X(C śriyaṃ parārdhyāṃ vidadhad vidhātṛjit tamo nirasyann abhibhūtabhānubhṛt
Xnudan nidāghaṃ jitacārucandramāḥ sa vandyate 'rhann iha yasya nopamā C) //

X(Cāsīd viśālonnatasānulakṣmyā payodapaṅktyeva parītapārśvaṃ
Xudagradhiṣṇyāṃ gagane 'vagāḍhaṃ puraṃ mahar2ṣeḥ kapilasya vastu C) //

X(Csitonnateneva nayena hṛtvā kailāsaśailasya yad abhraśobhām
Xbhramād upetān vahadambuvāhān saṃbhāvanāṃ vā saphalīcakāra C) //

X(Cratnaprabhodbhāsini yatra lebhe tamo na dāridryam ivāvakāśam
Xparārdhyapauraiḥ sahavāsatoṣāt kṛtasmitevātirarāja lakṣmīḥ C) //

tasmin vane śrīmati rājapatnī prasūtikālaṃ samavekṣamāṇā
śayyāṃ vitānopahitāṃ prapede nārīsahasrair abhinandyamānā //

tataḥ prasannaś ca babhūva puṣyas tasyāś ca devyā vratasaṃskṛtāyāḥ
pārśvāt suto lokahitāya jajñe nirvedanaṃ caiva nirāmayaṃ ca //

ūror yathaurvasya pṛthoś ca hastān māndhātur indrapratimasya mūrdhnaḥ
kakṣīvataś caiva bhujāṃsadeśāt tathāvidhaṃ tasya babhūva janma //

X(Cprātaḥ payodād iva tigmabhānuḥ samudbhavan so 'pi ca matṛkukṣeḥ
Xsphuran mayūkhair vihatāndhakāraiś cakāra lokaṃ kanakāvadātam C) //

X(Ctaṃ jātamātram atha kāñcanayūpagauraṃ prītaḥ sahasranayaṇaḥ śanakair gṛhṇāt
Xmandārapuṣpanikaraiḥ saha tasya mūrdhni khān nirmale ca vinipetatur ambudhāre C) //

X(Csurapradhānaiḥ paridhāryamāṇo dehāṃśujālair anurañjayaṃs tān
Xsaṃdhyābhrajāloparisaṃniviṣṭaṃ navoḍurājaṃ vijigāya lakṣmyā C) //

krameṇa garbhād abhiniḥsṛtaḥ san babhau (cyutaḥ Cgataḥ )khād iva yonyajātaḥ
kalpeṣv an(ekeṣu ca Cekeṣv iva )bhāvitātmā yaḥ saṃprajānan suṣuve na mūḍhaḥ //

dīptyā ca dhairyeṇa (ca yo Cśriyā )rarāja bālo ravir bhūmim ivāvatīrṇaḥ
tathātidīpto 'pi nirīkṣyamāṇo jahāra cakṣūṃṣi yathā śaśāṅkaḥ //

sa hi svagātraprabhayojjvalantyā dīpaprabhāṃ bhāskaravan mumoṣa
mahārhajāmbūnadacāruvarṇo vidyotayām āsa diśaś ca sarvāḥ //

(anākulānyubjaCanākulāny abja)samudgatāni (niṣpeṣavadvyāyataCniṣpeṣavanty āyata)vikramāṇi
tathaiva dhīrāṇi padāni sapta saptar1ṣitārāsadṛśo jagāma //

bodhāya jāto 'smi jagaddhitārtham antyā (bhavotpattir Ctathotpattir )iyaṃ mameti
caturdiśaṃ siṃhagatir vilokya vāṇīṃ ca bhavyārthakarīm uvāca //

khāt prasrute candramarīciśubhre dve vāridhāre śiśiroṣṇavīrye
(śarīrasaṃsparśasukhāntarāya Cśarīrasaukhyārtham anuttarasya nipetatur mūrdhani tasya saumye //

śrīmadvitāne kanakojjvalāṅge vaiḍūryapāde śayane śayānam
yadgauravāt kāñcanapadmahastā yakṣādhipāḥ saṃparivārya tasthuḥ //

(ca Cmāyātanūjasya )divaukasaḥ khe yasya prabhāvāt praṇataiḥ śirobhiḥ
ādhārayan pāṇdaram ātapatraṃ bodhāya jepuḥ paramāśiṣaś ca //

mahoragā dharmaviśeṣatarṣād buddheṣv atīteṣu kṛtādhikārāḥ
yam avyajan bhaktiviśiṣṭanetrā mandārapuṣpaiḥ samavākiraṃś ca //

tathāgatotpādaguṇena tuṣṭāḥ śuddhādhivāsāś ca viśuddhasattvāḥ
devā nanandur vigate 'pi rāge magnasya duḥkhe jagato hitāya //

(yasya prasūtau Cyasmin prasūte )girirājakīlā vātāhatā naur iva bhūś cacāla
sacandanā cotpalapadmagarbhā papāta vṛṣṭir (gaganād Cgagaṇād )anabhrāt //

vātā vavuḥ sparśasukhā manojñā divyāni vāsāṃsy avapātayantaḥ
sūryaḥ sa evābhyadhikaṃ cakāśe jajvāla saumyārcir anīrito 'gniḥ //

prāguttare cāvasathapradeśe kūpaḥ svayaṃ prādur abhūt sitāmbuḥ
antaḥpurāṇy āgatavismayāni yasmin kriyās tīrthae iva pracakruḥ //

dharmārthibhir bhūtagaṇaiś ca divyais taddarśanārthaṃ (vanam āpupūre Cbalam āpa pūraḥ )
kautūhalenaiva ca pāda(pebhyaḥ Cpaiś ca ) (puṣpāṇy akāle 'pi xxxxx Cprapūjayām āsa sagandhapuṣ.paiḥ ) //

xxxx
nidarśanāny atra ca no nibodha //

yad rājaśāstraṃ bhṛgur aṅgirā vā na cakratur vaṃśakarāv ṛṣī tau
tayoḥ sutau saumya sasarjatus tat kālena śukraś ca bṛhaspatiś ca //

sārasvataś cāpi jagāda naṣṭaṃ vedaṃ punar yaṃ dadṛśur na pūrve
vyāsas tathainaṃ bahudhā cakāra na yaṃ vasiṣṭhaḥ kṛtavān aśaktiḥ //

vālmīkir ādau ca sasarja padyaṃ jagrantha yan na cyavano mahar2ṣiḥ
cikitsitaṃ yac ca cakāra nātriḥ paścāt tad ātreya ṛṣir jagāda //

yac ca dvijatvaṃ kuśiko na lebhe tad gādhinaḥ sūnur avāpa rājan
velāṃ samudre sagaraś ca dadhre nekṣvākavo yāṃ prathamaṃ babandhuḥ //

ācāryakaṃ yogavidhau dvijānām aprāptam anyair janako jagāma
khyātāni karmāṇi ca yāni śaureḥ śūrādayas teṣv abalā babhūvuḥ //

tasmāt pramāṇaṃ na vayo na (vaṃśaḥ Ckālaḥ kaścit kvacic chraiṣṭhyam upaiti loke
rājñām ṛṣīṇāṃ ca (hi tāni Chitāni )tāni kṛtāni putrair akṛtāni pūrvaiḥ //

evaṃ nṛpaḥ pratyayitair dvijais tair āśvāsitaś cāpy abhinanditaś ca
śaṅkām aniṣṭāṃ vijahau manastaḥ praharṣam evādhikam āruroha //

prītaś ca tebhyo dvijasattamebhyaḥ satkārapūrvaṃ pradadau dhanāni
bhūyād ayaṃ bhūmipatir yathokto yāyāj jarām etya vanāni ceti //

atho nimittaiś ca tapobalāc ca taj janma janmāntakarasya buddhvā
śākyeśvarasyālayam ājagāma saddharmatarṣād asito mahar2ṣiḥ //

taṃ brahmavidbrahma(vidaṃ Cvidāṃ )jvalantaṃ brāhmyā śriyā caiva tapaḥśriyā ca
rājño gurur gauravasatkriyābhyāṃ praveśayām āsa narendrasadma //

sa pārthivāntaḥpurasaṃnikarṣaṃ kumārajanmāgataharṣa(vegaḥ Cvegaṃ )
viveśa dhīro (vanasaṃjñayeva Cbalasaṃjñayaiva tapaḥprakarṣāc ca jarāśrayāc ca //

tato nṛpas taṃ munim āsanasthaṃ pādyārghyapūrvaṃ pratipūjya samyak
nimantrayām āsa yathopacāraṃ purā vasiṣṭhaṃ sa ivāntidevaḥ //

dhanyo 'smy anugrāhyam idaṃ kulaṃ me yan māṃ didṛkṣur bhagavān upetaḥ
ājñāpyatāṃ kiṃ karavāṇi saumya śiṣyo 'smi viśrambhitum arhasīti //

evaṃ nṛpeṇopamantritaḥ san sarveṇa bhāvena munir yathāvat
(sa vismayotphullaCsavismayotphulla)viśāladṛṣṭir gambhīradhīrāṇi vacāṃsy uvāca //

mahātmani tvayy upapannam etat priyātithau tyāgini dharmakāme
sattvānvayajñānavayoanurūpā snigdhā yad evaṃ mayi te matiḥ syāt //

etac ca tad yena nṛpar1ṣayas te dharmeṇa (sūkṣmeṇa dhanāny avāpya Csūkṣmāṇi dhanāny apāsya )
nityaṃ tyajanto vidhivad babhūvus tapobhir āḍhyā vibhavair daridrāḥ //

prayojanaṃ yat tu mamopayāne tan me śṛṇu prītim upehi ca tvam
divyā (mayādityaCmayādivya)pathe śrutā vāg bodhāya jātas tanayas taveti //

śrutvā vacas tac ca manaś ca yuktvā jñātvā nimittaiś ca tato 'smy upetaḥ
didṛkṣayā śākyakuladhvajasya śakradhvajasyeva samucchritasya //

ity etad evaṃ vacanaṃ niśamya praharṣasaṃbhrāntagatir narendraḥ
ādāya dhātryaṅkagataṃ kumāraṃ saṃdarśayām āsa tapodhanāya //

cakrāṅkapādaṃ sa (tato Ctathā )mahar2ṣir jālāvanaddhāṅgulipāṇipādam
sorṇabhruvaṃ vāraṇavastikośaṃ savismayaṃ rājasutaṃ dadarśa //

dhātryaṅkasaṃviṣṭam avekṣya cainaṃ devyaṅkasaṃviṣṭam ivāgnisūnum
babhūva (pakṣmāntavicañcitāśrur Cpakṣmāntar iva añcitāśrur niśvasya caiva tridivonmukho 'bhūt //

dṛṣṭvāsitaṃ tv aśrupariplutākṣaṃ snehāt (tanūjasya Ctu putrasya )nṛpaś cakampe
sagadgadaṃ bāṣpakaṣāyakaṇṭhaḥ papraccha (sa Cca )prāñjalir ānatāṅgaḥ //

alpāntaraṃ yasya vapuḥ (surebhyo Cmuneḥ syād bahvadbhutaṃ yasya ca janma dīptam
yasyottamaṃ bhāvinam āttha cārthaṃ taṃ prekṣya kasmāt tava dhīra bāṣpaḥ //

api sthirāyur bhagavan kumāraḥ kaccin na śokāya mama prasūtaḥ
(labdhā Clabdhaḥ )kathaṃcit salilāñjalir me na khalv imaṃ pātum upaiti kālaḥ //

apy akṣayaṃ me yaśaso nidhānaṃ kaccid dhruvo me kulahastasāraḥ
api prayāsyāmi sukhaṃ paratra (supto 'pi Csupte 'pi )putre 'nimiṣaikacakṣuḥ //

kaccin na me jātam aphullam eva kula(pravālaṃ Cprabālaṃ )pariśoṣabhāgi
kṣipraṃ vibho brūhi na me 'sti śāntiḥ snehaṃ sute vetsi hi bāndhavānām //

ity āgatāvegam aniṣṭabuddhyā buddhvā narendraṃ sa munir babhāṣe
mā bhūn matis te nṛpa kācid anyā niḥsaṃśayaṃ tad yad avocam asmi //

nāsyānyathātvaṃ prati vikriyā me svāṃ vañcanāṃ tu prati viklavo 'smi
kālo hi me yātum ayaṃ ca jāto jātikṣayasyāsulabhasya boddhā //

vihāya rājyaṃ viṣayeṣv anāsthas tīvraiḥ prayatnair adhigamya tattvam
jagaty ayaṃ mohatamo nihantuṃ jvaliṣyati jñānamayo hi sūryaḥ //

duḥkhārṇavād vyādhivikīrṇaphenāj jarātaraṅgān maraṇogravegāt
uttārayiṣyaty ayam uhyamānam (ārtaṃ Cārttaṃ )jagaj jñānamahāplavena //

prajñāmbuvegāṃ sthiraśīlavaprāṃ samādhiśītāṃ vratacakravākām
asyottamāṃ dharmanadīṃ pravṛttāṃ tṛṣṇārditaḥ pāsyati jīvalokaḥ //

duḥkhārditebhyo viṣayāvṛtebhyaḥ saṃsārakāntārapathasthitebhyaḥ
ākhyāsyati hy eṣa vimokṣamārgaṃ mārgapranaṣṭebhya ivādhvagebhyaḥ //

vidahyamānāya janāya loke rāgāgnināyaṃ viṣayendhanena
prahlādam ādhāsyati dharmavṛṣṭyā vṛṣṭyā mahāmegha ivātapānte //

tṛṣṇārgalaṃ mohatamaḥkapāṭaṃ dvāraṃ prajānām apayānahetoḥ
vipāṭayiṣyaty ayam uttamena saddharmatāḍena durāsadena //

svair mohapāśaiḥ pariveṣṭitasya duḥkhābhibhūtasya nirāśrayasya
lokasya saṃbudhya ca dharmarājaḥ kariṣyate bandhanamokṣam eṣaḥ //

tan mā kṛthāḥ śokam imaṃ prati tvam (asmin sa śocyo 'sti Ctat saumya śocye hi )manuṣyaloke
mohena vā kāmasukhair madād vā yo naiṣṭhikaṃ śroṣyati nāsya dharmam //

bhraṣṭasya tasmāc ca guṇād ato me dhyānāni labdhvāpy akṛtārthataiva
dharmasya tasyā śravaṇād ahaṃ hi manye vipattiṃ tridive 'pi vāsam //

iti śrutārthaḥ sasuhṛt sadāras tyaktvā viṣādaṃ mumude narendraḥ
evaṃvidho 'yaṃ tanayo mameti mene sa hi svām api (sāravattām Csāramattām ) //

(ārṣeṇa Cāryeṇa )mārgeṇa tu yāsyatīti cintāvidheyaṃ hṛdayaṃ cakāra
na khalv asau na priyadharmapakṣaḥ saṃtānanāśāt tu bhayaṃ dadarśa //

atha munir asito nivedya tattvaṃ sutaniyataṃ sutaviklavāya rājñe
sabahumatam udīkṣyamāṇarūpaḥ pavanapathena yathāgataṃ jagāma //

kṛta(mitir Cmatir )anujāsutaṃ ca dṛṣṭvā munivacanaśravaṇe ca tanmatau ca
bahuvidham anukampayā sa sādhuḥ priyasutavad viniyojayāṃ cakāra //

narapatir api putrajanmatuṣṭo viṣaya(gatāni Cmatāni )vimucya bandhanāni
kulasadṛśam acīkarad yathāvat priya(tanayas Ctanayaṃ )tanayasya jātakarma //

daśasu pariṇateṣv ahaḥsu (caiva Ccaivaṃ prayatamanāḥ parayā mudā parītaḥ
akuruta japahomamaṅgalādyāḥ (paramabhavāya Cparamatamāḥ sa )sutasya devatejyāḥ //

api ca śatasahasrapūṛnasaṃkhyāḥ sthirabalavattanayāḥ sahemaśṛṅgīḥ
anupagatajarāḥ payasvinīr gāḥ svayam adadāt sutavṛddhaye dvijebhyaḥ //

bahuvidhaviṣayās tato yatātmā svahṛdayatoṣakarīḥ kriyā vidhāya
guṇavati (niyate Cdivase )śive muhūrte matim akaron muditaḥ purapraveśe //

dviradaradamayīm atho mahārhāṃ sitasitapuṣpabhṛtāṃ maṇipradīpām
abhajata śivikāṃ śivāya devī tanayavatī praṇipatya devatābhyaḥ //

puram atha purataḥ praveśya patnīṃ sthavirajanānugatām apatyanāthām
nṛpatir api jagāma paurasaṃghair divam amarair maghavān ivārcyamānaḥ //

bhavanam atha vigāhya śākyarājo bhava iva ṣaṇmukhajanmanā pratītaḥ
idam idam iti harṣapūrṇavaktro bahuvidhapuṣṭiyaśaskaraṃ vyadhatta //

iti narapatiputrajanmavṛddhyā sajanapadaṃ kapilāhvayaṃ puraṃ tat
dhanadapuram ivāpsaraso 'vakīrṇaṃ muditam abhūn nala(kūbaraCkūvara)prasūtau //

ā janmano janma(jarāntagasya Cjarāntakasya tasyātmajasyātmajitaḥ sa rājā
ahany ahany arthagajāśvamitrair vṛddhiṃ yayau sindhur ivāmbuvegaiḥ //

dhanasya ratnasya ca tasya tasya kṛtākṛtasyaiva ca kāñcanasya
tadā hi (naikān sa nidhīn avāpa Cnaikātmanidhīn avāpi manorathasyāpy atibhārabhūtān //

ye padmakalpair api ca dvipendrair na maṇḍalaṃ śakyam ihābhinetum
madotkaṭā haimavatā gajās te vināpi yatnād upatasthur enam //

nānāṅkacihnair navahemabhāṇḍair (vibhūṣitair Cabhūṣitair )lambasaṭais tathānyaiḥ
saṃcukṣubhe cāsya puraṃ turaṃgair balena maitryā ca dhanena cāptaiḥ //

puṣṭāś ca tuṣṭāś ca (tathāsya Ctadāsya )rājye sādhvyo 'rajaskā guṇavatpayaskāḥ
udagravatsaiḥ sahitā babhūvur bahvyo bahukṣīraduhaś ca gāvaḥ //

madhyasthatāṃ tasya ripur jagāma madhya(sthaCsva)bhāvaḥ prayayau suhṛttvam
viśeṣato dārḍhyam iyāya mitraṃ dvāv asya pakṣāv aparas tu (nāsa Cnāśam ) //

tathāsya mandānilameghaśabdaḥ saudāminīkuṇḍala(maṇḍitābhraḥ Cmaṇḍitāṅgaḥ )
vināśmavarṣāśanipātadoṣaiḥ kāle ca deśe pravavarṣa devaḥ //

ruroha (sasyaṃ Csaṃyak )phalavad yathar2tu tadākṛtenāpi kṛṣiśrameṇa
tā eva (cāsyauṣadhayo Ccaivauṣadhayo )rasena sāreṇa caivābhyadhikā babhūvuḥ //

śarīrasaṃdehakare 'pi kāle saṃgrāmasaṃmardae iva pravṛtte
svasthāḥ sukhaṃ caiva nirāmayaṃ ca prajajñire (kālavaśena Cgarbhadharāś ca )nāryaḥ //

(pṛthag vratibhyo Cyac ca pratibhvo )vibhave 'pi (garhye Cśakye na prārthayanti sma narāḥ parebhyaḥ
abhyarthitaḥ sūkṣmadhano 'pi (cāryas Ccāyaṃ tadā na kaścid vimukho babhūva //

(nāgauravo Cnāśa vadho )bandhuṣu nāpy adātā naivāvrato nānṛtiko na hiṃsraḥ
āsīt tadā kaścana tasya rājye rājño yayāter iva nāhus.asya //

udyānadevāyatanāśramāṇāṃ kūpaprapāpuṣkariṇīvanānām
cakruḥ kriyās tatra ca dharmakāmāḥ pratyakṣataḥ svargam ivopalabhya //

muktaś ca durbhikṣabhayāmayebhyo hṛṣṭo janaḥ (svargae Csvargam )ivābhireme
patnīṃ patir vā mahiṣī patiṃ vā parasparaṃ na vyabhiceratuś ca //

kaścit siṣeve rataye na kāmaṃ kāmārtham arthaṃ na jugopa kaścit
kaścid dhanārthaṃ na cacāra dharmaṃ dharmāya kaścin na cakāra hiṃsām //

steyādibhiś cāpy (aribhiś Cabhitaś )ca naṣṭaṃ svasthaṃ svacakraṃ paracakramuktam
kṣemaṃ subhikṣaṃ ca babhūva tasya (purānaraṇyasya Cpurāṇy araṇyāni )yathaiva rāṣṭre //

tadā hi tajjanmani tasya rājño manor ivādityasutasya rājye
cacāra harṣaḥ praṇanāśa pāpmā jajvāla dharmaḥ kaluṣaḥ śaśāma //

evaṃvidhā rāja(kulasya saṃpat Csutasya tasya sarvārthasiddhiś ca yato babhūva
tato nṛpas tasya sutasya nāma sarvārthasiddho 'yam iti pracakre //

devī tu māyā vibudhar1ṣikalpaṃ dṛṣṭvā viśālaṃ tanayaprabhāvam
jātaṃ praharṣaṃ na śaśāka soḍhuṃ tato (nivāsāya Cavināśāya )divaṃ jagāma //

tataḥ kumāraṃ suragarbhakalpaṃ snehena bhāvena ca nirviśeṣam
mātṛṣvasā mātṛsamaprabhāvā saṃvardhayām ātmajavad babhūva //

tataḥ sa bālārka ivodayasthaḥ samīrito vahnir ivānilena
krameṇa samyag vavṛdhe kumāras tārādhipaḥ pakṣae ivātamaske //

tato mahārhāṇi ca candanāni ratnāvalīś cauṣadhibhiḥ sagarbhāḥ
mṛgaprayuktān rathakāṃś ca haimān ācakrire 'smai suhṛdālayebhyaḥ //

vayoanurūpāṇi ca bhūṣaṇāni (hiraṇmayān Chiraṇmayā )hasti(mṛgāśvakāṃś Cmṛgāśvakāś )ca
(rathāṃś Crathāś )ca (goputrakasaṃprayuktān Cgāvo vasanaprayuktā (putrīś Cgantrīś )ca cāmīkararūpyacitrāḥ //

evaṃ sa tais tair viṣayopacārair vayoanurūpair upacaryamāṇaḥ
bālo 'py abālapratimo babhūva dhṛtyā ca śaucena dhiyā śriyā ca //

vayaś ca kaumāram atītya (samyak Cmadhyaṃ saṃprāpya (kāle pratipattikarma Cbālaḥ sa hi rājasūnuḥ )
alpair ahobhir bahuvarṣagamyā jagrāha vidyāḥ svakulānurūpāḥ //

naiḥśreyasaṃ tasya tu bhavyam arthaṃ śrutvā purastād asitān mahar2ṣeḥ
kāmeṣu saṅgaṃ janayāṃ babhūva (vanāni yāyād iti śākyarājaḥ Cvṛddhir bhavacchākyakulasya rājñaḥ ) //

kulāt tato 'smai sthiraśīla(yuktāt Csaṃyutāt sādhvīṃ vapurhrīvinayopapannām
yaśodharāṃ nāma yaśoviśālāṃ (vāmābhidhānaṃ Ctulyābhidhānaṃ )śriyam ājuhāva //

(vidyotamāno vapuṣā pareṇa Cathāparaṃ bhūmipateḥ priyo 'yaṃ sanatkumārapratimaḥ kumāraḥ
sārdhaṃ tayā śākyanarendravadhvā śacyā sahasrākṣa ivābhireme //

kiṃcin manaḥkṣobhakaraṃ pratīpaṃ (kathaṃ na Ckathaṃca )paśyed iti so 'nucintya
vāsaṃ nṛpo (vyādiśati Chy ādiśati )sma tasmai harmyodareṣv eva na bhūpracāram //

tataḥ śarattoyadapāṇḍareṣu bhūmau vimāneṣv iva rāñjiteṣu
harmyeṣu sarvar1tusukhāśrayeṣu strīṇām udārair vijahāra tūryaiḥ //

kalair hi cāmīkarabaddhakakṣair nārīkarāgrābhihatair mṛdaṅgaiḥ
varāpsaronṛtyasamaiś ca nṛtyaiḥ kailāsavat tad bhavanaṃ rarāja //

vāgbhiḥ kalābhir lalitaiś ca (hāvair Chārair madaiḥ sakhelair madhuraiś ca hāsaiḥ
taṃ tatra nāryo ramayāṃ babhūvur bhrūvañcitair ardhanirīkṣitaiś ca //

(tataḥ sa Ctataś ca )kāmāśrayapaṇḍitābhiḥ strībhir gṛhīto ratikarkaśābhiḥ
vimānapṛṣṭhān na mahīṃ jagāma vimānapṛṣthād iva puṇyakarmā //

nṛpas tu tasyaiva vivṛddhihetos tadbhāvinārthena ca codyamānaḥ
śame 'bhireme virarāma pāpād bheje damaṃ saṃvibabhāja sādhūn //

nādhīravat kāmasukhe sasañje na saṃrarañje viṣamaṃ jananyām
dhṛtyendriyāśvāṃś capalān vijigye bandhūṃś ca paurāṃś ca guṇair jigāya //

nādhyaiṣṭa duḥkhāya parasya vidyāṃ jñānaṃ śivaṃ yat tu tad adhyagīṣṭa
svābhyaḥ prajābhyo hi yathā tathaiva sarvaprajābhyaḥ śivam āśaśaṃse //

(bhaṃ Ctaṃ )bhāsuraṃ cāṅgirasādhidevaṃ yathāvad ānarca tadāyuṣe saḥ
juhāva havyāny akṛśe kṛśānau dadau dvijebhyaḥ kṛśanaṃ ca gāś ca //

sasnau śarīraṃ pavituṃ manaś ca tīrthāmbubhiś caiva guṇāmbubhiś ca
vedopadiṣṭaṃ samam ātmajaṃ ca somaṃ papau śāntisukhaṃ ca hārdam //

sāntvaṃ babhāṣe na ca nārthavad yaj jajalpa tattvaṃ na ca vipriyaṃ yat
sāntvaṃ hy atattvaṃ paruṣaṃ ca tattvaṃ hriyāśakan nātmana eva vaktum //

iṣṭeṣv aniṣṭeṣu ca kāryavatsu na rāgadoṣāśrayatāṃ prapede
śivaṃ siṣeve (vyavahāraśuddhaṃ Cavyavahāralabdhaṃ yajñaṃ hi mene na tathā (yathā tat Cyathāvat ) //

āśāvate cābhigatāya sadyo deyāmbubhis tarṣam (acechidiṣṭa Cacecchidiṣṭa )
yuddhād ṛte vṛttaparaśvadhena dviḍdarpam udvṛttam abebhidiṣṭa //

ekaṃ vininye sa jugopa sapta saptaiva tatyāja rarakṣa pañca
prāpa trivargaṃ bubudhe trivargaṃ jajñe dvivargaṃ prajahau dvivargam //

kṛtāgaso 'pi pratipādya vadhyān nājīghanan nāpi ruṣā dadarśa
babandha sāntvena phalena caitāṃs tyāgo 'pi teṣāṃ hy (anayāya dṛṣṭaḥ Canapāyadṛṣṭaḥ ) //

ārṣāṇy acārīt paramavratāni vairāṇy ahāsīc cirasaṃbhṛtāni
yaśāṃsi cāpadguṇagandhavanti rajāṃsy (ahārṣīn Cahāsīn )malinīkarāṇi //

na cājihīrṣīd balim apravṛttaṃ na cācikīrṣīt paravastvabhidhyām
na cāvivakṣīd dviṣatām adharmaṃ na (cāvivakṣīd Ccādidhakṣīd )dhṛdayena manyum //

tasmiṃs tathā bhūmipatau pravṛtte bhṛtyāś ca paurāś ca tathaiva ceruḥ
śamātmake cetasi viprasanne prayuktayogasya yathendriyāṇi //

kāle tataś cārupayodharāyāṃ yaśodharāyāṃ (svaCsu)yaśodharāyām
śauddhodane rāhusapatnavaktro jajñe suto rāhula eva nāmnā //

atheṣṭaputraḥ paramapratītaḥ kulasya vṛddhiṃ prati bhūmipālaḥ
yathaiva putraprasave nananda tathaiva pautraprasave nananda //

(putrasya Cpautrasya )me putragato (mameva Cmamaiva snehaḥ kathaṃ syād iti jātaharṣaḥ
kāle sa taṃ taṃ vidhim ālalambe putrapriyaḥ svargam ivārurukṣan //

sthitvā pathi prāthamakalpikānāṃ rājar1ṣabhāṇāṃ yaśasānvitānām
śuklāny amuktvāpi tapāṃsy atapta (yajñaiś Cyajñe )ca hiṃsārahitair ayaṣṭa //

ajājvaliṣṭātha sa puṇyakarmā nṛpaśriyā caiva tapaḥśriyā ca
kulena vṛttena dhiyā ca dīptas tejaḥ sahasrāṃśur ivotsisṛkṣuḥ //

svāyaṃbhuvaṃ cārcikam arcayitvā jajāpa putrasthitaye sthitaśrīḥ
cakāra karmāṇi ca duṣkarāṇi prajāḥ sisṛkṣuḥ ka ivādikāle //

tatjyāja śastraṃ vimamarśa śāstraṃ śamaṃ siṣeve niyamaṃ viṣehe
vaśīva kaṃcid viṣayaṃ na bheje piteva sarvān viṣayān dadarśa //

babhāra rājyaṃ sa hi putrahetoḥ putraṃ kulārthaṃ yaśase kulaṃ tu
svargāya śabdaṃ divam ātmahetor dharmārtham ātmasthitim ācakāṅkṣa //

evaṃ sa dharmaṃ vividhaṃ cakāra sadbhir nipātaṃ śrutitaś ca siddham
dṛṣṭvā kathaṃ putramukhaṃ suto me vanaṃ na yāyād iti nāthamānaḥ //

rirakṣiṣantaḥ śriyam ātma(saṃsthāṃ Csaṃsthā rakṣanti putrān bhuvi bhūmipālāḥ
putraṃ narendraḥ sa tu dharmakāmo rarakṣa dharmād (viṣayeṣu muñcan Cviṣayeṣv amuñcat ) //

vanam anupamasattvā bodhisattvās tu sarve viṣayasukharasajñā jagmur utpannaputrāḥ
ata upacitakarmā rūḍhamūle 'pi hetau sa ratim upasiṣeve bodhim (āpan na yāvat Cāpannayāvat ) //

tataḥ kadācin mṛduśādvalāni puṃskokilonnāditapādapāni
śuśrāva padmākaramaṇḍitāni (gītair Cśīte )nibaddhāni sa kānanāni //

śrutvā tataḥ strījanavallabhānāṃ manojñabhāvaṃ purakānanānām
bahiḥprayāṇāya cakāra buddhim antargṛhe nāga ivāvaruddhaḥ //

tato nṛpas tasya niśamya bhāvaṃ putrābhidhānasya manorathasya
snehasya lakṣmyā vayasaś ca yogyām ājñāpayām āsa vihārayātrām //

nivartayām āsa ca rājamārge saṃpātam ārtasya pṛthagjanasya
mā bhūt kumāraḥ sukumāracittaḥ saṃvignacetā (iti Civa )manyamānaḥ //

pratyaṅgahīnān vikalendriyāṃś ca jīrṇāturādīn kṛpaṇāṃś ca (dikṣu Cbhikṣūn )
tataḥ samutsārya pareṇa sāmnā śobhāṃ (parāṃ Cparā )rājapathasya cakruḥ //

tataḥ kṛte śrīmati rājamārge śrīmān vinītānucaraḥ kumāraḥ
prāsādapṛṣṭhād avatīrya kāle kṛtābhyanujño nṛpam abhyagacchat //

atho narendraḥ sutam āgatāśruḥ śirasy upāghrāya ciraṃ nirīkṣya
gaccheti cājñāpayati sma vācā snehān na cainaṃ manasā mumoca //

tataḥ sa jāmbūnadabhāṇḍabhṛdbhir yuktaṃ caturbhir nibhṛtais turaṃgaiḥ
aklība(vidvacCvidyuc)chuciraśmidhāraṃ hiraṇmayaṃ syandanam āruroha //

tataḥ prakīrṇojjvalapuṣpajālaṃ viṣaktamālyaṃ pracalatpatākam
mārgaṃ prapede sadṛśānuyātraś candraḥ sanakṣatra ivāntarīkṣam //

kautūhalāt sphītataraiś ca netrair (nīlotpalārdhair Cnīlotpalābhair )iva (kīryamāṇam Ckīryamāṇaḥ )
śanaiḥ śanai rājapathaṃ jagāhe pauraiḥ samantād abhivīkṣyamāṇaḥ //

taṃ tuṣṭuvuḥ saumyaguṇena kecid vavandire dīptatayā tathānye
saumukhyatas tu śriyam asya kecid vaipulyam āśaṃsiṣur āyuṣaś ca //

niḥsṛtya kubjāś ca mahākulebhyo vyūhāś ca kairātakavāmanānām
nāryaḥ kṛśebhyaś ca niveśanebhyo devānuyānadhvajavat praṇemuḥ //

tataḥ kumāraḥ khalu gacchatīti śrutvā striyaḥ preṣyajanāt pravṛttim
didṛkṣayā harmyatalāni jagmur janena mānyena kṛtābhyanujñāḥ //

tāḥ srastakāñcīguṇavighnitāś ca suptaprabuddhākulalocanāś ca
vṛttāntavinyastavibhūṣaṇāś ca (kautūhalenānibhṛtāḥ Ckautūhalenāpi bhṛtāḥ )parīyuḥ //

prāsādasopānatalapraṇādaiḥ kāñcīravair nūpuranisvanaiś ca
(vitrāsayantyo Cvibhrāmayantyo )gṛhapakṣisaṃghān anyoanyavegāṃś ca samākṣipantyaḥ //

kāsāṃcid āsāṃ tu varāṅganānāṃ jātatvarāṇām api sotsukānām
gatiṃ gurutvāj jagṛhur viśālāḥ śroṇīrathāḥ pīnapayodharāś ca //

śīghraṃ samarthāpi tu gantum anyā gatiṃ nijagrāha yayau na tūrṇam
(hriyāpragalbhā vinigūhamānā Chriyā pragalbhāni nigūhamānā (rahaḥprayuktāni Crahaḥ prayuktāni )vibhūṣaṇāni //

parasparotpīḍanapiṇḍitānāṃ saṃmarda(saṃkṣobhitaCsaṃśobhita)kuṇḍalānām
tāsāṃ tadā sasvanabhūṣaṇānāṃ vātāyaneṣv apraśamo babhūva //

vātāyanebhyas tu viniḥsṛtāni paras(parāyāsitaCparopāsita)kuṇḍalāni
strīṇāṃ virejur mukhapaṅkajāni saktāni harmyeṣv iva paṅkajāni //

tato vimānair yuvatī(karālaiḥ Ckalāpaiḥ kautūhalodghāṭitavātayānaiḥ
śrīmat samantān nagaraṃ babhāse viyadvimānair iva sāpsarobhiḥ //

vātāyanānām aviśālabhāvād anyoanyagaṇḍārpitakuṇḍalānām
mukhāni rejuḥ pramadottamānāṃ baddhāḥ kalāpā iva paṅkajānām //

(taṃ tāḥ Ctasmin )kumāraṃ pathi vīkṣamāṇāḥ striyo babhur gām iva gantukāmāḥ
ūrdhvonmukhāś cainam udīkṣamāṇā narā babhur dyām iva gantukāmāḥ //

dṛṣṭvā ca taṃ rājasutaṃ striyas tā jājvalyamānaṃ vapuṣā śriyā ca
dhanyāsya bhāryeti śanair avocañ śuddhair manobhiḥ khalu nānyabhāvāt //

ayaṃ kila vyāyatapīnabāhū rūpeṇa sākṣād iva puṣpaketuḥ
tyaktvā śriyaṃ dharmam upaiṣyatīti tasmin (hi tā Chitā )gauravam eva cakruḥ //

kīrṇaṃ tathā rājapathaṃ kumāraḥ paurair vinītaiḥ śucidhīraveṣaiḥ
tat pūrvam ālokya jaharṣa kiṃcin mene punarbhāvam ivātmanaś ca //

puraṃ tu tat svargam iva prahṛṣṭaṃ śuddhādhivāsāḥ samavekṣya devāḥ
jīrṇaṃ naraṃ nirmamire prayātuṃ saṃcodanārthaṃ kṣitipātmajasya //

tataḥ kumāro jarayābhibhūtaṃ dṛṣṭvā narebhyaḥ pṛthagākṛtiṃ tam
uvāca saṃgrāhakam āgatāsthas tatraiva niṣkampaniviṣṭadṛṣṭiḥ //

ka eṣa bhoḥ sūta naro 'bhyupetaḥ keśaiḥ sitair yaṣṭiviṣaktahastaḥ
bhrūsaṃvṛtākṣaḥ śithilānatāṅgaḥ kiṃ vikriyaiṣā prakṛtir yadṛcchā //

ity evam uktaḥ sa rathapraṇetā nivedayām āsa nṛpātmajāya
saṃrakṣyam apy artham adoṣadarśī tair eva devaiḥ kṛtabuddhimohaḥ //

rūpasya (hantrī Chartrī )vyasanaṃ balasya śokasya yonir nidhanaṃ ratīnām
nāśaḥ smṛtīnāṃ ripur indriyāṇām eṣā jarā nāma yayaiṣa bhagnaḥ //

pītaṃ hy anenāpi payaḥ śiśutve kālena bhūyaḥ (parisṛptam Cparimṛṣṭam )urvyām
krameṇa bhūtvā ca yuvā vapuṣmān krameṇa tenaiva jarām upetaḥ //

ity evam ukte calitaḥ sa kiṃcid rājātmajaḥ sūtam idaṃ babhāṣe
kim eṣa doṣo bhavitā mamāpīty asmai tataḥ sārathir abhyuvāca //

āyuṣmato 'py eṣa vayaḥ(prakarṣo Cprakarṣān niḥsaṃśayaṃ kālavaśena bhāvī
evaṃ jarāṃ rūpavināśayitrīṃ jānāti caivecchati (caiva Ccaiṣa )lokaḥ //

tataḥ sa pūrvāśayaśuddhabuddhir vistīrṇakalpācitapuṇyakarmā
śrutvā jarāṃ saṃvivije mahātmā mahāśaner ghoṣam ivāntike gauḥ //

niḥśvasya dīrghaṃ (svaśiraḥ Csa śiraḥ )prakampya tamiṃś ca jīrṇe viniveśya cakṣuḥ
tāṃ caiva dṛṣṭvā janatāṃ saharṣāṃ vākyaṃ sa (saṃvigna Csaṃvignam )idaṃ jagāda //

evaṃ jarā hanti ca nirviśeṣaṃ smṛtiṃ ca rūpaṃ ca parākramaṃ ca
na caiva saṃvegam upaiti lokaḥ pratyakṣato 'pīdṛśam īkṣamāṇaḥ //

evaṃ gate sūta nivartayāśvān śīghraṃ gṛhāṇy eva bhavān prayātu
udyānabhūmau hi kuto ratir me jarā(bhaye Cbhave )cetasi vartamāne //

athājñayā bhartṛsutasya tasya nivartayām āsa rathaṃ niyantā
tataḥ kumāro bhavanaṃ tad eva cintāvaśaḥ śūnyam iva prapede //

yadā tu tatraiva na śarma lebhe jarā jareti praparīkṣamāṇaḥ
tato narendrānumataḥ sa bhūyaḥ krameṇa tenaiva bahir jagāma //

athāparaṃ vyādhiparītadehaṃ tae eva devāḥ sasṛjur manuṣyam
dṛṣṭvā ca taṃ sārathim ābabhāṣe śauddhodanis tadgatadṛṣṭir eva //

sthūlodaraḥ śvāsacalaccharīraḥ srastāṃsabāhuḥ kṛśapāṇdugātraḥ
ambeti vācaṃ karuṇaṃ bruvāṇaḥ paraṃ (samāśritya Csamāśliṣya )naraḥ ka eṣaḥ //

tato 'bravīt sārathir asya saumya dhātuprakopaprabhavaḥ pravṛddhaḥ
rogābhidhānaḥ sumahān anarthaḥ (śakto Cśakro )api yenaiṣa kṛto 'svatantraḥ //

ity ūcivān rājasutaḥ sa bhūyas taṃ sānukampo naram īkṣamāṇaḥ
asyaiva (jāto Cjātaḥ [sic; wrong sandhi in EHJ])pṛthag eṣa doṣaḥ sāmānyato rogabhayaṃ prajānām //

tato babhāṣe sa rathapraṇetā kumāra sādhāraṇa eṣa doṣaḥ
evaṃ hi rogaih paripīḍyamāno rujāturo harṣam upaiti lokaḥ //

iti śrutārthaḥ sa viṣaṇṇacetāḥ prāvepatāmbūrmigataḥ śaśīva
idaṃ ca vākyaṃ karuṇāyamānaḥ provāca kiṃcinmṛdunā svareṇa //

idaṃ ca rogavyasanaṃ prajānāṃ paśyaṃś ca viśrambham upaiti lokaḥ
(vistīrṇam ajñānam Cvistīrṇavijñānam )aho narāṇāṃ hasanti ye rogabhayair amuktāḥ //

nivartyatāṃ sūta (bahiḥCvahiḥ)prayāṇān narendrasadmaiva rathaḥ prayātu
śrutvā ca me rogabhayaṃ ratibhyaḥ pratyāhataṃ saṃkucatīva cetaḥ //

tato nivṛttaḥ sa nivṛttaharṣaḥ pradhyānayuktaḥ praviveśa (veśma Csadma )
taṃ dvis tathā prekṣya ca saṃnivṛttaṃ (paryeṣaṇaṃ Cpury āgamaṃ )bhūmipatiś cakāra //

śrutvā nimittaṃ tu nivartanasya saṃtyaktam ātmānam anena mene
mārgasya śaucādhikṛtāya caiva cukrośa ruṣṭo 'pi ca nogradaṇḍaḥ //

bhūyaś ca tasmai vidadhe sutāya viśeṣayuktaṃ viṣaya(pracāram Cprakāram )
calendriyatvād api (nāma sakto Cnāpi śakto nāsmān vijahyād iti nāthamānaḥ //

yadā ca śabdādibhir indriyārthair antaḥpure naiva suto 'sya reme
tato (bahir Cvahir )vyādiśati sma yātrāṃ rasāntaraṃ syād iti manyamānaḥ //

snehāc ca bhāvaṃ tanayasya buddhvā (sa rāgaCsaṃvega)doṣān avicintya kāṃścit
yogyāḥ samājñāpayati sma tatra kalāsv abhijñā iti vāramukhyāḥ //

tato viśeṣeṇa narendramārge svalaṃkṛte caiva parīkṣite ca
(vyatyasya Cvyatyāsya )sūtaṃ ca rathaṃ ca rājā prasthāpayām āsa bahiḥ kumāram //

tatas tathā gacchati rājaputre tair eva devair vihito gatāsuḥ
taṃ caiva mārge mṛtam uhyamānaṃ sūtaḥ kumāraś ca dadarśa nānyaḥ //

athābravīd rājasutaḥ sa sūtaṃ naraiś caturbhir hriyate ka eṣaḥ
dīnair manuṣyair anugamyamāno (x bhūṣitaś cāpy Cyo bhūṣito 'śvāsy )avarudyate ca //

tataḥ sa śuddhātmabhir eva devaiḥ śuddhādhivāsair abhibhūtacetāḥ
avācyam apy artham imaṃ niyantā (pravyājahārārthavadīśvarāya Cpravyājahārārthavid īśvarāya ) //

buddhīndriyaprāṇaguṇair viyuktaḥ supto visaṃjñas tṛṇakāṣṭhabhūtaḥ
(saṃvardhya Csaṃbadhya )saṃrakṣya ca yatnavadbhiḥ (priyapriyais Cpriyāpriyais )tyajyatae eṣa ko 'pi //

iti praṇetuḥ sa niśamya vākyaṃ saṃcukṣubhe kiṃcid uvāca cainam
kiṃ (kevalo 'syaiva Ckevalasyaiva )janasya dharmaḥ sarvaprajānām ayam īdṛśo 'ntaḥ //

tataḥ praṇetā vadati sma tasmai sarvaprajānām (idam Cayam )anta(karma Ckarmā )
hīnasya madhyasya mahātmano vā sarvasya loke niyato vināśaḥ //

tataḥ sa dhīro 'pi narendrasūnuḥ śrutvaiva mṛtyuṃ viṣasāda sadyaḥ
aṃsena saṃśliṣya ca kūbarāgraṃ provāca nihrādavatā svareṇa //

iyaṃ ca niṣṭhā (niyatā Cniyataṃ )prajānāṃ pramādyati tyaktabhayaś ca lokaḥ
manāṃsi śaṅke kaṭhināni nṝṇāṃ svasthās tathā hy adhvani vartamānāḥ //

tasmād (rathaḥ Crathaṃ )sūta nivartyatāṃ no vihāra(bhūmer Cbhūmau )na hi deśakālaḥ
jānan vināśaṃ katham (ārtiCārtti)kāle sacetanaḥ syād iha hi pramattaḥ //

iti bruvāṇe 'pi narādhipātmaje nivartayām āsa sa naiva taṃ ratham
viśeṣayuktaṃ tu narendraśāsanāt sa padmaṣaṇḍaṃ vanam eva niryayau //

tataḥ śivaṃ kusumitabālapādapaṃ paribhramatpramuditamattakokilam
vimānavat (sa kamalaCsakamala)cārudīrghikaṃ dadarśa tad vanam iva nandanaṃ vanam //

varāṅganāgaṇakalilaṃ nṛpātmajas tato balād vanam (atinīyate Cabhinīyate )sma tat
varāpsaro(vṛtam Cnṛtyam )alakādhipālayaṃ navavrato munir iva vighnakātaraḥ //

tatas tasmāt purodyānāt kautūhalacalekṣaṇāḥ $
pratyujjagmur nṛpasutaṃ prāptaṃ varam iva striyaḥ //

abhigamya ca tās tasmai vismayotphullalocanāḥ
cakrire samudācāraṃ padmakośanibhaiḥ karaiḥ //

tasthuś ca parivāryainaṃ manmathākṣiptacetasaḥ
niścalaiḥ pritivikacaiḥ pibantya iva locanaiḥ //

taṃ hi tā menire nāryaḥ kāmo vigrahavān iti
śobhitaṃ lakṣaṇair dīptaiḥ sahajair bhūṣaṇair iva //

saumyatvāc caiva dhairyāc ca kāścid enaṃ prajajñire
avatīrṇo mahīṃ sākṣād (gūḍhāṃśuś Csudhāṃśuś )candramā (iti Civa ) //

tasya tā vapuṣākṣiptā (nigṛhītaṃ Cnirgrahītuṃ )jajṛmbhire
anyoanyaṃ dṛṣṭibhir (hatvā Cgatvā śanaiś ca viniśaśvasuḥ //

evaṃ tā dṛṣṭimātreṇa nāryo dadṛśur eva tam
na vyājahrur na jahasuḥ prabhāveṇāsya yantritāḥ //

tās tathā tu nirārambhā dṛṣṭvā praṇayaviklavāḥ
purohitasuto dhīmān udāyī vākyam abravīt //

sarvāḥ sarvakalājñāḥ stha bhāvagrahaṇapaṇḍitāḥ
rūpacāturyasaṃpannāḥ svaguṇair mukhyatāṃ gatāḥ //

(śobhayeta Cśobhayeta )guṇair ebhir api tān uttarān kurūn
kuverasyāpi (cākrīḍaṃ Cca krīḍaṃ prāg eva vasudhām imām //

śaktāś cālayituṃ yūyaṃ vītarāgān ṛṣīn api
apsarobhiś ca kalitān grahītuṃ vibudhān api //

bhāvajñānena hāvena (rūpacāturyaCcāturyā rūpa)saṃpadā
strīṇām eva ca śaktāḥ stha saṃrāge kiṃ punar nṛṇām //

tāsām evaṃvidhānāṃ vo (viyuktānāṃ Cniyuktānāṃ )svagocare
iyam evaṃvidhā ceṣṭā na tuṣṭo 'smy ārjavena vaḥ //

idaṃ navavadhūnāṃ vo hrīnikuñcitacakṣuṣām
sadṛśaṃ ceṣṭitaṃ hi syād api vā gopayoṣitām //

(yad Cyady )api syād ayaṃ (dhīraḥ Cvīraḥ śrīprabhāvān mahān iti
strīṇām api mahat teja itaḥ kāryo 'tra niścayaḥ //

purā hi kāśisundaryā veśavadhvā mahān ṛṣiḥ
tāḍito 'bhūt (padā vyāso Cpadanyāsād durdharṣo (devatair Cdaivatair )api //

manthālagautamo bhikṣur jaṅghayā (vāraCbāla)mukhyayā
piprīṣuś ca tadarthārthaṃ vyasūn niraharat purā //

gautamaṃ dīrghatapasaṃ mahar2ṣiṃ dīrghajīvinam
yoṣit saṃtoṣayām āsa varṇasthānāvarā satī //

ṛṣyaśṛṅgaṃ munisutaṃ tathaiva strīṣv apaṇḍitam
upāyair vividhaiḥ śāntā jagrāha ca jahāra ca //

viśvāmitro mahar2ṣiś ca vigāḍho 'pi (mahat tapaḥ Cmahattapāḥ )
(daśa varṣāṇy ahar mene Cdaśavarṣāṇy araṇyastho ghṛtācyāpsarasā hṛtaḥ //

evamādīn ṛṣīṃs tāṃs tān anayan vikriyāṃ striyaḥ
lalitaṃ pūrvavayasaṃ kiṃ punar nṛpateḥ sutam //

tad evaṃ sati viśrabdhaṃ prayatadhvaṃ tathā yathā
iyaṃ nṛpasya vaṃśaśrīr ito na syāt parāṅmukhī //

yā hi kāścid yuvatayo haranti sadṛśaṃ janam
nikṛṣṭotkṛṣṭayor bhāvaṃ yā gṛhṇanti (tā tu [Wrong sandhi in EHJ??] Ctu tāḥ )striyaḥ //

ity udāyivacaḥ śrutvā tā viddhā iva yoṣitaḥ
samāruruhur ātmānaṃ kumāragrahaṇaṃ prati //

tā bhrūbhiḥ prekṣitair (hāvair Cbhāvair hasitair (laḍitair Clalitair )gataiḥ
cakrur ākṣepikāś ceṣṭā bhītabhītā ivāṅganāḥ //

rājñas tu viniyogena kumārasya ca mārdavāt
(jahuḥ Cjahruḥ )kṣipram aviśrambhaṃ madena madanena ca //

atha nārījanavṛtaḥ kumāro vyacarad vanam
vāsitāyūthasahitah karīva himavad vanam //

sa tasmin kānane ramye jajvāla strīpuraḥsaraḥ
ākrīḍae iva (vibhrāje Cbabhrāje vivasvān apsarovṛtaḥ //

madenāvarjitā nāma taṃ kāścit tatra yoṣitaḥ
kaṭhinaiḥ paspṛśuḥ pīnaiḥ (saṃhatair Csaṃghaṭṭair )valgubhiḥ stanaiḥ //

srastāṃsakomalālambamṛdubāhulatābalā
anṛtaṃ skhalitaṃ kācit kṛtvainaṃ sasvaje balāt //

kācit tāmrādharauṣṭhena mukhenāsavagandhinā
viniśaśvāsa karṇe 'sya rahasyaṃ śrūyatām iti //

kācid ājñāpayantīva provācārdrānulepanā
iha bhaktiṃ kuruṣveti (hastasaṃśleṣalipsayā Chastaṃ saṃśliṣya lipsayā ) //

muhur muhur madavyājasrastanīlāṃśukāparā
ālakṣyaraśanā reje sphuradvidyud iva kṣapā //

kāścit kanakakāñcībhir mukharābhir itas tataḥ
babhramur darśayantyo 'sya śroṇīs tanvaṃśukāvṛtāḥ //

cūtaśākhāṃ kusumitāṃ pragṛhyānyā lalambire
suvarṇakalaśaprakhyān darśayantyaḥ payodharān //

kācit padmavanād etya sapadmā padmalocanā
padmavaktrasya pārśve 'sya padmaśrīr iva tasthuṣī //

madhuraṃ gītam anvarthaṃ kācit sābhinayaṃ jagau
taṃ svasthaṃ codayantīva vañcito 'sīty avekṣitaiḥ //

śubhena vadanenānyā bhrūkārmukavikarṣiṇā
prāvṛtyānucakārāsya ceṣṭitaṃ (dhīraCvīra)līlayā //

pīnavalgustanī kācid (dhāsāghūrṇitaCvātāghūrṇita)kuṇḍalā
uccair avajahāsainaṃ samāpnotu bhavān iti //

apayāntaṃ tathaivānyā babandhur mālyadāmabhiḥ
kāścit sākṣepamadhurair jagṛhur vacanāṅkuśaiḥ //

pratiyogārthinī kācid gṛhītvā cūtavallarīm
idaṃ puṣpaṃ tu kasyeti papraccha madaviklavā //

kācit puruṣavat kṛtvā gatiṃ saṃsthānam eva ca
uvācainaṃ jitaḥ strībhir jaya bho pṛthivīm imām //

atha loleksaṇā kācij jighrantī nīlam utpalam
kiṃcinmadakalair vākyair nṛpātmajam abhāṣata //

paśya bhartaś citaṃ cūtaṃ kusumair madhugandhibhiḥ
hemapañjararuddho vā kokilo yatra kūjati //

aśoko dṛśyatām eṣa kāmiśokavivardhanaḥ
ruvanti bhramarā yatra dahyamānā ivāgninā //

cūtayaṣṭyā samāśliṣṭo dṛśyatāṃ tilakadrumaḥ
śuklavāsā iva naraḥ striyā pītāṅgarāgayā //

phullaṃ (kurubakaṃ Ckuruvakaṃ )paśya (nirbhuktālaktakaCnirmuktālaktaka)prabham
yo nakhaprabhayā strīṇāṃ nirbhartsita ivānataḥ //

bālāśokaś ca nicito dṛśyatām eṣa pallavaiḥ
yo 'smākaṃ hastaśobhābhir lajjamāna iva sthitaḥ //

dīrghikāṃ prāvṛtāṃ paśya tīrajaiḥ sinduvārakaiḥ
pāṇḍurāṃśukasaṃvītāṃ śayānāṃ pramadām iva //

dṛśyatāṃ strīṣu māhātmyaṃ cakravāko hy asau jale
pṛṣṭhataḥ preṣyavad bhāryām anuvarty anugacchati //

mattasya parapuṣṭasya ruvataḥ śrūyatāṃ dhvaniḥ
aparaḥ kokilo (anvakṣaṃ pratiśrutkeva Canutkaḥ pratiśrutyeva )kūjati //

api nāma vihaṃgānāṃ (vasantenāhṛto Cvasantenāhito )madaḥ
na tu (cintayato 'cintyaṃ Ccintayataś cittaṃ janasya prājñamāninaḥ //

ity evaṃ tā yuvatayo manmathoddāmacetasaḥ
kumāraṃ vividhais tais tair upacakramire nayaiḥ //

evam ākṣipyamāṇo 'pi sa tu dhairyāvṛtendriyaḥ
martavyam iti sodvego na jaharṣa na (vivyathe Csismiye ) //

tāsāṃ (tattve 'navasthānaṃ Ctattvena vasthānaṃ dṛṣṭvā sa puruṣottamaḥ
(samaṃ vignena Csasaṃvignena )dhīreṇa cintayām āsa cetasā //

kiṃ (v imā Cvinā )nāvagacchanti capalaṃ yauvanaṃ striyaḥ
yato rūpeṇa (saṃmattaṃ jarā yan Csaṃpannaṃ jareyaṃ )nāśayiṣyati //

nūnam etā na paśyanti kasyacid rogasaṃplavam
tathā hṛṣṭā bhayaṃ tyaktvā jagati vyādhidharmiṇi //

anabhijñāś ca suvyaktaṃ mṛtyoḥ sarvāpahāriṇaḥ
(tataḥ Ctathā )svasthā nir(udvignāḥ Cudvegāḥ krīḍanti ca hasanti ca //

jarāṃ (vyādhiṃ ca mṛtyuṃ Cmṛtyuṃ ca vyādhiṃ )ca ko hi jānan sacetanaḥ
svasthas tiṣṭhen niṣīded vā (śayed Csuped )vā kiṃ punar haset //

yas tu dṛṣṭvā paraṃ jīrṇaṃ vyādhitaṃ mṛtam eva ca
svastho bhavati nodvigno yathācetās tathaiva saḥ //

viyujyamāne (hi Capi )tarau puṣpair api phalair api
patati cchidyamāne vā tarur anyo na śocate //

iti dhyānaparaṃ dṛṣṭvā viṣayebhyo gataspṛham
udāyī nītiśāstrajñas tam uvāca suhṛttayā //

ahaṃ nṛpatinā dattaḥ sakhā tubhyaṃ kṣamaḥ kila
yasmāt tvayi vivakṣā me tayā praṇayavattayā //

ahitāt pratiṣedhaś ca hite cānupravartanam
vyasane cāparityāgas trividhaṃ mitralakṣaṇam //

so 'haṃ maitrīṃ pratijñāya puruṣārthāt parāṅ(mukhaḥ Cmukham )
yadi (tvā samupekṣeya Ctvāṃ samupekṣeyaṃ na bhaven mitratā mayi //

tad bravīmi suhṛd bhūtvā taruṇasya vapuṣmataḥ
idaṃ na pratirūpaṃ te strīṣv adākṣiṇyam īdṛśam //

anṛtenāpi nārīṇāṃ yuktaṃ samanuvartanam
tadvrīḍāparihārārtham ātmaratyartham eva ca //

saṃnatis cānuvṛttiś ca strīṇāṃ hṛdayabandhanam
snehasya hi guṇā yonir mānakāmāś ca yoṣitaḥ //

tad arhasi viśālākṣa hṛdaye 'pi parāṅmukhe
rūpasyāsyānurūpeṇa dākṣiṇyenānuvartitum //

dākṣiṇyam auṣadhaṃ strīṇāṃ dākṣiṇyaṃ bhūṣaṇaṃ param
dākṣiṇyarahitaṃ rūpaṃ niṣpuṣpam iva kānanam //

kiṃ vā dākṣiṇyamātreṇa bhāvenāstu parigrahaḥ
viṣayān durlabhāṃl labdhvā na hy avajñātum arhasi //

kāmaṃ param iti jñātvā devo 'pi hi puraṃdaraḥ
gautamasya muneḥ patnīm ahalyāṃ cakame purā //

agastyaḥ prārthayām āsa somabhāryāṃ ca rohiṇīm
tasmāt tatsa(dṛśīṃ Cdṛśaṃ )lebhe lopāmudrām iti śrutiḥ //

(utathyasya Cautathyasya )ca bhāryāyāṃ mamatāyāṃ mahā(tapaḥ Ctapāḥ )
mārutyāṃ janayām āsa bharadvājaṃ (bṛhasCvṛhas)patiḥ //

(bṛhasCvṛhas)pater mahiṣyāṃ ca juhvatyāṃ juhvatāṃ varaḥ
budhaṃ vibudha(karmāṇaṃ Cdharmāṇaṃ janayām āsa candramāḥ //

kālīm caiva purā kanyāṃ jalaprabhavasaṃbhavām
jagāma yamunātīre jātarāgaḥ parāśaraḥ //

mātaṅgyām akṣamālāyāṃ garhitāyāṃ riraṃsayā
kapiñjalādaṃ tanay.am vasiṣṭho 'janayan muniḥ //

yayātiś caiva rājar1ṣir vayasy api vinirgate
viśvācyāpsarasā sārdhaṃ reme caitrarathe vane //

strīsaṃsargaṃ vināśāntaṃ pāṇḍur jñātvāpi kauravaḥ
mādrīrūpaguṇākṣiptaḥ siṣeve kāmajam sukham //

karālajanakaś caiva hṛtvā brāhmaṇakanyakām
avāpa bhraṃśam apy (evaṃ Ceva na tu (seje na Ctyajec ca )manmatham //

evamādyā mahātmāno viṣayān garhitān api
ratihetor bubhujire prāg eva guṇasaṃhitān //

tvaṃ punar nyāyataḥ prāptān balavān rūpavān yuvā
viṣayān avajānāsi yatra saktam idaṃ jagat //

iti śrutvā vacas tasya ślakṣṇam āgamasaṃhitam
meghastanitanirghoṣaḥ kumāraḥ pratyabhāṣata //

upapannam idaṃ vākyaṃ sauhārdavyañjakaṃ tvayi
atra ca tvānuneṣyāmi yatra mā duṣṭhu manyase //

nāvajānāmi (viṣayān Cviṣayāñ jāne lokaṃ tadātmakam
anityaṃ tu jagan matvā nātra me ramate manaḥ //

jarā vyādhiś ca mṛtyuś ca yadi na syād idaṃ trayam
mamāpi hi manojñeṣu viṣayeṣu ratir bhavet //

nityaṃ yady api hi strīṇām etad eva vapur bhavet
(doṣavatsv api Csasaṃvitkasya )kāmeṣu (kāmaṃ rajyeta me manaḥ Ctathāpi na ratiḥ kṣamā ) //

yadā tu (jarayāpītaṃ Cjarayā pītaṃ rūpam āsāṃ bhaviṣyati
ātmano 'py anabhipretaṃ mohāt tatra ratir bhavet //

mṛtyuvyādhijarā(dharmā Cdharmo mṛtyuvyādhijarātmabhiḥ
ramamāṇo (hy Capy )asaṃvignaḥ samāno mṛgapakṣibhiḥ //

yad apy āttha mahātmānas te 'pi kāmātmakā iti
saṃvego (atraiva Catra na )kartavyo yadā teṣām api kṣayaḥ //

māhātmyaṃ na ca tan manye yatra sāmānyataḥ kṣayaḥ
viṣayeṣu prasaktir vā yuktir vā nātmavattayā //

yad apy ātthānṛtenāpi strījane vartyatām iti
anṛtaṃ nāvagacchāmi dākṣiṇyenāpi kiṃcana //

na cānuvartanaṃ tan me rucitaṃ yatra nārjavam
sarvabhāvena saṃparko yadi nāsti dhig astu tat //

(adhrṭeḥ Canṛte )śraddadhānasya saktasyādoṣadarśinaḥ
kiṃ hi vañcayitavyaṃ syāj jātarāgasya cetasaḥ //

vañcayanti ca yady (evaṃ Ceva jātarāgāḥ parasparam
nanu naiva kṣamaṃ draṣṭuṃ narāḥ strīṇāṃ nṛṇām striyaḥ //

tad evaṃ sati duḥkhārtaṃ jarāmaraṇa(bhāginam Cbhoginam )
na māṃ kāmeṣv anāryeṣu pratārayitum arhasi //

aho 'tidhīraṃ balavac ca te manaś caleṣu kāmeṣu ca sāradarśinaḥ
bhaye (atitīvre Capi tīvre )viṣayeṣu sajjase nirīkṣamāṇo maraṇādhvani prajāḥ //

ahaṃ punar bhīrur atīvaviklavo jarāvipadvyādhibhayaṃ vicintayan
labhe na śāntiṃ na dhṛtiṃ kuto ratiṃ niśāmayan dīptam ivāgninā jagat //

asaṃśayaṃ mṛtyur iti prajānato narasya rāgo hṛdi yasya jāyate
ayomayīṃ tasya paraimi cetanāṃ mahābhaye (rajyati Crakṣati )yo na roditi //

atho kumāraś ca viniścayātmikāṃ cakāra kāmāśrayaghātinīṃ kathām
janasya cakṣurgamanīyamaṇḍalo mahīdharaṃ cāstam iyāya bhāskaraḥ //

tato vṛthādhāritabhūṣaṇasrajaḥ kalāguṇaiś ca praṇayaiś ca niṣphalaiḥ
svae eva bhāve vinigṛhya manmathaṃ puraṃ yayur bhagnamanorathāḥ striyaḥ //

tataḥ purodyānagatāṃ janaśriyaṃ nirīkṣya sāyaṃ pratisaṃhṛtāṃ punaḥ
anityatāṃ sarvagatāṃ vicintayan viveśa dhiṣṇyaṃ kṣitipālakātmajaḥ //

tataḥ śrutvā rājā viṣayavimukhaṃ tasya tu mano na śiśye tāṃ rātriṃ hṛdayagataśalyo gaja iva
atha śrānto mantre bahuvividhamārge sasacivo na so 'nyat kāmebhyo niyamanam apaśyat sutamateḥ //

sa tathā viṣayair vilobhyamānaḥ (paramārhair Cparamohair )api śākyarājasūnuḥ
na jagāma (dhṛtiṃ Cratiṃ )na śarma lebhe hṛdaye siṃha ivātidigdhaviddhaḥ //

atha mantrisutaiḥ kṣamaiḥ kadācit sakhibhiś citrakathaiḥ kṛtānuyātraḥ
vanabhūmididṛkṣayā śamepsur naradevānumato (bahiḥ Cvahiḥ )pratasthe //

navarukmakhalīnakiṅkiṇīkaṃ pracalaccāmaracāruhemabhāṇḍam
abhiruhya sa (kanthakaṃ Ckaṇṭhakaṃ )sadaśvaṃ prayayau ketum iva drumābjaketuḥ //

sa (vikṛṣṭatarāṃ Cnikṛṣṭatarāṃ )vanāntabhūmiṃ vanalobhāc ca yayau mahī(guṇāc ca Cguṇecchuḥ )
salilourmivikārasīramārgāṃ vasudhāṃ caiva dadarśa kṛṣyamāṇām //

halabhinnavikīrṇaśaṣpadarbhāṃ hatasūkṣmakrimi(kīṭaCkāṇḍa)jantukīrṇām
samavekṣya rasāṃ tathāvidhāṃ tāṃ svajanasyeva (vadhe Cbadhe )bhṛśaṃ śuśoca //

kṛṣataḥ puruṣāṃś ca vīkṣamāṇaḥ pavanārkāṃśurajovibhinnavarṇān
vahanaklamaviklavāṃś ca dhuryān paramāryaḥ paramāṃ kṛpāṃ cakāra //

avatīrya tatas turaṃgapṛṣṭhāc chanakair gāṃ (vyacarac chucā Cvyacarat śucā )parītaḥ
jagato jananavyayaṃ vicinvan kṛpaṇaṃ khalv idam ity uvāca (cārtaḥ Ccārttaḥ ) //

manasā ca viviktatām abhīpsuḥ suhṛdas tān anuyāyino nivārya
(abhitaś calaCabhitārala)cāruparṇavatyā vijane mūlam upeyivān sa jambvāḥ //

niṣasāda (sa yatra śaucavatyāṃ Cca patrakhoravatyāṃ bhuvi (vaiḍūryaCvaidūrya)nikāśaśādvalāyām
jagataḥ prabhavavyayau (vicinvan Cvicintya manasaś ca sthitimārgam ālalambe //

samavāptamanaḥsthitiś ca sadyo viṣayecchādibhir ādhibhiś ca muktaḥ
savitarkavicāram āpa śāntaṃ prathamaṃ dhyānam an(āsravaCāśrava)prakāram //

adhigamya tato vivekajaṃ tu paramaprītisukhaṃ ((CmanaḥC))samādhim
idam eva tataḥ paraṃ pradadhyau manasā lokagatiṃ (niśāmya Cniśamya )samyak //

kṛpaṇaṃ (bata Cvata )yaj janaḥ svayaṃ sann a(vaśo Craso )vyādhijarāvināśa(dharmā Cdharmaḥ )
jarayārditam āturaṃ mṛtaṃ vā param ajño vijugupsate madāndhaḥ //

iha ced aham īdṛśaḥ svayaṃ san vijugupseya paraṃ tathāsvabhāvam
na bhavet sadṛśaṃ hi tat kṣamaṃ vā paramaṃ dharmam imaṃ vijānato me //

iti tasya vipaśyato yathāvaj jagato vyādhijarāvipattidoṣān
balayauvanajīvita(pravṛtto Cpravṛttau vijagāmātmagato madaḥ kṣaṇena //

na jaharṣa na cāpi cānutepe vicikitsāṃ na yayau na tandrinidre
na ca kāmaguṇeṣu saṃrarañje na (vididveṣa Cca didveṣa )paraṃ na cāvamene //

iti buddhir iyaṃ ca nīrajaskā vavṛdhe tasya mahātmano viśuddhā
puruṣair aparair adṛśyamānaḥ puruṣaś copasasarpa bhikṣu(veṣaḥ Cveśaḥ ) //

naradevasutas tam abhyapṛcchad vada ko 'sīti śaśaṃsa so 'tha tasmai
(narapuṃCsa ca puṃ)gava janmamṛtyubhītaḥ śramaṇaḥ pravrajito 'smi mokṣahetoḥ //

jagati kṣayadharmake mumukṣur mṛgaye 'haṃ śivam akṣayaṃ padaṃ tat
sva(jane 'nyajane ca tulyaCjano 'nyajanair atulya)buddhir viṣayebhyo vini.vrttarāgadoṣaḥ //

nivasan kvacid eva vṛkṣamūle vijane vāyatane girau vane vā
vicarāmy aparigraho nirāśaḥ paramārthāya yathopapanna(bhaikṣaḥ Cbhikṣuḥ ) //

iti paśyata eva rājasūnor idam uktvā sa nabhaḥ samutpapāta
sa hi tadvapur anya(buddhaCbuddhi)darśī smṛtaye tasya sameyivān divaukāḥ //

gaganaṃ khagavad gate ca tasmin nṛvaraḥ saṃjahṛṣe visismiye ca
upalabhya tataś ca dharmasaṃjñām abhiniryāṇavidhau matiṃ cakāra //

tata indrasamo (jitendriyāśvaḥ Cjitendriyaś ca pravivikṣuḥ (puram aśvam Cparamāśvam )āruroha
(parivārajanaṃ Cparivartya janaṃ )tv avekṣamāṇas tata evābhimataṃ vanaṃ na bheje //

sa jarāmaraṇakṣayaṃ cikīrṣur vanavāsāya matiṃ smṛtau nidhāya
praviveśa punaḥ puraṃ na kāmād vanabhūmer iva maṇḍalaṃ dvipendraḥ //

sukhitā (bata Cvata )nirvṛtā ca sā strī patir ī(dṛkṣa ihāyatākṣa Cdṛk tvam ivāyatākṣa )yasyāḥ
iti taṃ samudīkṣya rājakanyā praviśantaṃ pathi sāñjalir jagāda //

atha ghoṣam imaṃ mahābhraghoṣaḥ pariśuśrāva śamaṃ paraṃ ca lebhe
(śrutavān sa Cśrutavāṃś ca )hi nirvṛteti śabdaṃ parinirvāṇavidhau matiṃ cakāra //

atha kāñcanaśailaśṛṅgavarṣmā gajameghar1ṣabhabāhunisvanākṣaḥ
kṣayam akṣayadharmajātarāgaḥ śaśisiṃhānanavikramaḥ prapede //

mṛgarājagatis tato 'bhyagacchan nṛpatiṃ mantrigaṇair upāsyamānam
samitau marutām iva jvalantaṃ maghavantaṃ tridive sanatkumāraḥ //

praṇipatya ca sāñjalir babhāṣe diśa mahyaṃ naradeva sādhv anujñām
parivivrajiṣāmi mokṣahetor niyato hy asya janasya viprayogaḥ //

iti tasya vaco niśamya rājā kariṇevābhihato drumaś cacāla
kamalapratime 'ñjalau gṛhītvā vacanaṃ cedam uvāca (bāṣpaCvāṣpa)kaṇṭhaḥ //

pratisaṃhara tāta buddhim etāṃ na hi kālas tava dharmasaṃśrayasya
vayasi prathame matau calāyāṃ bahudoṣāṃ hi vadanti dharmacaryām //

viṣayeṣu kutūhalendriyasya vratakhedeṣv asamarthaniścayasya
taruṇasya manaś calaty araṇyād anabhijñasya viśeṣato (viveke Cavivekam ) //

mama tu priyadharma dharmakālas tvayi lakṣmīm avasṛjya (lakṣmaClakṣya)bhūte
sthiravikrama vikrameṇa dharmas tava hitvā tu guruṃ bhaved adharmaḥ //

tad imaṃ vyavasāyam utsṛja tvaṃ bhava tāvan nirato gṛhasthadharme
puruṣasya vayaḥsukhāni bhuktvā ramaṇīyo hi tapovanapraveśaḥ //

iti vākyam idaṃ niśamya rājñaḥ kalaviṅkasvara uttaraṃ babhāṣe
yadi me pratibhūś caturṣu rājan bhavasi tvaṃ na tapovanaṃ śrayiṣye //

na bhaven maraṇāya jīvitaṃ me viharet svāsthyam idam ca me na rogaḥ
na ca yauvanam ākṣipej jarā me na ca saṃpattim (imāṃ hared Capāhared )vipattiḥ //

iti durlabham artham ūcivāṃsaṃ tanay.am vākyam uvāca śākyarājaḥ
tyaja buddhim (imām atiCimāṃ gati)pravṛttām avahāsyo 'timano(ratho 'Cratha)kramaś ca //

atha merugurur guruṃ babhāṣe yadi nāsti krama eṣa (nāsmi Cnāsti )vāryaḥ
śaraṇāj jvalanena dahyamānān na hi (niścikramiṣuḥ Cniścikramiṣuṃ )kṣamaṃ grahītum //

jagataś ca (yadā Cyathā )dhruvo viyogo (nanu Cna tu )dharmāya varaṃ (svayaṃviyogaḥ Ctv ayaṃ viyogaḥ )
avaśaṃ nanu viprayojayen mām akṛtasvārtham atṛptam eva mṛtyuḥ //

iti bhūmipatir niśamya tasya vyavasāyaṃ tanayasya nirmumukṣoḥ
abhidhāya na yāsyatīti bhūyo vidadhe rakṣaṇam uttamāṃś ca kāmān //

sacivais tu nidarśito yathāvad bahumānāt praṇayāc ca śāstrapūrvam
guruṇā ca nivārito 'śrupātaiḥ praviveśāvasathaṃ tataḥ sa śocan //

calakuṇdalacumbitānanābhir ghananiśvāsavikampitastanībhiḥ
vanitābhir adhīralocanābhir mṛgaśāvābhir ivābhyudīkṣyamāṇaḥ //

sa hi kāñcanaparvatāvadāto hṛdayonmādakaro varāṅganānām
śravanāṅgavilocanātmabhāvān vacanasparśavapurguṇair jahāra //

vigate divase tato vimānaṃ vapuṣā sūrya iva pradīpyamānaḥ
timiraṃ vijighāṃsur ātmabhāsā ravir udyann iva merum āruroha //

kanakojjvaladīptadīpavṛkṣaṃ varakālāgurudhūpapūrṇagarbham
adhiruhya sa vajrabhakticitraṃ pravaraṃ kāñcanam āsanaṃ siṣeve //

tata uttamam (uttamāṅganās taṃ Cuttamāś ca nāryo niśi tūryair upatasthur indrakalpam
himavacchirasīva candragaure draviṇendrātmajam apsarogaṇaughāḥ //

paramair api divyatūryakalpaiḥ sa tu tair naiva ratiṃ yayau na harṣam
paramārthasukhāya tasya sādhor abhiniścikramiṣā yato na reme //

atha tatra surais tapovariṣṭhair akaniṣṭhair vyavasāyam asya buddhvā
yugapat pramadājanasya nidrā vihitāsīd vikṛtāś ca gātraceṣṭāḥ //

abhavac chayitā hi tatra kācid viniveśya pracale kare kapolam
dayitām api rukmapattracitrāṃ kupitevāṅkagatāṃ vihāya vīṇām //

vibabhau karalagnaveṇur anyā stanavisrastasitāṃśukā śayānā
ṛjuṣaṭpadapaṅktijuṣṭapadmā jalaphenaprahasattaṭā nadīva //

navapuṣkaragarbhakomalābhyāṃ tapanīyojjvalasaṃgatāṅgadābhyām
svapiti sma (tathāparā Ctathā purā )bhujābhyāṃ parirabhya priyavan mṛdaṅgam eva //

navahāṭakabhūṣaṇās tathānyā vasanaṃ pītam anuttamaṃ vasānāḥ
avaśā (ghananidrayā Cvata nidrayā )nipetur gajabhagnā iva karṇikāraśākhāḥ //

avalambya gavākṣapārśvam anyā śayitā cāpavibhugnagātrayaṣṭiḥ
virarāja vilambicāruhārā racitā toraṇaśālabhañjikeva //

maṇikuṇḍaladaṣṭapattralekhaṃ mukhapadmaṃ vinataṃ tathāparasyāḥ
śatapattram ivārdha(vakraCcakra)nāḍaṃ sthitakāraṇḍavaghaṭṭitaṃ cakāśe //

aparāḥ śayitā yathopaviṣṭāḥ stanabhārair avanamyamānagātrāḥ
upaguhya parasparaṃ virejur bhujapāśais tapanīyapārihāryaiḥ //

mahatīṃ parivādinīṃ ca kācid vanitāliṅgya sakhīm iva prasuptā
vijughūrṇa calatsuvarṇa(sūtrā Csūtrāṃ vadanenākula(yoktrakeṇa Ckarṇikojjvalena ) //

paṇavaṃ yuvatir bhujāṃsadeśād avavisraṃsitacārupāśam anyā
savilāsaratāntatāntam ūrvor vivare kāntam ivābhinīya śiśye //

aparā babhur nimīlitākṣyo vipulākṣyo 'pi śubhabhruvo 'pi satyaḥ
pratisaṃkucitāravindakośāḥ savitary astam ite yathā nalinyaḥ //

śithilākulamūrdhajā tathānyā jaghanasrastavibhūṣaṇāṃśukāntā
aśayiṣṭa vikīrṇakaṇṭhasūtrā gajabhagnā (pratiyātanāṅganeva Cpratipātitāṅganeva ) //

aparās tv avaśā hriyā viyuktā dhṛtimatyo 'pi vapurguṇair upetāḥ
viniśaśvasur (ulbaṇaṃ Culvaṇaṃ )śayānā (vikṛtāḥ kṣiptaCvikṛtākṣipta)bhujā jajṛmbhire ca //

vyapaviddhavibhūṣaṇasrajo 'nyā (visṛtāgranthanaCvisṛtāgranthana)vāsaso visaṃjñāḥ
animīlitaśuklaniścalākṣyo na virejuḥ śayitā gatāsukalpāḥ //

vivṛtāsyapuṭā vivṛddha(gātrī Cgātrā prapatadvaktrajalā prakāśaguhyā
aparā madaghūrṇiteva śiśye na (babhāse Cbabhāṣe )vikṛtaṃ vapuḥ pupoṣa //

iti sattva(kulānvayānurūpaṃ Ckulānurūparūpaṃ vividhaṃ sa pramadājanaḥ śayānaḥ
sarasaḥ sadṛśaṃ babhāra rūpaṃ pavanāvarjita(rugnaCrugṇa)puṣkarasya //

samavekṣya (tathā tathā Ctataś ca tāḥ )śayānā vikṛtās tā yuvatīr adhīraceṣṭāḥ
guṇavadvapuṣo 'pi valgu(bhāṣā Cbhāso nṛpasūnuḥ sa vigarhayāṃ babhūva //

aśucir vikṛtaś ca jīvaloke vanitānām ayam īdṛśaḥ svabhāvaḥ
vasanābharaṇais tu vañcyamānaḥ puruṣaḥ strīviṣayeṣu rāgam eti //

vimṛśed yadi yoṣitāṃ manuṣyaḥ prakṛtiṃ svapnavikāram īdṛśaṃ ca
dhruvam atra na vardhayet pramādaṃ guṇasaṃkalpahatas tu rāgam eti //

iti tasya tadantaraṃ viditvā niśi niścikramiṣā samudbabhūva
avagamya manas tato 'sya devair bhavanadvāram apāvṛtaṃ babhūva //

atha so 'vatatāra harmyapṛṣṭhād yuvatīs tāḥ śayitā vigarhamāṇaḥ
avatīrya tataś ca nirviśaṅko gṛhakakṣyāṃ (prathamāṃ Cprathamaṃ )vinirjagāma //

turagāvacaraṃ sa bodhayitvā javinaṃ chandakam ittham ity uvāca
hayam ānaya kanthakaṃ tvarāvān amṛtaṃ prāptum ito 'dya ma yiyāsā //

hṛdi yā mama tuṣṭir adya jātā vyavasāyaś ca yathā (matau Cdhṛtau )niviṣṭaḥ
vijane 'pi ca nāthavān ivāsmi dhruvam artho 'bhimukhaḥ (sameta Csa me ya )iṣṭaḥ //

hriyam eva ca saṃnatiṃ ca hitvā śayitā matpramukhe yathā yuvatyaḥ
vivṛte ca yathā svayaṃ kapāṭe niyataṃ yātum (ato mamādya Canāmayāya )kālaḥ //

pratigṛhya tataḥ sa bhartur ājñāṃ viditārtho 'pi narendraśāsanasya
manasīva pareṇa codyamānas turagasyānayane matiṃ cakāra //

atha hemakhalīnapūrṇavaktraṃ laghuśayyāstaraṇopagūḍhapṛṣṭham
balasattva(javānvayopapannaṃ Cjavatvaropapannaṃ sa varāśvaṃ tam upānināya bhartre //

pratatatrikapucchamūlapārṣṇiṃ (nibhṛtahrasvaCnibhṛtaṃ hrasva)tanūja(pucchaCpṛṣṭha)karṇam
vinatonnatapṛṣṭhakukṣipārśvaṃ vipulaprothalalāṭakaṭhyuraskam //

upaguhya sa taṃ viśālavakṣāḥ kamalābhena ca sāntvayan kareṇa
madhurākṣarayā girā śaśāsa dhvajinīmadhyam iva praveṣṭukāmaḥ //

bahuśaḥ (kila śatravo Ckaliśatravo )nirastāḥ samare tvām adhiruhya pārthivena
aham apy amṛtaṃ (padaṃ Cparaṃ )yathāvat turagaśreṣṭha labheya tat kuruṣva //

sulabhāḥ khalu saṃyuge sahāyā viṣayāvāptasukhe dhanārjane vā
puruṣasya tu durlabhāḥ sahāyāḥ patitasyāpadi dharmasaṃśraye vā //

iha caiva bhavanti ye sahāyāḥ kaluṣe (karmaṇi Cdharmaṇi )dharmasaṃśraye vā
avagacchati me yathāntarātmā niyataṃ te 'pi janās tadaṃśabhājaḥ //

tad idaṃ parigamya dharmayuktaṃ mama niryāṇam (ito Cato )jagaddhitāya
turagottama vegavikramābhyāṃ prayatasvātmahite jagaddhite ca //

iti suhṛdam ivānuśiṣya kṛtye turagavaraṃ nṛvaro vanaṃ yiyāsuḥ
sitam asitagatidyutir vapuṣmān ravir iva śāradam abhram āruroha //

atha sa pariharan niśīthacaṇḍaṃ parijanabodhakaraṃ dhvaniṃ sadaśvaḥ
vigatahanuravaḥ praśāntaheṣaś cakitavimuktapada(kramo Ckramā )jagāma //

kanakavalayabhūṣitaprakoṣṭhaiḥ kamalanibhaiḥ (kamalān iva Ckamalāni ca )pravidhya
avanatatanavas tato 'sya yakṣāś cakita(gatair Cgater )dadhire khurān karāgraiḥ //

guruparighakapāṭasaṃvṛtā yā na sukham api dviradair apāvriyante
vrajati nṛpasute gatasvanās tāḥ svayam abhavan vivṛtāḥ puraḥ pratolyaḥ //

pitaram abhimukhaṃ sutaṃ ca bālaṃ janam anuraktam anuttamāṃ ca lakṣmīm
kṛtamatir apahāya nirvyapekṣaḥ pitṛnagarāt sa tato vinirjagāma //

atha sa (vimalaCvikaca)paṅkajāyatākṣaḥ puram avalokya nanāda siṃhanādam
jananamaraṇayor adṛṣṭapāro na (puram Cpunar )ahaṃ kapilāhvayaṃ (praveṣṭā Cpraviṣṭā ) //

iti vacanam idaṃ niśamya tasya draviṇapateḥ pariṣadgaṇā nananduḥ
pramuditamanasaś ca devasaṅghā vyavasitapāraṇam āśaśaṃsire 'smai //

hutavahavapuṣo divaukaso 'nye vyavasitam asya (suduṣCca duṣ)karaṃ viditvā
(akṛṣata Cakuruta )tuhine pathi prakāśaṃ ghanavivarapraṣrtā ivendupādāḥ //

aruṇaparuṣa(tāram antarikṣaṃ Cbhāram antarīkṣaṃ (sa ca subahūni Csarasabahūni )jagāma yojanāni //

tato (muhūrtābhyudite Cmuhūrte 'bhyudite jagaccakṣuṣi bhāskare
bhārgavasyāśramapadaṃ sa dadarśa nṛṇāṃ varaḥ //

suptaviśvastahariṇaṃ svasthasthitavihaṃgamam
viśrānta iva yad (dṛṣṭvā Cdṛṣṭā [sic] kṛtārtha iva cābhavat //

sa vismayanivṛttyarthaṃ tapaḥpūjārtham eva ca
svāṃ cānuvartitāṃ rakṣaṇn aśvapṛṣṭhād avātarat //

avatīrya ca pasparśa nistīrṇam iti vājinam
chandakaṃ cābravīt prītaḥ snāpayann iva cakṣuṣā //

imaṃ tārkṣyopamajavaṃ turaṃgam anugacchatā
darśitā saumya madbhaktir vikramaś cāyam ātmanaḥ //

sarvathāsmy anyakāryo 'pi gṛhīto bhavatā hṛdi
bhartṛsnehaś ca yasyāyam īdṛśaḥ (śaktir Cśakta )eva ca //

asnigdho 'pi samartho 'sti niḥsāmarthyo 'pi bhaktimān
bhaktimāṃs caiva śaktaś ca durlabhas tvadvidho bhuvi //

tat prīto 'smi tavānena mahābhāgena karmaṇā
(yasya te Cdṛśyate )mayi bhāvo 'yaṃ phalebhyo 'pi parāṅ(mukhaḥ Cmukhe ) //

ko janasya phalasthasya na syād abhimukho janaḥ
janībhavati bhūyiṣṭhaṃ svajano 'pi viparyaye //

kulārthaṃ dhāryate putraḥ poṣārthaṃ sevyate pitā
(āśayāc chliṣyati Cāśayāśliṣyati )jagan nāsti niṣ(kāraṇā svatā Ckāraṇāsvatā ) //

kim uktvā bahu saṃkṣepāt kṛtaṃ me sumahat priyam
nivartasvāśvam ādāya saṃprāpto 'smīpsitaṃ (padam Cvanam ) //

ity uktvā sa mahābāhur anuśaṃsacikīrṣayā
bhūṣaṇāny avamucyāsmai saṃtaptamanase dadau //

(mukuṭād dīpaCmukuṭoddīpta)karmāṇaṃ maṇim ādāya bhāsvaram
bruvan vākyam idaṃ tasthau sāditya iva mandaraḥ //

anena maṇinā chanda praṇamya bahuśo nṛpaḥ
vijñāpyo 'muktaviśrambhaṃ saṃtāpavinivṛttaye //

(janmaCjarā)maraṇanāśārthaṃ praviṣṭo 'smi tapovanam
na khalu svargatarṣeṇa nāsnehena na manyunā //

tad evam abhiniṣkrāntaṃ na māṃ śocitum arhasi
bhūtvāpi hi ciraṃ śleṣaḥ kālena na bhaviṣyati //

dhruvo yasmāc ca viśleṣas tasmān mokṣāya me matiḥ
viprayogaḥ kathaṃ na syād bhūyo 'pi sva(janād iti Cjanādibhiḥ ) //

śokatyāgāya niṣkrāntaṃ na māṃ śocitum arhasi
śokahetuṣu kāmeṣu saktāḥ śocyās tu rāgiṇaḥ //

ayaṃ ca kila pūrveṣām asmākaṃ niścayaḥ sthiraḥ
iti (dāyādyaCdāyāda)bhūtena na śocyo 'smi pathā vrajan //

bhavanti hy arthadāyādāḥ puruṣasya viparyaye
pṛthivyāṃ dharmadāyādāḥ durlabhās tu na santi vā //

yad api syād asamaye yāto vanam asāv iti
akālo nāsti dharmasya jīvite cañcale sati //

tasmād adyaiva me śreyaś cetavyam iti niścayaḥ
jīvite ko hi viśrambho mṛtyau pratyarthini sthite //

evamādi tvayā saumya vijñāpyo vasudhādhipaḥ
prayatethās tathā caiva yathā māṃ na smared api //

api nairguṇyam asmākaṃ vācyaṃ narapatau tvayā
nairguṇyāt tyajyate snehaḥ snehatyāgān na śocyate //

iti vākyam idaṃ śrutvā chandaḥ saṃtāpaviklavaḥ
(bāṣpaCvāṣpa)grathitayā vācā pratyuvāca kṛtāñjaliḥ //

anena tava bhāvena bāndhavāyāsadāyinā
bhartaḥ sīdati me ceto nadīpaṅkae iva dvipaḥ //

kasya notpādayed (bāṣpaṃ Cvāṣpaṃ niścayas te 'yam īdṛśaḥ
ayomaye 'pi hṛdaye kiṃ punaḥ snehaviklave //

vimānaśayanārhaṃ hi saukumāryam idaṃ kva ca
kharadarbhāṅkuravatī tapovanamahī kva ca //

śrutvā tu vyavasāyaṃ te yad aśvo 'yaṃ (mayāhṛtaḥ Cmayā hṛtaḥ )
balātkāreṇa tan nātha daivenaivāsmi kāritaḥ //

kathaṃ hy ātmavaśo jānan vyavasāyam imaṃ tava
upānayeyaṃ turagaṃ śokaṃ kapila(vāstunaḥ Cvastunaḥ ) //

tan nārhasi mahābāho vihātuṃ putralālasam
snigdhaṃ vṛddhaṃ ca rājānaṃ saddharmam iva nāstikaḥ //

saṃvardhanapariśrāntāṃ dvitīyāṃ tāṃ ca mātaram
(devīṃ Cdeva )nārhasi vismartuṃ kṛtaghna iva satkriyām //

bālaputrāṃ guṇavatīṃ kulaślāghyāṃ pativratām
devīm arhasi na tyaktuṃ (klībaḥ Cklīvaḥ )prāptām iva śriyam //

putraṃ yāśodharaṃ ślāghyaṃ yaśodharmabhṛtāṃ (varam Cvaraḥ )
bālam arhasi na tyaktuṃ vyasanīvottamaṃ yaśaḥ //

atha bandhuṃ ca rājyaṃ ca tyaktum eva kṛtā matiḥ
māṃ nārhasi vibho tyaktuṃ tvatpādau hi gatir mama //

nāsmi yātuṃ puraṃ śakto dahyamānena cetasā
tvām araṇye parityajya su(mantra Cmitra )iva rāghavam //

kiṃ hi vakṣyati (māṃ rājā Crājā māṃ tvadṛte nagaraṃ gatam
vakṣyāmy ucitadarśitvāt kiṃ tavāntaḥpurāṇi vā //

yad apy ātthāpi nairguṇyaṃ vācyaṃ narapatāv iti
kiṃ tad vakṣyāmy abhūtaṃ te nirdoṣasya muner iva //

hṛdayena salajjena jihvayā sajjamānayā
ahaṃ yadyapi vā brūyāṃ kas tac chraddhātum arhati //

yo hi candramasas (taikṣṇyaṃ Ctaikṣṇya [sic] kathayec chraddadhīta vā
sa doṣāṃs tava doṣajña kathayec chraddadhīta vā //

sānukrośasya satataṃ nityaṃ karuṇavedinaḥ
snigdhatyāgo na sadṛśo nivartasva prasīda me //

iti śokābhibhūtasya śrutvā chandasya bhāṣitam
svasthaḥ paramayā dhṛtyā jagāda vadatāṃ varaḥ //

madviyogaṃ prati cchanda saṃtāpas tyajyatām ayam
nānābhāvo hi niyataṃ pṛthagjātiṣu dehiṣu //

svajanaṃ yadyapi snehān na (tyajeyam ahaṃ svayam Ctyajeyaṃ mumukṣayā )
mṛtyur anyoanyam avaśān asmān saṃtyājayiṣyati //

mahatyā tṛṣṇayā duḥkhair garbheṇāsmi yayā dhṛtaḥ
tasyā niṣphalayatnāyāḥ kvāhaṃ mātuḥ kva sā mama //

vāsavṛkṣe samāgamya vigacchanti yathāṇḍajāḥ
niyataṃ viprayogāntas tathā bhūtasamāgamaḥ //

sametya ca yathā bhūyo vyapayānti (balāhakāḥ Cvalāhakāḥ )
saṃyogo viprayogaś ca tathā me prāṇināṃ mataḥ //

yasmād yāti ca loko 'yaṃ vipralabhya paraṃparam
mamatvaṃ na kṣamaṃ tasmāt svapnabhūte samāgame //

sahajena viyujyante parṇarāgeṇa pādapāḥ
anyenānyasya viśleṣaḥ kiṃ punar na bhaviṣyati //

tad evaṃ sati saṃtāpaṃ mā kārṣīḥ saumya gamyatām
lambate yadi tu sneho gatvāpi punar āvraja //

brūyāś (cāsmatkṛtāpekṣaṃ Ccāsmāsv anākṣepaṃ janaṃ kapila(vāstuni Cvastuni )
tyajyatāṃ tadgataḥ snehaḥ śrūyatāṃ cāsya niścayaḥ //

kṣipram eṣyati vā kṛtvā janmamṛtyukṣayaṃ kila
akṛtārtho nir(ārambho Cālambo nidhanaṃ yāsyatīti vā //

iti tasya vacaḥ śrutvā kanthakas turagottamaḥ
jihvayā lilihe pādau (bāṣpam Cvāṣpam )uṣṇaṃ mumoca ca //

jālinā svastikāṅkena (cakraCvakra)madhyena pāṇinā
āmamarśa kumāras taṃ babhāṣe ca vayasyavat //

muñca kanthaka mā (bāṣpaṃ Cvāṣpaṃ darśiteyaṃ sadaśvatā
mṛṣyatāṃ saphalaḥ śīghraṃ śramas te 'yaṃ bhaviṣyati //

maṇitsaruṃ chandakahastasaṃsthaṃ tataḥ sa dhīro niśitaṃ gṛhītvā
kośād asiṃ kāñcanabhakticitraṃ (bilād Cvilād )ivāśīviṣam udbabarha //

niṣkāsya taṃ cadutpalapattranīlaṃ ciccheda citraṃ mukuṭaṃ sakeśam
vikīryamāṇāṃśukam antarīkṣe cikṣepa cainaṃ sarasīva haṃsam //

pūjābhilāṣeṇa ca bāhumānyād divaukasas taṃ jagṛhuḥ praviddham
yathāvad enaṃ divi devasaṅghā divyair viśeṣair mahayāṃ ca cakruḥ //

muktvā tv alaṃkārakalatravattāṃ śrīvipravāsaṃ śirasaś ca kṛtvā
dṛṣṭvāṃśukaṃ kāñcanahaṃsa(cihnaṃ Ccitram vanyaṃ sa dhīro 'bhicakāṅkṣa vāsaḥ //

tato mṛgavyādhavapur divaukā bhāvaṃ viditvāsya viśuddhabhāvaḥ
kāṣāyavastro 'bhiyayau samīpaṃ taṃ śākyarājaprabhavo 'bhyuvāca //

śivaṃ ca kāṣāyam ṛṣidhvajas te na yujyate hiṃsram idaṃ dhanuś ca
tat saumya yady asti na saktir atra mahyaṃ prayacchedam idaṃ gṛhāṇa //

vyādho 'bravīt kāmada kāmam ārād anena viśvāsya mṛgān (nihanmi Cnihatya )
arthas tu śakropama yady anena hanta pratīcchānaya śuklam etat //

pareṇa harṣeṇa tataḥ sa vanyaṃ jagrāha vāso 'ṃśukam utsasarja
vyādhas tu divyaṃ vapur eva bibhrat tac chuklam ādāya divaṃ jagāma //

tataḥ kumāraś ca sa cāśvagopas tasmiṃs tathā yāti visismiyāte
āraṇyake vāsasi caiva bhūyas tasminn akārṣṭāṃ bahumānam āśu //

chandaṃ tataḥ sāśrumukhaṃ visṛjya kāṣāya(saṃbhṛd dhṛtiCsaṃvid vṛta)kīrtibhṛt saḥ
yenāśramas tena yayau mahātmā saṃdhyābhrasaṃvīta (ivoḍuCivādri)rājaḥ //

tatas tathā bhartari rājyaniḥspṛhe tapovanaṃ yāti vivarṇavāsasi
bhujau samutkṣipya tataḥ sa vājibhṛd bhṛśaṃ vicukrośa papāta ca kṣitau //

vilokya bhūyaś ca ruroda sasvaraṃ hayaṃ bhujābhyām upaguhya kanthakam
tato nirāśo vilapan muhur muhur yayau śarīreṇa puraṃ na cetasā //

kvacit pradadhyau vilalāpa ca kvacit kvacit pracaskhāla papāta ca kvacit
ato vrajan bhaktivaśena duḥkhitaś cacāra bahvīr (avasaḥ Cavaśaḥ )pathi kriyāḥ //

tato visṛjyāśrumukhaṃ rudantaṃ chandaṃ vanacchandatayā nirāsthaḥ
sarvārthasiddho vapuṣābhibhūya tam āśramaṃ (siddha Csiddham )iva prapede //

sa rājasūnur mṛgarājagāmī mṛgājiraṃ tan mṛgavat praviṣṭaḥ
lakṣmīviyukto 'pi śarīralakṣmyā cakṣūṃṣi sarvāśramiṇāṃ jahāra //

sthitā hi hastasthayugās tathaiva kautūhalāc cakradharāḥ sadārāḥ
tam indrakalpaṃ dadṛśur na jagmur dhuryā ivārdhāvanataiḥ śirobhiḥ //

viprāś ca gatvā bahir idhmahetoḥ prāptāḥ samitpuṣpapavitrahastāḥ
tapaḥpradhānāḥ kṛtabuddhayo 'pi taṃ draṣṭum īyur na maṭhān abhīyuḥ //

hṛṣṭāś ca kekā mumucur mayūrā dṛṣṭvāmbudaṃ nīlam (ivonnamantaḥ Civonnamantaṃ )
śaṣpāṇi hitvābhimukhāś ca tasthur mṛgāś calākṣā mṛgacāriṇaś ca //

dṛṣṭvā tam ikṣvākukulapradīpaṃ jvalantam udyantam ivāṃśumantam
kṛte 'pi dohe janitapramodāḥ prasusruvur homaduhaś ca gāvaḥ //

kaścid vasūnām ayam aṣṭamaḥ syāt syād aśvinor anyataraś cyuto (vā Catra )
uccerur uccair iti tatra vācas taddarśanād vismayajā munīnām //

lekhar1ṣabhasyeva vapur dvitīyaṃ dhāmeva lokasya carācarasya
sa dyotayām āsa vanaṃ hi kṛtsnaṃ yadṛcchayā sūrya ivāvatīrṇaḥ //

tataḥ sa tair āśramibhir yathāvad abhyarcitaś copanimantritaś ca
pratyarcayāṃ dharmabhṛto babhūva svareṇa (sāmbhoambuCbhādrāmbu)dharopamena //

kīrṇaṃ (tathā Ctataḥ )puṇyakṛtā janena svargābhikāmena vimokṣakāmaḥ
tam āśramaṃ so 'nucacāra dhīras tapāṃsi citrāṇi nirīkṣamāṇaḥ //

tapovikārāṃś ca nirīkṣya saumyas tapovane tatra tapodhanānām
tapasvinaṃ kaṃcid anuvrajantaṃ tattvaṃ vijijñāsur idaṃ babhāṣe //

tatpūrvam adyāśramadarśanaṃ me yasmād imaṃ dharmavidhiṃ na jāne
tasmād bhavān arhati bhāṣituṃ me yo niścayo (yat Cyaṃ )prati vaḥ pravṛttaḥ //

tato dvijātiḥ sa tapovihāraḥ śākyar1ṣabhāyar7ṣabhavikramāya
kram.ena tasmai kathayāṃ cakāra tapo(viśeṣāṃs Cviśeṣaṃ )tapasaḥ phalaṃ ca //

agrāmyam annaṃ salile prarūḍhaṃ parṇāni toyaṃ phalamūlam eva
yathāgamaṃ vṛttir iyaṃ munīnāṃ bhinnās tu te te tapasāṃ vikalpāḥ //

uñchena jīvanti khagā ivānye tṛṇāni kecin mṛgavac caranti
kecid bhujaṃgaiḥ saha vartayanti valmīkabhūtā (vanamārutena Civa mārutena ) //

aśmaprayatnārjitavṛttayo 'nye kecit svadantāpahatānnabhakṣāḥ
kṛtvā parārthaṃ śrapaṇaṃ tathānye kurvanti kāryaṃ yadi śeṣam asti //

kecij jalaklinnajaṭākalāpā dviḥ pāvakaṃ juhvati mantrapūrvam
mīnaiḥ samaṃ kecid apo vigāhya vasanti kūrmollikhitaiḥ śarīraiḥ //

evaṃvidhaiḥ kālacitais tapobhiḥ parair divaṃ yānty aparair nṛlokam
duḥkhena mārgeṇa sukhaṃ (hy upaiti Ckṣiyanti (sukhaṃ Cduḥkhaṃ )hi dharmasya vadanti mūlam //

ity evamādi dvipendravatsaḥ śrutvā vacas tasya tapodhanasya
adṛṣṭatattvo 'pi na saṃtutoṣa śanair idaṃ cātmagataṃ (babhāṣe Cjagāda ) //

duḥkhātmakaṃ naikavidhaṃ tapaś ca svargapradhānaṃ tapasaḥ phalaṃ ca
lokāś ca sarve pariṇāmavantaḥ svalpe śramaḥ khalv ayam āśramāṇām //

(priyāṃś Cśriyaṃ )ca bandhūn viṣayāṃś ca hitvā ye svarga(hetor Chetau )niyamaṃ caranti
te viprayuktāḥ khalu gantukāmā mahattaraṃ (bandhanam Csvaṃ vanam )eva bhūyaḥ //

kāyaklamair yaś ca tapoabhidhānaiḥ pravṛttim ākāṅkṣati kāmahetoḥ
saṃsāradoṣān aparīkṣamāṇo duḥkhena so 'nvicchati duḥkham eva //

trāsaś ca nityaṃ maraṇāt prajānāṃ yatnena cecchanti (punaḥprasūtim Cpunaḥ prasūtim )
satyāṃ pravṛttau niyataś ca mṛtyus tatraiva (magnā Cmagno )yata eva (bhītāḥ Cbhītaḥ ) //

ihārtham eke praviśanti khedaṃ svargārtham anye śramam āpnuvanti
sukhārtham āśākṛpaṇo 'kṛtārthaḥ pataty anarthe khalu jīvalokaḥ //

na khalv ayaṃ garhita eva yatno yo hīnam utsṛjya viśeṣagāmī
prājñaiḥ samānena pariśrameṇa kāryaṃ tu tad yatra punar na kāryam //

śarīrapīḍā tu yadīha dharmaḥ sukhaṃ śarīrasya bhavaty adharmaḥ
dharmeṇa cāpnoti sukhaṃ paratra tasmād adharmaṃ phalatīha dharmaḥ //

yataḥ śarīraṃ manaso vaśena pravartate (cāpi Cvāpi )nivartate (ca Cvā )
yukto damaś cetasa eva tasmāc cittād ṛte kāṣṭhasamaṃ śarīram //

āhāraśuddhyā yadi puṇyam iṣṭaṃ tasmān mṛgāṇām api puṇyam asti
ye cāpi bāhyāḥ puruṣāḥ phalebhyo bhāgyāparādhena parāṅ(mukhārthāḥ Cmukhatvāt ) //

duḥkhe 'bhisaṃdhis tv atha puṇyahetuḥ sukhe 'pi kāryo nanu so 'bhisaṃdhiḥ
atha pramāṇaṃ na sukhe 'bhisaṃdhir duḥkhe pramāṇaṃ nanu nābhisaṃdhiḥ //

tathaiva ye karmaviśuddhihetoḥ spṛśanty apas tīrtham iti pravṛttāḥ
tatrāpi toṣo hṛdi kevalo 'yaṃ na pāvayis.yanti hi pāpam āpaḥ //

spṛṣṭaṃ hi yad yad guṇavadbhir ambhas tat tat pṛthivyāṃ yadi tīrtham iṣṭam
tasmād guṇān eva paraimi tīrtham āpas tu niḥsaṃśayam āpa eva //

iti sma tat tad bahuyuktiyuktaṃ jagāda cāstaṃ ca yayau vivasvān
tato havirdhūmavivarṇavṛkṣaṃ tapaḥpraśāntaṃ sa vanaṃ viveśa //

abhyuddhṛtaprajvalitāgnihotraṃ kṛtābhiṣekar1ṣijanāvakīrṇam
jāpyasvanākūjitadevakoṣṭhaṃ dharmasya karmāntam iva pravṛttam //

kāścin niśās tatra niśākarābhaḥ parīkṣamāṇaś ca tapāṃsy uvāsa
sarvaṃ parikṣepya tapaś ca matvā tasmāt tapaḥkṣetratalāj jagāma //

anvavrajann āśramiṇas tatas taṃ tadrūpamāhātmyagatair manobhiḥ
deśād anāryair abhibhūyamānān mahar2ṣayo dharmam ivāpayāntam //

tato jaṭāvalkalacīrakhelāṃs tapodhanāṃś caiva sa tān dadarśa
tapāṃsi caiṣām (anurudhyamānas Canubudhyamānas tasthau śive śrīmati (vṛkṣamūle Cmārgavṛkṣe ) //

athopasṛtyāśramavāsinas taṃ manuṣyavaryaṃ parivārya tasthuḥ
vṛddhaś ca teṣāṃ bahumānapūrvaṃ kalena sāmnā giram ity uvāca //

tvayy āgate pūrṇa ivāśramo 'bhūt saṃpadyate śūnya iva prayāte
tasmād imaṃ nārhasi tāta hātuṃ jijīviṣor deham iveṣṭam āyuḥ //

brahmar1ṣirājar1ṣisurar1ṣijuṣṭaḥ puṇyaḥ samīpe himavān hi śailaḥ
tapāṃsi tāny eva tapodhanānāṃ yatsaṃnikarṣād bahulībhavanti //

tīrthāni puṇyāny abhitas tathaiva sopānabhūtāni nabhastalasya
juṣṭāni dharmātmabhir ātmavadbhir devar1ṣibhiś caiva mahar2ṣibhiś ca //

itaś ca bhūyaḥ kṣamam uttaraiva dik sevituṃ dharmaviśeṣahetoḥ
na (tu Chi )kṣamaṃ dakṣiṇato budhena padaṃ bhaved ekam api prayātum //

tapovane 'sminn atha niṣkriyo vā saṃkīrṇa(dharmāpatito Cdharmā patito )aśucir vā
dṛṣṭas tvayā yena na te vivatsā tad brūhi yāvad rucito 'stu vāsaḥ //

ime hi vāñchanti tapaḥsahāyaṃ taponidhānapratimaṃ bhavantam
vāsas tvayā hīndrasamena sārdhaṃ bṛhaspater abhyudayāvahaḥ syāt //

ity evam ukte sa tapasvimadhye tapasvimukhyena manīṣimukhyaḥ
bhavapraṇāśāya kṛtapratijñaḥ svaṃ bhāvam antargatam ācacakṣe //

ṛjvātmanāṃ dharmabhṛtāṃ munīnām iṣṭātithitvāt svajanopamānām
evaṃvidhair māṃ prati bhāvajātaiḥ prītiḥ (parā me Cparātmā )janitaś ca (mānaḥ Cmārgaḥ ) //

snigdhābhir ābhir hṛdayaṃgamābhiḥ samāsataḥ snāta ivāsmi vāgbhiḥ
ratiś ca me dharmanavagrahasya vispanditā saṃprati bhūya eva //

evaṃ pravṛttān bhavataḥ śaraṇyān atīva saṃdarśitapakṣapātān
yāsyāmi hitveti mamāpi duḥkhaṃ yathaiva bandhūṃs tyajatas tathaiva //

svargāya yuṣmākam ayaṃ tu dharmo mamābhilāṣas tv apunarbhavāya
asmin vane yena na me vivatsā bhinnaḥ pravṛttyā hi nivṛttidharmaḥ //

tan nāratir me na parāpacāro vanād ito yena parivrajāmi
dharme sthitāḥ pūrvayugānurūpe sarve bhavanto hi mahar2ṣikalpāḥ //

tato vacaḥ sūnṛtam arthavac ca suślakṣṇam ojasvi ca garvitaṃ ca
śrutvā kumārasya tapasvinas te viśeṣayuktaṃ bahumānam īyuḥ //

kaścid dvijas tatra tu bhasmaśāyī prāṃśuḥ śikhī dāravacīravāsāḥ
āpiṅgalākṣas tanudīrghaghoṇaḥ (kuṇḍaikaCkuṇḍoda)hasto giram ity uvāca //

dhīmann udāraḥ khalu niścayas te yas tvaṃ yuvā janmani dṛṣṭadoṣaḥ
svargāpavargau hi vicārya samyag yasyāpavarge matir asti so 'sti //

yajñais tapobhir niyamaiś ca tais taiḥ svargaṃ yiyāsanti hi rāgavantaḥ
rāgeṇa sārdhaṃ ripuṇeva yuddhvā mokṣaṃ parīpsanti tu sattvavantaḥ //

tadbuddhir eṣā yadi niścitā te tūrṇaṃ bhavān gacchatu vindhyākoṣṭham
asau munis tatra vasaty arāḍo yo naiṣṭhike śreyasi labdhacakṣuḥ //

tasmād bhavāñ chroṣyati tattvamārgaṃ satyāṃ rucau saṃpratipatsyate ca
yathā tu paśyāmi matis (tathaiṣā Ctavaiṣā tasyāpi yāsyaty avadhūya buddhim //

(spaṣṭoccaCpuṣṭāśva)ghoṇaṃ vipulāyatākṣaṃ tāmrādharauṣṭhaṃ sitatīkṣṇadaṃṣṭram
idaṃ hi vaktraṃ tanuraktajihvaṃ jñeyārṇavaṃ pāsyati kṛtsnam eva //

gambhīratā yā bhavatas tv agādhā yā dīptatā yāni ca lakṣaṇāni
ācāryakaṃ prāpsyasi tat prṭhivyāṃ yan nar7ṣibhiḥ pūrvayuge 'py avāptam //

paramam iti tato nṛpātmajas tam ṛṣijanaṃ pratinandya niryayau
vidhivad anuvidhāya te 'pi taṃ praviviśur āśramiṇas tapovanam //

tatas turaṃgāvacaraḥ sa durmanās tathā vanaṃ bhartari nirmame gate
cakāra yatnaṃ pathi śoka(nigrahe Cvigrahe tathāpi caivāśru na tasya (cikṣiye Ccikṣipe ) //

yam ekarātreṇa tu bhartur ājñayā jagāma mārgaṃ saha tena vājinā
iyāya bhartur virahaṃ vicintayaṃs tam eva panthānam ahobhir aṣṭabhiḥ //

hayaś ca (saujā vicacāra Csaujasvi cacāra )kanthakas tatāma bhāvena babhūva nirmadaḥ
alaṃkṛtaś cāpi tathaiva bhūṣaṇair abhūd gataśrīr iva tena varjitaḥ //

nivṛtya caivābhimukhas tapovanaṃ bhṛśaṃ jiheṣe karuṇaṃ muhur muhuḥ
kṣudhānvito 'py adhvani śaṣpam ambu vā yathā purā nābhinananda nādade //

tato vihīnaṃ kapilāhvayaṃ puraṃ mahātmanā tena jagaddhitātmanā
krameṇa tau śūnyam ivopajagmatur divākareṇeva vinākṛtaṃ nabhaḥ //

sapuṇḍarīkair api śobhitaṃ jalair alaṃkṛtaṃ puṣpadharair nagair api
tad eva tasyopavanaṃ vanopamaṃ gatapraharṣair na rarāja nāgaraiḥ //

tato bhramadbhir diśi dīnamānasair anujjvalair (bāṣpaCvāṣpa)hatekṣaṇair naraiḥ
nivāryamāṇāv iva tāv ubhau puraṃ (śanair apasnātam Cśanai rajaḥsnātam )ivābhijagmatuḥ //

(niśāmya Cniśamya )ca srastaśarīragāminau vināgatau śākyakular1ṣabheṇa tau
mumoca (bāṣpaṃ Cvāṣpaṃ )pathi nāgaro janaḥ purā rathe dāśarather ivāgate //

atha bruvantaḥ samupetamanyavo janāḥ pathi cchandakam āgatāśravaḥ
kva rājaputraḥ (puraCkula)rāṣṭra(nandano Cvardhano ) hṛtas tvayāsāv iti pṛṣṭhato 'nvayuḥ //

tataḥ sa tān bhaktimato 'bravīj janān narendraputraṃ na parityajāmy aham
rudann ahaṃ tena tu nirjane vane gṛhasthaveśaś ca visarjitāv iti //

idaṃ vacas tasya niśamya te janāḥ suduṣkaraṃ khalv iti niścayaṃ yayuḥ
patad (dhi jahruḥ Cvijahruḥ )salilaṃ na netrajaṃ mano nininduś ca (phalottham Cphalārtham )ātmanaḥ //

athocur adyaiva viśāma tad vanaṃ gataḥ sa yatra dviparājavikramaḥ
jijīviṣā nāsti hi tena no vinā yathendriyāṇāṃ vigame śarīriṇām //

idaṃ puraṃ tena vivarjitaṃ vanaṃ vanaṃ ca tat tena samanvitaṃ puram
na śobhate tena hi no vinā puraṃ marutvatā vṛtravadhe yathā divam //

punaḥ kumāro vinivṛtta ity atho gavākṣamālāḥ pratipedire 'ṅganāḥ
viviktapṛṣṭhaṃ ca (niśāmya Cniśamya )vājinaṃ punar gavākṣāṇi pidhāya cukruśuḥ //

praviṣṭadīkṣas tu sutopalabdhaye vratena śokena ca khinnamānasaḥ
jajāpa devāyatane narādhipaś cakāra tās tāś ca (yathāśayāḥ Cyathāśrayāḥ )kriyāḥ //

tataḥ sa (bāṣpaCvāṣpa)pratipūrṇalocanas turaṃgam ādāya turaṃ(gamānugaḥ Cgamānasaḥ )
viveśa śokābhihato nṛ(pakṣayaṃ Cpālayaṃ (yudhāpinīte Ckṣayaṃ vinīte )ripuṇeva bhartari //

vigāhamānaś ca narendramandiraṃ vilokayann aśruvahena cakṣuṣā
svareṇa puṣṭena rurāva kanthako janāya duḥkhaṃ prativedayann iva //

tataḥ khagāś ca kṣayamadhyagocarāḥ samīpabaddhās turagāś ca satkṛtāḥ
hayasya tasya pratisasvanuḥ svanaṃ narendrasūnor upayāna(śaṅkinaḥ Cśaṅkitāḥ ) //

janāś ca harṣātiśayena vañcitā janādhipāntaḥpurasaṃnikarṣagāḥ
yathā hayaḥ kanthaka eṣa heṣate dhruvaṃ kumāro viśatīti menire //

atipraharṣād atha śokamūrchitāḥ kumārasaṃdarśanalolalocanāḥ
gṛhād viniścakramur āśayā striyaḥ śaratpayodād iva vidyutaś calāḥ //

vilamba(keśyo Cveśyo )malināṃśukāmbarā nirañjanair (bāṣpaCvāṣpa)hatekṣaṇair mukhaiḥ
(striyo na rejur mṛjayā Ckṛṣṇā vivarṇāañjanayā )vinākṛtā divīva tārā rajanīkṣayāruṇāḥ //

araktatāmraiś caraṇair anūpurair akuṇḍalair ārjava(kandharair Ckarṇikair )mukhaiḥ
svabhāvapīnair jaghanair amekhalair ahārayoktrair muṣitair iva stanaiḥ //

(nirīkṣya tā bāṣpaCnirīkṣitā vāṣpa)parīta(locanā Clocanaṃ nirāśrayaṃ chandakam aśvam eva ca
(viṣaṇṇaCvivarṇa)vaktrā rurudur varāṅganā vanāntare gāva ivar7ṣabhojjhitāḥ //

tataḥ sa(bāṣpā Cvāṣpā )mahiṣī mahīpateḥ pranaṣṭavatsā mahiṣīva vatsalā
pragṛhya bāhū nipapāta gautamī vilolaparṇā kadalīva kāñcanī //

hatatviṣo 'nyā (śithilāṃsaCśithilātma)bāhavaḥ striyo viṣādena vicetanā iva
na cukruśur nāśru jahur na śaśvasur na (celur āsur likhitā Ccetanā ullikhitā )iva sthitāḥ //

adhīram anyāḥ patiśokamūrchitā vilocanaprasravaṇair mukhaiḥ striyaḥ
siṣiñcire proṣitacandanān stanān dharādharaḥ prasravaṇair ivopalān //

mukhaiś ca tāsāṃ nayanāmbu(tāḍitai Ctāḍitaiḥ rarāja tad rājaniveśanaṃ tadā
navāmbukāle 'mbudavṛṣṭitāḍitaiḥ sravajjalais tāmarasair yathā saraḥ //

suvṛttapīnāṅgulibhir nirantarair abhūṣaṇair gūḍhasirair varāṅganāḥ
urāṃsi jaghnuḥ kamalopamaiḥ karaiḥ svapallavair vātacalā latā iva //

karaprahārapracalaiś ca tā (babhus Cbabhur (tathāpi Cyathāpi )nāryaḥ sahitonnataiḥ stanaiḥ
vanānilāghūrṇitapadmakampitai rathāṅganāmnāṃ mithunair ivāpagāḥ //

yathā ca vakṣāṃsi karair apīḍayaṃs tathaiva vakṣobhir apīḍayan karān
akārayaṃs tatra parasparaṃ vyathāḥ karāgravakṣāṃsy abalā dayālasāḥ //

tatas tu roṣapraviraktalocanā viṣāda(saṃbandhiCsaṃbandha)kaṣāyagadgadam
uvāca (niśvāsaCniḥśvāsa)calatpayodharā vigāḍhaśokāśrudharā yaśodharā //

niśi prasuptām avaśāṃ vihāya māṃ gataḥ kva sa cchandaka manmanorathaḥ
upāgate ca tvayi kanthake ca me samaṃ gateṣu triṣu kampate manaḥ //

anāryam asnidgham amitrakarma me nṛśaṃsa kṛtvā kim ihādya rodiṣi
niyaccha (bāṣpaṃ Cvāṣpaṃ )bhava tuṣṭamānaso na saṃvadaty aśru ca tac ca karma te //

priyeṇa vaśyena hitena sādhunā tvayā sahāyena yathārthakāriṇā
gato 'ryaputro hy apunarnivṛttaye ramasva diṣṭyā saphalaḥ śramas tava //

varaṃ manuṣyasya vicakṣaṇo ripur na mitram aprājñam ayogapeśalam
suhṛdbruveṇa hy avipaścitā tvayā kṛtaḥ kulasyāsya mahān upaplavaḥ //

imā hi śocyā vyavamuktabhūṣaṇāḥ prasakta(bāṣpāvilaCvāṣpāvila)raktalocanāḥ
sthite 'pi patyau himavanmahīsame pranaṣṭaśobhā vidhavā iva striyaḥ //

imāś ca vikṣiptaviṭaṅkabāhavaḥ prasaktapārāvatadīrghanisvanāḥ
vinākṛtās tena (sahāvarodhanair Csahaiva rodhanair bhṛśaṃ rudantīva vimānapaṅktayaḥ //

anarthakāmo 'sya janasya sarvathā turaṃgamo 'pi dhruvam eṣa kanthakaḥ
jahāra sarvasvam itas tathā hi me jane prasupte niśi ratnacauravat //

yadā samarthaḥ khalu soḍhum āgatān iṣuprahārān api kiṃ punaḥ kaśāḥ
gataḥ kaśāpātabhayāt kathaṃ (nv Ctv )ayaṃ śriyaṃ gṛhītvā hṛdayaṃ ca me samam //

anāryakarmā bhṛśam adya heṣate narendradhiṣṇyaṃ pratipūrayann iva
yadā tu nirvāhayati sma me priyaṃ tadā hi mūkas turagādhamo 'bhavat //

yadi hy aheṣiṣyata (bodhayan Cbodhayañ )janaṃ khuraiḥ kṣitau vāpy akariṣyata dhvanim
hanusvanaṃ vājaniṣyad uttamaṃ na cābhaviṣyan mama duḥkham īdṛśam //

itīha devyāḥ paridevitāśrayaṃ niśamya (bāṣpaCvāṣpa)grathitākṣaraṃ vacaḥ
adhomukhaḥ sāśrukalaḥ kṛtāñjaliḥ śanair idaṃ chandaka uttaraṃ jagau //

vigarhituṃ nārhasi devi kanthakaṃ na cāpi roṣaṃ mayi kartum arhasi
anāgasau svaḥ samavehi sarvaśo gato nṛdevaḥ sa hi devi devavat //

ahaṃ hi jānann api rājaśāsanaṃ balāt kṛtaḥ kair api daivatair iva
upānayaṃ tūrṇam imaṃ turaṃgamaṃ tathānvagacchaṃ vigataśramo 'dhvani //

vrajann ayaṃ vājivaro 'pi nāspṛśan mahīṃ khurāgrair vidhṛtair ivāntarā
tathaiva daivād iva saṃyatānano hanusvanaṃ nākṛta nāpy aheṣata //

(yato bahir Cyadā vahir )gacchati pārthivātma(je Cjas tadābhavad dvāram apāvṛtaṃ svayam
tamaś ca naiśaṃ raviṇeva pāṭitaṃ tato 'pi daivo vidhir eṣa gṛhyatām //

(yad aCyadā)pramatto 'pi narendraśāsanād gṛhe pure caiva sahasraśo janaḥ
tadā sa nābudhyata nidrayā hṛtas tato 'pi daivo vidhir eṣa gṛhyatām //

yataś ca vāso vanavāsasaṃmataṃ (nisṛṣṭam Cvisṛṣṭam )asmai samaye divaukasā
divi praviddhaṃ mukuṭaṃ ca tad dhṛtaṃ tato 'pi daivo vidhir eṣa gṛhyatām //

tad evam āvāṃ naradevi doṣato na tat prayātaṃ (prati gantum Cpratigantum )arhasi
na kāmakāro mama nāsya vājinaḥ kṛtānuyātraḥ sa hi daivatair gataḥ //

iti prayāṇaṃ (bahudevam Cbahudhaivam )adbhutaṃ niśamya tās tasya mahātmanaḥ striyaḥ
pranaṣṭaśokā iva vismayaṃ yayur manojvaraṃ pravrajanāt tu lebhire //

viṣādapāriplavalocanā tataḥ pranaṣṭapotā kurarīva duḥkhitā
vihāya dhairyaṃ virurāva gautamī tatāma caivāśrumukhī jagāda ca //

mahormimanto mṛdavo 'sitāḥ śubhāḥ pṛthak(pṛthaṅCpṛthag)mūlaruhāḥ samudgatāḥ
(praveritās Cpraceritās )te bhuvi tasya mūrdhajā narendramaulīpariveṣṭanakṣamāḥ //

pralambabāhur mṛgarājavikramo mahar2ṣabhākṣaḥ kanakojjvaladyutiḥ
viśālavakṣā ghanadundubhisvanas tathāvidho 'py āśramavāsam arhati //

abhāginī nūnam iyaṃ vasuṃdharā tam āryakarmāṇam anuttamaṃ (patim Cprati )
gatas tato 'sau guṇavān hi tādṛśo nṛpaḥ prajābhāgyaguṇaiḥ prasūyate //

sujātajālāvatatāṅgulī mṛdū nigūḍhagulphau (bisaCviṣa)puṣpakomalau
vanāntabhūmiṃ kaṭhināṃ kathaṃ nu tau sacakramadhyau caraṇau gamiṣyataḥ //

vimānapṛṣṭhe śayanāsanocitaṃ mahārhavastrāgurucandanārcitam
kathaṃ nu śītoṣṇajalāgameṣu tac charīram ojasvi vane bhaviṣyati //

kulena sattvena balena varcasā śrutena lakṣmyā vayasā ca garvitaḥ
pradātum (evābhyucito Cevābhyudito )na yācituṃ kathaṃ sa bhikṣāṃ parataś cariṣyati //

śucau śayitvā śayane hiraṇmaye prabodhyamāno niśi tūryanisvanaiḥ
kathaṃ (bata Cvata )svapsyati so 'dya me vratī paṭaikadeśāntarite mahītale //

imaṃ (pralāpaṃ Cvilāpaṃ )karuṇaṃ niśamya tā bhujaiḥ pariṣvajya parasparaṃ striyaḥ
vilocanebhyaḥ salilāni tatyajur madhūni puṣpebhya iveritā latāḥ //

tato dharāyām apatad yaśodharā vicakravākeva rathāṅgasāhvayā
śanaiś ca tat tad vilalāpa viklavā muhur muhur gadgadaruddhayā girā //

sa mām anāthāṃ sahadharmacāriṇīm apāsya dharmaṃ yadi kartum icchati
kuto 'sya dharmaḥ sahadharmacāriṇīṃ vinā tapo yaḥ paribhoktum icchati //

śṛṇoti nūnaṃ sa na pūrvapārthivān mahāsudarśaprabhṛtīn pitāmahān
vanāni patnīsahitān upeyuṣas tathā (hi Csa )dharmaṃ madṛte cikīrṣati //

makheṣu vā vedavidhānasatkṛtau na daṃpatī paśyati dīkṣitāv ubhau
samaṃ bubhukṣū parato 'pi tatphalaṃ tato 'sya jāto mayi dharmamatsaraḥ //

dhruvaṃ sa jānan mama dharmavallabho manaḥ (priyerṣyākalahaṃ Cpriye 'py ākalahaṃ )muhur mithaḥ
sukhaṃ vibhīr mām apahāya rosaṇāṃ mahendraloke 'psaraso jighṛkṣati //

iyaṃ tu cintā mama kīdṛśaṃ nu tā vapurguṇaṃ bibhrati tatra yoṣitaḥ
vane yadarthaṃ sa tapāṃsi tapyate śriyaṃ ca hitvā mama bhaktim eva ca //

na khalv iyaṃ svargasukhāya me spṛhā na taj janasyātmavato 'pi durlabham
sa tu priyo mām iha vā paratra vā kathaṃ na jahyād iti me manorathaḥ //

abhāginī yady aham āyatekṣaṇaṃ śucismitaṃ bhartur udīkṣituṃ mukham
na mandabhāgyo 'rhati rāhulo 'py ayaṃ kadācid aṅke parivartituṃ pituḥ //

aho nṛśaṃsaṃ sukumāravarcasaḥ sudāruṇaṃ tasya manasvino manaḥ
kalapralāpaṃ dviṣato 'pi harṣaṇaṃ śiśuṃ sutaṃ yas tyajatīdṛśaṃ (bata Csvataḥ ) //

mamāpi kāmaṃ hṛdayaṃ sudāruṇaṃ śilāmayaṃ vāpy (ayaso 'pi Cayasāpi )vā kṛtam
anāthavac chrīrahite sukhocite vanaṃ gate bhartari yan na dīryate //

itīha devī patiśokamūrchitā ruroda dadhyau vilalāpa cāsakṛt
svabhāvadhīrāpi hi sā satī śucā dhṛtiṃ na sasmāra cakāra no hriyam //

tatas tathā śokavilāpaviklavāṃ yaśodharāṃ prekṣya vasuṃdharāgatām
mahāravindair iva vṛṣṭitāḍitair mukhaiḥ sa(bāṣpair Cvāṣpair )vanitā vicukruśuḥ //

samāptajāpyaḥ kṛtahomamaṅgalo nṛpas tu devāyatanād viniryayau
janasya tenārtaraveṇa cāhataś cacāla vajradhvanineva vāraṇaḥ //

niśāmya ca cchandakakanthakāv ubhau sutasya saṃśrutya ca niścayaṃ sthiram
papāta śokābhihato mahīpatiḥ śacīpater vṛtta ivotsave dhvajaḥ //

tato muhūrtaṃ sutaśokamohito janena tulyābhijanena dhāritaḥ
nirīkṣya dṛṣṭyā jalapūrṇayā hayaṃ mahītalastho vilalāpa pārthivaḥ //

bahūni kṛtvā samare priyāṇi me mahat tvayā kanthaka vipriyaṃ kṛtam
guṇapriyo yena vane sa me priyaḥ priyo 'pi sann apriyavat (praveritaḥ Cpraceritaḥ ) //

tad adya māṃ vā naya tatra yatra sa vraja drutaṃ vā punar enam ānaya
ṛte hi tasmān mama nāsti jīvitaṃ vigāḍharogasya sadauṣadhād iva //

suvarṇaniṣṭhīvini mṛtyunā hṛte suduṣkaraṃ yan na mamāra (saṃjayaḥ Csṛñjayaḥ )
ahaṃ punar dharmaratau sute gate (mumukṣur Camumukṣur )ātmānam anātmavān iva //

vibhor daśakṣatrakṛtaḥ prajāpateḥ parāparajñasya vivasvadātmanaḥ
priyeṇa putreṇa satā vinākṛtaṃ kathaṃ na muhyed dhi mano manor api //

ajasya rājñas tanayāya dhīmate narādhipāyendrasakhāya me spṛhā
gate vanaṃ yas tanaye divaṃ gato na mogha(bāṣpaḥ Cvāṣpaḥ )kṛpaṇaṃ jijīva ha //

pracakṣva me bhadra tadāśramājiraṃ hṛtas tvayā yatra sa me jalāñjaliḥ
ime parīpsanti hi (taṃ Cte )pipāsavo mamāsavaḥ pretagatiṃ yiyāsavaḥ //

iti tanayaviyogajāta(duḥkhaḥ Cduḥkhaṃ kṣitisadṛśaṃ sahajaṃ vihāya dhairyam
daśaratha iva rāmaśokavaśyo bahu vilalāpa nṛpo visaṃjñakalpaḥ //

śrutavinayaguṇānvitas tatas taṃ matisacivaḥ pravayāḥ purohitaś ca
(samadhṛtam Cavadhṛtam )idam ūcatur yathāvan na ca paritaptamukhau na cāpy aśokau //

tyaja naravara śokam ehi dhairyaṃ kudhṛtir ivārhasi dhīra nāśru moktum
srajam iva mṛditām apāsya lakṣmīṃ bhuvi bahavo (ChiC) nṛpā vanāny atīyuḥ //

api ca niyata eṣa tasya bhāvaḥ smara vacanaṃ tad ṛṣeḥ purāsitasya
na hi sa divi na cakravartirājye kṣaṇam api vāsayituṃ sukhena śakyaḥ //

yadi tu nṛvara kārya eva yatnas tvaritam udāhara yāvad atra yāvaḥ
bahuvidham iha yuddham astu tāvat tava tanayasya vidheś ca tasya tasya //

narapatir atha tau śaśāsa tasmād drutam ita eva yuvām abhiprayātam
na hi mama hṛdayaṃ prayāti śāntiṃ vanaśakuner iva putralālasasya //

paramam iti narendraśāsanāt tau yayatur amātyapurohitau vanaṃ tat
kṛtam iti savadhūjanaḥ sadāro nṛpatir api pracakāra śeṣakāryam //

tatas tadā mantripurohitau tau (bāṣpapratodābhihitau Cvāṣpapratodābhihatau )nṛpeṇa
viddhau sadaśvāv iva sarvayatnāt sauhārdaśīghraṃ yayatur vanaṃ tat //

tam āśramam jātapariśramau tāv upetya kāle sadṛśānuyātrau
rājar1ddhim utsṛjya vinītaceṣṭāv upeyatur bhārgavadhiṣṇyam eva //

tau nyāyatas taṃ pratipūjya vipraṃ tenārcitau tāv api cānurūpam
kṛtāsanau bhārgavam āsanasthaṃ chittvā kathām ūcatur ātmakṛtyam //

śuddhaujasaḥ śuddhaviśālakīrter ikṣvākuvaṃśaprabhavasya rājñaḥ
imaṃ janaṃ vettu bhavān (adhītaṃ Cadhīraṃ śrutagrahe mantraparigrahe ca //

tasyendrakalpasya jayantakalpaḥ putro jarāmṛtyubhayaṃ titīrṣuḥ
ihābhyupetaḥ kila tasya hetor āvām upetau bhagavān avaitu //

tau so 'bravīd asti sa dīrghabāhuḥ prāptaḥ kumāro na tu nāvabuddhaḥ
dharmo 'yam āvartaka ity avetya yātas tv arāḍābhimukho mumukṣuḥ //

tasmāt tatas tāv upalabhya tattvaṃ taṃ vipram (āmantrya Cāmanttya )tadaiva sadyaḥ
khinnāv akhinnāv iva rāja(bhaktyā Cputraḥ prasasratus tena yataḥ sa yātaḥ //

yāntau tatas tau (mṛjayā Csṛjayā )vihīnam apaśyatāṃ taṃ (vapuṣojjvalantam Cvapuṣā jvalantam )
(upopaviṣṭaṃ Cnṛpopaviṣṭaṃ )pathi vṛkṣamūle sūryaṃ ghanābhogam iva praviṣṭam //

yānaṃ vihāyopayayau tatas taṃ purohito mantradhareṇa sārdham
yathā vanasthaṃ sahavāmadevo rāmaṃ didṛkṣur munir aurvaśeyaḥ //

tāv arcayām āsatur arhatas taṃ divīva śukrāṅgirasau mahendram
pratyarcayām āsa sa cārhatas tau divīva śukrāṅgirasau mahendraḥ //

kṛtābhyanujñāv abhitas tatas tau (niṣedatuḥ Cniṣīdatuḥ )śākyakuladhvajasya
virejatus tasya ca saṃnikarṣe punarvasū yogagatāv ivendoḥ //

taṃ vṛkṣamūlastham abhijvalantaṃ purohito rājasutaṃ babhāṣe
yathopaviṣṭaṃ divi pārijāte bṛhaspatiḥ śakrasutaṃ jayantam //

tvacchokaśalye hṛdayāvagāḍhe mohaṃ gato bhūmitale muhūrtam
kumāra rājā nayanāmbuvarṣo yat tvām avocat tad idaṃ nibodha //

jānāmi dharmaṃ prati niścayaṃ te paraimi te (bhāvinam Cacyāvinam )etam artham
ahaṃ tv akāle vanasaṃśrayāt te śokāgnināgnipratimena dahye //

tad ehi dharmapriya matpriyārthaṃ dharmārtham eva tyaja buddhim etām
ayaṃ hi mā śokarayaḥ pravṛddho nadīrayaḥ kūlam ivābhihanti //

meghāmbukakṣādriṣu yā hi vṛttiḥ samīraṇārkāgnimahāśanīnām
tāṃ vṛttim asmāsu karoti śoko vikarṣaṇocchoṣaṇadāhabhedaiḥ //

tad bhuṅkṣva tāvad vasudhādhipatyaṃ kāle vanaṃ yāsyasi śāstradṛṣṭe
aniṣṭabandhau kuru (mayy apekṣāṃ Cmāpy upekṣāṃ sarveṣu bhūteṣu dayā hi dharmaḥ //

na caiṣa dharmo vanae eva siddhaḥ pure 'pi siddhir niyatā yatīnām
buddhiś ca yatnaś ca nimittam atra vanaṃ ca liṅgaṃ ca hi bhīrucihnam //

maulīdharair aṃsaviṣaktahāraiḥ keyūraviṣṭabdha(bhujair Csrajair )narendraiḥ
lakṣmyaṅkamadhye parivartamānaiḥ prāpto gṛhasthair api mokṣadharmaḥ //

dhruvānujau yau balivajrabāhū vaibhrājam āṣāḍham athāntidevam
videharājaṃ janakaṃ tathaiva (xx drumaṃ Cpākadrumaṃ )senajitaś ca rājñaḥ //

etān gṛhasthān nṛpatīn avehi naiḥśreyase dharmavidhau vinītān
(ubhau Cubhe )api tasmād yugapad bhajasva (vittādhipatyaṃ Ccittādhipatyaṃ )ca nṛpaśriyaṃ ca //

icchāmi hi tvām upaguhya gāḍhaṃ kṛtābhiṣekaṃ salilārdram eva
(dhṛtātapattraṃ Cdhṛtātapatraṃ. )samudīkṣamāṇas tenaiva harṣeṇa vanaṃ praveṣṭum //

ity abravīd bhūmipatir bhavantaṃ vākyena (bāṣpaCvāṣpa)grathitākṣareṇa
śrutvā bhavān arhati tatpriyārthaṃ snehena tatsneham anuprayātum //

śokāmbhasi tvatprabhave hy agādhe duḥkhārṇave majjati śākyarājaḥ
tasmāt tam uttāraya nāthahīnaṃ nirāśrayaṃ magnam ivārṇave (nauḥ Cgām ) //

bhīṣmeṇa gaṅgodarasaṃbhavena rāmeṇa rāmeṇa ca bhārgaveṇa
śrutvā kṛtaṃ karma pituḥ priyārthaṃ pitus tvam apy arhasi kartum iṣṭam //

saṃvardhayitrīṃ (samavehi Cca samehi )devīm agastyajuṣṭāṃ diśam aprayātām
pranaṣṭavatsām iva vatsalāṃ gām ajasram ārtāṃ karuṇaṃ rudantīm //

haṃsena haṃsīm iva viprayuktāṃ tyaktāṃ gajeneva vane kareṇum
(ārtāṃ Cārttāṃ )sanāthām api nāthahīnāṃ trātuṃ vadhūm arhasi darśanena //

ekaṃ sutaṃ bālam anarhaduḥkhaṃ (saṃtāpam antargatam udvahantam Csaṃtāpasaṃtapta)
taṃ rāhulaṃ mokṣaya bandhuśokād rāhūpasargād iva pūrṇacandram //

śokāgninā tvadvirahendhanena niḥśvāsadhūmena tamaḥśikhena
tvad(darśanāmbv icchati dahyamānam Cdarśanāyar7chati dahyamānaḥ (antaḥCso 'ntaḥ)puraṃ caiva puraṃ ca kṛtsnam //

sa bodhisattvaḥ paripūrṇasattvaḥ śrutvā vacas tasya purohitasya
dhyātvā muhūrtaṃ guṇavad guṇajñaḥ pratyuttaraṃ praśritam ity uvāca //

avaimi bhāvaṃ (tanaye pitṝṇāṃ Ctanayaprasaktaṃ viśeṣato yo mayi bhūmipasya
jānann api vyādhijarāvipadbhyo bhītas tv agatyā svajanaṃ tyajāmi //

draṣṭuṃ priyaṃ kaḥ svajanaṃ hi necchen (nānte Cnāsau )yadi syāt priyaviprayogaḥ
yadā tu bhūtvāpi (ciraṃ Cbhaved )viyogas tato guruṃ snigdham api tyajāmi //

maddhetukaṃ yat tu narādhipasya śokaṃ bhavān (āha na tat Carhati na )priyaṃ me
yat svapnabhūteṣu samāgameṣu saṃtapyate bhāvini (viprayoge Cviprayogaiḥ ) //

evaṃ ca te niścayam etu buddhir dṛṣṭvā vicitraṃ (jagataḥ pracāram Cvividhapracāram )
saṃtāpahetur na suto na bandhur ajñānanaimittika eṣa tāpaḥ //

(yathādhvaCyadādhva)gānām (iha Civa )saṃgatānāṃ kāle viyogo niyataḥ prajānām
prājño janaḥ ko nu bhajeta śokaṃ bandhu(pratijñātajanair vihīnaḥ Cpriyaḥ sann api bandhuhīnaḥ ) //

ihaiti hitvā svajanaṃ paratra pralabhya cehāpi punaḥ prayāti
gatvāpi tatrāpy aparatra gacchaty evaṃ (jane tyāgini Cjano yogini )ko 'nurodhaḥ //

yadā ca garbhāt prabhṛti (pravṛttaḥ Cprajānāṃ (sarvāsv avasthāsu vadhāya Cxx nubadhāya )mṛtyuḥ
kasmād akāle vanasaṃśrayaṃ me putrapriyas (tatrabhavān Ctatra bhavān )avocat //

bhavaty akālo viṣayābhipattau kālas (tathaivārthavidhau Ctathaivābhividhau )pradiṣṭaḥ
kālo jagat karṣati sarvakālān (nirvāhake Carcārhake )śreyasi (nāsti kālaḥ Csarvakālaḥ ) //

rājyaṃ mumukṣur mayi yac ca rājā tad apy udāraṃ sadṛśaṃ pituś ca
pratigrahītuṃ mama na kṣamaṃ tu lobhād apathyānnam ivāturasya //

kathaṃ nu mohāyatanaṃ nṛpatvaṃ kṣamaṃ prapattuṃ viduṣā nareṇa
sodvegatā yatra madaḥ śramaś ca (parāpacāreṇa Cparopacāreṇa )ca dharmapīḍā //

jāmbūnadaṃ harmyam iva pradīptaṃ viṣeṇa saṃyuktam ivottamānnam
grāhākulaṃ (cāmbv iva sāravindaṃ Cca sthitaṃ xx ((Crājyaṃ hi ramyaṃ vyasanāśrayaṃ ca C)) //

((Citthaṃ ca rājyaṃ na sukhaṃ na dharmaḥ C) ((Cpūrve yathā jātaghṛṇā narendrāḥ
((Cvayaḥprakarṣe 'parihāryaduḥkhe C) ((Crājyāni muktvā vanam eva jagmuḥ C)) //

((Cvaraṃ hi bhuktāni tṛṇāny araṇye C) ((Ctoṣaṃ paraṃ ratnam ivopaguhya C))
((Csahoṣitaṃ śrīsulabhair na caiva C) ((Cdoṣair adṛśyair iva kṛṣṇasarpaiḥ C)) //

((Cślāghyaṃ hi rājyāni vihāya rājñāṃ C) ((Cdharmābhilāṣeṇa vanaṃ praveṣṭum C))
((Cbhagnapratijñasya na tūpapannaṃ C) ((Cvanaṃ parityajya gṛhaṃ praveṣṭum C)) //

((Cjātaḥ kule ko hi naraḥ sasattvo C) ((Cdharmābhilāṣeṇa vanaṃ praviṣṭaḥ C))
((Ckāṣāyam utsṛjya vimuktalajjaḥ C) ((Cpuraṃdarasyāpi puraṃ śrayeta C)) //

((Clobhād dhi mohād athavā bhayena C) ((Cyo vāntam annaṃ punar ādadīta C))
((Clobhāt sa mohād athavā bhayena C) ((Csaṃtyajya kāmān punar ādadīta C)) //

((Cyaś ca pradīptāc charaṇāt kathaṃcin C) ((Cniṣkramya bhūyaḥ praviśet tad eva C))
((Cgārhasthyam utsṛjya sa dṛṣṭadoṣo C) ((Cmohena bhūyo 'bhilaṣed grahītum C)) //

((Cyā ca śrutir mokṣam avāptavanto C) ((Cnṛpā gṛhasthā iti naitad asti C))
((Cśamapradhānaḥ kva ca mokṣadharmo C) ((Cdaṇḍapradhānaḥ kva ca rājadharmaḥ C)) //

((Cśame ratiś cec chithilaṃ ca rājyaṃ C) ((Crājye matiś cec chamaviplavaś ca C))
((Cśamaś ca taikṣṇyaṃ ca hi nopapannaṃ C) ((Cśītoṣṇayor aikyam ivodakāgnyoḥ C)) //

((Ctan niścayād vā vasudhādhipās te C) ((Crājyāni muktvā śamam āptavantaḥ C))
((Crājyāṅgitā vā nibhṛtendriyatvād C) ((Canaiṣṭhike mokṣakṛtābhimānāḥ C)) //

((Cteṣāṃ ca rājye 'stu śamo yathāvat C) ((Cprāpto vanaṃ nāham aniścayena C))
((Cchittvā hi pāśaṃ gṛhabandhusaṃjñaṃ C) ((Cmuktaḥ punar na pravivikṣur asmi C)) //

ity ātmavijñānaguṇānurūpaṃ muktaspṛhaṃ hetumad ūrjitaṃ ca
śrutvā narendrātmajam uktavantaṃ pratyuttaraṃ mantradharo 'py uvāca //

yo niścayo (dharmavidhau Cmantravaras )tavāyam nāyaṃ na yukto na tu kālayuktaḥ
śokāya (dattvā Chitvā )pitaraṃ vayaḥsthaṃ syād dharmakāmasya hi te na dharmaḥ //

nūnaṃ ca buddhis tava nātisūkṣmā dharmārthakāmeṣv avicakṣaṇā vā
hetor adṛṣṭasya phalasya yas tvaṃ pratyakṣam arthaṃ paribhūya yāsi //

punarbhavo 'stīti ca kecid āhur nāstīti kecin niyatapratijñāḥ
evaṃ yadā saṃśayito 'yam arthas tasmāt kṣamaṃ bhoktum upasthitā śrīḥ //

bhūyaḥ pravṛttir yadi kācid asti raṃsyāmahe tatra yathopapattau
atha pravṛttiḥ parato na kācit siddho 'prayatnāj jagato 'sya mokṣaḥ //

astīti kecit paralokam āhur mokṣasya yogaṃ na tu varṇayanti
agner yathā hy (auṣṇyam Cuṣṇam )apāṃ dravatvaṃ tadvat pravṛttau prakṛtiṃ vadanti //

kecit svabhāvād iti varṇayanti śubhāśubhaṃ caiva bhavābhavau ca
svābhāvikaṃ sarvam idaṃ ca yasmād ato 'pi mogho bhavati prayatnaḥ //

yad indriyāṇāṃ niyataḥ pracāraḥ priyāpriyatvaṃ viṣayeṣu caiva
saṃyujyate yaj (jarayārtibhiś Cjarayārttibhiś )ca kas tatra yatno nanu sa svabhāvaḥ //

adbhir hutāśaḥ śamam abhyupaiti tejāṃsi cāpo gamayanti śoṣam
bhinnāni bhūtāni śarīrasaṃsthāny aikyaṃ ca (gatvā Cdattvā )jagad udvahanti //

yat pāṇipādodarapṛṣṭha(mūrdhnāṃ Cmūrdhnā nirvartate garbhagatasya bhāvaḥ
yad ātmanas tasya ca tena yogaḥ svābhāvikaṃ tat kathayanti tajjñāḥ //

kaḥ kaṇṭakasya prakaroti taikṣṇyaṃ vicitrabhāvaṃ mṛgapakṣiṇāṃ vā
svabhāvataḥ sarvam idaṃ pravṛttaṃ na kāmakāro 'sti kutaḥ prayatnaḥ //

sargaṃ vadantīśvaratas tathānye tatra prayatne puruṣaṣya ko 'rthaḥ
ya eva hetur jagataḥ pravṛttau hetur nivṛttau niyataḥ sa eva //

kecid vadanty ātmanimittam eva prādurbhavaṃ caiva bhavakṣayaṃ ca
prādurbhavaṃ tu pravadanty ayatnād yatnena mokṣādhigamaṃ bruvanti //

naraḥ pitṝṇām anṛṇaḥ prajābhir vedair ṛṣīṇāṃ kratubhiḥ surāṇām
utpadyate sārdham ṛṇais tribhis tair yasyāsti mokṣaḥ kila tasya mokṣaḥ //

ity evam etena vidhikrameṇa mokṣaṃ sayatnasya vadanti tajjñāḥ
prayatnavanto 'pi hi vikrameṇa mumukṣavaḥ khedam avāpnuvanti //

tat saumya mokṣe yadi bhaktir asti nyāyena sevasva vidhiṃ yathoktam
evaṃ bhaviṣyaty upapattir asya saṃtāpanāśaś ca narādhipasya //

yā ca pravṛttā (tava doṣaCbhavadoṣa)buddhis tapovanebhyo bhavanaṃ praveṣṭum
tatrāpi cintā tava tāta mā bhūt pūrve 'pi jagmuḥ sva(gṛhān Cgṛhaṃ )vanebhyaḥ //

tapovanastho 'pi vṛtaḥ prajābhir jagāma rājā puram ambarīṣaḥ
tathā mahīṃ viprakṛtām anāryais tapovanād etya rarakṣa rāmaḥ //

tathaiva śālvādhipatir (drumākhyo Cdrumākṣo vanāt sasūnur (nagaraṃ viveśa Csvapuraṃ praviśya )
brahmar1ṣibhūtaś ca muner (vasiṣṭhād Cvaśiṣṭhād dadhre śriyaṃ sāṃkṛtir antidevaḥ //

evaṃvidhā dharmayaśaḥpradīptā vanāni hitvā bhavanāny (atīyuḥ Cabhīyuḥ )
tasmān na doṣo 'sti gṛhaṃ (prayātuṃ Cpraveṣṭuṃ tapovanād dharmanimittam eva //

tato vacas tasya niśamya mantriṇaḥ priyaṃ hitaṃ caiva nṛpasya cakṣuṣaḥ
anūnam avyastam asaktam adrutaṃ dhṛtau sthito rājasuto 'bravīd vacaḥ //

ihāsti nāstīti ya eṣa saṃśayaḥ parasya vākyair na mamātra niścayaḥ
avetya tattvaṃ tapasā śamena (ca Cvā svayaṃ grahīṣyāmi yad atra niścitam //

na me kṣamaṃ (saṃśayajaṃ Csaṅgaśataṃ )hi darśanaṃ grahītum avyakta(parasparāhatam Cparaṃ parāhatam )
(budhaḥ Cbuddhaḥ )parapratyayato hi ko vrajej jano 'ndhakāre 'ndha ivāndha(deśikaḥ Cdeśitaḥ ) //

adṛṣṭatattvasya sato 'pi kiṃ tu me śubhāśubhe saṃśayite śubhe matiḥ
vṛthāpi khedo (hi Capi )varaṃ śubhātmanaḥ sukhaṃ na tattve 'pi vigarhitātmanaḥ //

imaṃ tu dṛṣṭvāgamam avyavasthitaṃ yad uktam āptais tad avehi sādhv iti
prahīṇadoṣatvam avehi cāptatāṃ prahīṇadoṣo hy anṛtaṃ na vakṣyati //

gṛhapraveśaṃ prati yac ca me bhavān uvāca rāmaprabhṛtīn nidarśanam
na te pramāṇaṃ na hi dharmaniścayeṣv alaṃ pramāṇāya parikṣatavratāḥ //

tad evam apy eva ravir mahīṃ pated api sthiratvaṃ himavān giris tyajet
adṛṣṭatattvo viṣayonmukhendriyaḥ śrayeya na tv eva gṛhān pṛthagjanaḥ //

ahaṃ viśeyaṃ jvalitaṃ hutāśanaṃ na cākṛtārthaḥ praviśeyam ālayam
iti pratijñāṃ sa cakāra garvito yatheṣṭam utthāya ca nirmamo yayau //

tataḥ sa(bāṣpau Cvāṣpau )sacivadvijāv ubhau niśamya tasya sthiram eva niścayam
viṣaṇṇavaktrāv anugamya duḥkhitau śanair agatyā puram eva jagmatuḥ //

tatsnehād atha nṛpateś ca bhaktitas tau sāpekṣaṃ pratiyayatuś ca tasthatuś ca
durdharṣaṃ ravim iva dīptam ātmabhāsā taṃ draṣṭuṃ na hi pathi śekatur na moktum //

tau jñātuṃ paramagater gatiṃ tu tasya pracchannāṃś carapuruṣāñ chucīn vidhāya
rājānaṃ priyasutalālasaṃ nu gatvā drakṣyāvaḥ katham iti jagmatuḥ kathaṃcit //

sa rājavatsaḥ pṛthupīnavakṣās tau havyamantrādhikṛtau vihāya
uttīrya gaṅgāṃ pracalattaraṃgāṃ śrīmadgṛhaṃ rājagṛhaṃ jagāma //

śailaiḥ suguptaṃ ca vibhūṣitaṃ ca dhṛtaṃ ca pūtaṃ ca śivais tapodaiḥ
pañcācalāṅkaṃ nagaraṃ prapede śāntaḥ svayaṃbhūr iva nākapṛṣṭham //

gāmbhīryam ojaś ca niśāmya tasya vapuś ca dīptaṃ puruṣān atītya
visismiye tatra janas tadānīṃ sthānuvratasyeva vṛṣadhvajasya //

taṃ prekṣya yo 'nyena yayau sa tasthau (yas tatra Cyaś cātra )tasthau pathi so 'nvagacchat
drutaṃ yayau (yaḥ sa jagāma dhīraṃ Csadayaṃ sadhīraṃ yaḥ kaścid āste sma sa cotpapāta //

kaścit tam ānarca janaḥ karābhyāṃ satkṛtya kaścic chirasā vavande
snigdhena kaścid vacasābhyanandan (nainaṃ Cnaivaṃ )jagāmāpratipūjya kaścit //

taṃ jihriyuḥ prekṣya vicitraveṣāḥ prakīrṇavācaḥ pathi maunam īyuḥ
dharmasya sākṣād iva (saṃnikarṣe Csaṃnikarṣān na kaścid anyāyamatir babhūva //

anyakriyāṇām api rājamārge strīṇāṃ nṛṇāṃ vā bahumānapūrvam
(taṃ devakalpaṃ Ctad eva kalpaṃ )naradeva(sūnuṃ Csūtraṃ nirīkṣamāṇā na (tatarpa Ctu tasya )dṛṣṭiḥ //

bhruvau lalāṭaṃ mukham (īkṣaṇe Cīkṣaṇaṃ )vā vapuḥ karau vā caraṇau gatiṃ vā
yad eva yas tasya dadarśa tatra tad eva (tasyātha babandha Ctasyānubabandha )cakṣuḥ //

dṛṣṭvā (ca sorṇaCśubhorṇa)bhruvam āyatākṣaṃ jvalaccharīraṃ śubhajālahastam
taṃ bhikṣu(veṣaṃ Cveśaṃ )kṣitipālanārhaṃ saṃcukṣubhe rājagṛhasya lakṣmīḥ //

śreṇyo 'tha bhartā magadhājirasya (bāhyād Cvāhyād )vimānād vipulaṃ janaugham
dadarśa papraccha ca tasya hetuṃ tatas tam asmai puruṣaḥ śaśaṃsa //

jñānaṃ paraṃ vā pṛthivīśriyaṃ vā viprair ya ukto 'dhigamiṣyatīti
sa (eṣa Ceva )śākyādhipates tanūjo nirīkṣyate pravrajito janena //

tataḥ śrutārtho (manasāgatāstho Cmanasā gatārtho rājā babhāṣe puruṣaṃ tam eva
vijñāyatāṃ kva pratigacchatīti tathety athainaṃ puruṣo 'nvagacchat //

alolacakṣur yugamātradarśī nivṛttavāg yantritamandagāmī
cacāra bhikṣāṃ sa tu bhikṣuvaryo nidhāya gātrāṇi calaṃ ca cetaḥ //

ādāya bhaikṣaṃ ca yathopapannaṃ yayau gireḥ prasravaṇaṃ viviktam
nyāyena tatrābhyavahṛtya cainan mahīdharaṃ pāṇḍavam āruroha //

tasmin navau lodhravanopagūḍhe mayūranādapratipūrṇakuñje
kāṣāyavāsāḥ sa babhau nṛsūryo yathodayasyopari bālasūryaḥ //

(tatrainam Ctatraivam )ālokya sa rājabhṛtyaḥ śreṇyāya rājñe kathayāṃ cakāra
saṃśrutya rājā sa ca bāhumānyāt tatra pratasthe nibhṛtānuyātraḥ //

sa pāṇḍavaṃ pāṇḍavatulyavīryaḥ śailottamaṃ śailasamānavarṣmā
maulīdharaḥ siṃhagatir nṛsiṃhaś calatsaṭaḥ siṃha ivāruroha //

(tataḥ sma Ccalasya )tasyopari śṛṅgabhūtaṃ śāntendriyaṃ paśyati bodhisattvam
paryaṅkam āsthāya virocamānaṃ śaśāṅkam udyantam ivābhra(kuñjāt Ckūṭāt ) //

taṃ rūpalakṣmyā ca śamena caiva dharmasya nirmāṇam ivopaviṣṭam
savismayaḥ praśrayavān narendraḥ svayaṃbhuvaṃ śakra ivopatasthe //

taṃ nyāyato (nyāyavidāṃ variṣṭhaṃ Cnyāyavatāṃ variṣṭhaḥ sametya papraccha ca dhātusāmyam
sa cāpy avocat sadṛśena sāmnā nṛpaṃ manaḥsvāsthyam anāmayaṃ ca //

tataḥ śucau vāraṇakarṇanīle śilātale (saṃniṣasāda Casau niṣasāda )rājā
(upopaviśyānumataś Cnṛpopaviśyānumataś )ca tasya bhāvaṃ vijijñāsur idaṃ babhāṣe //

prītiḥ parā me bhavataḥ kulena kramāgatā caiva parīkṣitā ca
jātā vivakṣā (svavayo Csuta yā )yato me tasmād idaṃ snehavaco nibodha //

ādityapūrvaṃ vipulaṃ kulaṃ te navaṃ vayo dīptam idaṃ vapuś ca
kasmād iyaṃ te matir akrameṇa bhaikṣākae evābhiratā na rājye //

gātraṃ hi te lohitacandanārhaṃ kāṣāyasaṃśleṣam anarham etat
hastaḥ prajāpālanayogya eṣa bhoktuṃ na cārhaḥ paradattam annam //

tat saumya rājyaṃ yadi paitṛkaṃ tvaṃ snehāt pitur necchasi vikrameṇa
na ca (kramaṃ Ckṣamaṃ )marṣayituṃ matis te (bhuṅkṣvārdham Cbhuktvārdham )asmadviṣayasya śīghram //

evaṃ hi na syāt svajanāvamardaḥ kālakrameṇāpi śamaśrayā śrīḥ
tasmāt kuruṣva praṇayaṃ mayi tvaṃ sadbhiḥ sahīyā hi satāṃ samṛddhiḥ //

atha tv idānīṃ kulagarvitatvād asmāsu viśrambhaguṇo na te 'sti
(vyūḍhāny anīkāni Cvyūhāny anekāni )vigāhya (bāṇair Cvāṇair mayā sahāyena (parān Cparāñ )jigīṣa //

tad buddhim atrānyatarāṃ vṛṇīṣva dharmārthakāmān vidhivad bhajasva
vyatyasya (rāgād iha Crāgādi ha )hi trivargaṃ pretyeha ca (bhraṃśam Cvibhraṃśam )avāpnuvanti //

yo hy arthadharmau paripīḍya kāmaḥ syād dharma(kāmau Ckāmye )paribhūya cārthaḥ
kāmārthayoś coparameṇa dharmas tyājyaḥ sa kṛtsno yadi (kāṅkṣito 'rthaḥ Ckāṅkṣitārthaḥ ) //

tasmāt trivargasya niṣevaṇena tvaṃ rūpam etat saphalaṃ kuruṣva
dharmārthakāmādhigamaṃ hy anūnaṃ nṛṇām anūnaṃ puruṣārtham āhuḥ //

tan niṣphalau nārhasi kartum etau pīnau bhujau cāpavikarṣaṇārhau
māndhātṛvaj jetum imau hi yogyau (lokān api trīn iha Clokāni hi trīṇi hi )kiṃ punar gām //

snehena khalv etad ahaṃ bravīmi naiśvaryarāgeṇa na vismayena
imaṃ hi dṛṣṭvā tava bhikṣu(veṣaṃ Cveśaṃ jātānukampo 'smy api cāgatāśruḥ //

yāvat svavaṃśaprati(rūpa rūpaṃ Crūparūpaṃ na te jarābhyety abhibhūya bhūyaḥ
tad bhuṅkṣva bhikṣāśramakāma kāmān kāle 'si kartā priyadharma dharmam [Pādas ab and cd are exchanged in C.] //

śaknoti jīrṇaḥ khalu dharmam āptuṃ kāmopabhogeṣv agatir jarāyāḥ
ataś ca yūnaḥ kathayanti kāmān madhyasya vittaṃ sthavirasya dharmam //

dharmasya cārthasya ca jīvaloke pratyarthibhūtāni hi yauvanāni
saṃrakṣyamānāny api durgrahāṇi kāmā yatas tena (pathā Cyathā )haranti //

vayāṃsi jīrṇāni (vimarśavanti Cvimarśayanti dhīrāṇy avasthānaparāyaṇāni
alpena yatnena śamātmakāni bhavanty a(gatyaiva Cgatyeva )ca lajjayā ca //

ataś ca lolaṃ viṣayapradhānaṃ pramattam akṣāntam adīrghadarśi
bahucchalaṃ yauvanam abhyatītya nistīrya kāntāram ivāśvasanti //

tasmād adhīraṃ capalapramādi navaṃ vayas tāvad idaṃ vyapaitu
kāmasya pūrvaṃ hi vayaḥ śaravyaṃ na śakyate rakṣitum indriyebhyaḥ //

atho cikīrṣā tava dharma eva yajasva yajñaṃ kuladharma eṣaḥ
yajñair adhiṣṭhāya hi nākapṛṣṭhaṃ yayau marutvān api nākapṛṣṭham //

suvarṇakeyūravidaṣṭabāhavo maṇipradīpojjvalacitramaulayaḥ
nṛpar1ṣayas tāṃ hi gatiṃ gatā makhaiḥ śrameṇa yām eva mahar2ṣayo yayuḥ //

ity evaṃ magadhapatir ((Cvaco C))babhāṣe yaḥ samyag valabhid iva (bruvan babhāse Cdhruvaṃ babhāṣe ) //
tac chrutvā na sa (vicacāla Cvicacāra )rājasūnuḥ kailāso girir iva naikacitrasānuḥ //

athaivam ukto magadhādhipena suhṛnmukhena pratikūlam artham
svastho 'vikāraḥ kulaśaucaśuddhaḥ śauddhodanir vākyam idaṃ jagāda //

nāścaryam etad bhavato (vidhānaṃ Cabhidhātuṃ jātasya haryaṅkakule viśāle
yan mitrapakṣe tava mitrakāma syād vṛttir eṣā pariśuddhavṛtteḥ //

asatsu maitrī sva(kulānuvṛttā Ckulānurūpā na tiṣṭhati śrir iva viklaveṣu
pūrvaiḥ kṛtāṃ prītiparaṃparābhis tām eva santas tu vivardhayanti //

ye cārthakṛcchreṣu bhavanti loke samānakāryāḥ suhṛdāṃ manuṣyāḥ
mitrāṇi tānīti paraimi buddhyā svasthasya vṛddhiṣv iha ko hi na syāt //

evaṃ ca ye dravyam avāpya loke mitreṣu dharme ca niyojayanti
avāptasārāṇi dhanāni teṣāṃ bhraṣṭāni nānte janayanti tāpam //

suhṛttayā cāryatayā ca rājan (khalv eṣa yo māṃ prati niścayas Cvibhāvya mām eva viniścayas )te
atrānuneṣyāmi suhṛttayaiva brūyām ahaṃ nottaram anyad atra //

ahaṃ jarāmṛtyubhayaṃ viditvā mumukṣayā dharmam imaṃ prapannaḥ
bandhūn priyān aśrumukhān vihāya prāg eva kāmān aśubhasya hetūn //

nāśīviṣebhyo (hi Capi )tathā bibhemi naivāśanibhyo gaganāc cyutebhyaḥ
na pāvakebhyo 'nilasaṃhitebhyo yathā bhayaṃ me viṣayebhya (eva Cebhyaḥ ) //

kāmā hy anityāḥ kuśalārthacaurā riktāś ca māyāsadṛśāś ca loke
āśāsyamānā api mohayanti cittaṃ nṛṇāṃ kiṃ punar ātmasaṃsthāḥ //

kāmābhibhūtā hi na yānti śarma tripiṣṭape kiṃ (bata Cvata )martyaloke
kāmaiḥ satṛṣṇasya hi nāsti tṛptir yathendhanair vātasakhasya vahneḥ //

jagaty anartho na samo 'sti kāmair mohāc ca teṣv eva janaḥ prasaktaḥ
tattvaṃ viditvaivam anarthabhīruḥ prājñaḥ svayaṃ ko 'bhilaṣed anartham //

samudravastrām api gām avāpya pāraṃ jigīṣanti mahārṇavasya
lokasya kāmair na vitṛptir asti patadbhir ambhobhir ivārṇavasya //

devena vṛṣṭe 'pi hiraṇyavarṣe dvīpān (samagrāṃś Csamudrāṃś )caturo 'pi jitvā
śakrasya cārdhāsanam apy avāpya māndhātur āsīd viṣayeṣv atṛptiḥ //

bhuktvāpi rājyaṃ divi devatānāṃ śatakratau vṛtrabhayāt pranaṣṭe
darpān mahar2ṣīn api vāhayitvā kāmeṣv atṛpto nahuṣaḥ papāta //

aiḍaś ca rājā tridivaṃ vigāhya nītvāpi devīṃ vaśam urvaśīṃ tām
lobhād ṛṣibhyaḥ kanakaṃ jihīrṣur jagāma nāśaṃ viṣayeṣv atṛptaḥ //

baler mahendraṃ nahuṣaṃ mahendrād indraṃ punar ye nahuṣād upeyuḥ
svarge kṣitau vā viṣayeṣu teṣu ko viśvased bhāgyakulākuleṣu //

cīrāmbarā mūlaphalāmbubhakṣā jaṭā vahanto 'pi bhujaṃgadīrghāḥ
yair (nānyaCanya)kāryā munayo 'pi bhagnāḥ kaḥ kāmasaṃjñān mṛgayeta śatrūn //

ugrāyudhaś cogradhṛtāyudho 'pi yeṣāṃ kṛte mṛtyum avāpa bhīṣmāt
cintāpi teṣām aśivā vadhāya (sadCtad)vṛttināṃ kiṃ punar avratānām //

āsvādam alpaṃ viṣayeṣu matvā saṃyojanotkarṣam atṛptim eva
sadbhyaś ca garhāṃ niyataṃ ca pāpaṃ kaḥ kāmasaṃjñaṃ viṣam (ādadīta Cāsasāda ) //

kṛṣyādibhiḥ (karmabhir arditānāṃ Cdharmabhir anvitānāṃ kāmātmakānāṃ ca niśamya duḥkham
svāsthyaṃ ca kāmeṣv akutūhalānāṃ kāmān vihātuṃ kṣamam ātmavadbhiḥ //

jñeyā vipatkāmini kāmasaṃpat siddheṣu kāmeṣu madaṃ hy upaiti
madād akāryaṃ kurute na kāryaṃ yena kṣato durgatim abhyupaiti //

yatnena labdhāḥ parirakṣitāś ca ye vipralabhya pratiyānti bhūyaḥ
teṣv ātmavān yācitakopam eṣu kāmeṣu vidvān iha ko rameta //

anviṣya cādāya ca jātatarṣā yān atyajantaḥ pariyānti duḥkham
loke tṛṇolkāsadṛśeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

anātmavanto hṛdi yair vidaṣṭā vināśam archanti na yānti śarma
kruddhograsarpapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

asthi (kṣudhārtā Ckṣudhārttā )iva sārameyā bhuktvāpi yān naiva bhavanti tṛptāḥ
jīrṇāsthikaṅkālasameṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

ye rājacaurodakapāvakebhyaḥ sādhāraṇatvāj janayanti duḥkham
teṣu praviddhāmiṣasaṃnibheṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

yatra sthitānām abhito vipattiḥ śatroḥ sakāśād api bāndhavebhyaḥ
hiṃsreṣu teṣv āyatanopameṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

girau vane cāpsu ca sāgare ca (yān Cyad )bhraṃśam (archanti vilaṅghamānāḥ Carchanty abhilaṅghamānāḥ )
teṣu drumaprāgraphalopameṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

(tīvraiḥ Ctīrthaiḥ )prayatnair vividhair avāptāḥ kṣaṇena ye nāśam iha prayānti
svapnopabhogapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt [Verses 11.29 and 11.30 are exchanged in ed. C.] //

yān arcayitvāpi na yānti śarma vivardhayitvā paripālayitvā
aṅgāra(karṣūCkarṣa)pratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

vināśam īyuḥ kuravo yadarthaṃ vṛṣṇyandhakā (mekhalaCmaithila)daṇḍakāś ca
(sūnāsiCśūlāsi)kāṣṭhapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

sundopasundāv asurau yadartham anyoanyavairaprasṛtau vinaṣṭau
sauhārdaviśleṣakareṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

(yeṣāṃ kṛte vāriṇi pāvake Ckāmāndhasaṃjñāḥ kṛpayā va ke [sic] )ca kravyātsu (cātmānam Cnātmānam )ihotsṛjanti
sapatnabhūteṣv aśiveṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

(kāmārtham ajñaḥ Ckāmāndhasaṃjñaḥ )kṛpaṇaṃ karoti prāpnoti duḥkhaṃ vadhabandhanādi
kāmārtham āśākṛpaṇas tapasvī (mṛtyuṃ śramaṃ cārchati Cmṛtyuśramaṃ cārhati )jīva(lokaḥ Cloke ) //

gītair hriyante hi mṛgā vadhāya rūpārtham agnau śalabhāḥ patanti
matsyo giraty āyasam āmiṣārthī tasmād anarthaṃ viṣayāḥ phalanti //

kāmās tu bhogā iti (yan matiḥ Cyan mataṃ )syād (bhogā Cbhogyā )na kecit parigaṇyamānāḥ
vastrādayo dravyaguṇā hi loke duḥkhapratīkāra iti pradhāryāḥ //

iṣṭaṃ hi tarṣapraśamāya toyaṃ kṣunnāśahetor aśanaṃ tathaiva
vātātapāmbvāvaraṇāya veśma kaupīnaśītāvaraṇāya vāsaḥ //

nidrāvighātāya tathaiva śayyā yānaṃ tathādhvaśramanāśanāya
tathāsanaṃ sthānavinodanāya snānaṃ mṛjārogyabalāśrayāya //

duḥkhapratīkāranimittabhūtās tasmāt prajānāṃ viṣayā na (bhogāḥ Cbhogyāḥ )
aśnāmi bhogān iti ko 'bhyupeyāt prājñaḥ pratīkāravidhau (pravṛttaḥ Cpravṛttān ) //

yaḥ pittadāhena vidahyamānaḥ śītakriyāṃ bhoga iti vyavasyet
duḥkhapratīkāravidhau pravṛttaḥ kāmeṣu kuryāt sa hi bhogasaṃjñām //

kāmeṣv anaikāntikatā ca yasmād ato 'pi me teṣu na bhogasaṃjñā
yae eva bhāvā hi sukhaṃ diśanti tae eva duḥkhaṃ punar āvahanti //

gurūṇi vāsāṃsy agurūṇi caiva sukhāya (śīte Cgīte )hy asukhāya (gharme Cdharme )
candrāṃśavaś candanam eva coṣṇe sukhāya dukhāya bhavanti śīte //

dvaṃdvāni sarvasya yataḥ prasaktāny alābhalābhaprabhṛtīni loke
ato 'pi naikāntasukho 'sti kaścin naikāntaduḥkhaḥ puruṣaḥ prṭhivyām //

dṛṣṭvā (vimiśrāṃ C ca miśrāṃ )sukhaduḥkatāṃ me rājyaṃ ca dāsyaṃ ca mataṃ samānam
nityaṃ hasaty eva hi naiva rājā na cāpi saṃtapyatae eva dāsaḥ //

ājñā nṛpatve 'bhyadhiketi (yat syān Cyasmāt mahānti duḥkhāny ata eva rājñaḥ
āsaṅgakāṣṭhapratimo hi rājā lokasya hetoḥ parikhedam eti //

rājye nṛpas tyāgini (bahvaCvaṅka)mitre viśvāsam āgacchati ced vipannaḥ
athāpi viśrambham upaiti neha kiṃ nāma saukhyaṃ cakitasya rājñaḥ //

yadā ca jitvāpi mahīṃ samagrāṃ vāsāya dṛṣṭaṃ puram ekam eva
tatrāpi caikaṃ bhavanaṃ niṣevyaṃ śramaḥ parārthe nanu rājabhāvaḥ //

rājño 'pi (vāsoyugam Cvāse yugam )ekam eva kṣutsaṃnirodhāya tathānnamātrā
śayyā tathaikāsanam ekam eva śeṣā viśeṣā nṛpater madāya //

tuṣṭyartham etac ca phalaṃ yadīṣṭam ṛte 'pi rājyān mama tuṣṭir asti
tuṣṭau ca satyāṃ puruṣasya loke sarve viśeṣā nanu nirviśeṣāḥ //

tan nāsmi kāmān prati saṃpratāryaḥ (kṣemaṃ Ckṣeme )śivaṃ mārgam anuprapannaḥ
smṛtvā suhṛttvaṃ tu punaḥ punar māṃ brūhi pratijñāṃ khalu (pālayeti Cpālayanti ) //

na hy asmy amarṣeṇa vanaṃ praviṣṭo na śatrubāṇair avadhūtamauliḥ
kṛtaspṛho nāpi phalādhikebhyo gṛhṇāmi naitad vacanaṃ yatas te //

yo dandaśūkaṃ kupitaṃ bhujaṃgaṃ muktvā vyavasyed dhi punar grahītum
dāhātmikāṃ vā jvalitāṃ tṛṇolkāṃ saṃtyajya kāmān sa punar bhajeta //

andhāya yaś ca spṛhayed anandho baddhāya mukto vidhanāya (cāḍhyaḥ Cvāḍhyaḥ )
unmattacittāya ca kalyacittaḥ spṛhāṃ sa kuryād viṣayātmakāya //

(bhaikṣopabhogīti ca Cbhikṣopabhogī vara )nānukampyaḥ kṛtī jarāmṛtyubhayaṃ titīrṣuḥ
ihottamaṃ śāntisukhaṃ ca yasya paratra duḥkhāni ca saṃvṛtāni //

lakṣmyāṃ mahatyām api vartamānas tṛṣṇābhibhūtas tv anukampitavyaḥ
prāpnoti yaḥ śāntisukhaṃ na ceha paratra (duḥkhaiḥ Cduḥkhaṃ )pratigṛhyate ca //

evaṃ tu vaktuṃ bhavato 'nurūpaṃ sattvasya vṛttasya kulasya caiva
mamāpi voḍhuṃ sadṛśaṃ pratijñāṃ sattvasya vṛttasya kulasya caiva //

ahaṃ hi saṃsāra(śareṇa Crasena )viddho viniḥsṛtaḥ (śāntim Cśāntam )avāptukāmaḥ
neccheyam āptuṃ tridive 'pi rājyaṃ nirāmayaṃ kiṃ (bata Cvata )mānuṣeṣu //

trivargasevāṃ nṛpa yat tu kṛtsnataḥ paro manuṣyārtha iti tvam āttha mām
anartha ity (eva mamātra darśanaṃ Cāttha mamārthadarśanaṃ kṣayī trivargo hi na cāpi tarpakaḥ //

pade tu yasmin na jarā na (bhīr na ruṅ Cbhīrutā na janma naivoparamo na (cādhayaḥ Cvādhayaḥ )
tam eva manye puruṣārtham uttamaṃ na vidyate yatra punaḥ punaḥ kriyā //

yad apy avocaḥ paripālyatāṃ jarā navaṃ vayo gacchati vikriyām iti
aniścayo 'yaṃ capalaṃ hi dṛśyate jarāpy adhīrā dhṛtimac ca yauvanam //

svakarmadakṣaś ca (yadāntako Cyadā tu ko )jagad vayaḥsu (sarveṣv avaśaṃ vikarṣati Csarveṣu ca saṃvikarṣati )
vināśakāle katham avyavasthite jarā pratīkṣyā viduṣā śamepsunā //

jarāyudho vyādhivikīrṇasāyako yadāntako vyādha (ivāśivaḥ Civāśritaḥ )sthitaḥ
prajāmṛgān bhāgyavanāśritāṃs tudan vayaḥprakarṣaṃ prati ko manorathaḥ //

(ato Csuto )yuvā vā sthaviro 'thavā śiśus tathā tvarāvān iha kartum arhati
yathā bhaved dharmavataḥ (kṛtātmanaḥ Ckṛpātmanaḥ pravṛttir iṣṭā vinivṛttir eva vā //

yad āttha (cāpīṣṭaCvā dīpta)phalāṃ kulocitāṃ kuruṣva dharmāya makhakriyām iti
namo makhebhyo na hi kāmaye sukhaṃ parasya duḥkha(kriyayā yad iṣyate Ckriyayāpadiśyate ) //

paraṃ hi hantuṃ vivaśaṃ phalepsayā na yuktarūpaṃ karuṇātmanaḥ sataḥ
kratoḥ phalaṃ yady api śāśvataṃ bhavet tathāpi kṛtvā kim (u yat kṣayātmakam Cupakṣayātmakam ) //

bhavec ca dharmo yadi nāparo vidhir vratena śīlena manaḥśamena vā
tathāpi naivārhati sevituṃ kratuṃ viśasya yasmin param ucyate phalam //

ihāpi tāvat puruṣasya tiṣṭhataḥ pravartate yat parahiṃsayā sukham
tad apy aniṣṭaṃ saghṛṇasya dhīmato bhavāntare kiṃ (bata Cvata )yan na dṛśyate //

na ca pratāryo 'smi phalapravṛttaye bhaveṣu rājan ramate na me manaḥ
latā ivāmbhodharavṛṣṭitāḍitāḥ pravṛttayaḥ sarvagatā hi cañcalāḥ //

ihāgataś cāham ito didṛkṣayā muner arāḍasya vimokṣavādinaḥ
prayāmi cādyaiva nṛpāstu te śivaṃ vacaḥ (kṣamethā mama tattvaCkṣamethāḥ śamatattva)niṣṭhuram //

(avendravad Cathendravad )divy ava śaśvad arkavad guṇair ava śreya ihāva gām ava
avāyur āryair ava satsutān ava śriyaś ca rājann ava dharmam ātmanaḥ //

himāriketūdbhava(saṃbhavāntare Csaṃplavāntare yathā dvijo yāti vimokṣayaṃs tanum
himāri(śatrukṣayaCśatruṃ kṣaya)śatru(ghātane Cghātinas tathāntare yāhi (vimokṣayan Cvimocayan )manaḥ //

nṛpo 'bravīt sāñjalir āgataspṛho yatheṣṭam (āpnotu Cāpnoti )bhavān avighnataḥ
avāpya kāle kṛtakṛtyatām imāṃ mamāpi kāryo bhavatā tv anugrahaḥ //

sthiraṃ pratijñāya tatheti pārthive tataḥ sa vaiśvaṃtaram āśramaṃ yayau
parivrajantaṃ (tam udīkṣya Csamudīkṣya )vismito nṛpo 'pi (vavrāja puriṃ girivrajam Cca prāpur imaṃ giriṃ vrajan ) //

tataḥ śamavihārasya muner ikṣvākucandramāḥ
arāḍasyāśramaṃ bheje vapuṣā pūrayann iva //

sa kālāmasagotreṇa tenālokyaiva dūrataḥ
uccaiḥ svāgatam ity uktaḥ samīpam upajagmivān //

tāv ubhau nyāyataḥ pṛṣṭvā dhātusāmyaṃ parasparam
dāravyor medhyayor vṛṣyoḥ śucau deśe (niṣedatuḥ Cniṣīdatuḥ ) //

tam āsīnaṃ nṛpasutaṃ so 'bravīn munisattamaḥ
bahumānaviśālābhyāṃ darśanābhyāṃ pibann iva //

viditaṃ me yathā saumya niṣkrānto bhavanād asi
chittvā snehamayaṃ pāśaṃ pāśaṃ dṛpta iva dvipaḥ //

sarvathā dhṛtimac caiva prājñaṃ caiva manas tava
yas tvaṃ prāptaḥ śriyaṃ tyaktvā latāṃ viṣaphalām iva //

nāścaryaṃ jīrṇavayaso yaj jagmuḥ pārthivā vanam
apatyebhyaḥ śriyaṃ dattvā bhuktocchiṣṭām iva srajam //

idaṃ me matam āścaryaṃ nave vayasi yad bhavān
abhuktvaiva śriyaṃ prāptaḥ sthito viṣayagocare //

tad vijñātum imaṃ dharmaṃ paramaṃ bhājanaṃ bhavān
jñāna(plavam Cpūrvam )adhiṣṭhāya śīghraṃ duḥkhārṇavaṃ tara //

śiṣye yady api vijñāte śāstraṃ kālena (varṇyate Cvartate )
gāmbhīryād vyavasāyāc ca (na parīkṣyo Csuparīkṣyo )bhavān mama //

iti vākyam arāḍasya vijñāya sa (narar1ṣabhaḥ Cnarādhipaḥ )
babhūva paramaprītaḥ provācottaram eva ca //

viraktasyāpi yad idaṃ saumukhyaṃ bhavataḥ param
akṛtārtho 'py anenāsmi kṛtārtha iva saṃprati //

didṛkṣur iva hi jyotir yiyāsur iva daiśikam
tvad(darśanam Cdarśanād )ahaṃ manye titīrṣur iva ca plavam //

tasmād arhasi tad vaktuṃ vaktavyaṃ yadi manyase
jarāmaraṇarogebhyo yathāyaṃ parimucyate //

ity arāḍaḥ kumārasya māhātmyād eva coditaḥ
saṃkṣiptaṃ kathayāṃ cakre svasya śāstrasya niścayam //

śrūyatām ayam asmākaṃ siddhāntaḥ śṛṇvatāṃ vara
yathā bhavati saṃsāro yathā (caiva nivartate Cvai parivartate ) //

prakṛtiś ca vikāraś ca janma mṛtyur jaraiva ca
tat tāvat sattvam ity uktaṃ sthirasattva parehi (tat Cnaḥ ) //

tatra tu (prakṛtiṃ Cprakṛtir )nāma viddhi prakṛtikovida
pañca bhūtāny ahaṃkāraṃ buddhim avyaktam eva ca //

vikāra iti (budhyasva Cbuddhiṃ tu viṣayān indriyāṇi ca
pāṇipādaṃ ca vādaṃ ca pāyūpasthaṃ tathā manaḥ //

asya kṣetrasya vijñānāt kṣetrajña iti saṃjñi ca
kṣetrajña iti cātmānaṃ kathayanty ātmacintakāḥ //

saśiṣyaḥ kapilaś ceha (pratibuddhir Cpratibuddha )iti smṛtiḥ
sa(putro 'pratibuddhas tu Cputraḥ pratibuddhaś ca prajāpatir ihocyate //

jāyate jīryate caiva (bādhyate Cbudhyate )mriyate ca yat
tad vyaktam iti vijñeyam avyaktaṃ tu viparyayāt //

ajñānaṃ karma tṛṣṇā ca jñeyāḥ saṃsārahetavaḥ
sthito 'smiṃs tritaye (jantus Cyas tu tat sattvaṃ (nātivartate Cnābhivartate ) //

vipratyayād ahaṃkārāt saṃdehād abhisaṃplavāt
aviśeṣānupāyābhyāṃ saṅgād abhyavapātataḥ //

tatra vipratyayo nāma viparītaṃ pravartate
anyathā kurute kāryaṃ mantavyaṃ manyate 'nyathā //

bravīmy aham ahaṃ vedmi gacchāmy aham ahaṃ sthitaḥ
itīhaivam ahaṃkāras tv anahaṃkāra vartate //

yas tu (bhāvān asaṃdigdhān Cbhāvena saṃdigdhān ekībhāvena paśyati
mṛtpiṇḍavad asaṃdeha saṃdehaḥ sa ihocyate //

ya evāhaṃ sa evedaṃ mano buddhiś ca karma ca
yaś (caivaiṣa Ccaivaṃ sa )gaṇaḥ so 'ham iti yaḥ so 'bhisaṃplavaḥ //

aviśeṣaṃ viśeṣajña pratibuddhāprabuddhayoḥ
prakṛtīnāṃ ca yo veda so 'viśeṣa iti smṛtaḥ //

namaskāravaṣaṭkārau prokṣaṇābhyukṣaṇādayaḥ
anupāya iti prājñair upāyajña praveditaḥ //

sajjate yena durmedhā mano(vāgbuddhikarmabhiḥ Cvākkarmabuddhibhiḥ )
viṣayeṣv anabhiṣvaṅga so 'bhiṣvaṅga iti smṛtaḥ //

mamedam aham asyeti yad duḥkham abhimanyate
vijñeyo 'bhyavapātaḥ sa saṃsāre yena pātyate //

ity a(vidyāṃ Cvidyā )hi (vidvān sa Cvidvāṃsaḥ [??] pañca(parvāṃ Cparvā )samīhate
tamo mohaṃ mahāmohaṃ tāmisradvayam eva ca //

tatrālasyaṃ tamo viddhi mohaṃ mṛtyuṃ ca janma ca
mahāmohas tv asaṃmoha kāma ity (eva gamyatām Cavagamyatām ) //

yasmād atra ca bhūtāni pramuhyanti mahānty api
tasmād eṣa mahābāho mahāmoha iti smṛtaḥ //

tāmisram iti cākrodha krodham evādhikurvate
viṣādaṃ cāndhatāmisram aviṣāda pracakṣate //

anayāvidyayā bālaḥ saṃyuktaḥ pañcaparvayā
saṃsāre duḥkhabhūyiṣṭhe janmasv abhiniṣicyate //

draṣṭā śrotā ca mantā ca (kāryakaraṇam Ckāryaṃ karaṇam )eva ca
aham ity evam āgamya saṃsāre parivartate //

(ihaibhir City ebhir )hetubhir dhīman (janmaCtamaḥ)srotaḥ pravartate
hetva(bhāvāt Cbhāve )phalābhāva iti vijñātum arhasi //

tatra (samyaṅCsamyag)matir vidyān mokṣakāma catuṣṭayam
pratibuddhāprabuddhau ca vyaktam avyaktam eva ca //

yathāvad etad vijñāya kṣetrajño hi catuṣṭayam
(ājavaṃjavatāṃ Cārjavaṃ javatāṃ )hitvā prāpnoti padam akṣaram //

ityarthaṃ brāhmaṇā loke paramabrahmavādinaḥ
brahmacaryaṃ carantīha brāhmaṇān vāsayanti ca //

iti vākyam idaṃ śrutvā munes tasya nṛpātmajaḥ
abhyupāyaṃ ca papraccha padam eva ca naiṣṭhikam //

brahmacaryam idaṃ caryaṃ yathā yāvac ca yatra ca
dharmasyāsya ca paryantaṃ bhavān vyākhyātum arhati //

ity arāḍo yathāśāstraṃ vispaṣṭārthaṃ samāsataḥ
tam evānyena kalpena dharmam asmai vyabhāṣata //

ayam ādau gṛhān muktvā bhaikṣākaṃ liṅgam āśritaḥ
samudācāravistīrṇaṃ śīlam ādāya vartate //

saṃtoṣaṃ param āsthāya yena tena yatas tataḥ
viviktaṃ sevate vāsaṃ nirdvaṃdvaḥ śāstravitkṛtī //

tato rāgād bhayaṃ dṛṣṭvā vairāgyāc ca paraṃ śivam
nigṛhṇann indriyagrāmaṃ yatate manasaḥ (śame Cśrame ) //

atho viviktaṃ kāmebhyo vyāpādādibhya eva ca
vivekajam avāpnoti pūrvadhyānaṃ vitarkavat //

tac ca (dhyānasukhaṃ Cdhyānaṃ sukhaṃ )prāpya tat tad eva vitarkayan
apūrvasukhalābhena hriyate bāliśo janaḥ //

śamenaivaṃvidhenāyaṃ kāmadveṣavigarhiṇā
brahmalokam avāpnoti paritoṣeṇa vañcitaḥ //

jñātvā vidvān vitarkāṃs tu manaḥsaṃkṣobhakārakān
tadviyuktam avāpnoti dhyānaṃ prītisukhānvitam //

hriyamāṇas tayā prītyā yo viśeṣaṃ na paśyati
sthānaṃ bhāsvaram āpnoti deveṣv (ābhāsvareṣu saḥ Cābhāsureṣv api ) //

yas tu prītisukhāt tasmād vivecayati mānasam
tṛtīyaṃ labhate dhyānaṃ sukhaṃ prītivivarjitam [Ed. C reads 12.57 after 12.54.] //

yas tu tasmin sukhe magno na viśeṣāya yatnavān
śubhakṛtsnaiḥ sa sāmānyaṃ sukhaṃ prāpnoti daivataiḥ //

tādṛśaṃ sukham āsādya yo na (rajyaty upekṣakaḥ Crajyann upekṣate )
caturthaṃ dhyānam āpnoti sukhaduḥkhavivarjitam //

tatra kecid vyavasyanti mokṣa ity (abhimāninaḥ Capi māninaḥ )
sukhaduḥkhaparityāgād avyāpārāc ca cetasaḥ //

asya dhyānasya tu phalaṃ samaṃ devair bṛhatphalaiḥ
kathayanti (bṛhatkālaṃ $ bṛhatCvṛhatphalaṃ vṛhat)prajñāparīkṣakāḥ //

samādher vyutthitas tasmād dṛṣṭvā doṣāṃś charīriṇām
jñānam ārohati prājñaḥ śarīravinivṛttaye //

tatas tad dhyānam utsṛjya viśeṣe kṛtaniścayaḥ
kāmebhya iva (sa prājño Csatprājño rūpād api virajyate //

śarīre khāni yāny asmin tāny ādau parikalpayan
ghaneṣv api tato dravyeṣv ākāśam adhimucyate //

ākāśa(gatam Csamam )ātmānaṃ saṃkṣipya tv aparo budhaḥ
(tad evānCtadaivān)antataḥ paśyan viśeṣam adhigacchati //

adhyātma(kuśalas tv Ckuśaleṣv )anyo nivartyātmānam ātmanā
kiṃcin nāstīti saṃpaśyann ākiṃcanya iti smṛtaḥ //

tato muñjād iṣīkeva śakuniḥ pañjarād iva
kṣetrajño niḥsṛto dehān mukta ity abhidhīyate //

etat tat paramaṃ brahma nirliṅgaṃ dhruvam akṣaram
yan mokṣa iti tattvajñāḥ kathayanti manīṣiṇaḥ //

ity upāyaś ca mokṣaś ca mayā saṃdarśitas tava
yadi jñātaṃ yadi (rucir Cruci yathāvat pratipadyatām //

jaigīṣavyo 'tha janako vṛddhaś caiva parāśaraḥ
imaṃ panthānam āsādya muktā hy anye ca mokṣiṇaḥ //

iti tasya sa tad vākyaṃ gṛhītvā (tu Cna )vicārya ca
pūrvahetubalaprāptaḥ pratyuttaram uvāca (ha Csaḥ ) //

śrutaṃ jñānam idaṃ sūkṣmaṃ parataḥ parataḥ śivam
(kṣetrajñasyāCkṣetreṣv asyā)parityāgād avaimy etad anaiṣṭhikam //

vikāraprakṛtibhyo hi kṣetrajñaṃ muktam apy aham
manye prasavadharmāṇaṃ (bījaCvīja)dharmāṇam eva ca //

viśuddho yady api hy ātmā nirmukta iti kalpyate
((Cbhūyaḥ pratyayasadbhāvād amuktaḥ sa bhaviṣyati C)) //

((Cṛtubhūmyambuvirahād yathā bījaṃ na rohatiC))
((Crohati pratyayais tais tais tadvat so 'pi mato mama C)) //

((Cyat karmājñānatṛṣṇānāṃ tyāgān mokṣaś ca kalpyateC))
atyantas tatparityāgaḥ saty ātmani na vidyate //

hitvā hitvā trayam idaṃ viśeṣas tūpalabhyate
ātmanas tu sthitir yatra tatra sūkṣmam idaṃ trayam //

sūkṣmatvāc caiva doṣāṇām avyāpārāc ca cetasaḥ
dīrghatvād āyuṣaś caiva mokṣas tu parikalpyate //

ahaṃkāraparityāgo yaś caiṣa parikalpyate
saty ātmani parityāgo nāhaṃkārasya vidyate //

saṃkhyādibhir amuktaś ca nirguṇo na bhavaty ayam
tasmād asati nairguṇye nāsya mokṣo 'bhidhīyate //

guṇino hi guṇānāṃ ca vyatireko na vidyate
rūpoṣṇābhyāṃ virahito na hy agnir upalabhyate //

prāg dehān na bhaved dehī prāg guṇebhyas tathā guṇī
(tasmād Ckasmād )ādau vimuktaḥ (san Csañ śarīrī badhyate punaḥ //

kṣetrajño viśarīraś ca jño vā syād ajña eva vā
yadi jño jñeyam asyāsti jñeye sati na mucyate //

athājña iti siddho vaḥ kalpitena kim ātmanā
vināpi hy ātmanājñānaṃ prasiddhaṃ kāṣṭhakuḍyavat //

parataḥ paratas tyāgo yasmāt tu guṇavān smṛtaḥ
tasmāt sarvaparityāgān manye kṛtsnāṃ kṛtārthatām //

iti dharmam arāḍasya viditvā na tutoṣa saḥ
akṛtsnam iti vijñāya tataḥ pratijagāma ha //

viśeṣam atha śuśrūṣur udrakasyāśramaṃ yayau
ātmagrāhāc ca tasyāpi jagṛhe na sa darśanam //

saṃjñāsaṃjñitvayor doṣaṃ jñātvā hi munir udrakaḥ
ākiṃcinyāt paraṃ lebhe (asaṃjñāsaṃjñātmikāṃ Csaṃjñāsaṃjñātmikāṃ )gatim //

yasmāc cālambane sūkṣme saṃjñāsaṃjñe tataḥ param
nāsaṃjñī naiva saṃjñīti tasmāt (tatragataCtatra gata)spṛhaḥ //

yataś ca buddhis tatraiva sthitānyatrāpracāriṇī
(sūkṣmāpaṭvī Csūkṣmāpādi )tatas tatra nāsaṃjñitvaṃ na saṃjñitā //

yasmāc ca (tad Ctam )api prāpya punar āvartate jagat
bodhisattvaḥ paraṃ prepsus tasmād udrakam atyajat //

tato hitvāśramaṃ tasya śreyoarthī kṛtaniścayaḥ
bheje gayasya rājar1ṣer nagarīsaṃjñam āśramam //

atha nairañjanātīre śucau śuciparākramaḥ
cakāra vāsam ekānta(vihārābhiratir C(vihārābhivratī )muniḥ //

((Cxxx tatpūrvaṃ pañcendriyavaśoddhatānC))
((Ctapaḥ xx vratino bhikṣūn ... pañca niraikṣata C)) //

(te copatasthur Cpañcopatasthur )dṛṣṭvātra bhikṣavas taṃ mumukṣavaḥ
puṇyārjitadhanārogyam indriyārthā iveśvaram //

saṃpūjyamānas taiḥ prahvair (vinayād anuvartibhiḥ Cvinayānatamūrtibhiḥ )
tadvaśasthāyibhiḥ śiṣyair lolair mana ivendriyaiḥ //

mṛtyujanmāntakaraṇe syād upāyo 'yam ity atha
duṣkarāṇi samārebhe tapāṃsy anaśanena saḥ //

upavāsavidhīn naikān kurvan naradurācarān
varṣāṇi ṣaṭ (śamaCkarma)prepsur akarot kārśyam ātmanaḥ //

annakāleṣu caikaikaiḥ (sa kolaCsakola)tilataṇḍulaiḥ
apārapārasaṃsārapāraṃ prepsur apārayat //

dehād apacayas tena tapasā tasya yaḥ kṛtaḥ
sa evopacayo bhūyas tejasāsya kṛto 'bhavat //

kṛśo 'py akṛśakīrtiśrīr hlādaṃ cakre 'nya(cakṣuṣām Ccakṣuṣam )
kumudānām iva śaracchuklapakṣādicandramāḥ //

tvagasthiśeṣo niḥśeṣair medaḥpiśitaśoṇitaiḥ
kṣīṇo 'py akṣīṇagāmbhīryaḥ samudra iva sa vyabhāt //

atha kaṣṭatapaḥspaṣṭavyarthakliṣṭatanur muniḥ
bhavabhīrur imāṃ cakre buddhim buddhatvakāṅkṣayā //

nāyaṃ dharmo virāgāya na bodhāya na muktaye
jambumūle mayā prāpto yas tadā sa vidhir dhruvaḥ //

na cāsau durbalenāptuṃ śakyam ity āgatādaraḥ
śarīrabalavṛddhyartham idaṃ bhūyo 'nvacintayat //

kṣutpipāsāśramaklāntaḥ śramād asvasthamānasaḥ
prāpnuyān manasāvāpyaṃ phalaṃ katham anirvṛtaḥ //

nirvṛtiḥ prāpyate samyak satatendriyatarpaṇāt
saṃtarpitendriyatayā manaḥsvāsthyam avāpyate //

svasthaprasannamanasaḥ samādhir upapadyate
samādhiyuktacittasya dhyānayogaḥ pravartate //

dhyānapravartanād dharmāḥ prāpyante yair avāpyate
durlabhaṃ śāntam ajaraṃ paraṃ tad amṛtaṃ padam //

tasmād āhāramūlo 'yam upāya itiniścayaḥ
(āhāraCasūri)karaṇe dhīraḥ kṛtvāmitamatir matim //

snāto nairañjanātīrād uttatāra śanaiḥ kṛśaḥ
bhaktyāvanataśākhāgrair dattahastas taṭadrumaiḥ //

atha gopādhipasutā daivatair abhicoditā
udbhūtahṛdayānandā tatra nandabalāgamat //

sitaśaṅkhojjvalabhujā nīlakambalavāsinī
saphenamālānīlāmbur yamuneva saridvarā //

sā (śrāddhāvardhitaCśraddhāvardhita)prītir vikasallocanotpalā
śirasā praṇipatyainaṃ grāhayām āsa pāyasam //

kṛtvā tadupabhogena prāptajanmaphalāṃ sa tām
bodhiprāptau samartho 'bhūt saṃtarpitaṣaḍindriyaḥ //

paryāptāpyāna(mūrtiś Cmūrtaś )ca (sārthaṃ svaCsārdhaṃ su)yaśasā muniḥ
kānti(dhairye babhāraikaḥ $ śaśāṅkārṇavayor dvayoḥ Cdhairyaikabhāraikaḥ śaśāṅkārṇavaval babhau ) //

āvṛtta iti vijñāya taṃ jahuḥ (pañca bhikṣavaḥ Cpañcabhikṣavaḥ )
manīṣiṇam ivātmānaṃ nirmuktaṃ (pañca dhātavaḥ Cpañcadhātavaḥ ) //

vyavasāyadvitīyo 'tha śādvalās tīrṇabhūtalam
so 'śvatthamūlaṃ prayayau bodhāya kṛtaniścayaḥ //

tatas tadānīṃ gajarājavikramaḥ padasvanenānupamena bodhitaḥ
mahāmuner āgatabodhiniścayo jagāda kālo bhujagottamaḥ stutim //

yathā mune tvaccaraṇāvapīḍitā muhur muhur niṣṭanatīva medinī
yathā ca te rājati sūryavat prabhā dhruvaṃ tvam iṣṭaṃ phalam adya bhokṣyase //

yathā bhramantyo divi (cāṣaCvāya)paṅktayaḥ pradakṣiṇaṃ tvāṃ kamalākṣa kurvate
yathā ca saumyā divi vānti vāyavas tvam adya buddho niyataṃ bhaviṣyasi //

tato bhujaṃgapravareṇa saṃstutas tṛṇāny upādāya śucīni lāvakāt
kṛtapratijño niṣasāda bodhaye mahātaror mūlam upāśritaḥ śuceḥ //

tataḥ sa paryaṅkam akampyam uttamaṃ babandha suptoragabhogapiṇḍitam
bhinadmi tāvad bhuvi naitad āsanaṃ na yāmi yāvat kṛtakṛtyatām iti //

tato yayur mudam atulāṃ divaukaso (vavāśire Cvavāsire )na mṛga(gaṇāḥ Cgaṇā [Wrong sandhi in ed. EJH.])na pakṣiṇaḥ
na sasvanur vanataravo 'nilāhatāḥ kṛtāsane bhagavati (niścitātmani Cniścalātmani ) //

tasmin vimokṣāya kṛtapratijñe rājar1ṣivaṃśaprabhave mahar2ṣau
tatropaviṣṭe prajaharṣa lokas tatrāsa saddharmaripus tu māraḥ //

yaṃ kāmadevaṃ pravadanti loke citrāyudhaṃ puṣpaśaraṃ tathaiva
kāmapracārādhipatiṃ tam eva mokṣadviṣaṃ māram udāharanti //

tasyātmajā vibhramaharṣadarpās tisro (aratiCrati)prītitṛṣaś ca kanyāḥ
papracchur enaṃ manaso vikāraṃ sa tāṃś ca tāś caiva vaco (abhyuvāca Cbabhāṣe ) //

asau munir niścayavarma bibhrat sattvāyudhaṃ buddhiśaraṃ vikṛṣya
jigīṣur āste viṣayān madīyān tasmād ayaṃ me manaso viṣādaḥ //

yadi hy asau mām abhibhūya yāti lokāya cākhyāty apavargamārgam
śūnyas tato 'yaṃ viṣayo mamādya vṛttāc cyutasyeva videhabhartuḥ //

tad yāvad evaiṣa na labdhacakṣur madgocare tiṣṭhati yāvad eva
yāsyāmi tāvad vratam asya bhettuṃ setuṃ nadīvega (ivātivṛddhaḥ Civābhivṛddhaḥ ) //

tato dhanuḥ puṣpamayaṃ gṛhītvā (śarān jaganmohaCśarāṃs tathā moha)karāṃś ca pañca
so 'śvatthamūlaṃ sasuto 'bhyagacchad asvāsthyakārī manasaḥ prajānām //

atha praśāntaṃ munim āsanasthaṃ pāraṃ titīrṣuṃ bhavasāgarasya
viṣajya savyaṃ karam āyudhāgre (krīḍan Ckrīḍañ )śareṇedam uvāca māraḥ //

uttiṣṭha bhoḥ kṣatriya mṛtyubhīta (cara svadharmaṃ Cvarasva dharmaṃ )tyaja mokṣadharmam
(bāṇaiś Cvāṇaiś )ca (yajñaiś ca Cxxx )vinīya (lokaṃ Clokān (lokāt padaṃ Clokān parān )prāpnuhi vāsavasya //

panthā hi niryātum ayaṃ yaśasyo yo vāhitaḥ pūrvatamair narendraiḥ
jātasya rājar1ṣikule viśāle bhaikṣākam aślāghyam idaṃ prapattum //

athādya nottiṣṭhasi (niścitātman Cniścitātmā bhava sthiro mā vimucaḥ pratijñām
mayodyato hy eṣa śaraḥ sa eva yaḥ (śūrpake Csūryake )mīnaripau vimuktaḥ //

(spṛṣṭaḥ Cpṛṣṭaḥ )sa cānena kathaṃcid aiḍaḥ somasya naptāpy abhavad vicittaḥ
sa cābhavac (chaṃtanur Cchāṃtanur )asvatantraḥ kṣīṇe yuge kiṃ (bata Cvata )durbalo 'nyaḥ //

tat kṣipram uttiṣṭha labhasva saṃjñāṃ (bāṇo Cvāṇo )hy ayaṃ tiṣṭhati lelihānaḥ
priyāvidheyeṣu ratipriyeṣu yaṃ cakravākeṣv (iva Capi )notsṛjāmi //

ity evam ukto 'pi yadā nirāstho naivāsanaṃ śākyamunir bibheda
śaraṃ tato 'smai visasarja māraḥ kanyāś ca kṛtvā purataḥ sutāṃś ca //

tasmiṃs tu (bāṇe Cvāṇe )api sa vipramukte cakāra nāsthāṃ na dhṛteś cacāla
dṛṣṭvā tathainaṃ viṣasāda māraś cintāparītaś ca śanair jagāda //

śailendraputrīṃ prati yena viddho devo 'pi śaṃbhuś calito babhūva
na cintayaty eṣa tam eva (bāṇaṃ Cvāṇaṃ kiṃ syād acitto na śaraḥ sa eṣaḥ //

tasmād ayaṃ nārhati puṣpa(bāṇaṃ Cvāṇaṃ na harṣaṇaṃ nāpi rater niyogam
arhaty ayaṃ bhūtagaṇair a(saumyaiḥ Cśeṣaiḥ saṃtrāsanātarjanatāḍanāni //

sasmāra māraś ca tataḥ svasainyaṃ (vighnaṃ śame Cvidhvaṃsanaṃ )śākyamuneś cikīrṣan
nānāśrayāś cānucarāḥ parīyuḥ (śalaCśara)drumaprāsagadāsihastāḥ //

varāhamīnāśvakharoṣṭravaktrā vyāghrar1kṣasiṃhadviradānanāś ca
ekekṣaṇā naikamukhās triśīrṣā lambodarāś caiva pṛṣodarāś ca //

(ajānusakthā Cajāsu saktā )ghaṭajānavaś ca daṃṣṭrāyudhāś caiva nakhāyudhāś ca
(karaṅkavaktrā Ckabandhuhastā )bahumūrtayaś ca bhagnārdhavaktrāś ca mahāmukhāś ca //

(bhasmāruṇā Ctāmrāruṇā )lohita(binduCvindu)citrāḥ khaṭvāṅgahastā haridhūmrakeśāḥ
lambasrajo vāraṇalambakarṇāś carmāmbarāś caiva nirambarāś ca //

śvetārdhavaktrā haritārdhakāyās tāmrāś ca dhūmrā harayo 'sitāś ca
(vyālottarāsaṅgaCvyāḍottarāsaṅga)bhujās tathaiva praghuṣṭaghaṇṭākulamekhalāś ca //

tālapramāṇāś ca gṛhītaśūlā daṃṣṭrākarālāś ca śiśupramāṇāḥ
urabhravaktrāś ca vihaṃ(gamākṣā Cgamāś ca mārjāravaktrāś ca manuṣyakāyāḥ //

prakīrṇakeśāḥ śikhino 'rdhamuṇḍā (raktāmbarā Crajjvambarā )vyākulaveṣṭanāś ca
prahṛṣṭavaktrā bhṛkuṭīmukhāś ca tejoharāś caiva manoharāś ca //

kecid vrajanto bhṛśam āvavalgur anyoanyam āpupluvire tathānye
cikrīḍur ākāśagatāś ca kecit kecic ca cerus tarumastakeṣu //

nanarta kaścid bhramayaṃs triśūlaṃ kaś(cid vipusphūrja Ccid dha pusphūrja )gadāṃ vikarṣan
harṣeṇa kaścid vṛṣavan (nanarda Cnanarta kaścit prajajvāla tanūruhebhyaḥ //

evaṃvidhā bhūtagaṇāḥ samantāt tad bodhimūlaṃ parivārya tasthuḥ
jighṛkṣavaś caiva jighāṃsavaś ca bhartur niyogaṃ paripālayantaḥ //

taṃ prekṣya mārasya ca pūrvarātre śākyar1ṣabhasyaiva ca yuddhakālam
na dyauś cakāśe pṛthivī cakampe prajajvaluś caiva diśaḥ saśabdāḥ //

(viṣvag Cviśvag )vavau vāyur udīrṇavegas tārā na rejur na babhau śaśāṅkaḥ
tamaś ca bhūyo (vitatāna rātriḥ Cvitatāra rātreḥ sarve ca saṃcukṣubhire samudrāḥ //

mahībhṛto dharmaparāś ca nāgā mahāmuner vighnam amṛṣyamāṇāḥ
māraṃ prati krodhavivṛttanetrā niḥśaśvasuś caiva jajṛmbhire ca //

śuddhādhivāsā vibudhar1ṣayas tu saddharmasiddhyartham (abhipravṛttāḥ Civa pravṛttāḥ )
māre 'nukampāṃ manasā pracakrur virāgabhāvāt tu na roṣam īyuḥ //

tad bodhimūlaṃ samavekṣya kīrṇaṃ hiṃsātmanā mārabalena tena
dharmātmabhir lokavimokṣakāmair babhūva hāhākṛtam (antarīkṣe Cantarīkṣam ) //

(upaplavaṃ Cupaplutaṃ )dharma(vidhes Cvidas )tu tasya dṛṣṭvā sthitaṃ mārabalaṃ mahar2ṣiḥ
na cukṣubhe nāpi yayau vikāraṃ madhye gavāṃ siṃha ivopaviṣṭaḥ //

māras tato bhūtacamūm udīrṇām ājñāpayām āsa bhayāya tasya
svaiḥ svaiḥ prabhāvair atha sāsya senā taddhairyabhedāya matiṃ cakāra //

kecic calan naikavilambijihvās (tīkṣṇāgraCtīkṣṇogra)daṃṣṭrā harimaṇḍalākṣāḥ
vidāritāsyāḥ sthiraśaṅkukarṇāḥ saṃtrāsayantaḥ kila nāma tasthuḥ //

tebhyaḥ sthitebhyaḥ sa tathāvidhebhyaḥ rūpeṇa bhāvena ca dāruṇebhyaḥ
na vivyathe nodvivije mahar2ṣiḥ (krīḍatsuCkrīḍan su)bālebhya ivoddhatebhyaḥ //

kaścit tato (roṣaCraudra)vivṛttadṛṣṭis tasmai gadām udyamayāṃ cakāra
tastambha bāhuḥ sagadas tato 'sya puraṃdarasyeva purā savajraḥ //

kecit samudyamya śilās tarūṃś ca viṣehire naiva munau vimoktum
petuḥ savṛkṣāḥ saśilās tathaiva vajrāvabhagnā iva vindhyapādāḥ //

kaiścit samutpatya nabho vimuktāḥ śilāś ca vṛkṣāś ca paraśvadhāś ca
tasthur nabhasy eva na cāvapetuḥ saṃdhyābhrapādā iva naikavarṇāḥ //

cikṣepa tasyopari dīptam anyaḥ kaḍaṅgaraṃ parvataśṛṅgamātram
yan muktamātraṃ gaganastham eva tasyānubhāvāc chatadhā (paphāla Cbabhūva ) //

kaścij jalann arka ivoditaḥ khād aṅgāravarṣaṃ mahad utsasarja
cūṛnāni cāmīkarakandarāṇāṃ kalpātyaye merur iva pradīptaḥ //

tad bodhimūle pravikīryamāṇam aṅgāravarṣaṃ tu savisphuliṅgam
maitrīvihārād ṛṣisattamasya babhūva raktotpala(pattraCpatra)varṣaḥ //

śarīracittavyasanātapais tair evaṃvidhais taiś ca nipātyamānaiḥ
naivāsanāc chaākyamuniś cacāla (svaniścayaṃ Csvaṃ niścayaṃ )bandhum ivopaguhya //

athāpare (nirjigilur Cnirjagalur )mukhebhyaḥ sarpān vijīrṇebhya iva drumebhyaḥ
te mantrabaddhā iva tatsamīpe na śaśvasur (notsasṛpur Cnalutsasṛjur )na celuḥ //

bhūtvāpare vāridharā (bṛhantaḥ Cvṛhantaḥ savidyutaḥ sāśanicaṇḍaghoṣāḥ
tasmin drume tatyajur aśmavarṣaṃ tat puṣ.pavarṣaṃ ruciraṃ babhūva //

cāpe 'tha (bāṇo Cvāṇo )nihito 'pareṇa jajvāla tatraiva na niṣpapāta
anīśvarasyātmani (dhūyamāno Cdhūryamāṇo durmarṣaṇasyeva narasya manyuḥ //

pañceṣavo 'nyena tu vipramuktās tasthur (nabhasy Cnayaty )eva munau na petuḥ
saṃsārabhīror viṣayapravṛttau pañcendriyāṇīva parīkṣakasya //

jighāṃsayānyaḥ prasasāra ruṣṭo gadāṃ gṛhītvābhimukho mahar2ṣeḥ
so 'prāpta(kāmo Ckālo )vivaśaḥ papāta doṣeṣv ivānarthakareṣu lokaḥ //

strī meghakālī tu kapālahastā kartuṃ mahar2ṣeḥ kila (cittamoham Cmohacittam )
babhrāma tatrāniyataṃ na tasthau calātmano buddhir ivāgameṣu //

kaścit pradīptaṃ praṇidhāya cakṣur netrāgnināśīviṣavad didhakṣuḥ
tatraiva (nāsīnam Cnāsīt taṃ )ṛṣiṃ dadarśa kāmātmakaḥ śreya ivopadiṣṭam //

gurvīṃ śilām udyamayaṃs tathānyaḥ śaśrāma moghaṃ vihataprayatnaḥ
niḥśreyasaṃ jñānasamādhigamyaṃ kāyaklamair dharmam ivāptukāmaḥ //

tarakṣusiṃhākṛtayas tathānye praṇedur uccair mahataḥ praṇādān
sattvāni yaiḥ saṃcukucuḥ samantād vajrāhatā dyauḥ phalatīti matvā //

mṛgā gajāś (cārtaCcārtta)ravān sṛjanto vidudruvuś caiva nililyire ca
rātrau ca tasyām ahanīva digbhyaḥ khagā ruvantaḥ paripetur (ārtāḥ Cārttāḥ ) //

teṣāṃ praṇādais tu tathāvidhais taiḥ sarveṣu bhūteṣv api kampiteṣu
munir na tatrāsa na saṃcukoca ravair garutmān iva vāyasānām //

bhayāvahebhyaḥ pariṣadgaṇebhyo yathā yathā naiva munir bibhāya
tathā tathā dharmabhṛtāṃ sapatnaḥ śokāc ca roṣāc ca (sasāda Csasāra )māraḥ //

bhūtaṃ tataḥ kiṃcid adṛśyarūpaṃ viśiṣṭa(bhūtaṃ Crūpaṃ )gaganastham eva
dṛṣṭvar9ṣaye drugdham avairaruṣṭaṃ māraṃ babhāṣe mahatā svareṇa //

moghaṃ śramaṃ nārhasi māra kartuṃ hiṃsrātmatām utsṛja gaccha śarma
naiṣa tvayā kampayituṃ hi śakyo mahāgirir merur ivānilena //

apy uṣṇabhāvaṃ jvalanaḥ prajahyād āpo dravatvaṃ pṛthivī sthiratvam
anekakalpācitapuṇyakarmā na tv eva jahyād vyavasāyam eṣaḥ //

yo niścayo hy asya parākramaś ca tejaś ca yad yā ca dayā prajāsu
aprāpya notthāsyati tattvam eṣa tamāṃsy ahatveva sahasraraśmiḥ //

kāṣṭhaṃ hi mathnan labhate hutāśaṃ bhūmiṃ khanan vindati cāpi toyam
nirbandhinaḥ kiṃ(cana nāsty asādhyaṃ Cca na nāsya sādhyaṃ nyāyena yuktaṃ ca kṛtaṃ ca sarvam //

tal lokam (ārtaṃ Cārttaṃ )karuṇāyamāno rogeṣu rāgādiṣu vartamānam
mahā(bhiṣaṅ Cbhiṣag )nārhati vighnam eṣa jñānauṣadhārthaṃ parikhidyamānaḥ //

hṛte ca loke bahubhiḥ kumārgaiḥ sanmārgam anvicchati yaḥ śrameṇa
sa daiśikaḥ kṣobhayituṃ na yuktaṃ sudeśikaḥ sārthae iva pranaṣṭe //

sattveṣu naṣṭeṣu mahāndha(kāre Ckārair jñānapradīpaḥ kriyamāṇa eṣaḥ
āryasya nirvāpayituṃ na sādhu prajvālyamānas tamasīva dīpaḥ //

dṛṣṭvā ca saṃsāramaye mahaughe magnaṃ jagat pāram avindamānam
yaś cedam uttārayituṃ pravṛttaḥ (kaś cintayet Ckaścin nayet )tasya tu pāpam āryaḥ //

kṣamāśipho dhairyavigāḍhamūlaś cāritrapuṣpaḥ smṛtibuddhiśākhaḥ
jñānadrumo dharmaphalapradātā notpāṭanaṃ hy arhati vardhamānaḥ //

baddhāṃ dṛḍhaiś cetasi mohapāśair yasya prajāṃ mokṣayituṃ manīṣā
tasmin jighāṃsā tava nopapannā śrānte jagadbandhanamokṣahetoḥ //

bodhāya karmāṇi hi yāny anena kṛtāni teṣāṃ niyato 'dya kālaḥ
sthāne tathāsminn upaviṣṭa eṣa yathaiva pūrve munayas tathaiva //

eṣā hi nābhir vasudhātalasya kṛtsnena yuktā parameṇa dhāmnā
bhūmer ato 'nyo 'sti hi na pradeśo (vegaṃ Cveśaṃ )samādher (viṣaheta yo 'sya Cviṣayo hitasya ) //

tan mā kṛthāḥ śokam upehi śāntiṃ mā bhūn mahimnā tava māra mānaḥ
viśrambhituṃ na kṣamam adhruvā śrīś cale pade (vismayam Ckiṃ padam )abhyupaiṣi //

tataḥ sa saṃśrutya ca tasya tad vaco mahāmuneḥ prekṣya ca niṣprakampatām
jagāma māro vi(mano Cmanā )hatodyamaḥ śarair jagaccetasi yair (vihanyate Cvihanyase ) //

gatapraharṣā viphalīkṛtaśramā praviddhapāṣāṇakaḍaṅgaradrumā
diśaḥ pradudrāva tato 'sya sā camūr hatāśrayeva dviṣatā dviṣaccamūḥ //

dravati sa(paripakṣe Cparapakṣe )nirjite puṣpaketau jayati jitatamaske nīrajaske mahar2ṣau
yuvatir iva sahāsā dyauś cakāśe sacandrā surabhi ca jalagarbhaṃ puṣpavarṣaṃ papāta //

X(Ctathāpi pāpīyasi nirjite gate diśaḥ praseduḥ prababhau niśākaraḥ
Xdivo nipetur bhuvi puṣpavṛṣṭayo rarāja yoṣeva vikalmaṣā niśāC) //

tato mārabalaṃ jitvā dhairyeṇa ca śamena ca
paramārthaṃ vijijñāsuḥ sa dadhyau dhyānakovidaḥ //

sarveṣu dhyānavidhiṣu prāpya caiśvaryam uttamam
sasmāra prathame yāme pūrvajanmaparaṃparām //

amutrāham ayaṃ nāma cyutas tasmād ihāgataḥ
iti janmasahasrāṇi sasmārānubhavann iva //

smṛtvā janma ca mṛtyuṃ ca tāsu tāsūpapattiṣu
tataḥ sattveṣu kāruṇyaṃ cakāra karuṇātmakaḥ //

kṛtveha svajanotsargaṃ punar anyatra ca kriyāḥ
atrāṇaḥ khalu loko 'yaṃ paribhramati cakravat //

ity evaṃ smaratas tasya babhūva niyatātmanaḥ
kadalīgarbhaniḥsāraḥ saṃsāra iti niścayaḥ //

dvitīye tv āgate yāme so 'dvitīyaparākramaḥ
divyaṃ (lebhe Ccakṣuḥ )paraṃ (cakṣuḥ Clebhe sarvacakṣuṣmatāṃ varaḥ //

tatas tena sa divyena pariśuddhena cakṣuṣā
dadarśa nikhilaṃ lokam ādarśae iva nirmale //

sattvānāṃ paśyatas tasya nikṛṣṭotkṛṣṭakarmaṇām
pracyutiṃ copapattiṃ ca vavṛdhe karuṇātmatā //

ime duṣkṛtakarmāṇaḥ prāṇino yānti durgatim
ime 'nye śubhakarmāṇaḥ pratiṣṭhante tripiṣṭape //

upapannāḥ pratibhaye narake bhṛśadāruṇe
amī duḥkhair bahuvidhaiḥ pīḍyante kṛpaṇaṃ (bata Cvata ) //

pāyyante kvathitaṃ kecid agnivarṇam ayorasam
āropyante ruvanto 'nye niṣṭaptastambham āyasam //

pacyante piṣṭavat kecid ayaskumbhīṣv avāṅmukhāḥ
dahyante karuṇaṃ kecid dīpteṣv aṅgārarāśiṣu //

kecit tīkṣṇair ayodaṃṣṭrair bhakṣyante dāruṇaiḥ śvabhiḥ
kecid dhṛṣṭair ayastuṇḍair vāyasair āyasair iva //

kecid dāhapariśrāntāḥ śītacchāyābhikāṅkṣiṇaḥ
asi(pattravanaṃ Cpatraṃ vanaṃ )nīlaṃ baddhā iva viśanty amī //

pāṭyante dāruvat kecit kuṭhārair (baddhaCbahu)bāhavaḥ
duḥkhe 'pi na (vipacyante Cvipadyante karmabhir dhāritāsavaḥ //

sukhaṃ syād iti yat karma kṛtaṃ duḥkhanivṛttaye
phalaṃ tasyedam avaśair duḥkham evopabhujyate //

sukhārtham aśubhaṃ kṛtvā yae ete bhṛśaduḥkhitāḥ
āsvādaḥ sa kim eteṣāṃ karoti sukham aṇv api //

hasadbhir yat kṛtaṃ karma kaluṣaṃ kaluṣātmabhiḥ
etat pariṇate kāle krośadbhir anubhūyate //

yady (evaṃ Ceva )pāpakarmāṇaḥ paśyeyuḥ karmaṇāṃ phalam
vameyur (uṣṇaṃ rudhiraṃ Cuṣṇarudhiraṃ marmasv abhihatā iva //

X(Cśārīrebhyo 'pi duḥkhebhyo nārakebhyo manasvinaḥ
Xanāryaiḥ saha saṃvāso mama kṛcchramatamo mataḥ //

ime 'nye karmabhiś citraiś cittavispandasaṃbhavaiḥ
tiryagyonau vicitrāyām upapannās tapasvinaḥ //

māṃsatvagbāladantārthaṃ vairād api madād api
hanyante (kṛpaṇaṃ Ckṛpaṇā )yatra bandhūnāṃ paśyatām api //

aśaknuvanto 'py avaśāḥ kṣuttarṣaśramapīḍitāḥ
goaśvabhūtāś ca vāhyante pratodakṣatamūrtayaḥ //

vāhyante gajabhūtāś ca balīyāṃso 'pi durbalaiḥ
aṅkuśakliṣṭamūrdhānas tāḍitāḥ pādapārṣṇibhiḥ //

satsv apy anyeṣu duḥkheṣu duḥkhaṃ yatra viśeṣataḥ
parasparavirodhāc ca parādhīnatayaiva ca //

khasthāḥ khasthair hi bādhyante jalasthā jalacāribhiḥ
sthalasthāḥ sthalasaṃsthaiś (ca $ prāpya caivetaretaraiḥ Ctu prāpyante cetaretaraiḥ ) //

upapannās tathā ceme mātsaryākrāntacetasaḥ
pitṛloke nirāloke kṛpaṇaṃ bhuñjate phalam //

sūcīchidropamamukhāḥ parvatopamakukṣayaḥ
kṣuttarṣajanitair duḥkhaiḥ pīḍyante duḥkhabhāginaḥ //

āśayā (samatikrāntā Csamabhikrāntā dhāryamāṇāḥ svakarmabhiḥ
labhante na hy amī bhoktuṃ praviddhāny aśucīny api [This verse is placed after 14.30 in ed. C.] //

puruṣo yadi jānīta mātsaryasyedṛśaṃ phalam
sarvathā (śibivad Cśivivad )dadyāc charīrāvayavān api //

ime 'nye (narakaprakhye Cnarakaṃ prāpya garbhasaṃjñe 'śucihrade
upapannā manuṣyeṣu duḥkham archanti jantavaḥ //