manilianae dodecatropi descriptioni octotropi nomen conuenire ratus hos tres uersus adiecit: absurde idem de planetis id promisit quod Manilium modo u. 965 promisisse non animaduerterat, absurdissime uero oratione per enuntiatum relatiuum continuata effecit ut stellae aut octotropi nomen aut partem doctrinae peruolare dicerentur. tali autem poetae octótropos non minus condonandum censeo quam Arctophyláca ei qui uersum 1 565 Manilio supposuit In libri 1 editione anno 1903 emissa haee corrigantur 137 aut pro seu positi exemplum non debui ex Verg. Aen. xit 686 petere, ubi ordo huiusmodi est, auo/sum uento uel, sà imber proluit aut soluit wetustas, imbre prolutum solutumue uetustate. succedat igitur Aetnae uersus 114 381 sic potius locus enarrandus fuit: regna illa, nobis non transita, ex uno sole commune lumen diuersasque umbras ducunt, uersoque caelo laeua cadentia signa et dextros ortus spectant 436 immo hic ordo est: qualis aluus, ad fatum Cepheidos adueniens, undis, quas fluctuando fecerat, pontum ultra litora expulit. uide v 579-81 grauidus iam surgere pontus | coeperat et longo fugiebant agmine fluctus | impellentis onus monstri, etiam Val. Fl. r1 475, ubi /fuctus sunt quos Hercules remigando excitauerat 448 Cleomedis uerba quae adferre uolui haec sunt, r4 20 τὰσ ὑπὸ raíc ἄρκτοισ ζώνασ LM ΩΣ ME 4 uo E E EE. UU. INDEX ablatiuus . u. 77, 148, 540 abundare cum genetiuo 600 accusatiuus 588 adiectiua pro aduerbiis posita 969 » pro substantiuis . 3 adnominatio : : : 130 aduerbia pro adiectiuis posita : . 991, 502 Aeacóus — . : : ; 3 aequor : c : : 225 aequorewus Twwenis 558 aethra, 907 aliena, signa : : 472 ambiguus cum genetiuo, — datiuo, ablatiuo 231 amplexi — . 412 anth. Lat. Ries. 596 5 : 713 00 r219£4. : 582 ἀπὸ κοινοῦ posita uocabula 29, 952 Aries ducit Olympum 945 articulus in lingua Latina desideratus . : 12097 artus Virginis 414 asperum iter ; 937 astrum, astra 414, 882, 905 aauersus, adaerswus 153, 201, 930 Auienus Arat. 963 502 aula . : : 42 Ausonius 369 98. 964 autumni τοῖσ ómópac 269 autumnus pro autumnali 269 belli tumulus 879 Caper pro Capricorno 179 caper piscisque 659 captare . 496, 510 cardo 686, 929, p. xxvi castra : 964 caasa, , 695 censere 993, co 667 census 167, 457, 888 1 I2 Cicero phaen. 249 944 coniungere . 751 consilium 485 contingere 825 corpora pro hominibus 580 culmina submersi mundi — . 892 cumque nisi cum relatiuis non coniungitur . 745 Cyllenaeus, Cyllenvus |. 943 dactylicae mensurae uoces inter se confusae 780 decernere : : 908 deducere . 1 : : 10 describere, discribere . 828 despicere, dispicere 837 dexter 91922923 dignus pro . 938 discedere et descendere con- fusa 460 dispendia 339 dodecatemoriwm . pp. xxii-xxvi δωδεκάτροποσ p. xxix dugplus 174 e, ex 182, 279, 395, 641 edere pro appellare positum 829 effusus : 225 eis 542, 744 eisdem : 707 elegia in Maecenatem 1 109 269 elisio . 28, 372, 47, 826, 937 emeritus : 251 -érunt in perfecto 8717 esse ex abundanti additum 092, 740 est a librariis additum 413 omissum 471 Europa 490 excedere fidem 617 facies mundi ἢ 928 fastigia et uestigia confusa : 795 1 P 122 Felix cui titulus. . Jertur ; feruit fidei fidem excedere fides figura finis foedera et pectora confusa : fundens absolute positum geminae wires genetiui in 2i exeuntes : 3, Germanicus frag. 1v 99 ,5 ,? VI - glossemata . 38, hiatus 629, hic, ille : Horatius serm. 1 8 99 : hyperbaton 84, 369, in : 22051915:89]15 incisio sensus post tertium trochaeum incisio sensus post quintum trochaeum in collibus nudus v infinitiuus cum praepositione in peruersum similis inuersus Romana per ora titulus ipse juuenique wur naeque JIuwuenis pro Aquario . laewus : Librae facies RES Lucretius vr 85 . lues plurali numero Manilius 1r 812 ja I S895 Je III 614 . 35 IV 848. a viet 90s 35 v 478-80 mergere, mersare qiscere anictaura, modus uerbi PONE mec . S : nec et uel confusa ne màirere nempe, namque . 41, 201, 423, 888 188 715 605 617 130 856 884 676 464 904 740 430 888 925 $31 872 567 814 876 216 951 741 M. MANILII 868, 882, 951 944 mew nota, notae in libris pro uerbis positae 313, 555, 629, 935 numerare 622 octotropos . : ; 969 ordo uerborum perplexus . 176, 441, 804 orsa, ᾿ 57 Ouidius amor. ΤΙ1 TI 58 949 vro crEGISS eal 969 ,; "trist. v.10:12 731 parere ὑπακούειν. 504 paribus lineis 334 parti ablatiuus 726 pectus amicitiae . : : 582 per 352, 696, 741, 922 percipe paucis, non perspice 738 perfectum in -Zrunt exiens 877 per omnia . 503 perspice 693 pignora, 780 planetae 890, 961 pondus : 956 Posidonius ante lectitatus quam natus 93 gpostus : 303 praepositionum collocatio . 44, 905 Priapea 68 4 944 priuus et primus confusa 126 Propertius 111 1921 . : 594 35 ΤΙ 21 5 sq. 1 745 Ἢ IV 6 77 . 224 proprius pro Graeco 830 quandoque : : : 745 que et pe confusa : 5 que uocibus breui e termin- atis adiectum . 479 quicumque interrogatiuum non est 745 Quintilianus iust. 1 ] 94 756 quisque : : 40791, :5 19 quoi . : : 7 quota scriptum quoda, 740 rabidus, rapidus : : 211 relatiuum post suum locum reiectum 169 relatiuum enuntiatum ab interrogatiuo non ualde diuersum : 435 reliquus trisyllabum 732-4 repetitio uerborum 38, 377, 923 ASTRONOMICON II Sagittifer pro ^r cp 560 sanctus 122 Scaewnus 284 scopulosus . 224 secretus 540 sed per anaphoram repetitum 138 Seneca Tro. 45 sq. . : 3 significationes ^ uerborum diuersae . 617 signum : : , 196 soliuagus . 71 solus pro simplici: non dicitur 570 sorte et lege permutata 958 sortem et noctem confusa . 222 Statius silu. 112 109 sq. . 49 M τ αὐ ὸ 1 852 stellae 401, 961 Στίλβων 944 sub 8, 187, 559, 623, 672, 680 sub arcu τὸν ὑπὸ τοῦ τόξου. δ59 subscribere . 551, 681, 835 supinus 872 Suus 72, 646 suus pro sui 533 templum 354, 668 tempus uerbi commutatum 256 sq., 328 tepor ueris et autumni 430 GLASGOW ; 123 tetrasyllaba in exitu hexa- metri : 678 timuit sponsor em, ne solueret 588 transire. : 327 transpositio νας um 44, 412, 937 35 uerborum 39, 831, 908 sq. τ uersuum . 2201851292, 570-8, 651, 684-6 trigintdi 322 triquetra, 474 tortus in cornua. . 246 tum, tunc 9213 tumulus bella vitaeque. 879 wuagus mundus non est : 71 we interrogationem continuans 713 wel et nec confusa 216 Vergilius buc. 1v 24 582 M Aen. vir 598 303 M Aen. IX 67 sq. 132 uestigia, et fastigia, confusa 795 wia, et ratio : : 132 Virginis facies duplex : 176 wiridis Phoebus . ἱ : 941 WiSuS . . 356 Vnda pro Aquario : : 542 Vrna pro Aquario . : 561 ut pro ubi positum 278 utraque aduerbium 904 PRINTED AT THE UNIVERSITY PRESS BY ROBERT MACLEHOSE AND CO. LTD. ῬΑ Manilius, Marcus 6500 Àstronomicon PLEASE DO NOT REMOVE CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY « atm Uwe» 2 " H M e m mni det M 4 ^ E : * m - » — E D ^ " » "e : 2 ce t.t cvy ie yn ANC San Atene v ρος aps τὸν tt maur tm "Vr qm tna a iy T - A ᾿ξ » *. ^ TARDAR Ei AE TUA S UT M PS 1fes τὰ O8 wet COSME e T REC Gea p COM h 4 b ) PE] κάτου T? TP ie cer AI 2 tty args qd. re Bo ας 46 ND, TK v 3 Ex LODS 3 | k MUNI “ CRAS! rss . " EAE LI LI , v * e , 5 e Ἢ i iue P d oo Gh Ἢ PA AKO pr M EI3p; 8A - ; τ΄ δ rta TT EE LAICIRSL E ἰὰ t Myttiee Ara - à as sr Ren V M ih ἡ p ATIS ttg vett A fte OR ΕΣ L n I Ves * 4 1 ^ p x E EP * ^ y A ovv ^ —À]Ó— μ᾽ ree