<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="https://epidoc.stoa.org/schema/latest/tei-epidoc.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>

<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
	<teiHeader xml:lang="eng">
		<fileDesc>
			<titleStmt>
				<title xml:lang="lat">In L. Catilinam</title>
				<author>M. Tullius Cicero</author>
				<editor>Albert Curtis Clark</editor>
				<sponsor>Perseus Project, Tufts University</sponsor>
				<principal>Gregory Crane</principal>
				<respStmt>
					<resp>Prepared under the supervision of</resp>
					<name>Bridget Almas</name>
					<name>Lisa Cerrato</name>
					<name>William Merrill</name>
					<name>David Mimno</name>
					<name>Rashmi Singhal</name>
					<name>David Smith</name>
				</respStmt>
				<funder n="org:NEH">National Endowment For The Humanities (NEH)</funder> 
			</titleStmt>
			<publicationStmt>
				<publisher>Trustees of Tufts University</publisher>
				<pubPlace>Medford, MA</pubPlace>
				<authority>Perseus Project</authority>
				<date type="release" when="1997-10-28">Perseus 2.5</date>
				<idno type="filename">phi0474.phi013.perseus-lat2.xml</idno>
				<availability>
				<licence target="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Available under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License</licence></availability>
			</publicationStmt> 

			<sourceDesc>
				<biblStruct>
					<monogr>
						<author>M. Tullius Cicero</author>
						<title xml:lang="lat">Orationes</title>
						<editor>Albert Curtis Clark</editor>
						<imprint>
							<pubPlace>Oxford</pubPlace>
							<publisher>Clarendon</publisher>
							<date>1908</date>
						</imprint>
						<biblScope unit="volume">1</biblScope>
						<biblScope n="contents">Pro Sex. Roscio; De imperio Cn. Pompei; Pro Cluentio; In Catilinam; Pro Murena; Pro Caelio</biblScope>
					</monogr>
					<series>
						<title xml:lang="lat">Scriptorum Classicorum Bibliotheca Oxoniensis</title>
						<title type="alternative">Oxford Classical Texts</title>
					</series>
					<ref target="https://archive.org/details/orationesrecogno01ciceuoft/page/n209/mode/2up">Internet Archive</ref>
				</biblStruct>
			</sourceDesc>
		</fileDesc>

<encodingDesc>
<refsDecl n="CTS">
<cRefPattern n="section" matchPattern="(\w+).(\w+)" replacementPattern="#xpath(/tei:TEI/tei:text/tei:body/tei:div/tei:div[@n='$1']/tei:div[@n='$2'])">
	<p>This pointer pattern extracts speech and section.</p>
</cRefPattern>
<cRefPattern n="chapter" matchPattern="(\w+)" replacementPattern="#xpath(/tei:TEI/tei:text/tei:body/tei:div/tei:div[@n='$1'])">
	<p>This pointer pattern extracts speech.</p>
</cRefPattern>
	</refsDecl>
			<refsDecl>
				<refState unit="speech" delim="."/>
				<refState unit="section"/>
			</refsDecl>
				<refsDecl xml:id="CTS">
				  <citeStructure match="/TEI/text/body" use="@xml:base">
				    <citeStructure unit="speech" delim=":" match="div/div[@subtype='speech']" use="@n">
				      <citeStructure unit="section" delim="." match="div[@subtype='section']" use="@n" n="chunk"/>
				    </citeStructure>
				  </citeStructure>
				</refsDecl>
</encodingDesc>

		<profileDesc>
			<langUsage>
				<language ident="lat">Latin</language>
				<language ident="grc">Greek</language>
			</langUsage>
		</profileDesc>

		<revisionDesc>
		  <change who="Charles Pletcher" when="2026-08-26">Add citeStructure refsDecl</change>
			<change when="2026-06" who="Lisa Cerrato">Updates to header and encoding to reflect best practices.</change>
			<change when="2016-04-20" who="Lisa Cerrato">fixed bad section breaks; made section default div; fixed title</change>
			<change when="2015-10-29" who="Thibault Clerice">CTS according to Capitains Guidelines +
				Epidoc</change>
			<change when="2014-11-06" who="Thibault Clerice">Moving to Epidoc with new URN</change>
			<change when="2014-08-01" who="Stella Dee">edited markup</change>
			<change when="2014-12-05" who="Bridget Almas">Converted milestones to divs</change>
			<change when="2014-07-01" who="Stella Dee">split composite text and converted to
				unicode</change>
			<change when="2013-09-13" who="balmas01">reverting texts back to pre_cts_reorg tagged
				version</change>
			<change when="2011-07-19" who="gcrane">removed the earlier persName/placeName
				tags</change>
			<change when="2011-01-15" who="gcrane">base SDL file</change>
			<change when="2009-10-09" who="rsingh04">more reorganizing of texts module by
				collection</change>
			<change when="2006-11-03" who="gcrane">typo</change>
			<change when="2006-08-21" who="gcrane">small fixes</change>
			<change when="2006-08-17" who="gcrane">typo fixed</change>
			<change when="2006-04-02" who="gcrane">mainly fixes to the words lower cased at the
				start of sentences: found that we had always had <name>Cum</name> rather than
					<reg>cum</reg>. This has been fixed in oct.cic[123] oct.cic[456] are having the
				app crits added and will need to be updated when those files come back</change>
			<change when="2005-12-29" who="gcrane">this now contains textual notes</change>
			<change when="2005-11-17" who="gcrane">began vestigial app crit</change>
			<change when="2005-08-01" who="packel">removed stray item tags</change>
			<change when="2005-07-25" who="packel">Converted to XML</change>
			<change when="2005-04-08" who="mimno">added default chunks</change>
			<change when="2004-05-24" who="amahoney">experiment with marking abbreviations of
				praenomina</change>
			<change when="2003-07-01" who="yorkc">Updated texts to TEI P4 and Perseus P4 extensions;
				minor cleanup (esp. character encodings and typos.)</change>
			<change when="2002-12-02" who="amahoney">correct spelling of Quirites, improperly
				'regularized'</change>
			<change when="2002-01-18" who="amahoney">put spaces around mdash because umorphck is
				confused if there are none</change>
			<change when="2002-01-18" who="amahoney">missed a few 'v' in the small caps</change>
			<change when="2001-12-31" who="amahoney">finish fixing the small caps, partially
				converted to lower case</change>
			<change when="2000-03-06" who="amahoney">add headers for groups of speeches, so they
				show up in the toc: Catilines, Verrines, Philippics, and Agrarian Law</change>
			<change when="2000-03-04" who="dasmith">Added separate funder entity to TEI
				header.</change>
			<change when="1999-10-14" who="dasmith">Added explanatory subtitles to
				titleStmt</change>
			<change when="1999-08-12" who="dasmith">Fixed refsDecl</change>
			<change when="1999-08-04" who="textgod">Random changes over a period of months.</change>
			<change when="1997-08-18" who="textgod">???</change>
			<change when="1997-05-12" who="cjsu">Finalized tagging. Passes validation.</change>
			<change when="1997-05-12" who="textgod">Added the rest of volume 1</change>
			<change when="1997-03-26" who="textgod">Added to repository. Passes TEI parse.</change>
		</revisionDesc>
	</teiHeader>
	
<text xml:lang="lat">
<body xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2">
<div type="edition" xml:lang="lat" n="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2">
<head rend="align(center)">Orationes in Catilinam</head>


<div type="textpart" subtype="speech" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2" n="1"> 
<head rend="align(center)">ORATIO QVA L. CATILINAM EMISIT IN SENATV HABITA</head> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="1"> <p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="1"/> <reg>quo</reg> usque tandem abutere, Catilina, patientia nostra? quam diu etiam furor iste tuus nos<note>nos <hi rend="italic">om. A et Iulius Victor</hi> (<hi rend="italic">Rhet. M. p.</hi> 439): <hi rend="italic">post</hi> diu <hi rend="italic">hab. bs</hi> </note> eludet? quem ad finem sese effrenata iactabit audacia? <reg>nihilne</reg> te nocturnum praesidium Palati, nihil urbis vigiliae, nihil timor populi, nihil concursus bonorum omnium, nihil hic munitissimus habendi senatus locus, nihil horum ora voltusque moverunt? <reg>patere</reg> tua consilia non sentis, constrictam iam horum omnium scientia teneri coniurationem tuam<note>tuam <hi rend="italic">om. CAV</hi> </note> non vides? <reg>quid</reg> proxima, quid superiore nocte egeris, ubi fueris, quos convocaveris, quid consili ceperis quem nostrum ignorare arbitraris? </p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="2"><p>O tempora, o mores! <reg>senatus</reg> haec intellegit, consul videt; hic tamen vivit. <reg>vivit</reg>? immo vero etiam in senatum venit, fit publici consili particeps, notat et designat oculis ad caedem unum quemque nostrum. <reg>nos</reg> autem fortes viri satis facere rei publicae videmur, si istius furorem ac tela vitamus<note>vitamus <hi rend="italic">CAV</hi>: vitemus <hi rend="italic">cett.</hi> </note>. <reg>ad</reg> mortem te, Catilina, duci iussu consulis iam pridem oportebat, in te conferri pestem<note>pestem <foreign xml:lang="grc">α</foreign> (<hi rend="italic">C pr. scr.</hi>): pestem istam <hi rend="italic">cett.</hi> (<hi rend="italic">C corr. m.</hi> 1)</note> quam tu in nos<note>nos <hi rend="italic">om. A</hi> (<hi rend="italic">in lac.</hi>) <hi rend="italic">V</hi> </note> omnis iam diu<note>omnis <hi rend="italic">om.</hi> <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign>: omnis iam diu <hi rend="italic">om. bs</hi> </note> machinaris.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="3"><p> <reg>an</reg> vero vir amplissimus, P. Scipio, pontifex maximus, <choice> <abbr>Ti.</abbr> <expan>T<ex>itum</ex></expan> </choice> Gracchum mediocriter labefactantem statum rei publicae privatus interfecit: Catilinam<note>Catilinam <hi rend="italic">Aah, Quintil.</hi> viii. 4. 13: Catilinam vero <hi rend="italic">C cett.</hi> </note> orbem terrae caede atque incendiis vastare cupientem nos consules perferemus<note>perferremus <hi rend="italic">C</hi> </note>? <reg>nam</reg> illa nimis antiqua praetereo, quod<note> <app> <lem>quod C.</lem> </app> quodque <hi rend="italic">CAah</hi>: quod Q. <hi rend="italic">V<foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </hi> </note> <choice> <abbr>C.</abbr> <expan>G<ex>aius</ex></expan> </choice> Servilius Ahala Sp. Maelium novis rebus studentem manu sua occidit. <reg>fuit</reg>, fuit ista quondam in hac re publica virtus ut viri fortes acrioribus suppliciis civem perniciosum quam acerbissimum hostem coercerent. <reg>habemus</reg> <note>habemus <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: habemus enim <hi rend="italic">h</hi> <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> senatus consultum in te, Catilina, vehemens et grave<note>et grave <hi rend="italic">sup. lin. in C</hi> (<hi rend="italic">m</hi>1): <hi rend="italic">om. AV</hi> </note>, non deest rei publicae consilium neque auctoritas huius ordinis: nos, nos, dico aperte, consules desumus. </p> </div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="4"> <p><milestone unit="chapter" n="2"/> <reg>decrevit</reg> quondam senatus uti<note>uti <hi rend="italic">CAVh</hi>: ut <hi rend="italic">a<foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </hi> </note> <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucius</ex></expan> </choice> Opimius consul videret ne quid res publica detrimenti caperet: nox nulla intercessit: interfectus est propter quasdam seditionum suspiciones <choice> <abbr>C.</abbr> <expan>G<ex>aius</ex></expan> </choice> Gracchus, clarissimo patre, avo<note>avo <hi rend="italic">om. oux</hi>: natus <hi rend="italic">t</hi> </note>, maioribus<note> <app> <lem>maioribus</lem> </app> a maioribus <hi rend="italic">h<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi> </note>, occisus est cum liberis <choice> <abbr>M.</abbr> <expan>M<ex>arcus</ex></expan> </choice> Fulvius consularis. <reg>simili</reg> senatus consulto <choice> <abbr>C.</abbr> <expan>G<ex>aio</ex></expan> </choice> Mario et <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucio</ex></expan> </choice> Valerio consulibus est permissa res publica: num unum diem postea <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucium</ex></expan> </choice> Saturninum tribunum plebis et <choice> <abbr>C.</abbr> <expan>G<ex>aium</ex></expan> </choice> Servilium praetorem mors ac rei publicae poena remorata est? <reg>at</reg> vero<note>vero <hi rend="italic">om. ah</hi> </note> nos vicesimum iam diem patimur hebescere aciem horum auctoritatis. <reg>habemus</reg> enim eius<note>eius <hi rend="italic">CAV</hi>: huiusce <hi rend="italic">ah</hi>: huius <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> modi senatus consultum, verum<note>verum <foreign xml:lang="grc">α</foreign> (<hi rend="italic">C1</hi>) <hi rend="italic">o1u</hi>: verum tamen <hi rend="italic">cett.</hi> (<hi rend="italic">C2</hi>)</note> inclusum in tabulis, tamquam in vagina reconditum, quo ex senatus consulto confestim te interfectum esse<note>te interfectum esse <hi rend="italic">ah</hi>: interfectum te esse (esse te <hi rend="italic">o</hi>) <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note>, Catilina, convenit. <reg>vivis</reg>, et vivis non ad deponendam, sed ad confirmandam audaciam. <reg>cupio</reg>, patres conscripti, me esse clementem, cupio in tantis rei publicae periculis non<note>non <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: me non <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> dissolutum videri, sed iam<note>sed iam <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">o1</hi>: sed etiam <hi rend="italic">cett.</hi> </note> me ipse inertiae nequitiaeque condemno.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="5"> <p><reg>castra</reg> sunt in Italia contra populum Romanum in Etruriae faucibus conlocata, crescit in dies singulos hostium numerus; eorum autem castrorum imperatorem ducemque hostium intra moenia atque adeo in senatu videtis<note>videtis <hi rend="italic">ah</hi>: videmus <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> intestinam aliquam cotidie perniciem rei publicae molientem. <reg>si</reg> te iam<note>iam <hi rend="italic">om. Quintil.</hi> ix. 3. 19, <hi rend="italic">sup. lin. hab Ao</hi> </note>, Catilina, comprehendi, si interfici iussero, credo, erit verendum mihi ne non hoc potius omnes boni serius a me quam quisquam crudelius factum esse dicat. <reg>verum</reg> ego hoc quod iam pridem factum esse oportuit certa de causa nondum adducor ut faciam. <reg>tum</reg> denique interficiere<note>interficiam te <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </note>, cum iam nemo tam improbus, tam perditus<note>nemo tam perditus <hi rend="italic">AV</hi> </note>, tam tui similis inveniri poterit qui id non iure factum esse fateatur.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="6"><p> <reg>quam</reg> diu quisquam erit qui te defendere audeat, vives, et vives<note>sed vives <hi rend="italic">Weiske</hi> </note> ita ut nunc<note>nunc <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">ho</hi>: <hi rend="italic">om. cett.</hi> </note> vivis, multis meis et firmis praesidiis obsessus<note>obsessus <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: oppressus <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> ne commovere<note> <app> <lem>commovere te</lem> </app> commovere <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">o</hi> </note> te contra rem publicam possis. <reg>multorum</reg> te etiam oculi et aures non sentientem, sicut adhuc fecerunt, speculabuntur atque custodient.</p> 
	
<p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="3"/> <reg>etenim</reg> quid est, Catilina, quod iam amplius exspectes, si neque nox tenebris obscurare coetus<note>coetus <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: coeptus <hi rend="italic">h<foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </hi> </note> nefarios nec privata domus parietibus continere voces coniurationis tuae<note>tuae <hi rend="italic">om. AVot</hi> </note> potest, si inlustrantur<note>lustrantur <hi rend="italic">Nonius p.</hi> 335. 33</note>, si erumpunt omnia? <reg>muta</reg> iam istam mentem, mihi crede, obliviscere caedis atque incendiorum. <reg>teneris</reg> undique; luce sunt clariora nobis tua consilia omnia, quae iam mecum licet recognoscas.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="7"> <p><reg>meministine</reg> me ante diem <num rend="smallcaps">xii</num> Kalendas Novembris dicere in senatu fore in armis certo die, qui dies futurus esset ante diem <num rend="smallcaps">vi</num> <note>VI <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">t</hi>: III <hi rend="italic">u</hi>: VIII <hi rend="italic">hio</hi>: VIIII <hi rend="italic">bs</hi> </note> Kal. Novembris, <choice> <abbr>C.</abbr> <expan>G<ex>aium</ex></expan> </choice> Manlium, audaciae satellitem atque administrum tuae? <reg>num</reg> me fefellit, Catilina, non modo res tanta tam atrox<note>tam atrox <hi rend="italic">om. AV</hi> </note> tamque incredibilis, verum, id quod multo magis est admirandum, dies? <reg>dixi</reg> ego idem in senatu caedem te optimatium contulisse in ante diem <num rend="smallcaps">v</num> Kalendas Novembris, tum cum multi principes civitatis Roma non tam sui conservandi quam tuorum consiliorum reprimendorum causa profugerunt. <reg>num</reg> infitiari potes te illo ipso die meis praesidiis, mea diligentia circumclusum commovere te<note> <app> <lem>commovere te</lem> </app> commoveri te (<hi rend="italic">om.</hi> te <hi rend="italic">o1</hi>) <hi rend="italic">AVo</hi> </note> contra rem<note>contra rem p. <hi rend="italic">om. AV</hi> </note> publicam non potuisse, cum tu discessu ceterorum nostra tamen qui remansissemus caede contentum te<note>te <hi rend="italic">om. bh1, ante</hi> contentum <hi rend="italic">hab. ah2</hi> </note> esse dicebas?</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="8"> <p><reg>quid</reg>? cum te<note>te <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: tu te <hi rend="italic">cett.</hi> </note> Praeneste Kalendis ipsis Novembribus occupaturum nocturno impetu esse confideres, sensistin<note>sensistin <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: sensistine <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> illam coloniam meo iussu meis praesidiis, custodiis, vigiliis esse munitam? <reg>nihil</reg> agis, nihil moliris, nihil cogitas quod <add>non</add> ego non modo<note>non ego non modo <hi rend="italic">Halm</hi>: ego non modo non <hi rend="italic">V</hi>: ego non modo <hi rend="italic">cett.</hi> </note> audiam sed etiam videam planeque sentiam. 
<milestone unit="chapter" n="4"/> <reg>recognosce</reg> mecum tandem<note>tandem mecum <hi rend="italic">ah</hi> </note> noctem illam superiorem; iam intelleges multo me vigilare acrius ad salutem quam te ad perniciem rei publicae. <reg>dico</reg> te priore nocte venisse inter falcarios — non agam obscure — in <choice> <abbr>M.</abbr> <expan>M<ex>arci</ex></expan> </choice> Laecae domum; convenisse eodem compluris eiusdem amentiae scelerisque socios. <reg>num</reg> negare audes? quid taces? <reg>convincam</reg>, si negas. <reg>video</reg> enim esse hic in senatu quosdam qui tecum una fuerunt.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="9"><p>O di immortales! ubinam gentium sumus? quam rem publicam habemus? in qua urbe vivimus<note>in qua urbe vivimus, quam rem p. habemus <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h contra Donatum ad Ter. Andr.</hi> iv. 5. 51 <hi rend="italic">et Mart. Cap.</hi> (<hi rend="italic">Rhet. M. p.</hi> 471)</note>? <reg>hic</reg>, hic sunt in nostro numero, patres conscripti, in hoc orbis terrae sanctissimo gravissimoque consilio, qui de nostro<note>nostro <hi rend="italic">Aah</hi>: nostrum <hi rend="italic">V<foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </hi> </note> omnium interitu, qui de huius urbis atque adeo de orbis<note>de orbis <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: orbis <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> terrarum exitio cogitent. <reg>hos</reg> <note>hos <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: hosce <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> ego video consul et de re publica sententiam rogo, et quos ferro trucidari oportebat, eos nondum voce volnero! <reg>fuisti</reg> igitur apud Laecam illa nocte, Catilina, distribuisti partis Italiae, statuisti quo quemque proficisci placeret, delegisti quos Romae relinqueres, quos tecum educeres, discripsisti urbis partis ad incendia, confirmasti te ipsum iam esse exiturum, dixisti paulum<note>paulum <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: paululum <hi rend="italic">h<foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </hi> </note> tibi esse etiam nunc morae, quod<note>quoad <hi rend="italic">Hirschfelder</hi> </note> ego viverem. <reg>reperti</reg> sunt duo equites Romani qui te ista cura liberarent et se<note>se <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi> : sese <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> illa ipsa nocte paulo ante lucem me in meo lecto<note>lecto <hi rend="italic">AVt, Probus K.</hi> iv. 29, <hi rend="italic">Claudius Sac. K.</hi> vi. 481: lectulo <hi rend="italic">cett.</hi> </note> interfecturos esse<note>esse <hi rend="italic">om. a</hi> </note> pollicerentur.</p> </div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="10"> <p><reg>haec</reg> ego omnia vixdum etiam coetu vestro dimisso comperi; domum meam<note>meam <hi rend="italic">om. <foreign xml:lang="grc">α</foreign> </hi> </note> maioribus praesidiis munivi atque firmavi, exclusi eos quos tu ad me salutatum mane miseras, cum illi ipsi venissent quos ego iam multis ac summis viris ad me id temporis venturos esse praedixeram. </p>

<p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="5"/> <reg>quae</reg> cum ita sint, Catilina, perge quo coepisti: egredere aliquando ex urbe; patent portae; proficiscere. <reg>nimium</reg> diu te imperatorem tua illa Manliana castra desiderant. Educ tecum etiam omnis tuos, si minus, quam plurimos; purga urbem. Magno me metu liberaveris<note>liberaveris <hi rend="italic">Lambinus</hi>: liberaberis <hi rend="italic">AV</hi>: liberabis <hi rend="italic">cett.</hi> </note>, modo<note>modo <hi rend="italic">AV</hi>: dum modo <hi rend="italic">cett.</hi> </note> inter me atque te murus intersit. <reg>nobiscum</reg> versari iam diutius non potes; non feram, non patiar, non sinam.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="11"><p>Magna dis immortalibus habenda est atque huic ipsi Iovi Statori, antiquissimo custodi huius urbis, gratia, quod hanc tam taetram, tam horribilem<note> <app> <lem>horribilem</lem> </app> terribilem <hi rend="italic">V</hi> (<hi rend="italic">voc.</hi> terribilem <hi rend="italic">post</hi> gratia <hi rend="italic">hab. A</hi>)</note> tamque infestam rei publicae pestem totiens iam effugimus. <reg>non</reg> est saepius in uno homine summa salus periclitanda rei publicae. <reg>quam</reg> diu mihi consuli designato, Catilina, insidiatus es, non publico me praesidio, sed privata diligentia defendi. <reg>Cum</reg> proximis comitiis consularibus me consulem in campo et competitores tuos interficere voluisti, compressi conatus tuos nefarios amicorum praesidio et copiis nullo tumultu publice concitato; denique, quotienscumque me petisti, per me tibi obstiti, quamquam videbam perniciem meam cum magna calamitate rei publicae esse coniunctam.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="12"> <p><reg>nunc</reg> iam aperte rem publicam universam petis, templa deorum immortalium, tecta urbis, vitam omnium civium, Italiam<note>Italiam <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: Italiam denique <hi rend="italic">h<foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </hi> </note> totam ad exitium et<note>et <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: ac <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> vastitatem vocas. <reg>qua</reg> re, quoniam id quod est primum, et quod huius imperi disciplinaeque maiorum proprium est, facere nondum audeo, faciam id quod est ad severitatem lenius, ad<note>lenius ad <hi rend="italic">ah</hi>: lenius et ad <hi rend="italic">cett.</hi> </note> communem salutem utilius. <reg>nam</reg> si te interfici iussero, residebit in re publica reliqua coniuratorum manus; sin tu, quod te iam dudum hortor, exieris, exhaurietur ex urbe tuorum comitum<note>tuorum comitum <hi rend="italic">del. Halm</hi> </note> magna et perniciosa sentina rei publicae. 
<milestone unit="chapter" n="6"/> <reg>quid</reg> est, Catilina?</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="13"><p>num dubitas id me imperante facere quod iam tua sponte faciebas? <reg>exire</reg> ex urbe iubet consul hostem. <reg>interrogas</reg> me, num in exsilium? <reg>non</reg> iubeo, sed, si me consulis, suadeo. <reg>quid</reg> est enim, Catilina, quod te iam in hac urbe delectare possit? in qua nemo est extra istam coniurationem perditorum hominum qui te non metuat, nemo qui non oderit<note> <app> <lem>non oderit</lem> </app> te <hi rend="italic">ante</hi> non <hi rend="italic">add. at, post</hi> non <hi rend="italic">h</hi> </note>. <reg>quae</reg> nota domesticae turpitudinis non inusta vitae tuae est? quod privatarum rerum dedecus non haeret in fama<note>haeret in fama <hi rend="italic">Ant. Augustinus</hi>: haeret (inhaeret <hi rend="italic">h</hi>) infamiae (-ia <hi rend="italic">a</hi>) <hi rend="italic">codd.</hi>: inhaeret in fama <hi rend="italic">Madvig</hi> </note>? quae libido ab oculis, quod facinus a manibus umquam tuis, quod flagitium a toto corpore afuit<note>afuit <hi rend="italic">V</hi>: abfuit <hi rend="italic">cett.</hi> </note>? cui tu adulescentulo quem corruptelarum inlecebris inretisses non aut ad audaciam ferrum aut ad libidinem facem praetulisti?</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="14"> <p><reg>quid</reg> vero? nuper cum morte superioris uxoris novis nuptiis locum<note>locum <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: domum <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> vacuefecisses<note> <app> <lem>vacuefecisses</lem> </app> vacuumfecisses <hi rend="italic">a</hi>: vacuefecisti <hi rend="italic">h</hi> </note>, nonne etiam alio incredibili scelere hoc scelus cumulavisti<note>cumula visti <hi rend="italic">Wüst</hi>: cumulasti <hi rend="italic">codd.</hi> </note>? quod ego praetermitto et facile patior sileri<note>sileri <hi rend="italic">aho</hi>: <hi rend="italic">om. cett.</hi> </note>, ne in hac civitate tanti facinoris immanitas aut exstitisse aut non vindicata esse videatur. <reg>praetermitto</reg> ruinas fortunarum tuarum quas omnis proximis Idibus tibi impendere<note>proximis Idibus tibi impendere <hi rend="italic">Aah</hi>: impend. tibi (tibi impend.) prox. Id. <hi rend="italic">cett.</hi> </note> senties: ad illa venio quae non ad privatam ignominiam vitiorum tuorum, non ad domesticam tuam<note>tuam <hi rend="italic">om. AV</hi> </note> difficultatem ac turpitudinem, sed ad summam rem publicam atque ad omnium nostrum vitam salutemque pertinent.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="15"> <p><reg>potestne</reg> tibi haec lux, Catilina, aut huius caeli spiritus esse iucundus, cum scias esse horum<note>horum esse <hi rend="italic">h</hi>: horum <hi rend="italic">ot</hi> </note> neminem qui nesciat<note> <app> <lem>qui nesciat</lem> </app> qui sciat <hi rend="italic">A1</hi>: quin sciat <hi rend="italic">a</hi>: qui non sciat <hi rend="italic">h</hi> </note> te pridie Kalendas Ianuarias Lepido et Tullo consulibus stetisse in comitio cum telo, manum consulum et principum civitatis interficiendorum causa paravisse, sceleri ac furori tuo non mentem aliquam aut timorem tuum<note>tuum <hi rend="italic">om. ao1u</hi> </note> sed Fortunam<note>fortunam <hi rend="italic">vulg.</hi> </note> populi Romani obstitisse? <reg>ac</reg> iam illa omitto — neque enim sunt aut obscura aut non multa commissa postea — quotiens tu me designatum, quotiens vero<note>quotiens vero <hi rend="italic">om. a</hi>: quotiens me <hi rend="italic">bs</hi>: quotiens <hi rend="italic">h</hi> </note> consulem interficere conatus es!<note>conatus es voluisti <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">x</hi> </note> quot ego tuas petitiones ita coniectas ut vitari posse non viderentur parva quadam declinatione et, ut aiunt, corpore effugi! <reg>nihil</reg> agis<note>nihil agis <hi rend="italic">om. <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>o1tx</hi> </note>, nihil adsequeris<note>adsequeris <hi rend="italic">AV</hi>: adsequeris, nihil moliris <hi rend="italic">cett.</hi> (<hi rend="italic">cf.</hi> § 8)</note>, neque tamen conari ac velle desistis. </p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="16"><p><reg>quotiens</reg> <note>quotiens <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: quotiens vero <hi rend="italic">cett.</hi> </note> iam tibi<note>tibi iam <hi rend="italic">ah</hi> </note> extorta est ista sica de manibus, quotiens excidit casu aliquo et elapsa est!<note> <app> <lem>elapsa est</lem> </app> tamen ea carere diutius non potes <hi rend="italic">add. codd.</hi> (<hi rend="italic">ex</hi> § 24), <hi rend="italic">del. Heumann</hi> </note> <reg>quae</reg> quidem quibus abs te initiata sacris ac<note> <app> <lem>ac</lem> </app> aut (ut <hi rend="italic">V</hi>) <hi rend="italic">AV</hi> </note> devota sit nescio, quod eam necesse putas esse in consulis corpore defigere. 
<milestone unit="chapter" n="7"/> <reg>nunc</reg> vero quae tua est ista vita? <reg>sic</reg> enim iam tecum loquar, non ut odio permotus esse videar, quo debeo, sed ut misericordia, quae tibi nulla debetur. <reg>venisti</reg> paulo ante in senatum. <reg>quis</reg> te ex hac tanta frequentia, tot ex<note>totque ex <hi rend="italic">a</hi> </note> tuis amicis ac necessariis salutavit? <reg>si</reg> hoc post hominum memoriam contigit nemini, vocis exspectas contumeliam, cum sis gravissimo iudicio taciturnitatis oppressus? <reg>quid</reg>, quod adventu tuo ista subsellia vacuefacta sunt, quod omnes consulares qui tibi persaepe ad caedem constituti fuerunt, simul atque adsedisti, partem istam subselliorum nudam atque inanem reliquerunt, quo tandem animo tibi<note>tibi <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: hoc tibi <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> ferendum putas?</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="17"> <p><reg>servi</reg> mehercule mei si me isto pacto metuerent ut te metuunt omnes cives tui, domum meam relinquendam putarem: tu tibi urbem non arbitraris<note>arbitrare <hi rend="italic">V</hi>: arbitraris. e. <hi rend="italic">A</hi> </note>? et si me meis civibus iniuria suspectum tam graviter atque offensum viderem, carere me aspectu civium quam infestis omnium oculis conspici mallem: tu, cum conscientia scelerum tuorum agnoscas odium omnium iustum et iam diu tibi debitum, dubitas quorum mentis sensusque volneras, eorum aspectum praesentiamque vitare? <reg>si</reg> te parentes timerent atque odissent tui neque eos<note> <app> <lem>neque eos</lem> </app> nec eos <hi rend="italic">bs</hi>: neque illos <hi rend="italic">V</hi> </note> ratione ulla<note>ratione ulla <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: ulla ratione <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> placare posses, ut opinor<note>tu opinor <hi rend="italic">Cobet</hi> </note>, ab eorum oculis aliquo concederes. <reg>nunc</reg> te patria, quae communis est parens omnium nostrum, odit ac<note>odit ac <hi rend="italic">om.</hi> <foreign xml:lang="grc">α</foreign> </note> metuit et iam diu nihil te<note>diu nihil te <hi rend="italic">CAV</hi>: diu de te nihil <hi rend="italic">a</hi>: de te diu nihil <hi rend="italic">t</hi>: diu nihil de te <hi rend="italic">cett.</hi> </note> iudicat nisi de parricidio suo cogitare: huius tu neque auctoritatem verebere nec iudicium sequere nec vim pertimesces?</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="18"> <p><reg>quae</reg> tecum, Catilina, sic agit<note> <app> <lem>agit</lem> </app> ait <hi rend="italic">ahlou</hi> </note> et quodam modo tacita loquitur: <q rend="single"><reg>nullum</reg> iam aliquot annis facinus exstitit<note>existit <hi rend="italic">CAV</hi> </note> nisi per te, nullum flagitium sine te; tibi uni multorum civium neces, tibi vexatio direptioque sociorum impunita fuit ac libera; tu non solum ad neglegendas leges et quaestiones verum etiam ad evertendas<note>evertendas <hi rend="italic">ou</hi>: evincendas <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">x</hi>: vincendas <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">t</hi>: devincendas <hi rend="italic">h</hi> </note> perfringendasque valuisti. <reg>superiora</reg> illa, quamquam ferenda non fuerunt, tamen ut potui tuli; nunc vero me totam esse in metu propter unum te, quicquid increpuerit, Catilinam timeri, nullum videri contra me consilium iniri posse quod a tuo scelere abhorreat, non est ferendum. <reg>quam</reg> ob rem discede atque hunc mihi timorem eripe; si est verus, ne opprimar, sin falsus, ut tandem aliquando timere desinam.</q></p> </div> 


<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="19"> <p><milestone unit="chapter" n="8"/> <reg>haec</reg> si tecum, ut<note> <app> <lem>ut</lem> </app> ita ut <hi rend="italic">aho2</hi> </note> dixi, patria loquatur, nonne impetrare debeat, etiam si vim adhibere non possit? <reg>quid</reg>, quod tu te<note>tu te <hi rend="italic">CAVb</hi>: tu te ipse <hi rend="italic">cett.</hi> </note> in custodiam dedisti, quod vitandae suspicionis causa ad<note>ad <foreign xml:lang="grc">α</foreign>, <hi rend="italic">Servius ad Aen.</hi> i. 24: apud <hi rend="italic">cett.</hi> </note> <choice> <abbr>M’.</abbr> <expan>M<ex>anlium</ex></expan> </choice> Lepidum te habitare velle dixisti? A quo non receptus etiam ad me venire ausus es, atque ut domi meae te adservarem rogasti. <reg>cum</reg> a me quoque id responsum tulisses, me nullo modo posse isdem parietibus tuto esse tecum, quia<note>quia <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: qui <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> magno in periculo essem quod isdem moenibus contineremur, ad <choice> <abbr>Q.</abbr> <expan>Q<ex>uintum</ex></expan> </choice> Metellum praetorem venisti. A quo repudiatus ad sodalem tuum, virum optimum, <choice> <abbr>M.</abbr> <expan>M<ex>arcum</ex></expan> </choice> Metellum<note> <app> <lem>M. Metellum</lem> </app> Metellum <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: M. Marcellum <hi rend="italic">cett.</hi> </note> demigrasti, quem tu videlicet et<note>te <hi rend="italic">om. a</hi> </note> ad custodiendum te diligentissimum et ad suspicandum sagacissimum et ad vindicandum fortissimum fore putasti. <reg>sed</reg> quam longe videtur a carcere atque a vinculis abesse debere qui se ipse<note>ipse <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: ipsum <hi rend="italic">cett.</hi> </note> iam dignum custodia iudicarit?</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="20"> <p><reg>quae</reg> cum ita sint, Catilina, dubitas, si emori aequo animo non potes, abire in aliquas terras et vitam istam multis suppliciis iustis debitisque ereptam fugae solitudinique mandare?</p>

<p rend="align(indent)"><q rend="single"><reg>refer</reg></q> inquis <q rend="single">ad senatum</q>; id enim postulas et, si hic ordo placere sibi<note>placere sibi <hi rend="italic">CAV</hi>: <hi rend="italic">om.</hi> sibi <hi rend="italic">a</hi>: sibi placere <hi rend="italic">cett.</hi> </note> decreverit te ire in exsilium, obtemperaturum te esse dicis. <reg>non</reg> referam, id quod abhorret a meis moribus, et tamen faciam ut intellegas quid hi de te sentiant. <reg>egredere</reg> ex urbe<note> <app> <lem>ex urbe</lem> </app> de urbe <hi rend="italic">t</hi>: de turba <hi rend="italic">CAV</hi> </note>, Catilina, libera rem publicam metu, in exsilium, si hanc vocem exspectas, proficiscere. <reg>quid</reg> est? ecquid attendis, ecquid<note>quid est <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: quid est Catilina <hi rend="italic">cett.</hi> </note> animadvertis horum silentium? <reg>patiuntur</reg>, tacent. <reg>quid</reg> exspectas auctoritatem loquentium, quorum voluntatem tacitorum perspicis?</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="21"> <p><reg>at</reg> <note>at <hi rend="italic">ao2</hi>: ac <hi rend="italic">cett.</hi> </note> si hoc idem huic adulescenti optimo <choice> <abbr>P.</abbr> <expan>P<ex>ublio</ex></expan> </choice> Sestio, si fortissimo viro <choice> <abbr>M.</abbr> <expan>M<ex>arco</ex></expan> </choice> Marcello dixissem, iam mihi consuli hoc ipso in templo senatus<note>senatus <hi rend="italic">hoc loco hab. <foreign xml:lang="grc">α</foreign>h</hi>: <hi rend="italic">post</hi> optimo <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> iure optimo vim et manus intulisset. <reg>de</reg> te autem, Catilina, cum quiescunt, probant, cum patiuntur, decernunt, cum tacent, clamant, neque hi solum quorum tibi auctoritas est videlicet cara, vita vilissima, sed etiam illi equites Romani, honestissimi atque optimi viri, ceterique fortissimi cives qui circumstant<note>circumstant <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: stant circum (-ca <hi rend="italic">l</hi>) <hi rend="italic">cett.</hi> </note> senatum, quorum tu et<note> <app> <lem>tu et</lem> </app> et tu <hi rend="italic">CAVt</hi>: <hi rend="italic">fort.</hi> tu <hi rend="italic">delendum</hi> </note> frequentiam videre et studia perspicere et voces paulo ante exaudire potuisti. <reg>quorum</reg> ego vix abs te iam diu manus ac tela contineo, eosdem facile adducam ut te haec quae vastare<note>vastare <hi rend="italic">hoc loco hab. <foreign xml:lang="grc">α</foreign>h</hi>: <hi rend="italic">post</hi> pridem <hi rend="italic">cett.</hi> </note> iam pridem studes relinquentem usque ad portas prosequantur. </p> </div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="22"> <p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="9"/> <reg>quamquam</reg> quid loquor? te ut ulla res frangat, tu ut umquam te corrigas, tu ut ullam fugam meditere, tu ut ullum<note>ullum <hi rend="italic">om. l<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi> </note> exsilium cogites? Vtinam tibi istam mentem di immortales duint!<note>duint <hi rend="italic">C</hi>: duent <hi rend="italic">a</hi>: dent <hi rend="italic">h</hi>: donent <hi rend="italic">AV</hi>: donarent <hi rend="italic">cett.</hi> </note> tametsi<note>tametsi <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">ho2</hi>: etsi <hi rend="italic">cett.</hi> </note> video, si mea voce perterritus ire in exsilium animum induxeris, quanta tempestas invidiae nobis, si minus in praesens tempus recenti memoria scelerum tuorum, at in posteritatem impendeat. <reg>sed</reg> est tanti, dum modo tua ista<note>ista tua <hi rend="italic">h<foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>o</hi> </note> sit privata calamitas et a rei publicae periculis seiungatur. <reg>sed</reg> tu ut vitiis tuis commoveare, ut legum poenas pertimescas, ut temporibus rei publicae cedas non est postulandum. <reg>neque</reg> enim is es, Catilina, ut te<note> <app> <lem>is es... ut te</lem> </app> sis (scis <hi rend="italic">a</hi>)... si te <foreign xml:lang="grc">α</foreign> (<hi rend="italic">contra Quintil.</hi> ix. 3. 62)</note> aut pudor<note>pudor umquam <hi rend="italic">Quintil.</hi> </note> a turpitudine aut metus a periculo aut ratio a furore revocarit<note>revocaverit <hi rend="italic">Vhou et Quintil.</hi> </note>.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="23"> <p><reg>quam</reg> ob rem, ut saepe iam dixi, proficiscere ac, si mihi inimico, ut praedicas, tuo conflare vis invidiam, recta<note>recta <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">u</hi>: rectam <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">tx</hi>: recte <hi rend="italic">o</hi>: recta via <hi rend="italic">h</hi> </note> perge in exsilium; vix feram sermones hominum, si id feceris<note>si id feceris <hi rend="italic">om. CAV</hi> </note>, vix molem istius invidiae, si in exsilium iussu consulis iveris<note>iveris <hi rend="italic">Zielinski</hi>: ieris <hi rend="italic">codd.</hi> </note>, sustinebo. <reg>sin</reg> autem servire meae laudi et gloriae mavis, egredere cum importuna sceleratorum manu, confer te ad Manlium, concita perditos civis, secerne te a bonis, infer patriae bellum, exsulta impio latrocinio, ut a me non eiectus ad alienos, sed invitatus ad tuos isse<note>isse <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">ho2</hi>: esse <hi rend="italic">cett.</hi> </note> videaris.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="24"> <p><reg>quamquam</reg> quid ego te invitem, a quo iam sciam esse praemissos qui tibi ad forum Aurelium praestolarentur armati, cui<note>cui <hi rend="italic">Gulielmius</hi>: cum (cum sciam iam <hi rend="italic">a</hi>) <hi rend="italic">mei</hi>: cui iam <hi rend="italic">Müll.</hi> </note> sciam pactam et constitutam cum Manlio diem, a quo etiam aquilam illam argenteam quam tibi ac tuis omnibus confido perniciosam<note>confido perniciosam <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: perniciosam esse confido <hi rend="italic">cett.</hi> </note> ac funestam futuram, cui domi tuae sacrarium sceleratum<note>sceleratum <hi rend="italic">scripsi</hi> (<hi rend="italic">cf.</hi> obsceno sacrario <hi rend="italic">Liv.</hi> xxxix. 15): scelerum <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: scelerum tuorum <hi rend="italic">cett., del. Halm</hi> </note> constitutum fuit, sciam esse praemissam? <reg>tu</reg> ut illa carere diutius possis quam venerari ad caedem proficiscens solebas, a cuius altaribus saepe istam impiam dexteram ad necem civium transtulisti? </p> </div> 


<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="25"> <p><milestone unit="chapter" n="10"/> <reg>ibis</reg> tandem aliquando quo te iam pridem tua ista<note>ista tua <hi rend="italic">absh</hi> </note> cupiditas effrenata ac furiosa rapiebat; neque enim tibi haec res adfert dolorem, sed quandam incredibilem voluptatem. <reg>ad</reg> hanc te amentiam natura peperit, voluntas exercuit, fortuna servavit. <reg>numquam</reg> tu non modo otium sed ne bellum quidem nisi nefarium concupisti. <reg>nactus</reg> es ex perditis atque ab omni non modo fortuna verum etiam spe derelictis conflatam improborum manum.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="26"> <p><reg>hic</reg> tu qua laetitia perfruere, quibus gaudiis exsultabis, quanta in voluptate bacchabere, cum in tanto numero tuorum neque audies virum bonum quemquam neque videbis!<note> <hi rend="italic">post</hi> videbis <hi rend="italic">add. K</hi> (<hi rend="italic">i.e. Kaput</hi>) <foreign xml:lang="grc">α</foreign> (<hi rend="italic">sup. lin. C</hi>)</note> <reg>ad</reg> huius vitae studium meditati illi sunt qui feruntur labores tui, iacere humi non solum ad obsidendum stuprum verum etiam ad facinus obeundum, vigilare non solum<note>ad obsidendum... solum <hi rend="italic">om. CAV</hi> </note> insidiantem somno maritorum verum etiam bonis otiosorum. <reg>habes</reg> ubi ostentes tuam<note>tuam <hi rend="italic">hoc loco hab. <foreign xml:lang="grc">α</foreign>, om. h, post</hi> patient. <hi rend="italic">o, post</hi> illam <hi rend="italic">cett.</hi> </note> illam praeclaram patientiam famis, frigoris, inopiae rerum omnium quibus te brevi tempore confectum esse senties.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="27"> <p><reg>tantum</reg> profeci<note>profeci tum cum a: profectum cum <hi rend="italic">Diomedes K.</hi> i. 392 (<hi rend="italic">contra Charis. K.</hi> i. 226, <hi rend="italic">Dosith. K.</hi> vii. 419)</note>, cum te a consulatu reppuli, ut exsul potius temptare quam consul vexare rem publicam posses, atque ut id quod esset<note> <app> <lem>esset</lem> </app> est <hi rend="italic">Vbs</hi> </note> a te<note>a te <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: abs te <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> scelerate susceptum latrocinium potius quam bellum nominaretur. </p>

<p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="11"/> <reg>nunc</reg>, ut a me, patres conscripti, quandam prope iustam patriae querimoniam detester ac deprecer, percipite, quaeso, diligenter<note>diligenter <hi rend="italic">om. <foreign xml:lang="grc">α</foreign> </hi> </note> quae dicam, et ea penitus animis vestris mentibusque mandate. <reg>etenim</reg> si mecum patria<note>patria mea <hi rend="italic">Quintil.</hi> ix. 2. 32, <hi rend="italic"> Isid. Origg.</hi> ii. 13. I</note>, quae mihi vita mea multo est carior, si cuncta Italia, si omnis res publica loquatur<note>sic loquatur <hi rend="italic">Quintil.</hi> </note>: <q rend="single"><choice> <abbr>M.</abbr> <expan>M<ex>arce</ex></expan> </choice> Tulli, quid agis? <reg>tune</reg> eum quem esse hostem comperisti, quem ducem belli futurum vides, quem exspectari imperatorem in castris hostium sentis, auctorem sceleris, principem coniurationis, evocatorem servorum et civium perditorum, exire patiere, ut abs te non emissus ex urbe, sed immissus in urbem esse videatur? <reg>nonne</reg> <note> <app> <lem>nonne</lem> </app> non <hi rend="italic">Lambinus</hi> </note> hunc in vincla<note>vincla <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: vincula <hi rend="italic">cett.</hi> </note> duci, non ad mortem rapi, non summo supplicio mactari imperabis? <reg>quid</reg> tandem te impedit? mosne maiorum?</q></p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="28"> <p><q rend="single; merge"><reg>at</reg> persaepe etiam privati in hac re publica perniciosos civis morte multarunt. <reg>an</reg> leges quae de civium Romanorum supplicio rogatae sunt? <reg>at</reg> numquam in hac urbe qui<note>qui <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: ii (hi) qui <hi rend="italic">cett.</hi> </note> a re publica defecerunt civium iura tenuerunt. <reg>an</reg> invidiam posteritatis times? <reg>praeclaram</reg> vero populo Romano refers<note>refers <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: referes <hi rend="italic">cett.</hi> </note> gratiam qui te, hominem per te cognitum, nulla commendatione maiorum tam mature ad summum imperium per omnis honorum gradus extulit, si propter invidiam aut alicuius periculi metum salutem civium tuorum neglegis.</q></p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="29"><p><q rend="single; merge"> <reg>sed</reg> si quis est invidiae metus, non<note>non <hi rend="italic">codd. mei</hi>: num <hi rend="italic">pauci dett.</hi> </note> est vehementius severitatis ac fortitudinis invidia quam inertiae ac nequitiae pertimescenda. <reg>an</reg>, cum bello vastabitur Italia, vexabuntur urbes, tecta ardebunt, tum te non existimas invidiae incendio conflagraturum?</q> 
<milestone unit="chapter" n="12"/> <reg>his</reg> ego sanctissimis rei publicae vocibus et eorum hominum qui hoc idem sentiunt mentibus pauca respondebo. <reg>ego</reg>, si hoc optimum factu<note>factu <hi rend="italic">C2 Vabho</hi>: factum <hi rend="italic">C1A</hi>: facto <hi rend="italic">cett.</hi> </note> iudicarem, patres conscripti, Catilinam morte multari, unius usuram horae gladiatori isti ad vivendum non dedissem. <reg>etenim</reg> si summi<note>summi viri et clar. cives <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign>: summi et clar. viri cives (-vis <hi rend="italic">CA</hi>) <hi rend="italic">CAVh</hi>: summi et clarissimi viri a</note> viri et clarissimi cives Saturnini et Gracchorum et Flacci et superiorum complurium sanguine non modo se non contaminarunt sed etiam honestarunt, certe verendum mihi<note>mihi verendum <hi rend="italic">Al</hi> </note> non erat ne quid hoc parricida civium interfecto invidiae mihi<note>mihi <hi rend="italic">om. <foreign xml:lang="grc">α</foreign> </hi> </note> in posteritatem redundaret. <reg>quod</reg> si ea mihi maxime impenderet, tamen hoc animo fui semper<note>fui semper <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: semper fui <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> ut invidiam virtute partam gloriam, non invidiam putarem.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="30"><p> <reg>quamquam</reg> non nulli sunt in hoc ordine qui aut ea quae imminent non videant aut ea quae vident<note>vident <hi rend="italic">C1</hi>: <hi rend="italic">fort.</hi> vident... dissimulant</note> dissimulent; qui spem Catilinae mollibus sententiis aluerunt coniurationemque nascentem non credendo conroboraverunt; quorum auctoritate multi<note>auctoritate multi <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: auctoritatem secuti multi (multi sec. <hi rend="italic">h</hi>) <hi rend="italic">cett.</hi> </note> non solum improbi verum etiam imperiti, si in hunc animadvertissem, crudeliter et regie factum esse dicerent. <reg>nunc</reg> intellego, si iste, quo intendit, in Manliana castra pervenerit, neminem tam stultum fore qui non<note> <app> <lem>qui non</lem> </app> quin <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi> (<hi rend="italic">contra Priscian. K.</hi> iii. 246)</note> videat coniurationem esse factam<note>factam esse <foreign xml:lang="grc">α</foreign> (<hi rend="italic">contra Priscian.</hi>)</note>, neminem tam improbum qui non fateatur. <reg>hoc</reg> autem uno interfecto intellego hanc rei publicae pestem paulisper reprimi, non in perpetuum comprimi posse. <reg>quod</reg> si sese<note>sese <hi rend="italic">CAV</hi>: se <hi rend="italic">cett.</hi> </note> eiecerit secumque suos eduxerit et eodem ceteros undique conlectos naufragos adgregarit, exstinguetur atque delebitur non modo haec tam adulta rei publicae pestis verum etiam stirps ac semen malorum omnium. </p> </div> 


<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="31"> <p><milestone unit="chapter" n="13"/> <reg>etenim</reg> iam diu, patres conscripti, in his periculis coniurationis insidiisque versamur, sed nescio quo pacto omnium scelerum ac veteris furoris et audaciae maturitas in nostri consulatus tempus erupit. <reg>nunc</reg> <note>nunc <hi rend="italic">scripsi</hi>: hic <hi rend="italic">CAV<foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>tx</hi>: quod <hi rend="italic">ahou</hi>: <hi rend="italic">fort.</hi> hoc</note> si ex tanto latrocinio iste unus tolletur, videbimur fortasse ad breve quoddam tempus cura et metu esse relevati, periculum autem residebit et erit inclusum penitus in venis atque in visceribus rei publicae. Vt saepe homines aegri morbo gravi, cum aestu febrique iactantur, si aquam gelidam biberunt<note>biberunt <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: biberint <hi rend="italic">cett.</hi> </note>, primo relevari videntur, deinde multo gravius vehementiusque adflictantur, sic hic morbus qui est in re publica relevatus istius poena vehementius reliquis vivis ingravescet<note>ingravescit <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">ux</hi> </note>.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="32"> <p><reg>qua</reg> re secedant improbi, secernant se a bonis, unum in locum congregentur, muro denique, quod<note>quod <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: id quod <hi rend="italic">cett.</hi> </note> saepe iam dixi, secernantur<note>discernantur <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">ux</hi> </note> a nobis; desinant insidiari domi suae consuli, circumstare tribunal praetoris urbani<note> <app> <lem>praetoris urbani</lem> </app> pr. urbis <hi rend="italic">CA</hi> (urb’ <hi rend="italic">C</hi>): p. r. <hi rend="italic">Va</hi>: <hi rend="italic">om. t</hi> </note>, obsidere cum gladiis curiam, malleolos et faces ad inflammandam urbem comparare; sit denique inscriptum in fronte unius cuiusque quid de re publica sentiat. <reg>polliceor</reg> hoc vobis, patres conscripti, tantam in nobis consulibus fore diligentiam, tantam in vobis auctoritatem, tantam in equitibus Romanis virtutem, tantam in omnibus bonis consensionem ut Catilinae profectione omnia patefacta, inlustrata, oppressa, vindicata esse videatis.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:1" n="33"> <p rend="align(indent)"> <reg>hisce</reg> ominibus<note>ominibus <hi rend="italic">Paris.</hi> 15138 <hi rend="italic">in mg.</hi>: omnibus <hi rend="italic">cett.</hi> </note>, Catilina, cum summa rei publicae salute, cum tua<note>cum tua <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: et cum tua <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> peste ac pernicie cumque eorum exitio qui se tecum omni scelere parricidioque iunxerunt, proficiscere ad impium bellum ac nefarium. <reg>tu</reg> <note>tu <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: tum tu <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note>, Iuppiter, qui isdem quibus haec urbs auspiciis a Romulo es constitutus, quem Statorem huius urbis atque imperi vere nominamus, hunc et huius socios a tuis<note>tuis <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: tuis aris (sacris <hi rend="italic">o</hi>) <hi rend="italic">cett.</hi> </note> ceterisque templis, a tectis urbis ac moenibus, a vita fortunisque civium omnium<note>omnium <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">ho2</hi>: <hi rend="italic">om. cett.</hi> </note> arcebis et homines bonorum inimicos, hostis patriae, latrones Italiae scelerum foedere inter se ac nefaria societate coniunctos aeternis suppliciis vivos mortuosque mactabis. </p> </div> </div>
				
								


<div type="textpart" subtype="speech" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2" n="2">
<head rend="align(center)">IN L. CATILINAM ORATIO SECVNDA HABITA AD POPVLVM</head> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="1"> <p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="1"/>  <reg>tandem</reg> aliquando, Quirites, <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucium</ex></expan> </choice> Catilinam, furentem audacia, scelus anhelantem, pestem patriae nefarie molientem, vobis atque huic urbi ferro flammaque<note>ferro flammaque <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: ferrum flammamque <hi rend="italic">cett.</hi> minitantem <hi rend="italic">CAah</hi>: minantem <hi rend="italic">V cett.</hi> </note> minitantem ex urbe vel eiecimus vel emisimus vel ipsum egredientem verbis prosecuti sumus. <reg>abiit</reg> <note>abit <hi rend="italic">C</hi> </note>, excessit, evasit, erupit. <reg>nulla</reg> iam pernicies a monstro illo atque prodigio moenibus ipsis intra moenia comparabitur<note>comparatur <hi rend="italic">ah</hi> </note>. <reg>atque</reg> hunc quidem unum huius belli domestici ducem sine controversia vicimus. <reg>non</reg> enim iam inter latera nostra sica illa versabitur, non in campo, non in foro, non in curia, non denique intra domesticos parietes pertimescemus<note>pertimescemus <hi rend="italic">ahl<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi> (<hi rend="italic">o2</hi>): pertimescimus <hi rend="italic">CAVo1</hi>: perhorrescemus <hi rend="italic">b</hi> </note>. <reg>loco</reg> ille motus est, cum est ex<note>cum ex (ex <hi rend="italic">sup. lin. in l</hi>) urbe est expulsus <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </note> urbe depulsus. <reg>palam</reg> iam cum hoste nullo impediente bellum iustum<note>iustum <hi rend="italic">om. bs</hi> gerimus <hi rend="italic">Abx</hi> </note> geremus. <reg>sine</reg> dubio perdidimus hominem magnificeque vicimus, cum illum ex occultis insidiis in apertum latrocinium coniecimus.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="2"> <p><reg>quod</reg> vero non cruentum mucronem, ut voluit, extulit, quod vivis nobis egressus est, quod ei ferrum e manibus extorsimus, quod incolumis civis, quod stantem urbem reliquit, quanto tandem illum maerore esse adflictum et profligatum putatis? <reg>iacet</reg> ille nunc prostratus, Quirites<note>prostratus, Quirites <foreign xml:lang="grc">α</foreign>(<hi rend="italic">C1</hi>) <hi rend="italic">h</hi>: prostratusque est <hi rend="italic">cett. C2</hi> </note>, et se perculsum atque abiectum esse sentit et retorquet oculos profecto saepe ad hanc urbem quam e suis faucibus ereptam esse luget: quae quidem mihi laetari<note>mihi laetari <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: laetari mihi <hi rend="italic">cett.</hi> </note> videtur, quod tantam pestem evomuerit forasque proiecerit. </p> </div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="3"> <p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="2"/>  <reg>ac</reg> si quis est talis qualis esse omnis oportebat, qui in hoc ipso in quo exsultat et triumphat oratio mea me vehementer accuset, quod tam capitalem hostem non comprehenderim potius quam emiserim, non est ista mea culpa, Quirites<note>Quirites <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">ht</hi>: <hi rend="italic">om. cett.</hi> </note>, sed temporum. <reg>interfectum</reg> esse <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucium</ex></expan> </choice> Catilinam et gravissimo supplicio adfectum iam pridem oportebat, idque a me et mos maiorum et huius imperi severitas et res publica postulabat. <reg>sed</reg> quam multos fuisse putatis qui quae ego deferrem non crederent, quam multos qui propter stultitiam non putarent<note>quam... putarent <hi rend="italic">post</hi> defenderent <hi rend="italic">hab. CAVh, om. a</hi> (<hi rend="italic">cf. Zielinski p.</hi> 202): <hi rend="italic">del. Halm</hi> </note>, quam multos qui etiam defenderent, quam multos qui propter improbitatem faverent<note>quam... faverent <hi rend="italic">del. Bloch</hi> </note>? <reg>ac</reg> si illo sublato depelli a vobis omne periculum iudicarem, iam pridem ego <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucium</ex></expan> </choice> Catilinam non modo invidiae meae verum etiam vitae periculo sustulissem.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="4"> <p><reg>sed</reg> cum viderem, ne vobis quidem omnibus<note>ne vobis quidem omnibus <hi rend="italic">a</hi>: rem quidem omnibus vobis <hi rend="italic">CAV</hi>: re quid ne vobis omnibus <hi rend="italic">h</hi>: ne vobis quidem omnibus re <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign>: re ne vobis quidem omnibus <hi rend="italic">Lambinus</hi> </note> etiam tum re probata<note>re probata <hi rend="italic">scripst</hi>: reprobatam <hi rend="italic">C</hi>: rei p. probatam <hi rend="italic">V</hi>: <hi rend="italic">om. A in</hi> 10 <hi rend="italic">hitt. lac.</hi>: probata <hi rend="italic">cett.</hi> </note> si illum, ut erat meritus, morte multassem, fore ut eius socios invidia oppressus persequi non possem, rem huc deduxi ut tum palam pugnare possetis cum hostem aperte videretis. <reg>quem</reg> quidem ego hostem, Quirites<note>Quirites <hi rend="italic">om.</hi> <hi rend="italic">a</hi>: Quirites, hostem <hi rend="italic">h</hi> </note>, quam vehementer foris esse timendum putem, licet hinc intellegatis, quod<note>quod <hi rend="italic">pauci dett.</hi>: qui <hi rend="italic">mei</hi> </note> etiam illud<note>illud <hi rend="italic">om.</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">x</hi>: illud etiam <hi rend="italic">h</hi> </note> moleste fero quod ex urbe parum comitatus exierit. Vtinam ille omnis secum suas copias eduxisset! Tongilium mihi eduxit quem amare in praetexta<note>praetexta <hi rend="italic">i</hi>: praetexta (-tata <hi rend="italic">A</hi>) calumnia (<hi rend="italic">fort. ex</hi> K <hi rend="italic">cf.</hi> I. 26) <hi rend="italic">cett.</hi> </note> coeperat, Publicium et Minucium quorum aes alienum contractum in popina nullum rei publicae motum adferre poterat: reliquit quos viros, quanto aere alieno, quam valentis, quam nobilis! </p> </div> 


<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="5"><p><milestone unit="chapter" n="3"/>  <reg>itaque</reg> ego illum exercitum prae<note> <app> <lem>prae</lem> </app> pro <hi rend="italic">cod. Lambini</hi>: ex <hi rend="italic">cett.</hi> </note> Gallicanis legionibus et hoc dilectu quem in agro Piceno et Gallico <choice> <abbr>Q.</abbr> <expan>Q<ex>uintus</ex></expan> </choice> Metellus habuit, et his copiis<note>et ex his iis (<hi rend="italic">AV</hi>) <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: et prae his <hi rend="italic">coni. Müller</hi> </note> quae a nobis cotidie comparantur, magno opere contemno, conlectum ex senibus desperatis, ex agresti luxuria, ex rusticis decoctoribus, ex eis qui vadimonia deserere quam illum exercitum maluerunt; quibus ego non modo si aciem exercitus nostri, verum etiam si edictum praetoris ostendero, concident. <reg>hos</reg> quos video volitare in foro, quos stare ad curiam, quos etiam in senatum venire, qui nitent unguentis, qui fulgent purpura, mallem secum suos milites eduxisset: qui si hic permanent, mementote non tam exercitum illum esse nobis quam hos qui exercitum deseruerunt pertimescendos. <reg>atque</reg> hoc etiam sunt timendi magis quod quid cogitent<note>cogitant a</note> me scire sentiunt neque tamen permoventur.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="6"><p> <reg>video</reg> cui sit Apulia attributa, quis habeat Etruriam, quis agrum Picenum, quis Gallicum, quis sibi has urbanas insidias caedis atque incendiorum depoposcerit. <reg>omnia</reg> superioris noctis consilia ad me perlata<note>delata <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">x</hi> </note> esse sentiunt; patefeci in senatu hesterno die; Catilina ipse pertimuit, profugit: hi<note>hi <hi rend="italic">om. <foreign xml:lang="grc">α</foreign> </hi> </note> quid exspectant? <reg>ne</reg> illi vehementer errant, si illam meam pristinam lenitatem perpetuam sperant futuram. </p>
	
<p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="4"/> <reg>quod</reg> exspectavi, iam sum adsecutus ut vos omnes factam esse aperte coniurationem contra rem publicam videretis; nisi vero si<note>si <hi rend="italic">del. Madvig</hi> </note> quis est qui Catilinae similis cum Catilina sentire non putet. <reg>non</reg> est iam lenitati<note>lenitati <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: lenitatis <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> locus; severitatem res ipsa flagitat. <reg>unum</reg> etiam nunc concedam: exeant, proficiscantur, ne patiantur desiderio sui Catilinam miserum tabescere. <reg>demonstrabo</reg> iter: Aurelia via profectus est; si accelerare volent, ad vesperam consequentur.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="7"> <p>O fortunatam rem publicam, si quidem hanc sentinam urbis<note>urbis <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: huius urbis <hi rend="italic">l</hi> <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign>: urbis huius <hi rend="italic">bs</hi> </note> eiecerit! <reg>uno</reg> me hercule Catilina exhausto levata<note>levata <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: relevata <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> mihi et recreata res publica videtur. <reg>quid</reg> enim mali aut sceleris fingi aut cogitari potest quod non ille conceperit? quis tota Italia veneficus, quis gladiator, quis latro, quis sicarius, quis parricida, quis testamentorum subiector, quis circumscriptor, quis ganeo, quis nepos, quis adulter, quae mulier infamis, quis corruptor iuventutis, quis corruptus, quis perditus inveniri potest qui se cum Catilina non familiarissime vixisse fateatur? quae caedes per hosce annos sine illo facta est, quod nefarium stuprum non per illum?</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="8"><p> <reg>iam</reg> vero quae tanta umquam in ullo<note>ullo <hi rend="italic"> <foreign xml:lang="grc">α</foreign>h</hi>: ullo homine <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> iuventutis inlecebra fuit quanta in illo? qui alios ipse amabat turpissime, aliorum amori flagitiosissime serviebat, aliis fructum libidinum, aliis mortem parentum non modo impellendo verum etiam adiuvando pollicebatur. <reg>nunc</reg> vero quam subito non solum ex urbe verum etiam ex agris ingentem numerum perditorum hominum conlegerat! <reg>nemo</reg> non modo Romae sed ne ullo quidem<note>ne ullo quidem <hi rend="italic">unus cod. Halmii et cod. S. Marci</hi> 255: ne ullo (nullo <hi rend="italic">unus det.</hi>) <hi rend="italic">cett.</hi> </note> in angulo totius Italiae oppressus aere alieno fuit quem non ad hoc incredibile sceleris foedus asciverit. </p> </div> 


<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="9"><p> <milestone unit="chapter" n="5"/> <reg>atque</reg> ut eius diversa studia in dissimili ratione perspicere possitis, nemo est in ludo gladiatorio paulo ad facinus audacior qui se non intimum Catilinae esse fateatur<note>esse fateatur <hi rend="italic">ahotu</hi>: <hi rend="italic">om. cett.</hi> </note>, nemo in scaena levior et nequior qui se non eiusdem prope sodalem fuisse commemoret. <reg>atque</reg> idem tamen stuprorum et scelerum exercitatione adsuefactus frigore et fame et siti et vigiliis perferendis fortis ab istis praedicabatur, cum industriae subsidia atque instrumenta virtutis in libidine audaciaque consumeret<note>consumeret <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">ho</hi>2: consumerentur <hi rend="italic">cett.</hi> </note>.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="10"> <p><reg>hunc</reg> vero si secuti erunt sui comites, si ex urbe exierint desperatorum hominum flagitiosi greges, o nos beatos, o rem publicam fortunatum, o praeclaram laudem consulatus mei! <reg>non</reg> enim iam sunt mediocres hominum libidines, non humanae et<note>et <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: ac <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> tolerandae audaciae; nihil cogitant nisi caedem, nisi incendia, nisi rapinas. <reg>patrimonia</reg> sua profuderunt, fortunas suas obligaverunt<note>obligurierunt <hi rend="italic">cod. Mureti</hi> </note>; res eos iam pridem<note> <app> <lem>pridem</lem> </app> deseruit <hi rend="italic">add. ao2</hi>: defecit <hi rend="italic">add. x2</hi> </note>, fides nuper deficere coepit: eadem tamen illa quae erat in abundantia libido permanet<note>manet <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">x</hi> </note>. <reg>quod</reg> si in vino et alea comissationes solum et scorta quaererent, essent illi quidem desperandi, sed tamen essent ferendi: hoc vero quis ferre possit, inertis homines fortissimis viris insidiari, stultissimos prudentissimis, ebrios<note>ebrios <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: ebriosos <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> sobriis, dormientis vigilantibus? qui mihi<note>mihi <hi rend="italic">om.</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </note> accubantes in conviviis, complexi mulieres impudicas, vino languidi, conferti cibo, sertis redimiti, unguentis obliti, debilitati stupris eructant sermonibus suis caedem bonorum atque urbis incendia.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="11"><p> <reg>quibus</reg> ego confido impendere fatum aliquod et poenam iam diu improbitati, nequitiae, sceleri, libidini debitam aut instare iam plane aut certe appropinquare. <reg>quos</reg> si meus consulatus, quoniam sanare non potest, sustulerit, non breve nescio quod tempus sed multa saecula propagarit rei publicae. <reg>nulla</reg> enim est<note>est enim <hi rend="italic">V</hi> <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> natio quam pertimescamus, nullus rex qui bellum populo Romano facere possit. <reg>omnia</reg> sunt externa unius virtute terra marique pacata: domesticum bellum manet, intus insidiae sunt<note>intus insidiae sunt <hi rend="italic">om. CAV</hi> </note>, intus inclusum periculum est, intus est hostis. <reg>cum</reg> luxuria nobis, cum amentia, cum scelere certandum est. <reg>huic</reg> ego me bello ducem profiteor, Quirites; suscipio inimicitias hominum perditorum; quae sanari poterunt quacumque ratione sanabo, quae resecanda erunt non patiar ad perniciem civitatis manere<note>manare <hi rend="italic">Manutius</hi> </note>. <reg>proinde</reg> aut exeant aut quiescant aut, si et in urbe et in eadem<note> <app> <lem>et in eadem</lem> </app> in eadem <hi rend="italic">AVo</hi> </note> mente permanent, ea quae merentur exspectent. </p> </div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="12"> <p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="6"/>  <reg>at</reg> etiam sunt qui dicant, Quirites<note>Quirites <hi rend="italic">om. <foreign xml:lang="grc">α</foreign>h</hi> </note>, a me eiectum esse Catilinam<note>eiectum esse Catilinam <hi rend="italic">scripsi:</hi> in exsilium <hi rend="italic">ante</hi> esse <hi rend="italic">add.</hi> <foreign xml:lang="grc">α</foreign>, <hi rend="italic">post</hi> Catilinam <hi rend="italic">h, ante</hi> eiectum <hi rend="italic">cett.</hi> </note>. <reg>quod</reg> ego si verbo adsequi possem, istos ipsos eicerem qui haec loquuntur. <reg>homo</reg> enim videlicet timidus aut etiam permodestus vocem consulis ferre non potuit; simul atque ire in exsilium iussus est, paruit<note>paruit, ivit <hi rend="italic">graevius</hi> </note>. <reg>quin</reg> <note>quin <hi rend="italic">scripsi</hi>: qui <hi rend="italic">AVo</hi>2: quid ut <hi rend="italic">ah</hi>: qui (quod <hi rend="italic">o</hi>1) ut <hi rend="italic">cett.</hi>: <hi rend="italic">fort.</hi> Quirites</note> hesterno die, cum domi meae paene interfectus essem, senatum in aedem Iovis Statoris convocavi<note>convocavi <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">ho</hi>: vocavi <hi rend="italic">cett.</hi> </note>, rem omnem ad patres conscriptos detuli. <reg>quo</reg> cum Catilina venisset, quis eum senator appellavit, quis salutavit, quis denique ita aspexit ut perditum civem ac non potius ut importunissimum hostem? <reg>quin</reg> etiam principes eius ordinis partem illam subselliorum ad quam ille accesserat nudam atque inanem reliquerunt.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="13"> <p><reg>hic</reg> ego vehemens ille consul qui verbo civis in exsilium eicio quaesivi a Catilina in<note> <app> <lem>in</lem> </app> an <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h et Schol. Gron.</hi>: an in <hi rend="italic">o</hi>: <hi rend="italic">om. Priscian. K.</hi> iii. 249, 275</note> nocturno conventu ad <choice> <abbr>M.</abbr> <expan>M<ex>arcum</ex></expan> </choice> Laecam fuisset necne. <reg>cum</reg> ille homo audacissimus conscientia convictus primo reticuisset, patefeci cetera: quid ea nocte egisset, ubi fuisset<note>ubi fuisset <hi rend="italic">om. x et Priscian. K.</hi> iii. 250</note>, quid in proximam<note>in proxima <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">x</hi>: proxima <hi rend="italic">Priscian.</hi> </note> constituisset, quem ad modum esset ei ratio totius belli descripta edocui. <reg>cum</reg> haesitaret, cum teneretur, quaesivi quid dubitaret proficisci eo quo iam pridem pararet, cum arma, cum securis, cum fascis, cum tubas, cum signa militaria, cum aquilam illam argenteam cui ille etiam sacrarium<note>sacrarium <hi rend="italic">x</hi>: scelerum <hi rend="italic">post</hi> sacr. <hi rend="italic">add. <foreign xml:lang="grc">α</foreign>hot, ante</hi> sacr. <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </note> domi suae fecerat scirem esse praemissam.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="14"><p> <reg>in</reg> exsilium eiciebam quem iam ingressum esse in bellum videram<note>videram <hi rend="italic">AV</hi>: videbam <hi rend="italic">cett. et Diomedes K.</hi> i. 470</note>? <reg>etenim</reg>, credo, Manlius iste centurio qui in agro Faesulano castra posuit bellum populo Romano suo nomine indixit, et illa castra nunc non Catilinam ducem exspectant, et ille eiectus in exsilium se Massiliam, ut aiunt, non in haec castra confert<note>confert <hi rend="italic">AVb</hi>: conferet <hi rend="italic">cett.</hi> </note>. 
<milestone unit="chapter" n="7"/> O condicionem miseram non modo administrandae verum etiam conservandae rei publicae! <reg>nunc</reg> si <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucius</ex></expan> </choice> Catilina consiliis, laboribus, periculis meis circumclusus ac debilitatus subito pertimuerit, sententiam mutaverit, deseruerit suos, consilium belli faciendi abiecerit, et ex<note> <app> <lem>et ex</lem> </app> ex <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">x</hi>: et <hi rend="italic">o1</hi> </note> hoc cursu sceleris ac<note>ac <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: et <hi rend="italic">cett.</hi> </note> belli iter ad fugam atque in exsilium<note>atque exsilium <hi rend="italic">Aah</hi> </note> converterit, non ille a me spoliatus armis audaciae, non obstupefactus ac perterritus mea diligentia, non de spe conatuque depulsus, sed indemnatus innocens in exsilium eiectus a consule vi et minis esse dicetur: et erunt qui illum, si hoc fecerit, non improbum sed miserum<note> <app> <lem>miserum</lem> </app> timidum <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">hx</hi> (<hi rend="italic">contra Priscian. K.</hi> iii. 246)</note>, me non diligentissimum consulem sed crudelissimum tyrannum existimari velint!</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="15"> <p><reg>est</reg> mihi tanti, Quirites, huius invidiae falsae atque iniquae tempestatem subire, dum modo a vobis huius horribilis belli ac nefarii periculum depellatur. <reg>dicatur</reg> sane eiectus esse a me, dum modo eat in exsilium. <reg>sed</reg> mihi credite, non est iturus. <reg>numquam</reg> ego ab<note>ab <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: a <hi rend="italic">cett.</hi> </note> dis immortalibus optabo, Quirites, invidiae meae relevandae<note>levandae <hi rend="italic">x et Schol. Gron.</hi> </note> causa ut <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucium</ex></expan> </choice> Catilinam ducere exercitum hostium atque in armis volitare audiatis, sed triduo tamen audietis; multoque magis illud timeo ne mihi sit invidiosum aliquando quod illum emiserim potius<note>potius <hi rend="italic">om. CAV</hi> </note> quam quod eiecerim. <reg>sed</reg> cum sint homines qui illum, cum profectus sit, eiectum esse dicant, idem, si interfectus esset, quid dicerent? </p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="16"><p> <reg>quamquam</reg> isti qui Catilinam Massiliam ire dictitant non tam hoc queruntur quam verentur. <reg>nemo</reg> est istorum tam misericors qui illum non ad Manlium quam ad Massiliensis ire malit. <reg>ille</reg> autem, si me hercule hoc quod agit numquam antea cogitasset, tamen latrocinantem se interfici mallet quam exsulem vivere. <reg>nunc</reg> vero, cum ei nihil adhuc praeter ipsius voluntatem cogitationemque acciderit, nisi quod vivis nobis Roma profectus est, optemus potius ut eat in exsilium quam queramur. </p> </div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="17"> <p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="8"/>  <reg>sed</reg> cur tam diu de uno hoste loquimur et de eo hoste qui iam fatetur se esse hostem, et quem<note>quem <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign>: <hi rend="italic">om. <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>h</hi> </note>, quia, quod semper volui, murus interest, non timeo: de his qui dissimulant, qui Romae remanent, qui nobiscum sunt nihil dicimus? <reg>quos</reg> quidem ego, si ullo modo fieri possit<note>posset <hi rend="italic"> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>tux et Schol.</hi> </note>, non tam ulcisci studeo quam sanare sibi ipsos, placare rei publicae, neque id qua re fieri non possit, si iam me<note>si iam me <hi rend="italic">scripsi</hi>: si a me <hi rend="italic">CAh</hi>: si me <hi rend="italic">cett.</hi> </note> audire volent<note>volent <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: volunt <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note>, intellego. <reg>exponam</reg> enim vobis, Quirites, ex quibus generibus hominum istae copiae comparentur; deinde singulis medicinam consili atque orationis meae, si quam potero, adferam.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="18"><p>Vnum genus est eorum qui magno in aere alieno maiores etiam possessiones habent quarum amore adducti dissolvi nullo modo possunt. Horum hominum species est honestissima — sunt enim locupletes — voluntas vero et causa impudentissima. <reg>tu</reg> agris, tu aedificiis, tu argento, tu familia, tu rebus omnibus ornatus et copiosus sis, et dubites de possessione detrahere, adquirere ad fidem? <reg>quid</reg> enim exspectas? bellum? <reg>quid</reg> ergo? in vastatione omnium tuas possessiones sacrosanctas futuras putes<note>putes <foreign xml:lang="grc">α</foreign>(<hi rend="italic">C1</hi>)<hi rend="italic">h</hi>: putas <hi rend="italic">cett.</hi> (<hi rend="italic">C2</hi>)</note>? an tabulas novas? <reg>errant</reg> qui istas a Catilina exspectant: meo beneficio tabulae novae proferuntur<note>proferentur <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </note>, verum auctionariae; neque enim isti qui possessiones habent alia ratione ulla salvi esse possunt. <reg>quod</reg> si maturius facere voluissent neque, id quod stultissimum est, certare cum usuris fructibus praediorum, et locupletioribus his et melioribus civibus uteremur. <reg>sed</reg> hosce homines minime puto pertimescendos, quod aut deduci de sententia possunt aut, si permanebunt, magis mihi videntur vota facturi contra rem publicam quam arma laturi. </p> </div> 


<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="19"><p> <milestone unit="chapter" n="9"/> <reg>alterum</reg> genus est eorum qui, quamquam premuntur aere alieno, dominationem tamen exspectant, rerum potiri volunt, honores quos quieta re publica desperant perturbata se consequi<note>se consequi <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: consequi se <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> posse arbitrantur. <reg>quibus</reg> hoc praecipiendum videtur, unum scilicet et idem quod reliquis omnibus, ut desperent id<note>id <hi rend="italic">post</hi> se <hi rend="italic">hab.</hi> <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> quod conantur se consequi posse: primum omnium me ipsum vigilare, adesse, providere rei publicae; deinde magnos animos esse in bonis viris, magnam concordiam <add>ordinum</add> <note>ordinum <hi rend="italic">supplevi</hi>: <hi rend="italic">om. codd.</hi> </note>, maximam multitudinem<note>maxima multitudine a: in maxima multitudine <hi rend="italic">Halm</hi> </note>, magnas praeterea militum copias<note>militum copias <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: copias militum <hi rend="italic">cett.</hi> </note>; deos denique immortalis huic invicto populo, clarissimo imperio, pulcherrimae urbi contra tantam vim sceleris praesentis auxilium esse laturos. <reg>quod</reg> si iam sint id quod summo<note>cum summo <hi rend="italic">C1<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi> </note> furore cupiunt adepti, num illi in cinere urbis et in sanguine civium, quae mente conscelerata ac nefaria concupiverunt, consules se<note>consules se <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: se consules <hi rend="italic">cett.</hi> </note> aut dictatores aut etiam reges sperant futuros? <reg>non</reg> vident id se cupere quod, si adepti sint, fugitivo alicui aut gladiatori concedi sit<note>sit concedi <foreign xml:lang="grc">α</foreign> </note> necesse?</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="20"><p>Tertium genus est aetate iam adfectum, sed tamen exercitatione robustum; quo ex genere iste est<note>iste est <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: est ipse <hi rend="italic">cett.</hi> </note> Manlius cui nunc Catilina succedit. <reg>hi</reg> <note>hi <hi rend="italic">om. <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>x</hi> </note> sunt homines ex eis coloniis quas<note>quas <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: quas Faesulas <hi rend="italic">cett.</hi> </note> Sulla constituit; quas ego universas civium esse optimorum et fortissimorum virorum sentio, sed tamen ei sunt<note> <app> <lem>ei sunt</lem> </app> insunt <hi rend="italic">Eberhard</hi> </note> coloni qui se <add>in</add> <note>in <hi rend="italic">Ernesti: om. codd.</hi> </note> insperatis ac repentinis pecuniis sumptuosius insolentiusque iactarunt. <reg>hi</reg> dum aedificant tamquam beati, dum praediis<note> <app> <lem>praediis</lem> </app> praesidiis <hi rend="italic">Aaou</hi> </note> lectis<note>lectis <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: lecticis <hi rend="italic">cett.</hi> </note>, familiis magnis, conviviis apparatis delectantur, in tantum aes alienum inciderunt ut, si salvi esse velint, Sulla sit eis ab<note> <app> <lem>eis ab</lem> </app> ab a: ab his <hi rend="italic">h</hi> </note> inferis excitandus: qui etiam non nullos agrestis homines tenuis atque egentis in eandem illam spem rapinarum veterum impulerunt. <reg>quos</reg> ego utrosque<note>utrosque <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: Quirites (Quirites utrosque <hi rend="italic">o2</hi> <hi rend="italic">cett.</hi> </note> in eodem genere praedatorum direptorumque pono, sed eos hoc moneo, desinant furere ac proscriptiones et dictaturas cogitare. <reg>tantus</reg> enim illorum temporum dolor inustus est civitati ut iam ista non modo homines sed ne pecudes quidem mihi passurae esse videantur. </p> </div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="21"><p> <milestone unit="chapter" n="10"/> <reg>quartum</reg> genus est sane varium et mixtum et turbulentum; qui iam pridem premuntur, qui numquam emergunt, qui partim inertia, partim male gerendo negotio, partim etiam sumptibus in vetere aere alieno vacillant, qui vadimoniis, iudiciis, proscriptione<note>proscriptione <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: proscriptionibus <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> defetigati <hi rend="italic">A1tux1</hi>: defaet. a: defat. <hi rend="italic">CA2 cett.</hi> </note> bonorum defetigati permulti et ex urbe et ex agris se in illa castra conferre dicuntur. <reg>hosce</reg> ego non tam milites acris quam infitiatores lentos esse arbitror. <reg>qui</reg> homines <add>quam</add> <note>quam <hi rend="italic">Halm</hi>: <hi rend="italic">om. codd.</hi> </note> primum, si stare non possunt, conruant, sed ita ut non modo civitas sed ne vicini quidem proximi sentiant. <reg>nam</reg> illud non intellego quam ob rem, si vivere honeste non possunt, perire turpiter velint, aut cur minore dolore perituros se cum multis quam si soli pereant<note>pereunt <hi rend="italic">ah</hi> </note> arbitrentur.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="22"><p>Quintum genus est parricidarum, sicariorum, denique omnium facinerosorum. <reg>quos</reg> ego a Catilina non revoco; nam neque ab eo divelli<note>divelli ab eo <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> possunt et pereant sane in latrocinio, quoniam sunt ita multi ut eos carcer capere non possit. <reg>postremum</reg> autem genus est non solum numero verum etiam genere ipso atque vita quod proprium Catilinae est, de eius dilectu, immo vero de complexu eius ac sinu; quos pexo capillo, nitidos, aut imberbis aut bene barbatos videtis, manicatis et talaribus tunicis, velis amictos, non togis; quorum omnis industria vitae<note> <app> <lem>vitae</lem> </app> vita <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi> </note> et vigilandi labor in antelucanis cenis expromitur.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="23"><p> <reg>in</reg> his gregibus omnes aleatores, omnes adulteri, omnes impuri impudicique versantur. <reg>hi</reg> pueri tam lepidi ac delicati non solum amare et amari neque saltare et cantare sed etiam sicas vibrare et spargere venena didicerunt. <reg>qui</reg> nisi exeunt, nisi pereunt, etiam si Catilina perierit, scitote hoc in re publica seminarium Catilinarum futurum. <reg>verum</reg> tamen quid sibi isti miseri volunt? num suas secum mulierculas sunt in castra ducturi? <reg>quem</reg> ad modum autem illis carere poterunt, his praesertim iam noctibus? <reg>quo</reg> autem pacto illi Appenninum atque illas pruinas ac nivis perferent? nisi idcirco se facilius hiemem toleraturos putant, quod nudi in conviviis saltare didicerunt.</p> </div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="24"> <p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="11"/> O bellum magno opere pertimescendum, cum hanc sit habiturus Catilina scortorum cohortem praetoriam! <reg>instruite</reg> nunc, Quirites, contra has tam praeclaras Catilinae copias vestra praesidia vestrosque exercitus. <reg>et</reg> primum gladiatori illi confecto et saucio consules imperatoresque vestros opponite; deinde contra illam naufragorum eiectam ac debilitatam manum florem totius Italiae ac robur educite. <reg>iam</reg> vero urbes<note> <app> <lem>urbes</lem> </app> vires <hi rend="italic">Muretus</hi>: arces <hi rend="italic">Garatoni</hi> </note> coloniarum ac municipiorum respondebunt Catilinae tumulis silvestribus. <reg>neque</reg> ego ceteras copias, ornamenta, praesidia vestra cum illius latronis inopia atque egestate conferre debeo.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="25"><p> <reg>sed</reg> si, omissis his rebus<note>rebus omnibus <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </note> quibus nos suppeditamur, eget ille, senatu, equitibus Romanis<note> <app> <lem>Romanis</lem> </app> R. <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">hls</hi>: R. P. <hi rend="italic">b</hi>: R. populo <hi rend="italic">oux</hi> </note>, urbe, aerario, vectigalibus, cuncta Italia, provinciis omnibus, exteris nationibus, si his rebus omissis causas ipsas quae inter se confligunt contendere velimus, ex eo ipso quam valde illi iaceant intellegere possumus. <reg>ex</reg> hac enim parte pudor pugnat, illinc petulantia; hinc pudicitia, illinc stuprum; hinc fides, illinc fraudatio; hinc pietas, illinc scelus; hinc constantia, illinc furor; hinc honestas, illinc turpitudo; hinc continentia, illinc libido; hinc denique<note> <app> <lem>hinc denique</lem> </app> hinc <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> (<hi rend="italic">contra Isidorum Origg.</hi> ii. 21. 5)</note> aequitas, temperantia, fortitudo, prudentia, virtutes omnes certant cum iniquitate, luxuria, ignavia, temeritate, cum vitiis omnibus; postremo copia<note>copia <hi rend="italic">bh et Isidorus</hi>: copiae <hi rend="italic">cett.</hi> </note> cum egestate, bona ratio cum perdita, mens sana cum amentia, bona denique spes cum omnium rerum desperatione confligit. <reg>in</reg> eius modi certamine ac proelio nonne, si<note>si <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: etiam si <hi rend="italic">cett.</hi> </note> hominum studia deficiant, di ipsi immortales cogant ab his praeclarissimis virtutibus tot et tanta vitia superari? </p> </div> 


<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="26"> <p><milestone unit="chapter" n="12"/> <reg>quae</reg> cum ita sint, Quirites, vos, quem ad modum iam antea dixi<note> <app> <lem>antea dixi</lem> </app> ante <hi rend="italic">cod. Mureti</hi> </note>, vestra tecta vigiliis custodiisque<note>custodiis vigiliisque <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> (<hi rend="italic">cf.</hi> iii. 29)</note> defendite; mihi ut urbi sine vestro metu<note> <app> <lem>metu</lem> </app> mutu <hi rend="italic">C</hi>: <hi rend="italic">om. h</hi>: motu <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">x</hi> </note> ac sine ullo tumultu satis esset praesidi consultum atque provisum est. <reg>coloni</reg> omnes municipesque vestri certiores a me facti de hac nocturna excursione Catilinae facile urbis suas finisque defendent; gladiatores, quam sibi ille manum certissimam<note>manum certissimam <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi> (cert. man. <hi rend="italic">h</hi>): manum fortissimam certissimamque <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>: fortissimam manum et cert. <hi rend="italic">o</hi>: maximam manum et cert. <hi rend="italic">tux</hi> </note> fore putavit, quamquam animo meliore sunt quam pars patriciorum, potestate tamen nostra continebuntur. <choice> <abbr>Q.</abbr> <expan>Q<ex>uintus</ex></expan> </choice> Metellus quem ego hoc prospiciens in agrum Gallicum Picenumque praemisi aut opprimet hominem aut eius omnis<note>omnis eius <hi rend="italic">oux</hi> </note> motus conatusque prohibebit. <reg>reliquis</reg> autem de rebus constituendis, maturandis, agendis iam ad senatum referemus, quem vocari videtis.</p> </div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="27"> <p rend="align(indent)"><reg>nunc</reg> illos qui in urbe remanserunt atque adeo qui contra urbis salutem omniumque vestrum in urbe a Catilina relicti sunt, quamquam sunt hostes, tamen, quia nati<note>nati <hi rend="italic">om. a<foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </hi> (<hi rend="italic">contra Claud. Sac. K.</hi> vi. 445)</note> sunt cives, monitos<note>monitos eos <hi rend="italic">h<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi>: monitos esse <hi rend="italic">Claud. Sac.</hi> </note> etiam atque etiam volo. <reg>mea</reg> lenitas adhuc si cui solutior visa est, hoc exspectavit<note>spectavit <hi rend="italic">C</hi> </note> ut id quod latebat erumperet. <reg>quod</reg> reliquum est, iam non possum oblivisci meam hanc esse patriam, me horum esse consulem, mihi aut cum his vivendum aut pro his esse moriendum. <reg>nullus</reg> est portis<note>portae <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </note> custos, nullus insidiator viae: si qui exire volunt, conivere<note>conivere (commovere <hi rend="italic">x</hi>) possum <hi rend="italic">tux et Schol., Probus K.</hi> iv. 35, <hi rend="italic">Claud. Sac. K.</hi> vi. 487: consulere sibi possunt <hi rend="italic">cett.</hi> </note> possum; qui vero se in urbe commoverit cuius ego non modo factum sed vel<note>sed vel <hi rend="italic">bs</hi>: sed ne (ne quid <hi rend="italic">o</hi>) <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">lo</hi>: sed <hi rend="italic">hux</hi> </note> inceptum ullum conatumve contra patriam deprehendero, sentiet in hac urbe esse consules vigilantis<note>consulem vigilantem <hi rend="italic">h</hi> </note>, esse egregios magistratus, esse fortem senatum, esse arma, esse carcerem quem vindicem nefariorum ac manifestorum scelerum maiores nostri esse voluerunt. </p> </div> 

 <div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="28"> <p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="13"/> <reg>atque</reg> haec omnia sic agentur<note>agentur <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: agentur, Quirites <hi rend="italic">cett.</hi> </note> ut maximae res minimo motu, pericula summa nullo tumultu, bellum intestinum ac domesticum post hominum memoriam crudelissimum et maximum me uno togato duce et imperatore sedetur. <reg>quod</reg> ego sic administrabo, Quirites, ut, si ullo modo fieri poterit, ne improbus quidem quisquam in hac urbe poenam sui sceleris sufferat. <reg>sed</reg> si vis manifestae audaciae, si impendens patriae periculum me necessario de hac animi lenitate deduxerit, illud profecto perficiam quod in tanto et tam insidioso bello vix optandum videtur<note>videtur <hi rend="italic">h<foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>ux</hi>: videretur <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">ot</hi> </note>, ut neque bonus quisquam intereat paucorumque poena vos omnes salvi esse possitis. </p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:2" n="29"><p> <reg>quae</reg> quidem ego neque mea prudentia neque humanis consiliis fretus polliceor vobis, Quirites, sed multis et non dubiis deorum immortalium significationibus, quibus ego ducibus in hanc spem sententiamque sum ingressus; qui iam non procul, ut quondam solebant, ab externo hoste atque longinquo, sed hic praesentes suo numine atque auxilio sua templa atque urbis tecta defendunt. <reg>quos</reg> vos, Quirites, precari, venerari, implorare debetis ut, quam urbem pulcherrimam florentissimam potentissimamque<note>florentissimam potentissimamque (-mamque et potent. <hi rend="italic">o</hi>) <hi rend="italic">Ch<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi>: florentissimamque <hi rend="italic">AVa<foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </hi> </note> esse voluerunt, hanc omnibus hostium copiis terra marique superatis a perditissimorum civium nefario scelere defendant. </p> </div> </div>
									


<div type="textpart" subtype="speech" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2" n="3"> 
<head rend="align(center)">IN L. CATILINAM ORATIO TERTIA HABITA AD POPVLVM</head> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="1"> <p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="1"/> <reg>rem</reg> publicam, Quirites, vitamque omnium vestrum, bona, fortunas, coniuges liberosque vestros atque hoc domicilium clarissimi imperi, fortunatissimam pulcherrimamque urbem, hodierno die deorum immortalium summo erga vos amore, laboribus, consiliis, periculis meis e flamma atque ferro ac paene ex faucibus fati ereptam et vobis conservatam ac restitutam videtis.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="2"> <p><reg>et</reg> si non minus nobis iucundi atque inlustres sunt ei dies quibus conservamur quam illi quibus nascimur, quod salutis certa laetitia est, nascendi incerta condicio et quod sine sensu nascimur, cum voluptate servamur, profecto, quoniam illum qui hanc urbem condidit ad deos immortalis benivolentia famaque sustulimus, esse apud vos posterosque vestros in honore debebit is qui eandem hanc urbem conditam amplificatamque servavit. <reg>nam</reg> toti urbi, templis, delubris, tectis ac moenibus subiectos prope iam ignis circumdatosque restinximus, idemque gladios in rem publicam destrictos rettudimus<note>rettudimus (retu-) <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">x</hi>: retrosimus <hi rend="italic">h</hi>: retrudimus <hi rend="italic">bstou</hi> </note> mucronesque eorum a iugulis vestris deiecimus.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="3"><p> <reg>quae</reg> quoniam in senatu inlustrata, patefacta, comperta sunt per me, vobis iam exponam breviter<note>breviter <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: breviter, Quirites, <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> ut et quanta et quam manifesta<note>et quam manifesta <hi rend="italic">om. <foreign xml:lang="grc">α</foreign>t</hi> </note> et qua ratione investigata et comprehensa sint vos qui et<note>qui et <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">bu</hi>: et qui <hi rend="italic">h</hi>: qui <hi rend="italic">cett.</hi> </note> ignoratis et exspectatis scire possitis. </p>
<p rend="align(indent)"> <reg>principio</reg>, ut Catilina paucis ante diebus erupit ex urbe, cum sceleris sui socios huiusce nefarii belli acerrimos duces Romae reliquisset, semper vigilavi et providi, Quirites, quem ad modum in tantis et tam absconditis insidiis salvi esse possemus. 
<milestone unit="chapter" n="2"/> <reg>nam</reg> tum cum ex urbe Catilinam eiciebam — non enim iam vereor huius verbi invidiam, cum illa magis sit timenda, quod vivus exierit — , sed tum cum illum exterminari volebam, aut reliquam coniuratorum manum simul exituram aut eos qui restitissent<note> <app> <lem>restitissent</lem> </app> remansissent <hi rend="italic">h<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi> </note> infirmos sine illo ac debilis fore putabam.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="4"> <p><reg>atque</reg> ego, ut<note>ut <hi rend="italic">bs<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi>: <hi rend="italic">om. ahl</hi> </note> vidi, quos maximo furore et scelere esse inflammatos sciebam, eos nobiscum esse et Romae remansisse, in eo omnis dies noctesque consumpsi ut quid agerent, quid molirentur sentirem ac viderem, ut, quoniam auribus vestris propter incredibilem magnitudinem sceleris minorem fidem faceret oratio mea, rem ita comprehenderem ut tum demum animis saluti vestrae provideretis cum oculis maleficium ipsum videretis. <reg>itaque</reg> ut comperi legatos Allobrogum belli Transalpini et tumultus Gallici excitandi causa a <choice> <abbr>P.</abbr> <expan>P<ex>ublio</ex></expan> </choice> Lentulo esse sollicitatos, eosque in Galliam ad suos civis eodemque itinere cum litteris mandatisque<note>cum litteris mandatisque <hi rend="italic">post</hi> civis <hi rend="italic">ponit Nohl</hi> </note> ad Catilinam esse missos, comitemque eis adiunctum esse <choice> <abbr>T.</abbr> <expan>T<ex>itum</ex></expan> </choice> <note> <app> <lem>esse T.</lem> </app> esse <hi rend="italic">Vh<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi> ad Catilinam <hi rend="italic">ante</hi> esse <hi rend="italic">hab. bs, post</hi> litteras <hi rend="italic">h</hi>: <hi rend="italic">del. Richter</hi> </note> Volturcium, atque huic esse ad Catilinam datas litteras, facultatem mihi oblatam putavi ut, quod erat difficillimum quodque ego semper optabam ab dis immortalibus, tota<note>tota <hi rend="italic">hx</hi>: ut toa <hi rend="italic">cett.</hi> (<hi rend="italic">cf. Madvig ad Fin.</hi> iii. 43, <hi rend="italic">Ac.</hi> ii. 48. 139)</note> res non solum a me sed etiam a senatu et a vobis manifesto deprenderetur.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="5"><p> <reg>itaque</reg> hesterno die <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucium</ex></expan> </choice> Flaccum et <choice> <abbr>C.</abbr> <expan>G<ex>aium</ex></expan> </choice> Pomptinum praetores, fortissimos atque amantissimos rei publicae viros, ad me vocavi, rem<note>rem omnem <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </note> exposui, quid fieri placeret ostendi. <reg>illi</reg> autem, qui omnia de re publica praeclara atque egregia sentirent, sine recusatione ac sine ulla mora negotium susceperunt et, cum advesperasceret, occulte ad pontem Mulvium pervenerunt atque ibi in proximis villis ita bipertito<note>bipertiti <hi rend="italic">bsh<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi> </note> fuerunt ut Tiberis inter eos et pons interesset. <reg>eodem</reg> autem et ipsi sine cuiusquam suspicione multos fortis viros eduxerant, et ego ex praefectura Reatina compluris delectos adulescentis quorum opera utor adsidue in rei publicae praesidio<note>re (r.) p. praesidio <hi rend="italic">AV<foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>ho</hi>: re publica, praesidio <hi rend="italic">Muretus</hi> </note> cum gladiis miseram.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="6"><p> <reg>interim</reg> tertia fere vigilia exacta, cum iam pontem Mulvium magno comitatu legati Allobroges<note>Allobroges <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">l</hi>: Allobrogum <hi rend="italic">cett.</hi> </note> ingredi inciperent unaque Volturcius, fit in eos impetus; ducuntur<note>educuntur <hi rend="italic">h<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi> et <hi rend="italic">ante</hi> ab illis <hi rend="italic">sup. lin. hab. l., om. h<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi> </note> et ab illis gladii et a nostris. <reg>res</reg> praetoribus erat nota solis, ignorabatur a ceteris. 
<milestone unit="chapter" n="3"/> <reg>tum</reg> interventu Pomptini atque Flacci pugna quae erat commissa<note>quac erat commissa <hi rend="italic">del. Halm cum duobus dett.</hi> </note> sedatur. Litterae quaecumque erant in eo comitatu integris signis praetoribus traduntur; ipsi comprehensi ad me, cum iam dilucesceret, deducuntur. <reg>atque</reg> horum omnium scelerum improbissimum machinatorem, Cimbrum Gabinium, statim ad me nihil<note>nihil tum <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </note> dum suspicantem vocavi; deinde item arcessitus est <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucius</ex></expan> </choice> Statilius et post eum Cethegus<note>C. Cethegus <hi rend="italic">pauci dett.</hi> </note>; tardissime autem Lentulus<note>P. Lentulus <hi rend="italic">Eberhard</hi> </note> venit, credo quod in litteris dandis praeter consuetudinem proxima nocte vigilarat.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="7"> <p><reg>cum</reg> summis et clarissimis huius civitatis viris qui audita re frequentes ad me mane convenerant litteras a me prius aperiri quam ad senatum deferri<note> <app> <lem>deferri</lem> </app> referrem a: deferrem <hi rend="italic">Halm</hi> </note> placeret, ne, si nihil esset inventum, temere a me tantus tumultus iniectus civitati videretur, negavi me esse facturum ut de periculo publico non ad consilium publicum rem integram deferrem. <reg>etenim</reg>, Quirites, si ea quae erant ad me delata reperta non essent, tamen ego non arbitrabar in tantis rei publicae periculis esse mihi nimiam diligentiam pertimescendam. <reg>senatum</reg> frequentem celeriter, ut vidistis, coegi.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="8"> <p><reg>atque</reg> interea statim admonitu Allobrogum <choice> <abbr>C.</abbr> <expan>G<ex>aium</ex></expan> </choice> Sulpicium praetorem, fortem virum, misi qui ex aedibus Cethegi si quid telorum esset efferret; ex quibus ille maximum sicarum numerum et gladiorum<note> <app> <lem>et gladiorum</lem> </app> gladiorum <hi rend="italic">Aa<foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </hi> </note> extulit. 
<milestone unit="chapter" n="4"/> <reg>introduxi</reg> Volturcium sine Gallis; fidem<note>fidem ei <hi rend="italic">h<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi> </note> publicam iussu senatus dedi; hortatus sum ut ea quae sciret sine timore indicaret. <reg>tum</reg> ille dixit, cum vix se ex magno timore recreasset, a <choice> <abbr>P.</abbr> <expan>P<ex>ublio</ex></expan> </choice> Lentulo se habere ad Catilinam mandata et litteras ut servorum praesidio uteretur, ut ad urbem quam primum cum exercitu accederet; id autem eo consilio ut, cum urbem ex omnibus partibus quem ad modum descriptum<note>discriptum <hi rend="italic">Kayser</hi> </note> distributumque erat incendissent caedemque infinitam civium fecissent, praesto esset ille qui et fugientis exciperet et se cum his urbanis ducibus coniungeret.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="9"> <p><reg>introducti</reg> autem Galli ius iurandum sibi et litteras a <choice> <abbr>P.</abbr> <expan>P<ex>ublio</ex></expan> </choice> <note> <app> <lem>a P.</lem> </app> ab <hi rend="italic">Halm</hi> </note> Lentulo, Cethego, Statilio ad suam gentem datas<note>datas <hi rend="italic">V<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi>: data <hi rend="italic">Aal</hi>: datam <hi rend="italic">bs</hi> </note> esse dixerunt, atque ita sibi ab his et a <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucio</ex></expan> </choice> Cassio esse praescriptum ut equitatum in Italiam quam primum mitterent; pedestris sibi copias non defuturas. Lentulum autem sibi confirmasse ex fatis<note>fatis <hi rend="italic">cod. S. Marci</hi> 255 <hi rend="italic">sup. lin.</hi>: fastis <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">ht</hi>: libris <hi rend="italic">oux</hi> </note> Sibyllinis haruspicumque responsis se esse tertium illum Cornelium ad quem regnum huius urbis atque imperium pervenire esset necesse: Cinnam ante se et Sullam fuisse. <reg>eundemque</reg> dixisse fatalem hunc annum<note>esse annum <hi rend="italic">bstux</hi> </note> esse ad interitum huius urbis atque imperi qui esset annus decimus post virginum absolutionem, post Capitoli autem incensionem vicesimus.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="10"> <p><reg>hanc</reg> autem Cethego cum ceteris controversiam fuisse dixerunt quod Lentulo et aliis Saturnalibus caedem fieri atque urbem incendi placeret, Cethego nimium id longum videretur<note>videretur <hi rend="italic">tx</hi>: videri <hi rend="italic">cett.</hi> </note>. 
<milestone unit="chapter" n="5"/> <reg>ac</reg> ne longum sit, Quirites, tabellas proferri iussimus quae a quoque dicebantur datae. <reg>primo</reg> <note>primum <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </note> ostendimus Cethego: signum<note>Cethego: signum <hi rend="italic">Müller</hi> (<hi rend="italic">ita AVo</hi>): Cethego signum: <hi rend="italic">cett.</hi> </note> cognovit. <reg>nos</reg> linum<note> <app> <lem>linum</lem> </app> lignum <hi rend="italic">Vh<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi> </note> incidimus; legimus. <reg>erat</reg> scriptum ipsius manu Allobrogum senatui et populo sese quae eorum legatis confirmasset facturum esse; orare ut item illi facerent quae sibi eorum legati recepissent<note>recepissent <hi rend="italic">Muretus</hi>: praecepissent <hi rend="italic">codd.</hi> </note>. <reg>tum</reg> Cethegus, qui paulo ante aliquid tamen de gladiis ac sicis quae apud ipsum erant deprehensa<note>deprehensae <hi rend="italic">ux</hi> </note> respondisset dixissetque se semper bonorum ferramentorum studiosum fuisse, recitatis litteris debilitatus atque abiectus conscientia<note>conscientia convictus <hi rend="italic">h<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi> </note> repente conticuit. <reg>introductus</reg> <note>introductus est <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </note> Statilius cognovit et signum et manum suam. <reg>recitatae</reg> sunt tabellae in eandem fere sententiam; confessus est. <reg>tum</reg> ostendi tabellas Lentulo et quaesivi cognosceretne signum. <reg>adnuit</reg>. <q rend="single"><reg>est</reg> vero</q> inquam <q rend="single">notum quidem<note>quidem <hi rend="italic">om. Votx, ante</hi> notum <hi rend="italic">hab. h</hi>1</note> signum, imago avi tui, clarissimi viri, qui amavit unice patriam et civis suos; quae quidem te a tanto scelere etiam muta revocare debuit.</q></p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="11"> <p><reg>leguntur</reg> eadem ratione ad senatum Allobrogum populumque litterae. <reg>si</reg> quid de his rebus dicere vellet, feci potestatem. <reg>atque</reg> ille primo quidem negavit; post autem aliquanto, toto iam indicio exposito atque edito, surrexit, quaesivit a Gallis quid sibi esset cum eis, quam ob rem domum suam venissent, itemque a<note>item a a</note> Volturcio. <reg>qui</reg> cum illi breviter constanterque respondissent per quem ad eum quotiensque venissent, quaesissentque ab eo nihilne secum esset de fatis<note>fatis <hi rend="italic">x</hi>: fastis <hi rend="italic">cett.</hi> </note> Sibyllinis locutus, tum ille subito scelere demens quanta conscientiae vis esset ostendit. <reg>nam</reg>, cum id posset infitiari, repente praeter opinionem omnium confessus est. <reg>ita</reg> eum non modo ingenium illud et dicendi exercitatio qua semper valuit sed etiam propter vim sceleris manifesti atque deprehensi impudentia qua superabat omnis improbitasque defecit.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="12"><p>Volturcius vero subito litteras proferri atque aperiri iubet quas sibi a Lentulo ad Catilinam datas esse dicebat. <reg>atque</reg> ibi vehementissime perturbatus Lentulus tamen et signum et manum suam cognovit. <reg>erant</reg> autem<note>autem scriptae <hi rend="italic">htux</hi> </note> sine nomine, sed ita: <q rend="single"><reg>quis</reg> <note>quis <hi rend="italic">abho</hi>: qui <hi rend="italic">cett.</hi> </note> sim scies ex eo quem ad te misi. <reg>cura</reg> ut vir sis et cogita quem in locum sis progressus. <reg>vide</reg> ecquid<note>vide ecquid <hi rend="italic">Halm</hi>: vide et quid <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">o</hi>: et vide quid <hi rend="italic">htux</hi> </note> tibi iam sit necesse et cura ut omnium tibi auxilia adiungas, etiam infimorum.</q> Gabinius deinde introductus, cum primo impudenter respondere coepisset, ad extremum nihil ex eis quae Galli insimulabant negavit.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="13"><p><reg>ac</reg> mihi quidem, Quirites, cum illa certissima visa sunt argumenta atque indicia sceleris, tabellae, signa, manus, denique unius cuiusque confessio, tum multo certiora illa, color, oculi, voltus, taciturnitas. <reg>sic</reg> enim obstupuerant, sic terram intuebantur, sic furtim non numquam inter sese aspiciebant ut non iam ab aliis indicari<note> <app> <lem>indicare se ipsi</lem> </app> ipsi a se <hi rend="italic">tux</hi> </note> sed indicare se ipsi viderentur. 
<milestone unit="chapter" n="6"/> <reg>indiciis</reg> expositis atque editis, Quirites<note>Quirites <hi rend="italic">om. ao</hi> </note>, senatum consului de summa re publica<note> <app> <lem>re p.</lem> </app> rei p. <hi rend="italic">h</hi>: rei p. salute <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </note> quid fieri placeret. Dictae sunt a principibus acerrimae ac fortissimae sententiae, quas senatus sine ulla varietate est secutus. <reg>et</reg> quoniam nondum est perscriptum senatus consultum, ex memoria vobis, Quirites, quid senatus censuerit exponam.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="14"> <p><reg>primum</reg> mihi gratiae verbis amplissimis aguntur, quod virtute, consilio, providentia mea res publica maximis periculis sit liberata. <reg>deinde</reg> <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucius</ex></expan> </choice> Flaccus et <choice> <abbr>C.</abbr> <expan>G<ex>aius</ex></expan> </choice> Pomptinus praetores, quod eorum opera forti fidelique usus essem, merito ac iure laudantur. <reg>atque</reg> etiam viro forti, conlegae meo, laus impertitur, quod eos qui huius coniurationis participes fuissent a suis et a rei publicae consiliis removisset. <reg>atque</reg> ita censuerunt ut <choice> <abbr>P.</abbr> <expan>P<ex>ublius</ex></expan> </choice> Lentulus, cum se praetura abdicasset, in custodiam traderetur; itemque uti <choice> <abbr>C.</abbr> <expan>G<ex>aius</ex></expan> </choice> Cethegus, <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucius</ex></expan> </choice> Statilius, <choice> <abbr>P.</abbr> <expan>P<ex>ublius</ex></expan> </choice> Gabinius qui<note>qui <hi rend="italic">h<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi>: <hi rend="italic">om.</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </note> omnes praesentes erant in custodiam traderentur; atque idem hoc decretum est in <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucium</ex></expan> </choice> Cassium qui sibi procurationem incendendae urbis depoposcerat, in <choice> <abbr>M.</abbr> <expan>M<ex>arcum</ex></expan> </choice> Ceparium cui ad sollicitandos pastores Apuliam attributam esse erat indicatum, in <choice> <abbr>P.</abbr> <expan>P<ex>ublium</ex></expan> </choice> Furium qui est ex eis colonis<note>colonis <hi rend="italic">l</hi>: coloniis <hi rend="italic">cett.</hi> </note> quos<note>quos <hi rend="italic">Naugerius</hi>: quas <hi rend="italic">mei</hi> </note> Faesulas <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucius</ex></expan> </choice> Sulla deduxit, in <choice> <abbr>Q.</abbr> <expan>Q<ex>uintum</ex></expan> </choice> Annium<note>Annium <hi rend="italic">Halm</hi> (<hi rend="italic">cf. Sall. Cat.</hi> 50): Manlium <hi rend="italic">codd.</hi>: Magium <hi rend="italic">Sylvius</hi> (<hi rend="italic">cp. Fam.</hi> iv. 12, 2)</note> Chilonem qui una cum hoc Furio semper erat in hac Allobrogum sollicitatione versatus, in <choice> <abbr>P.</abbr> <expan>P<ex>ublium</ex></expan> </choice> Umbrenum, libertinum hominem, a quo primum Gallos ad Gabinium perductos esse constabat. <reg>atque</reg> ea lenitate senatus est usus, Quirites, ut ex tanta coniuratione tantaque hac multitudine domesticorum hostium novem hominum perditissimorum poena re publica conservata reliquorum mentis sanari posse arbitraretur.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="15"><p> <reg>atque</reg> etiam supplicatio dis immortalibus pro singulari eorum merito meo nomine decreta est, quod mihi primum post hanc urbem conditam togato contigit, et his decreta verbis est<note>est, Quirites, quod <hi rend="italic">tx</hi> </note>: <q rend="single">quod urbem incendiis, caede civis, Italiam bello liberassem.</q> <reg>quae</reg> supplicatio si cum ceteris supplicationibus<note>supplicationibus <hi rend="italic">mei</hi>: <hi rend="italic">del. Halm</hi> </note> conferatur, hoc interest, quod ceterae bene gesta<note>gestae (-e a) <hi rend="italic">Val</hi>1</note>, haec una conservata re publica<note>rei p. <hi rend="italic">C</hi> </note> constituta est. <reg>atque</reg> illud quod faciendum primum fuit factum atque transactum est. <reg>nam</reg> <choice> <abbr>P.</abbr> <expan>P<ex>ublius</ex></expan> </choice> Lentulus, quamquam patefactis<note>patefacta a: patefacta re <hi rend="italic">coni. Halm</hi> </note> indiciis, confessionibus<note>et confessionibus <hi rend="italic">h<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi> </note> suis, iudicio senatus non modo praetoris ius verum etiam civis amiserat, tamen magistratu se abdicavit, ut quae religio <choice> <abbr>C.</abbr> <expan>G<ex>aio</ex></expan> </choice> Mario, clarissimo viro, non fuerat quo minus <choice> <abbr>C.</abbr> <expan>G<ex>aium</ex></expan> </choice> <note>C. <hi rend="italic">tux</hi>: <hi rend="italic">om. cett.</hi> </note> Glauciam de quo nihil nominatim erat decretum praetorem occideret, ea nos religione in privato <choice> <abbr>P.</abbr> <expan>P<ex>ublio</ex></expan> </choice> Lentulo puniendo liberaremur. </p> </div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="16"> <p rend="align(indent)"> <milestone unit="chapter" n="7"/> <reg>nunc</reg> quoniam, Quirites, consceleratissimi periculosissimique belli nefarios duces captos iam et comprehensos tenetis, existimare debetis omnis Catilinae copias, omnis spes atque opes his depulsis urbis periculis concidisse. <reg>quem</reg> quidem ego cum ex urbe pellebam, hoc providebam animo, Quirites, remoto Catilina non mihi esse <choice> <abbr>P.</abbr> <expan>P<ex>ublii</ex></expan> </choice> Lentuli somnum<note>somnum <hi rend="italic">b</hi>1: somnium <hi rend="italic">cett.</hi> </note> nec <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucii</ex></expan> </choice> <note>L. <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign>: C. <hi rend="italic">cett.</hi> </note> Cassi adipes<note>adipes <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign>: alipes <hi rend="italic">CAmg</hi>: aupes <hi rend="italic">V</hi>: <hi rend="italic">om. A1h<foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </hi> (<hi rend="italic">in lac. A</hi>)</note> nec <choice> <abbr>C.</abbr> <expan>G<ex>aii</ex></expan> </choice> Cethegi furiosam temeritatem pertimescendam. <reg>ille</reg> erat unus timendus ex istis omnibus, sed tam diu dum urbis moenibus continebatur. <reg>omnia</reg> norat, omnium aditus tenebat; appellare, temptare, sollicitare poterat, audebat. <reg>erat</reg> ei<note> <app> <lem>ei</lem> </app> et <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">ls</hi>: <hi rend="italic">om. b</hi> </note> consilium ad facinus aptum, consilio autem neque lingua neque manus<note>neque manus neque lingua <hi rend="italic">ah</hi> (<hi rend="italic">contra Schol.</hi>)</note> deerat. <reg>iam</reg> ad certas res conficiendas certos homines delectos ac descriptos habebat. <reg>neque</reg> vero, cum aliquid mandarat, confectum putabat: nihil erat quod non ipse obiret, occurreret, vigilaret, laboraret; frigus, sitim, famem ferre poterat.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="17"><p> <reg>hunc</reg> ego hominem tam acrem, tam audacem, tam paratum, tam callidum, tam in scelere vigilantem, tam in perditis rebus diligentem nisi ex domesticis insidiis in castrense latrocinium compulissem — dicam id quod sentio, Quirites — non facile hanc tantam molem mali a cervicibus vestris<note>vestris cervicibus <hi rend="italic">bs</hi> </note> depulissem. <reg>non</reg> ille nobis Saturnalia constituisset, neque tanto<note>tanti <hi rend="italic">htx</hi> </note> ante exiti ac fati diem rei publicae denuntiavisset neque commisisset ut signum, ut litterae suae testes<note>testes denique <hi rend="italic">tux</hi> </note> manifesti sceleris deprehenderentur. <reg>quae</reg> nunc illo absente sic gesta sunt ut nullum in privata domo furtum umquam sit tam palam inventum quam haec in tota<note>in tota <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">hot</hi>: tanta in <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">ux</hi> </note> re publica coniuratio manifesto comprehensa<note>comprehensa <hi rend="italic">Nohl</hi>: inventa comprehensa <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: inventa atque comprehensa <hi rend="italic">ho</hi>: inventa atque deprehensa <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">tux</hi> </note> est. <reg>quod</reg> si Catilina in urbe ad hanc diem remansisset, quamquam, quoad fuit, omnibus eius consiliis occurri atque obstiti, tamen, ut levissime dicam, dimicandum nobis cum illo fuisset, neque nos umquam, cum<note> <app> <lem>cum</lem> </app> dum <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">ux</hi> </note> ille in urbe hostis esset, tantis periculis rem publicam tanta pace, tanto otio, tanto silentio liberassemus. </p> </div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="18"> <p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="8"/> <reg>quamquam</reg> haec omnia, Quirites, ita sunt a me administrata ut deorum immortalium nutu atque<note>nutu atque <hi rend="italic">om.</hi> <foreign xml:lang="grc">α</foreign> </note> consilio et gesta et provisa esse videantur. <reg>idque</reg> cum coniectura consequi possumus, quod vix videtur<note>videtur <hi rend="italic">h<foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>x</hi>: videretur <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">otu</hi> </note> humani<note>humanis (<hi rend="italic">om. u</hi>) consiliis <hi rend="italic">htux</hi> tantam molem rerum gubernatio consequi <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </note> consili tantarum rerum gubernatio esse potuisse, tum vero ita praesentes his temporibus opem et auxilium nobis tulerunt ut eos paene oculis videre possimus<note>possemus <hi rend="italic">h</hi> <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </note>. <reg>nam</reg> ut illa omittam, visas nocturno tempore ab occidente faces ardoremque caeli, ut fulminum iactus, ut terrae motus relinquam, ut omittam cetera<note> <app> <lem>relinquam, ut omittam cetera</lem> </app> ceteraque <hi rend="italic">tux</hi> </note> quae tam<note> <app> <lem>tam</lem> </app> ita <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">x</hi> </note> multa nobis consulibus facta sunt ut haec quae nunc fiunt canere di immortales viderentur, hoc certe, Quirites<note>Quirites <hi rend="italic">C1</hi> (qui <hi rend="italic">C</hi>) <hi rend="italic">l<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </hi>: <hi rend="italic">om. cett.</hi> </note>, quod sum dicturus neque praetermittendum neque relinquendum est.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="19"> <p><reg>nam</reg> profecto memoria tenetis Cotta et Torquato consulibus compluris in<note>in <hi rend="italic">tux</hi>: inde <hi rend="italic">o</hi>: de <hi rend="italic">cett.</hi> </note> Capitolio res de caelo esse percussas, cum et<note>cum et <hi rend="italic">bshtx</hi>: et cum <hi rend="italic">Cl</hi>: et tum <hi rend="italic">AVao</hi> </note> simulacra deorum depulsa sunt et statuae veterum hominum deiectae et legum aera liquefacta et tactus etiam<note> <app> <lem>et tactus etiam</lem> </app> tactus est etiam <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> <hi rend="italic">et Servius ad Ecl.</hi> i. 17</note> ille qui hanc urbem condidit Romulus, quem inauratum<note>auratum <hi rend="italic">CAV</hi> lactentem <hi rend="italic">Vhtu</hi> </note> in Capitolio, parvum atque lactantem, uberibus lupinis inhiantem fuisse meministis. <reg>quo</reg> quidem tempore cum haruspices ex tota Etruria convenissent, caedis atque incendia et legum interitum et bellum civile ac domesticum et totius urbis atque imperi occasum appropinquare dixerunt, nisi di immortales omni ratione placati suo numine prope fata ipsa flexissent.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="20"><p> <reg>itaque</reg> illorum responsis tum et ludi per decem dies facti sunt neque res ulla quae ad placandos deos pertineret praetermissa est. <reg>idemque</reg> iusserunt simulacrum Iovis facere maius et in excelso<note>celso <hi rend="italic">Aahx</hi> </note> conlocare et contra atque antea<note>ante <hi rend="italic">aoux: om. h</hi> </note> fuerat ad orientem convertere; ac se sperare dixerunt, si illud signum quod videtis solis ortum et forum curiamque<note> <app> <lem>curiamque</lem> </app> curiam<hi rend="italic">Aa</hi>: et curiam <hi rend="italic">V</hi> </note> conspiceret, fore ut ea consilia quae clam essent inita contra salutem urbis atque imperi inlustrarentur<note>ita inlustrarentur <hi rend="italic">coni. Halm</hi> (ita <hi rend="italic">ante</hi> collocandum <hi rend="italic">hab. ux</hi>)</note> ut a senatu populoque Romano perspici possent. <reg>atque</reg> illud signum conlocandum<note>conlocatum <foreign xml:lang="grc">α</foreign> </note> consules illi locaverunt<note>locaverunt <hi rend="italic">x</hi>: collocaverunt <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: statuerunt <hi rend="italic">otu</hi> </note>; sed tanta fuit operis tarditas ut neque superioribus consulibus neque nobis ante hodiernum diem conlocaretur. </p></div> 


<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="21"> <p><milestone unit="chapter" n="9"/> <reg>hic</reg> quis<note>quis <hi rend="italic">h</hi> <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign>: qui <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </note> potest esse<note>esse <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h, Priscian. K.</hi> iii. 277: esse, Quirites <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> tam aversus a vero, tam praeceps, tam mente captus qui neget haec omnia quae videmus praecipueque hanc urbem deorum immortalium nutu ac potestate administrari? <reg>etenim</reg> cum esset ita responsum, caedis, incendia, interitum rei publicae comparari, et ea per civis<note> <app> <lem>per civis</lem> </app> a perditis civibus <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> 29 eo <hi rend="italic">bs</hi> <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign>: et <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">ho</hi>: et eo <hi rend="italic">l</hi> </note>, quae tum propter magnitudinem scelerum non nullis incredibilia videbantur, ea non modo cogitata a nefariis civibus verum etiam suscepta esse sensistis. <reg>illud</reg> vero nonne ita praesens est ut nutu Iovis <reg>optimi</reg> <reg>maximi</reg> factum esse videatur, ut, cum hodierno die mane per forum meo iussu et coniurati et eorum indices in aedem Concordiae ducerentur, eo ipso tempore signum statueretur? <reg>quo</reg> conlocato atque ad vos senatumque converso omnia et senatus et vos<note>et senatus et vos <hi rend="italic">om. duo dett.</hi> </note> quae erant contra salutem<note> <app> <lem>salutem</lem> </app> senatum salutemque (et salutem <hi rend="italic">h</hi>) <hi rend="italic">h</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </note> omnium cogitata<note>cogitata <hi rend="italic">post</hi> erant <hi rend="italic">hab. bs</hi> </note> inlustrata et patefacta vidistis.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="22"><p> <reg>quo</reg> etiam maiore sunt isti odio supplicioque digni qui non solum vestris domiciliis atque tectis sed etiam deorum templis atque delubris sunt funestos ac nefarios ignis inferre conati. <reg>quibus</reg> ego si me restitisse dicam, nimium mihi sumam et non sim ferendus: ille, ille Iuppiter restitit; ille Capitolium, ille haec templa, ille cunctam urbem, ille vos omnis salvos esse voluit. <reg>dis</reg> ego immortalibus ducibus<note>ducibus <hi rend="italic">om. <foreign xml:lang="grc">α</foreign>h</hi> mentem, Quirites a</note> hanc mentem voluntatemque suscepi atque ad haec tanta indicia perveni. <reg>iam</reg> vero illa Allobrogum sollicitatio, iam ab Lentulo ceterisque domesticis hostibus tam dementer tantae res creditae et ignotis et barbaris commissaeque litterae numquam essent profecto, nisi ab dis immortalibus huic tantae audaciae consilium esset ereptum. <reg>quid</reg> vero? ut homines Galli ex civitate male pacata, quae gens una restat quae bellum populo Romano facere posse et<note>et posse <hi rend="italic">h</hi> <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </note> non nolle videatur, spem imperi ac rerum maximarum<note>maximarum <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">ho</hi>: amplissimarum <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">tux</hi> </note> ultro sibi a patriciis hominibus oblatam neglegerent<note>neglegere <hi rend="italic">Aa</hi>: neglegeret <hi rend="italic">V</hi> </note> vestramque salutem suis opibus anteponerent<note>anteponere <hi rend="italic">Aa</hi>: anteponeret <hi rend="italic">V</hi> </note>, id non divinitus esse factum putatis, praesertim qui nos non pugnando sed tacendo superare potuerunt<note>potuerint <hi rend="italic">Madvig</hi> (<hi rend="italic">sed cf. Zielinski p.</hi> 202)</note>? </p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="23"> <p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="10"/> <reg>quam</reg> ob rem, Quirites, quoniam ad omnia pulvinaria supplicatio decreta est, celebratote illos dies cum coniugibus ac liberis vestris. <reg>nam</reg> multi saepe honores dis immortalibus iusti habiti sunt ac debiti, sed profecto iustiores numquam. <reg>erepti</reg> enim estis ex crudelissimo ac miserrimo interitu, erepti<note>erepti <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">ho</hi>: et erepti <hi rend="italic">tux: om.</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </note> sine caede, sine sanguine, sine exercitu, sine dimicatione; togati me uno togato duce et imperatore vicistis.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="24"><p><reg>etenim</reg> recordamini, Quirites, omnis civilis dissensiones, non solum eas quas audistis sed eas quas vosmet ipsi meministis atque vidistis. <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucius</ex></expan> </choice> Sulla <choice> <abbr>P.</abbr> <expan>P<ex>ublium</ex></expan> </choice> Sulpicium oppressit<note> <app> <lem>oppressit</lem> </app> eiecit ex urbe <hi rend="italic">add. <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>ho</hi>: ex urbe eiecit <hi rend="italic">add. tux, del. Lambinus</hi> </note>: <choice> <abbr>C.</abbr> <expan>G<ex>aium</ex></expan> </choice> Marium, custodem huius urbis, multosque fortis viros partim eiecit ex civitate, partim interemit. <choice> <abbr>Cn.</abbr> <expan>G<ex>naeus</ex></expan> </choice> Octavius consul armis expulit ex urbe conlegam: omnis hic locus acervis corporum et civium sanguine redundavit. <reg>superavit</reg> postea Cinna cum Mario: tum vero clarissimis viris interfectis lumina civitatis exstincta sunt. Vltus est huius victoriae crudelitatem postea Sulla: ne dici quidem opus est quanta deminutione<note> <app> <lem>deminutione</lem> </app> diminutione (demutatione <hi rend="italic">C</hi>1: dimicatione <hi rend="italic">x</hi>) <hi rend="italic">codd.</hi> </note> civium et quanta calamitate rei publicae. <reg>dissensit</reg> <choice> <abbr>M.</abbr> <expan>M<ex>arcus</ex></expan> </choice> Lepidus a clarissimo et fortissimo<note>ac fortissimo <hi rend="italic">t sol.</hi> </note> viro <choice> <abbr>Q.</abbr> <expan>Q<ex>uinto</ex></expan> </choice> Catulo: attulit non tam ipsius interitus rei publicae luctum quam ceterorum.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="25"> <p><del> <reg>atque</reg> illae tamen omnes</del> <note>atque... omnes <hi rend="italic">seclusi</hi> (tamen omnes <hi rend="italic">om. x</hi>)</note> dissensiones erant eius modi quae<note>quae <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: Quirites, quae <foreign xml:lang="grc">αβγ</foreign> </note> non ad delendam sed ad commutandam rem publicam pertinerent. <reg>non</reg> illi nullam esse rem publicam sed in ea quae esset se esse principes, neque hanc urbem conflagrare sed se in hac urbe florere voluerunt. <reg>atque</reg> illae tamen omnes dissensiones, quarum nulla exitium rei publicae quaesivit, eius modi fuerunt ut non reconciliatione concordiae sed internicione civium diiudicatae sint<note>atque illae... sint <hi rend="italic">del. Bloch</hi> </note>. <reg>in</reg> hoc autem uno post hominum memoriam maximo crudelissimoque bello, quale bellum nulla umquam barbaria<note>barbaries <hi rend="italic">hx</hi>2</note> cum sua gente gessit, quo in bello lex haec fuit a Lentulo, Catilina, Cethego, Cassio constituta ut omnes qui salva urbe salvi esse possent in hostium numero ducerentur, ita me gessi, Quirites, ut salvi omnes<note>omnes <hi rend="italic">om. bs, ante</hi> salvi <hi rend="italic">hab. tux</hi> </note> conservaremini, et, cum hostes vestri tantum civium superfuturum putassent quantum infinitae caedi restitisset, tantum autem urbis quantum flamma obire non potuisset, et urbem et civis integros incolumisque<note> <app> <lem>integros incolumisque</lem> </app> omnes incolumes, Quirites (q. <hi rend="italic">l</hi>) <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </note> servavi. </p> </div> 


<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="26"><p><milestone unit="chapter" n="11"/>  <reg>quibus</reg> pro tantis rebus, Quirites<note>Quirites <hi rend="italic">om. C</hi>1</note>, nullum ego a vobis praemium virtutis, nullum insigne honoris, nullum monumentum laudis postulabo<note>postulo <hi rend="italic">bsx</hi> </note> praeterquam huius diei memoriam<note>memoriam vestram <hi rend="italic">h</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">x</hi> </note> sempiternam. <reg>in</reg> animis ego vestris omnis triumphos meos, omnia ornamenta honoris, monumenta gloriae, laudis insignia condi et conlocari volo. <reg>nihil</reg> me mutum potest delectare, nihil tacitum, nihil denique eius modi quod etiam minus digni adsequi possint<note>possint <hi rend="italic">bsux</hi>: possunt <hi rend="italic">cett.</hi> </note>. <reg>memoria</reg> vestra, Quirites, nostrae res<note>res nostrae <hi rend="italic">bs</hi> </note> alentur, sermonibus crescent, litterarum monumentis inveterascent et conroborabuntur; eandemque diem intellego, quam spero aeternam fore, propagatam esse et ad salutem urbis et ad memoriam consulatus mei<note> <app> <lem>propagatam esse... mei</lem> </app> mei propagatam <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </note>, unoque tempore in hac re publica duos civis exstitisse quorum alter finis vestri imperi non terrae sed caeli regionibus terminaret, alter huius<note> <app> <lem>huius</lem> </app> eiusdem <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">tux</hi> </note> imperi domicilium sedisque servaret.</p> </div> 
 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="27"><p> <milestone unit="chapter" n="12"/><reg>sed</reg> quoniam earum rerum quas ego gessi non eadem est fortuna atque condicio quae illorum qui externa bella gesserunt, quod mihi cum eis<note> <app> <lem>eis</lem> </app> his <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">ho</hi>: illis <hi rend="italic">tux</hi> </note> vivendum est quos vici ac subegi, illi hostis aut interfectos aut oppressos reliquerunt, vestrum est, Quirites, si ceteris facta sua recte prosunt, mihi mea ne quando obsint providere. <reg>mentes</reg> enim hominum audacissimorum sceleratae ac nefariae ne vobis nocere possent ego providi, ne mihi noceant vestrum est providere. <reg>quamquam</reg>, Quirites, mihi quidem ipsi nihil ab istis iam noceri potest. Magnum enim est in bonis<note>bonis <hi rend="italic">l</hi> <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign>: nobis <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">bsh</hi> </note> praesidium quod mihi in perpetuum comparatum est, magna in re publica dignitas quae me semper tacita defendet, magna vis conscientiae quam qui neglegunt, cum me violare volent, se<note>se <hi rend="italic">Aa</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">o</hi>: se ipsi <hi rend="italic">cett.</hi> </note> indicabunt. </p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="28"> <p><reg>est</reg> enim<note> <app> <lem>enim</lem> </app> etiam <hi rend="italic">tux</hi> </note> nobis is<note>is <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign>: <hi rend="italic">om.</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">h</hi> </note> animus, Quirites, ut non modo nullius audaciae cedamus sed etiam omnis improbos ultro semper lacessamus. <reg>quod</reg> si omnis impetus domesticorum hostium depulsus a vobis se in me unum converterit, vobis erit videndum<note>providendum <hi rend="italic">h</hi> <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </note>, Quirites, qua condicione posthac eos esse velitis qui se pro salute vestra obtulerint<note>obtulerint <hi rend="italic">alu</hi>: obtulerunt <hi rend="italic">cett.</hi> </note> invidiae periculisque omnibus: mihi quidem ipsi quid est quod iam ad vitae fructum possit adquiri, cum praesertim neque in honore vestro neque in gloria virtutis quicquam videam altius quo mihi libeat ascendere?</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:3" n="29"> <p><reg>illud</reg> perficiam profecto<note>profecto perficiam <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </note>, Quirites, ut ea quae gessi in consulatu privatus tuear atque ornem, ut, si qua est invidia in<note>in <hi rend="italic">om.</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </note> conservanda re publica suscepta, laedat invidos, mihi valeat ad gloriam. <reg>denique</reg> ita me in re publica tractabo ut meminerim semper quae gesserim, curemque ut ea virtute non casu gesta esse videantur. <reg>vos</reg>, Quirites, quoniam iam est nox<note>nox est <hi rend="italic">bs</hi> </note>, venerati<note>veneramini <hi rend="italic">h</hi> <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </note> Iovem illum custodem huius urbis ac vestrum in vestra tecta discedite et ea, quamquam iam est periculum depulsum, tamen aeque ac priore nocte<note>nocte fecistis <hi rend="italic">hx</hi> </note> custodiis vigiliisque defendite. <reg>id</reg> ne vobis diutius faciendum sit atque ut in perpetua pace esse possitis providebo, Quirites<note>Quirites <hi rend="italic">om. abso</hi> </note>.</p> </div> </div>



<div type="textpart" subtype="speech" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2" n="4"> 
<head rend="align(center)">IN L. CATILINAM ORATIO QVARTA HABITA IN SENATV</head> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="1"> <p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="1"/>  <reg>video</reg>, patres conscripti, in me omnium vestrum ora atque oculos esse conversos, video vos non solum de vestro ac rei publicae verum etiam, si id depulsum sit, de meo periculo esse sollicitos. <reg>est</reg> mihi iucunda in malis et grata in dolore vestra erga me voluntas, sed eam per deos immortalis! deponite atque obliti salutis meae de vobis ac de vestris liberis cogitate. <reg>mihi</reg> si haec condicio consulatus data est ut omnis acerbitates, omnis dolores cruciatusque perferrem, feram non solum fortiter verum etiam libenter, dum modo meis laboribus vobis populoque Romano dignitas salusque pariatur.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="2"> <p><reg>ego</reg> sum ille consul, patres conscripti, cui non forum in quo omnis aequitas continetur, non campus consularibus auspiciis consecratus, non curia, summum auxilium omnium gentium, non domus, commune perfugium, non lectus ad quietem datus, non denique haec sedes honoris<note> <app> <lem>honoris</lem> </app> sella (id est sella <hi rend="italic">t</hi>) curulis <hi rend="italic">add. codd.: del. Muretus</hi> </note> umquam vacua mortis periculo atque insidiis fuit. <reg>ego</reg> multa tacui, multa pertuli, multa concessi, multa meo quodam dolore in vestro timore sanavi. <reg>nunc</reg> si hunc exitum consulatus mei di immortales esse voluerunt ut vos populumque Romanum ex caede miserrima<note>miserrima <hi rend="italic">AV</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>: miseria <hi rend="italic">cett.</hi> </note>, coniuges liberosque vestros virginesque Vestalis ex acerbissima vexatione, templa atque delubra, hanc pulcherrimam patriam omnium nostrum ex foedissima flamma, totam Italiam ex bello et vastitate eriperem, quaecumque mihi uni proponetur<note>proponeretur a</note> fortuna subeatur. <reg>etenim</reg> si <choice> <abbr>P.</abbr> <expan>P<ex>ublius</ex></expan> </choice> Lentulus suum nomen inductus a vatibus fatale ad perniciem rei publicae fore putavit, cur ego non laeter meum consulatum ad salutem populi Romani prope fatalem exstitisse? </p> </div> 


<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="3"><p><milestone unit="chapter" n="2"/>  <reg>qua</reg> re, patres conscripti, consulite vobis, prospicite patriae, conservate vos, coniuges, liberos fortunasque vestras, populi Romani nomen salutemque defendite; mihi parcere ac de me cogitare desinite. <reg>nam</reg> primum debeo sperare omnis deos qui huic urbi praesident pro eo mihi ac mereor relaturos esse gratiam; deinde, si quid obtigerit, aequo animo paratoque moriar. <reg>nam</reg> neque turpis<note><app type="alternative"> <lem>turpis</lem> <rdg source="urn:cts:latinLit:phi1002.phi0016.perseus-lat1:3.109">gravis</rdg> </app></note> mors forti viro potest accidere neque immatura consulari nec misera sapienti<note>misera sapienti <hi rend="italic">ht</hi>: misera aspicienti (-cient <hi rend="italic">au</hi>) <hi rend="italic">cett.</hi> </note>. <reg>nec</reg> tamen ego sum ille ferreus qui fratris carissimi atque amantissimi praesentis maerore non movear horumque omnium lacrimis a quibus me circumsessum videtis. <reg>neque</reg> meam mentem non domum saepe revocat exanimata uxor et abiecta metu filia et parvolus filius, quem mihi videtur amplecti res publica tamquam obsidem consulatus mei, neque ille qui exspectans huius exitum diei stat in conspectu meo gener. <reg>moveor</reg> his rebus omnibus, sed in eam partem uti<note> <app> <lem>uti</lem> </app> ut <hi rend="italic">Vh</hi>: ut ii <hi rend="italic">coni. Halm</hi> </note> salvi sint vobiscum omnes, etiam si me vis aliqua oppresserit, potius quam et<note> <app> <lem>quam et</lem> </app> <hi rend="italic">fort.</hi> quam ut et</note> illi et nos una rei publicae peste pereamus.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="4"> <p><reg>qua</reg> re, patres conscripti, incumbite ad salutem rei publicae, circumspicite omnis procellas quae impendent nisi providetis. <reg>non</reg> <choice> <abbr>Ti.</abbr> <expan>T<ex>iberius</ex></expan> </choice> Gracchus quod iterum tribunus plebis fieri voluit, non <choice> <abbr>C.</abbr> <expan>G<ex>aius</ex></expan> </choice> Gracchus quod agrarios concitare conatus est<note>conatus est <hi rend="italic">h</hi>: est conatus <hi rend="italic">V</hi>: conatus <hi rend="italic">cett.</hi> </note>, non <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucius</ex></expan> </choice> Saturninus quod <choice> <abbr>C.</abbr> <expan>G<ex>aium</ex></expan> </choice> Memmium occidit, in discrimen aliquod atque in vestrae severitatis iudicium adducitur: tenentur ei qui ad urbis incendium, ad vestram omnium caedem, ad Catilinam accipiendum Romae restiterunt, tenentur litterae, signa, manus, denique unius cuiusque confessio: sollicitantur Allobroges, servitia excitantur, Catilina arcessitur, id est<note>id est <hi rend="italic">l</hi>: idẽ <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">u</hi>: item <hi rend="italic">o: om.</hi> a: tale <hi rend="italic">h</hi> </note> initum consilium ut interfectis omnibus nemo ne ad deplorandum quidem populi Romani nomen atque ad lamentandam tanti imperi calamitatem relinquatur.</p> </div> 


<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="5"> <p><milestone unit="chapter" n="3"/> <reg>haec</reg> omnia indices detulerunt, rei confessi sunt, vos multis iam iudiciis iudicavistis, primum quod mihi gratias egistis singularibus verbis et mea virtute atque diligentia perditorum hominum coniurationem patefactam esse decrevistis, deinde quod <choice> <abbr>P.</abbr> <expan>P<ex>ublium</ex></expan> </choice> Lentulum se abdicare<note>ut se abdicaret <hi rend="italic">lt</hi> </note> praetura coegistis; tum quod eum et ceteros de quibus iudicastis in custodiam dandos censuistis, maximeque quod meo nomine supplicationem decrevistis, qui honos togato habitus ante me est nemini; postremo hesterno die praemia legatis Allobrogum Titoque Volturcio dedistis amplissima. <reg>quae</reg> sunt omnia eius modi ut ei<note>ut ei (i <hi rend="italic">A</hi>) <hi rend="italic">Ah</hi>: uti (ut <hi rend="italic">o</hi>) <hi rend="italic">cett.</hi> </note> qui in custodiam nominatim dati sunt sine ulla dubitatione a vobis damnati esse videantur.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="6"> <p rend="align(indent)"><reg>sed</reg> ego institui referre ad vos, patres conscripti, tamquam integrum<note> <hi rend="italic">fort.</hi> integrum sit et</note>, et de facto quid iudicetis et de poena quid censeatis. <reg>illa</reg> praedicam quae sunt consulis. <reg>ego</reg> magnum in re publica versari furorem et nova quaedam misceri et concitari mala iam pridem videbam, sed hanc tantam, tam exitiosam haberi coniurationem a civibus numquam putavi. <reg>nunc</reg> quicquid est, quocumque vestrae mentes inclinant atque sententiae, statuendum vobis ante noctem est. <reg>quantum</reg> facinus ad vos delatum sit videtis. <reg>huic</reg> si paucos putatis adfinis esse, vehementer erratis. Latius opinione disseminatum est hoc malum; manavit non solum per Italiam verum etiam transcendit Alpis et obscure serpens multas iam provincias occupavit. <reg>id</reg> opprimi sustentando et<note>et <hi rend="italic">AV</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">ho</hi>: aut a: ac <hi rend="italic">ltu</hi> </note> prolatando nullo pacto potest; quacumque ratione placet celeriter vobis vindicandum est. </p> </div> 
 
<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="7"> <p><milestone unit="chapter" n="4"/><reg>video</reg> duas adhuc esse sententias, unam D. Silani qui censet eos qui haec delere conati sunt morte esse multandos, alteram <choice> <abbr>C.</abbr> <expan>G<ex>aii</ex></expan> </choice> Caesaris qui mortis poenam removet, ceterorum suppliciorum omnis acerbitates amplectitur. Vterque et pro sua<note>sui <hi rend="italic">ltu</hi> </note> dignitate et pro rerum magnitudine in summa severitate versatur. <reg>alter</reg> eos qui nos omnis, qui populum Romanum vita privare conati sunt, qui<note>qui populum Romanum <hi rend="italic">del. Bloch</hi> </note> delere imperium, qui populi Romani nomen exstinguere, punctum temporis frui vita et hoc communi spiritu non putat oportere atque hoc genus poenae saepe in improbos civis in hac re publica esse usurpatum recordatur. <reg>alter</reg> intellegit mortem a<note>a <hi rend="italic">mei</hi>: ab <hi rend="italic">Schol. Ambr. edd. recc.</hi> </note> dis immortalibus non esse supplici causa constitutam, sed aut necessitatem naturae aut laborum ac miseriarum quietem<note>quietem esse <hi rend="italic">t sol.</hi> </note>. <reg>itaque</reg> eam sapientes numquam inviti, fortes saepe etiam libenter oppetiverunt<note>oppetiverunt <hi rend="italic">Aa</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>: optinuerunt <hi rend="italic">V</hi>: appetiverunt <hi rend="italic">cett.</hi> </note>. <reg>vincula</reg> vero et ea sempiterna certe ad singularem poenam nefarii sceleris inventa sunt. <reg>municipiis</reg> dispertiri iubet. <reg>habere</reg> videtur ista res iniquitatem, si imperare velis, difficultatem, si rogare.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="8"> <p><reg>decernatur</reg> tamen, si placet. <reg>ego</reg> enim suscipiam et, ut spero, reperiam qui id quod salutis omnium causa statueritis non putent<note>putent <hi rend="italic">Ernesti</hi>: putet <hi rend="italic">codd.</hi> </note> esse suae dignitatis recusare. <reg>adiungit</reg> gravem poenam municipiis<note>municipibus <hi rend="italic">t</hi> </note>, si quis eorum vincula ruperit; horribilis custodias circumdat et dignas<note>dignas <hi rend="italic">i, Lambinus</hi>: digna <hi rend="italic">cett.</hi> </note> scelere hominum perditorum; sancit ne quis eorum poenam quos condemnat aut per senatum aut per populum levare possit<note>possit levare <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>, <hi rend="italic">Zielinski</hi> </note>; eripit etiam spem quae sola hominem in miseriis consolari solet. <reg>bona</reg> praeterea publicari iubet; vitam solam relinquit nefariis hominibus: quam si eripuisset, multas uno dolore animi atque corporis <add>miserias</add> <note>miserias <hi rend="italic">supplevi</hi>: aerumnas <hi rend="italic">Halm</hi>: <hi rend="italic">om. codd.</hi> (animi atque corporis multos uno dolore <hi rend="italic">h</hi>: multos una dolores animi atque corporis <hi rend="italic">Kayser</hi>: multos uno dolore dolores <hi rend="italic">etc. Graevius</hi>)</note> et omnis scelerum poenas ademisset. <reg>itaque</reg> ut aliqua in vita formido improbis esset proposita<note>proposita <hi rend="italic">Müller</hi>: posita <hi rend="italic">codd.</hi> </note>, apud inferos eius modi quaedam illi antiqui supplicia impiis constituta esse voluerunt, quod videlicet intellegebant his remotis non esse mortem ipsam pertimescendam.</p> </div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="9"> <p rend="align(indent)"> <milestone unit="chapter" n="5"/> <reg>nunc</reg>, patres conscripti, ego mea video quid intersit. <reg>si</reg> eritis secuti sententiam <choice> <abbr>C.</abbr> <expan>G<ex>aii</ex></expan> </choice> Caesaris, quoniam hanc is in re publica<note>in re p. <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">ho</hi>: in rem p. <hi rend="italic">cett.</hi> (<hi rend="italic">etiam C</hi>)</note> viam quae popularis habetur secutus est, fortasse minus erunt hoc auctore et cognitore huiusce sententiae mihi populares impetus pertimescendi; sin illam alteram, nescio an amplius mihi negoti contrahatur. <reg>sed</reg> tamen meorum periculorum rationes utilitas rei publicae vincat<note>vincat <hi rend="italic">Schol. Gron.</hi>: vindicat <hi rend="italic">codd.</hi> </note>. <reg>habemus</reg> enim a Caesare, sicut ipsius dignitas et maiorum eius amplitudo postulabat, sententiam tamquam obsidem perpetuae in rem publicam voluntatis. <reg>intellectum</reg> est quid interesset inter levitatem contionatorum et animum vere popularem saluti populi consulentem.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="10"> <p><reg>video</reg> de istis qui se popularis haberi volunt abesse non neminem, ne de capite videlicet civium Romanorum sententiam ferat. <reg>is</reg> et<note> <app> <lem>is et</lem> </app> set a: at is et <hi rend="italic">Kayser</hi> </note> nudius tertius in custodiam civis Romanos dedit et supplicationem mihi decrevit et indices hesterno die maximis praemiis adfecit. <reg>iam</reg> hoc nemini dubium est qui reo custodiam, quaesitori<note>quaesitori <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">hu</hi>: quaestori <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">ot</hi> </note> gratulationem, indici praemium decrerit<note>decrerit <hi rend="italic">Ca</hi>: decreverit <hi rend="italic">AV</hi>: decrevit <hi rend="italic">cett.</hi> </note>, quid de tota re et causa iudicarit. <reg>at</reg> vero <choice> <abbr>C.</abbr> <expan>G<ex>aius</ex></expan> </choice> Caesar intellegit legem Semproniam esse de civibus Romanis constitutam; qui autem rei publicae sit hostis eum civem esse nullo modo posse: denique ipsum latorem Semproniae legis iussu<note>iniussu <hi rend="italic">Bucherius</hi> </note> populi poenas rei publicae dependisse. <reg>idem</reg> ipsum Lentulum<note> <app> <lem>Lentulum</lem> </app> <hi rend="italic">fort.</hi> Lentulum, illum</note>, largitorem et prodigum, non putat, cum de pernicie populi Romani, exitio huius urbis tam acerbe, tam crudeliter cogitarit, etiam appellari posse popularem. <reg>itaque</reg> homo mitissimus atque lenissimus non dubitat <choice> <abbr>P.</abbr> <expan>P<ex>ublium</ex></expan> </choice> Lentulum aeternis tenebris vinculisque mandare et sancit in posterum ne quis huius supplicio levando se<note>se <hi rend="italic">hltu</hi>: a se <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">o</hi> </note> iactare et in pernicie populi Romani posthac popularis esse possit. <reg>adiungit</reg> etiam publicationem bonorum, ut omnis animi cruciatus et corporis etiam egestas ac mendicitas consequatur. </p> </div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="11"> <p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="6"/>  <reg>quam</reg> ob rem, sive hoc statueritis, dederitis mihi comitem ad contionem populo carum atque iucundum, sive Silani sententiam sequi malueritis, facile me atque vos<note>vos <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>: vos a <hi rend="italic">cett.</hi> </note> crudelitatis vituperatione populus Romanus<note> <app> <lem>populus Romanus</lem> </app> populo Romano a, <hi rend="italic">Müller: om. l</hi> <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </note> <add>liberabit</add> <note>liberabit <hi rend="italic">scripsi</hi> (<hi rend="italic">cf. Har. Resp.</hi> 49): <hi rend="italic">om.</hi> <foreign xml:lang="grc">α</foreign>: exsolvitis <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: defendetis <hi rend="italic">l</hi> <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign>: eripiam <hi rend="italic">i</hi>: purgabo <hi rend="italic">Müller</hi> </note>, atque obtinebo eam multo leniorem fuisse. <reg>quamquam</reg>, patres conscripti, quae potest esse in tanti sceleris immanitate punienda crudelitas? <reg>ego</reg> enim de meo sensu iudico. <reg>nam</reg> ita mihi salva re publica vobiscum perfrui liceat ut ego, quod in hac causa vehementior sum, non atrocitate animi moveor<note>moveor <hi rend="italic">AV</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>(<hi rend="italic">l</hi>2): movear <hi rend="italic">ahl</hi>1<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign> </note> — quis enim est me mitior? — sed singulari quadam humanitate et misericordia. <reg>videor</reg> enim mihi videre hanc urbem, lucem orbis terrarum atque arcem omnium gentium, subito uno incendio concidentem. <reg>cerno</reg> animo sepulta in patria<note>sepulta in patria <hi rend="italic">Aah</hi>: sepultam patriam <hi rend="italic">cett.</hi> </note> miseros atque insepultos acervos civium, versatur mihi ante oculos aspectus Cethegi et furor in vestra caede bacchantis.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="12"> <p><reg>cum</reg> vero mihi proposui regnantem Lentulum, sicut ipse se<note>se <hi rend="italic">om. ah, post</hi> fatis <hi rend="italic">hab.</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </note> ex fatis sperasse confessus est, purpuratum esse huic<note>huic <hi rend="italic">CAab</hi>1: hunc <hi rend="italic">cett.</hi> </note> Gabinium, cum exercitu venisse Catilinam, tum lamentationem matrum familias, tum fugam virginum atque puerorum ac vexationem<note>vexationem <hi rend="italic">CV</hi>: vexantium <hi rend="italic">Aahls</hi>: vexantiam <hi rend="italic">bu</hi> </note> virginum Vestalium perhorresco, et, quia mihi vehementer haec videntur misera atque miseranda, idcirco in eos qui ea perficere voluerunt me severum vehementemque praebebo<note>praebeo <hi rend="italic">b</hi> (<hi rend="italic">contra Arusian. K.</hi> vii. 486)</note>. <reg>etenim</reg> quaero, si quis pater familias, liberis suis a servo interfectis, uxore occisa, incensa domo, supplicium de servis<note> <app> <lem>servis</lem> </app> servo <hi rend="italic">cod. Paris.</hi> 6602, <hi rend="italic">Lactantius, de ira Dei</hi> 1. 17</note> <add>non</add> quam<note>non quam <hi rend="italic">Lambinus</hi>: numquam <hi rend="italic">Lactantius</hi>: quam <hi rend="italic">codd.</hi> </note> acerbissimum sumpserit, utrum is clemens ac misericors an inhumanissimus et crudelissimus esse videatur? <reg>mihi</reg> vero importunus ac ferreus qui non dolore<note>dolore ac (et <hi rend="italic">edd.</hi>) cruciatu nocentis suum <hi rend="italic">b</hi>2<hi rend="italic">shl</hi>2: dolore nocentis suum <hi rend="italic">o: om. cett.</hi> </note> et cruciatu nocentis suum dolorem cruciatumque<note>cruciatumque (<hi rend="italic">om.</hi> que <hi rend="italic">V</hi>) <hi rend="italic">ahlo</hi>: ac cruciatum <hi rend="italic">b</hi>2<hi rend="italic">s</hi>: cruciatu <hi rend="italic">tu</hi> </note> lenierit. <reg>sic</reg> nos in his hominibus qui nos, qui coniuges, qui liberos nostros trucidare voluerunt, qui singulas unius cuiusque nostrum domos et hoc universum rei publicae domicilium delere conati sunt, qui id egerunt ut gentem Allobrogum in vestigiis huius urbis atque in cinere deflagrati imperi conlocarent, si vehementissimi fuerimus, misericordes habebimur; sin remissiores esse voluerimus, summae<note>summae <hi rend="italic">l</hi>1<foreign xml:lang="grc">αγ</foreign>: summa <hi rend="italic">cett.</hi> </note> nobis crudelitatis in patriae civiumque pernicie fama subeunda est.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="13"><p> Nisi vero cuipiam <choice> <abbr>L.</abbr> <expan>L<ex>ucius</ex></expan> </choice> Caesar, vir fortissimus et amantissimus rei publicae, crudelior nudius tertius visus est, cum sororis suae, feminae lectissimae<note>lectissimae <hi rend="italic">C</hi>2: electissimae <hi rend="italic">C1 cett.</hi> </note>, virum praesentem et audientem vita privandum esse dixit, cum avum suum<note>suum <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">l</hi>2 <hi rend="italic">et Schol.: om. cett.</hi> </note> iussu consulis interfectum filiumque eius impuberem legatum a patre missum in carcere necatum<note> <app> <lem>necatum</lem> </app> <hi rend="italic">fort.</hi> e re p. necatos <hi rend="italic">excidit</hi> </note> esse dixit. <reg>quorum</reg> quod simile factum, quod initum delendae rei publicae consilium? <reg>largitionis</reg> voluntas tum in re publica versata est et partium quaedam contentio. <reg>atque</reg> illo<note> <app> <lem>illo</lem> </app> eo <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </note> tempore huius avus Lentuli, vir clarissimus<note>viri clarissimi <hi rend="italic">CAV</hi> </note>, armatus Gracchum est persecutus. <reg>ille</reg> etiam grave tum volnus accepit, ne quid de summa rei publicae<note> <app> <lem>summa rei p.</lem> </app> summa rei p. dignitate a: summa dignitate rei p. <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">hx</hi>: summa re p. <hi rend="italic">pauci dett.</hi> </note> minueretur<note> <app> <lem>minueretur</lem> </app> diminueretur <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">h</hi> (minueretur... rei p. <hi rend="italic">om. CAV</hi>)</note>; hic ad evertenda fundamenta rei publicae<note>rei p. fundamenta a</note> Gallos arcessit, servitia concitat, Catilinam vocat, attribuit nos trucidandos Cethego et ceteros civis interficiendos Gabinio, urbem inflammandam Cassio<note>Cassio <hi rend="italic">ox: om. cett.</hi> </note>, totam Italiam vastandam diripiendamque Catilinae. <reg>vereamini</reg> minus<note>minus <hi rend="italic">hic inserui</hi>, nimis <hi rend="italic">ante</hi> aliquid <hi rend="italic">habent codd.</hi> </note> censeo ne in hoc scelere tam immani ac nefando aliquid severius<note> <app> <lem>severius</lem> </app> severe <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">x</hi> </note> statuisse videamini: multo magis est verendum ne remissione poenae crudeles in patriam quam ne severitate animadversionis nimis vehementes in acerbissimos hostis fuisse videamur. </p> </div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="14"> <p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="7"/> <reg>sed</reg> ea quae exaudio, patres conscripti, dissimulare non possum. <reg>iaciuntur</reg> enim voces quae perveniunt ad auris meas eorum qui vereri videntur ut<note> <app> <lem>ut</lem> </app> ut non <hi rend="italic">hl</hi>2: ne non <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </note> habeam satis praesidi ad ea quae vos statueritis hodierno die transigenda. <reg>omnia</reg> et provisa et parata et constituta sunt<note>sunt <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">l</hi>2<hi rend="italic">x</hi>: <hi rend="italic">om. cett.</hi> </note>, patres conscripti, cum mea summa cura atque diligentia tum multo etiam maiore populi Romani ad summum imperium retinendum et ad communis fortunas conservandas voluntate. <reg>omnes</reg> adsunt omnium ordinum homines, <add>omnium generum<note>omnium generum <hi rend="italic">Putsche: om. codd.</hi> </note>,</add> omnium denique<note>denique <hi rend="italic">om. A</hi> </note> aetatum; plenum est forum, plena templa circum forum, pleni omnes aditus huius templi ac loci<note>loci ac templi <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">x</hi> </note>. <reg>causa</reg> est enim post urbem conditam haec inventa sola in qua omnes sentirent<note>sentirent <hi rend="italic">lox</hi>: sentire <foreign xml:lang="grc">α</foreign> <hi rend="italic">tu</hi>: sentiunt <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>: sentire videmus <hi rend="italic">Nohl</hi> (<hi rend="italic">cf.</hi> § 19)</note> unum atque idem praeter eos qui, cum sibi viderent esse pereundum, cum omnibus potius quam soli perire voluerunt. </p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="15"><p> <reg>hosce</reg> ego homines excipio et secerno libenter, neque in improborum civium sed in acerbissimorum hostium numero habendos puto. <reg>ceteri</reg> vero, di immortales! qua frequentia, quo studio, qua virtute ad communem salutem dignitatemque consentiunt! <reg>quid</reg> ego hic equites Romanos commemorem? qui vobis ita summam ordinis consilique concedunt ut vobiscum de amore rei publicae certent; quos ex multorum annorum dissensione huius ordinis ad societatem concordiamque revocatos hodiernus dies vobiscum atque haec causa coniungit. <reg>quam</reg> si coniunctionem in consulatu confirmatam meo perpetuam in re publica tenuerimus, confirmo vobis nullum posthac malum civile ac domesticum ad ullam rei publicae partem esse venturum. Pari studio defendendae rei publicae convenisse video tribunos aerarios, fortissimos viros; scribas item universos quos, cum casu hic dies ad aerarium frequentasset, video ab exspectatione sortis ad salutem communem esse conversos.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="16"><p> <reg>omnis</reg> ingenuorum adest multitudo, etiam tenuissimorum. <reg>quis</reg> est enim cui non haec templa, aspectus urbis, possessio libertatis, lux denique haec ipsa et<note> <app> <lem>et</lem> </app> et hoc <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">l</hi>2<hi rend="italic">x</hi> </note> commune patriae solum cum<note>cum <hi rend="italic">ox</hi>: non <hi rend="italic">h</hi> (<hi rend="italic">om.</hi> non <hi rend="italic">post</hi> cui): <hi rend="italic">om. cett.</hi> </note> sit carum tum vero dulce atque iucundum? 
<milestone unit="chapter" n="8"/> <reg>operae</reg> pretium est, patres conscripti, libertinorum hominum studia cognoscere qui, sua virtute fortunam huius civitatis consecuti, vere<note> <app> <lem>vere</lem> </app> verum <hi rend="italic">AV: om.</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>:</note> hanc suam patriam esse<note>esse <hi rend="italic">om.</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>, <hi rend="italic">post</hi> suam <hi rend="italic">hab. a, post</hi> iudicant <hi rend="italic">t</hi> </note> iudicant quam quidam<note>quidam <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">hl</hi>: qui (quã <hi rend="italic">V</hi>) <hi rend="italic">cett.</hi> </note> hic nati, et summo nati loco<note>loco nati <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">o</hi> </note>, non patriam suam sed urbem hostium esse iudicaverunt. <reg>sed</reg> quid ego hosce ordines atque homines<note>hosce ordines atque homines <hi rend="italic">V</hi>: huiusce ordinisque homines <hi rend="italic">A</hi>: huiusce ordinis hominesque a: huiusce ordinis homines (<hi rend="italic">om.</hi> homines <hi rend="italic">u</hi>) <hi rend="italic">l</hi> <foreign xml:lang="grc">αγ</foreign>: hosce homines ordinesque <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: hosce ordines hominesque <hi rend="italic">i</hi> </note> commemoro quos privatae fortunae, quos communis res publica, quos denique libertas ea quae dulcissima est ad salutem patriae defendendam excitavit? <reg>servus</reg> est nemo, qui modo<note> <app> <lem>modo</lem> </app> nunc modo <hi rend="italic">AV</hi>: non modo <hi rend="italic">ah</hi> </note> tolerabili condicione sit servitutis, qui non audaciam civium perhorrescat, qui non haec stare cupiat, qui non quantum<note>tantum quantum <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">ho</hi> </note> audet<note>audeat <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </note> et quantum<note>quantum <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">l</hi>1<hi rend="italic">x</hi>: in quantum <hi rend="italic">cett.</hi> </note> potest conferat ad salutem<note>communem <hi rend="italic">post</hi> salutem <hi rend="italic">add.</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">h, ante</hi> salutem <hi rend="italic">x</hi> </note> voluntatis.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="17"><p> <reg>qua</reg> re si quem vestrum forte commovet hoc quod auditum est, lenonem quendam Lentuli concursare circum tabernas, pretio sperare sollicitari posse animos egentium atque imperitorum, est id quidem coeptum atque temptatum, sed nulli sunt inventi tam aut fortuna miseri aut voluntate perditi qui non illum ipsum sellae atque operis et quaestus cotidiani locum, qui non cubile ac lectulum suum<note>illum suum <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">l</hi>2<hi rend="italic">x</hi> </note>, qui denique non cursum hunc otiosum vitae suae salvum esse velint. <reg>multo</reg> vero maxima pars eorum qui in tabernis sunt, immo<note>immo <hi rend="italic">cod. Oxon. Dorvill.</hi> 79 <hi rend="italic">sup. lin., et unus cod. Halmii</hi>: nisi <hi rend="italic">cett.</hi> </note> vero — id enim potius est dicendum — genus hoc universum amantissimum est oti. <reg>etenim</reg> omne instrumentum, omnis opera atque quaestus frequentia civium sustentatur, alitur otio; quorum si quaestus occlusis tabernis minui solet, quid tandem incensis futurum fuit? </p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="18"><p> <reg>quae</reg> cum ita sint, patres conscripti, vobis populi Romani praesidia non desunt: vos ne populo Romano deesse videamini providete. 
<milestone unit="chapter" n="9"/> <reg>habetis</reg> consulem ex plurimis periculis et insidiis atque ex media morte non ad vitam suam sed ad salutem vestram reservatum. <reg>omnes</reg> ordines ad conservandam rem publicam mente, voluntate<note> <app> <lem>voluntate</lem> </app> voluntate studio virtute <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">x</hi> </note>, voce consentiunt. <reg>obsessa</reg> facibus et telis impiae coniurationis vobis supplex manus tendit patria communis, vobis se, vobis vitam omnium civium, vobis arcem et Capitolium, vobis aras Penatium, vobis illum ignem Vestae sempiternum, vobis omnium deorum templa atque delubra, vobis muros atque urbis tecta commendat. <reg>praeterea</reg> de vestra vita, de coniugum vestrarum atque liberorum anima, de fortunis omnium<note>omnibus <hi rend="italic">x</hi> </note>, de sedibus, de focis vestris hodierno die vobis iudicandum est.</p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="19"><p> <reg>habetis</reg> ducem memorem vestri, oblitum sui, quae non semper facultas datur; habetis omnis ordines, omnis homines, universum populum Romanum, id quod in civili causa hodierno die primum videmus, unum atque idem sentientem. <reg>cogitate</reg> quantis laboribus fundatum imperium, quanta virtute stabilitam libertatem, quanta deorum benignitate auctas exaggeratasque fortunas una nox paene<note>quam paene <hi rend="italic">h</hi> </note> delerit. <reg>id</reg> ne umquam posthac non modo non<note> <app> <lem>modo non</lem> </app> modo <hi rend="italic">ltux</hi> </note> confici sed ne cogitari quidem possit a civibus hodierno die providendum est<note>est <hi rend="italic">A</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">hox: om. cett.</hi> </note>. <reg>atque</reg> haec, non ut vos qui mihi studio paene praecurritis excitarem, locutus sum, sed ut mea vox quae debet esse in re publica princeps officio functa consulari videretur. </p> </div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="20"> <p rend="align(indent)"> <milestone unit="chapter" n="10"/><reg>nunc</reg> ante quam ad sententiam redeo, de me pauca dicam. <reg>ego</reg>, quanta manus est coniuratorum, quam videtis esse permagnam, tantam me inimicorum multitudinem suscepisse video; sed eam turpem iudico<note>turpem iudico <hi rend="italic">scripsi</hi>: esse turpem iudico <hi rend="italic">At</hi>: iudico esse turpem <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign>: esse iudico turpem <hi rend="italic">cett.</hi> </note> et infirmam<note> <app> <lem>et infirmam</lem> </app> et contemptam <hi rend="italic">add.</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">hx</hi> </note> et abiectam. <reg>quod</reg> si aliquando alicuius furore et scelere concitata manus ista plus valuerit quam vestra ac rei publicae dignitas, me tamen meorum factorum atque consiliorum numquam, patres conscripti, paenitebit. <reg>etenim</reg> mors, quam illi<note> <app> <lem>illi</lem> </app> illi mihi <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">h</hi>: mihi illi <hi rend="italic">x</hi> </note> fortasse minitantur, omnibus est parata: vitae tantam laudem quanta vos me vestris decretis honestastis nemo est adsecutus; ceteris enim semper bene gesta<note>gestae <hi rend="italic">AV</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </note>, mihi uni conservata re publica<note>conservatae rei p. <hi rend="italic">V</hi> <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </note> gratulationem decrevistis. </p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="21"> <p><reg>sit</reg> Scipio clarus ille cuius consilio atque virtute Hannibal in Africam redire atque Italia<note>ex Italia <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </note> decedere coactus est, ornetur alter eximia laude Africanus qui duas urbis huic imperio infestissimas Karthaginem Numantiamque delevit, habeatur vir egregius Paulus ille cuius currum rex potentissimus quondam et nobilissimus Perses honestavit, sit aeterna gloria Marius qui bis Italiam obsidione et metu servitutis liberavit, anteponatur omnibus Pompeius cuius res gestae atque virtutes isdem quibus solis cursus regionibus ac terminis continentur: erit profecto inter horum laudes aliquid loci nostrae gloriae, nisi forte maius est patefacere nobis provincias quo exire possimus quam curare ut etiam illi qui absunt habeant quo victores revertantur. </p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="22"><p> <reg>quamquam</reg> est uno loco condicio melior externae victoriae quam domesticae, quod hostes alienigenae aut oppressi serviunt aut recepti<note> <app> <lem>recepti</lem> </app> recepto <hi rend="italic">h</hi>: recepti in amicitiam <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> </note> beneficio se obligatos putant, qui autem ex numero civium dementia aliqua depravati hostes patriae semel esse coeperunt, eos, cum a pernicie rei publicae reppuleris, nec vi coercere nec beneficio placare possis. <reg>qua</reg> re mihi cum perditis civibus aeternum bellum susceptum esse video. <reg>id</reg> ego vestro bonorumque omnium auxilio memoriaque tantorum periculorum, quae non modo in hoc populo qui servatus est sed in<note>in <hi rend="italic">x cod. S. Marci</hi> 255 <hi rend="italic">sup. lin.: om. cett.</hi> </note> omnium gentium sermonibus ac mentibus semper haerebit, a me atque a meis facile propulsari posse confido. <reg>neque</reg> ulla profecto tanta vis reperietur quae coniunctionem<note>coniunctionem <foreign xml:lang="grc">αβ</foreign> <hi rend="italic">x</hi>: conductionem <hi rend="italic">cett.</hi> </note> vestram equitumque Romanorum et tantam conspirationem bonorum omnium confringere et labefactare possit. </p> </div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="23"> <p rend="align(indent)"><milestone unit="chapter" n="11"/> <reg>quae</reg> cum ita sint, pro imperio, pro exercitu, pro provincia quam neglexi, pro triumpho ceterisque laudis insignibus quae sunt a me propter urbis vestraeque salutis custodiam repudiata, pro clientelis hospitiisque<note><app> <lem>hospitiisque</lem> </app> hospitesque <hi rend="italic">AV</hi>: hospitibusque <hi rend="italic">h</hi> </note> provincialibus quae tamen urbanis opibus non minore labore tueor quam comparo, pro his igitur omnibus rebus, pro meis in vos singularibus studiis proque hac quam perspicitis<note>prospicitis <hi rend="italic">abt</hi>: conspicitis <hi rend="italic">h</hi> </note> ad conservandam rem publicam diligentia nihil a vobis nisi huius temporis totiusque mei consulatus memoriam postulo: quae dum erit in vestris fixa mentibus, tutissimo me muro saeptum esse arbitrabor. <reg>quod</reg> si meam spem vis improborum fefellerit atque superaverit, commendo vobis parvum meum filium, cui profecto satis erit praesidi non solum ad salutem verum etiam ad dignitatem, si eius qui haec omnia suo solius<note>solius <hi rend="italic">lx</hi>: solus <hi rend="italic">cett.</hi> </note> periculo conservarit illum filium esse<note>esse filium <hi rend="italic">Zielinski</hi> </note> memineritis. </p></div> 

<div type="textpart" subtype="section" xml:base="urn:cts:latinLit:phi0474.phi013.perseus-lat2:4" n="24"> <p><reg>quapropter</reg> de summa salute vestra populique Romani, de vestris coniugibus ac liberis, de aris ac focis, de fanis atque templis, de totius urbis tectis ac sedibus, de imperio ac libertate, de salute Italiae, de universa re publica decernite diligenter, ut instituistis, ac fortiter. <reg>habetis</reg> eum consulem qui et parere vestris decretis<note>decretis <hi rend="italic">om. A in lac.</hi> </note> non dubitet et ea quae statueritis, quoad vivet, defendere et per se ipsum praestare possit<note>quoad possit <hi rend="italic">h</hi> </note>.</p> </div> </div>
			</div>
		</body>
	</text>
</TEI>
