'8CH00LO THEO OGYAT CL TITTITTEI T 10017034635 j^ E p FE " * au poer came The Library of the CLAREMONT SCHOOL OF THEOLOGY 1325 North College Avenue Claremont, CA 91711-3199 1/800-626-7820 ? ME p TR x E^ ul al as - * TA M Bra 9 ime. PP dn — 4 je - d QV Omm rU QU US EST) | " PATROLOGLE - CURSUS COMPLETUS SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, JMNIDM. SS. PATRUM. DOCTORUM SCRIPTORDMQUE DOCLESHSTICORUM, SIVE LATINORUM, SIVE GRARCORUM, QUI AB Z£VO APOSTOLICO AD ETATEM INNOCENT1I IIl (ANNO 1216) PRO LATINIS ET AD CONCILII FLORENTINI TEMPORA (ANNO 1139) PRO GRAECIS FLORUERUNT : mt RECUSIO CHRONOLOGICA | .— OMNIUM QUE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICJE TRADITIONIS PER QUINDECIM PRIORA - s" Bx ECCLESLE SJECULA ET AMPLIUS, (XTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PEAQUAM " DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA ; des . OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SJECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS 1... DETECTIS AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS,SINGULOS SIVE TOMOS SIVE AUCTORES ALICUJUS d "MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET NAA - TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATE- mc BIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO | X) AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ; ÜCENTIS ET AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS; AUCTORUM SICUT ET OPERUM, ALPHABETICIS, CHRONOLOGICIS, STATISTICIS, SYNTHETICIS, ANALYTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUE RELIGIONIS PUNCTUM, DOGMATICUM, MORALE, . LITURGICUM, CANONICUM, DISCIPLINARE, HISTORICUM, ET CUNCTA ALIA SINE ULLA EXCEPTIONE j; SED PRAE- — —SERTIM DUOBUS INDICIBUS IMMENSIS ET GENERALIBUS, ALTERO SCILICET HERUM, Quo CONSULTO, - QUIDQUID NON SOLUM TALIS TALISVE PATER, VERUM ETIAM UNUSQUISQUE PATRUM, NE UNO QUIDEM OMISSO, IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT, UNO. INTUITU CONSPICIATUR ; ALTERO SCRIPTURZE SACRZE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM $. SCRIPTURJE VERSUS, A PRIMO E GENESEOS USQUE AD NOVISSIMUM APOCALYPSIS, COMMENTATI SINT. AGCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, Si PERPENDANTUR CHARACTERUM NITIDITAS IRTJE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS, TUM UMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO PATROLOGLE DECURSU CONSTANTER ILIS, PRETI[ EXIGUITAS, PRJESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS ET MSS. AD OMNES JETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS COADUNATORUM,. E | SERIES LATINA, E CIN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESLE LATINJE A TERTULLIANO AD INNOGENTIUM III. : ACGURANTE J.-P. MIGNE, S Bibliotheeze Cleri universe, RT SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTLE ECCLESIASTICUE RAMOS EDITORE PATROLOGLE $RuEGSE TOMUS LXIY. 2 MANLIUS SEVERINUS BOETIUS. — a Qe —— — i PARISIIS | APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J-P. MIGNE SUCCESSORES, Js Sr IN VIA DICTA : AVENUE DU MAINE, 208. | — E M 1894 | € t PATROLOGI CURSUS COMPLETUS SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM, SIVE LATINORUM, SIVE GRJECORUM, QUI AB -£VO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOGENTII IIl (ANNO 116) PRO LATINIS ET AD CONCILII FLORENTINI TEMPORA (ANN.1439) PRO GRZECIS FLORUERUNT. RECUSIO CHRONOLOGICA QMNIUM QUJE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICJE TRADITIONIS PER QUINDECIM PRIORA ECCLESLE SJECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA ; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QU4ES TRIBUS NOVISSIMIS S/ZECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA ; INDICIBUS PAATICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA ; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATE- RI( M SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ; DUCENTIS ET AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS AUCTORUM SICUT ET OPERUM, ALPHABETICIS, CHRONOLOGICIS, STATISTICIS, SYNTHETICIS, ANALYTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUE RELIGIONIS PUNCTUM, DOGMATICUM, MORALE, LITURGIGUM, CANONICUM, DISCIPLINARE, HISTORICUM, ET CUNCTA ALIA SINE ULLA EXCEPTIONE ; SED PRAR- SERTIM DUOBUS INDICIBUS IMMENSIS ET GENERALIBUS, ALTERO SCILICET RERUM, Quo coNsULTO, QUIQUID NON SOLUM TALIS TALISVE PATER, VERUM ETIAM UNUSQUISQUE PATRUM, NE UNO QUIDEM OMISSO, IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT, UNO INTUITU CONSPICIATUR ; ALTERO SCRIPTURZE SACRZE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM S. SCRIPTURJE VERSUS, A PRIMO GENESEOS USQUE AD NOVISSIMUM APOGALYPSIS, COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CJETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO GORREGCTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS, TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM GOMMODA SIBIQUE IN TOTO PATROLOGLE DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRJESERTIMQUE ISTA QGOLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORÜMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IM NOSTRA BIBLIOTHECA,EX OPERIBUS ET MSS. ADOMNES JETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS COADUNATORUM. SERIES LATINA IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESLE LATINE A TERTULLIANO AD INNOCENTIUM III. ACGURANTE J.P. MIGNE, BIDLIOTEHECA CLERI UNEVERSJ/E 4 SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIJE EGGLESIASTICZE RAMOS EDITORE. 3 A PATROLOGLE LATINA TOMUS LXIV MANLIUS SEVERINUS BOETIUS. —— ác 2 m o À— PARISIIS APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES, - IN VIA DICTA : AVENUE DU MAINE, 9208 1891 " k z " * » : : ; : -. " E "e Mm Nri " " * * 4 " ?- X ; : : | tt pununi 3 Ga: [AP n k 3 i x IY : zit ati JO n PO X BS Pene SU meo S OE Pra "merece Nhi WDReou VY Ct go S Nod SAU cct i roten o Pena aot " 3 fice SS NOS ER T XAR TU uuxns x S S SAIPTORS !t ey COTUDA PET Le [UT tuu e me X. Uu EU ATSLEDUA AOb quy iut BOSITT AU GER - 9 K M. x : doekmr DW RSUESRERI elt 4 : y Pg n P "etscnP LL e | ; "M NMOUEA-S e / E ^ ; , XS ^, "e o --1 ^^" Á "idm o y , ^ VRAT ACE RUN PEU NE YA or o NDA ns SAECULUM VI, ANNUS 598. MANLII SEVERINI bOETH OPESPA QVENHA, NON SOLUM LIBERALIUM DISCIPLINARUM, SED ETIAM MAJORUM FACULTATUM STUDIOSIS UTILISSIMA, MO ET SINE QUIBUS ARISTOTELES IN PRAZECIPUIS LOCIS INTELLIGI NON POTEST, NUNC PRIMUM CURA QUA PAR ERAT IMPRESSA, OPEM FERENTIBUS EDITIONIBUS VARIIS : QUARUM UNA, LIBRORUM SCILICET DE CONSOLATIONE PHILOSOPHLE, AD USUM, DELPHINI. ACCURATISSIME EXCUSA EST; ALTERA, INTER OMNES AMPLITUDINE PRINCIPEM LOCUM OBTINENS, MEMORATISSIMO GLAREANI NOMINE PRJESIGNATUR, QUI ARITHMETICAM ET MUSICAM DEMONSTRATIONIBUS ET FIGURIS AUCCTIOREM REDDITAM SUO PRISTINO: NITORI RESTITUIT ; TERTIA, QUAE EST OPUSCULORUM THEOLOGICORUM, ERUDITISSIMUM VALLINUM AGNOSCIT AUCTOREM; QUARTA DEMUM, NONNULLA MONUMENTA INEDITA EXHIBENS, ILLUSTRISSIMO CARDINALI MAIO DEBETUR. AQQURANTE J.P. MIGNE Bibliotheese €leri universo SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTLE ECCLESIASTICZE RAMOS EDITONHE —— e—— Eu GD- Co —— TOMUS POSTERIOR PARISIIS cCAPUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P.. MIGNE SUCCESSORES, IN VIA DICTA : AVENUE DU MAINE, 208 1891 » 233.7 X5 SAECULUM VI, ANNUS 598. ELENCHUS AUCTORUM ET OPERUM QUI IN HOC TOMO LXIV CONTINENTUR mei) aai ——— MANLIUS SEVERINUS BOETIUS. OPERA PHILOSOPiliCA. Dialogi in Porphyrium a Victorino translati. Col. Commentaria in Porphyrium. In Categorias Aristotelis libri quatuor. In librum Aristotelis de interpretatione Commentaria minora. In eumdem librum Commentaria majora. Interpretatio priorum Analyticorum Aristotelis. Interpretatio posteriorum Analyticorum Aristotelis. Introductio ad Syllogismos categoricos. De Syllogismo categorico libri duo. De Syllogismo hypothetico iibri duo. ] Liber de divisione. Liber de diffinitione. Interpretatio Topicorum Aristotelis. Interpretatio Elenchorum Sophisticorum ejusdem. Commentaria in Topica "Ciceronis. De Differentiis topicis. 'De rhetorica cognatione. Locorum rhetoricorum distinctio. Appendix ad opera philosophica. De disciplina scholarium (hunc librum, a primis editoribus corruple omnino editum, non habuimus unde sanaremus. Vide Analysin operum Boetii hujus voluminis col. 1554 seq.). Commentarius in Boetium de consolatione Philosophis. OPERA THEOLOGICA. . De unitate Trinitatis cum Gilberti Porrette commentario. Utrum Pater et Filius et Spiritus sanctus de Divinitate substantialiter . predicentur, Accedit Gilberti Porretzte commentarius. Quomodo substantive bone sint, cum ejusdem Gilberti commentario. Brevis fidei Christiane complexio. : Liber de persona et duabus naturis, cum Gilberti Porretze commentario. APPENDIX AD OPERA DBozrit. 2 Historia Boetii operumque ipsius Analysis, cum Dissertationibus historico-theologicis, Gallice adornante Gervasio Turonensi presbytero. 1223 " 159 293 393 639 712 761 793 824 815 891. 909 1007 1040 4113. 1241 4221 1239 1941 12999 1813 1933. 1355 4444 op AN. NWEANL. SEV. BOETIi IN PORPHYRIUM DIALOGI A VICTORINO TRANSLATI. DIALOGUS PRIMUS. Hiemantis anni tempore in Aurelie montibus con- cesseramus, alque ibi tunc cum violentior auster ejecisset noctis placidam atqueexturbasset quietem, recensere libitum estea qua doctissimi viri ad illu- minandas quodammodo acies intellectus densitate caligantissimas,quibusdam quasiintroduoctoriis cor.- mentariis ediderunt. Ejus vero rei Fabius initium fecit,qui cam me lectulo recumbentem,et quedam super eisdem rebus cogitantem meditantemque vi- disset,hortalus, üt quod sepe eram pollicitus, ali- : quam illi ejus rei traderem disciplinam.Complaci- tum est igitur,quoniam tunc et familiarium saluta- tiones,et domestica negotia cessabant.Interrogatus E^ me ergo super quibus vellet rebus me enodare at- - que expedire,tunc Fabius : Quoniam,inquit,tempus ad studia vacat,ethoc otium in honestum negotium d converti licet, rogo ut mihi explices id quod Victori- nus oratorsui temporisferme doctissimusa Porphy- rio per cisw[woYív, id est per introductionem in Aristotelis Categorias dicitur transtulisse. Et primum 3 disciplinis didascalicis quibusdam meimbue,quibus . , expositores vel etiam commentatores,ut discipulo- zw rum animos'docilitate quadam assuescant,utuntur. | 2! Tune ego : Sex omnino, inquam, magistri in omni expositione pralibant. Pradacdnt enim que sit cu- ien operis intentio, quod apud illos cxomog vocatur.Secundum qua utilitas,quod a Grecis o- p 9M appellatur. Tertium qui ordo,quod Graci vo- . * eant «á£w..Quartum si ejus cujus esse opus dicitur, germanus propriusque liber est,quod 4v/6tov inter- pretari solet.Quintum que sitejus operis inscriptio, quod &x'Yoax7,» Greci nominant.In hoc etiam quod . intentionem cujusquelibriinsolerter interpretaren- tur, de inscriptione quoque operis apud quosdam minus callentes heesitatum est.Sextum est id dicere, ad quam partem philosophie bujucmtauelibrré ues tur intentio, quod Greca oratione dicitur cic «oiov pépos quAosooiac &vdecas.Hecergo omniain quolibet philosophie libro queri convenit, atque expediri. . Tunc Fabius,que esset introductionis intentio inter- * rogavit. Et ego inquam : Aristoteles, qui factus est introductionis pons,non aliter intelligi potest, nisi ipsas res de quibus disputaturus est ad intelligen- tiam preparemus. Vidensenim Porphyrius quod in a rebus omnibusessent quidam prima natura,ex qui- |. bus omnia, velut ex aliquo fonte manarent, et illa . que prima essent, et subsistentia esse, et generis vocabulo nuncupari.Porroautem nunquam esse ge- nus posse, nisi ei quedam alia subderetur, et que ParvROL. LXIV. cx 2 MSOX À essent subdita species appellari:porro autem nun- quam genus uni speciei genus esse posse,sed pluri- bus. Plures autem species non posse esse multipli- ces,nisi eas aliqua discretio separet. Si enim nihil sibi dissimilesforent,una species non multiplices vi- derentur.Illa igitur divisio et dissimilitudo specie- rum differenti& nomine vocitantur.Omnia vero quae aliqua re differunt,fieri aliter non possunt nisi qui- busdam propriis solitariisquenaturis insignita sint. Alque hac hactenus. Videns ergo quod omnis om- nium disparilitas in gemina rerum principia secare- tur.in substantiam atque accidens,ita ut neque ac- cidens sine substantia, neque sine accidenti sub- stantia esse possit. Accidens quippe sine aliquo substantis fundamento esse non potest : substantia p veroipsasine superjecto accidente viderinullo modo potest. Ut enim colorsit quod est accidens, in cor- poreerit quod est substantia.Porro autem cum cor- pus, id est substantiam videris, insignitam eam accidenti, id est aliquo colore, respicies. Itaque fit ut neque substantia preter accidens sit,neque acci- dens & substantia relinquatur.Ubi enim substantia fuit,mox accidens consecutum est.Speculatus igitur Porphyrius in his duabus rebus, id est accidenti et substantia,genera,species, propria, differentiasque versari,et quod ipsa per se sint genera,subjectis et subjacentibus speciebus,qus differentiis et propriis insignite sunt, statuit principaliter de genere,spe- cie, differentia, propriisque tractare. Et quoniam tractatus hic in definitionibus, ut post docebimus, proderit,si quis autem in definitione generali ponat accidens, eum non recte definire manifestum est, quod suo loco tractabitur,statuit pauca de acciden- tibus prelibare.Ita enim nos prudentissimus doctor instituit,uttuncin definitionibusquibuslibetplenam : scientiam queamus accipere, cum quod prosit di- ctum sit,et quod non sit utile,segregetur. Hec igi- iur hujus operis intentio est,de genere,specie, dif- ferentiis, propriis, accidentibusque tractare. Hic Fa- bius: Expedisti,inquit, de intentioue,nunc utilita- tem explica. Varia, inquam, et multiplex in hoc opere commoditas utilitasque versatur. Primum enim in Aristotelis categorias perquam uberrime prodest. Quid autem prosit dicemus, cum de ejus libri inscriptione tractabimus, sed in quibus aliis prosit, paucis philosophis ipsius divisione facta per- D stringam.Et prius quid sit ipsa philosophia conside- randum est.Est enim philosophia amor et studium et amicitia quodammodo sapienticz.Sapientie vero 1 11 AN. MANL. SEV. PORETII 212 nonhujusque in artibus quibusdam et in aliquafa- A facienspeenitendum. Secunda vero est qu: reipubli- brili scientia notitiaque versatur,sed illius sapien- lie, qua nullius indigens,vivax mens,ei sola rerum primava ratio est. Est autem hic amor sapienti: intelligentisanimi ab illa pura sapieotia illuminatio, et quodammodo ad seipsum retractio atque advoca- lio,uL videatur studium equesepientis,studium di- vinitatis et pure mentis illius amicitia, H;c igitur sapientia cuncto animarum generi meritum suadi- vinitatis imponit,et ad propriam nature vim purita- temque reducit. Hinc nascitur speculationum cogi- tationumque veritas, et sancia puraqueactuum ca- stimonia.Qua res in ipsius philosophie divisionem sectionemque convertitur.Est enim philosophia ge- nus, species vero ejus dui, una qui eopnvi«f dici- tur,altera que mooxvu, id est speculativa et activa. ' Erunt autem tot speculative philosophis species, quotsuntresinquibusjuste speculatio consideratio- nis habetur.Quotque actuum diversitates, tot species varietatesque virtutem.Est igitur 9soen vue, id est contemplative vel speculative triplex diversitas,at- que ipsa pars philosophie in tresspecies dividitur. Est enim 0ecpz't'«zs pars una de intellectibilibus, alia de intelligibilibus,alia de naturalibus.Tunoc in- terpellavit Fabius,miratusque est quid hoc novi ser- monis esset,quod unam speculative partem intelle- ctibilem nominassem.Nota,inquam,quoniam Latino sermone nunquam dictum reperi,intellectibilia,ego- met mea verbi compositione vocavi.Est enim intel- lectibile quod unum atque idem per se in propria semper divinitate consistens,nullis unquam sensi- bus,sed sola tantum mente intellectuque capitur. C Quse res ad speculationem Dei atque ad animiincor- poralitatem considerationemque vere philosophie indagatione componitur.Quam partem Greci 9:0/0- |/«» nominant. Secunda vero pars est intelligibilis, que primam intellectibilem cogitatione atque intel- ligentia suscipiens,ea comprehendit que sunt om- nium coelestium superne divinitati operum causa, et quidquid sub lunari globo beatiore animo atque puriore substantia valet; postremo humanarum ani- marum conditionem atque Statum,quse omnia cum prioribus illis intellectibiles substantic fuissent,sed corporum tactu,ab intellectibilibus ad intelligibilia degenerarunt,ut non magis ipsa intelligantur quam intelligant, et intelligenti: puritate tunc beatiora sunt,quoties sese intellectibilibus applicarint. Ter- D lia 9eopntix7;s species estqui circa corpora atque eorum scientiam cognitionemque versatur, id est physiologia,qua naturas corporum passionesque de- clarat.Secunda vero,intelligibilium substantia, me- rito in medio collocata est, quod habeat etcorporum animationem,et quodammodo vivificationem,et in- tellectibilium considerationem cognitionemque, ut dictum est. Practice vero philosophis», quam acti- vam superius dici demonstratum est,hujus quoque triplex est divisio. Est enim prima qua sui curam, gerens cunctis sese erigit, exornat, augetque virtu- tibus,nihil invita admitens,quo non gaudeat, nihil c? curam suscipiens, cunctorum saluti sua provi- dentiz solertia,et justitia libra,et fortitudinis stabi- litate,et temperantia patientia medetur.Tertia vero quz rei familiaris officium modioeri componens dis- positione distribuit. Sunt harum etiam alise sub- divisiones,quas nunc persequi supersedendum est. Ad heo igitur ut sciri possint et superiora intelligi queant,necessarius maxime uberrimusque fructus est artis ejus,quam Greci Aovtx/v, nos rationalem possumus dicere,quod recta orationis ratione quid verum, quidque decens sit,nullo erroris flexu di- verticulove fallatur. Quam artem quidam partem philosophie,quidam non partem,sed ferramentum et quodammodo supellectilem judicarunt.Qua au- tem id utrique impulsi ratione crediderint;alio erit opere commemorandum. Hec autem generis, spe- ciei,differentia, proprii atque accidentis disputatio in omni nobis philosophie cognitione quasi quam- dam viam parat.Nam cum quid genus sit docemur, quid species,intelligimus genus esse philosophiam, species vero indubitanter geogv cvv et npaxcocáv,id est speculativam et activam. De logica vero utrum sitspecies,eadem hae possumus ratione perpendere. Prodest nobis differenti: cognitio ad ipsarum philo- sophie specierum differentias cognoscendas.Prodest. proprii scientia ad cognoscendum quid unicuique philosophie speciei solitaria natura videatur acsub- stantia innatum. Prodest accidentis cognitio: per hoc enim quid principaliter in rebus sit cernere,et quid secundo contingentique loco conveniat,discer- nere valemus. [ta nobis harum quinque rerum scientia,ramosa quadam et multifida vi, in omnibus sese philosophie partes infundit. Ad grammaticam vero, non minor hujus rei usus est, quando oratio- nem genus dicimus : octo vero partes orationis, per species, differentias propriaque metimur. Est vero hujus rei perquam rhetorice amica conjunctaqueco- gnitio.Ita enim rheloricam in tribus causarum pos- sumus separare generibus,et eas in subjectis con- stitutionibus dissecare.Definitionem quoquequead logicam pertinent magna atque utilis uberrimaque cognitio est,quas definitiones nisi per genera, spe- cies, differentias, proprietatesquetractaveris, nullus unquam definitionibus terminus imponetur.Nam si quid definis, ex quo sit genere primum tibi dieen- - dum est,atque in hoc genus species queconsummalta sunt.Nam eujuscunque rei genus dixeris,ad quam rem illud;dixeris,speciem facis. Utsiquid sit homo de- finias,dicas hominem esseanimal.Igitur quoniam ad hominem aptasti animal,genus esse animal,et ho- minem speciem a te declaratum est,sed non sufficit sola generis in definitione monstratio.Si enim solum animal hominem esse dixeris,num potius hominem quam bovem asinumque aut equum definitione de- pinxeris ? Prodestigitureliam differentiasadhibere, per quas id quod definies a speciebus aliissejunga- tur, ut dicas hominem esse animal rationale, Et quoniam sub eadem differentia plures frequenterspe- 13 IN PORPHYRIUM DIALOGUS I. 14 cies inveniuntur, ut sub rationali Deus atque homo A cesse est,librum Ileoi £oprvsiac, qui inscribitur de est, utilissimus proprietatis usus est, ut id dicas, quod sola quam definis species, suum propriumque retineat. Fitergo hujusmodi hominis definitio. Homo est animal, id est genus, homo vero species; ratio- nale, quod differentia est; risus capax, quod pro- prium es! ; aceidentium veroin definitionibus nullus ususest. Prodest ergoin definitionibus harum quin- quererum cognitio, utnec ea qua sunt utilia preter- mittas, nec ea quenihil przstantcommoditatis,ad- jungas, In divisione vero tantum prodest, ut nisi per horum scientiam, nulla res recte distribui, secarique possit. Nam que generum vel specierum recta dis- tributio divisione erit, ubiipsarum qua dividuntur rerum nulla scientie cognitione dirigimur ? Proba- tionum vero veritas in his maxime constituta est: p quod per ea qua dividis, id quod dividis, vel quid aliud probas. Nam Marcus Tullius in Rhetoricorum primo,quoniam divisionem generum,causarum rite atque ordinate faciebat, ejus rei probationem ita esse debere per species generaque disposuit,cum ait easdem resaliis superponi,aliis supponi posse,eisdem | et subjectasetsuperpositas esse non posse.H«oe fere de utilitate adtempus dicenda credidimus. Tunc Fa- bius: Valde miror, inquit, cur inchoanti mihi tam subtilius inventas exercitatasque res edideris. Sed die, quaso,quodnam hoc totum fuit consilium ?Et ego,Dieam tibi quod assuescendus animus auditoris et medioeri subtilitate imbuendus est,ut cum sese hie primum exercuerit palestra ingenii,quasi quo- dammodo prius luctatus,ea quc sequentur sine ulla C labore conficiat Sed quid restet dicas licebit. Et Fa- bius : Ordinem,inquit,restare arbitror,si bene com- memini.Atqui, inquam, hic ordo valde cum inseri- ptione conjunctus est.Si enim alterum noris, ambo noveris.Ordo tamen est quod omnes post Porphy- rium ingredientes ad logicam,hujus primum libelli tractatores fuerunt,quod primus hic ad simplicita- : tem tenuitatisusque progressus, quo procedentibus viandum sit, preparat. Aristoteles enim, quoniam dialectice atque apodictice discipline volebat poste- ' ris ordinem scientiamque contradere, vidit apodi- clicam-dialecticamque vim uno syllogismi ordine contineri.Scribit itaque primos resolutorios quos Greci &vaAovtxobe vocant, qui legendi essent ante- quam aliquid dialectica vel apodictiec artisattinge- [) rent.Imprimis enim resolutoriis de syllogiamorum ordine complexioneque et figuris tractatur.Et quo- . niam syllogismus genus est apodioctici et dialectici syllogismi,dialecticam in Topicis suis exercuit,apo- dieticam in secundis resolutoriis ordinavit : horum disciplina,quamille in monstrandis syllogismisante collegerat, prius etiam in studiis leetitatur. Itaque primi prius resolutorii quam secundi qui de apodi- . etico syllogismo, vel Topiea qua de dialectico syllo- gismo sunt,accipiuntur.'Traxit igiturAristoteles dia- lecticam atque apodicticam scientiam, adunavitque insyllogismorum resolutoria disputatione.Sed quo- niam syllogismum ex propositionibus constare ne- Propositionibus,adnotavit. Omnes vero propositio- nes ex sermonibus aliquid significantibus compo- nuntur.Itaque liber quem de decem praedicamentis scripsit, que apud Grecos xxvvyoplat dicuntur, de primis rerum nominibus significantibusque est.Vi- ditenim Aristoteles infiuitam miscellamque essere- rum omnium,verborumque disparilitatem,et ut eo- rum ordinem reperiret,in decem primissermonibus, prima rerum genera signifieantibus,omne quidquid illud vel rezum, vel sermonum poterat esse, colle- git. Sed Aristoteles hactenus. Speculatus autem Porphyrius si categorie genera sunt rerum,rerum verosermonumque diversitas,speciebus, differentiis, propriisqueinsigniretur,videns etiam quod acciden- tium in eategoriis magna vis esset (omnes enim res Aristoteles in duas primum partes dividit, in acci- dens atque substantiam),et accidens in novem mem- bradispersit,dicens,autsubstantiam essequamcum- que illam rem, aut si accidens esset, quonium aut qualitas, aut quantitas, aut ad aliquid, autubi, aut quando,autjacere,aut habere, aut facere esset, aut pati.Prelibat igitur nos Porphyrius ad horum ve- rissimam cognitionem hoc de generibus,speciebus, differentiis, propriis, accidentibusque tractatu. Sie igitur cum ante apodicticam dialecticamque rem syllogistica prelegantur,ante syllogisticam in pro- positionibus primus labor sit,ante, propositiones in calegoriis pauca desudent,ante categorias in isago- gis plurimumlaborent,que de generibus,speciebus, differentiis, propriis, accidentibusque censentur, ordo est de his ipsis rebus pauca prelibare. Recte igilur ut filo quodam hie Porphyrii liber primus le- gentibus studiorum pregustator, e& quodammodo initiator occurrit. Quod si in hae re, quod dictum est, sat est,rem etiam de inscriptione confecimus. Quo enim alio melius quam introductionis nomine nuneupetur hie liber ? Est namque ad categorias Aristotelis introitus,et quedam quasi janua venien- tes admittit. Tum Fabius : Perge, queso te ; et si ejus hoc propriam germanumque opus est collige. Hoc,inquam,indubitatum est,omnibus enim Porphy- rii libris stylus hie convenit. Et moshie Porphyrio est,utin his rebus que sunt obscurissime,introdu- cenda quedam et pregustanda precurrat, ut alio quodam libro de Categoricis syllogismis fecit,et de multis item aliis que in philosophia graviaillustria- que versantur.Et hoc apud superiores indubitatum est, quibus nolle credere inscitia est. Tum Fabius ; Restat,inquit,ut ad quam partem philosophie du- catur,edisseras.Ei ego : Dicam tibi: Quoniam ca- tegorie ad propositionesaptantur,syllogismi de pro- positionibus componuntur, apodictici vero vel dia- lectici syllogismi in logiese artis disciplina vertun- tur.Constat quoque categorias quie ad propositiones syllogismosque pertinent, logiceseienlieesse con- nexas. Quare introductio quoque in categorias ad logicam scientiam convenienter aptabitur.Quoniam eaque predicenda sunt explicui, nunc textus ipsius ratio atque ordo videatur. Tum Fabius: Priusquam 15 AN. MANL. SEV. BORTII 16 explanatio sensus procedat id scire desidero, cur À vertitur.Animalenim et homo univocum est.Animal cum posset dicere : Cum necessarium sit, preposte- rato ordine, cum sit necessarium dixit. Et ego; Quoniam, inquam, nullum accidens est, quod non substantia fundamento nitatur. Porro autem quid- quid ad cujuslibet superjecti firmitatem est, id ante- quam ipsum esset, fuisse necesse est: ul enim in domibus, nisi prius fundamenta subjicias, nulla un- quam fabrica, sic nisi prius substantie fundamenta sint, nullaunquam accidentia superponentur. Opor- tet enim prius esse aliquid, ut formam qualitatis ar- ripiat, nam necessarium qualitas est : non absurde igitur prius esse posuit, postetiam necessarium, id est post substantiam, qualitatis nomen aptavit. Hic Fabius : Subtilissime, inquit, et lucide, sed nunc ordo ipse operis textusque videatur. Cwm sit necessarium Menanti, sive ad Aristotelis ca- Legorias, sivead definitionis disciplinam,nosse quid si genus,quidve species, quid differentia, quid proprium, quid accidens, et omnino ad ea. quce sunt dwisionis, vel qua approbationis, quorum utilitas est et magna cognitio, breviter tibi explicare tentabo. Quz apud an- tiquos quidem alte e magnifice quaslionum genera proposita sunt. [ego simplici sermone cum quadam cunjectura in res consideratione alia ista explicabo mediocriter. ] Tuncego: Pradiximus quidem pauca superius,sed yel his quedam addere, vel hzec esdem rursus com- memorare absurdum esse non arbitror. Totusautem sensus talis est : Scribens ad Menantium de utilitate libri, summatim pauca predicit, quod elucubratior animus auditoris exercitatiorque ad haec capienda perveniat. Prodesse autem ad Aristotelis categorias dicit, quod cum omnium sermonum significantium varietatem diversarerum summa divideret, etin sub- stantiam atqueaccidens omnes res secaretatque;dis- pergeret, accidens in vocem secuit partes, quod su- perius demonstravi,el haec genera generalissimano- minavit, id est yevixoxaca,quod superista alia gene- rà inveniri non possint. Igitur si sunt genera sine speciebus esse non possunt. Si sub his species sup- ponuntur,differentiis non vacabunt.Quod si differen- tias retinent, propriis indigebunt. Accidentis vero novem praedicamenta sunt.Quocirca non absurdum fuit hineintroductionem in praedicamenta componi, ut de generibus, speciebus, differentiis propriisque tractaret,qua in ipsis predicamentis inseparabiliter videntur inserta.Amplius.Quod Aristotelica subtili- tas priusquam ad preedicamentorum ordinem venire- tur,de equivocis univocisque tractavit, definit vero equivocasic : /VEquivoca sunt quorum nomen solum communeest,secundum vero nomen substantie alia ratio est, ut si qua sunt,que nomine tantum com- municent,substantia vero dissimilent: univoca vero qua sub eodem nomine et sub eodem substantia con- tinentur.Omne igitur genus ad species quae sunt sub ipso posite univoce predicari potest. Porro autem quidquid ad quaslibet res univoce predicatur,in his sola diffinitio una est, genus vero speciesque con- D enim animalis nomine dicitur.Porro autem homini nomen eliam convenit animalis, ut dicatur animal, uno ergo nomine animalis homo et animal appellan- tur.Aaimalis vero diffinitio est, substantia animata sensibilis,quam si ad hominem vertas nihil absur- dum feceris : potest enim homo esse substantia ani- mata sensibilis,sed animal genus, homo vero spe- cies ; univoce igitur genus et species predicantur. JEquivoca vero qui fuerint, quoniam definitionibus differunt, et eorum quorum definitiones alie sunt, alia est etiam substantia:quorum alia substantiacst alia sunt etiam omnino genera, in his eisdem equi- vocis constat,quod neque genus,neque species poa- sit aptari : etenimsi quis hominem marmoreum et hominem vivum hominis nomineappellet,idem no- men utrique fecerit substantiz, differentia vero dif- finitioque est dissimilis.Porro autem hominis et sta- tuz&:non unum genus est, sed statue inanimatum, hominisanimatum.Quareconstat quoniam nunquaq sub eisdem generibus continenturquecunque equi- voce predicantur.Quam vim,nisi prius degeneribus, speciebus, propriis et differentiis notitiam scientiam- que perceperis, nullo nunquam tempore discernis. 1dem Arisioteles aitquid sint prime substanticz,quid secunde,et primas substantias dicit esse individuo- rum corporum et singulorum, ut est Cicero, aut Plató,aut Socrates. Secundas vero substantias spe- cies appellavit, ut est homo; vel genera in quibus ipsae species continentur,ut est animal.Hiec igitur nisi prelibatagenerisspecieiquecognitione sciri non possunt.Idem ait substantiam ab alia substantia, in eo quod substantia sit,nulla differentia disgregari. Idem substantie proprietates requirit,ut quasi im - presso aliquo signo, sic proprietate nota, facilius quid substantia sit invenireatqueexpedire possimus, Atque hoc idem in accidentibus fecit. Nam et quan- titatis et qualitatis et ad aliquid relationis propria collegit,et idem magna apud Aristotelem cura dili- gentiaqueconspicitur.Videsne utsesequinqueharum rerum vis in calegoriasinterserat,et predicamento- rum virtutibusinseparabilitercolligetur? Non men- daxigitur Porphyrius dehaccognitione,harum quin- que rerum nobis in categorias, utilitate promisit. De- finitionis vero disciplinam superius diximus preter genera,species,differentias et propria non posse tra- ctari.Sed quoniam sunt quedam genera que genus habere non possunt, utest substantia, et aliaque Aristoteles in predicamentis constituit, dicat quis hac ad horum cognitionem nihil omnino prodesse quod non sit in bis a genere trahenda definitio, in quibus genus inveniri non possit,quod si qua res ge- nus nor haberet,species non esset.Hoc ita posito ad - generalissimorum generum definitionemnihil gene- ra et species utilitatis habere. Ridicula mehercle at que absurda propositione.Preter scientiam enim ge- nerum specierumque magis genera illa generalissi- ma cognoscere qui potis est, cum,hec sola generum specierumque cognitio si amissa sit,nihil de generi- 17 IN PORPHYRIUM DIALOGUS I. 18 bus speciebusque noscatur? In illis igitur quibus A separent,qualessuntformarum,additum tamen equo genus aliud superius inveniri non potest, nullius unquam terminus definitionis aptabitur,et in ipsius delinitione genera speciesque cessabunt, et sole differentiae propriaque illius terminum definitionis informant. Cum enim id quod dicis, ab aliis rebus omnibus adjunctis differentiis segregaveris,et pro- priisimpressis formam ejusfiguramque monstrave- ris,zenus quod invenire non poteris perquirere non labores.Sedin hisspecies el genera non requiruntur, in quibus,quod ipsa generalissima sint genera,genus inveniri non queat.Porro autem in his quorum genus est aliquid,nisi a genere definitio ducatur,finis ejus definitionis vitiosa conclusione colligitur.Aceidens vero ad definitiones nihil prodesse non dubium est. Definitioenim substantiam informare desiderat,ac- eidens vero substantiam non designat.Accidens igi- tur indefinitione nihil prodest.Est itaque necessaria generis specieique cognitio, ut si generalissima non sint quz quisque deliniturus est,a genere definitio- nem Lrahat.Si vero generalissima sint, ejus genus quarere,quod inveniri non potest,non laboret./Eque enim vitiosum est vel in generalissimis genera qua- rere,vel in subalternis generibusa generibus defini- tionem ducere supersedere.Differentie vero et pro- pria, vel si magis genera sunt, vel si subalterna, maximam retinent utilitatem : et quoniam ad defini- tionesqu: pertinent quedam dicta sunt,paucaetiam de hisipsisrationabilius subtiliusquecolligemus.Sit genus animal, sit species homo,sit differentia ratio- nale vel mortale,sit proprium risibile ; accidens vero quoniam ad definitiones incommodum est preter- mittamus. Quisquis ergo speciem definit,ita de ge- nere ab aliis eam generibus separat,ut si quis dicat quid est homo ? animal.Dicens enim; animal, sepa- ravit hominem ab omnibus generibus quecunque animalia non sunt.Si quis vero differentiam dicat et eam ad speciem accommodet,res sub eisdem generi- bus per differentias segregravit.Nam cum dicishomi- nem esse animal rationale,cum etiam bos et equus species animalis sint,additum tamen rationale ho- mini,ab aliis sub eodem genere speciebus,hominis speciem segregravitatque distinxit: propria vero cum dederis,res que sunt sub eisdem,differentiis segre- gabis.Nam cum dixeris hinnibile vel risibile, illud est equi proprium,illud hominis.Et cum equus cum bove atque cane sub eadem differentia sit, quod ir- rationabiliasuntomnia,adjectum hinnibile a ceteris equum sub eadem differentia speciebus dividit.Homo vero et Deus sub eadem differentia sunt,id est ratio- nali,quod utrique rationales sunt,quamvis homo et Deus adjuncta mortali differentia separentur : pro- priotamen,id estrisibili, quod solus habet homo, na- turalius substantialiusque disjungitur quodin aliis rebusin quibusnullaspeciestalidifferentiaseparatur melius cognosci potest.Nam cum sub eadem diffe- rentia sint irrationalia, equus, bos, canis, nec est ulla alia quz» eos separet differentia substantialis. — Possunt enim accidentis esse differentiw,ea qucd eos D proprium hinnibile,equum ab aliis sub eadem diffe- rentia speciebus proprietatis ipsiusseparatione dis- junxit. Repetendum est igitur a primordio, quod genera in definitionibus ab aliis generibus separant, differenti? ab ipsis speciebus,que sub eisdem gene- ribus posite sunt,propria a speciebus,qua& sub eis- dem differentis& supponuntur.Sed quoniam plene de diffinitione tractatum est,probationis vel divisionis vim subtilitatemque tractemus. Sed omnis: divisio duplex est,aut cum totum corpus in diversa disjun- gis,aut cum genera per species distribuis. Si quis igiturharum quinquererum minus solers divisiones rerum facere voluerit, non est dubium quin eas per inscientiam sepe a speciebus in genera solvat,quod est factu feedissimum, quod Hermagore in prima Rhetoricorum disputatione usu venit.In tales enim erroris nebulas incidit, ut duo genera sub equalis generis parte poneret.Quod si divisionis vim verita- temque vidisset,et disciplinam generum,specierum- que, propriorum ct differentiam recepisset, nun- quam tam insulse divisionis errore vivacissime a MarcoTullioculparetur.In probationibus verotantus est hujus operis fructus,ut preter heec nullius un- quam rei possit provenire probatio.Quid enim mon- strare digne queas,cum cujus differentias nescias, idipsum quale sitscire non possis?Quid autem digne exsequeris, cujus si genus nescias,ex quo idipsum fonte manet ignores ? Vel quid in probationibus ra- tione possis ostendere, cujus si speciem nescias, idipsum de quo aliquid probare vis, quid sit non possis agnoscere? Quid si propria pretermittas ? nullasunquam res valebis propria termino probatio- nis includere.At vero si non vim accidentium natu- ramque perspicias,cum de cujusque substantia tra- ctes,inane accidentis nomen xque in definitionibus probationibusque miscebis.Ita his rebus cognitis,in- tegra stabilisque divisio et definitio permanebit; in- cognitis, debilis lababit et trunca probatio. Hzc se igitur Porphyrius (non Victorinus) breviter mediocri- terque promittit exponere.Non enim introduetionis vice fungeretur,si ea nobis a primordio fundaret, ad quz nobis ha:c tam clara introductio preparatur. Servat igitur introductionis modum doctissima par- citas disputandi,ut ingredientium viam ad obscuris- simas rerum ocaligines aliquo quasi doctrine sue lumine temperet. Dicit enim apud antiquos alta et magnifica questione disserta,que ipse nunc parce breviterque composuit.Quid autem de his a priscis philosophiztractatoribus dissertum sit,breviteripse tangit et preterit. Tum Fabius : Quid illud, inquit est ? Et ego : Hoc,inquam, quod ait se omnino pre- termiitere genera ipsa et species, utrum vere sub- sistant, an intellectu solo et mente teneantur; an corporalia ista sint an ineorporalia : et utrum sepa- rata,an ipsis seneibilibusjuncta.Dehis sese,quoniam alta esset disputatio, tacere promisit: nos autem adhibito moderationis freno, mediocriter unumquod- que tangamus.Eorum ergo qua se transire et pre- 19 AN. MANL. SEV. BOETII 90 termittere pollicetur, prima est questio, utrum ge- A tur: Incorporalia esse nullus dubitat,cumque ipsa nerà ipsaetspecies verasint,an in solisintellectibus, nuda inaniaque fingantur; quae questio hujusmodi est : Quoniam hominum multiformisest animus, per sensuum qualitatem res sensibus objectas intelligit, et ex his quadam speculatione eoncepta;viam sibi ad incorporalia intelligenda premunit: utcum singulos homines videam,eos quoque me vidisse cognoscam, et quia homines supt,me intellexisse profitear. Hine igitur dueta intelligentia, velut jam sensibilium co- gnitione roborata, sublimiori seseintellectu consi- derationis extollit, et jam speciem ipsam hominis, qua sub animali est posita, et singulos homines continet,suspicatur,et illud incorporeum intelligit, cujus anteparticulascorporales in singulishominibus sentiendis et intelligendis assumpserat.Nam homi- nem quidem illum specialem,qui nos omnes intra sui nominis ambitum coercet,non est dicere corpora- lem,quippe quem sola menteintelligentiaque conce- pimus. Sieigitur mensrerum nixa primordiis altiori atque incorporabiliintelligentiasublimatur.Hinc er- go animus non solum per sensibilia res incorporales intelligendi est artifex,sed etiam fingendi sibi atque etiam mentiendi.Inde enim ex formaequiethominis falsam centaurorum speciem sibi ipsa intelligentia comparavit.Has igitur mentis considerationes,quzx & rerum sensu ad intelligentiam profecta, vel intel- liguntur,vel certe figuntur, Pavcacíac Greci dicunt, generibus,speciebus et ceteris quaerunt,utrum hac vere subsistentia,et quodammodo essentia constan- tiaque intelligantur, ut a corporibus singulis vere (1 atque integreductam hominis speciem intelligamus, an certe quadam animi imaginatione fingantur, ut ille Horatii versus est: Humano capiti cervicem pictor equinam jungere si velit, quod neque est, neque esse poterit,sed sola falsa mentis consideratione fingitur. Nimis acutaetsubtilisinquisitio,atqueadrem maxime profutura.Scienda enim sunt,utrum vere sint : nec esset de his disputatio consideratioque si non sint. Sedsirerum veritatem atqueintegritatemperpendas, non est dubium quin vere sint.Nam cum res omnes qui vere sunt, sine his quinque esse non possint has ipsas quinque res vere intellectasesse non dubi- tes.Sunt autem in rebus omnibus conglutinate et quodammodo eonjunct: atque compacta.Cur enim Aristotelesde primisdecem sermonibus genera rerum significantibus disputaret? vel eorum differentias, propriaque colligeret, etprineipaliter deaecidentibus dissereret,nisi hec in rebus intimata et quodammo- do adunata vidisset? Quod si ita est,non est dubium quin vere sint,et certa animiconsideratione tenean- tur,quod ipsius quoque Porphyrii probaturassensu. Nam quasi jam probato,et seito quod ita vere sub- sistant,aliam questionem inferre non dubitat,cum dicit: An corporalia ista sint,an incorporalia. Quo nimis esset frivola atque absurda questio, utrum essent corporalia, nisi prius esse constaret. H»c quoque non mediocriter utilis inquisito ita resolvi- nullis sensibus capiantur, animi tamen qualia sint consideratione clarescunt.Nam quia incorporeorum prima natura est,potest res incorporea parens esse quodammodo corpores. Corporea vero incorporeis - pr&esse non poterunt,quod quoniam substantia ge- nus est, corporale vero et incorporale species sunt substantie, corporale non esse genus h«c res de- clarat, quod substantize, id est generi, incorporale supponitur.Quod si corporaleesset genus,nunquam sub eo species incorporea poneretur.Animadvertere igitur vehementissime, quam nunquam quidquam ateanimadversum fuit. Genus ipsum quoniam spe- cies habet,species vero differentiis disjungantur,et proprietatibus informentur,quoniam quedam spe- cles reperiuntur qui in contraria sub generis di- visione contrarias obtinent vices: ut sub animali rationale atque irrationale contraria sunt, sub ra- tionali, mortale atque immortale, et hzc quoque contraria.Quaeritur,si animal solitario intellectu ne- que rationale neque irrationale sit, unde hae diffe- rentie in speciebus nata sint, qux in-genere ante non fuerant? Quod si genus,id est animal,utrasque res in se habet,ut et rationale et irrationale sit, in uno eodemque duo contraria eveniunt,quod est im- possibile. Attingam igitur breviter quaestionem, et «dicam quod non genus utrumque sit, id est ratio- nale vel irrationale, vel quidquid aliud inter se spe- cies per contrarietates dividunt,sed vi sua el potes- tate genus hoc continet, ipsum vero nihil horum est. Ita ergo genus tale est, ut ipsum neque incor- norale, neque corporale sit,utrumque tamen ex se possit efficere,quod secundo libro melius liquebit. Species vero alias corporalis,alias incorporalis est. Nam si hominem sub substantia ponas,corporalem speciem posuisti, sin Deum incorporalem. Eodem modo etiam differenti:ee. Nam si corporales vel in- corporales species dividunt, erunt alias incorpora- les,alio tempore corporales: ut si dicas quadrupes ad bipedem,corporalis differentia est; sed rationalis ad irrationalem,incorporalis est differentia,et pro- pria nihilominus eodem modo.Nam aequale speciei: cum proprium fuerit, si incorporalis erit species, incorporale erit proprium, sin corporalis, eorpo- rale vindica'itur.Et accidens eodem modo. Nam si ineorporalibus quidem acciditincorporaleesse ,ma- [) nifestum est nt in animo accidens est scientia, in- corporalis scilicet.Corporalibus vero que aecidunt, corporalia esse manifestum est: ut si quis dicat ac- - cidens.me habere capillum crispum.Sic igitur genus neutrum per seipsum est,sed utrasque res ex seipso efficere potest, species, differentias, propria et ae- cidentia, ut accepta in contrarias species fuerint, proinde vel corporalia vel incorporalia vocabuntur. Sed sunt quibus hoc ipsum integrum videri possit, et hec solum incorporalia esse diffiniunt, qui sic dicant,non considerari genus in eo quod suapte na- tura constat, sed in eo quod genus sit.Itaque si sub- stantia genus est,non consideratur in eo quod sub- 21 IN PORPHYRIUM DIALOGUS I. 22 stantia est, sed in eo quod sub se species habet. A bus speciebusque, et ecteris quaevis tractari pos- tem sispecies corporeum et incorporeum est,non in eo quod Deus vel homo dicitur,considerantur, sed in eo quod est sub genere.Eodem modo etiam diffe- renti: non considerantur in eo quod bipes vel qua- drupes si, sed in eo quod est differentia. Nam quadrupes hoc ipsum nulla differentia est, nisi sit bipes a quo differat.Itaque non quadrupes vel bipes respicitur, sed id quod medium estin bipede et qua- drupede,id est differentia.Et de proprio idem.Nam quod.eujuscunque est proprium,in eo proprium con- sideratur,quod ejus cujus dieitur esse proprium spe- ciei solius est. Nam risibile non in eo est proprium hominis quod risus est, sed in eo quod solus homo potestridere:quse manifeste incorporalia esseindu- bitatum est.Deinde accidentia proinde sunt,qualia fuerunt ea quibus accidunt,ut superius dictum est: sed hi probare videntur hoc ipsius Porphyrii sen- tentia,qui,veluti jam probato quod incorporea sint, ita ait : Et utrum separata, an ipsis sensibilibus juncta ; quod si esse hec aliquando corporalia exsti- tisset, absurdum esset querere utrum corporalia sejuneta essent a sensibilibus an juncta,cum sensi- bilia ipsa sint corporea. Talis autem est qua&stio,ut quoniam quedam incorporales sunt resque om- nino corpora non patiuntur, ut anima vel Deus : quidam vero que sinecorporibus esse non possunt, ut prima post termínos incorporalia : quedam au- tem qua in corporibus sunt, et preter corpora sese esse patiuntur,ut anima; quiritur ergo hequinque res ex quo incorporaliter sint genere, utrum eorum qu» omnino separantur a corpore,an eorum quoa corporibus separari non possunt,an quz jungantur aliquoties et aliquoties segregentur. Videtur autem quod et segragari et jungi possint.Nam quando cor- poralium divisio per genera in species fit,et eorum propria et differenti: nominantur, haee scilicet sen- sibilia,id est corporalia esse non dubium esse.Cum - vero de incorporalibus rebus tractatus habetur, et per ea ipsa dividuntur qus corpore carent, circà corporalia versantur. Quod si hoc est, non est du- bium quod quinque hec ex eodem sint genere,quod et preter corpora separatum esse possit, et cor- poribus jungi patiatur, sed ita, ut si corporibus juncta fuerint, inseparabilia a corporibus sint. Si vero incorporalibus,nunquam ab incorporalibus se- parentur, et utrasque in se contineant potestates. Nam si corporalibusjunguntur,talia sunt,qualis illa prima post terminos ineorporalitas,que nunquam - discedit acorpore:si vero incorporalibus, laliasunt, qualis est animus,qui nunquam corpori copulatur. Hao se igitur tacere Porphyrius pollicitus, breviter mediocriterque super his rebus tractare promittit, habita in res alias consideratione aut conjectura, quod simile est ac si diceret : Quoniam hac ad pre- dicamenta ét ad definitiones,et ad divisiones,et ad probationes pertinent,ideo hec tractaturus assumo, et eatenus de his disseram, quatenus supradictis rebus proficiunt,non quatenus de his ipsis generi- d B D sint.Sunt enim illa (ut ipse ail) gravioris tractatus, quam doctrinam a Peripateticis acceptam,id est ab Aristotelicis,se sequi confessus est. Nam Stoici qui de his quoque rebus tractare voluerunt, non om- mino a Porphyrio suscipiuntur,atque ideo ait se a Peripateticis rationem disputationis accipere.Tunc me Fabius ita percunctatus : Quid est,inquit,quod dudum dixeras, cum a te de incorporalibus tracta- retur,esse quasdam incorporalitates quz cirea cor- pus semper constiterent,ut sunt prime incorpora- litates post terminos ? qua est hee incorporalitas, aut quos terminosdicis ? non enim intelligo.Etego, Longus,inquam, tractatusest,el nihil nobisad hanc rem quam quaerimus profuturus.Sed dicam breviter terminos medixisseextremitates earum qua in geo- metria suntfigurarum : de incorporalitate vero qua circa terminos constal,si Marerobii Theodosii do- ctissimi viriprimum librum quem de SomnoScipio- nis composuit in manibus sumpseris, plenius ube- riusque cognosces. Sed nunc ad sequentia iransea- mus. Tunc Fabius, Ut placet, inquit, simulque sic incipit : . DE GENERE. Videtur enim neque genus,neque species, simplic- ter appellari, id est uno molo. Genus namque dicitui quorumdam ad se invicem, et ad aliquem quodam modo se habentium collectio, per quam. | Dardanidum diciiur genus. Dicitur rursus genus uniuscujusque generationis principium, aut. a generante, aul ab 60 loco in quo quis genitus est. Cxetera,inquit, fere nota sunt. Tunc ego : 8i vim prius equivocationis aspicias, divisionem generis diligenter agnosces.Placetenim generis nomen cum sibi subjectis equivoce nominari. /Equivoca vero sunt,que cum nomine una sint,longe diversa sub- stantiz ratione et diffinitionis discreta sunt, ut si quis hanc, verbi gratia, statuam Veneris appellet, Congruunt igitur Venusipsaet statua Veneris unius nuncupatione vocabuli,quod utrique Veneris nomen est. Si quis vero quid sit utrumque definiat, longe aliam verse Veneris,aliam lapidis, rationem defini- tionemque constituet. Speculantibusigitur illaesse s quivoca, quie uno vocabulo appellentur, definitio- nibas vero diversis constituantur, clarescet (ut opi- nor) participio generis quam Porphyrius fecit prze- visa. Omne enim quidquid a genere in species duci- tur,univocüm, non aquivocum est. Univocum est, quod et eodem nomine vocari,et eadem definitione constitui potest, ut et animal genus, homo vero species,sed idem homo animal est. Genus igitur et species, id est. animal atque homo possunt unius animalis nomine nuncupari, ut utrumque animal vocetur, sed eadem definitionibus non discrepant. Nam si definitionem reddas animalis, dicas id esse animal, quod est substantia animata sensibilis : quam definitionem si ad hominem vertas,non erit absurdum dicerehominem substantiam esse anima- tam atque sensibilem sicut animal, sed hoc supe- 23 AN. MANL. SEV. BOETII 2k rius dictum est. Si enim univoca sunt qua: unono- A cognationem demonstret, et per habitudinem quo- mine atque eadem definitione constituuntur,equi- voca vero qua uno nomine sunt, e& non sunt sub una definitione substantie,quidquid univocum est, ut animal genus ad suas species est,in his genera speciesque versantur : quidquid z&quivocum est,ut aries,namque plura significans &equivocum est, sed non censetur participatione generis et speciei, non est in eis talis participatio,utspeciebus et generibus censeantur.Que enimeritin his generis specieiqueco- gnito, in quibus substantie definitio atqueintegerri- maratio disgregatur? Ita ergo Porphyriusnomen ge- nerisin tresdividitformas, sed ut e&quivoca, non ut univoca,id est uthe formae uno quidem generis nomi- ne contineantur, sui autem proprietate disgregata dissentiant : et hoc modoillud in tres dividit partes, ut dicat vocari semel genuseorum inter se plurimo- ramque collectio,qui ab uno quocunque nomen ge- neris trahunt, ut Romani a Romulo trahentes ge- nus, ex eodem genere esse dicuntur.Secundo vero loco dici genus affirmat, uniuscusque generationis principium,aut a generante,aut a loco in quo quis genitus est, ut /Eneam ab Anchise et genere dici- mus esse Trojanum. Tertium vero genus dicitur illud cui species supponitur. Victorinus vero duo supe- riora genera in unum redigit.Nam et multitudinis congruenliam inter se pereamdem generis nuncu- pationem, et quorumcumque a genere lineam et lo- cum in quo quis natus est uno generis vocabulo et designatione esse declarat. Addit autem ipse quod soli Latina lingue congruere possit : dicit enim se- cundo modo genus dici,ut est. genus cause hone- stum: que generacausarum Greci in rhetorica arte genera esse; non putant, sed cyjx« vocant, id est figuras.Genera autem sola principaliaaccipiunt, de- monstrativum,deliberativum et judiciale. Qua ipsa £'6», rhetorices vocant,id est species rhetoricae, ge- nera vero causarum non dicimus.Tertium vero ge- nus est id quod Porphyrius ponit, id est sub quo differentiisldistribute species supponuntur.Sed quo- niam de tertio genere tractaturus est, Victorini cul- pam,vel,si ita contingit,eemendationem equi boni- que faciamus. Nunc ergo ad priorem apud Victori- num generis significationem revertamur,et ejus ut sunt verbaenodandaatqueexplanandasumanus.Ge- nusnamque, inquit, dicitur quorumdam ad seinvi- cem etad aliquem quodammodo seihabentium collec- tio. Hicergo utrumque monstravit, et cognationem interse multitudinis etlinee ductum.Nam cum dicit genus quorumdam collectionem ad se invicem quo- dammodo habentium,id est aliqua inter se ecogna- tione junetorum,cognatione monstrat; et quod ad- didit,et ad aliquem,generis lineam significat,quam singuli contingentes, ei ad usum sese ipsius gene- rationis applicatione jungentes,plures ex eadem li- nea juncti atque cognati sunt, utsithicordo: Genus dicitur quorumdam collectio ad seinvicem quodam- modo et ad aliquem habentium, id est ad alicujus lineam pergenuscontingentium,ut percollectionem dammodo ad aliquem colligatam, lineam generis ductumque designet. Sequitur ergo, et id planius lucidiusque significat,cum dicit: Dicitur rursusge- nus cujuscunque generationis principium, auta ge- nerante,aut ab eoloco in quo quisgenitusest. Id ip- sum latius expedit quod superius stricto et sentuoso brevitatis vinculo colligaverat.Dicit enim rursusge- nus dici,aut a generatione, id est a quo quis geni- tus est, aut ab eo loco in quo quis natus est. Sed rursus particula,si ad hoc connectatur,quod ait aut ab eo in quo quis genitus est, intellectus non titu- bat, ut sit ordo.Dicitur genus uniuscujusque nati- vitatis principium, aut a generante, aut rursus ab eolocoin quo quisgenitusest;vel certe erit sim- B plicior expositio,si priorem generi significationem, id est quorumdam ad aliquem quodammodo se ha- bentium collationem,ad solius cognationem multi- tudiuis accipiamus: linee vero ductum et loci ge- nerationem in inferiori significatione distribui, ita tamen ut una quodammodo generis significatione,et multitudinis cognationem,et a generante lineam, el loci nativitatem significet.Hec eniin omnia de sola cujuslibet nominatione tractantur.Quare non absur- dum est omnia que ad ortum genitalem cujuslibet pertineant una significatione generis contineri.Pro- prietamen etsimplicissime expositionisest quatuor significationes generis constituisse Vietorinum, ut ad tres Porphyrii unam ipse addiderit,et honestum genus causa, ut sint generis he quatuor significa- tiones, multitudinis cognatio, linee ductus, genus causse,genus specierum. Sequitur secunda generis - divisio apud Victorinum, ut est genus cause quae Greci (ut dictum est) non genera,sed cy/paza vo- cant. Tertie vero significationis generis hic modus est,genus dici cui supponitur species, id est genus illud a quo species derivantur,?quod aitad superio- rum fortasse similitudinem eequitatemque disposi- tum.Sic enim genus speciebus suis principium est, ut Romulus his qui abeo cognati suntjunctique Ro- mani. Item eodem módo nomen Romuli Romanos omnes continet,quemadmodum nomine generisspe- cies continetur. Nam sicüt a Dardano Dardanide prioris nomen Dardani in sese ipsos posteriores ac- cipiunt:ita et animal, cum, verbi gratia, species habeat hominem atque equum equus scilicet atque D homo animalis in se vocabulum capere,ut dicantur ipsaanimalia,non recusant.Eodem igitur modo spe- cies sub generibus continentur,quemadmodum co- gnati homines sub illoaquoillam cognationem sorte. traxerunt.Nam et genus speciebus principium est, et plurimarum inse specierum collectivum est. Rur- sus primum cognationis nomen et ipsius generatio- nis est principium, et in illius solius vocabulo di- versitashominum vocabuli et generis participatione colligitur, atque hoc est quod ait his verbis: Aliter dicitur genus cui supponuntur species,juxta simili- tudinem forte superiorumappellatum: etenim prin- cipium quoddam est genus his que sub ipso sunt,et 6^" 25 IN PORPHYRIUM DIALOGUS I. 26 videtur multitudinem continere omnium que sub se À ordinem omnia, ut id quod eligitur et rejicitor dis- sunt. Sed cautissime est additum, videtur. Si enim nihil hz:c omnia distarent, una significatio ge- neris esset, et ea qua in species funditur, et ea qui in cognitione dividitur. Sed: est inter hiec genera talis diversitas, et quod genera earum spe- cierum, qua sub se habent alias species, &que- vis speciebus qualiter sunt genera. Hominem enim etequum, qui sub animali sunt, neutrum neutro possumus dicere prius, quantum pertinet ad tempus, inchoationemque nascendi. Nam;si qua res una sit prior, altera posterior, et eassub unius- cujusque generis nomine quis velit aptare, non poterit. Genus enim speciebus suis equaliter genus est. Quod si genus speciebus suis aequaliter genus est, speeies ips: ejus ordinis inter se equali tem- pore ortuque censentur. At vero in generibus quae cognationes efficiunt nonita est. Quisquis enim fuit Capis pater, qui Capuam condidit, si solum filium Capim progenuit, et ab eo uno Capuanorum co- gnatio junctioque manavit, distat a genere cujus species supponuntur, quod genus uni specieigenus esse nunquam potest nisi pluribus, quod quoniam est idoneum genus illud, id est principium cogna- tionum etiam ab uno filio colligereet congregare co- gnationem, quod genus per species ductum facere non potest, nisi plures species supponantur. Con- .stat in hoc distare genus quod cognationem colligit, et à quo species dividuntur. Potest autem distarein hoe etiam quod genus, id est principium cognatio- nis potest habere sub se duos, ex se non equal temporis conditione progenitos, sed aliud posterio- ris ortus, alium vero senioris, quod in generibus, speciebusque non convenit. Nam (ut superius dic- tum est) species nisi sibi equales fuerint non me- rito, sed natura, sub genere poni non possunt. His igitur expeditis sequitur : - Toties igitur de genere d:cto, de postrema signifi- calione inter philosophos disputatio est, quod. defi- nienles ita. declarant ; Genus esse quod. ad plurimas differentias specie distantes in eo quod quid sit, pra- dicetur. , Quod dicit toties, tertio demonstrare vult, atque hoc propterlucidam operis seriem admissum est, ut quonia:n genus plurimorum nomen est, omnisejus . primum significatio diceretur, ut de qua disputan- dum esset, aliis rejectis, eligeretur. Quod ait hoc modo, Cum toties, id est tertio genus dicatur apud philosophos, undeipse tractaturus est de postrema generis significatione quam dixit, id est de illo ge- nere quod subse species habet disputatio considera- tioque vertitur. At vero desuperioribus generibus, id est de cognatione etlocoin quo quis genitus est, aut historicorum,aut poetarum exspectatio est, secundi vero generis rhetorum, tertii philosophorum consi- deratio es& Etiam hie in disputationibus ordo est, quod cum inciderint res qu: multis possintnomini- busnuneupari,etdeuno quocunqueeorum vocabulo tractari disserique necesse sit, ducuntur prius in tinguatur. Sed illa que rejicienda atque explodenda sunt prius dieuntur. Illud vero quod disserendum tractandumque capitur posterius nominatur. ut hic illa posterior generis significalio posita est, quam disserendam accepturus, prius definiendam et ter- mino quodam cireumscribendam demonstrandam- quesuscepit. Omnis enim res nisi quod priussit, con- stiterit, ejus tractatus vacuus modo speculationis habitur. Definit jgitur genus sic : Genus esse, quod ad plures differentias specie distantes in eo quod quid sit przedicatur, velut animal, quz diffinitiotalis est : Omnia quas distant, habet inter se quamdam differentiam qua distare et differre videntur. Porro autem si quod sit genus,et sub eo species suppona- tur, duas vel plures necesse est species poni sub genere, quoniam unius speciei genus esse non po- test. Scd si plurime species erunt, aliqua necesse est differentia dividantur, aliter enim plures esse non possunt. Nam si nihil distant, non eruni plures species et nomen generis perit. Constat igitur eas sub genere poni species, qu& differentiis distributae plures numero ipsarum differentiarum divisionibus componantur. Ergo, quoniam superiusdictum est in omnibus definitionibusa genere definitionis trahen- dum esse principium, si quam cujuslibet speciam definire volueris, genus primo necessario nominabis, et ad illam speciem quam definis, generis nomen prius aptabis. Et hoc illam principaliter dicis esse quod est illud genus sub quo ipsa species quam de- finis est posita. Post autem differentiis propriisque eam ab aliis cireumscriptione quadam definitionis excludis. Nam si dicis animalesse hominem, animal genus est, species vero homo. Nomen igitur anima- lis, id estgeneris, de homine, idest species predi- casti, cum dixeris hominem esse animal. Quod si nomen generisin definitionibus ad unam speciem di- cere posses, de ea nomen generis predicares : spe- cies autem ut non «quali modo generibus suis spe- cies sint, nihil vetat, imo etiam necesse est semper quacunquesuntgenera de sibi[subjectis speciebus in definitionibus, vel in quibuslibet interrogationibus predieari.Sed quoniam predicatur genus de specie- bus,quomodo predicatur agnoscendum est. Nam si dixeris quid est homo ? et aliquis responderit, ani- - mal, bene et integre respondisse videtur, et certe. D Nam cum tu quid sit homo interrogaveris, ille re- spondit animal, genus scilicet de specie in eo quod quid sit species predicatur. Nam tu quid esset spe- cies interrogasti : ille vero in eo quod quid sit spe- 'eies de qua interrogasti, animalis nomen, id est genus accomodavit. Plenaigitur et propria definitio facta est generis, hoc esse genus, quod ad plurimas differentias specie distantes in eo quod quid sit ap- pellalur, ut animal : animal enim ad hominem, equum, bovem, corvum, anguem, et alia plura que differentiis speciebusque differunt, in eo quod quid sit appellatur. Sed utrum si dixit genus esse, quod ad plurimas species differentia distantes in eo quod 27 AN. MANL. SEV. BOETH 28 quid sit predicetur, an sic dixit genus esse. quod ad A quoniam et in magis generibus, et in magis specie- plurimas genus differentias specie distantes in. eo quod quid predicetur, nihil interest. Nam sive differentis specie distent, sive species differentiis distent, utrumque idem est. Nam sive rationale et irrationale, quze sunt differentie, specie hominis, verbi gratia, atque equi distent, sive species homo atque equus differentia rationali atque irrationali dividantur et distent, nihil interest. Quare plena perfectaque facta est generis diviso. Sed definitiones duplicibus modis fiunt : una enim definitio est, que (sicut dictum est) a genere trahitur. Sed quoniam sunt quadam genera magis, que superse genus aliud habere non possunt, ut sunt predicameuta decem qu: Aristoteles constituit; eorumigiturdefinitio qua haberi potest, quorum genus inveniri non potest quod omnium quicunque sunt ipsa sunt genera, Horum ergo quod Greci óxoypoxobc Aóyooc dicunt, Latini subscriptivas rationes dicere possunt, redde- mus. Subseriptivie autem rationes sunt demonstra- tiv» et quodammodo insignitive proprietatis illius rei, que cum ipsa generalissima sit, et genus ejus nullum reperiri possit, eam tamen definire necesse est: et Aristoteles, quoniam substantiam genus ge- neralissimum definire volebat, etejus nullum genus poterat invenire, proprietatem quamdam et demon- stralionem subscriptionemque ipsius rei dicit esse subjectum. Substantia enim omnibus subjecta est. Accidensenim quod in novem dividit partes, preter substantiam esse non potest, atqueideo omnia qua- cunque definienda sunt, si genus non habeant, eo- rum subscriptivam quamdam et demonstrativam rationem reddi necesse est. Sic igitur nunc genus, quoniam rem ipsam definiendam putabat, non duxit a genere definitionem, sed dedit quamdam gene- ris demonstrationem proprietatemque. Dico autem quod Porphyrius vel subalternorum generum, vel illorum que generalissima sunt,hanc dederitideli- nitionem, et quodammodo subseriptionem demon- strationemque. Namsiquod genushabetaliud genus, et itern hoc ipsum aliud, et item aliud, si nullum erit supra genus, quod genus non habet, in infini- tum procedit ratio. Sin vero habuerit, necesse est quoque istam definitionem aperte ordinateque con- gruere. Dicoautem genusnonanimal animali, neque quod homo species sit homini, atque equusequo : sedillud quoipsumanimalhominiatqueequogenus est, animalenim ipsum persesenulli genus est, ne- que homo ipsum per sese ulli species est, neque equus ipsum per sese ulli species est, sed sunt ge- nere et species ad alterius participationem. Nam, quoniam sub animali est equus atquehomo, non ad seipsum animal genus est, sed ad equum atque ho- minem. Et item speciesque vocantur, homo scilicet atque equus, non ad equum atque hominem, sed ad animalspecies sunt. Dicoigiturgenus et species non ipsas substantias in quibus genus et species sunt, sed ipsam participationem priorum ad subteriores, et subteriorum ad priores. Hecigitur participatio, à D bus et in subalternis generibus, et in subalternis speciebus una atque eadem est, et hujus participa- tionis inveniri genus non poterat, hec definitio ge- ueris quà facta, est non a genere tracta est, sed subscriptiva ratio et demonstrativa et designativa quodammodo generis est reddita. Hic Fabius : Sub- tiliter, mehercle, et quod nunquam fere ante hac audivimus, sed perge, quzso te. Jam enim certant sidera quodammodo, et nox luce superatur. Tunc ego : Sequitur rerum omnium prima brevisque di- visio. Ita enim ait: Eorum qua. dicuntur, alia ad unitatem. dicuntur, sicut svnt omnia individua, ut. est Socrates, et hoc el iliud. Alia quae ad multitudinem, ut sunt genera, spe- cies, et. differentize, et. propria, el accidentia. Hec enim communiter non unius propriz appellationis sunt Est enim genus ut animal, species ut homo, differentia ut rationale.proprium ut risibile, accidens ut album, sedere. Ab his igitur quce ad unitatem dicuntur differt genus, quod genus est quod de pluribus praedicatur. Brevis (ut supra dictum est) et distincta divisio. Omnis enimres, aut unius rei nomen est, aut pluri- marum, ethoc est quod ait: Eorum que dicunturalia ad unitatem dicuntur, sicut sunt omnia individua. Quid autem sit breviter explicandum est. Omne ge- nus'quoniam sub se species habet, species vero differentiis disjunguntur, et proprietatibus explican- tur. Aceiduntautem in speciebusaccidentia secundo loco, principaliter vero in individuis quz sunt sub speciebus. Quid autem sit posterius dicendum est Genera igitur et de speciebus dicuntur, et de diffe- rentiis quz ipsas species distribuunt, et de propriis quie species componunt, et de his accidentibus qua& cum prineipaliterin individuis fuerint, in speciebus - esse dicuntur: hoc aulem monstremus exemplis, et sitnobis genusanimal,-sit specieshomo, sitdif- ferentia rationale, sit proprium risibile, sit accidens stans vel ambulans, vel aliquid in mensura corporis ut tripedalis. Animal ergo quod genus est, dicitur de specie, id est de homine. Dicis enim hominem esse animal. Porro autem de speciei differentia ni- hilominus dicis genus. Dicis enim rationaleesseani- mal. Nihilautem prohibet eodem modoet de proprio genus dicere. Nam si dicas. Quid est risibile ? non absurdum est animal nominare. Accidentia vero hoc modo principaliter inindividuis, secundo vero loco sunt in speciebus. Nam siquis dicatsinguloshomi- nes, utputa Ciceronem, sedere vel stare, vel quod aliud libet in specie hominis eadem quoque conve- - nirenecessé est, Nam si Cicero sedet,sedet etiam ho- mo. Si Cicero ambulat, ambulat etiam homo. Ergo siqua accidentia venerintabindividuis, 'et ea tracta in speciebus consederint, ad ipsaquoque accidentia dici poterit genus. Quid est enimambulans, siquis interroget : merito animal dicitur. Nihil enim am- bulare nisi animal potest. Porro autem sub specie- bus individua sunt, ut Cicero et Virgilius sub ho- - mine, ad que individua genus speciei predicari 29 IN PORPHYRIUM DIALOGUS I. 30 potest. Nam si interrogaveris, quid est Cicero ? me- rito animal dicas. Genus igitur et ad speciem et ad differentias, et ad accidentia, et ad propria, et ad individua nominatur. Porro autem species, non jam de genere, neque de differentiis, sed de solis pro- priis et subjectis individuis appellatur. In illis, id est individuis, quiasuperest : in propriis,quia e&qua- lis est. Qaid aatem sit hoc modo videmus : Omnia genera speciebus suis supersuntet abundant. Abun- dare aulem genera dicimus speciebus, plus habere genera virtutis quam species. Homo enim quod est species solum homo est. Animal vero quod est ge- nus, non solum homo est, sed et equus vel bos, vel quodlibet aliud animali suppositum. Ita major vis generis recte de minori sibiet subjecta species pre- dicatur. Alia vero sunt, quisibi sunt paria, ut sunt propria et species. Species est homo, proprium ri- sibile. Quidquid ergo fuerit risibile;hoe est homo. Quidquid homo,hoc risibile est. Itaque neque risibile hominis,neque homo risibilis potentiam supervadit, sed sequalia sibi ad se invicem predicari possunt, ut si dicas, quid est homo? Risibile. Quid est risi- bile ? Homo. Ita igiturqu:iecunque superiora fuerint ad illa qui subteriora sunt, predicantur. Et quas- cunque qualia fuernt, pariter sibi ad invicem pra- dicantur. Illa vero que subteriora sunt et minora, de superioribus et abundantibus,ut sunt genera et species, predicari non possunt. Nunquam enim recte speciem de genere predicabis. Ita ergo species de proprio praedicatur ut pari. Sed quoniam sub spe- ciebus sigillatim individua sunt : individua autem voeamus quain nullas species,neque in aliquas jam alias partes dividi possunt, ut est Cato, vel Plato, vel Cicero, et quidquid hominum singulorum est : hos enim in nullis partibus dividis, ut animal in species, hominem scilicet, atque equum, hominem quoque ipsum specialem,et singulos cireumplecten- Xem,in Catonem, Platonem. Virgilium, et omnes ' sigillatim homines distributos,hominem veroipsum singularem, id est Ciceronem, in nullos alios distri- bere possumus, atque ideo Rropov, id est invidi- duum vocitatum est. Species ergo quz ad propria squaliter priedicatur ad individua, quoniam major est species hominis, quam quodlibet aliud indivi- duum, ita predicatur ut superius ad id quod est subalterius. Cicero enim solus Cicero est, homo au- tem non solus est Cicero, quod si ad individua pre- dieatur, et ad individuorum accidentia predicatur. Ita igitur species ad genus quod superius est non praedicatur, neque ad differentiam, quia differentia (ut nunc monstraturi sumus) super speciem est, ad proprium vero cui parspeciesest,vel ad individuum cui superest, predicatur. Differentia vero et ad spe- cies, et ad propria,'et ad accidentia, et ad individua predicatur. Namqce rationale quod est differentia ad hominem praedicatur, quod est species. Tta ratio: nale quod est differentia, predicatur ad risibile, id est proprium. Dicitur enim id esse risibile, quod ra- tionale.:Nam si homo rationale, et homo risibile, À constat id quodeestrisibile etiam rationale posse no- minari quod si ad species differentia dicitur, species autem ad individua praedicatur, necesse est ut diffe- rentia quoquead individua predicetur. Dicis enim, qualis est Cicero ? rationalis. Quod si differentia ad individua priedicatur,accidentia vero individuis ac- cidunt, necesse est differentias ad accidentia predi- cari. Proprium vero quoniam semper unius speciei proprium est, et ad unam epeciem pradicatur so- lam, cui est proprium. Risibile namque, quod pro- prium est, ad solam hominis epeciem praedicatur. Quod siad hominisspeciem predicatur, species vero ad individua dicitur, non est dubium quin proprium quoque de individuis predicetur.Nam si homo risi- bile animal est, Cicero quoque et Virgilius risibilia animalia recte dicuntur. Quod si proprium ad indi- viduo recte dicitur, recte etiara et de accidentibus predicatur,queipsis acciduntindividuis.Accidentia vero etipsa,et de speciebus,et de aliis omnibus pre- dicantur, et deipsis maxime individuis. Namque et albus equus et albus homo dicitur, et iterum niger equus,et niger/Ethiops dicitur.Quod si ita est,animal quoque nigrum dicitur. Dicitur etiam rationale ni- grum etirrationalenigrum, quippe si equuset homo /Ethiops nigri sunt. Dicitur etiam risibile nigrum cum hominum quis niger fuerit. Dicitur etiam indivi-. duum nigrum, eum sic quis unus homo ex /Ethiopia nominatur. Quod cum ita sit, constat et genus ad plurima preedicari,id est species, differentias, acci- dentia, propria, atque individua, nihilominus et - differentiam ad plurima predicari, id est adispecies, propria ad individua et accidentia, et proprium ad plurima, id est speciem, individua et accidentia Et speciem ad plurima, id esi individua et, accidentia. Accidens vero et ad genus etod speciem et ad pro- prium, et ad differentiam, et ad individua. Quod si ita est, has quinque res constat ad plurima predi- cari. At veroindividuum quoniam sub se nihil habet, adsingularitatem quamdam et unitatem predicatur. Cicero enim unus est, et ad unum nomen aptatur. Ita individua qu» ad unitatem dicuntur,cunctis su- perioribus supposita sunt, ut genus, species, diffe- rentia, ad propria, vel accidentia, quamvis ad se invicem dici possunt, ad individua tamen equaliter praedicantur, ut superius demonstratum est. Indivi- dua vero, quoniam sub se nihil habent ubi secari D distribuique possint, ad nihil aliud predicantur, nisi ad seipsa que singula atque una sunt. Atque hoc est quod ait : Eorum qua dicuntur alia ad unila- tem dicuntur,sicutomnia individua, ut est Socrates, et hoc et illud. Alia qui ad multitudinem, ut sunt genera, et species, et differentie, et propria, et ac- cidentia. Ha»c enim communiter non unius propric appellationis sunt.Simile est acsi diceret : Hecenim communiter ad plurima predicantur, non ad unita- tem sicut individua. Et quid sint genera vel species vel differentiee vel propria vel accidentia exemplum su pponit dicens: Estenim genus, utanimal ; species, ut homo, quam dudum hominis speciem cum: aliis 31 AN. MANL. SEV. BOKTII 32 animantibus sub animali posuimus. Differentia, ut A genus est, id est sub qua species nulle sunt.Nam si rationale qua species,scilicet hominis ab irrationali distat animali. Proprium, ut risibile, quod nullum aliud animal, neque rationale, neque irrationale ha- bet. Nullum enim animal ridet, nisi solus homo. Quarecum quedam celestium potestatum animalia rationabiliasint,eorum tamen proprium risibile non est, quoniam non rident. Recte igitur risibile solius hominis proprium przedicatur,. Accidens, album, ni- grum etsedere, quoniam in substantiahominum non sunt,merito accidentia nominantur.Nam si substan- tiae cujuscunque speciei interesset id quod accidens dicimus,interempto accidenti periret etiam ejus spe- ciei substantia cui accidit. Nam quoniam rationale in hominis substantia est,si rationabilitasinterimatur, hominis quoque substantia necessario peritura est. p Idcirco, quoniam in ipsius specieisubstantia natura- que versatur. At vero album etnigrum, vel quicun- que sunt accidentia siinterimas,speciesipsa in qua illa aceidebant, manet.Nam neque omnis hemo can- didus, neque omnis nigerest, et cui alterutra defue- rint, ejus speciesnon peribit. Atque idcirco hzc acci- dentia, veluti non innata in substantia, sed a foris venientia recte nominata sunt. Nunc ergo, quoniam quid sit genus ostenditur, et ea qu& ad unitatem di- cuntur, ab iisque deplurimis przedieantur distinxit, atque distribuit,ipsius generis differentias, vel ab his qua ad unitatem dicuntur, vel ab eis qua ad plura- litatem congruunt, idest differentia, specie,proprio, accidentique declarat, et dicit genus ab illis que ad sola individua praedicantur, id est que ad unitatem, hoc differre, quod genus ad plurima przdicetur, in- dividuaveroad singula.Sed,quoniam hec differentia generis adindividua communis eratdifferentiis,spe- ciebusque, propriis etaccidentibus, abillisipsis aliis differentiis genus dividit atque disjungit. Quod ita demonstrat : Ab his igiturquiad unitatem dieuntur differt genus, quod genus est hoc quod de pluribus predicatur. Ab his ergo reliquis genus differt. Primo a specie, qnoniam. species, etsi. de pluribus, mon tamen specie differentibus, sed numero praedicatur. d Ac primum generis specieique distantiam mons- trat,qua priorest agenere.Nam quamvis differentia supraspeciem sit,non super subalternam tamen,sed super speciem specialissimam differentia ponitur. Nam quamvis rationalis differentia super hominem ponatur, quie species specialissima est, tamen ante speciem specialissimam ipsa differentia species est ejus generis, cui species specialissima supponitur. Nam sub animali antehominem rationale ponitur. Igitur cum genuset species utraque ad plurima pre- dicentur,genus vero ad plurimas species in eo quod quid sit predicatur, species non jam ad plurimas species, sed ad plurima individua predicatur. Sunt autem quidam genera generalissima(ut dictum est) supra qu: aliud genus inveniri non possit.Sunt au- tem species sub quibusaliespeciesinvenirinon pos- sint,et integra species illa nominatur,que nunquam D sub ea species essent,ipsa etiam genus esse posset. Species ergo qua vere species est, alias sub se spe- cies non habebit, utest homo. Namque homo, quo- niam species est, singuli homines qui sub ipso sunt, non ejus species, sed individuanominantur.Nam si homo genus esset hominum singulorum,genus au- tem, sizut dictum est, ad plurimas res specie diffe- rente in eo quod quid sit appellatur: homo, id est species,siutgenus predicareturad singuloshomines, singuli homines specie ipsa differrent. Sed singuli hominesspecie non differunt,quod autem specienon differt, si quid ad hoc predicatum fuerit, non pre- dicatur ut genus ad species, id est homo non predi- catür ad singulos hominesut genus ad res plurimas species differentes,sed ad res plurimas numero diffe- rentes : singuli enim homines numero a se tantum non specie distant. Atque ideo, quoniam genus sic ad subjecta praedicatur, ut ad plurimas res specie differentes predicetur ; species autem ad subjecta ita praedicatur, ut ad plurimas res numero differen- tes predicatur. Congruunt igitur sibi genus et spe- cies, quod genus etspeciesad plurima predicantur, etutraqueineo quod quid sit.Nam si interrogesquid est homo, animal dicitur, id est genus. Et si inter- roges quid est Cicero, homo dicitur, id est species. Distant autem, quod quamvis utraque ad plurima predicentur,et id eo quod quid sit genus tamen prae- dicatur ad res specie differentes,species vero dicitur. ad res lantum numero differentes,quod Porphyrius Sic demonstrat: Ab his vero reliquis qua de pluribus appellantur. genus differt, primo a. specie.Quoniam species,et si de pluribus pradicentur non tamen species differentibus. sed numero : homo enim species cum sil, de Socrate, Platone el. Cicerone pradicatur, qui non specie, sed numero differunt. Animal vero quod genus est, et bovis el equi praedicatio est, qua differunt specie a se invi-. - cem, non nwmero solo. Quod simile estac si diceret, genus a specie unam differentiam plus habere.Congruuntnamque genera speciebus, quod utraque in eo quod quid sit predi- cantur, ut dictum est. Congruunt item genus et spe- cies quod utraque ad res plurimas predicantur. Con- gruit item genus et species, quod utraque ad res numero differentes predicantur. Nam et singuli ho- mines ita a se divisi sunt,quantum ad numerum,ut . homo ab equo vel bove, vel a cervo, vel a quibus- libet aliis animantibus.At vero distat aspeciegenus, quod genus de pluribus rebus specie differentibus predicatur, quod species non habent. Nihil autem differrearbitror,utrumita dicaturaliam rem ad aliam praedicari, an aliam rem de alia praedicari. Uterque enim idem intellectusest. Nam si animal praedicatur ad hominem,idem etiam animal de homine predl- catur. Namcum interrogaveris quid est homo, res- pondes dehominisinterrogatione hominem esse ani- maf.Sed nunc oportet nos ea que sequuntur aspi- cere. Quid ergo sequitur. 33 IN PORPHYRIUM DIALOGUS I. 34 A proprio autem genus differt,quod proprium juxia X accidens, accidentalem qualitatem non substantia. . quamque speciem proprium appellatur cui proprium est el juxta ea qua sub specie. sunt , scilicel individua. Namque risibile hominis solum esl,et singulorum uLi- que hominum.Genus aulem non ad. unam speciem, sed ad plures res specie differentes semper aptalur. Ergo hoe videlur hic dicere, quod omne proprium sifueritspeciei unius tunc vereest proprium. Nam si unius speciei non fuerit, sed duarum vel plurium, tunc duobus vel pluribus non proprium, sed eritin subtantia ratione commune. Constat ergo proprium eicujus est proprium, soli speciei singulariter adha- rere, Unde quoniam hominis species sola est quie rideat,risibile homini proprie et singulariter aptatur. Adunamsemperigiturspeciem proprietas adhibetur. Distat igitur proprium a genere,quod genus semper ad plurimas species appellatur,proprium vero de una tantum specie cujus est proprium.Nam si risibiledi- cas,ad unam tantum speciem hominis appellatur. Congruitautem genuscum proprioinhocquod genus et proprium de pluribus appellantur.Namque genus ad pluresspeciosappellatur. Appellatur etiam genus dehis quz sub speciebus sunt individuis,Nam si ho- mo et equus animal est,erit etiam Cicero animal, et quilibet equus singulariter animal nominatur.Simi- literet proprium ad plurima dicitur.Dicitur enim ad unamquamque speciem, et ad ea individuaque sunt sub specie predicatur.Nam si homo risibilis est,risi- bilis est etiam Cicero et Virgilius,et quicunque sin- gulariter nominantur risibiles sunt.Congruuntetiam quoniam utraque in eo quod quid sit predicantur. Nam genus de specie in eo quod quid sit predicatur. C Nam si dietis, Quid est homo? animal appellabis. Item proprium in eo quod quid sit praedicatur. Nam 8i dicis, Quid est homo ? merito risibile pradicabis. Congruuntautem quod genus et proprium ad pluri- mas res numero differentes predicantur. Nam ita a se differunt singula animalia, id est homo, equus et Corvus, et caetera, ut singuli homines, quantum ad " numerum. Distatautem a genere, quod genus ad plu- rimas species predictatur, proprium vero ad unam solam cujus est proprium nominatur.Sed nou estin- ter genuset proprium eadem differentiaquaeestinter speciem et genus. Nam species de nulla omnino pe- cie predicatur, proprium vero licet non ad plures, ad unam tamen solam speciem cujusest proprium,sem- per aptatur. Post haec igitur de differentie acciden- tisque a genere distantia disserit dicens ; A differentia vero et ab accidenlibus differt. genus, quoniam el si etiam isla de pluribus specie differentibus pradicantur(differentiz scilicet,et accidentia quae com-. muniter accidunt) ,nontamen in &o 2uod quid sit ajpel- lantur, cum | interrogantibus nobis fit secundum ea responsio : magis enim quale quid sit ostendilur. Differentiam vero et accidens idcirco posteriusre- servavit, quod eorum unam differentiam erat distan- tiamque dicturus. Differentia enim et accidens qua- litatem cujuscunque speciei demonstrant : illa sub- stantie qualitatem, id est differentia: illud, id est Ergo quoniam genus supra speciem est, et species supposila generi,genusspeciem,species individuum quid sit ostendit.Porro autem sola possunt species differentia segregari:qualitatibus enim substantiali- bus, id est substantias declarantibus, sejunguntur atque dispertiuntur.Nam cum animal genussit,homo vero vel equus species, quales utrzque species sint monstrat differentie segregatio,ut dicamus speciem esse hominis rationalem, speciem vero equi irratio- nalem.Si quis enim interroget quid est homo, ani- mal dicitur.Sin autem quis dicat.Qualis est homo ? rationalis respondetur.Ita semper differentia non in eo quod quid sit,sed in eo quod quale sit appellatur: de aecidenti vero non dubium est,cum ipsa qualitas in accidentis partibus componaltur.Namque in pra- dicamentis interalias novem partes aceidentis,etiam qualitas nominantur. Nam etiam si quis interroget qualis corvi species sit,nigra continuo respondetur, Congruunt ergo genera differentiis e&' accidentibus quod de speciebus pluribus predicantur.Nam sicut genus speciessub se plures habet,itadifferentia.Nam rationalem dicimus Deum et hominem.Rursus etiam accidens de pluribus speciebus predicatur.Nam ni- grum dicimus et hominem,et equum,et corvum, et ebenum,et plurimas alias species. Rursus congruit genus differenti, quod, sicut genus, sic differentia equaliter ad individuum praedicatur. Nam si Cicero animal est,quod est genus,etrationale animal est, quod est differentia. Congruunt etiam, quod de nu- mero differentibus praedicantur, quod superius de aliis monstratum est.Distatautem quod(sicut diotuin est)genus in eo quod quid sit appellatur: differentia vero velaccidentia in eo quod quale sit predicantur. Nam si dicas,Quid est homo? appellabis genus, et dices animal esse hominem. Si vero qualis sit ad differentiam interrogaveris, rationalerespondeam, vel accidens nigrum vel album, vel qualis quisque sit de quo interrogatur. His igitur distributis dis- tantias ipsas a primordio rursus orditur dicens : Unde hoc quod de pluribus praedicatur genus distat ab iis qud de singulis praedicantnr, hoc est ab indivi- duis. Illo quod de specie differentibus praedicatur distat a. speciebus et a proprüis. Illo etiam in. quo. quid sit appellütur, secernitur a differentiis et. a communiter accidentibus, quod hzc duo quale quid. sit declarant. p Hoe dicit distare genus abindividuis,quod genus de pluribus(ut dictum est)predicatur.Colligit autem et in unum redigit proprii specieique differentias. Nam;quoniam species de pluribus non. specie, sed numero differentibus predicatur,proprium vero de una tantum specie et de iis que sub eadem specie sunt individuis preedicatur. Quamvis enim de una specie predicetur, tamen equa est illi cum specie a genere differentia depluribus specie differentibusnon predicari. Nam neque species praedicare omnino de speciebus alzquid poterit: neque proprium,quoniarm proprium non de pluribusspeciebus,sed de unatan- tum eujus est specie predicantur.Quod si ita est,una 35 AN. MANL. SEV. BOETII 36 - differentia a genere,species et propria sejunguntur. A cantur.Nam si quis dicat hominem esse animal,non Accidens veroet differentia eadem quoque unaa gene- ro differentiaseparuntur,quod genusineo quod quid sit dicitur, differentia vero vel accidentia,in eo quod qualeappellantur. HasPorphyriusad construendam generisrationem differentias quam parcissime potest colligit, etipsas differentias multis modis posterius probaturus,nunoc vero,quantum satest,dicitseabun- dantem generis constituisse rationem, hoc dicens : Hoc si ita est, mullo minus aut plus effecta est g eneris diffinitio. Perfectam plenamque se generis diffinitionem fecis- sedicit,quoniam nequeplus neque minus facta sit dif- finitiosed &equaliterad genus pariliterque composita, Quod quale sit hoc modo monstrandum est : Novi- mus quod quedam res qua ad alia predicantur his de quibus predicantur, abundant, ut genera etspe- cies. Namque animal quod genusest,de homine quod est species,hoe abundat, quod nomen generis etiam in equum atque bovem atque in alia valet aptari. Ergo si quis ad quamlibet rem abundantem fecerit majoremque definitionem quam ipsaresfuerit, quam definit, non erit integra propriaque definitio, quo- niam non solam illam rem amplectitur quam de(init, si major fuerit diffinitio,sed etiam alias quascunque res quibus ipsius definitionis terminus abundabit. Majorum igitur predicamentorum major erit defini- tio, minorum vero minor erit etiam definitio. Ani- mal ergo quod majus est, ila definiunt: Animal est substantia animata sensibilis : hominem vero quod ac animali minus est,ita definiunt: Homo est ani- mal rationale, mortale, risus et discipline percepti- bile.Quod si majus est animal ab homine,major erit etiam animalis definitio ab hominis definitione.Plus enim erit diceresubstantiaanimatasensibilis,quam animal rationale, mortale. Nam substantia animata sensibilis, sicut ipsum animal,non solum hominem complectitur,sed etiam equum et bovem atque alias hujusmodi species.Si quis ergo ad hominem majo- rem definitionem aptaverit,que est animalis,ut ita definiathominem: Homo estsubstantia animatasen- sibilis, non est plena definitionis ratio, cum equus atque bos substantia animata atque sensibilis esse possint, que species hominis non sunt.Si quis vero majorirei minorem definitionem aptaverit,curtam et diminutam quodammodo facit rationem.Nam si quis animal definire volens dicat : Animal est res ratio- nalis, risus et discipline perceptibilis, non erit inte- gra definitio, quoniam sunt quedam animalia quse istius definilionis rationem subterfugere atque eva- dere possunt.Est enim animal bos,quod neque ratio- . nale sit, neque risus perceptibile. Sola igitur relin- quantur bene definiri,quecunque equalibus defini- tionibus constituuntur, ubi autem zqualis definitio sit, hoc modo possumus reperire : Predicamenta quacunque fuerint,si majus predicamentum de mi- nore aliquo predieatur, converti nou potest, ut minor de majore predicetur. Semper enim majora deminoribus,nunquam minora de majoribus predi- B D à poterit convertere animal esse hominem.Naii homo nihil aliud, quantum ad genus, nisi animal est: ani- mal quantum ad species potest esseetiam non homo. Paria vero predicamenta semper sibi ipsa invicem convertuntur.Nam quoniam risibile solius est homi- nis, risibile ad hominem predicatum etiam converti potest, ut homo ad risibile predicetur. Dicitur enim quidquid est homo, risibile : quidquid est risibile, homo. Érgo quascunque definitiones convertere po- tes,illa ver: atque pares sunt: quascunque conver- tere non potes, aut majores,aut minores sunt, pa- res inveniri non possunt.Nam si dicas hominem esse substantiam animatam atque sensibilem verum est. Item si converlas et dicas substantiam animatam atque sensibilem esse hominem,non omnino verum dixeris. Potest enim substantia animata esse atque sensibilis et homo non esse.Item si dixeris rem ra- tionalem;*mortalem, risus et discipline capacem animal esse, verum dixeris. Si autem dicas atque convertas animal esse rem rationalem, mortalem, risus etdisciplin: perceptibilem,nonomnino verum dixeris. Potest enim esse animal,et non esse ratio- nale et risus capax. Ergo quoties major est defini- tio,quam id quod definitur.si prius dicitur id quod definitur,et majordefinitio adhibetur,vera esse pote- rit definitio.Si enim prius dixeris hominem rem mi- norem, et ad ipsum postea adhibueris definitionem majorem,ut prius dicas homo est,et postea subjun- gas subtantia animala sensibilis, utrum est.Homo enim necessario est subtantia animata sensibilis.Si vero prius dixeris definitionem, et postea dixeris id quod definies, vera esse non potest omnino.Nam si definitionem majorem prius dixeris,dicens,substan - tia animata sensibilis,et postea rem minorem intu- leris, ut dicas homo est,ut sit substantia animata sensibilis homo est, non omnino verum est. Potest enimesseetsubstantiaanimata sensibilis,non tamen homo.At vero si minor fuerit definitio quam illa ipsares que definitur, si prius dicta sit definitio vera est,posterior,falsa.Nam si dixeris definitionem qua est minor,res rationalis,mortalis,risus et disci- plinz capax, et post intuleris animal est,ut sit, res rationalis,mortalis,risus et discipline capax animal est, vera est. Omnis enim res, quae rationalis et mortalis est, risus et discipline capax , necessario animal est. At vero si converteris,et rem majorem prius dixeris: postvero minorem definitionem adhi- bueris, vera omnino esse non potest. Nam si dicas prius,animalest,postea autem junxeris,rex rationa- . lis, mortalis, risus et discipline perceptibilis, non omnino verum est. Potestenim esse animal,et ratio- nale vel mortale non esse.Itaque si major est defini- tio quam res fuerit : si priusrem dixeris, postea de- finitionem intuleris, vera est.Si vero prius definitio- nem dixeris, post rem intuleris, falsa est.In minori- bus vero definitionibus et majoribus rebus contra est. Namsidefinitionem prius dixeris, postea rem subjeceris,vera est.Si vero rem prius dixeris, postea 37 IN PORPHYRIUM DIALOGUS 1. 88 definitionem subjeceris, vers omninoessenon potest. À ta,speciei vero substantia genere superposito,et ad At vero in equalibus definitionibus converti &qua- liter potest. Nam quoniam solius hominis hac est definitio,animal rationale,mortale,equalis est hec ad hominem definitio, quoniam non est aliud, cui possit aptari. Itaque si prius definitionem dixeris, postea rem subjeceris, vera erit, ut est : homo est animal rationale,mortale,risus et discipline perce- ptibile. Sin vero eonverteris,et prius definitionem, postea rem dixeris, ut si dicas, animal quod fuerit rationale, mortale, risus et discipline perceptibile homo est,h:c quoque vera est : ita semper ut defi- nitiones vere sint,neque plus, neque minus in dfi- nitionibus oportet aptari,sed zequaliter definitiones convenienterque disponi. Qnod Porphyrius scilrcet non ignorans ait,se neque plus, neque minus effe- cisse generis definitionem.Et Fabius : Sequitur in- quit despecie disputare.Dic,inquam,quid sequitur? Et sequitur : Hic (ut opinor) ordo est: DE SPECIE. Species quoque multis dicitur modis.Nam et unius- cujusque hominis forma species appellatur. Rursus di- citur et pulchritudo vultus,unde pulcherrimos quosque speciosos dicimus. Dicitur species et ea quae supposita est generi,unde hominem animalis speciem appellamus, cum animal ipsum genus sit : et album coloris speciem. Tune ego: Speciei quoque nomen sicut generis equivocum puta. Nam et hoc quoque multifariam appellari designat. Dicitur enim, inquit, species et figura corporis,et fortassealia plura.De quibus quo- niam nullus tractatus habebatur,jure praetermissa eunt.Hic tamen a Victorino videtur erratum, quod cum idem sit cujuscunque hominis species et vultus, quasi in alia appellatione speciei vultus iterum pul- ehritudinem dixit : quasi vero non perinde pulchri- tudo vultus sitac totaspecies fuerit,nam si quispiam pulcher fuerit toto corpore, etiam vultu.Sed, prae- termissis his,ad illam speciem que sub genere poni- turatque genus effieit veniamus.Namque,ut dictum est,substantise ipse nullo speciei nomine generisve censentur,nisi quidam ad se invicem collatione sint comparationeque composite.Namque quod homo ani- mal est,non idcirco ei genusest;quoniam animalest, sed idcirco quod sub se hominis atque equi,et cctero- rum animantiumspecies habet atqueidcirco ait:Unde hominem animalis speciem appellamus,cum animal ipsum genussit: neque enim homo species diceretur, nisisuperipsuamanimalis appellatio preedicaretur.Sed ut monstraret non in solissubstantiis genera species- que versari,sedetiam in omnium predicamentorum nuncupationibus esseconnexa,non solius substantise deditexemplum sed etiam ejusquod reliquum reman- serat accidentis.Quodenim ait: Et album coloris spe- ciemin accidentis divisione ponitur qualitatis.Sed quo * niamintersequadam connexio est ettaliscomparatio atquerelatio ut preterad seinvicem habitudinem ge- nera etspeciesesse non possint: nihil enim ineorum diffinitionibus concludi potest nisi alterutrum nomi- . patasint.Namsi substantia generis speciei supposi- D ipsam predicatio perficitur, non est dubium quin cum genus diffinire necesse sit jure speciem,el cum speciem,jure nobis genus predicare necesse sit.Hec igituretiam in generis subseriptioneservabatur dis- tinctio,cum generis definitio habitaest.Hocenim dic- tumest tuncesse geaus quod ad distantes species dice- retur.Nunc vero dicendumest id essespeciemquz sub genere ponitur.Sed multiplex ejus diffinitio haberi po- test.Potestenim rursus diciid essespeciem,ad quam genus in eo quod quid sit, praedicatur. Qus resutre- que id significant, speciem poni sub genere. Nam prima quidem definitio, id aperte designat. Secunda non talis est: quoniam semper minora majoribus supponuntur. Genus ab eo aliquid in eo quod quid sit preedicatur: quod majus esse non dubium est. Quod si ita est, nullus est obscuritatis error, quin species que minor est majori sibi generi suppona- tur. Nihiligiturhec secunda definitionis significatio a priore differt : non enim species sub genere pone- retur, nisi genus ad apeciem in eo quod quid pre- dicaretur. Tertia vero definitio speciei integra ratione collecta est, et ipsius speciei vim naturamque de- monstrat. Dicit enim speciem esse qua ad plurima numero differentia in eo quod quid sit praedicatur. Quz diffinitio etiam ex superiore genere debuit esse planissima.Sed ego non quantum castigata permittit brevitas explicabo, sed prius de ipsis generibus speciebusque pauca dicendasunt: Cum sint quedam genera qua species habeant,atque ipsa aliis generi- bus species esse possint,non est dubium ea gemina comparationis habitudine fungi,ut ad alia species, ad alia genera nominentur.Sed si in uno filo atque ordine speculemur,et quodcunquegenus alicujusrei repertum est,ejusrursus genus aliud requiramus,et rursus aliud atque aliud: iterum si nihil sit quointel- lectus ratioque consistat, inexplicabilis ratio inter- minabilisquetractabitur: sed,quoniam multa suntin his scientie fundamenta,quse nulla ratione animi in infinitum procedentia concluduntur dícendumneces- sario est posse nos ascendentes usque ad tale aliquid pervenire,cujus cum ipsum ceteris genus sit,aliud genusinvenirenon possumus,quod genus primum,et magis genus,et generalissimum nuncupetur.Sed si hoc in genere contingit,ut ascendentes alicubi con- sistamus,non est dubium quin descendentes iterum species ad aliquem quodammodo calcem offensoter- mino consistamus. Igitur cum descenderimus per speciem et usque ad illam speciem venerimus,qua& sub se species nullas habet,illam speciem ultimam ' speciem et magis speciem et specialissimam nuncu- pemus.Sed,quoniam speciesaliquorum est continens (si aliquorum specie differentiam continens esset), non magis species,sed genus merito vocaretur. Sed, quoniam continetet non specie differentes res contine similes necesse est sibi contineat pluralitates: sed si continet pluralitatem,et majus semper est id quod continet, quam id quod continetur, de pluralitate illa species predicabitur.Appellabitur igitur species 39 AN. MANL. SEV. BOETII A0 de pluribus rebus numero differentibus in eo quod A rum nihil majus poterit in veniri, merito ipsa magis quid scit.Species enimcum appellatur de subteriori- bus, superiorem speciem substantiaque declarat. Nam cum dicimus: Quid est Cicero? homo continuo respondetur.Cum ergo tribus modis speciei facta sit definitio, superiores duze non tantum sunt speciei, sed etiam subalterne speciei.EstL enim species qua et ipsa genus est: sit enim ipsa generalissimum genus substantia,et sub eacorpus, subcorpore, animatum corpus ; sub animato corpore,animal ; sub animali, homo; sub homine, individua. Sed hanc divisionem plenius posterius exsequemur,nunc autem hoe nobis tantum sufficit.Substantiaigitur magis genus est,ho- mo magis species, ita ut neque substantia speciesali- quando esse possit,neo homo genus : corpus vero ani- matumvelanimalad superioraspecies ad subteriora generanominantur.Siquis ergocorpus animatumvel animal vel hominem velit exprimere et dicat:Species est que ponitursub genere, et ad quam genus in eo quod quidsit predicatur hec definitioet magis spe- ciem idesthominem,et subalternam speciem conti- net,id estcorpus animatum vel animal. Namcorpus animatum et animalethomo sub generesunt posita et adeasomnesineo quod quodsitappellatur,ut dietum B est. Si quis vero illam speciem definitione monstrare velit qui vere species est,id est speliacissimam spe- €eiem qus tantum species et nunquam genus sit,hoc modo definiet. Speciem esse,qu:e ad plurimas resnu- mero differentes in eo quod quid sit preedicetur.Sed hac definitio subalternis speciebus nunquam conve- niet. Illeenim que subalternesuntspecies, possunt etiam pro generibus accipi, siad subjecta predicen- tur.Quodsi possunt pro generibus accipi,cum proge- neribus accep fuerint,non tantum ab plurimas res numero,sed etiam specie differentes praedicabuntur, quippe cum sunt genera.Sed quia hoc in magis spe- ciebus nonevenitutaliquando despecie differentibus predicentur, hec definitio posterior solius magis speciei definitio est,et eam ceterae subalternse spe- cies excludunt atque rejiciunt,quod Porphyrius ita demonstrat.Sed hec definitio ejus speciel est, que magis speciesdicilur. Alie vero definitiones erunt etiam illarum qua non sunt magis species,horum ergo ipsam subseriptionem demonstrationemque clarius seipsum dicere promittit cum dioit : Manifestius autem. hoc fiet quod, dicimus hoc modo: In omnibus praedicamentis sunt quapdum magis gene- rum et magis specierum,sunt alia;mixla : magis genera sunl supra qua nullum aliud genus poterit inveniri. Magis species rursus,sub qua nulla species reperitur, horum intervalla quae possident, et. genera el species sunt, singula superioribus ei inferioribus collata, ut alteri genus alteri species appellentur. Hujusmodi sunt,inquit, quedam quorura genera inveniri non possunt, haecque ipsa merito magis ge- nera nominantur,quoniam majus ipsis aliquidinve- A B nirinon potest. Nam si istasunt genera (genusautem . omnibussubse positis majusest)quorum genusnul- lum est,nihileorum majus se poterit reperiri.At,quo- genera vocilantur. Sunt autem quedam alia que magis species appellantur,sub quibus alie species locat: non sunt.Nam plus videtur esse species ea et integrior, ac vere species est, qui genus nunquam est,quam ea qua aliquando genus esse potest.Quod si verior species est, quae sola species, nunquam genus est,merito magis species appellata est.Igitur inter magisspeciem et magisgenusintervallum quod . est,subalterna genera,et subalterne species imple- verunt.Nam subalterna vocamus quecunque ad su- periora species,ad inferiora pro generibus accipiun- tur,idcirco quia,si omnesres ad inferiora componas, generasunt,siad superiora,species:etsiad superiora etinferiora cadem ducas,genera et species invenien- tnr.Atqueideosuballernageneraetspeciesnominata sunt, quod filo quodam atque ordine ad inferiora composita genera,et ad superiora species agnoscan- tur.Sed hecita genera speciesque esse possunt, non ut cui genus est, eidem iterum velutspecies suppo- natur.Nam si (ut prius ostensum est) speciesua ma- jus est genus, non est dubium quin major res sub minori poni non possit : atque ideo ait,ut alteri ge- nus,alteri species appellantur,quod nequaquam ad eamdem rem et genus esse et species conveniret. Dat igiturhujus rei exemplum, ut quod dicit,facilius possit agnosci. Facit igitur hanc divisionem. Ponit substantiam magis genus, supponitur subslanlic corpus et in incorporeum.Corpori,animatum corpus et inanimatum.Animato corpori animal sensibile,et animal insensibile, ut sunt ostrea vel conchilia, vel echini,vel arbores,et alia hujuscemodi,qua vivendi animam habent,non etiam sentiendi.Sub animali, animal rationaleetirrationale.Sub rationali,mortale et immortale. Sub mortali, hominem. Sub homine singulos homines,hoc est corpora individua, Cicero- nem et Virgilium scilicet,eteos qui jam in pàrtes sunt singuli.Substantia ergo que prior est, magis generis loco accipitur.Genus enim solum non etiam species est,quod nunquam ei genussuperiusinvenitur,homo vero solum species est: nullas enimjalias sub sespe- cies coercet, Singuli enim homines non specie, ut dictum est,sed numero differunt. Corpus vero quod pridem sub genere posuimus id est substantia, ad substantiam quedam species,ad animatum corpus genus accipitur.Animatum autem corpus ad corpus species et,ad animal genus ; animal autem ad ani- matum corpus species videtur,ad rationale animal, genus. Rationale, item animal, mortalis genus est, species animalis.Mortale autem genus hominis est, species rationalis animalis: homo autem quod super individua est, nihil de generis natura sortitus est, sed tantunr'sola species appellatur.Sed hane divisio- nem sicubi in aliis rebus transferri et aptari placet, ita considerandum est,ut quidquid fuerit cujus ge- nusinveniri non potest, magisid genus appelletur. Et quidquid cujus nulla species fuerit, id cst ut super individua collocetur,illa magis species.Oportetenim si quod genus sit,super differentes specie res poni, A IN PORPHYRIUM DIALOGUS I. 49 a genus EGQN : eon ue Differentia b gen. subalternurn Differentia e gen. subalternum Differentia d gen. subalternum Differentia e species & generalissimuim b species subaiterna Differentia c Species subalterna Differentia d species subalterna Differentia e specialissima fapp ofita Y for- pht 9 qruneltes / 2 Quod autem magis species, non super differentes A tat.Cumenimsubseindividua habeat quod ea conti- 'Speoies res poni, nunquam aliter digne species po- - terit appellari. Ergo, quoniam quemadmodum quod Superius genus super se nullum genus habet, magis 2 genus dicitur, : ita species, quoniam sub se species . non habet,sed tantum individua, merito magis spe- .cies appellatur.Illa autem quein medio posita sunt nonejusdem sunt habitudinis.Nam quoniam species esse possunt, non sunt magis genera: et. quoniam genera esse possunt,idcirco nunquam magis species . predieantar.Nam illis que supersunt species sunt : ilis vero que subsantloco generis preponuntur. Cum igitur duse forme sint omnium rerum; ut aut genera preponantur,aut species supponantur,sum- -mitates, id est generalissimum genus, et specialis- sima species,singulas tantumcontinent habitudines. Illud, ut tantum genus,nunquam species videatur; illud, ut sola species,nunquam etiam genus appelle- tur. Subalterno vero que media sunt duas formas habent,id est utrasque. Namque(ut frequentius insi- nuatum est)-et generis quodammodo parentelam, et speciei derivationem sortita sunt. Nec hoc fortasse nos turbet quod species specialissima habet aliquid sub se. Namque homo, cum sit magis species,habet sub se singulos bomines. Hec enim quamvis indivi- duissupersit,nunquam formam specialitatis immu- ParROL. LXIV. neat, que sub una specie sint, et nulla'substantia, proprietate discrepent, species eorum vocatur qua continet. Ita homo et animalis species dicitur, quia continetur: ethominum singulorum species est,quia eos continet qui nulla unquam specie discrepabunt. Definitio igitur magis generum magisquespecierum talis est * Magis genus essedicitur,quod genus sem- per sit,nunquam species, et quo superius nullum genus' sit. Rursus magis species est, qua species semper sit,onunquam genus.Etiterum qu: nunquam dividitur in species,et que ad plurimanumero diffe- rentia in eo quod quid sit predicatur. Illavero alia (ut sepe dictum est) et genera et species 'esse pos- sunt, superioribus scilicet inferioribusque collata. Hoc autem attentissime respiciendum est, quod in diversis longe nationibus in eo genere, ubi ex sanguine aliqua cognatio deducitur diversarum co- gnationum gens ad unum caput generis duci potest. NamquecumRomani a Romulo sunt,Romulus autem a Marte, Mars a Jove, poterit genus Romanorum ad Jovem duci. Item quoniam Athenienses a Minerva, Minerva a Jove,potest Athenensium genus ad eum- dem Jovem velut ad originem duci. Item. quoniam Pers: a Sole, Sol autem a Jove, possunt Perse quo- que ad eumdem Jovem, velut ad originem propriam 2 A3 deduci.lta diversissime gentes ad unius cognatio- nem erigi possunt,quod idemin speciebus generibus que non fit. Nunquam enim diversa genera sub uno genere potueruntaccom modari.Aristotelesenim pri- morum generum predicamenta decem constituit; qui velut aliquis fons, ita subterioribus omni- bus ortum quodammodo nationemque profuderunt. Hc igitur genera, quoniam generalissima sunt,et superius eis nullum aliud inveniri genus potest, ad unum genus reduci non potuerunt. Quod si decem genera prima ad unum genus reduci non potuerunt, nec illaqu: subsunteisdem generibus,id est species subalternaque genera, ad unum genus aliquando potuerunt applicari. Nam si prima eorum generaad unum superius duci non possunt, non est dubium quin ea ipsa que sub ipsis sunt,ab uno genere coer- ceri continerique non patiantur.Nam si substantia, qualitas, et quantitas, et caetera sub alio communi genere poni non possunt,quod ipsa magis sunt ge- nera,nec quidquid substantia fuerit, id est sub eo- dem genere, ut animal vel homo, vel item sub qua- litate vel quantitate, ad aliqnod genus commune se potueruntapplicare). Nunquam enim invenirigenus poterit,quod hec decem genera solitario et proprio intellectu intra se possit veluti species continere.At dicat quis : Hzc omnia decem genera si vere sunt gubsistentia, quodammodo substantia vel entia diei posse. Flexus enim hic sermo est ab eo quod est esse,et id participii abusione tractum est propter augustationem Latine lingue compressionemque. Hac igitur (ut dictum est) entia possunt appellari,Et ens hoc ipsum, id est esse, genus eorum fortasse dici videbitur,sed falso. Namque omnia que inter se equivoce nominantur, nunquam ejusdem conti- nentiam generis sortiuntur. Quippe quorurn sub- slantia discrepat,non est dubium quin generis quo- que ipsius definitio discrepabit ; bac autem ut entia nominentur, non univoce, sed c&quivoce prediean- tur.Nam quoniam substantia ens est, et item qua- litas ens, siquisrationem definitionemque substan- tie et qualitatis dixerit,eademnam utriusque non po- terit convenire,non est dubium quin substantia et qualitas non univoce, sed equivoce predicentur. Quod si &equivoce przdicantur, sub ejusdem generis fonte poni non poterunt.Non est igiturin generibus speciebusque aliquod genus solum quod possit diversa rerum genera coercere. Tuno Fabius: Abun- danter hic, inquit, omnia, et de his ipsis rebus fre- quentius inculcatum est. Sed perge ad sequentia. Faciam, inquam. Hec enim,ut arbitror,sequuntur. Ergo decem gen?ra constituil Aristoteles in praedi - camentis quze magis genera sunt. At vero illae quae magis species sunt, semper in plurimo quidem numero sunt, non tamen in infinito. At vero. individua qua sub magis speciebus sunt, infinita sunl semper. Hoc enim dicere vult quod multo plures species sunt quam genera: habet enim genus sub se pluri» mas species : e£ quoniam decem genera rerum om- nium prima sunt, species specialissim: non solum AN. MANL. SEV. BOETII A G D AA decem sunt, sed plures, non tamen infinite. Indi- vidua vero qua sub magis speciebus sunt infinita sunt, et eorum intelligentia nulla unquam capi scientia potest.Qux enimiu finita sunt nulloscientis termino eonoludentur. Igitur omnis a nobis divisio, omnisque scientiaa magis generibus per subalterna genera usque àd magis species deducatur. Ibi enim consistentes integram superiorum scientiam accipe- re possumus ac retinere.Si quis autem individua velit scientia disciplinaque comprehendere,frustra labo- rai: sed ita jubemur a magis generibus usque ad magis species per media intervalla discurrere, ut specifieis differentiis dividentes subalterna genera, a magis generibus usque ad magis species descen- damus. Specific differentie sunt que speciem quamcunque declarant. Declarant autem species differentiis hoc modo. 8i quis enim dicat substan- tiam,ut ponat sub substantia, corpus sub corpore, animatum corpus sub animato corpore, animal sub animali,rationale animalsub animali rationali, mor- tale,etomnes has species qui sunt substantie cum differentiis posuerit, bominis scilicet species in- formabitur.Nam corpusanimatum abjinanimato cor- pore differentia est.Porro autem animal ab insensi- bilibus,et rationale ab irralionali,et mortale ab im- inortalibus differentize sunt, hec igitur omnia cum junxeris, unam speciem declarabis,id est hominem. Nam cum dicis corpus animatum, animal rationale et mortale,que scilicet differenti in subalterno or- dine sibi supposita sunt, hominem demonstrasti. Sunt aulem quedam alie differentizse, que tales sunt, ac si dicas animal rhetoricorum, quod solus homo rhetor esse possit. Sed hec differentia non specifica differentia est,et substantiam horiinis nà- turamque non perficit,sed tantum artem quamdam scientiamque commendat.Illz igitur in divisionibus differenti: speciesque prosunt, ex quibus illa quee dicitur magis species informatur, et hac vocatur specifica differentia. quc magis speciem possit efli« cere. Ergo cum per heo descensum fuerit ad magis species,relinquenda suntsub magis speciebus indi- vidua,nec eorum est aliqua scientia requirenda.Nam illa non solum infinita sunt, sed etiam quacunque in sese continuerint infinita fiunt. Rhetoriea enim species est. Sed cum venerit in singulos homines, tune per singulos et infinitos divisa, singula etiam. fiet et infinita. Si enim omnes quicunque sunt vel fuere numerentur rhetores, nullus unquam hujusce numerationis finis erit, cum presertim etiam per infinita temporain futurum singuli homines rhetores | esse possint, Hie Fabius :Hoc igitur, inquit erat quod ait." Porro autem velariium vel disciplinarum cum indi- viduaper singulos homines esse coperint,rationem ad percipiendum capere vel habere omnino non possunt, Et ego : Hoc;inquam,est quod cum artes vel disei- pline, qua in sua specie una ante collecta fuerint, in individua venerint, idest, per singulos hominesin infinitam multitudinem innumerabilemque sese dis» 45 IN PORPHYRIUM DIALOGUS I. 46 pertiunt : hoc autem idcirco evenit,quod hz»ceadem A nis appellatio non convenit. Nam si dicas animal, ratio est quam Porphyrius ipse dicere non neglexit. Genus enim cum unum sit, plurimarum specierum progenitivum est. Namque sub uno genere plures species inveniuntur, idcirco quoniam species genus illud unde profluunt,in plurima segregantatque dis- pertiunt. Genus autem plurimas colligitres, sicutip- suma plurimis iterum speciebus dividitur. Namque homo,corvus et equus,que sunt species, quantum ad animal,cqualiter animalia sunt.Ita enim nomen animalis omnes suas species intra se continet. Quod Si el in homine animalis nomen est, et in corvo, et in equo,non est dubium,quoniam illud genus,quod sub seipsum ea continet, species divisz inter se di- vidant multiplicentque.Colligit igitur genus species inse, species vero suapte natura genusipsumdisper- tiunt.Estigiturgenuscollectivum specierumsuarum etquodammodo adunativum.Species vero divise ge- neris quodammodo et multiplicative. Igitur quicun- que ad magis genera ascendit, omnem specierum multitudinem per genera colligit adunatque. Cum vero a magis generibus usque ad magis species de- curritur,omnis unilas generum superiorum in mul- tifidasramosasquespeciessegregabitur. Quod autem ait multitudo capienda, perinde est aec si diceret, multitedo facienda est: nam cum dividis genus in Species,easdem species multas esse accipis, quas tu idem fecisti. Species quoqueab hae generis aduna- tione ac quodammodo collectione non discrepant. Namque et ipse infinitatem individuorum ad unam revocant formam.Singulorum enimhominum species qus est homo, collectiva est,hoc modo. Ad hominis enim speciem cuncti singuli homines, unus homo sunt,id est prima species qua nos continet coercet- que.Porro autem ipsa species in nos multos scissa dividitur.Omne enim quod singulum est atqueindi- viduum,illud unde nascitur dividit.Omne quod non est singulum atque individuum, sed dividi potest, - hon perseipsum magis dividitsubteriora, quam col- ligit.His igitur expeditis, constat et genus plurima- rum specierum esse genus, et speciem plurima sub seindividua eoercere. Nam si illa qu& sunt subte- riora dispertiunt,et in multitudinem dissipant divi- duntque,non est dubium quin superiora semper in- ferioribus pauciora sint. Predicamenta vero que aliud dealio predicantur,vel ad se invicem quse tor- "quentur, boc modo sunt : omnis enim res ali» aut J major erit, aut minor, aut aqua ; omne quod est majus,de minore poterit praedicari: nam cum ani- mal sit majus ab homine, poterit animal de homine predicari, minus vero de majore non dicitur. Nam quoniam animal est et homo et equus, ad animal hominem si predicarevolueris,tantum hec convenit predicatio, quantum convenit animal partem esse super hominem. Age enim, converte, et dic hoc-esse animal quod hominem : quantum igitur pars est ani- - malis, que hominis speciem contineat,tantum ani- : - màl homo est.In illis autem aliis partibus animalis quz aliud continent quam est species hominis, homi- C hoc est, quod homo in illa parte in qua equus est non erit homo, atque ideo universaliter non conver- tuntur. Namsi dicis, omnishomo animal, verum est. Si dixeris, omne animal homo est,falsum est. Quod si majora de minoribus idcirco predicantur, quia omne majus minus in secontinet: et minora de ma- joribusideirconon predicantur,quiamajora minoris definitionem supervadunt, et quodammodo exsupe- rant, non est dubium quin illa que sunt equalia, sibi possint ipsa converti. ZEqualia autem illa sunt qua neque minora neque majora sunt, id est, ut si inquamlibetspeciem apponantur,et omniillispeciei adsunt, et nulli alii : nam omnis homo risibilis est, et nullaalia speclesrisibili potest proprio nuncupari, atqueideo quoniam equalia sunt convertuntur.Dicis enim : Quid est homo? Risibile. Quid est risibile ? Homo: et item,Quid est hinnibile? Equus. Quid est equus? Hinnibile.Quod si semper majora de minori- bus praedicantur, superiora necesse est genera esse, et omnia subalterna minora. Quod si subalterna om- - nia minora sunt, non est dubium quin si quis per subdivisionem descendatad ultimam speciem,quod- cunque genus de vicinis sibi predicabitur, etiam de subalternis predicetur : namquesubstantia habet si- bi vieinum ad subteriora genus, ad se vero speciem, quod esLcorpus; de hocigitursubstantia praedicatur. SI quis enim interroget quid est corpus, dicitursub- stantia. Sub corpore vero est animatum corpos, et sub eo animal. Ergo quoniam substantia ideirco praedicatur decorpore, quiailliest superior, necesse est,quibus corpus superius fuerit, eisdem eliam sit substantia superior. Nam si corpus predicatur de animato corpore, et de animali, predicabitur etiam substantia de animato corpore, et de animali. Sic igitur quecunque superiora fuerint desubterioribus non solum sibi vicinis,sed etiam longe subterioribus predicantur. Nam si majora sunt iis que sibi vieine suntspeciebus,multo majoraeruntetiam illis quibus ille vicine species fuerint ampliores: ergo de quibus- cunque species pridicatur, de ipsis predicabitur et illius speciei genus.Nam si species aliqua, aliqua re major est,multo genus speciei ipsius illa re qua spe- cies major est,majus erit. Atque ita ad id predicabi- tur quemadmodum ipsa species antea predicataest. Quod si ita est, non est dubium quin genus quoque generis illius,quod ad illud ad quod species predi- cabatur,poterat praedicari, etiam id quoque de eo de quo species etgenus speciei predicabatur,predicari posse. Nam si quis dicat Ciceronem esse hominem, cum animal hominis genus sit, non erit absurdum Ciceronem animal predicari, et cum animalis ipsius substantiagenussit,noneritinconveniensCiceronem substantiam predicari, quoniam quz supersunt de subterioribus preedicantur,etqua subteriorasunt si qua alia sibi subteriorahabeant,illud primum genus habebunt etiam ista subteriova,et de his non incon- venienter predicabitur. Igitur species de individuo predicatur ut magis, magis genus vero de omnibus AT AN. MANL. SEV. BOETII 48 subalternis, et de magis specie predicatur: equo À prietas in aliis non convenit,nisi in se ipsis tantum enim modo dicitur et corpussubstantia,etanimatum corpus substantia, et sensibile corpus substantia,et rationale animal substantia, et mortale substantia, et homo substantia, et de ipsis eliam magis genus individuis przdieatur, ut dictum est: potest enim Cicero dici substantia, species vero sola de nullis aliis, nisi de individuis predicatur, ut predictum est : individua aulem ipsa de nullo alio predicantur nisi de ipsis,id est singulis.Natura autem individuo- rum hac est,quod proprietatesindividuorum in solis singulisindividuis constant,et in nullis aliis transfe- runtur,atque ideo de nullis aliis predicantur. Cice- ronis enim proprietas cujuslibet modi fuerit, neque in Catonem, neque in Brutum, neque in Catullum aliquando conveniet. At vero proprietates hominis quz sunt idem rationale, mortale, risibile, pluribus, etomnibus individuis possunt et singulis convenire. Omnisenim homoetsigillatimindividuus,etrationa- lisest,et mortalis,et sensibilis,et risibilis.Atque ideo illa quorum proprietates possunt aliis convenire, possunt de aliis predicari. Hiec autem quorum pro- NINE ME AAA ADD c DIALOGUS SECUNDUS. DE DIFFERENTIA. Multa tam nobis a parente natura quam citeris animantibus gravia illustriaque concessa sunt, quie nos ita quasi quedam benigna artifex humanitatis excoluit, ut primum nobis reputandi considerandi- que animos rationemque concederet,post vero ratio- nem repertam proloquendi conferret, perinde ac si voluisset, jussissetque nos non corporis sensibus à belluis,sed mentis divinitate distare: quid cum se ibi adjunxerit, et a suc vivacitate natura non discesse- rit,tunc sie ut ipsa est eterni generis,ita quoque fa- mamin posteros,vitamque glorizinünitissimistem- poribus cozquat.Sin vero pravis selibidinibus cor- poris obnoxiam mens perdendam corrumpendam- que permiserit,naturam corporis sequitur.Nam ni- hil ejus vivacitatis post corpora remanet,cui omnis labor et studium de rebus corporis atque in corpus impensum est.Quare advertendum est,ut nos melio- res accuratioresque reddamus,non ea re qua pecu- dibus nihil distare possumus,sed quo caelestium vir- tutum similitudine eternitatis gloriam factis egre- giis dictisque mereamur. Sed de his alias, nunc ad propositum revertar.Cum igitur alterius noctis con- suetalucubratiovigilieque venissent,credo hesterne rationis subtilitate captus,vel qua ipse est cupiditate discendi audiendique studio, vigilantius quam un- quam surrexeratFabius ad me perrexit,qui postquam consalutatus,sequentis a me operis promissam con- tinuationem reposceret: Faciam, inquam,non invi- tus,quippecum nec mihi sit in vita quidquam melius agere,ettuhancmihijocunditalem studiotuoaugeas, quod mihi perquam gratissimum est, placuit igitur utquoniam hesterna dissertatio speciem explicuerat, C. singulariter,de aliquibus aliis preter sesingulariter predicari non possunt.Repetendum est igitu r,quod omne individuum specie continetur, species vero ipsa coercetur a genere,et unum quasi omnium to- tum corpus, magis genus est, et nunquam est pars, individuum vero pars semper est, nunquam est to- tum.Species autem et pars et totum merito nuncu- patur, nam ad genus pars est, ad individua totum : dividit enim genus(ut dictum est)et individua colli- git.Sed species pars est alterius, id est, generis, to- tum vero non est partis,sed partium. Namque ge- nus et unum est,et plures species unius rei,id est, unius generis species pars est. Et quoniam indivi- : dua plura sunt, et infinita sub una specie que illa individua colligit,species illa non est unius totum, id est,non est partis totum,sed plurimorum, id est | partium ; plures enim partes sub ea individuorum sunt,quarum totum species,id est homo;appellatur. Sed de genere et specie sufficienter diclum est. Et quoniam matutine salutationes vocant, in futuras noctis vigilias quod est reliquum transferamus. alterius expositionis principium de sequenti diffe- rentia sumeretur.Hic Fabius: Uberrime,inquit,a te - hesternis vigiliis de generibus et speciebus exposi- tum est. Sed (ut dici audio) subtilior de differentiis tenuiorque tractatus est. Non, inquam, immerito, nam varie acceple differenti:&, varias habebunt etiam potestates. Erunt namque alias genera,alias species, alias vero differentie, sed hoo postea de- monstrabitur.Nunc vero ita (ut arbitror)textus est : Omnis differentia et communiter et proprie et magis proprie dicitur. : Differentiam quoque multis appellari modis desi- gnat.Dicit autem tribus his modis fieri differentiam, cum aut communes sunt, aut proprie, aut magis proprie. Communes sunt quibus omnes aut ab aliis differimus,aut a nobis ipsis : nam sedere vel ambu- lare vel stare differentia est : nam si ta ambules,ego vero sedeam,in situ ipso atque ambulatione dilfferi- mus.El item ego cum nuae sedeo, postea vero si am- bulem, communi a meipso differentia discrepabo. Propriz vero sunt que uniuscujusque individui for- mam aliqua naturali proprietate depingunt,utsi quis sit cesiis oculis, vel crispo capillo. Etenim propria uniuscujusque singuli hominis sunt quocum ista nascuntur.Magis propriesuntquainsubstantiaipsa permanent, et totam speciem differentia descriptio- - neque permutant,ut est rationalis vel mortalis homi- nis differentia. Horum autem communes et propric differenti:& sub eadem specie singulos a se faciunt discrepare, illa propriis differentiis, illa communi- bus. Magis proprie vero totam naturam cujuslibet specieisubstantiamque permutant,et ab aliis specie- bus segregant atque disjungunt. Harum ergo com- 49 IN PORPHYRIUM DIALOGUS II. 50 munes et proprie differentize,quoniam speciem non A Earum vero que sunt inseparabiles,ali:? perse ve- permutant,sed formam quodammodo et habitudinem solum faciunt discrepare,alteratum facere dicuntur, id est non integrum allerum facere,idest non inte- gre permnutare, sed quodammodo disecrepantiam distantiamque faciunt,atqueideo non vocantur alte- rum facientes;id est permutantes,sed magis altera- tum, id est non integre alterum facientes. Il!a vero tertia, id est magis propria, quoniam substantialis est, et ipsius speciei inserta nature alterum facit. Nam quoniam homo atque equus quantum ad hoc quod animalia erant nnaillis erat substantia, veniens rationale disgregavitomnino speciem,et funditus al- terum fecit. Ergo communes et propriz differentise alteratum facientes vocantur,magis proprie autem alterum facientes.Constat igitur differentiarum alias facere alterum, aliis alteratum: ille. qua faciunt alterum,qua substantiales sunt,et omnes naturam speciemque permutant, et specifica predicantur ; valent enim quarlibet speciem constituere, et ab aliisomnibus segregare,et ejus formam naturamque componere.Nam si dicas mortale et rationale diffe- rentias et ea animali supponas, non dubium quin cum hominis speciem facias,speciei hujus sint per- fectrices, atque ideo specifice nominantur,quod et permutantnaturam,etipsam substantiam cujuslibet aliusspeciei constituant.Ille vero alise nihilaliudef- ficiunt, nisi alteratum,quippe cum aut proprietate quadam forms alius distet ab alio,aut aliqua habi- tudine et dispositione aliquid faciendi. Illa igitur magis propria differentia, quam specificam nomina- mus,sola poterit in generis divisione congruere. Et- enim caters nihil ad substantiam,sed ad quamdam quodammodo ejusdem similitudinis discrepantiam distantiamque ponuntur.Nihil enim in illis praeter alteritatem solam reperire queas, quippe que non constituunt species,sed constitutas jam et effectas magis propriis suis qualitatibus ipse discriminant. Quod autem dicit: - Repetenti nunc a, superioribus dicendum. est, diffe- rentiarum alias esse separabiles alias. inseparabiles, hoc est quod hio nunc divisio alia rursus assumi- tur.Namcum prius differentiam in tribus partibus separaret,et postea tres illas in duarum tantum nu- merum quantitatemque colligeret,ut alias;alterum facientes esse diceret,alias alterantes,ipsarum rur- sus trium tertia sumitur facienda divisio.Dicitenim alias esse separabiles,alias inseparabiles,et sicutin priore divisione alteratum facientes due fuerunt communes et proprie, sola vero magis propria re- manserat qua alterum faciebat,eodem nune etiam modoin separabilibus etin inseparabilibus:commu- nis tantum separabilis differentiaest, utraque alie, ut caecitas oculorum,vel flava caesaries,vel corporis proceritas, qua sunt proprie differentie; vel certe rationabilitas,vel mortalitas,que suntmagis propria differentiz:;non possunt unquam ab hominis specie segregari. Sedere vero vel currere, que communes sunt,separantura singulis,etitem rursus adduntur. B D niunt, ali: vero per accidens. Et ille que per se veniunt,a magis propriis manant.Ille que per acci- dens, a solis propriis effunduntur. Et inseparabile accidens est,quidquid per inseparabilem propriam differentiam unicuique speciei contigerit.Sed quan- quam propria et magis propriainseparabiles differen- tie sint,nunquam tamen illam superiorem formam naturamque commutant.Nam magis propria semper alterum,propria solum semper efficit alteratum.Huc accedit quod inseparabiles propri possunt alicui plus minusve contingere.Inseparabiles magis pro- prie, nec cumulis intentionis augent,nec imminu- tione decrescunt. Potest enim alius procerior,alius fuscior,deductioribus alius capillis,alius flavioribus nasci, qui sunt inseparabiles propriae differentiz. At vero magis propria,id est rationale neque plus, neque minus admittit.Omnes enim homines in eo quod homines sunt,zqualiter suntrationales atque mortales.Nam sigenus plus minusve esse possit ge- nus, possunt etiam differentie vel intentione cre- scere,vel remissione decrescere.Nam quoniam ani- inal non est plushomini quam equo,nequeequo plus quam czteris,et equaliter subjectis omnibus genus est.Sic specierum differentise quas specificas appel- lamus magis minusve non capiunt.Nam si animal ra- tionale,mortale,hominis est definitio, et hominum nihilominus singulorum,non est dubium quin hac definitioad omneshomines singulos equaliter sempe aptetur,et nulli neque plus neque minus conveniat. Quod si itaest, partes quoque totius definitionis, qua sunt differentiae, tales erunt ut nulli neque plus neque minus, sed equaliler semper et conve- nienter aptentur. Partes autem hujus definitionis suntrationale et mortale. Rationale igitur et mortale qui sunt magis proprizdifferentize plusminusvenon capiunt.Ab hac igitur,id est,separabilium insepara- biliumque differentiarumdivisioue tribus modis dif- ferentias speculamur.Nam aut separabiles sunt,aut inseparabiles.Inseparabilium vero aut per se veniunt aut per accidens.Que per se veniunt alie sunt que genus dividunt, alie speciem informant atque constituunt.Sed de superioribus prius dictum est. Nunc autem de iis genus dividunt et speciem constituunt disseramus.Omnis qu:cunque fit gene- rum divisioin species,si earum specierum aliasub- . divisio fiat,et a magisgeneribus per subalterna ge- nera usque ad magis species deeurratur,gemina in his erit duplexque divisio. Namque si contrarias dif- ferentias respicias,generum est divisio.Si subalter- norum generum sit,specierum constitutio.Si enim genus dividamus, id est substantiam, ut jam in speciei disputatione divisa est, et sic ut substantia sit summa post substantiam, animatum corpus et inanimatum;sub animato corpore sensibile etinsen- sibile; sub sensibili, id est animali, rationale et irrationale; sub rationali,mortale et immortale.lIl» igitur differentic ez&dem species sunt,si contra se- ipsasiu divisione respiciantur,et dividunt genus hoc 51 AN. MANL. SEV. BOETII 52 modo.Nam quoniam subsubstantia animatum cor- A tionale, species qu: subipsoaunt positw istas diffe- pus et inanimatum posuimus,si animatum corpus conira inanimatum respicias,substantiam divisisti. Si vero subalterna genera in ipsis differentiis aspi- cias,speciem constitues.Nam si animatum corpus et quod sub ipso est sensibile corpus aspexeris,animal respexisti. Item si rationalem differentiam contra irrationalem differentiam acceperis,genus quod est utrorumque, id est animal divisisti.Si vero sub eo- dem ordine rationalem differentiamet et mortalem accipias, hominis sine dubio speciem demonstrasti. Ita he differenti? alio modo accepte fiunt generis divisibiles,id est genera dividentes.Alio vero modo fiunt constitutive specierum,id est qu: species de- clarent atque constituant. Nam si contrarias differentias respexeris, divides genus. Sé vero subalternas,speciem constitues. Differentiarum igitur vis,et separabilium etinse- parabilium, ceteras tres res,id est genus,speciem, accidensque sic retinet,ut permutata comparatione per hcc eadem ipsa etiam permutentur.Nam ratio- nale et mortale differentias si contra irrationale et immortale respexeris,divisibiles sunt generis diffe- rentie.Sin vero idem ipsum rationale et mortale ad superiora comparaveris,species erunt ejus quod eas continet animalis. - Si vero rationale atque mortale ad subjectum homi- nem consideres,generaejus constitutivasque differentia contemplabere. At vero deillisaliisinseparabilibus,id est propriis cadunt differenti: inseparabilis accidentis.Insepa- rabile namque est accidens, cecitas oculorum, et nasi curvitas,et alia hujusmodi.Et idem de separa- bilibus accidentibus,id est decommunibus.Separa- bile namque accidens est,vigilare, dormire,currere, et sedere. Quod autem dicit: Sic igitur composita sit super omnia substantia,ut sint ejus differentize divisibiles animatum et inanimatum contrarias dif- ferentias in species monstrat. Quod autem dicit : Hacdifferentia animataatque sensibilis socia a sub- stanti perficiet animal, constitutivas specierum differentias monstrat.Sicigitur variis modis accepta varias virtutes formasque sortita sunt.Sed et divi- sibiles et constitutive utraeque specifice nominantur, et in divisionibus generum definitionibusque sole sunt utiles.Ceeterc vero inseparabiles per accidens, inutiles,et multo magis illae suntinutiles,qua sepa- rabili differentia discretioneque formate sunt.Has autem specificas differentias,qui de differentiarum divisione tractavere, tales esse declarant quibus species a genere abundant. Quid autem sit breviter explanandumest, Controversiaest utrum genus dif- ferentias specierum suarum in sehabeat,an minime, ut puta: Animal sub se habet species rationale et irrationale, id est hominem,et verbi gratia equum. Rationabilitatem igitur el irrationabilitatem,id est, hominis vel equi differentias,quibus a se Species sub. animali posite differunt, utrum habet utrasque ani- mal,an non habeat in controversia est. Nam si ani- mal quod genus est,neque rationale est nequeirra- B D rentias non habebunt.Nam si genusistas differentias non habebit,unde erunt speciebus differentiz,qui- bus a seipsis differunt?8ed si quisdicat esse in ge- nere istas differentias(non enim habere differentias species, nisi prius genus habuisset), aliud majus continet incommodum. Nam quoniam eque sunt species quz? sub aliquo generesupponuntur,etequa- liter homo atque equus sub animali genere ponun- turneque homo prius est neque equus, sed uterque equaliter animalis species nominantur.Igitur si ra- tionaleatque irrationale &qualitersub eodem genere sunt,eruntetiam uno tempore.Quod si uno tempore ei genus istas differentias habet, ut genus suapte natura,id est animal rationale sit et irrationale,non est dubium quod eadem res uno tempore duas con- trarietates in sesesubstantialiter retineat, quod fieri nequit. Quid igitur? Dicendum est quoniam genus actu quidem ipso quod Greci £v£pgyeuy vocant istas differentias non habet. At vero potestate ab his ipsis differentiis, quas in suas species fundit non vacat. Quid autem sit actus et potestas casligatius expli- candum est. Tantum interest actus a potestate, quantum homo ridens ab eo ridere possit, non tamen rideat. Ille enim agit ipsam rem, ille tan- tum potest, non etiam agit. Sic igitur et. animal. Namque homo actu ipso rationalis est.Semperenim homo rationalis,et nihil aliud est: et equus semper irrationalis,etejusirrationabilitasin actu posita est. - At vero ipsum animal rationale vel irrationale non ipsum agit,neque est in eorum aetu positum, sedin potestate.Potest enim ex serationale atque irratio- nale profundere.Quare quoniam species actu diffe- rentias continet, genus vero poleslate, species a genere merito differentiis abundare dicuntur.Quo- niam quod genus potest, id est differentias facere, species non solum possunt,sed etiam agunt.In ipsis enim speciebus posite informateque sunt. Est autem alia differentie definitiotalis qua dicat diffe- rentiam esse qua ad plurimas species in eo quod quale sit,pradicatur.Differentia ad res plurimas diei potest,ut rationale dicitur ad hominem:homo enim est rationalis,dicitur ad Deum.Deus enim rationalis dicitur,sed non in eo quod quid sit,sed in eo quod quale sit.Nam si qualis homo sit interrogetur,ratio- nalis continuo respondetur.Qualis Deus sit si inter- roges, rationale non absurde dixeris. Eodem modo etiam irrationabilitas dicitur et ad equum et adbo- vem et ad piscem et ad avem,qua omnia si qualia sint interrogaveris,irrationabilia predicantur.Bona igitur et recta hao est definitio,id est differentia est qui ad plurimas res specie distantes in eo quod quale predicatur.Et de mortali vero, et de aliis dif- ferentiis,eadem est ratio.Sequitur locus perdifficilis sed transferentis obscuritate Victorini magis quam Porphyrii proponentis,qui hujusmodiest:Dicit enim omnemrem quecunque est corporeaex materia et for» ma constare.Namque sistatuam dicas,constatstatua ex cre(verbi gratia)et figura illa quameisuus fictor 53 IN PORPHYRIUM DIALOGUS II. 54 imposuit,et est materia ex qua facta est des: figura À seipsum genus est,mutes et facias que per se ipsa vero,id est,forma qua ds ipsum formatum est. Nam si hominem formabis ex ere et figura hominis,erit hominis figura,forma,zs vero materia. Eodem modo eliam genus.Namque genus in modum materi: ac- cipitur, differentia vero in modum forme. Etenim quemadmodum quacunqueillares ex materia et for- ma constat, sic etiam omnis species ex genere et differentia. Namque genus ita est hominis, ut est statue es. Differentia vero sic est, hominis, ut est forma illaex quaes effictum est.Nam sicut ex aliqua figura que ex cris materia effieta est,cujuscunque illius species status sit, sic etiam in genus,id est in animal cum venerit differentia,id est rationale,ho- minis species fingitur. Ista igitursibi proportionali- tersunt.Proportio autemest cujuscunqueillius rei si- milis adaliquamrem cognatam comparatio:ut puta si duo compares ad quatuor,dupla proportio est. Si vero viginti ad quadraginta,eadem dupla.Subeadem ergo proportionesunt quatuor ad duo,sub quali qua- draginta ad viginti,quod utraque duplex est numes- rorum comparatio. Sic igitur qualis proportio est, id est comparatio materi» est figure,talis est pro- portio generis et differentie : et. ista quatuor sibi proportionaliter sunt. Eodem enim modo ex materia et figura speciesuniuscujusqueillius fictionis forma- taest,quemadmodum ex genere et differentiisspecies cujuscunque illiusanimantiisinanimantisve forma- tur,quodVictorinusscilicetintellexisse minus vide- tur.Nam quod Porphyrius 4Aovov dixit,id est propor- tionale,ille sic accepit quasi &v&Ao yov diceret, id est irrationaliter.Atqueideoinloco ubi habet hoc modo c seriptum : Omnes namque res ex forma et materia consistunt,ipsa autem forma irrationalis est,tollen- dumest irrationale.Etsubterius paululum ubihabe- tur:Jam omnes genus simile materie est,et consistit irrationale, tollendum est irrationale,et ponendum est proportionale,ut sit,et consistit proportionaliter. . Nam qua proportio est figure ad materiam in effi- cienda cujuslibet corporis fictione, eadem est pro- ' portio differenti: ad genus in efficienda cujuslibet specie animati atque inanimati. Sequitur item alia . definitio quc est hujusmodi : Dicuntenim essedilfe- — rentiam quod possit separare quidquid sub eodem genere est,et recte dicunt.Nam dum sub eodem ge- nere sit homo atque equus,quia utrumque est ani- animalia sunt,planior sensus erit.Generis enim hic nomine pro animalis abusus est;,et erit hujusmodi ordo: Differentia est qua differunt singula,que per se ipsa animalia sunt,et illa quc rationalia sunt ani- malia nos scilicet,et illa qua irrationalia sunt.Quod si sic esset, nullus esset error omnino. Nunc vero genus quod ait,pro animalis nomine intelligendum est.Item dii atque;homines cum utrique rationales sint,mortalitatistamen nomine adjecto differunt dis- erepantque. Sic igitur differentia est qua singula differunt, sed hoe non simpliciter,sed illas tantum differentias hujusmodi esse putandum est,qus» ad substantiam prosint,et que ad id quod est et qua cunque speciei possunt esse alique partes que hu- jusmodiest: Siequusatquehomo,quorum utrórum- que unum genusest animal,a se differunt rationali atque irrationali qualitate, attamen ista rationabili» tas et irrationabilitas in substantia ipsarum species rum est hoe modo. Nam neque equus post esse sine irralionabilitate, neque homo sine rationabilitate, At: que ideo iste differentio prosunt ad aliquid esse speciei illi cui fuerint accomodate,et substantie ip- sius pártes sunt. Nam cum homo ex his differentiis constet, id estex rationali et mortali, rationale et mortale solum positum pars est substantie hominis. Nam si utráque simul unum hominem faciunt, non est dubius quinad substantiam hominis effieiendam unaquaeque earum res pars esse videatur.Quareill&e differentic quecunque non prosunt ad esse, neque partes substantie cujuslibet speciei sunt, specifiee differentia dici non habent, quamvis sola hoc una& species habeat, Nam si homo navigat, potest diei animal navigabile.Sed navigare in substantiam ho- minis non vertitur.Nequeenim homo inde $ubsistit, quia navigat, quamvis hoc nullum aliud animal habere possit, id est, nullum possit animal na- vigare. Bodem modo et esse rhetorem vel gram- maticum, Has igitur differentias quas &d esse non prosunt. Sed tantum artem aliquem scientiam- que commemorant, non ponimus specificas esse, quamvis una qualibet animalis id species habeat. Ergo considerandum est, ut quoties dicimus defini- tionem differentiz illam differentiam esse qua diffe- rant singula, illam significari differentiam intelliga- mus,qus ad aliquid esse prodestet qus est alicujus - mal, cum venerit rationale vel irrationale, equum f) pars substantia speciei.llla vero qua ad esse non atque hominem quod sub eodem genere sunt. divi- dunt atque discernant. Suntigitur ille differenti qua possunt res sub eodem genere separare. Est autem alia definitio : Differentie sunt quibusquod- que ab alio distat. Nam homo atque equus rationali atque irrationali differentia diserepant,oum unum sint quantum ad genus,et hoo est quod dicit : Differentia est qua. differunt. singula, quia per se- ipsum-genus est,et illa qug rationalia sunt,no$ scili- cel,et illa quce irrationalia sunt. Namque et homo et equus et avis hec omnia genus unum sunl il estanimal. Namque animal horum omnium genus est. Sed si de hoo locoin quo positum est, quia per prosunt in hoc genere differentiarum,quamvis sin- gule cujusque sint non ponamus. Sed quoniam dé differentia dictum est,de proprio explicemus.Tune Fabius,Ut arbitror, consequens est. DE PROPRIO. Proprium quatuor dicitur modis. Dicitur namque proprium quód. uni speciei accidit, elàumsi mon om- nibus. Et ego : Quatuor ergo modis propria dividuntur; est enim proprium quod uni accidit, etsi non om- nibus, ut est rhetor vel geometer vel grammaticus. Hzc vero omnia uni soli speciei, id est homini acci- 55 AN. MANL. SEV. BOETII 56 dunt, non tamen omnibus. Neque enim omnes ho- À test sine ejus in quo est interitu.Nam cum insepara- mines vel grammatici, vel rhetores, vel geometri sunt, itaqueideo vocabitur hoc proprium quod uni sit,etiamsi nonomnibus.Est item alia proprietas qua est omnibus, etiamsi non soli.Nam bipes omni ho- mini ac idit. Omnisenim homo bipes est; sed non soli hominum speciei accidit,sed etiam avibus. Et item tertium proprium quod omni etsoli et aliquo tempore accidit,ut est in pubertate pubescere, et in senectute canescere.Namque et omnibus hominibus evenit, et nulli alii speciei nisi soli hominum,et ali- quo tempore : constitutum enim tempus est vel ado- lescentibus pubescendi,vel senescentibus canescen- di.Nequeenim a sextoanno vel septimo aliquis pube- Scit,auta vicesimo canescit,nisi forte aliquid accidat novi.Quartum proprium est, quod uni speciei acci- dit,et omnibus sub eadem specie individuis,et omni tempore. Nam risibilem esse hominem,et unispeciei solum,id est homini contingit, et omnibus sub ea- dem specie inviduis: omnes enim singuli homines rident,et omnitempore.Nunquam enim tempus fuit, ut quicunque ridere non possit. Sed risibile dico potestate, non actu. Namque etsi non rideat homo, tamen quia ridere potest,risibilis appellatur.Et sunt integre ei vere propria ista quz et uni,et omnibus, et omni tempore insunt.Namque hac speciebus suis converti possunt.Si enim dicas : Quid est homo? Ri- sibile. Si quid est risibile interroges, homo predi- cabis. Illa vero alia bipes,vel grammaticus propria quidem sunt,sed converti non possunt.Nam gram- maticussemper homo,homo vero non semper gram- matieus.Et econtrario homo semper bipes est, non econtra bipes semper homo est.Et hinnibile similiter magis propríum equi est.Nam eodem modo hec pro- prietas ad suam speciem converti potest : nam si dicas quid estequus,hinnibile respondebis. Si,quid est hinnibile,equus preedicabitur. Sed quoniam de propriis dictum est,de accidentibus sequens tracta- tus habeatur.Tum Fabius : Definit Porohyrius acci- dens sic. DE ACCIDENTI. Accidens est quod infertur et aufevlur sine ejus in quo est interilu. Hoc autem dicere videtur,illud esse accidens sine quod potest constare illud cui accidit:ut puta si forte casu aliquo cuiquam facies irrubuerit, abscedente D ruboreillesa facies permanebit,sicut eveniente non lesa est. Dividitur ergo accidens in separabile et in inseparabile. Namque separabiles accidens est,ut puta si quid sedeat vel ambulet: inseparabile est, ut si dicas corvum nigrum, cygnum album, atque haec accidentia separari non possunt.Nascitur autem hu- jusmodi dubietas,utrum superior definitio vera sit,et omnium accidentium nomen includat.Nam quoniam sunt quzdam (ut ipse ait)aceidentia inseparabilia,in his talis definitio videtur convenire non posse.Nam si separari non possunt,non est inillis vera definitio qui dicit : Accidens esse quod inferri et auferri po- B C bilia sint, auferri non possunt. Sed hec tam vehe- mens quzestio solvitur sic, quod hzc ipsa definitio de accidentibus facta est potestate,non actu, et in- telligentia,non veritate, Nam quia ZEthiops etcorvus colorem amittant,sed sine isto colore ad intelligen- liam nostram possunt subsistere. Nam verum est quoniam /Ethiopem autcorvum colorniger nunquam diserit. Sed si quis intelligat colorem istum ZEthio-- pem vel corvum posseamittere,plumarum tantum color in corvo mutabitur, et erit avis alba specie et forma corvi, si quis hoc intelligat. An vero hominis, id est ZEthiopis,amissonigro colore,erit ejus species candida, sicut etiom aliorum hominum. Ergo hoc - non ideo quia fiat dicitur, sed ideo quia si posset fieri,hujus accidentis susceptrix substantia non pe- riret. Quod ipse hoc modo demonstrat. Potest autem subzntelligi et corvus albus,et Zthiops, ' ut corvus,amisso colove,in proprig substantize natura permaneaL,colorem suum perditurus sine interitu suo in quo color fuit. Nihil enim ad speciem impedit, si 7Ethiops vel corvus,amisso colore,in proprie substantie natura permaneat.Est autem alia definitio,que est hujus- modi : Accidens est quod contingit alicui, et inesse et non inesse. Nam quodinsubstantiam non vertitur,id aceidens esse dicimus,id est non in substantia insitum, sed. extrinsecus veniens.Erga ea que contingunt et esse et non esse, ideo accidentia vocata sunt,quoniam in substantie ratione non accipiuntur.Si enim in sub- stantis ratione ponerentur,nunquam non cssent,et si nonessent,nunquam esse possent.Nam quoniam, verbi gratia, rationalis in substantia hominis est, nunquam homo esse poterit irrationabilis, quoniam. irrationabilitasin substantia hominisnon est.Ex hoc ergo venit etiam alia definitio : X Accidens esse illud, quod neque genus sit,neque spe- cies, neque differentia, neque proprium. Nam quoniam genus,species, differentia, et pro- prium,in substantia sunt,et cujuscunque illius rei substantiam monstrant,idcireo quidquid horum ali- - quid non fuerit,id accidens merito predicabitur.Ex- plicitis igitur atque expeditis his quae proposuit,id est genere,specie, propriis, differentis,accidentibus- que tractare,nune exsequiturilla que inter hzecom- nia communia sunt,et quz differentia. DE COMMUNIBUS GENERIS, DIFFERENTLE, SPEGIEI, PROPBRIL, ACCIDENTISQUE. - Et primoomnium simul interse communiones ex- plicat,post etiam singulorum,et dicit omnium esse communede pluribus predicari.Namquegenus pre- dicatur de speciebus et de individuis,eeodem modo préedicatur et differentia de speciebus et de indivi- duis.Etiam proprium de specieet de individuis pra- dicatur. At vero species de solis tantum individuis appellatur. Genus enim, ut animal, predicatur de equis,hominibus,bobus et canibus,id est speciebus. 57 IN PORPHYRIUM DIALOGUS II. 58 Predicatur item et de his que sub ipsis speciebus A predicatur.Rationabile autem predicatur nd homi- individua continentur.Nam sicut species ipsa canis vel equi vel hominis animalia sunt, sie vel unusquis- queequus vel homo animalia predicantur. Differentie vero predicantur de speciebus et deindividuis hoc modo.Namque homo et equus species sunt.Sed ra- tionalis dicitur, et ad speciem hominis differentia praedicatur,eodem modo et ad Ciceronem.Nam cum sub hominisspecie individuum sit,et ipse rationalis appellatur. Proprium autem de specie praedicatur, cum dicitur species quod est homo risibilis, e£ cum dicitur Cicerorisibilis,quod estindividuum,monstra- tur proprium de individuis praedicari. Species vero de suis tantum solis individuis predicatur.Interro- gatur enim quid est Cicero. Et homo respondetur. Accedens vero predicatur de individuis,et postea de speciebus. Nam si quid dicat, homo sedet, quod est accidens separabile,quicunque singulum hominem, id est individuum sedere viderit, tunc idem et de specie pradicat,ut dieat.quoniam Cicero sedet. Ci- cero autem homo est,homo sedet.Eodem modo in- separabile accidens de speciebus et de individuis predicatur.Expeditis engo omnium communionibus generis et differentie primum communiones diffe- rentiasque declarat. DE COMMUNIBUS GENERIS ET DIFFERENTLE. Et primum!dicit generi cum differentia esse com- mune, quod ab utrisque species eontinentur. Nam genus quod est animal, continet speciem hominis atque equi.Porro autem rationale,quod est differen- tia,continetet hominem et Deum.Etirrationale,quod est differentia,continetequum et bovem atqueavem. Sed ita continet, ut genus semper plures species contineat,quam continet differentia.Namque genus et ipsas d:fferentias continet.Genus enim,id est ani malrationale atque irrationale,continetillas species que sunt sub rationali,et illas que sunt sub irratio- nali continet genus,id est animal.At vero differentia id est rationale,irrationale non continet,sed tantum hominem atque Deum. Plus igitur genus continet quam differentia. Est autem aliacommunio ; siquid enim ad quodlibet genus ita praedicatur,ut ejus ge- nus sit,et deillis speciebus que sunt sub illo genere ad quod predicatur,illud genus appellatur,et de illis individuis que sub illis speciebus sunt.Namqueani- mal genus est hominis et de animali predicatur,ut genus substantia. Genus enim substantia animalis est. Ergo illa substantia qua ad hominisgenus,id est ànimal,ita predicatur,ut genus praedicatur etiam et adipsum hominem : dicitur enim homo substantia. Predicatur item iliud generis genus, etiam de illis qui sunt specie individuis. Dicitur enim Cicero, quodestsub hominis specieindividuum, substantia : differantia eodem modo.Nam si qua differentia dicta fuerit de alia differentia,ut differentia intelligatur, predicabitur,et ad speciem que sub illa differentia est ad quam predicatur,etdeillisindividuis quie sub eadem specie sunt. Nam ratione uti, ditferentia ad : rationalem differentiam veluti cognata differentia C D nem ergo ratione uti predicabitur ad hominem. Idem etiam ratione uti, predicatur ad Ciceronem, quodestindividuum,subillaspeciead quam speciem illa differentia,id est rationalis, praedicatur, de qua pradicabitur ut cognata illa differentia,id estratione uti.Igitur est ista generis differentieque communi- las,quod ea qua de genere speciei praedicantur ut genus,et de sub eodem genere specie predicantur, et de individuis: et illa quz de differentia predi- cantur ut differentia, et de sub eadem differentia specie predicantur,et de individuis.Est autem alia communio,quod quemadmodum interempto genere species interimuntur,sic interempta differentia spe- cies sub eadem differentia interimuntur.Nam si in- terieritanimal,homo atqueequuscontinuo periturus est. Sin vero differentia interierit, id est rationale, dii atque homines interibunt, et nihil eorum erit quod uti ratione. d DE PROPRIIS GENERIS ET DIFFERENTLE. Post demonstrationem igitur communionem pro- prietas eorum differentiasque designat,et dicit pri- mam differentiam eam,qua genus non solum a dif- ferentiis, sed etiam speciebus, propriis et acciden- tibus differat. Namque dicit genus multo de pluribus predicari,quam predicatur differentia,vel species, vel accidens,vel proprium. Namque genus dicitur, id est animal de quadrupede, de bipede, de reptili, id est de serpente, de natali, id est de pisce. Qua- drupes autem quod est a bipede differentia,de solis illis dicitur que quatuor pedes habent,id est, equus vel bos. De ceteris autem aliis, id est, bipede vel reptili vel natatili,unde genus equaliter praedicatur, appellari non potest.Plus autem genus a speciebus predicatur,quod cum homo species sit,et de solis individuis praedicetur, idem tamen homo de equo vel bove vel cane non predicatur.At vero animal quod est genus, de pluribus speciebus predicatur. id est de homine, et de equo,et cane et bove,et de omnibus qua& subipsis positasuntindividuis.Genus autem a proprio predicationibusabundat,quod pro- prium unius speciei semper estet de sub eadem individuis. Genus vero de multis speciebus et pro- priis praidicatur, et de sub eisdem individuis. Ab accidentibus vero genus magis de plurimis praedi- catur, quod cum unius cyani inseparabile fortasse accidens sit album,animal non solum de cygno pre- ditatur, sed etiam de albis omnibus et non albis animalibus. At vero accidens de solis tantum illis .quibusinseparabiliter continetur,vel quibussepara- biliter. Nam principaliterdeindividuis dicitur.Quare constat multo de pluribus predicari genus quam accidentia praedicantur,quod accidentia principali- ter de individuis,genera vero de individuis et despe- ciebus et de differentiis preedicantur. Sed nunc illas differentias accipiamus quibus genus dividitur, non quibus species informantur. Hoc autem est: Quoniam duas diximus differen- tiarum esse formas, ut alie sint divisibiles, alie 59 constitutive, constitulivas illas duximus, qua» sub A eodem filo posite et subalternis generibus descen- dentesspeciem quamdam informant atque perficiunt ut est rationale vel mortale, que hominis speciem constituunt: alias vero divisibiles,qua genus divi- dunt,non speciem informant,ià est rationale et irra- tionale,mortaleetimmortale.Nunoc de differentiisillis iste tractatus habetur que genus dividunt,non qua speciem constituunt.Nam illa qux genusdividuntin differentiarum integro loco accipiuntur:ille vero qua speciem eonstituunt,in specierum generumque sub- stantiam accipiuntur. Namque rationalemortalis ge- nusest.Porro mortale hotninis genus est,et iste con- stituunt speciem.Atl vero rationale irrationalis spe- cies non est, neque genus. Nec mortale immortalis neque genus neque species est. Atque ideo quoniam propriam vim differentiarum istaretinent,quz neque genera nequespeciessibiinvicem esse possunt,ipsas nunc differentias accipiamus in quibus nulla quan- tum ad genus estspeciemque communitas.Est etiam generis differentia.Namque genus a propriis diffe- rentiis prius est.Namque si abstuleris genus,omnes simul differentias abstulisti.Nam si abstuleris ani- mal,rationaleatque irrationale non remanent.Porro autem si rationale abstuleris,remanet animal. Sed si utrasque interemeris differentias,id est rationale et irrationale,potest tamen quoddam intelligi, quod sit substantia animata sensibilis, id est animal.Ita genus sublatum omnes secum aufert differentias. Sublatz differentie genus secum non interimunt, quod intelligentia genus remanet, id est quoniam potest animal intelligi preter differentias, ut ejus tantum definitionem animo capias,et esse dicas sub- stantiam animatam atque sensibilem. Qux autem talia sunt,ut ipsa interempta interimant,non simul aliis interemptis ipsa interimantur,priora sunt illis qua possunt interimere. Est etiam alia differentia, quod genus semper in eo quod quid sit predicatur, ul dietum est,differentia vero in eo quod quale sit. Sed hoc frequentius inculeatum est,atque ideo id a nobis pretermittendum est. Est etiam alia differen- tia, quod ad omnem speciem unum semper genus aplatur.Homo enim unum tantum genus habet, ut anima! appellatur : in unam autem speciem plurimze differentie poterunt commodari. Namque homo et rationale est, que differentia est, et mortale, quae eadem differentia est, et sensibile, quibus scilicet omnibus aliis differt.Differt enim his omnibus quod sensibilis est ab insensibilibus, quod rationalis ab irrationabilibus,quod mortalisab immortalibus.Est etiam alia differentia qus superius dicta est. Nam genus speciei ita est ut materies, differentia vero ut figura. Nam sicut in eris materiem veniens figura statuam efficit, ita animali, id est generi, veniens differentia,id est rationale vel irrationale,facit ho- minis vel pecudis speciem.Qua autem communitates | vel proprietates generis et differenti fuerunt,hacte- nus dixit,et fortasse erunt etiam alie,que propter brevitatem supersedende atque dimittende sunt. AN. MANL. SEV. BOETII 60 DE COMMUNIBUS GENERIS ET SPECIEI. Nunc autem de generis velspeciei communitati- bus proprietatibusque tractatur, et dicit genus et speciem commune habere de pluribus predicari, sicut dictum est.Nam genus etdespeciebus pluribus predicatur et de earum individuis.Et item species de sub se plurimis individuis appellatur,et hic quo- queill:»species accipiuntur,quce magis species sunt. Nam si subalterne aceipiuntur,non magis species ' quam genera videbuntur.Nam qua subalterne spe- cies sunt, etiam genera sunt, et eri& absurdum et huie propositioni inconveniens de generum inter se differentiiscommunionibusquetractare.Accipiantur igitur ille tantum species,quespecies et magis spe- - 'cies appellantur. Est etiam alia eorum communio, quod sicut genus a specie primum est,sic species abindividuis prime sunt, Nam si genuseuferas,spe- cies abstulisti. Si species abstuleris, genera non peribunt.Porro si species abstuleris, individua mo- rientur.Si individua interierint,species manent,Est etiam hisaliacommunioquod quemadmodum genus quid sittotum declarat,sic etiam species.Nam totum quod est rationale,atque irrationale a genere decla- ratum est.Dicitur enim quidquid fuerit rationale vel irpationale,id esse animal: sic igitur totum quid sit a genere declaratum.Porro aulem quid sit tota ho- minum diversitas,id est individuorum,a sola specie declaratur,cum dicitar homo.Nam etScythaet Indus et totum quidquid individuum est,uno solo hominis, id est speciei, nomine continetur. DE PROPRIIS GENERIS ET SPECIEI, Dissertis igitur generis specieique communio- nibus,ad proprietates eorum vel differentias transi- tum fecit, dicens: Differre inter se genus et species,quod. genera species conlinent,uunquam rursus genera ab propriis speciebus - continentur. - Oportet autem (ut dictum est) in hoctractatu non subalternas, sed magis species considerari. Genus. enim plurimarum specierum est continens,etLunum omnium,et totum omnibus et singulos.Quod si ita est,et genus a suis speciebus singulis majus est, at- que ideo eas dicitur continere,non est dubium quin ea ipsa genera que continent species, ab his ipsis contineri non possint.Insuperomnia genera preja- cent. ll'oc videtur dicere, quod omnia genera prius D sint ab his speciebus qui sub ipsis positi continen- tur. Nam sicuti materies prima est ab illa re quie veniens in materiam formam constituerit atque figu- raverit,sic etiam prius est genusab illa specie quam veniens differentia formavit atque constituit. Nisi enimingeneribus differentiaveneritspeciesnunquam constituentur. Quare prejacent, id est presunt, et antiquiora sunt genera speciebus suis.Atque ideo si genera interimantur,species quoque peribunt.Nam sianimalsustuleris,hominem pecudemque sustulis- ti.Si vero species interimantur,non continuo genus interibit.Nam si homo perierit,animal continuo non interemptum est: aliaenim remanebit species dequa 61 IN PORPHYRIUM DIALOGUS II. 62 ipsum animal, id est genus predicetur. Atque ideo A — Dicitgeneraet propria in hoc sibi esse consimilia, genera ab speciebussuis priora sunt,et quod omnia genera univoce de speciebus predicentur, species ipse de generibus nunquam.Hoc (arbitror) hesterna lucubratione jam dictum est.Nam genera semper de speciebus univoce predicantur.Homo enim,et homo estetanimal.Porro autem animal genus est hominis, el praedieaturanimalde homine. Quoniam ergoani- mal predicatur, et dicitur homo animal, animal et homo uno animalis nomine nuncupantur. Sed his ipsis definitio una conveniet.Est enim animal sub- stantia animata sensibilis, quod non absurdum estin homine diei. Nam homo ipsesi animal dicatur,non erit absurdum dici de homine substantia animata sensibilis. Igitur genus de speciebus suis univoce predicatur, quod et eodem nomine,et eadem defi- nitione conveniat.At vero species non modo univoce non predicantur de generibus suis,sed nec omnino pradicantur.Nulla enim res minorde majore poterit predicari.Atque ideo,quoniam species minores sunt suis generibus,de generibus suis neque univoce,ne- que aliquo modo poterunt appellari. Amplius omnia genera abundant compleaoone sub se positlarum specierum, ipsae species abundant generum suorum propriis differentiis. Quod dicit perinde est ac si diceret : Omne quod genusest, plures subsespecies continet ; omnevero quod species sub se plures habet,ditferentias habet. Genus enim, id est animal, in hoc homine, id est specie,superabundatet superest,quod homo solum homo est. Animal vero non solum homo, sed etiam bos vel avis,vel alia hujusmodi. Species vero in eo superant genera sua,quod eas differentias quas spe- ciesin actu habent,easgeneranon habent.Nam,sicut superius dictum est, genera differentias illas quas habent sub se species posite, potestate continent, non etiam re.Atque ideo species qua est homo, vel alia species,sicut est equus,a genere suo animali in . hoe abundant et supersunt,quod animal ipsum per se neque rationale neque irrationale est. At vero 'homo vel equus hoo rationale,illud est rationis ex- pers.Illud etiam quod species nunquam magis genus fiet,rursus et genus nunquam magis species fit, et ut sciremus hie non desubalternis speciebus,sed de illis magis speciebus specialissimisque tractari.Quid ait? Quod e&a que sunt genera magis species fieri nunquam possunt, neque magis species aliquando fieri magis genus.Nam speoies nunquam genus est. Quidquid eniin fuerit species,genus non erit, neque quidquid fuerit genus,species erit.Quare constat in his eum tractatibus despeciebus solis,non etiam de subalternis disserere.Subalterna enim possunt esse etiam genera,magis species vero(utipseait)nunquam generaesse possunt, sed postquam de generum spe- ecierumque commultatibus differentiisque tractatus habitus est;ad genera propriaque transgressus est, DE COMMUNIBUS GENERIS ET PROPRII, Generis et proprii commune hoe. est,adhaerere spe- ciebus et eas amplectari, quod omne genusa suisspeciebus nunquam recedit. Eodem modo et propria.Nam si dixeris homo, cum ipso homine continuo animalnominasti,quod ipsius homini, id est speciei genus est. At vero eliamsi hominem dixeris,ejusetiam proprium continuo cum homine nominasti , omnis enim homo risibilis est, Itasemper genus et propria suis speciebus inserta et quodammodo conglutina sunt. Similiter et genus praedicatur de speciebus,et proprium de iisque» sui partcipantiasunt,etequaliter,inquit,omnes species eidem generi supponuntur, et ad eas genus illud appellatur,sicut propria ad ea predieantur,que sui participari possunt.Namque equaliter genus deho- mine dicitur, et de equo, et de bove, et de ceteris animantibus,quemadmodum et risibile,id est,pro- prium de Hortensio dicitur et Cicerone,etde singu- lis individuis qu: sub eadem specie continentur,ad quam speciem proprium,id est,risibile poterit pre- dieari.Adhue commune est ipsis univoce praedicari. Namquesicul genus desuis speciebus (ut dictum est) univoce praedicatur, ita eL proprium de ea specie cujus est proprium univoce praedicatur. Nam qui homo est, et risibile est. Porro autem si quis dicat hominem esse animal rationale et mortale,et dixerit risibile esse animal rationale et mortal,non errabit. JEqualiter igitur et genus de speciebus suis,et pro- pria de ea specie, cujus sunt,propria univoce pre- dicant. DE PROPRIIS GENERIS ET PROPRII. Differt autem utrumque,quod genus primum est. secundum proprium.Genusenim siab specie primum est,proprium autem uni tantum species adh«ret,et eidem aequale est,non est dubium quin genus quod specie majus est, proprio etiam speciel majus eit. Nam ut sit risibile,animal prius est,Namque ut ali- qua species informetur, propriis et differentiis primo erit genus,ubi illa conveniant,sicut frequentius in- culeatum est. Accedit eliam quod genus de pluribus speciebus przedicatur.Namque genus,id est animal, de pluribus, at vero proprium,id est,risibile de sola tantum hominis specie predicatur.Unde fit ut sem- per propria de speciebus suis conversim praedicari possint, species autem de genere nunquam. Neque enim quod animalest, homo est, neque omne quod animalest,risibile est. Potest enim esse et equus et p hinnibile id quod animal nominatur. Porro autem omne quod est homo,id risibile est, et omne quod est risibilejid homo est. Possunt enim propria et species sibiipsa converti,et conversim ad se invicem predicari.Preterea omni speciei quidquid fuerit pro- prium,et omni et soli est. Namquerisibile et omni- bus hominibus est, etsoli hominisspeciei evenit. At vero animal, quod genus est, etsi uni speciei inest, non tamen soli.Namque animal omni homini inest, non soli tamen homini,quia inest etiam percudi et cseteris animantibus.Oportet autem hic illa propria intelligere, quze magis propria sunt,id est que in- tegre propria nominantur,que sunt hujus modi utet 63 AN. MANL. SEV. BOZTII | 64 uni speciei et omnibus insint.Differunt ergo in hoc A accedit quod genera non modo ante individua,sed quoque genera et propria,quod propria et unispeciei adsunt,et omnibus individuis quae ineaspecie sunt: genera vero omnibus quidem individuis qua in ea- dem specie sunt et sub eodem genere, non tamen uni soli speciei,cum genus semper de pluribus pre- dicatur. Unde fit, ut sublata propria non auferant genus,sublatis vero generibus,ipsa quoque propria auferantur. Nam si sustuleris proprium, id est ri- sibile,remanet hinnibile, remanet natabile. Si vero genus sustuleris, simul quoque species sustulisti. Si species sustuleris,propria etiam que insunt spe- ciebus simul interibunt. Itaque.sublatis generibus propria sustuleris, sublatis vero propriis, simul genera non auferentur. DE COMMUNIBUS GENERIS ET ACCIDENTIS. Peractisigiturgenerum propriorum:que differen- liis ad generum accidentiumque communitates vel proprietatestransitum fecit,et unam eorum praedicat communitatem,que est quod de pluribus predicatur. Namque sicut genusde pluribus speciebus predica- tur,ita etiam separabile accidens vel inseparabile de pluribus speciebus appellatur.Diciturenim et de cor- vo et de ZEthiope nigrum,et de equoet homine move- ri,quod illud est inseparabileaccidens,illud vero se- parabile ;etquoniamlongius a se distant, idcirco unam eorum solam communionem dixit,et alias si quie forle essent queerere supersedit. QUID INTER GENUS ET ACCIDENS. Differt autem genusab accidenti,quod genus ante species est, accidentia vero speciebus posteriorasunt. Semper genera super species,ei his praejacere et esse majora superius demonstratum est. Namque prius est animal ab homine, atqueideo consumptum ani- mal species quoque consumit,consumpte vero spe- cie non interimunt genera.At vero accidens postea necesse est ut sit, quam sint ipse species. Erit enim priusaliquid cui possit accidere.Omneenim accidens propter illud cui acciditesse non potest.Atque ideo prius erit aliqua res cui accidat, quam sit ipsum accidens.Necesse est igitur ut omne accidens post species inveniatur,et magis post individua, quibus prineipaliter possitaccidere.Hucaccedit quod gene- ris participantia equaliter. participant, sicut omne genus speciebus suis :equaliter genus est,ut szpius dictum est, eL species omnes xequaliter suo generi participant. Namque equus et homo equaliter ani- malia sunt,neque equus homine plus, neque homo plus equo.At vero accidentia non equaliter partici- pant.Nam cum separabile accidens sit moveri,pos- sunt alie inter se species eodem accidenti partici- pantes tardius vel citius moveri, et de inseparabili accidenti eodem modo.Est enim ut aliquis nigriori- bus oculis sit,et alius quamvis nigris,tamen ita pur- pureis, atlqueideoei intentionem etremissionem re- cipit accidens.Nam et candidus quod dicitur,et ma- gis et minus dicitur,et alia hujusmodi.Quare distant hiec duo, quod genere, quz participant, equaliter participant, accidenti fortasse non equaliter. Huc C D anle species sunt, accidentia vero non modo post species, sed etiam post individua sunt. Ipsis enim principaliter accidunt,ut dictum est. Est etiam dif- ferentia,qu: jam superius dicta est : nam genus in eo quod quid sit preedicatur,accidens vero in eo quod quale sit, aut quomodo se habeat : nam si quid sit Socrates interroges, homo atque animal responde- tur: si vero qualis sit, fortasse calvus, aut simus, qua accidentia suntinseparabilia.Sin vero quomodo se habeat,aut jacet respondetur, aut sedet,aut quid aliud facere contigerit.Ergo quoniam generis a spe- cie et differentia et proprio et accidenti divisa subs- tantia est,nunc posteriora persequitur. Sunt autem differentia viginti: nam cum quinque res sint, et unaquaque ipsarum ab aliis quatuor distet et item quatuor differentias habeat,quinquies quaternis vi- ginti differentis efficinntur; nam si genus differtab , specie, proprio, differentia et accidenti quatuor dif- ferentie fiunt. Sin vero species differt o genere, proprio, differentia,accidenti,item aliz:e quatuor quae juncte cum superioribus octo fiunt. Et si differentia distat ab specie, proprio, genere et accidenti, alie quatuor supercrescunt.Qus juncta cum octo priori- bus duodecim faciunt. At vero si proprium differt agenere,specie, differentia et accidenti, aliis quatuor differentiis super duodecim positis,omnes sedecim differenti: fiunt.Quod siaccidentis quoque differen- tiasad quatuorreliquadixeris quatuorsupersedecim crescentibus, viginti omnes differentie perficiuntur. Qus ita viginti sunt ut ad sufficientem doctrine» cu- mulum decem tantum differentie numerentur.Nam quod dictum est genus differre a differentia,specie, proprio et accidenti, quatuor fuere differenti. Si aulam differentiam dicamus differre a specie, pro- prio et accidenti, supervacuum est differenti cum genere differentiam commemorare,cum jam prius commemoraverimus, quando generis ad differen- tiam, differentias diximus : iisdem enim (ut opinor) differt differentia a genere,quibus differebat genus a differentiá. Itaque relinquenda est hec differentia, qua distat differentiaagenere,quoniam superiusjam dicta est, cum diceretur quo genus distaret a diffe- rentia. Remanent igitur tres differentia,quibus ipsa differentia ab specie, proprio, et accidenti distat, et est superioris generis ad alia, 4 differenticw fuerint, nunc vero differentia ad alia,tres distantie videan- 65 IN PORPHYRIUM DIALOGUS II. 66 tur,7, ha distantie fiunt. At vero species quo a ge- À ex his species informetur. Namque rationalis diffe- nere distet jam tunc dictum est,cum dicebatur quo genus distet a specie.Quid autem differentia discre- paret, tunc demonstratum est, cum diceremus in quo differentia a specie discerneretur. Remanent igitur dux speciei, id est,cum proprio et accidenti differentis,que juncie cum superioribus 7,9,diffe- ventias efficiunt. Restat igitur una proprii et acci- dentis differentia,que dicatur: nam quid a genere distet dictum est,cum quid genus distaret à proprio diceretur.Porro quid a speciedistarei dudum dice- batur,cum quid species a proprio differet enumera- batur.Porro autem quid a differentia, etiam id di- ctum est,cum a proprio differentia separaretur.Sed nune quemadmodum differentia a specie, proprio ac- cidentique discernitur, viedamus. DE COMMUNIBUS DIFFERENTLE ET SPECIEI. Est communio differentie et speciei quod :quali- ter species sub se individuis se permittit,et equaliter individua specie ipsa participant: namque omnes homines equaliter homines sunt,et hominis parti- cipationezeque participant: eodem modo etiam diffe- rentia: namqueomnes homines equaliter rationales sunt,et rationabilitate,quz est differentia,omnes qui ratione participant deque participant.Est etiam alia communitas,quod quemadmodum species nunquam deserit ea quorum species est, et quibus superest, sic et differentia nunquam ea deserit quee distare ab aliis facit : namque Socrates,cum sub specie homi- nis est,nunquam ab bominis specie deseritur. Sem- per enim Socrates homo est.At vero differentia So- eratem,cum Socrates rationalis est, nunquam dese- rit. Semper enim Socrates rationale animal est. DE PROPRIIS DIFFERENTLE ET SPECIEI. Differunt autem inier se species et differentia, quod differentia semper in eo quod quale sit predi- catur.Nam dicitur Socrates quale animal sit,ut ra- tionale respondeatur ; species vero in eo quod quid sit predicatur. Nam dicitur quid sit Socrates, ut homo respondeatur.Namque hominis qualitas ratio- nale est,sed non simpliciter. Illa enim qualitas pro differentia accipitur,quz veniens in genere speciem constituit,et de qualitate substantiali facta est sub- stantialis et specifica differentia. Ista igitur talis qualitas differentia nominatur,et ea in eoquod quale sit ad hominem predicatur,hoc etiam in eorum est differentiis. Namque differentia frequenter in pluri- bus speciebus consideratur. Differentia enim qua- drupes in bovis, et in equi, et in canis specie est : et differentia rationalis hominis et angeli, species veronunquam aliis,nisisolissub se positisindividuis praeest.Nunquam enim alia res homo est,nisi quod est individuum,ut est Socrates, et Plato, et Cicero. Unde fit ut sublata differentia,species quoque tolla- tur.Nam si sustuleris rationale, hominem sustule- ris. Sin vero sustuleris speciem, differentia manet. Nam si sustuleris hominem rationalis angeli diffe- rentia manebit.Est vero etiam hec differentia, quod differentia cum alia differentia jungi potest,ut aliqua D rentia et mortalis differentia juncte unius hominis speciem reddiderunt.Juncte vero species nunquam aliquam ex se speciem constituent.Si enim jungas hominem bovi, nulla ex his species informabitur. Sed fortasse dicat aliquis : Asini atque equi conjun- ctione mulus nascitur; sed non ita est.Namque in- dividui conjunctione natum estaliquid individuum. Si autem sie simpliciter speciem ipsam asini atque equi conjungas, nulla ex his unquam species con- stituitur. Neque enim si se possunt individua commiscere,idcirco etiam species individuorum in alterutram substantiam transeunt:atqueideo constat junctas species unam speciem non possecomponere, quod differentie juncta unius speciei constitutive sint.His itaque transactis ab differentiz& et propria communia veniamus. DE COMMUNIBUS DIFFERENTIZE ET PROPRII. Differentia et proprium commune habent quod quibus differentia est et a quibus ipsa differentia participatur,equaliter participatur ; nam rationalis differentia cum inest hominibus,et omnes homines rationabili differentia participant, non est dubium quin omneshomines wqualiter sint rationales,atque equaliter rationabilitate participent. At vero pro- prium,quod risibile est,equaliter omnibus homini- bus est: omnes enim homines equaliter risibiles sunt. Est. etiam hsec eorum communitas, quod sicut potestate risibile dicitur, etiamsi non rideat, ita etiam potestate bipes dicitur, etiamsi quis uno pede minuatur: non enim quod est dicitur, sed quod esse possit: nam quoniam ille ridere potest, risibilis nominatur ; quod ille duos pedes habere possit,bipes.Atque ideo nunquam ab illis in quibus sederint, proprium differentiaque discedent. Sem- perenim homo risibilis est, etiamsi non rideat. Semper bipes, etiamsi uno pede minuatur. In his enim differentiis et propriis (ut dictum est) quod potestate esse possit, non quod vere sit conside- retur. DE PROPRIIS EORUMDEM. Differunt autem inter se,quod differentia de plu- ribus speciebus predicatur,proprium vero de una. Namque differentia que est mortalis predicatur de homine, de bove, de equo, et ceteris animantibus ; et rationale praedicatur, et de Deo, et de homine. At vero risibile de sola tantum specie hominis pra- dicatur. Unde evenit ut omnis differentia, quoniam plurimarum continens est specierum, a suis specie- bus majorsit, atqueideo ipsa de speciebus priedicari potest. Porro autem de ipsa species predicari non potest: neque enim conversim dici potest. Nam quoniam homo dicitur rationalis, non contra dicitur quod rationale est id quod bomo est. Potest enim esse etiam non homo, sed Deus.At vero proprium, quoniam &equaliler et ad unam speciem semper aptatur, equa vice atque appellatione convertitur : dicitur enim, quid est homo? risibile. Quibus per- 67 AN. MANL. SEV. BOETII 68 tractatis ad differentiam et accidens transgressa A priique communibus.Et est una eorum communio, disputatio est. DE COMMUNIBUS DIFFERENTLE ET ACCIDENTIS. Ditferentia et accidens commune habent de pluri- bus praedicari. Namque differentia dicitur et de ho- mineet de Deo, cum utrique rationales sunt. Etac- cidens dicitur et de homine et de equo, ut homo /Ethiops niger, et equus niger. Est etiam alia com- munioquodinseparabile accidenscuicunque speciei fuerit, inseparabiliteret omnibus inest ut differentia. Namque inseparabiliter accidens quod est nigrum, corvo inseparabiliter accidit, et omnibus corvis. Eodem modo etiam differentia. Nam quoniam accidit homini ut bipessit semperetomnibus hominibus est esse bipedibus. DE PROPRIIS EORUMDEM. Differunt autem inter se, quod omnis differentia species continet,non eontra ipsa a speciebus conti- netur.Nam si differentia plures sub se species ha- bet,ut dictum est,major erit sub se positis specie- bus. Si major erit, nunquam eam quelibet species continet. Major enim a minori nunquam poterit con- tineri. Nam quod est rationale, continet hominem et Deum. Homo vero rationale non continet, Acci-- dentia vero aliquoties continent, aliquoties continen- tur. Namque continent, quoniam frequenter unum accidens duas subsespecies habet, utnigrum habet A&thiopem et corvum Continentur vero quoniam sepe una substantia habet duo vel tria vel quamlibet plurima accidentia. Si quis enim sit glaucus, vel crispus, vel candidus, vel procerus, haec omnia acci- quod de seipsa invicem predicantur.Nam quoniam equa sibi sunt,aeque species hominis alii proprio convenit,nisi risibili,neque risibilealii convenitspe- ciel, nisi homini, atque ideo dicitur, quid est homo ? risibile.Quid est risibile ? homo.Commune est etiam illud quod omne proprium equaliter ad sub se po- sita predicatur. Namque omaes homines wqualiter risibilessunt,et species equaliter ad sub se posita predicatur.Namqueomneshominesindividuiaqua. liter uno nomine homines nuncupantur. DE PROPRIIS EORUMDEM. Differunt a se,quoniam species potestetiam genus . alteri esse, proprium esse non potest.Sed hic illam speciem intelligamus qus subalterna est,non illam que magis species est,et genus esse nunquam po- test.Atque ideo nos illam modo solam, qu: subal- terna species est intelligamus, qu: scilicet poterit esse eL genus.Namque mortale cum rationalis gene- ris sit species, horrinis genus est.At vero risibile de nulla unquam alia specie poterit predicari, neque alii esse proprium,sicut est hominis.Illa enim sem- per (ut dictum est) propria sunt,que nulli alii nisi ad unam speciem semper aptantur.Deinde species precedit,el sic proprium sequitur. Quod dicit tale est : Omnis species ut habeat proprium,primo eam esse et constare necesse est.Oportet enim prius esse hominem utsit risibilis,non prius esserisibile ut sit homo.Nam quoniam proprium dieitur, per se pro- prium non constat,nisi alicujus species sit. Atque ideo prius esse necesse est illud cujus est proprium dentia unuseui accesserunt complectituret continet, C quam sit proprium.Hucaccedit quod species semper Atque ideo speciesilla qua illud individuum conti- net quod individuurn plura in se accidentia suscepit, accidentis illius complexiva est. Dehinc differentia nunquam intenditur neque rela- auatur. Quod dicit hoc est rationale in unaquaque specie, neque plus neque minus est. Nullus enim homo alio homine ab substantiam plus rationalis. est neque minus. At vero accidens et intenditur et remittitur. Dicitur enim quicunque procerior, dicitur quicunque velocior,dicitur quicunque crispiorque omnia acci- : dentia esse non dubium est. Praeterea immistze semper sunt contraria differen- i. Immiste ait, id est, immiscibiles quc misceri non D possunt.Nequeenimrationale cumirrationali misceri potest,neque in una specie convenire.At vero con- traria accidentia manifestum estin una specie posse congruere.Namque nigrum et album potest in una non modo specie, sed individuo congruere. Potest enim quicunque homo,cum ipse sit candidus,nigros tamen capillos habere. Ergo quemadmodum species differat a genere vel differentia dictum est,cum de generis ad speciem, et differente ad speciem di- - stantia diceremus. DE COMMUNIBUS SPECIEI ET PROPAII. Nunc dicemus id quod reliqura est de speciei pro- in opere intelligitur cujuscunque subjecti. Species - enim semper in actu est, non solum propria pote- state.Homo enim revera et opere et actu homo est, id est nunquam poterit esse non homo.At vero risi- bile quod est proprium, potéstate tantum dicitur, etiamsi actu non sit. Potest enim quilibet ille non ridere,tamen quia ridere potest, risibile nominatur. Distant igitur in hoc quod semper species in actu est et in opere,proprium vero aliquoties potestate ; de- inde quorum definitiones diverse sunt, necessario etiam ipsa quoque diversa sunt. Omnis definitio substantiam definit. Ergo siqua ejusdem substantie fuerint, eadem etiam definitione monstrantur. Si que ejusdem definitionis fuerint,eadem substantia praedicantur. At vero si que definitionibus differant, differuntetiam substantiis.Qus substantiis differunt longe a seipsis alia sunt.Nunc igitur quoniam defi- nitiones proprii et speciei differunt, species ipsa quoque et proprium a se differunt.Est autem speciei definitio sub genere esse, et ad plurima numero differentia in eo quod quid sit predicari. At vero proprii uni tantum inesse speciei, et sub ipsa de omnibus individuis predicari.Sed quoniam defini- tionibus differunt,ipsa quoque species a proprio di- stabit. DE COMMUNIBUS SPECIEI ET ACCIDENTIS. Post hec ad communitates speciei et accidentis 69 IN PORPHYRIUM DIALOGUS II. 70 disputationem transtulit, et dicit eorum rarasalias À videatur ista communio. Est enim ita definitum. Ac- esse communitates, nisi has solas quod de pluribus praedicantur. Longe enim a se distare videntur, in substantia suiet in potestate patiend? atque faciendi id quod alicui accidit, etid cuiaccidit. Namqueillud eui accidit, quasi quoddam fandamentum est acei- dentis. Illud vero quod accidit, preter id cui acei- dit, esse in sui substantia non potest. DE PROPRIIS EORUM, Propria vero singulorum sunt hao, quod speciesin eo quod quid sit przedicatur, accidensveroineo quod quale sit; et quodammodo se habens. Nam si quis dicat, quid Socratesest, homo dicitur. 8i quis dicat qualis sit, calvus vel simus appellatur. Si quis vero quomodo se habens, sedens aut jacensappellabitur, Item in hoc differunt quod unaquaeque substantia unam speciem habet. Namque hominis substantia unam solam hominis speciem habet. Substantia vero eque unam solius equi speciem habet, At vero una subslantia plura frequenter accidentia continebit, Nam etin eodem equo quaedam pars frequenter nigra quaedam, alba est. EL estin eo proceritas, est altitudo, est &quilinum caput, et alia hujusmodi, Habet etiam non soluminseparabileaecidens eadem substantia, sed etiam superabile. Nam fortasse qui- dau velox est, et idem etiam corpore validus est, idem eliam sagittator, et cetera. Huc accedit quod species prenoscuntur, id est preintelliguntur, hoc est ante esse cognoscuntur quam accidentia. Et prius erit aliqua res ubiaccidat, quam illa qua aeci- dit, et quoniam species estsubjectum accidentis ubi accidens accidat, ideoque ante species intelligitur esse quam accidens. Accidentia vero postea nata sunt, id est, aforis venientia et extranea, a qualibet illasubstantia, etiam siinseperabiliasunt. Hio quo- queesteorum separatio, quod semper omnia que participant specie, equaliter participant. A2qualiter enim et Soerates et Cicero et Plato sunt homines. At vero illa qu& participant accidenti, etiamsi insepa- rabile accidens sit, tamen cqualiter participant. Nam quamvisinseparabile sit accidens Aithiopik us nigris esse, tamen est aliquis inter ipsos nigrior, nec omnes illa nigredine equaliter participant. DE COMMUNIBUS PROPRII ET ACCIDENTIS. Relinquitur igitur de communibus proprii acci- C dentisque tractare. Nam proprium qu' 1 distaret vel D a specie, vel a genere, vela differenti à, superius de- monstratum est. Proprium autem et inseparabile aceidens commune habent, quodsine his nunquam consistunt ea que eorum participant, et in quibus ipsaconsiderantur. Nam neque homo amittit risibile esse, nec /Ethiops aut corvus, nigrum. Atque ideo sine his ipsis, id est propriis et accidentibus, que eorum participant, constare non possunt, ne forte conira superiorem; definitionem accidentis venire cidensest quod infertur et aufertur sine ejus in quo est interitu. Quod nunc diei videtursinehis constare nou posse, cum superius sine eorum interitu posse dicerelur auferri. Sed hoc modo dicitur, non quod si auferatur hocaccidens inseparabile, intereat illud cul accidit, sed quoniam separari non potest, idcirco sine his constare non possit. Est etiam inseparabilis accidentis et proprii alia communio, quod sicut et omni et semper inest proprium cui inest, id est homini (semper enim et omnis homo risibilis est), sic etiam quodlibet accidens inseparabile, et omni et semper est aecidens inseparabile. Namque etom- nis corvus, et semper niger est, Sola autem eum se- parabilibus accidentibus illa communio est, quod quemadmodum de multis individuis proprium pra- dicatur, ita etiam accidens de multis individuis po- test predicari. Plures enim currunt, plures etiam ambulant, qua scíiicet accidentia separabilia sunt, quemadmodum plures possunt esse risibiles, DE PROPRIIS EORUM. Differunt autem ista, quod proprium semper uni speciei inest, accidens vero pluribus, Nam accideng pluribus speciebus et animatis et inanimatis evenit, üt esLebeno nigrum, corvo nigrum, homini ZEthiopi nigrum. Risibile vero nulli, nisi soli homini. Atque ideo conversim proprium prewdicatur, quia unius Speciei continens est, etilli speciei soli equalis. est Al vero accidens conversim predicari non potest, quia plures suh sespecies habet. Non enim potestdi- cere id esse nigrum quod ebenum, cum dicas hoc esseebenum quod nigrum. Potest enim esse nigrum et non esse ebenum., Deinde omne proprium equa- liter se his rebus que sub se fuerint dat et ab his equaliter participatur. Socrates enim et Cicero et Vergilius equaliter etrisibili participant, et equali- ter risiblles sunt. Àt vero accidens non semper equaliter est accidens. Potest enim quicunque esse procerior, et alius esse velocior. Quod scilicet illud separabile est accidens, illud inseparabile. Et for- tasse alia eorum quidam proprietates et commu- niones esse videantur, Sed nuno, quantum introdu- ctionisatest,ista sufficiant. Sed jam libi, Fabiomnia quicunque ad introductionem Porphyrii pertinent, plenius uberiusque tractata sunt. Post vero si qui- dem unquam me egueris, studiis presertim tuis qua nulla unquam honestate caruerunt, libens animo hortatorque ad easdem cupiditates parebo. Hic Fa- bius: Tu, inquit, paterno haec mihianimo polliceris; verum ego nunquam deficiam ab his studiis, te pre- sertim docente, a quo totam fortasse logic Aristote- lis, si vita suppetit, capiam disciplinam. Et ego fa- ciam, inquam, libentissime. Sed quoniam jam ma- tutlinus (ut ait Pelronius) sol tectis arrisit, surga- mus, et si quid est illud, diligentiore postea conside« ratione tractabitur, 7A AN. MANL. SEV. BOETII 72 Iml1wo CO SBSNE. SEV. SEQELTT EH AIMENTARIA IN PORPHYRIUM A SE TRANSLATUM. LIBER PRIMUS. Secundus hic arrepte expositionis labor nostre A presentium firmissima contemplatione, vel in abs- seriem translationis expediet,in qua quidem vereor ne subierim fidi interpretis culpam, cum verbum verboexpressum comparatumque reddiderim. Cujus incopti ratio est quod in his scriptis in quibus re- rum cognitioqueritur,non]luculente orationislepos sedincorrupta veritas exprimendaest. Quocirca mul- tum profecisse videbor, si philosophis libris Latina oratione compositis per integerrime translationis sinceritatem, nihil in Grecorum litteris amplius desideretur. Et quoniam humanis animis excel- lentissimum bonum philosophia comparatum est, ut vie ex filo quodam procedat ratio, ex anime ipsius efficiendis ordiendum est. Triplex omnino anime visin vegetandis corporibus deprehenditur. Quarum una quidem vitam corporis subministrat, ut nascendo crescat, alendoque subsistat. Alia ve- ro sentiendi judicium praebet. Tertia vi mentis et ratione subnixa est. Quarum quidem prim«e id of- ficium est, ut creandis, nutriendis, alendisque cor- poribus presto sit, nullum vero rationis prewstet sensusve judicium. Haec autem est herbarum at- que arborum, et quidquid terre radicitus affixum tenetur. Secunda vero composita atque conjuncta est, et primam sihi sumens et in parlem consti- tuens, varium ac multiforme judicium capit, de qui- bus capere potest. Omne enim animal quod sensu viget, idem et nascitur et nutritur etalitur. Sensus vero diversi sunt et usque ad quinarium numerum tendunt. Itaque quidquid tantum alitur, non etiam sentit, quidquid vero sentire potest, ei prima quo- que vis anime, nascendi scilicet atque nutriendi probatur esse subjecta. Quibus vero sensus adest, non tantum eas rerum capiunt formas, quibus sensibili corpore feruntur presente, sed absente quoque, sensibilibusque supositis ante cognita- rum sensu formarum imagines tenent, memoriam- que conficiunt, et prout quodque animal valet, longius breviusque custodit. Sed eas imaginationes confusas atque inevidentes sic sumunt, ut nihil ex earum conjunctione ac compositione efficere pos- sint.Atque idcireo meminisse quidem possunt, nec eque omnia. Amissa vero oblivione, memoria re- colligere ac revocare non possunt. Futuri vero his nulla.cognitioest. Sed anime vistertia quae secum priores alendi ac sentiendi vires trahit, hisque velut famulis atque obedientibus utitur, eadem tota in ratione constituta est, eaque vel in rerum G D entium intelligentia, vel in ignotarum inquisitio- ne versatur. Hzc tantum humano generi presto est, qui non solum sensus imagines perfectas et non inconditas capit, sed etiam pleno actu intelligen- tie quod imaginatio suggessit, explicat atque con- firmat. Itaque, utdictumest, huic divinse nature non . ea tantum in cognitionesufficiunt qu: subjecta sen- sibus comprehendit, verum etiam et insensibilibus imaginatione concepta, et absentibus rebus nomina indere potest, et quod intelligenti ratione compre- hendit, voeabulorum quoque positionibusaperit. Il- lud quoque ei nature proprium est, ut per ea qua sibi nota sunt ignota vestiget, et non solum unum- quodque an sit, sed quid sitetiam et quale sit, nec- non cur sit optet agnoscere. Quam triplicis animse vimsola hominum (ut dictum est) natura sorlitaest. Cujus anime vis intelligentie motibus non caret quia in his quatuor proprie vim rationis exercet. Aut enim laiquid an sic inquirit, aut si esse constiterit, quid sit id dubitat. Quod si etiam utriusque scien - tiam ratione possidet, quale sit unumquoque ve- stigat, atquein eocetera accidentium momenta per- quirit, quibuscognitis, curita sitqueritur,etratione nihilominus vestigat. Cum igitur actio sit humani animi, ut semperautin presentium rerum compre- hensione,autin absentium intelligentia, aut inigno- tarum inquisitione atque inventione versetur, duo - suntinquibusomnem operam vis anime ratiocinan- tisimpendit. Unumquidem, utrerum naturas inqui- sitionis certarationecognoscat; alterum vero, utad scientiam prius veniat quod post gravitas moralis exerceat, quibus inquirendis permulta esse necesse est, qua vestigantem animum a recti itinere non minimum progressione deducant:utin multisevenit Epicuro, quiatomis mundum constare putat, et ho-. nestum corporis voluptate metitur. H»c autem id- circo huicatquealiisaccidisse manifestum est, quo- niam perimperitiam disputandi quidquid ratiocina- tione. comprehenderant hsc in res quoque ipsas evenire arbitrantur. Hic vero magnus est error: nec enim'sese res ut in numeris, ita etiam in ratio- cinationibus habet. In numeris enim quidquid in digitisrecte computantis evenit, id sine dubio in res quoque ipsas necesse est evenire : ut si ex calculo ceutum esse contigerit, centum quoaue res illi nu- mero subjectas esse necesse est: hoc vero non eque in disputatione servat; nec enim quidquid 78 IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. I. 74 sermonum decursus invenerit,id natura quoque fi- A partes sunt, quia de his philosophia sola pertractat, xum tenetur.Quare necesse erat eos falli,qui abjecta scientia disputandi de rerum natura perquirerent. Nisi enim prius ad scientiam venerit,que ratiocina- tio veram teneat disputandi semitam,que verisimi- ler ?et nisi agnoverit quc fida possit esse, quive suspecta,rerum incorrupta veritas ex ratiocinatione non potest inveniri. Cum igitur veleres sepe multis lapsi erroribus, falsa quedam et sibi contraria in disputatione colligerent, atque ià fieri impossibile videretur,ut de eadem re contraria conclusione fa- cta,utraque essent vera quz sibi dissentiens ratio- cinatio conclusisset, cuiveratiocinationicrediopor. teret,esset ambiguum, visum est prius disputationis ipsius veramqueintegram considerare naturam,qua cognita tum illud quoque quod perdisputationem in- veniretur,an verum comprehensum esset,posset in- telligi. Hine profecta est igitur logice peritia disci- pline quae disputandi modos atque ipsas ratiocina- tiones et internoscendi vias parat,ut quac ratiocina- tio nunequidem falsa,nunc autem vera sit,que vero semper falsa, que nunquam falsa, possit agnosci. Hujusautem vix duplex esse perpenditur,una quidem in inveniendo, altera in judicando, quod Marcus etiam Tullius in eo libro cui Topica titulus est, evi- denter expressit, dicens: Cum omnis ratio diligens disserendi duas habeat parles,unam inveniendi,al- teram judicandi,utriusque princeps(ut mihi quidem videtur) Aristoteles fuit. Stoici autem in altera ela- boraverunt,judicandi enim viam diligenter perae- cuti sunt,eam scientiam quam dialecticen appellant : inveniendi vero artem que topice dicitur,quoque ad usum potior erat,et ordine nature certe priortotam reliquerunt. Nos autem quoniam in utraque summa utilitas est,et utramque si erit otium persequi cogi- tamus, ab.ea qu: prior est, ord'emur. Cum igitur tantus hujus considerationis fructus sit, danda est huic tam solertissim: disciplina tota mentis inten- tio,ut-primis firmatisin disputandi veritate vestigiis, facile ad rerum ipsarum certam comprehensionem venire possimus. Et quoniam qui sit ortus logicee discipline prediximus,esss reliquum videturadjun- gere, an omnino quzdam sit pars philosophie, an (ut quibusdam placet) supellexatqueinstrumentum, perquod philosophia cognitionemrerümnaturamque .deprehendat.Cujus quidem rei has econtrario video esse sententias.Hi enim qui partem philosophiz pu- T) tant logicam considerationem his fere argumentis utuntur,dicentes philosophiamindubitanter duas ha- bere partes,speculativam atque activam.De hactertia rationali, id est logica, queritur an sit in parte po- nenda,sed eam quoque partem esse philosophie non potest dubitari. Nam sieut de naturalibus ceteris- que sub speculativa positis solius philosophie vesti- gatio est,itemque de moralibus ac de reliquis que sub activam partem cadunt sola philosophia perpen- dit, ita quoque de hae parte tractat, id est de his qua logie: subjecta sunt sola philosophia judicat. Quod si speculativa atque activaideirco philosophie PaTROL. LXIV. proptereamdem causam eritlogica philosophie pars, quoniam philosophis soli hec disputandi materia subjecta est. Ita vero inquiunt: Cum in his tribus philosophiaversetur : cumque activam et speculati- vam considerationem subjecta discernant,quod illa de rerum naturis,hec de moribus querit, dubium non est quin logica disciplina naturali atque morali suc materie proprietate distincta sit.Etenim logica tractatus est de propositionibus atque syllogismis et ceteris hujusmodi, quod neque ea que non de oratione, sed de rebus speculatur, neque activa pars,quede moribus invigilat,eque prasstare potest. Quod si in his tribus,id est speculativa,activa atque rationali philosophia consistit,quc proprio triplici- que a se fine disjuncta sunt,cumque speculativa et activa philosophia partesesse videntur,non dubium est quin rationalis quoque philosophia pars esse convincatur.Qui vero non partem,sed philosophie instrumentum putant,hec fere afferuntargumenta. Nonesse inquiunt sim;ilem logice finem speculative atque active partis extremo : utraque enim illarum ad suum proprium terminum spectat,itaut specula- tiva quidem rerum cognitionem,activa vero mores atque instituta perficiat,neque altera refertur ad al- teram ; logie: vero finisesse non potest absolutus, sed quodammodoj;cumreliquis duabus partibus colli- gatus atque constrictus est. Quid enim est in logica disciplina quod suo merito debeat optari,nisi quod propter investigationem rerum hujus effectio arlis inventaest?Scireenimquemadmodum argumentatio concludatur,vel qu» vera sit, que virisimilis,ad hoc scilicet tendit,ul vel ad cognitionem rerum referatur hac ralionum scientia,vel ad invenienda ea quein exercitium mortalitatis adducta beatitudinem pa- riunt. Atqueideo quoniam speculativs atque activae suus certusque finis est : logic: autem ad duas reli- quas partes refertur extremum,manifestum esl non eam esse philosophie partem,sed potius instrumen- tum.Sunt vero pluraquaex alterutra parte dicantur, quorum nos eaque dicla suntstrictim notassesuffi- ciat.Hane litem vero tali ratione discernimus. Nibil quippedicimus impendire uteadem logica partis vice simulinstrumentique fungaturofficio.Quoniamenim ipsa suum retinetfinem,isque finisa sola philosophia consideratur,pars quidem philosophie esse ponenda est ; quoniam vero finis ille logic: quem sola spe- culatur philosophia,ad alias ejus partes suam ope- ram pollicetur,instrumentum esse philosophis non negamus : est autem finis logice inventio judicium- que rationum ; quod quidem non esse mirum vi- debitur, quod eadem pars quoddam ponitur instru- mentum, si ad partes corporis animum reduca- mus, quibus et fit aliquid ut his quasi quibusdam instrumentis utamur, et in toto tamen corpore par- tium obtinent locum. Manus enim ad tractandum, oculi ad videndum, cetereque corporis partes pro- prium quoddam videntur officium habere. Quod tamen si ad totius utilitatem corporis referatur, in- 3 25 AN. MANL. SEV. POETII "76 strumenta quedam corporis esse deprehenduntur A natura speciei ante noscendum est.Nec vero in hoc qui etiam partes esse nullus abnuerit. Ita quoque logica disciplina pars quedam philosophi est,quo- niam ejus philosophia sola magistra est. Supellex vero est,quod per eam inquisita veritas philosophia vestigatur.Sed quoniam,quantum mihi quidem bre- vitas succincta largita est,ortum logices et quid ipsa logiea esset explicavi,nune de eo nobis libro pauca dicenda suntquem in priesens sumpsimus exponen- dum.Titulo enim proponit Porphyrius introductio- nem se in Aristotelis predicamenta conscribere.Quid vero valeat hao introductio,vel ad quid lectoris ani- mum paret breviter explicabo. Aristoteles enim qui de decem predicamentis inscribitur librum hae in- tentione composuit, ut infinitas rerum diversitates' qua sub scientiam cadere non possent,paucitatege- p nerum comprehenderet,atque ita id quod per incom- prehensibilem multitudinem sub disciplinai venire non poterat,per generum (ut dictum est)paucitatem, animo fieret scientieque subjectum.Decem igitur ge- nera rerum esse omnium consideravit Aristoteles,id estunam substantiam et accidentianovem,que sunt qualitas,quantitas, relatio, ubi, quando, situs, ha- bere, facere, et pati: que quoniam genera essent suprema, et quibus nullum aliud superponi genus posset,omnem necesse est multitudinem rerum per horum decem generum specie inveniri. Qui quidem genera omnibus a se differentiis distributa sunt.Nec quidquam videntur haberecommunenisi tantum no- men,quoniam omnia esse predicantur.Quippe sub- -. stantia est,qualitas est, quantitas est,et dealiisom- nibus.Est verbum cummuniter predicatur,sed non est eorum communis una substantia vel natura,sed tantum nomen : itaque decem genera ab Aristotele reperta omnibusa se differentiis distributa sunt.Sed que& aliquibus differentiis disjunguntur,necesse est ut habeant proprium quiddam,quod eain singularem solitariamque vindicet formam.Non est autem idem proprium quod accidens.Accidentia enim et venire et abesse possunt, propria vero ita sunt insita, ut absque his quorum propria sunt esse non possint. Que cum ita sint,cumque Aristoteles decen: rerum generareperisset, qua vel intelligendo menscaperet, vel loquendo disputator efferret (quidquid enim in- tellectu eapimus,id ad alterum sermone vulgamus), evenit ut ad horum decem predicamentorum intelli- gentiam quinque harum rerum tractatus incurreret, Scilicet generis,speciei, differentie, proprii et acci- dentis. Generis quidem,quoniam oportet ante pre- discere quid sit'genus,ut decem illa qua Aristoteles ceterisanteposuitrebus genera esse possimusagno- Scere.Speciei vero cognitio plurimum valet,ut qua cujusque generis sit species possit agnosci.Si enim quid sit species ignoramus,nihil impedit erroretur- bari;fieri enim potest ut per speciei inscientiam sepe quantitatis species in relatione ponamus, et cujuslibet primi generis species alteri cujuslibet generi subdamus, atque ita fiat permista rerum atque indiscreta confusio : quod ne accidat, qus sit tantum prodest speciei cognoscenda natura,ne prio- rum generum species invicem permutemus,verum - etiam ut in eodem quolibet genere proximas species cuilibet generi noverimus eligere, ut ne substantia mox animal dicamus esse speciem potius quam cor- pus, aut corporis hominem potius quam animatum corpus.At vero differentiarum scientia in his maxi- mum retinetlocum. Qui enim omnino qualitatenia substantia vel cetera a se genera distare cognosci- mus,nisi eorum differentias noverimus? Quomodo aulem discernere eorum differentias possumus, si quid ipsa sit differentia nesciamus ? Ne hunc solum nobis inscientia differentie infundit errorem,verum etiam specierum quoque tollit omne judicium. Nam omnes species informant differentice. Ignorata diffe- rentiaspecies quoque necesse estignorari.Quomodo ergo fieri potest ut quamlibet differentiam possimus agnoscere,si omnino que sit nominis hujus signifi- catio nesciamus ? Jam vero proprii tantus usus est, utAristotelesquoquesingulorum predicamentorum propria perquisierit, quc propria esse quis depre- henderitantequam quid omnino sit proprium disest. Nec in his tantum proprii bec cognitio valet quce singulis nominibus efferuntur,ut hominis risibile, verum etiam in his qua in locum diffinitionis adhi- bentur.Omnia enim propria rem subjectam quodam termino descriptionis includunt,quod suo loco quo- que opportunius commemorabo.Accidentis quoque . cognitio quantum alferat,quis dubitare queat,cum videat interdecem praedicamenta novem tenere acci- dentis naturas ?Q0ue quomodo accidentis esse puta- bimus,si omnino quid sit accidens ignoremus? cum presertim nec differentiarum, nec proprii scientia cognita sit,nisi accidentis naturam firmissima eon- ucc teneamus ; fieri enim potest ut ditferen- tic loco vel proprii oru E. accidens appo- natur,quodesse vitiosum etiam diffinitiones probant qua cum ipse ex differentiis constent,et fiant unius- cujusque diffinitiones propria,aecidens tamen non videntur admittere.Cum igiturAristoteles decem re- rum genera collegisset, qui nimirum diversas sub se species continerent,que species nunquam diver- sa forent nisi diflerentiis segregarentur; cumque omnia in substantiam atque accidens,aceidens vero in alia predicamenta solvisset ; cumque aliquorum D predicamentorum sit propria persecutus,de his ip- sis quidem praedicamentis docuit: quid vero esset genus,quid species, quid differentia, quid illud ac- cidens,de quonuncdicendum est,vel quid proprium, velut nota preteriit. Ne igiturad predicamenta Ari- stotelis yenientes, quid significaret unumquodque eorum qua superius dicta sunt ignorarent, hune librum Porphyrius de earum quinque rerum cogni- . tione prescripsit, quo perspecto,et considerato quid unumquodque eorum que supraposuit designaret, facilior intellectus ea qus» ab Aristotele preponeren- tur addisceret, Hxc quidem intentio est hujus libri quem Porphyrius ad introductionem predicamento- 71 rum se conscripsisseipsa (ut dictum est) tituli in- scriptione signavit.Sedlicet ad hoc unum hujus li- bri referatur intentio, non tamen simplex est ejus ulilitas,sed multiplex,et in maxima quaqueditfusa, quam idemPorphyrius in principio hujus libri com- memorat dicens : Cum sit necessarium, Chrysaori, et ad eam quz esl apud. Aristotelem pradicamentorwm doctrinam nosse quid. sit genus,quid differentia, quid species , quid pro- prium, et quid accidens,el ad. diffinitionum | assigna- lionem,et omnino ad ea qua in divisione et in demon- stratione sunt, utili istarum rerum speculatione com- pendiosam tibi tradilionem faciens, tentabo breviter, velut introductionis modo, ea qux ab antiquis dicta sunt,aggreiz,ab altioribus quidem qusstionibus absti- nens,simpliciores vero mediocriter conjectans. Utilitas hujuslibriquadrifariam spargitur namque et ad iilud ad quod ejus dirigitur intentio magno usui legentibus est, et ad c:tera qua eum extra in- tentionem sint, non tamen minor ex his legentibus utilitas comparatur. Est enim per hoe opusculum et predicamentorum facilis cognitio, et diffinitionem integra assignatio,et divisionum recta perspectio,et demonstrationum veracissima conclusio. Qua res quanto difficiles atque ardua sunt, tanto perspica- . eiorem studiosioremque animum lectoris exspectant. Dicendum veroest quod in omnibus libris evenit. Nam primum si quasitintentio cognoscatur,quanta quoque utilitas inde provenire possit perpenditur,et licet extra multa(utfit)hujusmodilibrum sequantur, iamen illam proxime utilitatem videtur habere, ad quod ejus referturintentio,ipsolibro quem sumpsi- mus exponente; cum ejus intentio sit ad predica- . mentaintellectum facilem comparandi, non dubium est quin h»c ejus principalis probetur utilitas,licet non minores sint comites diffinitio, divisio ac. de- monstratio. Quorum nobis quedam hic principia f -Sermone,sicut in Graco àvexaiov, plura significat suggeruütur,sensus vero hujusmodi est : Cum sit, inquit, utilis generis, speciei, differentiz, proprii, accidentisque cognitio ad pridicamenta Aristotelis ejusque doctrinam, ad diffinitionum etiam assigna- tionem, ad divisionem etad demonstrationem, quia sit harum rerum utilis uberrimaque cognitio, com- pendiosam,inquit,traditionem faciens,ea qui ab an- tiquis large ac diffuse dicta sunt tentabo breviter aperire.Neque enim esset compendiosa, nisi totum opus brevitate constingeret. Et quoniam introdu- ctionem scribebat. Altiores,inquit,questiones spon- e refugiam,simpliciores vero mediocriter coniecta- bo,idestsimpliciorum questionum obscuritatem ha- bita ineis quadam conjecture ratiocinatione tracta- bo. Tota quidem sententia hujuscemodi procemii talis est,qua et utilitate uberrima et facilitate incipientis animo blandiatur. Sed dicendum est quidnam celet amplius altitudo.sermonum. Necessarium in Latino . Diversaenim significatione Marcus Tullius dicit ne- . eessarium suum esse aliquem atque nostrum. Item necessarium dicimus,utcum necessarium esse nobis IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. I. 78 À dicimus ad forum descendere, qua in voce quaedam C utilitasigniflcatur. Alia quoque significatio est qua dicimus solem necessarium esse moveri, id est ne- cesse esse,et illa quidem prima significatio preeter- mittenda est, omnino enim ab eo necessaria quod hic Porphyrius ponit aliena est. Hz vero duse hu- jusmodi sunt,ut interse certare videantur quiz hujus loci obtineat significationem, in quo dicit Porphy- rius : Cum sit necessarium, Chrysaorionamque (ut dictum est) necessarium et utilitatem significat et necessitatem.Videntur autem huie loco utraquecon- gruere.Nam et summe utile est ad ea qua superius dicta sunt de genere et specie et. czteris disputare, et summa est necessitas,quia nisi sint hzc ante pra- cognita,illa ad quz ista preparantur, non possunt cognosci que dicuntur praedicamenta. Namneque preter cognitionem generis et speciei predicamenta discuntur. Nec diftinitio genus relinquit etdifferen- tiam,et in ezteris quam sit utilis iste tractatus cum de divisioneet demonstratione disputabitur appare- bit. Sed quanquam necesse erit hec quinque de quibus hie disputandum est prius ad cognitionem venire quam ea quibus illa przeparantur,non tamen ea significatione hic a Porphyrio positum est, qua necessitatem significare vellet,ac non potius utilita- tem ipsa enim oratis contextusque sermonum id clariseima intelligenti: ratione significat Nec enim quisquam ita utiturratione,utaliquam necessitatem referri dicat ad aliud. Necessitasenim persequidem est ; utilitas vero semper ad id quod utileest refer- tur,ut hic quoque, Ait enim : Cum sit necessarium, Chrysaori,etad ad eam qu: apud Aristotelem pre- dicamentorum doctrinam.Si hieigiturneceasarium intelligamus utile,et ie nomine ipso vertamus di- centes : Cum sit utile, Chryspori,et ad eam que est apudAristotelam predicamentorum doctrinam,nose quid sit genus et catera,rectie intelligentiee sermo- num ordo convenit ;sid veroid ad necesse permu- tetur,ut dicamus. Cum sit necessarium, Chrysaori et ad eam que est apud Aristotelem predicamento- rum doctrinam nosse quid genus sit,et czetera, rectae Uu . * * . * intelligeutie sermonum ordo convenit, Quocirca hic diutius inimorandum non est. Quanquam enim sit summa necessitas his ignoratis non posse ad ea ad qua hie tractatus intendit perveniri, non tamen hic de necessitate dictum est, necessarium,sed po- D tius de utilitate. NGnc vero licet idem superius di- ctum sit,tamen breviter quid ad predicamenta gene- ris, speciei, differentie, proprii atque accidentis prosit cognitio disputemus. Aristoteles enim in pra- dicamentis decem genera constituit rerum quz de cunctis aliis preedicarentur,ut quidquid ad significa- tionem venire posset,id siintegram significationem teneret, cuilibet eorum subjiceretur generi de qui- bus Aristoteles tractat in eo libro qui de decem predicamentis inscribitur.Hoc ipsum referri ad ali- quid velut ad genus tale est quale si quis speciem supponat honeri, Hoc veroneque preter cognitionem speciei ullo modo fieri potest,nec vero ipse species Uo AN. MANL. SEV. BOETII . 80 quid sint, vel cujus magis sint possumus agnoscere, À dictum est)hancexpositionem nostro reservasse ju- disi eorum differentie cognoscantur. Sed difforen- tiarum natura incognita,que uniuscujusque speciel sint differenti», modis omnibus ignorabitur. Quare sciendum est quoniam si de generibus Aristoteles tractatin predicamentis, et generum natura cogno- scenda est, cujus cognitionem speciei quoque comi- taturagnitio. Sed hoc cognito, quid si differentia non potest ignorari, quanquam in eodem libro plura sunt ad que nisi maximam peritiam et generis, et speciei,et differentia lector attulerit,nullus omnino intellectus pateat,ut cum ipse Aristoteles dicat: Di- versorum generum et non subalternatim positorum diverse secundum se species et differentie sunt, quod hisignoratis intelligi impossibile est ; sed idem Aristoteles proprium uniuscujusque predicamenti p diligentissima inquisitione vestigat,utcum substan- tia proprium post multa dicit esse quod idem nu- mero contrariorum susceptibile sit,vel rursus quan- titatis quod in ea sola equum atque inzequale dicatur,qualitatis etiam quod per eam simile aliud aliis aut dissimile proponimus; et in cceteris eodem modo,ut qua sit contrarii proprietas,quz secundum relationem oppositionis,que privationis et habitus, qu: affirmationis et negationis,in quibus ita tractat tanquam jam peritis seientibusque quz sit proprie- tatisnatura,quam si quis ignorat,frustra ea quie de his disputantur aggreditur.Jam vero illud manife- stum est, quod accidens maximum predicamentorum obtineat locum,quod proprio nomine novem przedi- : camenta circumdat, et ad predicamenta quidem quanta sit hujuslibri utilitas ex his manifestum est. Quod vero ait,etad assignationem diffinitionum fa- eilecognosci potest, si prius substantie rationum divisio fiat : substantia ratio,alia quidem in descri- ptione ponitur, alia vero in diffinitione ; sed ea qua est in descriptione proprietatem quamdam colligit ejus rei cujus substantie rationem prodit, ac non modo proprietate id quod monstrat informat,verum etiam ipsa fit proprium,quodin diffinitionem quoque venire necesse est.Si quisenim quantitatis rationem reddere velit,ut dicatlicebit:Quantitasest secundum quam equaleatqueinequale dicitur.Sicutigitur pro- prietatemquantitatis in ratione posuit quantitatis,et ipsatotaratioipsius quantitatis propria est,ita deseri- ptio et proprietatem colligit et propria fit ipsa descri- ptio.Definitio vero ipsa quidem propria non colligit, sed ipsa quoque fit propria.Namquisubtantiam mon- strat genus differentiis jungit,et ea qui per se sunt communia atque multorum redigens in unum, uni speciei quam diffinit reddit squalia. Igitur ad descriptionem utilis est, proprii cognitio, quoniam sola proprietas in descriptione colligitur, et ipsa fit propria sicut diffinitio quoque: ad diffinitionem vero genus quidem primum ponitur, et species ad quam genus illud aptatur, et differentie, quibus junctis cum genere,species diffinitur. Sed si cui hec pres- siora qurm expositionis modus expostulat videbun- tur,hoc eum scire convenit,nos (ut in prima editione dicio, ut ad intelligentiam simplicem hujus libri editio príma sufficiat; ad interiorem vero specula- tionem,confirmatisjam pene scientia,necin singulis vocabulis rerum herentibus, hec posterior editio collocatur. Ad divisionem vero faciendam tam hic liber est utilis,ut preter earum scientiam rerum, de quibus in hac libri serie disputatur, casu fiat potius quam ratione partitio. Hoc autem manifestum erit si divisionem ipsam dividamns,id estlsinomen ipsum divisionisin ea quz significat partiamur. Est nam- que divisio generis in species, ut cum dicimus, Co- loris aliud est album, aliud nigrum,aliud vero me- dium.Rursus divisioestquoties vox plurasignificans aperitur,et quam multasint queab ea;voce signan- tur ostenditur, ut si quis dicat : Nomen canis plura gignificat, et hunc latrabilem quadrupedemque, et coeleste sidus,et marinam bestiam,qus omnia a $e diffinitione disjuncta sunt. Dividi autem dicitur et quoties totum in partes proprias separatur, ut cum dicimus: Domusaliud sunt fundamenta,aliud parie- tes,aliud tectum. Ethec quidem triplex divisio se- cundum se partitio nuncupatur. Est autem alia que secundum accidens dieitur.Ea quoque fit tripliciter, aut cum accidens in subjecta dividimus, ut cum dico.Bonorum alia suntin anima, alia in corpore alia extrinsecus, aut cum subjectum in accidentia distinguimus,ut:corporum alia sunt alba, alia nigra, alia medii coloris aut cum accidens in accidentia. separamus,ut cum dicimus: Liquentiaalia alba, alia nigra,alia medii coloris.Et rursus alborumaliasunt dura,alia liquentia,quedam mollia. Cum igitur ita omnis fiat divisio aut secundum se,aut per accidens, - et utraque partitio tripliciter, cumque in superiore secundum se triplici partitione sit, una divisionis forma genus in species separare,id neque preter generis scientiam veri ullo modo potest,neque vero preter scientiam differentiarum quas necesse est in specierum divisione sumt. Manifestum est igitur - quanta utilitashujuslibriad hanc divisionem sit,que primo aditu genus ac specieset differentias tractat. Secunda vero ea divisio, qu:e est secundum vocis significantias,necipsa quidem ah hujus libri utilitate discreta est. Uno enim modo cognosci poterit, utrum vox cujas divisionem facere querimus equivoca esse - videatur, an genus,siea que significat dilfiniantur; D et si ea que sub commissione sunt una diffinitione claudantur,species esse necesse est, et illud com- mune genus earum. Quod si illa quz proposita vox designat non possuntuna diffinitioneconcludi,nermro dubitat quin illa vox sit &equivoca, nec communis his de quibus predicatur, ut genus,quandoquidem ea quie sub se posita significat,secuadum commune omen non possunt una diffinitione comprehendi. Si igitur ex diffinitione manifestum est quid genus sit, quidque nomen eequivocum, diffinitio vero per genera differentiasque discurrit, quisquamne dubi- tare potest et in hac divisionis forma plurimum hujus libri auctoritatem valere?Illa vero secundum ' 81 IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. I. 82 se divisio qua est totius in partes quemadmodum À in hoc libro disputabitur, neque intelligi, neque discernitur,ac non potius generis in species divisio esse putabitur, nisi sint genus, et species, et diffe- rentie earum, quavis ante ratione discipline ira- ctata ? Cur enim non quisquam dicat domus species potius esse quam partes fundamenta, parietes et tectum ? Sed cum occurrerit generis nomen in una- quaque specie totum posse congruere,totius vero in unaquaque parte sua nomen convenire non posse, manifestum fiet aliam divisionem esse generis in species,aliam totius in partes.GConvenire autem no- men generis singulis speciebus ostenditur per id quod et homo ef equus singula animalia nuncupan- tur. Neque tectum vero, neque parietes aut funda- menta sigillatim domus nomineappellari solent.Sed cum fuerint junctz partes,tunc recte totius nomen excipiunt.De ea vero divisione qu:ze secundum acci- dens fit,nullus ignorat, quin incognito accidenti,in- cognitaquevi generis ac differentiarum, facile evenire possit ut accidens ita in. subjecta solvatur quasi genus in species,et postremo omnem hunc ordinem parlitionis fodissime permiscebit inscientia. Et quoniam quid ad divisionem hic liber prosit ostendi- mus,nunc de demonstratione dicemus,ne per ardua alque difficilia haereat, qui in tanta hac disciplina vigilantissimo ingenio et solertissimo labore suda- verit : fit enim demonstratio,id est alicujus quesiti rei certa rationis collectio,ex ante cognitis naturali- ter,ex convenientibus, ex primis, ex causa, ex ne- cessariis, ex per se inherentibus. Sed genera spe- ciebus,'species propriis priora sunt naturaliter. Ex generibus enim species fluunt. Item species sub se positis individuis priores naturaliteresse manifestum est. Qu: vero priora sunt,ea et prenoscuntur etno- tiorasuntsubsequentibus naturaliter. Duobus enim modis primum aliquid et notum dicitur, secundam nos scilicet,et secundum naturam.Nobis enim illa magis cognita sunt,que sunt proxima,ut individua, dehinc species, postremo genera: at vero natura converso modo ea sunt magis cognita, qua nobis minime proxima sunt. Atque ideo quatumlibet se longiusa nobis genera protulerunt,tanto magis erunt incida et naturaliter nota.Differentiz vero substan- tiales ille sunt quas per se his rebus inesse que -— demonstrantur agnoscimus. Precedere autem debet L-——— generum ac differentiarum cognitio,utin unaquaque - disciplina quz sint ejus rei qui demonstratur con- venientia principia possit intelligi.Necessaria vero esse ea ipsa, quz genera et differentias dicimus, nullus dubitat qui speciem sine genere et differentia intelligit esse non posse.Genera vero et differentize sunt caus: specierum. Idcirco enim species sunt quia genera earum et differenti sunt quce in syllo- gismis posita demonstrantibus non rei solum,verum eliam conclusionis caus: sunt,quod postremi reso- lutorii locupletius dicent.Cum igitur perutile sit, et diffinitione quodlibet illud circumscribere, et divi- gione dissolvere, et demonstrantibus comprobare, J hae autem preter earum rerum scientiam de quibus b D exerceri valeant,quis unquam poterit dubitare quin hic liber maximum totius logici adjumentum sit, preter quem cetera qua in ea magnam vim tenent nullum doctrine aditum praebent? Sed meminit Por- phyrius introductionem sese conscribere, neque ultraquam institutionis modus est formam tractatus egredi. Ait enim se altiorum quistionum modis abstinere, simpliciores vero mediocri conjectura perstringere.Qua vero sint altiores quaestiones quas se differre promittit ita proponit : Mox de generibus etspeciebus illud quidem,sive sub- sistant,sive in solis nudis intellectibus posita sint,sive subsistentia corporalia sint an incorporalia,et utrum separata asensibilibus an in sensibilibus posita: el circa haec consistentia dicere recusabo.Altissimum enim ne- gotium est hujusmodi, el majoris egens inquisitionis. Altiores,inquit,quastiones prelereo ne eisintem- pestive lectoris animo ipgestis initia ejus primitias- que perturbem.Sed ne omnino faceret negligentem, ut nihil preterquam quod ipse dixisset lector am- plius putaret occultum idipsum cujus exsecutionem sese differre promisit, addidit, ne de his minime obscure penitusque tractando leclori quidquam ob- scuritatis effunderet, et tamen scientia roboratus quid queri jure possit agnosceret. Sunt autem questiones quas sese reticere promittit et perutiles, et secret, et tentatee quidem a doctis viris, nec a pluribus dissolutz,quarum prima est hujusmodi : Omne quod intelligit animus,autid quod est in re- rum natura constitutum intellectu concipit,et sibi- me! ratione describit,aut id quod non est vacua sibi imaginatione depingit. Ergo intellectus generis et c:eterorum cujusmodi sit quzritur, utrumne ita intelligamus spectes et genera,ut eaque sunt el ex quibus verum capimus intellectum,an nosmetipsos - eludimus cum ea qu: non sunt nobis cassa imagi- natione formamus.Quod si esse quidem constiterit, et ab his que sunt intellectum concipi dixerimus, tunc alia major ae difficilior questio dubitationem parat, cum discernendi atque intelligendi generis ipsius naturam summa difficultas ostenditur. Nam quoniam omne quod est,autcorporeum aut incorpo- reum esse necesse est, genus et species in aliquo horum esse oportebit.Quale erit igitur id. quod ge- nus dicitur ; utrumne corporeum an incorporeum? neque enim quid sit diligenter inlenditur,nisi in quo horum poni debeat agnos2atur.Sed neque cum hec soluta fuerit questio, omine excluditur ambiguum : subest enim aliquid,quod si incorporalia esse genus ac species dicantur, obsideat intelligentiam atque detineat,exsolvi postulans utrum circa corpora ip- sa subsistant, an etiam preter corpora subsisten- tia incorporales esse videantur.Due quippe incor- poreorum forme sunt,ut alia preter corpora esse . possint,et separata a corporibus in sua corporalitate perdurent, ut. Deus, mens, anima. Alia vero cum sintincorporea,tamen preter corpora esse non pos- sunt,ut linea,superficies, numerus et singula qua- 83 AN. MANL. SEV. BOETII 84 litates,quas tametsi incorporeas esse pronuntiamus, A genus aliud inquirendum est,videbitur genus om- quod tribus spatiis minime distendantur,ita tamen incorporibus sunt,utab his divelli nequeant aut separarijaut si a corporibus separata sint, nullo modo permaneant.Quas licet questiones arduum sit ipso interim Porphyrio renuente, dissolvere, tamen aggrediarita ut nec anxium lectoris animum relin- quam,nec ipse in his qui preter muneris suscepti seriem sunt tempus operamqueconsumam.Primum quidem pauca sub questionis ambiguitate proponam post vero eumdem dubitationis nodum exsolvere at- que explicare tentabo. Genera et species aut sunt el subsistunt,aut intellectu et sola cogitatione for- mantur,sed genera et species esse non possunt. Hoc autem ex hisintelligitur.Ümne enim quod commune est uno tempore pluribus, id in se unum esse non poterit.Multorum enim est quod commune est,pre- sertim cum una atque eadem res in multis uno tem- pore tota sit; quantecunque enim sunt species, in omnibus genus unum est, non quod de eo singule species quasi partes aliquas carpant, sed singule unotempore totum genus habeant: quo fit ut totum genusin pluribus singulis uno tempore positum unum esse non possit; neque enim fieri potest. ut cum in pluribustotum uno sit tempore,in semetipso sit unum numero. Quod si ita est, unum quiddam genus esse non poterit,quo fit ut omnino nihil sit. Omne enim quod est,idcirco est quia unum est, et de specie idem convenit dici. Quod si est. quidem genus ac species,sed multiplex, neque vnum nu- mero,non erit ultimum genus,sed habebit aiiud su- per se positum genus, quod illam multiplicitatem unius sui nominis vocabulo concludat:ut enim plura animalia quoniam habent quiddam simile,eadem ta- men non sunt,et idcirco eorum genera perquirunt, ita quoquequoniam genus quod in pluribus est,atque ideo multiplex,habet sui similitudinem quod genus est,non est vero unum, quoniam in pluribus est, ejus generis quoque genus aliud querendum est, cumque fueritinventum eadem ratione que superius dicta est, rursus genus tertium vestigatur ; itaque in infinitum ratio procedat necesse est,cum nullus dis- cipline terminus occurrat. Quod si unum quoddam numero genus est,commune multorum esse non po- lerit: una enim res si communis est, aut partibus communis est,et non jam tota communis,sed partes ejus propriesingulorum sunt,autin usus/habentium D etiam per tempora transit ut sit commune,ut puteus et fons, ut servus communis vel equus,aut uno tetn- pore omnibus commune fit,non tamen ut eorum qui* bus commune est substantiam constituat,ut est the- atrum, vel spectaculum aliquod quod spectantibus omnibuscommuneest.Genusverosecundum nullum horum modum commune esse speciebus potest:nam ita commune esse debet, ut et totum sit in singulis, et uno tempore, et eorum quorum commune est constituere valeat et conformare substantiam. Quo- circa si neque unum est,quoniam commune est, ne- quemultiplex, quoniam ejus quoque multitudinis mino non esse,idemque deceterisintelligendum est. Quod si tantum intellectibus genera et species co- teraque capiuntur,cum omnis intellectus aut ex re subjecta fiat,ut sese res habet, aut ut res sese non habet,vanus est qui de nullo subjecto capitur nam ex nullo subjecto fieri intellectus non potest.Si ge- neris et speciei ceterorumque intellectus ex re sub- jecta veniat,ita ut sese res ipsa habet quse intelligi- tur,jm non tantum intellectu posita sunt, sed in rerum etiam veritate consistunt.Et rursus quzren- dum est qua sit eorum natura,quod superior qua&- stio vestigabat : quod si ex re quidem generis cete- rorumque sumitur intellectus,neque ita ut sese res habet qua intellectui subjecta est, vanum necesse est esse intellectum,qui ex re quidem sumitur,non tamen ita ut sese reshabet,id est enim falsum quod aliter atque res et intelligitur. Si igitur quoniam genus et species nec sunt,nec cum intelliguntur ve- rus est eorum intellectus, non est ambiguum quin omnis sit deponenda de his quinque propositis dis- putandi cura, quandoquidem neque de ea re quee sit,nequedeea dequa verum aliquid intelligi profer- rive possit inquiritur: hecquidem est ad presens de propositis questio,quam nos Alexandroconsentiente hac ratiocinatione solvemus.Non enim necesse esse dicimus omnem intellectum qui ex subjecto quidem sit,nontantum utseseipsum subjectum habet falsum et vacuum videri.In his enim solis falsa opinio aec non potius intelligentia est,que per conjunctionem - fiunt.Si enim quis componat alque conjungat intel- lectu id quod natura jungi non patiatur,illud falsum esse nullus ignorat : ut si quis equum atque homi- nem juagatimaginatione,atque effigiet centaurum. Quod si hoe per divisionem et abstractionem fiat, non itla quidem res sese habet, ut intellectus est. In- tellectus tamen ille minime falsus est : sunt enim plura que in aliis suum sese habent,ex quibusaut. omnino separari non possunt,aut siseparata fuerint, nulla ratione subsistunt.Atque ut hoc nobis in per- vagato exemplo manifestum sit,linea in corpore est aliquid, et id quod est corpori debet, hoc est esse suum per corpus retinet,quod docetur ita: si enim | - separata sit a corpore non subsistit ; quis enim un- quam sensu ullo separatam a corpore lineam cepit? - Sedanimuseumconfusasres permistasque eorpori- businsea sensibus cepit,eas propria vi et cogitatione distinguit. Omnes enim hujusmodi res incorporee in corpore suum esse habentes sensus cum ipsis no- bis corporibus tradit: at vero animus,cui potestas est et disjuncta componere et composita dissolvere, quz a sensibus confusaet corporibus conjuncta tra- duntur,ita distinguit utin incorpoream naturam per - se ac sine corporibus in quibus est concreta,et spe- culetur et videat.Diverse enim proprietates sunt in- corporeum corporibus permistorum, etiamsi sepa- rentur a corpore,Genera ergo et species ceteraque vel in corporeis rebus,velin his qu» sunt corporea, reperiuntur: et si ea in rebus incorporeis invenit 85 IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. II. 86 animus;habetillicoincorporeum generisintellectum. A telliguntur vero alio modo,et sunt incorporalia, sed Si vero corporalium rerum genera speciesque pro- spexerit, aufert (ut solet) a corporibus incorporeo- ru naturam,et solam puramque ut in seipsa forma est contuelur.Ità hecoum accipit animus permista corporibus, incorporalia dividens speculatur atque considerat. Nemo ergo dicat falsam nos lineam co- gitare, quoniam ita eam mente capimus quasi pre- ler corpora sit, cum preter corpora esse non possit. Non enim omnis qui ex subjectis rebus capiturintel- lectusaliter quamseseipse res habent,falsus esse pu tandus est, sed (ut superius dictum est) ille quidem qui hoc in compositione facit falsus est, utcum ho- minem atqueequum jungens putat esse centaurum. Qui vero id in divisionibus et abstractionibus atque assumptibus ab hisrebus in quibus sunt efficit,non modo falsusnon est, verum etiam solus intelle- etus id quod in proprietate verum est invenire po- lest. Sunt igiturhujusmodi res in corporalibus atque in sensibilibus rebus.Intelligunturautempretersen- sibilia, ut eorum natura perspici et proprietas va- leat comprehendi. Quocircacum etgenera et species cogitantur, tunc ex singulis in quibus sunt eorum similitudo colligitur,ut ex singulis hominibus inter se dissimilibus humanitatis similitudo,qu: simili- tudo cogitata animo veraciterque perspecta fit spe- .eies,quarum specierum rursus diversarum conside- rate similitudo, que nisl'in ipsis speciebus aut in earum individuis esse non potest, efficit genus,ita- que h&c sunt quidem in singularibus. Gogitantur ' vero universalia,nihilque aliud species esse putanda est, nisi cogitatio collecta ex individuorum dissimi- lium numero substantiali similitudine, genus vero cogitatio collecta ex specierum similitudine. Sed hec similitudo cum in singularibus est,fit sensibilis : cum in universalibus, fit intelligibilis; eodemque niodo cum sensibilis est, in singularibus permanet, cum intelligitur,fit universalis. Subsistunt ergo circa — gensibilia, intelliguntur autem prater corpora, ne- que enim interclusum est ut dude res eodem in sub- jecto non sint ratione diverse, ut linea curva atque caya:; queres cum diversis diffinitionibusterminen- tur,diversusque earum intellectus sit, semper tamen in eodem subjecto reperiuntur; eadem enim cava linea eademque eurva est. Ita quoque generibus et speciebus, id est singularitati et universalitati unum quidem subjectum est, sed alio modo universale est cum cogitatur, alio singulare cum sentitur in rebus hisin quibus habet esse suum. His igitur terminatis omnis (ut arbitror) questio dissoluta est. Ipsa enim - genera et species subsistunt quidem alio modo, in- sensibilibus juncta 'subsistuntinsensibilibus.Intelli- guntur vero preter corpora, ut per semetipsa sub- sistentia, ac non in aliis esse suum habentia ; sed Plato genera et species ceteraque non modo intelligi universalia,verum etiam esse atque propter corpora subsistere putat ; Aristoteles vero intelligi quidem ineorporalia atque universalia, sed subsistere in sensibilibus putat, quorum dijudicare sententias aptum esse non duxi. Altioris enim est philosophis, idcirco vero studiosius Aristotelis sententiam exse- culi sumus, non quod eam maxime probaremus, sed quod hic liber ad predicamenta conscriptus est, quorum Aristoteles auctor est. Hoc vero, quemadmodum de his ac de. proposilis probabiliter antiqui tractaverunt, et horum mazime Peripatetici, tibi nunc tentabo monstrare. Pretermissis his queestionibus,qua altiores esse predicit, exoptat mediocrem introduetorii operis iraclatum ; sed ne ipsa harum quzstionum omissio vitio daretur,apposuit quemad modum de proposi- tis tractaturus est,ex quorumque hoc opus auctori- tate subnixus aggreditur ante denuntiat. Cum rm:e- diocritatem quidem tractaturus promittitdetracta ob- scuritatis difficultate, animum lectoris invitat ut vero acquiescat ac sileat ad id quod picturus est, Peripateticorum auctoritate confirmat. Atque ideo ait, de his, est de generibus et speciebus de qui- bus superiores intulerat questiones,ad de proposi- tis id est de differentiis,propriis atque accidentibus, sese probabiliter disputaturum : probabiliter autem aitjid est verisimiliter, quod Graci Aou vel ày- Octo dicunl.Scepe enim etapud Aristotelem Aovtxó« verisimiliter ac probabiliter dictum invenimus, et apud Boetium et apud Alexan. Porphyrius quoque ipse in mullis hac significatione hoc verbo usus est, quod nos scilicetin translatione, quod ait Aou vepoy ita interpretari, ut rationabiliter diceremus, omisi- mns, Longe enim melior ac verior significatio ea visa est,ut probabiliter sese dicere promitteret, id est non prater opinionem ingredientium atque le- ctorum,quod introductionisest proprium.Nam cum ab imperitorum hominum mentibus doctrine secre- tum altioris abhorreat, talis esse introductio debet, ut preter opinionem ingredientium non sit. Ergo melius probabiliter quam rationabiliter,ut nobis vi- detur, interpretati sumus. Antiquos autem ait de eisdem disputasse rebus,sed eorum illum se maxime tractatum insequi quem Peripatetici Aristotele duce reliquerunt, ut tota disputatio ad predicamenta conveniat. LIBER SECUNDUS. Quaeri soletin expositionum principiiscur unum- |», quodque ceteris in dispositionis ordine preponatur, velut nunc in genere dubitari potest cur genus spe- ciei, differentise, proprio,accidentique pretulerit,de . eoenim primitustractat. Respondebimusitaquejure factum videri: omne enim quod universale est,intra semetipsum cretera concludit, ipsum vero non clau- ditur.Majoris itaque meriti estac principalis nature, quod ita cetera coercet, ut ipsum nature sue ma- gnitudinenequeat ab aliis contineri, Genus igitur et 87 AN. MANL. SEV. BOETII 88 species intra se positas habet, et earum differentias A dicens: Genus dicitur aliquorum quodammodo se propriaque, nihilominus etiam accidentia,atque ita de genere inchoandum fuit quod estera natura suc magnitudine coercet et continet. Preterea illa sem- per propria putanda sunt, que si auferat quis ca- tera perimuntur, illa posteriora quibus positis ea qua caeterorum substantiam perficiunt consequun- tur, ut in genere et caeteris. Nam si animal auferas, quod est hominis genus, homo quoque qui est spe- cles, et rationale quod differentia, et risibile quod proprium, et grammaticum quod accidens est,non manebit, et interemptum genus cuncta consumit.Si vero hominem esse constituas vel grammaticum, vel rationale,vel risibile,animal quoque esse necesse est. Sive enim est homo, animalest : sive rationale,sive risibile, sive grammaticum, ab animalis substantia non recedit. Sublato ergo genere et cetera consu- muntur, positis vero cateris sequitur genus : prior estigitur natura generis, posterior ceterorum. Jure igitur in disputatione prepositum est genus, sed quoniam generis nomen multa significat, hoc est enim quod ait : DE. GENERE. Videtur autem neque genus seque species simplici- ter dici. Ubi enim non 5st simplex dictio, illic multiplex significatio est ; prius hujus nominis significationes discernit ac separat, utde quasignificatione generis tractaturus est sub oculis ponat. Sed cum neque ge- nus, neque species neque differentia,nec proprium, nec accidens signiticatione simpliciasint, cur de his tantum duobus, genere, inquam,ac specie,dixit non simpliciter dici, cum proprium, differentia, atque accidens ipsa quoque sint significatione multiplicia? Dicendum est quoniam longitudinem vitans tan- tum speciem nominavit eamque idcirco ne so- lum genus esse significationis multiplicis putaretur. Enumerat autem primam generis significationem hoc modo: Genus enim dicitur et aliquorum. quodammodo se habentium ad unum aliquod et.ad se invicem collectio, secundum quam significationem Romanorum dicitur genus ab unius scilicet habitudine, dico autem Romuli et multitudinis habentium aliquo modo ad se invicem eam qua ab illo est cognationem, secundum divisio- nem ab aliis generibus dictum. Una,inquit, generis significatio est,quz» in multi- tudinem venit a quolibet uno principium trahens,ad quod scilicet ita illa multitudo conjuncta est, ut ad se invicem per ejusdem unius principium copulata sit: ut cum Romanorum genus dicitur, multitudo Romanorum ab uao Romulo vocabulum trahens,et ipsi Romulo, et ad seinvicem quasi quadam nominis hereditate conjuncta est. Eadem enim que a Ro- mulo societas descendit Romanos inter se omnes uno generis nomine devincit et colligit. Videtur autem secuisse hancgeneris significationem in auas partes, cum copuiativam conjunctionem admiscuit C habentium ad unum aliquod et ad se invicem colle- clio, tanquam etillud genus dicaturad unum aliquo modo se habere, et hoc rursus genus dieatur quod ad se invicer: unius generis significatione conjuneti sint. Hoc vero minime est : eadem enim a quolibet uno propagata societas, et ad illum qui princeps est generis, totam multitudinem refert, et ipsam inter semultitudinem unogeneris nomine connectitet con- tinet. Quocirca non est putandus divisionem fecisse, sed omne quidquid in hac generis significatione in- telligendum fuit,aperuisse.Ordo autem verborum ita sese habet qui est hyperbaton intelligendus: genus enim dicitur, et aliquorum ad unum se aliquo modo habentiumoollectio, et ad se invicem aliquo modo: habentium, rursus collectio subaudienda est: est enim et zeugma cujus significationis adjecit exem- plum, secundum quam significationem Romanorum: dicitur genus,ab unius scilicet habitudine.Dioo au- tem Romuli etmultitudinis rursus habitudine haben - tium aliquo modo ad invicem cognationem, eam sci- licet que ab illo est,id est Romulo,secundum divi- sionem ab aliis generibus dictum, scilicet multitudi- nis; haee enim multitudo aliquo modo ad unum et ad se invicem habens cognationem genus dicta est, . ut ab aliis discerneretur, ut Romanorum genus ab Atheniensium genere 'caeterorumquesepararetur,ut sit integer verborum ordo : genusenim dicitur et collectioaliquorum ad unum sequodammodo haben- tium,et collectio ad seinvicem, secundum quam si- gnificationem Romanorum dicitur genus ab unius scilicet habitudine : dico autem Romuli et multitu- dinis secundum divisionemabaliis generibus dictum - scilicethominum habentium aliquo modoad invicem . eam quz est ab illo, id est Romulo, cognationem. Atque n::chactenus;nune de secunda generis signi- ficatione dicendum est. Dicitur aulem et aliter rursus genus illud quod. est uniuscujusque generationis principium, vel ab eo qui - genuit,vel ab eo loco, in quo quis genitus est. Sic enim Orestem quidem dicimus a. Tantalo genus habere, Hy- lum aulem ab Hercule.Et rursus. Pindarum. quidem Thebanum esse genere, Platonem vero Alheniensem: | etenim patria principium est uniuscujusque generatio- nis,quemadmodum el paler : haec autem. videtur. esse promptissima significatio generis Romani enim dicun- tur qui ex genere descendunt. Romuli, et Cecropidze, qui ex genere descendunt Cecropis,et eorum promimi. Quatuor omnino sunt principia, que unumquod- que. principaliter efficiunt :est enim una causa,qua - effectiva dicitur, velut pater filii ; est alia que mate- rialis,velut lapides domus;tertia est. forma, velut . hominis rationabilitas;quarta quamobrem geritur, velut pugre victoria. Dus: vero sunt que per acci- dens uniuscujusque dicuntur esse prineipia, locus scilicet ac tempus.Quoniam enim omne quod nasci-- tur et fit in loco ac lempore est, et quidquid loco vel tempore natum factumve fuerit,eum locum vel id tempus accidentaliter dicitur habere principium. 89 IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. II. Horumomnium in hae secunda generissignificalione A generationis principium, duo quedam ex alterutris assumit qua ad significa- tionem generis videbantur accommodata.Ex hisqui- dem causis quz principalia sunt, effectivum;ex his vero quz accidentia, locuin:ait enim,Genus dicitur eta quo quis genitus est,que est effectiva principa- lium causa, et in quo quis loco est procreatus, qua est accidens causa principii.Itaque haec secunda si- gnifieatio duo continet, eum a quo quis procreatus est,et locum in quo quis editus, ut exemplo quoque demonstrant.Orestem enim dicimus a Tantalo genus ducere. Tantalus quippe Pelopen, Pelops Atreum?» AtireusAgamemuonem,Agamemnon genuitOrestem. Itaque a procreatione genus hoc dictum est. At vero Pindarum dicimus esse Thebanum,scilicet,quoniam "'hebis editus tale generis nomen accepit:sed quo- niamdiversum est illud a quo quisque procreatus est, et locus in quo quis editus est, diversa videtur esse generis significatio procreantis et loci,quam in se- cunda parte enumerans unam fecit.Sed ne videretur duplex significatio generis, per similitudinem con- junxit dicens:Etenim patria principium est unius- cujusque generationis, quemadmodum et pater. Sed quoniam in significationibus evenit sepe ut aliquid sit quod intellectui significatz rei propinquum esse videatur,quoniamque duas generis apposuit signi- ficationes, multitudinis scilicet et procreantis, cui generis nomen convenientius aptetur judicat atque discernit,dicens,hano esse promptissimam generis significationem, qu: a procreante deducta sit ; hi enim maxime Cecropide sunt qui a Cecrope descen- dunt, hi Romani qui a Romulo: que oum ita sint, confundi rursus generis significationes videntur,Si enim sunt hi maximeRomani qui a Romulo originem trahunt,et haec significatio estilla qua a procreante deducitur,ubi estreliqua quam primam quoque enu- meravit,quz est multitudinis ad unum et ad £e invi- cem- quodammodo se habentium collectio?Sed acu- ' tius intuentibus plurimeadmodumdifferentiz sunt, Aliud enim est a quolibet primo procreante genus deducere,aliud unum genus esse plurimorum.lllud - enim perrectam sanguinis lineam fieri potest et non in multa diffundi,ut si per unicos familia descendat; huie enim aptatur secunda illa generis significatio, quaàe à procereante deducitur,prima vero illa nonnisi in multitudine consistit.Illud quoqueest quod prima procreationis principium non quaerit, sed (ut ipse ait)suffieit aliquo modo se habere ad id unde hujus- modigeneris prineipium sumitur:secunda vero signi- ficatio nullam vim nisi proereante sortitur.Item in illa primasignificationis multitudine hujussecunde partieularitas continetur,ut in Romanorum genere Scigiadarum genus, natura cum sunt Romani Sci- piade sunt.Quoniam enim et ad Romulum et cate- ros Romanossecundum Romuli habitudinem juneti sunt,Romani sant.Scipiadz vero dicuntur ad secun- | dam generis significationem, quod eorum familie Scipio et sanguinis principium fuit. Acprwus quidem appellatum est genus uniuscujusque B D 90 dehinc etiam. et mui itudo eorum qui sunt ab uno principio, ut à Romulo, quam devidentes et ab aliis separantes dicebamus omnem iliam collectionem esse Romanorum genus. Sensus facilis et expeditus est, si tamen ambigui- tas una solvatur:cum enim prius multitudinis signi - ficationem retulerit ad generis nomen, post autem ad procreationisinitium,nunc autem contrario modo illam prius ase dinumeratam significationem dicere videtur,que est procreationis, illam vero posterio- rem,que est multitudinis, quod contrarium videri potest,si quis ad ordinem superius digestie disputa- tionis aspexerit.Sed hic non de se loquitur, sed de humani consuetudine sermonis, in quo prius eara significationem generis fuisse dicit, quas a proereante sit ducta,accedente vero etate usu loquendi nomen generisetiam ad multitudinem habentem sequodam- modo ad aliquem fuisse translatum.Hoc vero idcirco dixit,quoniam superius dixerat: Hic enim videtur esse promptissima significatio, ut ab hao,id estsecun- da,quam promptissimam esse significationem dixit, illa quoque nuncupata videretur,qua multitudinis; prius enim genusinter homines appellatum est,quod quis a generante. deduceret; post autem factum est ut perloquendiusum etiam multitudinis ad aliquem quodammodo se habentis genus diceretur propter divisionem,scilicet gentium, ut esset inter eas no- minissocietatisque diseretio.Hisigiturexpletis venit tertium genus quod inter philosophos tractatur, cujus ad dialecticam facultatem multus usus est, horum quippe generum historia magis vel poesis tractat exordium. Tertium vero genus apud philo- sophos consideratur, de quo hoc modo loquitur : Aliter autem rursus dicitur genus, cui. supponitur speciesad horum fortasse similitudinem dictum. Etenim principium quoddam est liujusmodi genus earum qua sub ipso sumi specierum, videturque et omnem eam mullitudinem continere qua sub ipso sunt specierum. Duplicem significationem generissupra proposuit nunc tertiam monstrare contendit. llanc autem ad superiorum similitudinem dictam esse arbitratur. Superius autem dicta significationes du: sunt,una quidem cum generis nomen quadam principii anti- quitate ad se junctam multitudinem contineret;alia vero, cum genus ab unc quoque procreante ducere- . tur,quod eorum qua procreantur principium est. Cum igitursint superius duc generis significationes proposite,tertium nunc addit de quo inter philoso- phos sermo est,illud scilicet cui supponitur species, quod idcirco genus vocatum esse sub opinionis cre- ditur ambiguo, quoniam habet aliquam similitudi- nem superiorum;nam sicutillud genus quod ad mul- titadinem dieitur uno solo nomine multitudinem claudit,ita quoque genus plurimas species coercet et continet. Item ut genus illud quod secundum pro- creationem dicitur principium quoddam est eorum quz ab ipso procreantur,ita genus constat suis spe- ciebus esse principium.Ergo quoniam utrisque est simile,idcirco nomen quoque generis eliam in hoc 91 significatione a superioribus mutuatum esse verisi- mile est. Triplicitar igitur cum genus dicatur,de terlio apud philosophos est sermo, quod. etiam describentes assi- gnaverunt, dicentes genus esse quod de pluribus et differentibus specie in eo quod quid sit praedicatur,ut animal, Jure tertium genus philosophi ad disputationem sumunt,hoc enim solum est quod substantiam mon- strat,cetera vero aut unde quid existat, aut quem- admodum a citeris hominibus in unam quasi for- mam populi dividatur ostendunt: nam illad quod multitudinem continet genus, illius multitudinis quam continet substantiam non demonstrat, sed tantum uno nomine collectionem populi facit,ut ab alterius generis populo segregetur.Item illud quod secundum proereationem dictum est, non rei pro- create substantiam monstrat,sed tantum quod ejus fuerit procreationis initium.At vero genusid eui sup- poniturspeciesad differentiam accommodatum,spe- eiei substantiam informat:et quiainter philosophos hec maxima questio est. quid unumquodque sit, tuncenim unumquodque scire videmur,quando quid Sit agnoscimus, idcirco rejectis exteris de hoc ge- nere quo maxime apud philosophos sermo est,quod etiam describentes assignaverunt ea descriptione quam subter annexuit.Diligenter veroait describen- tes, non diffinientes ; diffinitio enim fit ex genere, genus autem aliud genus habere non'poterit,idque obscurius est quam ut primo aditu dictum pateat: fieri autem potesl ul res que alii genus sit alii ge- neri supponatur,sed cum supponitur non quasi ge- nus,sed tanquam species sub alio collocatur. Unde non in eo quod genus est,supponi alicui potest,sed cum supponitur illico species fit:que cum-ita sint, ostenditur genus ipsum in eo quod genus est genus habere non posse.Si igitur voluisset genus diffini- tione concludere,nullo modo potuisset:genus enim aliud quod ei posset preponere non haberet,atque ideirco descriptionem ait esse factam, non diffinitio- nem.: descriptio vero est ( ut in priore volumine dictum est)ex proprielatibusinformatio quedam rci, ettanquam coloribus quibusdam depietio.Cum enim in unum plura convenerint, ita ut omnia simul rei cui applicantur sequentur, nisi ex genere vel diffe- rentiis hac collectio fiat,descriptio nuncupatur.Est igitur descriptio generis hac:genus est quod de plu ribus et differentibus specie in eo quod quid sit prie- dicatur.Tria hec requiruntur in genere, ut de plu- ribus predicetur, ut de specie differentibus, ut in eo quod quid sit:de qua re quoniam ipse posterius latius disputat nos breviter hujus rei intelligentiam significemus exemplo, hoc modo. Si enim nóbis in forma generis animal, id de aliquibus sine dubio predicatur, homine scilicet, equo, bove et ceteris, sed hec plura sunt , animal igitur de pluribus pra- AN. MANL. SEV. BOETII 92 A dicitur animal: homo enim etequus et bos animalia B nuncupantur, predicatur ergo animal de pluribus specie differentibus; sed quonam modo fit h»c pra- dicatio ? non enim quidquid interrogaveris, mox animal respondetur; non enim si quantus sit homo interrogaveris, animal respopndebitur, ut opinor; hoc enim ad quantitatem pertinet,non ad substan- tiam. Item si qualis sit homo interroges,ne huic qui- dem responsio convenit animalis; ceterisque omni- bus interrogationibus hanc animalis responsionem ineptam atque inutilem semper esse reperies,nisi ei tantum apta est que quid sit interroget.Interrogan. tibus enim nobis quid si homo, quidque sit equus, quid bos,animal respondebitur: ita nomen animalis ad interrogationem quid sit de homine,equo,atque boveacde ceteris predicatur,unde fit ut animal pre- dicetur de pluribus differentibus specie in eo quod quid sit.Et quoniam generis hoc diffinitio est,ani- mal hominis, equi, bovis genus esse necesse est : omne autem genus aliud estquod in semetipso atque. In re intelligitur,aliud quod ad alterius prsdicatio- nem refertur,suaenim proprietas ipsum esse consti- tuit. Ad alterum relatio genusfacit,ut ipsum animal, si ejus substantiam quaras,dicam substantiam esse animatam atquesensibilem; hzc igitur diffinitionem monstrat per se sicuti est, non tanquam referatur ad aliud ; at vero cum dicimus animal genus esse, non (ut arbitror) tune de re ipsa nomen hoc dici- mus,sed de ea ratione qua potest animal ad catero- rum qu2 sibi subjecta sunt,predicationem referri, Itaque character quidam ac forma generis est in eo quod referri predicatione ad eas res potest, que cum sint plures et specie differentes, in earum tan- tum substantia predicatur.Hujus autem diffinitionis | rationem per exempla subjecit dicens: Eorum enim quz praedicantur, alia quidem de uno dicuntur solo, sicut. sndividua, ut Socrates, et hie et. hoc;alia vero de. plurinus, quemadmodum genera et species, eL differentia, et propria, et. accidentia com- muniter, sed non proprie alicui. Est aulem genus qui- dem,ut animal;species vero wt homo : differentia, ut. ralionale; proprium, ut risibile ; accidens, ut album, nigrum, sedere. Omnium que predicantur dustibaligdda facitPor- phyrius divisionem ; idcirco ut a reliquis omnibus predicationem generis sejungat ac separet, id facit. D hoc modo.Omnium,inquit,que predicantur,alia de dicatur, homo vero, equus atque bos talia sunt uta ' se diserepent, nec qualibet mediocri re, sed itota specie, id est tota forma suc substantis, de quibus singularitate dicuntur,alia de pluralitate:de singu- laritate vero,inquit, predicantur quicunque unum . quodlibet habent subjectum,de quo dici possint,ut ea quibus singula subjecta sunt individua,utSocra- tes et Plato,ut hoc album quod in hae nive proposita est,ut hoc Scamnum in quo nunc sedemus, non omne scamnum (hoc est enim universale), sed hoc quod nune suppositum est;nec album quod in nive est(universale enim est album et nix), sed hoc al- - bum quod in hac nive nunc esse conspicitur : hoc enim non potest de quolibet alio albo predicari quod in hac nive est,quia ad singularitatem dedu- 93 IN PORPHYRIUM COMMENTABRIORUM LIB. II. 94 ctum est,atque ad individuam formam constrictum À Fieri autem potuit commodior divisio hoc modo : est individui participatione. Alia vero sunt que de pluribus predicantur,ut genera,et species,et diffe- rentie,et propria,et accidentia communiter,sed non proprie alicui.Genera quidem de pluribus predicon- tur speciebus suis, species vero de pluribus predi- cantur individuis : homo enim, quod est animalis, species plures sub se homines habet, de quibus ap- pellari possit.Item equus,qui subest animali loco apeciei,plurimos habet individuos equos de quibus praedicantur : differentiavero ipsa quoque de pluri- bus speciebus dici potest,ut rationale de homine ac de Deocorporibuaque coelestibus,qua (sicut Platoni placet) animata sunt et ratione vigentia ; proprium item etsi de una specie predicatur,de multis tamen individuis dicitur,que sub convenienti specie col- locantur, ut risibile, de Platone, Socrate et cxteris individuis dicitur que hominisupponuntur. Accidens etiam de multis dicitur; album enim et nigrum de multis omnino dici potest,que a se genere specieque sejuneta sunt.Sedere etiam de multis dicitur, homo enim sedit, simia sedet, »ves quoque, quarum spe- cies longe diverse eunt: accidens autem quoniam communiter accidens esse potest et proprie alicui, idcirco determinavit dicens et accidentia communi- ter, &ed non proprie ; que proprie enim alicui acci- dunt individua fiunt,et de uno tantum valentia pre- dicari ; e£ ea quee communiter accipiuntur, de pluri- bus dici queunt: ut enim de nive dictum est, illud album quod in hac subjecta nive est non est. com- muniter accidens, sed proprie huic nivi qus oculis ostensionique subjecta est ; ita quoque ex eo quod C 'communiter praedicari poterat(de multisenim album diei potest, ut albus homo, albus equus, alba nix), factum est ut de una tantum nive predicari illud album possit,cujus participationeipsum quoque fa- ctum est singulare.Omnino aulem omniagenera, vel species, vel differentias, vel propria, vel accidentia, si per semetipsa speculemur in eo quod genera,vel species, vel differentie, vel propria, vel accidentia sunt, menifestum est quoniam de pluribus predi- cantur ; at si eain his speculemur in quibus sunt, ut secundum subjectaeorum formam etsubstantiam , metiamur, evenit ut ex pluralitate predicationis ad singularitatem videantur adduci: aniraal enim quod genus est,de pluribus predicatur; sed cum hoc ani- mal in Socrate consideramus, ex pluralitate predi- cationis adducitur ad singularitatem.Socrates enim animal est,ipsum animal fit individuum, quoniam Socrates est individuus ac singularis.Item homo de pluribus quidem hominibus predicatur,sed si illam humanitatem que in Socrate est individuo conside- remus,fit individua,quoniam Socrates ipse indivi- duus est atque singularis.Item differentia ut ratio- nale de pluribus dici potest,sed in Socrate individua est. Risibilg etiam cum de pluribus hominibus pra- dicetur fit unicum ; communiler quoque accidens, ut album,cum de pluribus dici possit, in uno quo- | que singulari corpore perspectum individuum est. D Eorum quz dicuntur,alia quidem ad singularitatem predicantur,alia ad pluralitatem ; eorum que. de pluribus predicantur,alia secundum substantiam predieantur, alia secundum accidens ; eorum qua secundum substantiam predicantur,alia in eo quod quid sit dicuntur,alia in eo quod qualesit; in eo quod quid sit quidem genus et species,in eo quod quale sit differentia.Item eorum qu: ineo quod quid sit preedicantur,alia de speciebus preedicantur plu- ribus, alia minime ; de speciebus quidem pluribus predicantur,ut genera,de nullis vero species. Eo- rum aulem qua secundum accidens praedicantur, aliaquidem sunt que de pluribus predicantur, ut accidentia alia qua de uno tantum,ut propria. Pos- set autem fierietiam hujusmodi divisio : eorum que predicantur, alia de singulis predicantur, alia de pluribus, eorum qua de pluribus, alia in eo quod quid sit,alia in eo quod quale sit predicantur. Eo- rum qui in eo quod quid sit,alia de differentibus speciebus dicuntur,utgenera, alia minime, ut spe- cies ; eorum autem que in eo quod quale sit de plu- ribus predicantur,alia quidem de differentibusspe- cie preedicantur,ut dilferentiz et accidentia commu- niter,alia de ura tantum specie,ut propria: eorum vero qui de pluribus differentibus specie ineo quod quale sit predieantur,alia quidem in subtantia pr&- dicantur,ut differentis,alia in communiter evenien- tibus,ut accidentia.Et per hane divisionem quinque harum rerum diffinitiones colligi possunt hoc modo: Genus est'quod de pluribus specie differentibus ineo quod quid sit praedicatur. Species est quod de pluri- bus minime specie differentibus in eo quod quid sit predicatur. Differentia est quod de pluribus Specie differentibus in eo quod quale sit in substantia pre- dicatur.Proprium est quod de una tantum specie in eo quod quale sit non in substantia predicatur.Ac- cidensest quod de pluribus specie differentibus in eo quod quale sit non in substantia prediestur. Et nos quidem has divisiones fecimus,ut omnia a semetip- sis separaremus.Porphyrio vero alia intentio fuit. Non enim omnia tunc a semetipsis disjungere fes- tinabal, sed tantum ut cetera a generis forma et proprietate separaret. At idcirco divisit omnia que predicantur,aut in ea qua de singulis predicaren- tur,aut in ea que de pluribus ; ea vero qua de plu-^ ribus predicantur,aut genera esse dixit,2ut species aut csetera, horum quoque exempla subjiciens ad. jungit : Ab his ergo quz de uno solo praedicantur differunt genera,eo quod hac de pluribus dicuntur. Ab his au- lera rursus qua? de pluribus, a speciebus quidem, quoniam species etsi de pluribus pradicentur, non tamen de differentibus specte,sed numero: homo enim cum sit species,de Socrate et de Platone praedicantur, qui non specie a. se invicem differunt, sed numero. Animal vero cum sit genus,de homine, equo el bove praedicatur,qui difJerunt a $e invicem specie, non nu- mero solum. A proprio quoque differt genus, quoniam '95 proprium de una sola specie, cujus est proprium, pra- A rantur differ dicatur, el de iis quae sub una specie sunl individuis, quemadmodum risibile de homine solo,et de particu- laribus hominibus : genus autem non. de una solum specie przdicatur, sed d? pluribus el differentibus. A differentia vero ab iis qua communiter sunt accidentia differt genus,quoniam etsi de pluribus et dzfferentibus specie pradicentur differentiad,et communqer acciden- lia, non tamen in eo quod quid sit praedicanlur, sed potius in eo quod. quale est, et quomodo se habet. [n- terrogantibus enim aliquibus quid est illud dequo pra- dicanlur haec,genus respondebimus differentias autem el communiter eL accidentia non respondebimus. Non enim in eo quod. quid esf przdicantur de subjecto,sed magis in eo quod qualesit.Interrogantibus enim qualis &5L homo, dicimus rationalis, et qualis et corvus, di- cimus niger. Est autem rationale differentiu, nigrum vero accidens. Quando autem quid est homo interro- gamur,animal respondemus : est aulem genus hominis animal. Nune genus a e&teris omnibus que quolibet modo praedicantur separare contendit hoc modo.Quoniam enim genus de pluribus predieatur, statim differt ab hisquidem quz de uno tantum predicantur,quaeque unum quodlibet habent individuum ac singulare subjectum : sed hec d;fferentia generis ab his que de uno solo predicantur communis est ei cum cae- teris, id est specie, differentia, proprio atque acci- denti, idcirco quoniam ipsa quoque de pluribus predicantur.Horum igitursingulorum differentias a genere colligit,ut solum intelligendum genus quale sit sub animi deducat aspectum dicens : Ab his au- tem que de pluribus praedicantur differt genus: a speciebus quidem primum,quoniam species etsi de pluribus predicantur, non tamen de differéntibus specie, sed numero. Species enim sub se plurimas species habere non poterit,alioqui genus non spe- cies appellaretur.Si enim genusest quod de pluribus Specie differentibus in eo quod quid sit predicatur, cum species de pluribus predicatur, et in eo quod quid sit, huic si addatur ut de specie differentibus priedicetur,speciei forma transit in genua, id quod exemplo quoque intelligi fas est. Homo enim cum sit species, predicatur de Socrate, Platone et cs»- teris que a se non specie disjuncta sunt,sicuthomo atque equus vel bos, sed numero, quod quidem ha- bet dubitationem quid sit hoc quod numero dicitur differre. Numero enim differre aliquid videbitur quo- lies numerus a numero differt, ut grex boum qui fortassecontinet triginta boves differt numero ab alio boum grege, si centum continet in se boves : in eo. enim quod grex est, non differt, neque in eo quod boves, nec nisi numero quidem differunt, quod illi plures, illi vero sunt pauciores. Quomodo igitur So- crates et Plato specie non differunt, sed numero, cum et Socrates unus sit, et Plato unus, et unitas numero ab unitate non differat ? sed ita intelligen- dum est quod dictum est, numero differentibus, id est in numerando differentibus, hoc est dum nume- AN. MANL. SEV. BOETII B D 96 entibus : cum enim dicimus hic Plato est, hic Socrates, duas fecimus unitates, aoc si digito tangzamus dicentes, hic unus est de Socrate, rursus de Platone hic unus est, non eadem unitasin Socrate numerata est qui in Platone; aliqui posset fieri, ut secundo taeto Socrate,Plato etiam demonsíirare- tur, quod non fit : nisi enim tetigeris Socratem vel mente, vel digito, itemque nisi tetigeris Platonem, non facies duos, dum numerantur. Ergo differunt qu sunt numero differentia : cum igitur species de numero differentibus non de specie pradicetur, ge- nus de pluribus et differentibus specie dicitur, ul de bove, de equo et de ceteris quae a se specie invicem differunt, non numero solo. Tribus enim modis unumquodque vel differreab aliquo dicitur, vel alicu; idem esse, id est genere, specie, numero. Quecun- que igitur genere eadem sunt, non necesse est esse eadem specie, ut si eadem sint genere differan) specie; si vero eadem sunt specie, genere quoque eadem esse necesse est : ut cum homo atque equus idem suntgenere(uterque enim animal nuncupatur) differunt specie, quoniam alia est hominis species, alia equi. Socrates vero atque Plato cum idem sint specie, idem quoque sunt genere, uterque enim sub animalis predicatione ponitur : si quid vero vel ge- nere vel specie idem sit, non necesse est idem esse numero, ut Socrates et Plato, cum et genere ani- malis et specie hominis idem sint, numero tamen reperiuntur esse disjuncti. Quod si idem sit numero, idem et genere et specie esse necesse est. Gladius enim atque ensis idem sunt numero, nihil enim om- nino aliud est ensis quam gladius ; sed nec specie diversi sunt, utrumque enira gladius est; nec genere, utrumque enim instrumeutum est, quod est gladii genus. Quoniam igitur homo, bos atque equus, de. quibus animal przedicatur, specie differant,numero etiam eos differre necesse.est : idcirco hoc plus ha- bet genus a specie, quod de differentibus specie pre- dicalur.Nam si integram generis diffinitionem de- mus,dabimus hoe modo: genus est quod de pluribus differentibus specie,non solo numero,et in eo quod quid sit predicatur.At vero sic species : species est quod solum de pluribus numero differentibus in eo quod quid sit predieatur.A proprio vero differt ge- - nus quoniam proprium de una sola specie cujus est proprium pradicatur,et de his qua sub una specie sunt individuis ; proprium enim semper speciei uni adesse potest, neque eam relinquit, nec transit ad aliam,atque idcirco proprium nuncupatum est, ut risibile hominis est ; itaque el de ea specie cujus est proprium predicatur,et de his individuis que sub illa sunt specie,ut risibile de homine dicitur,et de Socrate, et de Platone, et. ceteris de sub hominis nomine continetur: genus vero non de una tantum specie; ut dictum est, sed de pluribus. Differt igi- tur genus a proprio,eo quod de pluribus speciebus predicetur,oum proprium de una tantum specie de qua dicpitur appellatur, et de iis qui sub illa sunt individuis, differentia atque accidentis discrepan- - 97 IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. III. 98 ilia a genere una separatione concluditur. Omnino A similia non convenit,ut Socrates : nam cum illi sint enim quia hzc in eo quod quid sit minime pra- dieantur, eo ipso segregantiur a genere: nam in esieris propinqua sunt generi, nam et de pluribus praedicantur, et de specie differentibus, sed non in eo quod quid sit. Si quis enim interroge* qualis est homo, respondetur rationalis, quod est differentia. 8i quis interroget qualis est corvus, dicitur niger, quod est accidens. Si autem interroges quid est ho- mo, animal respondebitur, quod est genus. Quod vero ait, non in eo quod quid sit preedicari dicimus, sed magis ia eo quod quale sit, hoc magis;questioni occurrit hujusmodi.Aristoteles enim differentias in substantia putat oportere predicari, quod autem in substantia predicatur, hoc rem de qua predicatur, non quale sit, sed quid sit ostendit ; unde non vide- B turdifferentiain eo quod quale sit predicari, sed potius in eo quod quid sit, sed solvitur hoc modo: differentia enim ita substantiam demonstrare solet, ut circa substantiam qualitatem determinet, id est substantialem qualitatem pro ferat.Quod ergo dictum est magis, tale est tanquam si diceret, videtur qui- dem substantiam significare, atque in eo quod quid sit preedicari ;sed magisillud est verius,quia tametsi substantiam monstret, tamen in eo quod quale sit predicatur. Quare genus de pluribus pradicari divylit ipsum ab iis quae de uno solo dicuntur ,sicut individua ; de diffe- rentibus vero specie,separat eumdem ab iis quae sicut species prazdicantur, vel sicul propria : im eo autem quod quid sit praedicari, dividit ipsum a differentiis et C communiter accidentibus,quee singula non in. €0 quod, quid praedicatur, sed, in €o quod quale est, vel quomodo se habet. Tria hac esse diximus quee significationem hanc tertiam generis informarent, id est de pluribus pre- dicari,de specie differentibus, et in eo quod quid sit, qua singule partes genus a esteris que quomodo- libet predicantur distribuunt ac secernunt, quod ipse breviter colligens dicit : id enim quod de pluri- bus predicatur genus ab his dividitquse de uno tan- ium praedicantur individuo.Individuumautem pluri- bus dicitur modis : dicitur individuum quod omnino secari non potest, ut unitas vel mens; dicitur indi- viduum quod ob soliditatem. dividi nequit, ut ada- mas ; diciturindividuum cujus praedicatio in reliqua ceteri homines similes, non convenit proprietas et predieatio Socratis in ceteris ; ergo ab iis qu: de uno tantum praedicantur genus differt, eo quod de pluribus praedicetur. Restantigitur quatuor, species, et proprium, et differentia, et accidens, quorum a genere differentias colligamus, Singulis igitur diffe- rentiis ab his rebus segregabitur genus : ea quidem differentia qu: de specie differentibus prziedicari ge- nus dicitur, separatur abhis que sicut species pree- dicantur, vel sicut propria ; species enim omnino de nulla alia specie dicetur, proprium vero de una tantum specie predicatur, atque ideonon de specie differentibus. Item genus a. differentia et accidenti differt, quod in eo quod quid sit preedicatur, illa vero ineo quod quale sit appellantur ut dictum est : itaque genus quidem ab iis quie de uno priedicantur differt in quantitate predicationis,quod de pluribus predi- cetur ;a speciebus vero et proprio in subjectorum natura, quoniam genus de specie differentibus dici- tur, proprium vero et. species minime. Item genus in qualitate predicationis a differentia aceidenteque dividitur. Qualitas enim predicationis quedam est, vel in eo quod quid sit, vel in eo quod quale sit pro- dicari. Nihil igitur neque superfluum, neque minus continelL . generis dicta descriptio. Omnis enim descriptio vel diffinitio debet ei quod diffinitur :quari : si enim diffinitio diffinite rei non sit equalis, et si quidem major sit, etiam quaedam alia continebit, et non necesse est utsemper diffiniti substantiam monstret; si minor sit, ad omnem diffi- nitionem substantis non pervenit. Omnia enim qua majora suntde minoribus przdicantur, utanimal de homine; minora vero de majoribus minime : nemo enim vere dicere potest, omne animal homo est, atqueidcirco si sibi predicatio convertenda est, equa. lisoportet ut sit. Id autem fieri potest, si neque su- perfluum quidquam habet neque diminutum,utinea ipsa generis descriptione ; dictum est enim genus. esse quod de pluribus differentibus specie in eo quod quid sit preedicatur,qua descriptio cum genere con- verti potest,ut sí dicamus quod de pluribus specie differentibusin eo quod quid sit predicetur,id genus esse: quod si converti potest (ut ait) nec plus nec minus continet generis facta descriptio. — —— LIBER. TERTIUS. Superior disputatio de genere videtur forsitan [) omnem etiam speciei consumpsisse tractatum : nam cum genus ad aliquid predicetur,id est ad speciem, cognosci naturagenerisnon potest, si speciei quz sit intelligentia nesciatur. Sed quoniam diversa est in suis natdris eorum consideratio atque discretio di- versa in permistis, idcirco sicut singula in procemio proposuit,ita dividere cuncta prosequitur,ae primum post generis disputationem de specie tractat, dequa quidem dubitari potest : si enim heo fuit ratio pro- ponendigenus reliquisomnibus,quodnatur& sue ma- gnitudine eztera contineret, non equum erat diffe- rentis speciem in ordine tractatus anteponere,quod differentia speciem contineret,cum presertim diffe- rentieipsas species informent: prius autem estquod informat quam id quod ejus informatione perficitur. Posterior igitur species est differentia : prius igitur de differentia tractandum fuit;etenim procemioetiam 99 AN. MANL. SRV. BOETII 100 consentiret,in quo eum ordinem collocavit quem A tatem,aliam cujuslibet propriam formam individui, naturalis ordosuggessit, dicens utile esse nosse quid genus sit,et quid differentia.Huic respondendum est questioni,quoniamomnia quzecunque ad aliquid pree- dicantur,substantiam semper ex oppositis sumunt ; ut igitur non potest esse pater nisi filius sit, necfilius nisi precedat pater, alteriusque nomen pendet ex altero, ita etiam in genere ac specie videre licet, species non potest nisi referaturad speciem : nec vero esse quippe nisi generis non est, rursusque genus substantie quedam aut res absolute esse putande suntgenusacspecies,utsuperius quoque dictum est, sed quidquid illud est quod in nature proprietate consistat, id tune genus fit ac species, cum vel ad inferiora vel ad superiora refertur. Quorum igitur relatio alterutrum constituit,eorum continens factus est jure traclatus ; de specie igitur inchoans ait hoc modo: DE SPECIE. Specie autem dicitur quidem et de uniuscujusque forma, secundum quam dictum est : primum quidem species digna est imperio : dicitur autem species,et ea qua est sub assignalo genere, secundum quam solemus dicere hominem quidem speciem animalis cwm sit genus animal ; album autem coloris speciem,triangulum vero figura speciem. Sicut generis supra significationes distinxitaequi- vocas, ita idem in specie facit dicens non esse spe- ciei simplicem significationem,et ponit quidem duas: longe autem plures esse manifestum est,quas idcirco praeteriit ne lectoris animum: prolixitate confuderet. Dicitautem primum quidem speciem figuram unius- cujusque vocari, que exaccidentium congregatione perficitur. Cautissime autem dictum est uniuscujus- que; hec enim secundum accidens dicitur, qu» cui- que individuoforma est ; eaenim non ex substantiali quadam forma species,sed ex accidentibus evenit. Aliaestenim substantialis forme species,que huma- nitas nuncupatur, ea quz: non est quasi supposita animali, sed esttanquam ipsa qualitas substantiam monstrans ; hecenim et ab hac diversa est que uniuscujusque corpori accidentaliterinsitaest, et ab ea qux genus deducitin partes; postremumque plura sunt que cum eadem sint, diversis tamen modis ad aliud atque ad aliud relata intelliguntur, ut hanc ipsam humanitatem iu eo quod ipsa est si-perspexe- ris. Species est ea qu: substantialem determinat qualitatem:si sub animali eam intelligendo locaveris, deducit animalis in se participationem,separaturque a caeteris animalibus, ac fit species generis ; quod si uniuscujusque proprietatemconsideres,id estquam - virilis vultus,quam firmus incessus,ceteraque qui- busindividua conformantur,et quodammodo depin- guntur, hec est accidentis species seeundum quam dicimus quemlibet illum imperio esse aptum prop- ter formae eximiam dignitatem ; huic aliam adjun- gitspeciei significationem,id est eamquam supponi- mus generi.Nos verotriplicemspecieisignificationem esse subjicimus,unam quidem substantialem quali- tertiam de qua nunc loquitur,qu: sub genere collo- catur.Credendum vero est propterobscuritatem ejus quam nos adjeciraus, quia nimirum altiorem atque eruditiorem quereret intellectum,ea tacita preeter- missa que ceteras edidisse: cujus quidem speciei heec exempla subjecit,uthominem quidem animalis spe- ciem,album autem coloris, triangulum vero figura; hec enim omnia species nuncupantur eorum qua sunt genera, animal quidem hominis color autem albi, figura vero trianguli, Quod si eliam genus assignantes speciei meminimus, dicentes quod de pluribus et differentibus specie 4n eo quod. quid przedicazur, el speciem dicimus id quod sub assignato genere ponitur. Dudum cum generis descriptionem assignaret, in generis diffinitione speciei nomen injecit dicens id esse genus quod de pluribus specie differentibus in eo quod quid sit predicaretur,ut scilicet per speciei nomen diffiniretgenus ; nunc vero cum speciem dif- finire contendat, generis utitur nuneupatione dicens speciem esse que sub genere ponatur, eui quidem dieto illa quastio jure videtur opponi. Omnisenim diffinitio rem debet declarare quam concludit,eam- que apertiorem reddere quam suo nomine monstra- bat. Ex notioribus igitur fieri oportet diffinitionem quam res illa sitque diffinitur.Cum igitur per spe- ciei nomen describeret vel diffiniret genus, abusus est vocabulospeciei velutnotiorequam generis,atque ita ex notioribus descripsit genus: nunc vero cum. speciem vellettermino descriptionis includere,gene- ris utitur nomine,rerumque convertit notionem,ut in generis quidem descriptione sit notius speciei vo- cabulum,in speciei autem descriptione sit notius generis,quod fieci nequit:si enim generis vocabulum notius est quam speciei, in diífinitione generis spe- ciei nomine uti non debuil. Quod si speciei nomen facilius intelligitur quam generis,in diffinitione spe- ciei nomen generis non fuit apponendum, cui que- stioni occurrit dicens : Nosse oportet quod quoniam genusalicujus est genus, et species alicujus est species, idcirco necesse est et án utrorumque rationibus uiriusque uti. Omnia quacunque ad aliquid predicantur,ex his de quibus: predicantur substantiam sortiuntur; quodsi diffinitio uniuscujusque substantis proprie- D tatem debet ostendere, jure ex alterutro fit descrip- tio in his que ad se invicem referuntur. Ergo quo - niam genus speciei genus est, et substantiam suam el vocabulum genus a specie sumit, in diffinitione generis speciei nomen fuit advocandum. Quoniam vero species id quod est sumit ex genere, nomen generis in descriptione specieinon fuit relinquen- dum : quoniam vero diverse sunt specierum quali- tates ; alie enim sunt species, que» et genera esse : possunt; alie qua in sola speciei proprietate per- manent, neque in naturam generis transeunt, idcir- co multiplicem speciei diffinitionem dedit dicens : Assignant ergo et sic speciem : Species est qua sub da AR 00V 101 IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. IilI. 102 assignato genere ponitur, eb de qua genus in eo quod A specialissimum, alia sunt quz et genera el species sunt quid sit praedicatur. Amplius aulem sic quoque : species est que de pluribus et differentibus numero in eo quod quid sit pradicatwr; sed haec quidem assignatio specia- lissima est, el ejus qua» solum species est, nom. etiam genus; alie vero et non specialissimarum esse possunt. 'ribusspeciem diffinitionibus informavit,quarum quidem ducomni speciei conveniunt,omnesque quae quolibet modo species appellantur sua conclusione determinant. Tertia vero nonita: cum enimdue sint specierum forme,una quidem cum species alicujus aliquando etiam alterius genus esse potest ; altera cum tantum species est, neque in formam generis transit. Priores dus,illa scilicet in qua dictum estid esse speciem quod sub genere ponitur, et rursus in qua dictum est id esse speciem de qua genus in eo quod quid sit preedicetur, omni speciei conveniunt. Id enim tantum he diffinitiones monstrant,quod sub genere ponitur :nametea qua dicit, id esse speciem quod sub genere ponitur, eam vim significat speciel, qua referturad genus; etea que dicit, id essespeciem de qua genus in eo quod quid sit predicatur, eam rursus significat speciei formam quam retinet ex ge- neris praedicatione. Idem est autem et poni sub genere, et de eo predicari genus,sicut idem est sup- poni generi,et ei genus preponi. Quod si omnes spe- cies collocantur sub genere,manifestum estomnem speciem hoe ambitu descriptionis includi. Sed tertia difünitio de eatantum specieloquitur,quze nunquam genus est, et que solum species restat : hiec autem speciés est ea que de differentibus specie m:nime predieatur.Nam si id habet genus plusaspecie,quod de differentibus specie predicatur, si qua species quidem predicetur de subjectis, sed non de specie differentibus, ea solum erit species superioris gene- ris, subjectorum vero non erit genus. Igitur predi- catio ea quam species habet ad subjecta, si talis sit ut de differentibus specie non praedicetur, distinguit - eam ab his speciebus que genera esse possunt, et monstrat eam solum speciem esse, nec generis pra- dicationem tenere.Illa igitur tertia descriptio speciei qui magisspecies ac speoialissima dicitur, diffinitur hoc modo : Species est quod de pluribus numero :; differentibus in eo quod quid sit predicatur,ut homo: .predicatur enim de Cicerone ac Demosthene et c&- . teris qui ase (ut dictum est)non $pecie, sed numero'/, discrepant. Ex tribus igitur diffinitionibus duas qui- T) dem et specialissimas etnon specialissimas species elaudit, hzc vero tertia solum ultimam speciem: ut autem apertius id liqueat,rem paulo altius orditur, eamque congrnis illustrat exemplis : Planwm antem erit quod dicilur hoc modo. In unoquoque pradicamento sunt quedam generalissima, el rursus alia specialissima, et inter. generalissima el specialissima sunt alia quz et genera et spectes eadem dicuntur. Est autem generalissimum quidem supra quod non est aliud aliquod superveniens genus. Specialissimum autem post quod. non est alia aliqua TCR species. Inter generalissimum autem et eadem, ad aliud tamen et ad aliud. sumpta. Sit autem manifestum in uno pradicamento quod dicitur substan- (ia, : est quidem et ipsa genus, sub hac autem est cor- pus, et sub corpore animatum corpus, sub quo animal ; sub animali vero, rationale animal,sub quo, homo; sub homine vero,Socrales et Plato, et qui sunt particulares homines. Sed horum substantia. quidem generalissi- mwm est ei genus solum ; homo vero specialissimum et solum species ; corpus vero species quidem est sub- stantiae, genus vero corporis animati; sed et animatum corpus, species quidem est corporis, genus vero anima- lis. Rursus animal species quidem est corporis animata, genus vero animalis rationalis ; sed rational. animal species quidem est animalis, genus autem hominis ; homo vero species est rationalis animalis, nom autem etiam geuus particularium hominum,sed solumspecies. Ac omne quod est ante individua, prozimeque de ipsis pradicatur, species erit solum, non etiam genus. Prediximus ab Aristotele decem predieamenta esse disposita,qua idcirco predicamenta vocaverit, quoniam de eaeterisomaibus predicantur: quidquid vero de alio praedicatur, si non potuerit predicatio converti, major est res illa qua predicatur ab ea deaquapradicatur.Itaquehaoc predicamenta maxima rerum omnium, quoniam de omnibus predicantur, ostensa sunt. In uno quoque igitur horum predica- mentorum quidam generalissima sunt geuere,et est longa series specierum, atquea maximo decursus ad minima. Et illa quidem que de ceteris predicantur ut genera, neque ullis aliis sapponuntur ut species, generalissima genera nuncupantur, idcirco,quia his nullum aliud superponitur genus. Infima vero qu& de nullis speciebus dicuntur, specialissime species appellantur,idcirco quoniam integrum cujuslibetrei voeabulum illa suscipiunt, que pura immistaquein ea de qua queritur proprietate sunt constituta : at quoniam species id quod species est ex eo habet no- men, quia supponitur generi, ipsa erit simplex spe- cies, si ita generi supponatur, ut nullis aliis specie- bus preponatur ut genus. Species enim quse sic generi supponitur alii, ut alii preponatur, non est simplex species,sed habet quamdam generis admix- tionem : illa vero species qua ita supponitur generi, ut minime speciebus aliis preponatur, illa solum simplexque species est atque idcirco et maxime spe- cies est, et specialissima nuncupatur. Inter genera igitur qui sunt generalissima, et species que sunt specialissime, in medio sunt quedam qua superio- ribus quidem collate sunt species, inferioribus vero genera.Heoesubalternageneranuncupantur,quodita sunt genera, ut alterum sub altero collocetur.Quod igitur solum genus est, id dicitur generalissimum genus ; qua veroitasunt generautesse species pos- sint,vel ita speciesut sint genera nonnunquam,sub- alterna genera vel species appellantur.Quod vero ita est species, ut alii genus esse non possit, specialis- sima species dicitur.Hisergocognitissumamus unius predicamenti exemplum, utabeoin ceteris quoque 103 AN. MANL. SEV. BOETII 104 predicamentis atque in cxteris generibus et specie- À quidem substantia generalissimum dicitur genus, bus filo atque ordine quid eveniat possit agnosci. Substantiaigiturgeneralissimum genusest;hocenim de cunctis aliis predicatur,ac primum hujus species dus sunt, corporeum et incorporeum, nam et quod corporeum est substantia dieitur,etitem quodincor- poreum est substantia praedicatur; sub corporeo vero animatum atqueinanimatum corpus ponitur;subani- mato corpore, animal ponitur : nam si sensibile ad- jicias animato corpori, animal facis, reliqua vero pars, id est,species,continetinanimatum et sensibile corpus; sub animali autem rationale atque irratio- nale; sub rationali Deus et homo, nam si rationali mortale subjeceris, hominem constitues ; si immor- tale, Deum ; Deum vero dico corporeum, hunc enim mundum veteres Deum vocabant,etJoviseum appel- latione dignati sunt, Deumque, solem, cateraque ccelestia corpora, qui animata esse cum Plato, tum plurimus doctorum chorus arbitratus est, sub ho- mine vero individui singularesque homines sunt, ut Piato, Cato, Cicero, quorum numerum pluralitas infinita non recipit,cujus rei subjecta descriptiosub Socrates. Cicero. Cato, Superius posita descriptio ordinem a generalissimo usque ad individua pre dicatiounis ostendit, in qua quoniam preposita est omnibus;nulli vero ipsasup- ponitur,et solum genus propter eamdem scilicet di- citur causam, homo autem species solum, quoniam Plato, Cato, Cicero, quibus est insa preposita non differunt specie, sed numero tantum; corporeum vero quod secundum a substantia collocatur,et spe- cies esse probatur, et genus, substantie: species, ge- nus animati;at vero animatum, genus est animalis, corporei species.Est autem animatum genus sensi- bilisanimatum verosensibileanimalest:igituripsum animatum, propler propriam differentiam qua est sensibile, recte genus dicitur esse animalis. Animal vero rationalis genus est,et rationale genus est mor- talis; cumque rationale et mortale nihil aliud sit B quam homo, rationale fit animalis species,hominis vero genus; homo vero ipse Catonis, Platonis, Cice- ronis non erit (ut dictum est)genus, sed solum spe- cies; nec solum differentia rationalis species est homo, verum etiam Catonis et Platonis ceterorum- que species appellatur, propter diversam soeilicet causam. Nam rationalis idcirco est species,quoniam rationale per mortaleatqueimmortaledividitur,cum sit homo mortale; idem vero homo species est Pla- tonisatqueceterorum,informaenim eorun; omnium homo erit substantialis atque ultima similitudo.Est autem communis et omnium regula,esse easspecies specialissimas quc supra solaindividuacollocantur, uthomo,equus,corvus; sed nonavis, avium namque - multe sunt species,sed hz» tantum species dicuntur esse, quorum subjecta ita sibi sunt consimilia, ut. substantialem differentiam habere non possint. In omni autem hac dispositione priora genera cum in- . ferioribusconjunguntur,ut posteriores efficiant spe- cies: nam ut sit corpus substantia,cum corporalitate conjungitur, et est substantia corporea corpus.Item ut sit animatum, corporeum atque substantia ani- mato copulatur,etestanimatum substantiacorporea habens animam.Item ut sit sensibile, eidem tria illa superiora unguntur.Nam quod est sensibile,tantum est, quantum substantia corporea animata retinens sensum quod tolum animalest.Item superioraomnia rationali juncta rationale efficiunt, postremumque - hominem superioraomnianihilominus Lerminant,id estsubstantiam hominisaddito tantumrationali mor-- tali ; est enim homo substantia corporea, animata, sensibilis,rationalis,mortalis.Nos vero diffinitionem hominis reddimus dicentes, animal rationale mor- tale,in animali scificet includentesetsubstantiam et corporeum et animatum atque sensibile; etin cete- ris quidem speciebus atque generibus àd hune mo- dum vel dividuntur genera,velspecies describuntur. Quemadmodum igitur substantia cum suprema sit, eo quod nihil supra eam sit, genus est generalissimwum, sic el homo, cum sit species post quam mon est alia spe- cies, neque aliud eorum quz possunt dividi in species, sed solum individua (individuum enim est Socrales et Plato, e£ hoc album) species erit solum, et ultima spe- cies (eL ut diclum est) specialissima:qua vero in medio E die oer. em 105 IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. III. 106 sunt, eorum quidem quz supra se sunt species erunt, A species substantiam monstret, unaque sit omnium eorum vero qua post genera sunt, guare haec quidem duas habent habitudines, illam qua est ad superiora, secundum quam species dicunlur esse ipsorum, ei eam qua esL ad posteriora, secundum quam genera ipsorum esse dicuntur.Extrema vero habent unam habitudinem, nam etgeneratissimum ad ea quz posteriora sunt, habet habitudinem, cumgenus sit omnium supremum; eam vero qua est ad. superiora non habel, cum sit supre- num, et primum principium, et (ub. diximus) supra quod non est aliud superveniens genus : et specialissi- mum etiam unam habet habitudinem, ea quae est ad superiora, quorum est species : eam vero qua est. ad posteriora non diversam habet sed eamdem, nam et in- dividuorum species dicitur. Sed species quidem dicitur individuorum, velut ea continens, species vero superio- y rum, ut qua ab illis contineatur. Ex proportione speciei nomen etiam generis ostenditur, nam utgenus, quoniam non habetgenus suprasegeneralissimum genus dicitur, utsubstantia: itaspecies, quoniam non habet sub se,speciem, sed individua specialissima species dicitur, ut homo ; quod autem est species non habere sub se, id esthis preesse, qui neque in dissimilia dividi possunt, ut genera dividuntur,neque in similia secantur, ut spe- cies. Illa vero qu: intergenera generalissima, spe- ciesque specialissimas constituta sunt, species et ge- nera nuncupantur,que etipsa aliis supponuntur, et hisaliasubjiciuntur,quorum in dissimilia velin simi- lia possunt esse partitiones.Cumquedusesint habitu- dines et quasi comparationes opposite,qua in om- nibus generibus speciebusque versantur, una qui- dem quz ad superiora respiciat,ut specierumgus suis generibus supponuntur : aliavero que ad inferiora, ut generum cum speciebus propriis preponuntur : generalissima quidem genera unamtantum retinent habitudinem, eam scilicet qus inferiora amplectitur, - illam vero quz ad preeposita compàratur non habent, -Generalissimum enim genus nulli supponitur. Item species specialissima unampossidet habitudinem,per quam scilicet ad sola genera comparatur, Illam vero que ad inferiora committitur, non habet, nullisenim speciebus ipsa preponitur; at vero qu: subalterna sunt genera utraque habitudine funguntur, nam et illam possident, quz ad superiora respicit, quoniam qua subalternasunt habentsuperpositum genus, et illam qua de inferioribus predicatur: habent enim D Subalterna generasuppositas species, ut corporeum ad substantiar quidem eam retinet habitudinem qua potest poni sub genere: ad animatum vero eara qua potest de specie predicari. Specialissime vero spe- cies licet ipse individuis preponantur, tamen prc- positi habitudinem non habent, idcirco quoniamilla qu: speciei ultimae supponunturtalia sunt,ut quan- tum substantia unum quiddam sunt non habentia substantialem«ifferentiam sed accidentalem, effici- turergo,utnumero saltem distarevideantur, ut pene dici possint, et pluribus preesse speciebus, et quo. dam modo nulli omnino esse preposite : nam cum Parnor. LXIV. individuorum sub specie positorum substantia quo- dammodonulli prepositaest,siad substantiam quis velit aspicere: at si accidentia quis consideret, plu- res de quibus predicatur species fiunt, non substan- tiv diversitate, sed accidentium multitudine;itaque fit uL genus quidem semper plurimas sub se species habeat: de differentibus enim specie praedicatur, differentia vero nisi pluralitati non convenit: at vero species etiam unialiquando individuo praeesse potest: si enim unus (ut perhibetur) est phcnix, phonicis species de uno tantum individuo predicatur. Solis etiam speciesunum solum intelligiturhabere subje- ctum: ita nullam multitudinem species per se con- tinet, cum etiam si unum sit tantum individuum, specieitamen non pereatintellectus,quibusdam enim suis quasi similibus parlibus preest: ut si eris vir- gulam dividas,secundum id quod es dicitur, idem et partes esseintelligitur, et totum. Idcirco dictum est speciem, licetsitindividuis preposita, unamtantum habitudinem possidere, illam unam scilicet qua spe- cies est ; quando enim prepositis subditur species nuncupatur, et est superiorum species tanquam subjecta, inferiorumque species, idcirco quoniam eorum substantia monstratur. Nec ita est species, individuorum, quemadmodum speciei genus: illud enim pars est substantie, ut animal hominis. Reli- qua enim partes rationale atque mortale adduntur animali ad diffiniendam substantiam hominis: ho- mo vero Socratis atque Ciceronis tota substantia est: nulla enim additur differentia substantialis ad ho- minem, ut Socrates fiat aut Cicero, sicut additur animali rationale atque mortale, ut homo integra diffinitione claudalur. Idcirco igitur species specia- lissima tantum est species, atque hanc solam pos- sidet habitudinem ad superiora quidem, quoniam àb his continetur: ad inferiora vero, quoniam subs- tantiam eorum format et continet. Determinantergo generalissimumita, quod cum ge- mus sil mon est spectes: el rursus,supra quod. non est aliud. supraveniens genus: specialissumum vero, quod cum sil species,non est genus,et quod cum sit species non amplius in species dividere possumus,et hoc modo quod dé pluribuset, differentibus numero, in. eo quod, quid sil, pra dicatur. Ea vero qua sunt in medio extremo- rum, subalterna vocantur genera et species, et unum- quodque eorwm spectes esse potest et genus,ad aliud qui- dem,et ad aliud sumpta. Ea vero qua sunl supra specia- lissima usque ad generalissimum ascendentia, vicissim genera dicuntur et species, ut Agamemnon, | Atrides, Pelopides, Tantalides, et ultimo Jovis. Sea in familiis quidem plerumque reducuntur ad. unum principium, verbi gratia, ad Jovem. Postquam naturam generum ac specierum diver- sitatemque monstravit, eorum ordinem diffinitionis descriptionisque commemorat, ac primum quidem generalissimi generis terminum inducit dicens ge- neralissimum genus esse quod cum ipsum sitgenus non habet superposiium genus, hoc estspeciem non Á 101 esse, supraveniens. Si enim haberet aliud genus superve- niens minime ipsum generalissimum vocaretur. Specialissima vero species hoc modo describitur, quod cum sit species non est genus, scilicet ex op- posito, quoniam opposita ex oppositis describuntur interdum, nam quoniam prepositio opposita est suppositioni: genus autem preponitur, species vero supponitur. Si idcirco erit primum genus, quia ita superponiturut minime supponatur idcirco erit ul- tima species, quia ita supponitur, ut preponi non possit : igitur recte oppositorum ex oppositis facta est diffinitio. Est alia rursus descriptio speciei,quod cum sit species, nunquam dividitur in species, id est genus esse non potest. Si enim omne genus spe- cierum genus est, si quid non dividitur in species, genusessenon potest. Estrursusalia diffinitio, quod de pluribusdifferentibusnumero ineo quod quid sit predicatur, de qua diffinitione sepe est superius demonstratum : nunc illud attendendum est (sicut paulo supra dictum est) speciei unum individuum potest subjectum esse, ut phoenici atomus sua, ut soli corpus hoc lucidum, ut mundo vel lune, quorum speciessingulissuis individuissuperponuntur:quod siita est ut speciesde uno quolibet individuo predi- cetur, ut de pheenice, quomodo convenit dicere spe- ciem esse quz» de pluribus numero differentibus in eoquod quid sit predicetur? suntenimquedam que denurrero differentibus minime dicuntur, ut phaenix sol, luna, sed dehisilla ratio est dequa etiam supe- rius pauca reddidimus, qua paululum implexa com- modissime nodum questionis absolvet. Omniaenim qua sub specialissimis speciebusjsunt,sive infinita sint, sive finito numero constituta, sive ad singula- ritatem deducantur, dum est aliquod individuum semper species manebit, neque individuorum dimi- nutione si quodlibet unum maneat, species consu- mitur,quoniam,utdictum est,tamen si plura sintin- dividua substantiales differentias non habebunt: id ergo in genere dici non convenit, quod his preest, qua substantiali a se differentia disgregata sunt, preesi enim speciebus que diversis differentiis in- formantur. Si igitur una eorum perierit, et ad uni- tatem specieiredactafuerit,ratio generisgenusesse non poterit, quia de defferentibus specie predicatur, non ita in speciebus. Nam si omnium individuorum natura consumptasit, et ad uniussingularitatem in- dividui supposite speciei predicatio venerit, est ta- men species ac permanet. Talia enim sunt illa que pereunt ac desunt, quale est id quod permansit et subjacet. Quod vero dicimus de pluribus numero differentibus speciem praedicari, duobus id recte excusatur modis : uno quidem, quia multo pIures suntspeciesquae de numerosis individuis predican- tur,quam he quibus unum tantum individuum vide- tur esse suppositum : deinde hoc modo, quia multa secundum potestatem dicuntur,cum actu non semper ita sint, ut risibilis homo dicitur, etiamsi miniine rideat, quoniam ridere potest. Ita etiam species de — AN. MANL. REV. BOETII et rursus supra quod non erit aliud genus A numero differentibus predicatur : nihil enim minus 108 phenix de pluribus predicaretur, si plures essent quam nune quando unus esse perhibetu7. Item solis species de hoc unosole quem novimus, nune dicitur: atsiin animo pluressoles etin cogitationefingantur, nihilominus de pluribus solibus individuis nomen solis quam dehoc uno predicabitur. Idcirco igitur species de pluribus numero differentibus dicitur prae dicari, cum sint aliqui: que desingulis individuis appellentur. Illa vero qua subalterna vocantur ita diffiniri queunt : Subalternum genus est quod esse genus et species poterit ad eum modum qui est in familiis quie procreant et procreantur, ut etiam sub- jectum monstrat exemplum, ut Agamemnon, Atri- des, et Pelopides, et Tantalides, et ultimum Jovis. Atreus enim Pelopis filius tanquam ejusdem species quasi Agamemnonis genus est. Item Agamemnon Pelopides et Tantalides, cnm Pelops ad Tantalum comparatur, Tantalusque ad Jovem quasi species, itemque Tantalus ad Pelopem, Pelops ad Atreum quasi genera esse videantur, cum Jupiter sit horum velut generalissimum genus. Sed in familiis quidem plerumque reducuntur ad unum principium, verbi gratia, ad Jovem. In generibus autem et speciebus non sic se habet.Ne- que enim unum commune genus omnium est ens, nec omnia ejusdem generis sunt secundum unum supremum genus, quemadmodum dicét Aristoteles, sed sint posita, quemaumoáum dictum esl in praedicamentis, prima de-- cem genera, quasi decem prima principia. Ei si omnia. quis entia vocel, &quivoce, inquil, nuncupabitnon uni- v0Ce : SÍ enim ens unum esset commune omnium genus, — univoce omnia entia dicerentur: cum vero sint decem prima, commune est ens secundum nomen solum, non - eliam secundum rationem, qua secundwm entis nomen est. Quoniam cum de subalternis generibus diceret, familie cujusdam posuit exemplum, qui ab Aga- - memnone pervenitad Jovem,quem pro numinis qui- - dem reverentia, ultimum posuit. Quantum enim ad veteres theologos, refertur Jupiter ad Saturnum, Saturnus ad. Colum, Coelus vero ad antiquissimum Ophionem ducitur,cujus Ophionis nullum princi- piumest.Neigitur quod in familiisest,idin rebus quo- queesse credatur, utres omnes possintad unum sui nominisredire principium,idcirco determinat hoc in generibus ac speciebus esse non posse; neque enim sicut familie cujuslibet, ita etiam omnium rerum unum esse principium potest. Fuerint enim qui hac. opinione tenerentur, ut rerum omnium que sunt unum putarent esse genus quod ens nuncupatur, tractum ab eo quod dicimus est: omnia enim sunt et. deomnibus esse praedicatur. Itaque substantia est,et qualitas est, item quantitas est, ceteraque esse di- cuntur: nec de his aliquid tractaretur, nisi haec qua predicamenta dicuntur, esse constaret. Que cum ita sint, ultimum omnium genus ens posuerint, sci- licet quod de omnibus predicaretur. Ab eo enim quod dicimus est participium inflectentes, Greco 109 IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. III. 110 quidem sermone ?v Latine ens appellaverunt. Sed. A4 unum. Nam quod dicimus ens, unum est, et quod Aristoteles sapientissimus principiorum cognitorre- clamathuie sententia,nec ad unum res omnesputat duci posse primordium, sed decem esse genera in rebus ; que cum a semetipsis diversa sunt,tum ad nullum eommune principium educuntur: hecautem decem genera statuit substantiam, quantitatem, qualitatem,ad aliquid, ubi, quando,situm, habere, facere, pati quod vero occurrebat, quoniam de his omnibus esse predicaretur.Omnia enim que supe- rius commemorata sunt genera esse dicuntur: ita discussit, ac repulit dicens, non omne commune nomen communem etiam formare substantiam,nec ex eo debere genus esse commune arbitrari, quod de aliquibus commune nomen predicaretur.Quibus enim diffinitio communis nominis convenit,illacom- munis nominis jure species judicabuntur, et com- muniillo vocabulo univoce predicantur: quibus vero non convenit,vox his communis tantum est, nulla vero substantia. Id autem manifestius declaratur exemplishoemodo:Animalhominis atqueequi genus esse predicamus;demusigituranimalis definitionem qua est substantia animata sensibilis, hane si ad hominem reducamus,erit homo substantia animata sensibilis, nec ulla falsitate diffinitio maculatur. Rursus siad equum, erit equus substantia animata sensibilis,id quoque verum est. Convenit igitur hac diffinitio et animali, quod communeest homini at- que equo, eteadem equo atque homini qua species ponuntur animalis : ex quo fit,uthomo atque equus utraque animalia univoce predicentur. At si quis hominera pictum hominemqueverum communi ani- malis nominenuncupaverit,diffiniat(si libet) animal hoc modo,substantiam animatam esse atque sensi- bilem.Sed hzc diffinitio ei quidem homini qui vivus est, convenit, ei vero qui dictus est,minime : neque enimestanimata substantia;igitur homini vivoatque picto quibus communis nominis diffinitio,id estani- malis non potest convenire. Non est animal com- munegenus,sed tamen commune vocabulumdicitur, quod hoc nomen animalin vivo homine atque picto non ut genus,sed ut vox plura significans: vox enim plura significans equivoca nuncupatur,sicut ea vox . quo genus ostendit,univoca dicitur.[taque id quod . dieitur ens,et si de omnibus dicitur praedicamentis: . quoniam tamen nulla ejus diffinitio inveniri potest, da B . que omnibus predicamentis possit aptari, idcirco D non dicitur univoce de priedicamentis, id est ut ge- nus, sed equivoce, id est ut vox plura significans. Convinciturhac quoque rationeid quod dicimus ens, . predicamentorum genus essenon posse:unius enim rei duo genera esse non possunt, nisialterum alteri subjiciatur, ut hominis genus est animal atque ani- matum cum animal animato velut species suppona- tur. Atsiduo sibimetita »qualiasint,utnunquam al- teri alterum supponatur, hecutraque eidem speciei » genera essenon possunt.Ensigituratqueunum neu- irum alteri supponitur, neque enim unius dicere . possumus genus ens, nec ejus, quod dicimus ens, unum dicimus,ens est; genus autem est species sibi invicem minime convertuntur.Si igitur predicatur, ens de omnibus predicamentis, predicatur etiam unum.Nam substantiaunumest,qualitas unum est. quantitas unum est ecteraque ad hune modum. Si igitur quoniam esse de omnibus his predicatur,om- nium genus erit ens:etunum, quoniam de omnibus predicatur,erit omnium genus, sed unum atque ens (ut demonstratum est) minimealterum alteri prepo- nitur; duoigitur &equaliasingulorum predicamento- rum genera sunt, quod fieri nequit : czm hoc igitur ita sit, id Porphyrius determinavit dicens ; non it4 in rebus,ut in familiis omnia ad unum principium posse deduci, ne omnium rerum commune esse genus posse,ut Aristoteli placet,sed sunt preposita, inquit,quemadmodum in predicamentis dictum est, prima decem genera quasi decem prima principia, Scilicet uinulla interim ratio perquiratur,sed Aristo- telisauctoritati concedentes,hec decem genera nulli alii generi credamus esse subjecta,que si quis entia vocet àaquivocenuncupabit,non univoee,nequeenim unaeorum omnium secundum commune nomen dif- finitio poteritadhiberi,qus resfacit, ut non univoce de his aliquid predicetur. Si enim univoce predica- retur,genus esset eorum commune nomen quod de omnibus predicaretur; atsi genus essst diffinitio generis conveniret in species, quod quia non fit, commune his id quod dicimus ens, vocabulum est vocis significatione, non ratione substantia. Decem quidem igitur generalissima sunt, specialis- sima vero àn numero quidem quodam sunt,non tamen infinito.Individua autem qua sunt post specialissima, infinita sunt quapropter usque ad specialissima a gene- ralissimis descendentes jubebat Plato quiescere. De- scendere autem per media dividendo specificis differen- tiis, infinita vero relinquenda suadet,usque enim eorum posse fieri disciplinam. Quoniam specierum nosse naturamad sectionem generis pertinet, quoniamque scientia infinita esse non potest (nullus enim intellectus infinita circum- dat), idcircode multitudine generum, specierum at- queindividuorum rectissima ratione persequitur di- cens : Supremorum generum numerum notum esse, decem enim predicamenta ab Aristoteleesse reperta que& rebus omnibus generis loco preferenda sunt. Speciesvero multo pluresesse quam genera,nam cum decem suprema sint rerum genera, cumque uni generi non una sed multe species supponantur, proximeque species supremis generibus subalterna sint genera usque dum ad ultimas species descen- dant,ut nimirum unius generis multas species ne- cesse est esse utrobique diffusas.Specialissimas vero multo plures esse quam subalterna, quoniam per multitudinem generum subalternorum ad specialis- simas descenditur species quasmulto plures esse quam genera subalterna ; hoc maxime ostenditur, quod inferioressunt, etsempersubalternagenera in plura subjecta dividuntur.Decem vero generum spe- 114 ciesmulto plures quam unius existere manifestum est, À verumtamen et si plures sunt,certo tamen numéro continentur,quem facilesiquis discutiatomniumque generum species prosequatur possit agnoscere. In- dividua vero que sub unaquaque specie sunt infinita sunt,vel eo quod tam multa sunt diversisque locis posita, ut scientia numeroque in unum concludi comprehendique non possit vel quod in generatione et corruptione posita nunc quidem incipiunt esse, nunedesinunt,atqueidcirco suprema quidem genera et subalterna et species easque specialissime nuncu- pantur : quoniam finite sunt numero potestterminus scientie includere, individua vero nullo modo. Id- circoigitur Platomagisa generibus quam aspeciebus idem speeialissimis precipiebat facere sectionem, per ea enim que finita essent numero jubebat de- B scendere dividentem ubi autem ad individua venire- tur, standum esse suadebat, ne quod natura non ferret,infinita colligeret,ita vero genera in species dividi comprobat,ut in specificis differentiis solve- rentur. De specificis vero differentiis melius in eo titulo ubide differentia disputatur ac largius dissere- mus. Hic enim hoe tantum dixisse sufficiat eas esse specificas differentias, quibusspeciesinform antur,ut rationale mortale hominis. Cum igitur dividimus animalrationaleatque irrationale, mortale immorta- leque separamus,c:teraque genera talibus differen- tiis,quae subjectas species informent. Plato censuit esse dividenda usque dum ad specialissima veniretur, dehinc consistere nec infinita sequi,quoniam indi- viduorum nunquamesseft nec disciplinanec numerus. Descendentibus igitur ad. specialissima necesse est, dividendo per multitudinem irc.Ascendentibus vero ad generalissima necesse est colcigere multitudinem. in unum : collectivum enim multorum in unam naturam species esl, el magis etium genus. Particularía vero et singularia e contrario, in multitudinem semper divi- dunt id. quod unum est, participatione enim speciei, plures homines, sunt, unus homo, in particularibus autem et singularibus,unus et communis plures ; divi- sivum enim est semper quod. singulare est, coilectivum autem et adunativum quod commune est. Dividere enim est in multitudinem quod unum ante fuerat dissolvere. Omnisque divisio econtrario compositionem conjunctionemque meditatur.Quod enim cum sit unum dispartiendo dividitur,idipsum ex pluribus rursus partibus adunando componitur, Ut igitursuperius diclum est,individuorum quidem similitudinem species colligit,speeierum vero genus. Similitudo autem nihilest aliud nisi quedam unitas qualitatis,ergo substantialem similitudinem indivi- duorum species colligere manifestum est.Substan- iialem vero similitudinem specierum genera contra- hunt,et ad seipsas reducunt.Rursus generis aduna- tionem differentie distribuunt in species,specieique adunationem in singulares individuasque personas accidentia partiuntur.Cum igiturhoo ita sit,necesse est semper cum a genere descendis ad species, divi- dendo,semper facere multitudinem.Cum vero a spe- AN. MANL. SEV. BOETII 112 ciebus ascendis ad genera,componendo,colligere et plures in specierum differentiis que diverse fuerant similitudinem qualitates adunare in speciebus:etiam idem considerari potest, ut enim ipsa individua que suntinfinita unam similitudinem substantialem col- ligunt, ita individua speciem propriam infinite dis- tribuunt.Omnia enimindividua disgregativa sunt et divisiva. Species vero et genera collectiva, species quidem individuorum collectiva atque adunaliva. Specierum vero genera, et ita dicendum sit, genus quidem species distribuunt,etspecies ab individuisin multitudinem deducuntur: rursusautem genus qui- dem multas species colllgit.Speciessutem singula- rem particularemque multitudinem ab singularitatis deducit unitatem igitur plus genus adunativum est quam species.Species namque sola individua colli- git. Genus verotam species quam ipsarum quoque specierum individuas contrahit singularesque perso- nas, sed in hoc convenienti utitur exemplo dicens, . participatione speciei, id est hominis Cato, Plato, Cicero pluresquereliqui homines : unus,id est millia hominum in eo quod sunt homines, unus homo est. At vero est unus homo, qui specialis est, si ad no- minum multitudinem qui subipsosuntconsideretur, plures fiunt,itaet plures hominesin speciali homine unus est.Et specialis,unus est in pluribus infinitus. Sic igiturquod singulare quidem est divisivum est, quod commune vero quoniam multorum unum est, ut genus acspecies,collectivum atque adunativum. Assignato autem genere,specie quid sit utrumque,et genere quidem uno existente, speciebus vero pluribus : semper enim divisio generis in species plures est,genus . quidem semper de speciebus praedicatur, et omnia su- periora de inferioribus,species autem neque de proxi- mo sibi genere,neque de superioribus,neque enim con- vertitur. Oportet enim aut qua de equis predicari,ut. hinnibile de equo,aut majora de minoribus,ut animal. de homine, minora vero de majoribus, minime :mec enim animal dicis esse hominem,quemadmodum dicis hominem animal, de quibus autem species praedicatur, de lis necessario et speciei genus praedicatur et generis genus, usque ad generalissimum. Si enim verum est dicere : Socratem hominem, hominem autem animal, animal vero subslantium,verum est Socratem animal — dicere alque substantiam : semper igitur cum superiora i de inferioribus pradicentur,species quidem de indivi- duo przdicabitur,genus autem et de specie et de indi- viduo ; generalissimum autem et de genere,et de gene- ribus,si plura sunt media et subalterna,et de specie, et de individuo : dicilur enim generalissimum quidem de omnibus sub se positis generibus et speciebus eLindivi- duis ;"genus autem quod. ante specialissimum est, de omnibus specialissimis et de individuis, solum autem species de omnibus individuis, individuum autem pra- dicatur de uno solo particulari. Individuum autem di- citur Socrates, et hoc. album, et hic. veniens Sophro- nisci filius, si solus sit ei Socrates filius. Breviter quecunque superius dicta sunt comme- morat hoe modo : Cum,inquit,assignaverimus quid isses 413 IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. III. 114 sit genus, et quid species ; cumque suis etiam ea À predicantur, ut. Socrates et Plato, eaque maxime diffinitionibus comprehenderimus docuerimusque genussemper in plurimas species solvi,illud,inquit, adjungimus,quoniam omnia superiora de inferiori- bus predicantur,inferiora de superioribus minime. Et eaque sunt utilia de praedicationis modo rite pertractat.Ostendit autem unum genus in plurimas species solvi semper assignata generis diffinitione. Quod enim de pluribus rebus specie differentibus in eo quod quid sit predicaretur,esse diffinivit genus. Nihilautem sunt plurima res specie differentes, nisi plurimz species;de quibus autempreedicatur genus, in ea ipsa dissolvitur.Ostensum est igitur ex diffini- lionisassignatione,uniusgeneris semperesse Species plures, quze cum ita sint, genus quidem de Specie predicatur, species vero de individuis, omniaque superiora de inferioribus,inferiora de superioribus nullo modo.Id quare eveniat paucis absolvam. Que superiora sunt,substantialia ea genera esse predixi- mus : qua vero genera sunt, ampliora sunt quam unaquiquespecies.Nequeenim in plurima dividere- tur genus,nisi abunaquaque specie majus existeret. Id cum ita sit,nomen generis toti convenit speciei: non enim cosequatur solum speciei generis magni- tudo, verumetiam speciem ipsam supervadit. Id- circo igitur omnis homo animalest,quoniam intra animalis vocabulum ei homo et cetera animalia continentur. At vero nullus dixerit, Omne animal homo est;non enim pervenit ad totum animal homi- nis nomen,quia eum sit minus,nullo modo generis vocabulo cosequatur. Itaque que majora sunt de minoribus predicantur,que vero minora sunt,non convertuntur ut de majoribus predicentur. At vero si qua sint equalia,ea secundum nature parilitatem converti necesse est,ut hinnibile atque equus, quo- niam ita sibimet coequantur, ut neque equus sit - nisi hinnibile,neque quid sit hinnibile,nisi equus.Fit ergo ut omne hinnibile equus sit, et omnis equus hinnibile, que cum ita sint,ea que superiora sunt non modo desibi proximis inferioribus predicantur, verumetiam de inferiorum inferioribus:namsi illud recipitur, ut ea que superiora sunt de inferioribus preedicentur,inferioruminferiorasuperioribus multo magis inferiora sunt, velut substantia praedicatur de animali quod est inferius ; sed animali inferius est - homo, predicaturigituretiam substantiade homine. Rursus Socrates inferius est homine, predieabitur igitur substantia de Socrate.Itaque species quidem de individuis predicantur : genera vero et de spe- ciebus et de individuis, quod converti non potest : nam neque individua de speciebus,et de generibus pradicantur,neo species de generibus.Itaque fit ut genus quidem generalissimum de omnibus subalter- nis zgeneribuspredicari,et de speviebus et de indivi- duis possit,de ipso vero nihil.Ultimum vero genus id autem est quod ante specialissimas species collo- catur sine medio,et de solis speciebus specialissimis dici potest et de earum individuis: species vero de 1 individuis,ut dictum est,individua enim de singulis B sunt individua,quz sub ostensione, indicationeque digiti cadunt,ut hoc scamnum,et hie veniens,eaque qua ex aliqua proprietate accidentium designantur nota,ut si quis Socratem significatione velit osten- dere, non dicat Socrates, ne sit alius qui forte hoc nomine nuncupetur,sed dicat Sophronisci filius,si unicus Sophronisci fuerit: individua enim maxime ostendi queunt,si vel tacito nomine,sensui ipsiocu- lorum digito, tactuve monstrentur, vel ex aliquo proprio nomine,si solus illud adeptus est,nomen : vel si ex parentibus,si illorum estunieus filius, vel siex quolibetalio accidenti singularitas demonsitra- tur,eo quod accidentia ad unam se praedicationem habeant,ejusque velprzdicatio veldictio non trans- eat ad alterum,sicut generis quod ad species, spe- cierum vero ad individua. Individua autem dicuntur hujusmodi, quoniam ez proprietatibus consistit unumquodque eorum,quarum collectio nunquam in alio quolibet eadem erit.Socratis enim proprietates nunquam in aliquo quolibet erunt particularium ezdem.Hze vero qug sunt hominis pro- prietales : dico autem ejus qui est communis, erunt eodem pluribus,magis autem n omnibus particulari- bus hominibus in eo quod homines sunt. Quoniam superius individuum appetlavit, hujus nominis rationem conatur ostendere : ea namque sola dividuntur que pluribuscommunia sunt:in his enim unumquodquedividitur,quorum est commune, quorumque naturam ac similalionem continet. Illa vero in quibus commune dividitur,communi natura participant,proprietasque communis rei his quibus communisest convenit.At vero proprietas individuo- rum nulli communis est.Socratis enini proprietas,si fuit calvus,simus,propensa alvo, ezeterisque corpo- ris lineamentis, aut morum institutione, aut forma vocis non conveniebat in alterum:he enim proprie- tates, qui ex accidentibus ei obvenerant, et ejus formam figuramque conjunxerant,in nullum alium conveniebant. Cujus vero proprietates in nullum alium conveniunt, proprietates ejus nulli poterant esse communes.Cujus autem proprietas nulli com- münis est,nihilest quod ejus proprietatem participet. Quod verotaléestut proprietatem ejus nullus partici- pet dividi in ea que non participat non potest: recte igitur hec quorum proprietates in alium non con- veniunt, individua nuncupantur. At vero hominis proprietas,id est specialis convenit in Socratem et Platonem et in cateros,quorum proprietates ex ac- cidentibus venientes,in quemlibetalium singularem nulla ratione conveniunt. Continetur igitur individuum quidem sub. specie, species autem sub genere. Totum enim quidem. est ge- nus, individuum autem pars, species vero totum et pars:sed pars quidem alterius, tolum vero non allerius sed, in aliis.In partwbus enim totum est. De genere quidem est specie,et quid sit generalissimum, et quid specialissimum,et qu& genera,et species cadem. sunt, 115 AN. MANL. SEV. BOETII 116 el qua individua, el quol modis genus et species dica- A Idcirco enim totum dicitur, quia plura continet et tur, sufficienter dictum est. Retractatomnia breviterque supralatius absolvit dicens individuum a specie contineri, species vero ipsas a genere, hujus causam reddens ait : Omne genus totum est,individuum vero pars.Genus enim in eo quod totum est, continet totum, et si species esse potest:totum enim non ut genus et species,sed uteaque supponitur generi.Genusjgiturin eo quod genus est, totum est speciebus:semper enim conti- net eas.At vero individuum semper est pars, nun- quam enim ipsum aliquid sua proprietate concludit. Species vero, et pars et. totum esl, pars quidem generis,totam vero individuis. Et cum pars est ad singularitatem refertur,cum totum ad pluralitatem. Quoniam enim unum genus pluribus speciebus su- perest,una qualibet species pars est generis,id est unius.Quoniam autem species pluribus individuis praest,non est uni individuo totum, sed plurimis. B coercet.Nam ut pars sit aliquidjunum ipsum unius pars esse poterit: ut. vero totum sitj,unum ipsum uniustotumessenon poterit.Idcirco alterius quidem pars est species, aliis vero totum ; sed de genere quidem et specie dictum est,et quidsit generalissi- mum genus:quoniam id cui nullum aliud superpo- nitur genus,et quid specialissima species:quoniam eacuispeciesnulla supponitur,et qu: generaez:dem sunt et species,scilicet subalternaquibus aliquid su- praponitur, aliquid vero supponitur;que etiam indi- vidua,ea scilicet quorum proprietates alteri nequeunt convenire,et quot modis genus et species dicitur. Genus quidem aut in multitudine aut in procreatione autin participatione substantic consislii,species an- tem ex figura,aut ex generis supposilione,ut suffi- cienler dictum est.Quibus absolutis, modum volu- minis terminabo,ut quarti area libri differentia re- servetur, LIBER QUARTUS. De differentia disputanti non eque illud debet oc- currere, quod in generis specieique tractatu de collocationis ordine quarebatur.Illie enim memini- musinquisitum curessetomnibus prepositum genus ut id primum ad disputationem veniret, cur post genus species esset injecta;nunc vero supervacuum est dicere cur post speciem differentia sumpta sit, cumilludjam fueritinquisitum curnonantespeciem collocata sit. Quod si mirum videbatur speciem diffe- rentie in disputationis loco fuisse praepositam, eo quod differentia continentior ao magis amplioresset specie,quid est quod possit quisque mirari,si eam- dem differentiam ante proprium atqueaccidens col- locaverit?Cum proprium unus semper sit speciei,ut posterius demonstrabitur,accidens vero exteriorem quamdam ostendat naturam,nec omnino in substan- tia predicetur,differentia vero utrumquecontineat, etde pluribus speciebusetin substantia predicetur. Sed hec hactenus,nunc ad ipsa Porphyrii verba re- ' deamus. DE DIFFERENTIA. DifJerenlia vero communiler,proprte, el magis pro- prie dicitur. Communiter quidem differre alterum ab allero dicitur,quoniam alteritatle quadam differt quo- D cunque modo, vel a. seipso vel ab alio ; differl enim Socrates a Platonea lteritate quadam,et ipse a se puero jam vir faclus,et a se faciente aliquid cum quiescit,et semper in aliquo modo habendi se alterétatibus specta- tur.Propria autem differre alterum ab altero dicilur, quando inseparabili accidente alierum ab allero differt. Inseparabile vero accidens est,ub nasi curvitas,costtas oculorum et cicatriz cum ex vulnere occaliuerit. Magis autem propri alterum differre ab altero dicitur,quando specifica differentia. differt, quemadmodum. homo ab equo specifica di[Jerentia differt rationali qualitate. Tribus modis aliud ab alio distare prediximus, genere,specie, numero, in quibus omnibus aut se- cundum substantiales quisdam differentiasalía res distat ab alia,aut secundum accidens.Nam que ge- nere vel specie distant,substantialibus quibusdam differentiis disgregata sunt,ideirco quoniam genera etspecies quibusdam differentiis substantialibusin- formantur.Nam eum homo ab arbore genere distet. animalis sensibilis qualitasin eodifferentiam facit. Additaenim sensibilis qualitas animato animal facit eidem detracta facitinanimatum atque insensibile, qua virgulta sunt; igitur homo alquearbor genere. differunt : utraque enim sub animalis genere poni non possuntnam, differentiasensibili seeundum ge- nus discrepantquae unius ex propositistantum genus id est hominis informat,ut dictum est.Illa vero qua specie distant manifestum est, quod ipsa quoque - differentiis substantialibusdiserepantut homoatque equus differentiis subsiantialibusrationalitate atque irrationalitate distant.Ea vero queeiadividuasunt,et - solo numero discrepant, solis accidentibus distant hec autem. sunt vel separabiliajvel inseparabilia. Separabilia quidem,ut moveri,dormire;distat enim alius ab alioquod ille somno prematur,hioc vigilet, Distat item inseparabilibus accidentibus, quod hic statute sitlongioris, hie minime.Qus cum itasint,in - ternarium numerum has differentiarum diversitates Porphyrius colligit, hisque ipse nomina quibus post utatur,apponit,dicens : Omnis differentia vel com- muniter vel propria,vel magis propria nuneupatur. Communiter quidem eam differentiam sumens quo quodlibet accidens monstraret,que inquadam alte- ritate consistit, ut si Plato a Socrate differat quod ille - sedeat,hic ambulet,vel quodille senex; hie vero sit juvenis;a seipso etiam sope aliquis differre potest; ut si nunc quidem faciat aliquid cum ante quieve- rit,velsinuncadolescensjam factussit,cum priuste- 117 IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. IV. 118 nera vixisset infantia.Communes autem differentie A magis propriis vero secundum genus ac speciem, nuncupato sunt,quoniam nullius proprie esse pos- sunt differentie,et que separabilia accidentia sola significant.Nam et stare et sedere et facere aliquid ac non facere,multorum atque adeo omnium sunt, et separabilia esse accidentia manifestum est.Quibus siqua differunt,communibus differentiis distare di- cuntur.Preterea puerum esse atque adolescentem vel senem,ea quoque veraciter separabilia sunt acci- dentia.Nam ex pueritiaad adolescentiam,atque hine ad senectutem,ab hac denique ad decrepitam usque etatem,naturaipsiusnecessitate progredimur.Illud forsitan sit dubitabile de uniuscujusque forma corpo- ris,an ullo modo separari queat.Sed ea quoque est separabilis forma,nullius enim diuturna ac stabilis forma perdurat.ldcirco nec peregrinus pater relictum domi puerum,si adolescentem redux viderit,potest agnoscere:forma enim semper que ante fuerat,per- mutatur,atque ipsa alteritas qua distamus ab altera semper diversa est.Constat igiturihano communem differentiam separabilibus maxime accidentibus ap- plicari,propria vero est quz inseparabiliasignificat aceidentia.Ea hujusmodi sunt ut si quis cesiisna- scatur oculis, si qui incurvo naso:dum enim adest nasus alque oculi, ille o:sius, ille semper erit in- curvus,atque hoc per naturam. Sunt vero alia que per accidens corporibus fiunt,ut si cui vulnusinfli- ctum cicatrice fuerit obductum, hoc si occalluerit propriam differentiam facit :'distabit enim alter ab altero quod hie cicatricem habeat,ille vero minime, postremoque in his omnibus vel separabilibus acci- dentibus vel inseparabilibus,alia sunt naturaliter ac- cidentia, alia extrinsecus. Naturaliter quidem ut - pueritia vel juventus ettotius conformatio corporis. Sicque cssii oculi, et curvitas nasi, et superiora quidem exempla separabilis accidentis pernaturam sunt,posteriora vero inseparabilis accidentis. Item extrinsecus vel ambulare,vel currere ; id enim non - patura,sed sola affert voluntas.Natura vero tantum posse dedit nonetiam facere,alque haecsuntsepara- biles accidentis extrinsecus venientis exempla.Illa "vero inseparabilis accidentis extrinsecus; ut si qua eicatrix obducta vulneri occalluerit. Magis propriae 'autem differentie predicantur, qu: non accidens, sed subtantiam formant,ut hominis rationabilitas: - differt enim homo a cateris quod rationalis est vel quod mortalis. Hz» sunt igitur magis proprie, que . monstrant uniuscujusque substantiam.Nam si ille .quidemideirco communes dicuntur,quia separabiles atque omnium sunt, alie autem proprie,quoniam .separari non possunt,quamvis sint in accidentium numero, illae jure magis proprie predicantur,quo non modo a subjecto separari non possunt, verum etiam subjectis ipsis speciem substantiamque perfi- ciunt.Ex his igitur tribusdifferentiarum diversitati- . bus, id est éommunibus, propriis,et magis propriis fiunt secundum genus, vel speciem, vel numerum discrepantie. Nam ex communibus, et propriis secundum numerum distantie nascuntur: ex Universaliter ergo omnis differentia alleratum facit cuilibet adveniens: sed ea quae "est communiter et pro- prie,alleratum facit:illa autem qua est magis proprie, aliud.Differentiarum enim,alize quidem alteratum fa- ciunt: aliae vero aliud.lllze igilur qus faciunt aliud, specificce vocantur Alle vero quz alteratum,simpliciter differentize:animali enim ratzonalis differentia adve- niens aliud facit, el speciem animalis facit. Illa vero quae est movendi, alteratum facit a quiescente. Quare hac quidem aliud, illa vero alteratum solum facit. Omnis differentia alterius ab altero distantiam facit.Sed quc heo facit alteratum,velest communis vel continens veleum quodam proprio et magis pro- prio differentiarum modo,quare quidquid qualibet B ratione ab alio diversum est,alteratum esse dicitur. Si vero accesserit illi diversitati, ut etiam specifica quadam differentiasit diversum,non alteratum solum verum etiam aliud esse predicatur.Alteratio igitur continens est,aliud vero intra alterationis spatium continetur ; igitur omne quod aliud est,alteratum est, sed non omne quod alteratum est,aliud dici po- test.Itaque si accideutibusaliquibus fuerit facta di- versitas, alteratum quidem effectum est. Quoniam quidem quolibet modo, vel ex quibuslibet differentiis considerata diversitas alterationem facit intelligi, aliud veronon fit,nisi substantiali differentia alterum ab altero fuerit dissociatum. Itaque communes et propria differentizv, quoniam accidentium (ut dictum est) sunt que solum efficiunt alteratum,aliud vero C minime:magisautem proprie,quoniam substantiam tenent et in subjecti forma predicantur,non modo alteratum,quod estcommune et substantiali et acci- dentali differentiz,sed etiam aliud faciunt, quod ea sola retinet differentia, que substantiam continet for- mamque subjecti. Atque h: quidem differentic quce faciuntaliud,specifice nuncupantur idcirco quod ef- ficiunt speciem,quam,cum substantialibus differen- tiis informaverint,faciuntab aliis itaessediversam, ut non alterum solum sit, verum etiam tota aliud esse predicetur.Itaque fit hujusmodi divisio:diffe- rentiarum alie alteratum faciunt,alice vero aliud,et ;illa quidem quz faciunt alteratum,simpliciter puro- que nomine differentie nuncupantur,ille vero qua aliud, specifice differenti: predicantur. Atque ut planius liqueat quid sitalteratum,et quid aliud,tali describuntur termino vel declarantur exemplo:aliud est quod tota speciei ralione diversum est,ut equus ab homine, quoniam rationalis differentia animali advenienshominem facit,aliudque eum quam equum esse constituit, Item si unus homo sedeat,alter as- sistat,non efficietur homo diversus ab homine, sed eos alteratio sola disjungit,ut eum qui assistit abea qui sedet alteratum faciat.Itemque si ille sit nigris oculis,iste cesiis,nihil, quantum ad formamhuma- nitatis attinet, permutatum est,ita secundum has dif- ferentias alteratio sola consistit:atsi equus quidem jaceat,homo vero ambulet,et aliud est equusab ho- mine et alteratum, dupliciter quidem alteratum,se- 119 AN. MANL. SEV. BOETII 120 mel vero aliud.Alteratum est, quod omnino specie À nam rationale per se inest homéni et mortale, el disci- diversum est,etestaliud.Omneenim aliud,ut dictum est,etiam alteratum est,vel quod accidentibus distat, quod ille jaceat hic ambulet. Semel vero est aliud, quod rationabili atqueirrationabili differentiis segre- gatur,que specifics sunt,et substantiales dicuntur. Est igitur alteratum,quod ab aliquo qualibetratione diversum. est. Secundum igitur aliud facientes. differentias et divi- siones fiunt a generibus in species,et diffinitiones as- signantur,quae sunt ex genere,el hujusmodi differen- Liis:secundum autem eas qua solum alteratum faciunt, alteraliones solum consistunt, et aliquo modo se ha- bentis permutationes. Quoniam in principio hujus operis generis, spe- cieique differentiz, proprii etacecidentisnotitiam ad divisionem atque diffinitionem utilem esse predixit, idcirco nuncdifferentiarum ipsarum facta divisione easdem partituretsegregat,quenam differentic,di- visionibus ac diffinitionibus accommodentur, qus vero minime.Quoniam igitur divisio generis ita in species facienda est,ut illa ase species omniratione substantie diverse sint,idcirco non probat esse as- sumendas eas ad divisionem differentias, quz vel separabilis, vel inseparabilis aecidentis significa- tionem tenent,veleas differentias quz solum faciunt alteratum,aliud vero perficere et informare non pos- sunt.Inutilesenim sunt ad divisionem hz differentia qua faciuntalteratum.Segregande igitur sunt com- munes et proprie a generis divisione, ille assu- memde tantam quas sunt magis proprie. Nam ille faciuntaliud,quod generis divisio videturexposcere. Ad diffinitionem quoqueesdem magis propria plu- rimum valerent. Communes et propric,yelut inu- tilessegregantur : communesenimet proprice,quo- niam accidens diversi generis ferunt,nihil substan- tie ratione conformant,diffinitio vero omnis subs- tantiam conatur ostendere.Specifice vero differen- tie illae sunt que, ut superius dictum est,speciemin- formant substantiamque perficiunt, hesunt magis proprie.Ecedem igitur sicut in divisionem generis, ita etiam in diffinitionem specierum assumuntur, nuncdivisivie,ad partitionem generis accommodan- tur.lta igitur cum divisive sint generis aliud cons- tituunt quam erat, in substantie vero diffinitione speciei informationem faciunt : cumque magis proprie etaliud faciunt et specifice sint, eo quod aliud faeiunt,divisionibus apte sunt :hw vero,qua speciem informant diffinitionibus accommodate sunt.Communes autem et proprie quoniam neque aliud faciunt, sed alteratum, neque omnino subs- tantiam monstrant, eque a divisione ut a diffini- tione disjunctze sunt. 3 A superioribus rursus inchoanti dicendum esL,diffe- rentiarum alias quidem esse separabiles, alias vero in- separabiles. Move»i enim el quiescere, et sanum esse, et acgrum,et quacunque hisproaima sunt,separabilia sunt. AL vero aquilum esse, vel simum, vel rationale, vel irrationale, inseparabilia sunt.Inseparabilium au- lem,alig quidem sunt per se,aliz? vero per accidens B D plinae esse susceptibile. AL vero aquilum esse velsimum, per accidens el now. per se. Superius differentiastriplici divisionepartitus est dicens,aut communes esse,aut proprias,aut magis proprias,dehinceasdem alia divisione in duas secuit partes,dicens has quidem aliud facere,illas vero al- leratum.Nune tertiam earumdem facit divisionem, dicens alias esse separabiles, posse autem de uno- quoque cujus multe sunt differentie,plurimas fieri divisiones,ul ex ipsa differentiarum natura manife- stum est. Nam si omnis divisio differentiis distri- buitur,quorum multe suntdifferentie,multasetiam divisiones esse necesse esl.F'it autem ut animaldi- vidatur hoc modo:Animalium alia quidem suntra- tionalia,alia irrationalia.Item alia mortalia,aliaim- mortalia. Item alia pedes habentia, alia minime. Rursus alia herbis vescentia,alia carnibus, alia se- minibus.Ita nihil mirum videri debet si multiplex differentic est facta partitio,ac primum quidem cum in ternarium differentie numerum membra secuis- set,communes; proprias et magis proprias nuncu- pavit. Secunda vero divisio communes et proprias intra nomen alteratum facientis inclusit, magis propriasvero intra aliud facientis.Hac vero tertia di- visio qua ait differentiarum alias esse separabiles, aliasinparabiles,unam quidem ex facientibusaltera- tum separabilibus differentiis adjungit,czeteras vero -- inter separabilis differentia vocabulumclaudit:unam enim ex alteratum facientibus,id est propria differen- tia,etreliqua quzealiud facere demonstrata est,id est magis propria,inseparabiles differenti:te essedicun- tur,quarum itasubdivisio fit: inseparabilium diffe- tiarum alie sunt per se,alie per accidens:perse qui- dem,magis proprie; secundum accidens vero, pro- prie:perseautem aliquid inesse dicitur,quo alicujus substantiam informat.Sienim idcirco quelibet spe- ciesest, quoniam substantiali differentia constituitur, illa differentia per se subjecto adest,neque perac- cidens,aut per quodlibet aliud medium,sicut per ar- dorem solis adhzret nigredo faciei hominis,sed sui presentia speciem quam tuetur informat, ut homi- - nem rationalitas : homini enim hujusmodi diffe- rentia per se inest, idcirco homo est,quia rationa- bilitas adest. que si discesserit, species hominis non manebit,et has quidem qua substantiales sunt inseparabiles esse nullus ignorat.Separari enim a subjecto non poterunt, nisi interempta sit natura subjecti. Secundum accidens vero que insepara- biles differentie sunt, he quas proprie nuncupan- iur, ut aquilum esse, vel simum, quai idcirco per - accidens nuncupatur,quoniam jam constitute spe- ciel extrihsecus aecidunt,nihil subjecti substantice aecommodantes. Illz igitur qug per sesunl,inratione substantice acci- piuntur,et faciunt aliud: ille vero qua? secundum acci- dens,necin substantize ralione accipiuntur ,nec faciunt aliud, sed. alteratum.Et illae quidem qux per se sunt, non sunt suseipiunt magis et minus:illaevero qua acci- dens,per etsi inseparabiles sinl,intensionem accipiunt et remissionem: nammeque genus magis et minus prae í 121 IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. IV. 122 dicatur de eo cujus est genus, neque generis differen- À vero per accidens ,etrursus earum quz per $e sint dif- Liz, secundum quas dividitur : ipse enim sunt qua uniuscujusque ralionem complent ; esse autem, unicui- que unum et idem, nec intensionem nec remissionem suscipiens est, aquilum autem vel simum esse, vel eolo- ratumaliquo modo, el intenditur et remittitur. Differentiis rite partitis earum interse distantiam monstrat Porphyrius, atque unam quidem repetit quam superius dixit.Cum enim tres esse dixisset dif- ferentias communes, proprias,et magis proprias,al- teratum facere dixit proprias, sicut et communes, aliud vero minime, sed hoc solis magis propriis er- servavit,nunc igituridem repetit diceng:Quoniam in separabiles differentisz qua substantiam monstrant, id est qua per se subjectis speciebus insunt easque perficiunt, aliud faciunt : ille vero quz sunt propriz, id est secundum accidensinseparabiles differentiew, neque in substantia sunt, neque aliud faciunt, sed tantum, ut superiusdictum est, alteratum. Item alia distantia est earum differentiarum qui secundum substantiam sunt,ab hisque accidens: quoniam quae substantiarn monstrant,intendi autremitti non pos- sunt, qua vero secundum accidens et intensione crescunt,et remissione decrescunt : id autem proba- tur hoo modo, unicuique rei esse suum neque cré- scere neque diminui potest, nam qui homo esthuma- nitatis suze nec crementa potest, neo decrementa suscipere.Nam neque ipse plusaseaut minus hodie vel quolibet alio tempore homo esse potest, nec ho- mo rursus ab alio homine plus homo potestesse ve] animal. Utrique enim aequaliter animalia, equaliter hominesesse dicuntur. Quod si unicuiqueesse suum nec cremento ampliari potest, nec imminutione de- érescere, quod per id facile monstrari potest ; quo- niam qu: genera sunt vel species, nulla intensione vel remissione variantur, nonest dubium quin diffe- rentis quoque, que uniuscujusque speciei substan- - tiam informant, nec remissionis detrimenta susci- piant,necintensionis augmenta. Itaque substantiales differentie neque intensionem, neque remissionem suscipiunt,hujus causa hec est :Quoniam esse uni- cuique unum est, et idem est, et intensionem remis- sionemquenon suscipit, hujus exemplum sit. Genus enim dicinon potest plus minusve cuilibetessegenus, omnibus enim genus zqualiter superponitur. Diffe- renti? quoquequa dividunt genus et informant spe- ciem,quoniam speciei essentiam complent, nec in- tensionem recipiunt, nec remissionem. Qui vero secundum accidens differenti: suntinseparabiles,ut simum esse, vel aquilinum, vel coloratum aliquo modo, et intensionem suscipiunt et remissionem. Fieri enim potest ut hic paulo sit nigrior, hic vero amplius simus sit, ille minus aquilus. At vero quod non omnes homines equaliter rationales mortalesque sint, nec specierum,nec differentiarum natura vide- turadmittere. Cum igilur tres species differentiae considerentur et eum hae quidem sintseparabiles, ille vero inseparabiles, gl rursus inseparabilium, haec quidem sint per se, dla ^ B ferentiarum,alig quidem sunt, secundum quas dividi- mus genera in species : aliz vero secundum quas ea quz divisa sunispecificanLtur,ut cum per se differentize omnes hujusmodi animalis sint, animalis et sensibilis, rutionalis et irrationalis, mortalis et immortalis, ea qui- dem quz estanimati et sensibilis differenlia, constitu- tiva esLanimalis substantiz:est enim animal substanlia animata sensibilis, ea vero quz est mortalis etimmor- talis differentia, itemquerationalis et irrationalis, divi- siva sunt animalis differentve per eas enim generan species dividimus. Fit nunc differentiarum plena et suprena divisio, qua& est hujusmodi : differentiarum alie sunt|separa. biles, alie inseparabiles, inseparabilium alie sunt secundum accidens, ali» substantiales. Substantia- lium aliz suntdivisivae generis, alic constitutiva spe» cierum. Quod veroait : Cum igitur tres species diffe- rentis considerentur, ad hoc retulit, quod in prima differentiarum divisione,partim eas communes dieit esse, partim proprias,partim magis proprias dixit, quasrursus tres differentias, alias separabiles esse monstravit, aliasinseparabiles. Separabiles quidem communes, inseparabiles vero proprias, ac magis proprias.Inseparabilium vero fecit divisionem dicens, alias esse secundum accidens,alias secundum sub- stantiam considerari, et illas esse secundum acoi- dens,que proprie nuncupantur: magis proprias vero secundum substantiam considerari.Earum vero qua secundum substantiam sunt, subdivisionem facit, C quod alie earum genus dividant, ali: speciem infor- * ment.Ad eujus rei facilem cognitionem,illa tertiili- brispecierum generumque dispositio transcribatur, sitqueprimum substantia, subhaccorporeum atque incorporeum sub corpore animatum atque inanima- tum, sub animato sensibile atque insensibile, sub quoanimal, sub animali rationale atque irrationale, sub rationali mortale atque immortale,et sub mor- tali species hominis, quz solis deinceps individuis prieponatur. In hac igitur divisione, omnes he diffe- rentis specific: nuncupantur,generum enim specie- runique ditferentic sunt: sedgenerum quidem divi- siv:e, specierum autem constitutive, id autem pro- batur hoc modo: substantiam quippecorporei atque incorporei differentie partiuntur, corporeum vero animati atque inanimali animatum sensibilis atque insensibilis partiuntur.Ita igitur generasubstantia.- les differentie partiuntur,etdicunturgenerum divisi vie.Atverosiesdem differenti que a genere descen- dentes genus dividunt, colligantur, etad unum ad quod possuntjuingi copulentur,speciesinformantur: nan cum animal substantiz sit species (omnia enim superiora de inferioribus predicantur,et quidquid inferius fueriL,species erit etiam superioris),anima- tum tamen alque sensibile que sunt ejusdem diffe- rentis,si referantur ad genera divisive sunt, si ad speciem, constitutive fiunt animalis,ejusque sub- stantiam formant atqueconstituunt,diffinitionemque conformant, ut sit animal substantia animata sensi. 123 AN. MANL. BEV. BOETII 124 bilis. Substantia quidem est genus, animatum vero À quz sunt irrationaliset mortalis irrationabilium ani- atque sensibile divisive ejusdem differentis,consti- tutive animalis.Item animalrationabilitasatque ir- rationabilitas,mortalitas atqueimmortalitas dividit, sed juncta rationalitasatque mortalitas, quc animalis divisiva fuerant,iunt hominis constitutive,ejusque perficiunt speciem, atqueomnem ejus rationem dif- finitionis informant atque perficiunt, At si irrationa- bilitas cum mortalitate jungatur, fiet equus atque quodlibet animal,quod ratione non utitur. Rationa- bilitas vero atque immortalitas copulate substantiam Deiinformant. Ita igitur eedem differentiz cum re- feruntur ad genera, divisive generum fiunt. Si vero ad inferiores species considerentur,informant spe- cies,earumque substantiam convenienti copulatione constituunt. In hoc quzsitum est, quemadmodum dicerentur esse h: differentie specierum constituti- v&, cum irrationabilis differentia atque immortalis nullam speciem videanturefficere.Respondemus pri- mum quidem placere Aristoteli, ccelestia corpora animata non esse. Quod vero animatum non sit ani- mal esse non posse : quod vero non sit animal, nec rationale esse concedi, sed eadem corpora propter simplicitatem et perpetuitatem motus »terna esse confirmat.Estigitur aliquid quod ex duabushis diffe- rentiis conficiatur,irrationabili scilicetatque immor- tali. Quod si magis concedendum Platoni estet coe- lestia corpora animata esse credendum, nullum qui- dem his differentiis potest esse subjectum.Quidquid enim irrationabile est corruptioni subjacens et gene- rationi, immortale esse non poterit. Sed tamen he malium. Stc et. suprema substantia, cum divisiva sit animati eLinanimati differentia, seusibili et insensibi- li,animataet sensibilis congregata ad substantiam ani- mal perfecerunt, animata vero et insensibilis perfece- runt plantam. Geminum differentiarum usum esse 1emonsírat, unum quidem quo genera dividuntur,alium quo spe- cies informantur :neque enim hoc solum differentize faciunt, ut genera partiantur,verumetiam dum ge- nera dividunt, species in quas genera deducuntur efficiunt.Itaqueque divise sunt generum, fiunt con- stitutive specierum, hujusque iltud exemplum est, quod ipse subjecit:animalis quippe differentie sunt , divisivae,rationale atque irrationale, mortale atque B immortale, his enim predicatio dividitur animalis. differentis, quoniam in substantiarum differentiarm € numero sunt, si jungi ullo modo potuissent, earum naturam et speciem quoque possent efficere : atque ut intelligatur que sit haec potentia efficiende sub- stantie specieique formandz, respiciamus ad pro- priasatque communes,quzs tamelsi jungantur, spe- ciem substantiamque nulla ratione constituunt. Si quis enim loquatur ambulans,que sunt du: com- munes differenti», vel si longus ac albus,num id- circo eisdem ejussubstantia constituitur? minime. Cur?Quia mon ejusdem sunt generis,quz alicujus possunt constituere etconformaresubstantiam : ita igiturhe,d estirrationaleatqueimmortale, etiams, subjectum aliquod substantie habere non possunti possent tamen substantiam efficere, si ullo modo jungi copularique potuissent. Proterea irrationale junctum cum mortali substantiam pecudis facit. Est igitur constitutiva irrationalis differentia.Item im- mortale atquerationale conjuncta, efficiunt Deum. .Est igitur immortale quod speciem format. Quod si inter se jungi nequeunt, non idcirco quod in natura eorum est, abrogatur. Sed hz quidem qus divisiv sunt differentia gene- rum,completivz fiunt et constitutiva specierum :divi- ditur enim animal rationali et irrationali differentta,et rursus mortali et immortali differentia ; sed ex qua sunt rationalis differentiz et mortalis, constitutivae Sunt hominis,rationalisvero et immortalis, Dei:tllo vero D Omne enim quod animal est, autrationale,aut irra- tionale, aut. mortale, aut immortale est. Sed iste differenti: quz dividuntgenus quod est animal, spe- ciei substantiam formamque constituunt. Nam cum sit homo animal, efficiturrationali mortalique diffe- rentiis. que dudum animal partiebantur. Item cum sitequus animal, irrationali :nortalique differentiis constituitur, que dudum animal dividebant. Deus autem cum sitanimal, utdesole dicamus, rationali immortalique efficitur differentiis, quasdividere ge- nus habita partitio paulo monstravit. Sed hic(ut di- ximus) Deum corporeum intelligi oportet,ut solem et ccelum ezteraque hujusmodi,que cum animata et rationabilia P[ato esse confirmat,tum in deorum vo- cabulum antiquitatis veneratione probantur assum- pta, de primo quoque genere, id est substantia de- monstrantur venire differentizs.Nam cum ejus divi- sivi sint differentie animatum atque inanimatum, sensibile atque insensibile,juncte differentiae sensi- bilis atque animatiefficiuntsubstantiam animatam atquesensibilem,quod est animal.Jureipitur dictum est quz divisive sunt differentie generum, easdem constitutivas specierum, Quoniam ergo e&demaliquo modoacceptz fiunt con- stitutivze,aliquo modo autem divisiva omnes specificae dicuntur:et his maxime opus esl ad divisiones generum et diffiniliones specierum,sed non. his quae secundum accidens inseparabiles, nec magis his,quae sunt. sepa- rabiles. Omnes a genere differentias procedentes genus - ipsuma quo procedunt, dividere nullus ignorat. Ipse autem que dividunt genus, si ad posteriores species applicentur, informant substantias earum, easque perficiunt. Exdem igitur quesunt constitutive spe- - cierum, eedem sunt divisibiles generum, alio tamen modo atque alio considerate, ut si relatee quidem ad genus incontrariam divisionem spectentur,divisibi- lesgenerisinveniuntur. Si verojuncte aliquid effice- re possunt,specierum constitulivze sunt.Qua cum ita sint, he differentie quie genusdividunt, rectissime divisive nominantur:que enim constituunt speciem specifice nuncupantur, sedconstituunt speciem he differentie quz» sunt generis divisiva. Igitur eedem A25 IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. IV. 126 qua sunt specierum constitutiv:, specifice nuncu- A quod fit, habet aliquid unde effici possitatque for- pantur: quare que generum divisive, et quae specie- rum constitutive sunt, jure specifice nuncupantur. Has igitur in divisione generis et in diffinitione spe- cierum accipi oportere, manifestum est: quoniam enim divisivie sunt, per eas dividi oportet genus: quoniam autem constitutivz,pereas species diffiniri, quibusenim unumquodque constituitur, hisdemetiam diffinitur. Constituitur autem species per differentias generis divisivas, qus sunt specifics. Jure igitur hz specific: sole, et in generis divisione, et in specie- rum diffinitione ponuntur, et de specificis quidem hzc ratio est. De his autem que vel separabilia, ve inseparabilia continent accidentia, nihilin generum divisione, vel in diffinitione specierum poterit assumi, idcirco quoniam que divisibiles sunt, subs- tantiam generis dividunt : et qu: constitutive sunt, substantiam specieiconstituunt: qua vero suntinse- parabilia aeccidentia,nullius speciei substantiam in- formant;unde fitut raultominus separabilia accidentia ad divisionem generum vel specierum diffinitiones accommodentur. Omnino enim dissimiles sunt subs- tantialibus differentiis. Namin separabiliaaccidentia hoc fortasse habent communecum specificis, hoc est cum substantialibus differentiis, quod eque subjec- tum non relinquunt, sicut neó specifice differentie. Separabilia autem accidentia, ne hoc quidem: sepa- rarienim possuntnontantum potestate et mentis ra- tiocinatione, sed actus etiam presentia, etomnino ve- niendi vel discedendi varietatibus permutantur. B -Quasetiam determinantes dicunt : Differentia est qua abundat species a genere. Homo enim ab animali plus habet rationale et mortale : animal enim ipsum nihil horum est, nam unde haberent species differentias ? nec enimomnes oppositas habel, namque idem simul habe- bit oppositas, sed. quemadmodum probant, potestate quidem habet omnes differentias sub se, actu vero nul- lam. Et sic nec ex his quse non sunt, aliquid fit, nec in eodems imul opposita erunt. Specificas differentias diffinitioneconcludit, dicens -substantiales differentias a quibusdam tali descrip- tionis ratione diffiniri. Differentia specifica est qua abundatspeciesagenere,fit enim genus animal,spe- cies homo : habetigiturhomo differentias in se, que ipsum constituunt rationale atque mortale: omnis enim species constitutivas forme su: differentias in seretinet,nec preterillas esse potest,quarumcongre gatione perfecta est. Si igitur animal quidem solum genus est, homo vero est animal rationale mortale, plus habet homo ab animali id quod rationale est D atque mortale. Quo igitur abundat species a genere, - id est quo superat genus, et quo plus habet a genere, hoc est specifica differentia? Sed huic diffinitioni quadam questio videtur occurrere, habens princi- pium ex duabus propositionibus per se notis : una quidem,:*quoniam duo contraria in eodem esse non possunt: alia vero, quoniam ex nihilo nihil fit. Nam neque contraria pati sese possunt, utin eodem simul sint, nec. aliquid ex nihilo fieri : omne enim mari. Que propositiones talem faciunt questionem: dictum est differentiam esseid qua plushabetspecies a genere. Quid igitur ? dicendumne esl, genus cas differentias, quas habet species non habere: et unde habebit species differenlias quas genus non habet ? nisi enim sit unde veniant, differenti, in speciem ve- nire non possunt: quod si genushas differentias non habet, species autem habet, videntur ex nihilo diffe- renti: in speeiem convenisse, et factum esse aliquid ex nihilo, quod fiieri non possesuperius dicta propo- sitio monstravit: quod si differentias omnes genus conlinet,differenticz autem in contraria dissolvuntur, fietutrationabilitatem atqueirrationabilitatem,mor- talitatem atque immortalitatem simul habeat ani- mal, quod estgenus, eteruntin eodem bina contraria, quod fieri non potest. Neque enim in corpore solet esse alia pars alba, alia nigra, ita fieri in genere po- test: genus enim perse consideratum partes non habet, nisi ad species referatur : quidquidigitur ha- bet, non partibus, sed tota sui magnitudine retine- bit. Necillud dubium est quinin partibus suis genus habeat contrarielates, ut animal in homine habet rationabilitatem, in bove vero contrarium. Sed nunc - non de speciebus quaerimus de quibus constat qucd dictum est, sed an ipsum per se genus eas differen- . tias, quas habent species, habere possit, atqueintra suc subtantie ambitum continere: hanc igitur quz- stionem tali ratione dissolvimus : Potest quidlibetid quod est non esse, sed alio medo esse, alio vero non esse, ut Socrates cum stat, et sedet et non sedet, se- det quidem potestate, actu vero non sedet.Cum enim stat, manifestum est eum non agere sessionem, sed potius standi immobilitatem. Sed rursus cum stat, sedet, non quia jam sedet, sed quia sedere potest: ita actu quidem non sedet, potestate vero sedet. Et ovum animalest, et non est animal : non est quidem animal actu, adhuc namque ovum est,necin anima lis processit vivificationem, sed idem est tantum ani- mal potestate: quia potesteffieci animal, cum formam ac speciem vivificationis acceperit. Ita igitur genus habet has differentias et non habet, non habet qui- dem actu, sed habet potestate. Si enim ipsum per se animalconsideretur,differentias non habet.Si autem ad species reducatur,habere potest,sed distributim, atqueutejusspeciebus separatim nihil possitevenire contrarium. Ita ipsum genus si per se consideretur differentiis caret: quod si ad species referatur per distributas species, velut in partibus suis contraria retinebit, atque ita nec ex nihilo venerunt differen- tie quas genus retinet potestate, nec utraque contra- ria in eodem sunt, eum contrarias differentias in eo quod dicitur genus, actu non habeat: impossibilitas enim ejus propositionis quz dicit eontrariaineodem esse non posse,in eo consistit quod contraria actu in eodem esse non possunt.Nam potestate,et non actu duo contraria in eodem esse nihil impedit.Que vero nos contraria diximus, Porphyrius opposita nuncu- pavit. Est enim genus contrarii oppositum : omnia 127 AN. MANL. SEV. BOETII 128 enim contraria, ei sibimetipsis considerentur,oppo- À perficitur.Atque ea quidem quiz corporea sunt,ma- sita sunt. Definiunl autem et hoc. modo : Differentia est quae de pluribus el differentibus specie in eo quod quale sit pradicatur:rationale enim et mortale de homine pra- dicatum $n eo quod. quale est homo dicitur, sed non in eo quod quid. est : quidnam enim est. homo interrogatis nobis, conveniens est dicere, animal : quale autem re- quisiti, rationale et. morale, convenienter assigna- bimus, Tressunt interrogationes ad quas genus, species, differentia, proprium, atque accidens respondetur, he autem sunt: quid sit, quale sit, quomodo se ha- bet.Namsi quis interroget quid est Soerates,respon- dere per genus ac speciem convenit aut animal, aut homo. Si quis quomodo se babeat Socrates interro- get, jure accidens respondetur, id est aut sedet aut legit, etcetera. Si quis vero qualis sit Socrates in- terroget, aut differentia, aut proprium, aut acci- dens respondebitur, id est vel rationalis, vel risibilis, vel calvus. Sed in proprio quidem illa est observatio quod illud proprium dici potest, quod de una specie praedicatur: accidens vero tale est quod qualitatem designat que non substantiam significat.Differentia vero talis est, que subtantiam demonstret, interro- ganti igitur qualis unaqueque res sit, si volumus redderesubstantic qualitatem differentiam predica- mus.Que differentia nunquam de unatantum specie predicatur, ut mortale vel rationale,sed de pluribus. Quod igitur de pluribus speciebus inter se differen- libus predicatur ad eam interrogationem,qus quale sit id de quo quaritur interrogat, ea est differentia, cujustalem posuit diffinitionem:Differentia est quod de pluribus specie differentibus in eo quod quale quid sit preedicatur; cujus diffinitionis causam ra- lionemque pertractans ait : Rebus enim ex materiaet [orma constantibus, vel ad similitudinem proportionemque materiz et formae con- stitutionem habentibus, quemadmodum statua ex mate- ria quidem est erea, forma aulem figura ; sic et homo communis el specialis, ex materia quidem proportiona- liter consistit genere : ex forma autem differentia, to- lum autem hoc animal rationale mortale, homo est, quemadmodum statua. Dixit superius differentias esse que in qualitate speciei preedicarentur: nunc autem causas exsequi- tur,cur speciei qualitas differentia sit: Omnes inquit, res vel ex materia formaque consistunt, vel ad simi- litudinem materic atque forma substantiam sortiun- tur. Ex materia quidem formaque subsistunt omnia quicunque sunt corporalia. Nisienim sit subjectum corpus quod suscipiat formam, nihil omnino esse potest. Si enim lapides non fuissent tanti,mori pa- rietesque non essent.Si lignum non fuisset, omnino nec mensa quidem, que ex ligni materia est, esse potuisset.Igitursupposita materiaac prejacentecum ipsam figura supervenerit, fit quelibet illa res cor- porea ex materia formaque subsistens: ut Achillis 8talua ex eris materia, et ex ipsius Achillis figura C i, nifestum est ex materia formaque subsistere:ea vero qua sunt incorporalia, ad similitudinem materie atque forme habent superpositas priores antiquio- resquenaturas,superquas differentie venientes effi- ciunt aliquid, quod eodem modo sicut corpus, tan- quam ex materia ac figura consistere videatur,ut in genere ac specie, additisgeneri differentiis effecta est. Ut igitur est in Achillis statua, es quidem materia est,forma vero Achillis qualitas, et quedam figura, ex quibuseflicitur Achillis statua, quz subjecta sen- sibus capitur : Ita etiam in specie que est homo, materia quidem ejus genus est quod est animal, cui superveniens qualitasrationalis,animal rationale,id est speciem facit.Igitur speciei materia quedam est genus: forma vero,quasi qualitatis differentia.Quod est igitur in statua &s,hoc est in specie genus:quod in statua figura conformans,id in specie differentia. Quod in statua est ipsa statua, quie ex ere figuraque conformatur, id in specie est ipsa species, qua ex genere differentiaque conjungitur.Quod si materia qu:edam speciei genus est,forma autem differentia; omnis vero forma qualitas est,jureomnis differentia qualitasappellatur.Qui cum ita sint,jure in eo quod quale sit interrogantibus respondetur. Describunt autem hujusmodi differentias, et hoc modo : Differentia est quod est aptum natum dividere ea qu& sub eodem genere sunt : rationale. enim el ár- rationale, hominem et equum qua sub eodem genere - sunt animali dividunt. Hec quidem diffinitio cum sit usitata et ante ocu- s exposita: eam tamen exempli insuper luce rese- ravit. Omnes enim differentie idcirco differentis nuncupantur,quia species a se differre faciunt,quas unum genus includit, ut homo atque equus propriis discrepant differentiis:nam sicut homo animal est, ita etiam equus, ergo secundum genus nullo modo distant. Que igitur secundum genus nullo modo dis- crepant, ea differentiis distribuuntur.Additum enim rationale quidem homini, irrationale vero equo, equus atque homo que sub eodem fuerant genere; distribuuntur et discrepant, additis scilicet diffe- rentiis. - Assignant etiam hoc modo: differentia est, qua dif- ferunt a se singula, namque et homo equus secundum genus non differunt, Sumus enim animalia nos et irra- D &onabilia, sedadditum rationale disjunzcit nos ab illis: ralionales quoque sumus et nos et dii, sed mortale ap- positum disjunzit nos ab illis. Vitiosa ratione et non sana quod vult explicat dif- finitio quorumdam.1d enim dicit esse differentiam, qua unaquaque res ab alia distat, in qua diffini- tione nihil interest quod ita dixit,an ità concludat: Differentia est id quod est ipsa differentia; etenim differentie, nomine in ejusdem differenti» usus est diffinitione dicens:Differentia est qua differunt a se - Singula.Quod si adhuc differentia nescitur,nisi diffi- nitione clarescat, differre quoque quid sit quomodo possumus agnosere? ita nihil amplius attulit ad "rv 129 IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. IV. 130 agnitionem, quidifferentize nominein ejusdem usus A quid diffinitionis pars fuerit, ejus erit pars que est diffinitione. Est autem communis et vaga nec includens substantiales differentias,sed quaslibet etiamaccidentales hoc modo: Differentiaest quaa se differuntsingula; quaeenim genere sunteadem, diffe- rentia discrepant: ut cum homo atque equus idem sint in animalis genere, quoniam utraquesunt ani- malia, differunt tamen differentia rationali:et cum diiatque homines sub rationalit«te sint positi, diffe- runt tamen mortalitate. Rationabile igitur hominis ad equum differentia est, mortale hominisad Deum, atque hoo quidem modo substantiales differentic colliguntur. Quod si Socrates sedeat, Plato vero am- bulet, erit differentia sessio vel ambulatio, quc sub- stantialisnon est. Namqueistam quoque differentiam diffinitio videtur includere cum dicit, differentia est qua differunt a se singula ; quomodocunque enim Socrates a Platone distiterit? nullo autem alio modo distare ab illo nisi accidenlibus potest. Id erit diffe- rentia secundum superioris terminum diffinitionis, quam rem scillcet videruntetiam hi qui diffinitionis hujus vagum communemque finem reprehendentes cerise conclusionis terminum subjecerunt. Interius autem. perscrutantes differentiam. dicunt, non quodlibet dividens ea quz sub eodem genere sunt esse differentiam, sed quod ad esse conducit, et quod est pars ejus, et quod est essc rei. Neque enim quod aptum natum est navigare, erit hominis differentia, etsi pro- prium sit hominis. Dicimus enim animalium hzc qui- dem apta esse a navigandum, illa vero minime, divi- dentes hominem ab aliis : sed aptum esse ad navigan- dum, non eril completivum substantiae, nec ejus pars, sed aptitudo quzdam solum. ldcirco quia non est talis differentia, quales sunt differentize que specificae di- cuntur, erunt ergo specifica differentia, quecunque alteram faciunt speciem, et quzcunque tn eo quod. quid est esse rei accipiuntur. Ac de differentüis quidem ista sufficiant. Sensus propositionis hujusmodi est : Quoniam su- perius dixit determinasse quosdarm differentiam esse qua a se singula discreparent, ait alios diligentius -de differentia perscrutantes, non fuisse arbitratos recte esse superius propositam diffinitionem. Neque enim omnia quecunque sub eodem posita genere differre faciunt differentize de quibus nunctractatur, id est specifice nominari queünt. Plures enim sunt qus ita dividunt species sub uno genere positas, ut D tamen eorum substantiam minimeconforment: quia non videntur esse differenti specifics, nisi ille tan- (um qua ad id quod est esse proficiunt, id est he quz in diffinitionibus alicujus partes ponuntur : he autem sunt, ut rationale hominis. Nam substantiam hominis conformat, et ad esse hominis proficit, et diffinitionis ejus pars est: ergo nisi ad id quod est esse conducit, et ejus quod est esse rei pars sit, spe- cifica differentianullo modo poterit nuncupari. Quid " est autem esse rei nihil aliud nisi diffinitio. Unicui- que enim rei interrogate quid est, si quis quod est . esse monstrare voluerit, diffinitionem dicit. Ergo si uniuscujusque rei quid esse sit designet. Diffinitio est quidem que quid una queque res sit, ostendit ac profert, demonstraturque quod unicuique rei sit esse per diffinitionis assignationem. Ille vero diffe- rentis qua nonad substantiam conducunt,sed quod- dam extrinsecus accidens afferunt, specificz non di- cuntur, licetsubeodem genere positas species faciant discrepare : ul si quis hominisatque equi hanc diffe- rentiam dicat aptum esse ad navigandum homo au- tem aptus estad navigandum, equus vero minime: et cum sitequus atque homo sub eodem genereani- malis, addita differentia, aptum essead navigandum, equum distinxit ab homine. Sed aptum esse ad navi- gandum non est hujusmodi, quod possit hominis formare substantiam sicut rationale, quae est sub- B stantialis qualitas, sed tantum quamdam quodam- modo aptitudinem monstrat, etad faciendumaliquid . vel non faciendum opportunitatem, idcireo igitur specifica differentia non dicitur. Quo fit ut non omnis differentia qux: sub eodem genere positas species distribuit, specifica esse possit, sed ea tantum qua ad substantiam speciei proficit, et que in parte dif- finitionis accipitur. Concluditigitur easesse specifi- éas differentiasque alteras a se species differre fa- ciunt per distantias substantiales: nam si unicuique id est esse, quodcunque substantialiter fuere, qudc- cunque differentie substantialiter diverse sunt, et illas species quibusadsunt omni substantia faciunt alias ac discrepantes, atque hz in diffinitionis parte sumuntur, nam si diffinitio substantiam monstrat, et substantiales differentiz species efficiunt, subs- tantiales differentize partes sunt diffinitionum. DE PROPRIO. Proprium vero quadrifaram. dividunt : nam et 1d quod soli alicui speciei accidit, et sinon omn?, proprium est : ul homini esse medicum vel geometram. Et quod omni accidit, el si non soli, quemadmodum homini esse bipedem. Et quod soli et omni et aliquando; ut homini. in senectute canescere. El quod soli et omni et semper, quemadmodum homini esse risibile : nam etsi non rideat semper, tamen risibilis dicilur, non quod semper rideat 2 sed. quod semper aptus natus sit ad. ridendum, hoc au- tem ei semper naturale est, uL et equo hinnibile. Heec autemnominantur vere propria,quoniam convertuntur ; quidquid enim est equus hannibile est, et quidquid hin- nibile, equus. Superius dictum estomnia propriaex accidentium genere descendere. Quidquid enim de aliquo predi- catur aut substantiam informat, aut secundum acci- - densinest. Nihil vero est quod cujuslibet rei substan- tiarn monstret nisi genus, species, et differentia. Genus quidem et differentia, speciei : species vero individaorum. Quidquid ergo reliquum est in acci- dentium numero ponitur. Sed quoniam ipsaacciden- tia habent inter sealiquam differentiam, idcirco alia quidem propria, alia priore atqueantiquiore nomine accidentia nuncupantur, et de accidentibus paulo post. Nuncde propriis qua quadrifariam dividuntur, 131 non tanquam genus aliquod proprium in quatuor A species dividi secarique possit, sed hoc quod ait di- vidunt,itaintelligendumesttanquam si diceretnun- cupant, id est proprium quadrifariam dicunt, cujus quadrifarizeappellationis significationes enumerat, ut que sit conveniens et congrua nuncupatio pro- prietatis ostendat. Dicit ergo quod proprium primo est, accidens quodita unispeciei adest, uttamen nullo modo cozequeturei, sed infra subsistatac maneat, ut hominisdicitur proprium medicum esse,ideirco quod nulli animalium inesse potest. Necillud attendendum an hoc de omni homine praedicari possit, sed illud tantum quod de nulloalionisi de hominedici potest, medicum esse. Et hcc quidem significatio proprii dicitur esse soli,etiamsi nonomni.Soli enim speciei, etiamsi non omni coequatur, ut homini medicum esse, soli quidem inest homini, sed non omnibus ho- minibus ad scientiam adest.Aliud propriumestquod huic econtrario dicitur omni etiam non soli, quod hujusmodi est, utomnem quidem speciem contineat eamque transcendat. Etquoniam quidem nihil estex subjectis speciei quod illo propeio non utatur dicimus omni.Quoniam vero transcendit in alias, dicimusnon soli, hoc hujusmodi est quale homini esse bipedem. Proprium enim est hominis esse bipedem. Omnis enim homo bipes est etiamsi non solus, aves enim et bipedes sunt. Gemine igitur significationes proprii qua superius dicte sunthabentaliquid minus;prima quidem quod non omni, secunda vero quod non soli quas si jungimus, facimus omni et soli. Sed dempsi- mus aliquid secundum tempus, si ei adjiciatur ali- quando, ut sit haectertia proprii nuncupatio, omai et soli, sed aliquando, ut est in senectute canescere, vel in juventute pubescere : omni enim homini adest in juventute pubescere,etin senectute canescereet soli. Pubescere enim solius est hominis, sed aliquando, neque enim in omni tempore, sed in sola tantum ju- ventute. Hzc igitur determinatio proprii in eo qui- dem quod omni, et soli inest, absoluta est, sed ex eo minus aliquid contrahit, cum dicimus aliquando, quod si auferamus, fit proprii integra et simplex si- gnificatio hoc modo: proprium est quod omni, et soli, et semper adest, ut homini risibile, equo hin- nibile. Omnis enim homo, etsolus homo risibilis est et semper, similiter et equus hinnibile. Neque illud nos ulla dubitatione perturbet quod semper homo non rideat : non enim ridere proprium est homini, D sed risibile, quod non in actu, sed in potestate con. sistit ; ergo etiamsi non rideat, quia ridere tamen possit, soli et omni homini semper adesse dicitur, et convenienter proprium nuncupatur. Nam si actu separetura specie potestatenulla rationedisjungitur. Quatuor igitursignificationes proprii dixit. Nar pri- naquidem est quando accidens ita subjecte speciei adest, ut soli ei adsit, etiamsi aon omni, ut homini medicina. Secunda vero cum soli quidem non adest, omni vero semper adjungitur, ut homini esse bipe- lem. Tertia vero cum omni et soli, sed aliquando, it hominiin juventute pubescere. Quarta cum omni, B AN. MANL. SEV. BOETII 132 et soli, et semper adest, ut esse risibile. Atque ideo cetera quidem converti non possunt. Neque enim cosquatur quod soli, sed non omni speciei adest. Species quidem de ipso dici potest, ipsum vero de specie minime. Qui enim medicus est, potest dici homo. Homo vero qui est, medicus etiam non dicilur, Rursum quod ita est alii proprium, ut omni adsit etiamsi non soli, ipsum quidem de specie prredicari potest, species vero de eo minime. Nam bipes prz- dicari de homine potest, homo vero de bipede nullo modo. Rursus quod ita adest, ut omni, et soli, sed aliquando adsit, quoniam de tempore habet aliquid diminutum, nec simpliciter adest, reciprocari non poterit. Possumus enim dicere, omnis qui pubescit homo est, non tamen dicimus, omnis qui est homo pubescit: potestenim minime ad juventutem venire, alqueideo nec pubescere(nisi forte non sit pubescere hominis proprium), sed in juventute pubescere g0- lummodo. Aut etiam cum nondum est in juventute, aut etiam preteriit, tamen sitei proprium non tale quale tunc fieri potest, cum preter juventulem est, sed quale cum in juventute consistit, atque ideo hoc quod non in omne tempus tenditur, etiamsi tale est quod omni speciei adsit, quod tamen in tempus ali- quod differatur,integrum atqueabsolutum proprium esse non dicitur. Quartum est quod ita adest, ut et solam teneatspeciem, etut omni adsit, et absolutum sita temporis conditione, ut risibile quod a superiori plurimum distat, nam quod risibile est, semper ri- dere potest. Rursus qui potestin juventute pubescere, cum ipsa juventus non sit semper, non ei adest, semper ut in juventute pubescat : hec autem quarta proprii significatio quam nulla temporis diffinitio constringit, absoluta est, atque ideo etiam converti- tur, et de se invicem proprium atque species predi- cantur: homo enim omnis risibilis est, et omne ri- sibile homo. * DE ACCIDENTI. Accidens est quod adest el abest, praeter subjecti cor- ruptionem, Dividitur autem in duo, in separabile et in inseparabile. Separabile enim accidens el dormire : ni- grum vero esse, inseparabiliter corvo el AElhiopi acci- dil: polest autem intelligi, et corvus albus, et Athiops nitens candore prater subjecti corruptionem. Diffinitur autem sic quoque : accidens esl. quod. contingit eidem / inesse vel non inesse, et quod. neque genus est, neque . species, neque differentia, neque proprium, semper au- tem est in subjecto subsistens. Omnibus igitur determi- natis quce proposita sunt : dico autem genere, specie, differentia, proprio, et accidente, dicendum est qua. zint ipsis communia, et qua propria. Quoniam, ut superius dictum est, mnia quae de aliquo predicantur, vel substantialiter vel accidenta- liter dicuntur, cumque eaque substantialiter predi- cantur, ejus de quo dicuntur substantiam diffinitio. nemquecontineant,etsinteo antiquioraatquemajora quod ex substantialibus predicatisefficitur: cumque ea que; substantialiter dicuntur pereunt, necesse est . ut simul etiam ea interimantur, quorum naturam, 133 IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. V. 134 substantiamque formabant : quc cum ita sint, ne- A interiit species : ergo quod dictum est adesse et ab- cesse est ut qua accidentaliter, dicuntur, quoniam substantiam minime informant, et adesse et abesse possint prater subjecti corruptionem. Ea enim tan- tum eum absuntsubjectum corrum pere possunt,quae efficiunt atque conformant quae sunt substantialia : qua vero non efficiunt substantiam, ut accidientia, ea cum adsunt, vel absunt, nec informant substan- tiam nec corrumpunt.Estigitur accidens quod adest etabest preeter subjecti corrumptionem.Id autem di- viditur in duas partes. Accidens enim aliud estsepa- rabile, aliud inseparabile. Separabile quidem, ut dormire, sedere Inseparabile vero /Ethiopi atque, corvo, color niger.. In qua re talisoritur dubitatio ita enim est diffinitum ; accidens est quod adest ct abestpreter subjecti corruptionem.Idem tamen ac- cidens aliquando inseparabile dicitur : quod si insc- parabile est, abesse non poterit.F'rustra igitur posi- tum est accidens esse quod adesse, et abest possit, cum sint quedam accidentia, queeasubjecto non va- leant separari. Sed fit sepe ut quo actu disjungi non valeant, mente et cogitalione separentur. Sed si animiratione disjuncto qualitates a subjectis non ea perimunt, sed in sua substantia permaneant, atque perdurant, accidentes esse intelliguntur. Ageigitur quoniam JEthiopi color niger auferri non polest, animoeum etcogitationeseparemus, erit igitur color albus JEthiopi.Num idcirco species consumpta sunt? Minime.Item etiam corvus, si ab eocolorem nigrum imaginatione separemus, permanet tamen avis,nec n ssprdusiepupdeicpnimieendtu ee seva uni kqum ipta inimi mitate um pti putiimeci ipti ir M——— — ——mmMÀ esse, non re, sed animo intelligendum est, alioquiet substantialiaquaeomninoseparari non possunl,823pe animo et cogitatione disjungimus, ut gi ab homine rationabilitatem auferamus,quam licet actu separare non possumus, tamen si animi imagitione disjun- gimus, statim perit horninis species, quod idem in accidentibus non fit. Sublato enim accidenti cogita- lione, species manet, Est quoque alia aceidentis diffinitio ecterorumomnium privatione,utid dicatur accidens quod neque genus sit,neque species,neque differentia,neque proprium, que diffinitio plurimum vaga est valdeque communis. Sic enim etiam genus diffiniri potest, quod neque species, neque differen- lia, neque proprium sit, nec accidens: eodem quo- que modo species ac differentia atque proprium.Cum autem eadem similitudine definitionis plurima defi- niri queunt, non est terminans et cireumcelusa de- scriptto, proessertim cum longesit ab definitionisin- tegritatesejunctum,quod cujuslibet reiformam alia- rum rerum negatione demonstrat. Quibus omnibus expeditis, id ost genere, specie differentia, proprio atqueaccidenti, descriptisque eorum terminis quan- tum postulabat institutionis brevitas, ea ipsa com- muniter pertractànda persequitur, ut quas inter se habeant differentias hec quinque,de quibus superius disputatum est, quasve communiones mediocri con- sideratione demonstret,ut non solum qua ipsa sint, verum etiam quemadmodum ipsainter se comparen- tur, appareat. LIBER QUINTUS, Expeditis per se omnibus quee praeposuit;et quan- (j tum in uniuscujusque consideratione poterat, ad scienti: terminum breviter adductis, nunc jam non de singulorum natura, id est vel generis, vel diífe- rentiw, vel speciei, vel proprii, vel accidentis, sed deadse invicem relatione pertractat. Nam quia com- muniones ac differentias rerum colligit, non ut sunt per se res illi considerat, sed ad alias qualitercom- parentur.Id autem duplici modo fit, vel similitudine dum retractatcommunitates,vel dissimulitudine dum differentias: qux: cumitasint, nos quogue(utadhuo fecimus) propter planiorem intellectum philosophi vestigia persequentes,ordiemur de his communitati- bus quz adsunt generi, speciei differentie, proprio, atque accidenti. Cum igitur omnibus est de pluribus praeticari. Sed genus quidem de omnibus sub se speciebus et de indi- viduis, similiter et differentia pradicatur species vero de his quz sub ipsa sunt individuis : at proprium, et de spec:e cujus est proprium, etde hisqua sub ea spe- cie sunt individuis. Accidens autem, et de speciebus et de individuis : namque animal et deequis, et de bobus pro dicatur, quae sunl species, et de hoc equo, eL de hoc bove, quae sunt individua.Irrationale vero de equis el bobus, el dehis qui sunt. particulares praedicatur. Homo preterea de his quisunt particulares pradica- tur. Risibile quoque et de homine,et de his. qui sunt parliculares, procdicatur. Nigrum postremo de corvo et ebeno, et de hís qui sunt particulares, quod. est acci- dens inseparabile. Item moveri de homine. et de equo, el de his qui sunt parliculares,quod. est accidens sepa- rabile, sed principaliter quidem de individuis, secunda- rio vero el de hisque continent, individua pra dicatur, Antequam singulorum ad unumquodque habitudi- nem tractet,illam prius respicit, quam omnes ad se invicem habere videntur ; hec autem est una com- munio quz propositarum quinque rerum numerum pluralitate preedicationis includit, omnia enim de pluribus predicantur ; in hoc ergo sibi cunota com- municant,nam etgénus de pluribus predicatur, itemque species ao differentia, e&, proprium, atque accidens : que cum ita sint, est eorum una atque indiscreta cou: munio de pluribus praedicari.Designat autem Porphyriusipsam de pluribus predicationem, quemadmodum in singulis fiat, et unumquodque propositorum de quibus pluribus praedicetur osten- dit. Aitenim genus quidem de pluribus pradicari, id estspeciebus ac specierum individuis,utanimal pre- dicatue de homine atque equo, ac de his individuis qua sub eis sunt.Item genus predicatur de dilferens 135 AN. MANL. SEV. BORTII 136 tiis specierum,atque id jure: quoniam enim species A :equaliasuntsibimetconvertantur.Eoque fit ut genus differentieinformant.Cum igitur genus de speciebus predicetur, consequens est ut etiam de his dicatur, quie specierum substantiam formamque efliciunt, quo fit, ut genus etiam de differentiis preedicetur,ac non de una, sed de pluribus : dicilur enim quod ra- tionale est esse animal, et rursus quod irrationale est, esse animal. Itagenus de speciebus ac dilferen- tiis preedicatur, ac de his que sub ipsis sunt indivi- duis,differentie vero de pluribusdicunturspeciebus acde earum individuis, utirrationale et deequo pre- dicatur ac bove, qui sunt plures species,et de his qui sub ipsis sunt individuis eodem modo dicitur : nam quod de universali predicatur, predicatur et de individuo. Quod si differentiade speciebus dici- tur,predicabituretiam de ejusdem specieisubjectis. p Species vero de suis tantum individuis predicatur: neque enim fieri potest, ut qu: species est ultima quaeque vere species ac magis species nuncupatur, hzc alias deducatur in species ; quodsi ita est, sola post speciem individua restant : jure igitur species desuistantum individuis predicatur,uthomodeSo- crate, Platone, Cicerone, et caeteris. Proprium item despecie predicaturcujus est proprium,nequeenim esset proprium alicujus si de aliquo predicaretur, de quo enim queque res, etsoli etomni, et semper dieitur, ejusdem proprium esse monstratur: qu:e cum ita sint, proprium de specie dicitur, ut risibile de homine, omnis enim homo risibilis est. Dicitur etiam de individuis speciei de qua predicatur. Est enim Socrates, Plato, et Cicero risibilis : accidens vero et de speciebus pluribus dicitur, et de diversa- rum specierum individuis.Diciturenim corvusatque JEthiops niger, et hic ZEthiopsatque hiccorvus,qui suntindividui,nigriautemsecundum nigredinisqua- litatem vocantur,atque hoc quidem est accidens in- separabile. Sed multo magis separabilia accidentia pluribus inherescunt, ut moveri homini, et bovi; uterque enim movetur.Et rursus ea que sub homine guntatqueboveindividua,moveri sepe predicantur. Sed advertendum est, auctore Porphyrio, quod ea quas accidentia sunt principaliter quidem de his di- cuntur,in quibussuntindividuis : secundo veroloco, ad universalia individuorum referuntur, atque ita praedicatio subteriorum superioribus redditur, ut quoniam nigredo singulis corvisadesse dicitur,dici- tur etiam adesse speciali corvo. Nam quia omnia particularia qualitas ista accidentis nigredinis in- ficit, idcirco eamdem nigredinem de specie quoque predicamusdicentes,corvumipsam speciem,nigrum esse. In quibus omnibus mirum videri potest, cur genus de proprio predicari non dixerit: nec vero speciem de eodem proprio, nec differentiam de pro- prio, sed tantum genus quidem de speciebus atque differentiis. Differentiam vero de specibusatquein- dividuis.Speciem de individuis. Proprium despecie . atque individuis. Accidens de speciebus atqueindi- viduis.Fieri enim potest utqua majoris predicatio- nissunt, ea decunoctis minoribus predicentur,et qua dedifferentiis,etspeciebus,et propriusatqueacciden- tibus predicetur, utcam dicimus quod rationale est, animalest;genus de differentia, quod homo est, animal est ; genus de specie, quod risibile est, animal est; genus de proprio, quod nigrum est ; si forte corvum vel /Ethiopem demonstremus, animal est, genus de accidenti predicamus. Rursus quod homo est, ra- tionale est differentiam de specie. Quod risibile est, rationale est, differentiam de proprio.Quod nigrum est,rationale est ; si /Ethiopem demonstremus,dif- ferentiam de accidente.Item quod risibile est,homo est, speciem de proprio.Quod nigrum est, homo est, si /Ethiopem designemus,speciem de accidenti.Qua in re quod nigrum est, etiam risibile est, in /Ethio- pis demonstratione, proprium de accidenti predica- tur: converti autem ad totum accidens potest, ut quoniam individuis singulorum esse preponitur, id- circo de superioribus etiam praedicatur,ut quoniam Socrates animal est, rationale est, risibile est, et homo est.Cumque in Socratesit calvitium quod est accidens, predicatur idem de animali,de rationali, de risibili,de homine, utaccidens dequatuorreliquis praedicetur. Sed horum profundior questio est, nec ad solvendum satis est temporis, hoc tantum ingre- dientium intelligentia exspectet, quod alia quidem recto ordine predicantur,alia vero obliquo,quoniam moveri hominem rectum est,id quod movetur homi- nem esse conversa locutione proponitur. Quocirca rectam Porphyrius inomnibus propositionemsum- psit. Quod si quis vim predicationis solutionisque attenderitin singulis comparans predicationis, eas quidem prolationes quarecte sunt, inveniet a Por- phyrio esse numeratas : eas vero que converso or- dine praedicantur, fuisse sepositas. Communes estautem generi et differentiae continentia specierum : conlinet enim et differentia species,etsi non tot quoi genera; rationale enim, etsi non conlineal ir- ralionabilia quemad modum animal,tamen continet ho- minem et Deum,qua sunt species. Et qugcungue prae- dicantur de genere, ut-genus, et de his qua sub ipso sunt speciebus pra«dicantur. ltem quacunque de diffe- rentia praedicantur, ut. differentia, et de his quae ex ipsa sunt speciebus przidicabuntur. Nam cum genus sit animal, non solum de eo praedicatur substantia,et ani- matum, et sensibile, sed etiam de his qua sub animali suntspeciebus omnibus praedicantur haec usque ad in- dividua. Cumque sit differentia rationale, pradicatur de ea ut differentia,id quod est ratione uti ; non solum autem. deeo quod. est rationale, sed etiam de his qna sub rationali sunt speciebus pradicabitur ratione uli. Commune vero est, et hoc: peremplio genere vel diffe- rentia, simul perimi el ea qua sunt sub ipsis ; quemad- modum enim si non sit animal, mon est equus meque homo *sic si non sit rationale, mullum erit animal quod utatur ratione. Posteam qua cunctisadesse visaest communita- tem,singulorum ad se similitudines ac dissimilitudi- nes quairit. Et quoniam interquinque proposita ge- 137 Siquidem genus,et species continet et differentias: differentie vero species continent,neque ab his ullo modo continentur.Primum generis et differentiarum similitudines colligit,ac primum quidem ponit hanc. Dicit enim commune esse generi ac differenti, ut epeeies elaudant: nam sicut genus sub se habet spe- cies, ita etiam differentia, et si non tot quot habet genus. Etenim quoniam genus differentiam etiam claudit, e& non unam tantum sub se differentiam coercet ac retinet,plures necesse est ut habeat sub species,quam qualibet una earum quas claudit dif- ferentiarum : ut animal predicatur de rationabili et irrationabili. Quod si ita est, predicabitur et de his qua sub rationali sunt posite speciebus, et de his qua sub irrationali.Est ergo commune animali et rationalijid est generi et differentie, quod sicut genus de Deo el homine predicatur,ita etiam ratio- .nale quod est differentia,de Deo et de homine dici- tur.Sed non tantum hec predicatio funditur quan- tum animalis, id est generis. Animal enim non de Deo solum atque homine dicitur,sed de equoet bove predicatur,ad que rationalis differentia non perve- nit. Sed quandocunque Deum supponimus animali, secundum eorum opinionem facimus, qui solem, stellasqueatquetotum hunc mundum animatumesse confirmant, qua etiam deorum nomine (ut sepe dictum est) appellaverunt.Secunda item communio est generis ao differentie, quoniam quaecunque predicantur de genere ut genera, eadem et de his qua sub ipso sunt speciebus predicantur ad hane similitudinem : et quecunque predicantur de diffe- rentia ut differentia, eadem quoque et de his que sub ipsa differentia sunt,ut differenti» predicantur. Cujus sententia talisest expositio : Sunt plura que de generibus predicantur,ut genera ; ut de animali dicitur animatum et substantia,atque hec utgenera. Hec igitur predicantur et de his qu: sub animali sunt,rursusque ut genera : nam hominis,et anima- tum et substantia genus est,sicut ante fuerat ani- malis.Item in ipsis differentiis quedam differentice inveniuntur qu: de ipsis differentiis preedicantur,ut de rationali due differentie dicuntur. Quod enim rationale est utitur ratione, vel habet rationem. Aliud est autem uti ratione, alid est habére ratio- nem,ut aliud est habere sensum, aliud uti sensu. . Habet quippe sensum et dormiens,sed non utitur. D Ita quoque dormiens. habet rationem, sed minime utitur;ergoipsius rationabilitatis quedam differen- tia est ratione uti,sed sub rationabilitate positus est homo. Predicatur igitur de homini ratione uti, ut quaedam differentia.Differt enim a ceteris animali- bus homo, quia ratione utitur, Demonstratum est igitur quod sicut ea quc de genere predicantur,di- cuntur de generi subjectis : ita etiam ea que de dif- ferentia praedicantur,dicuntur de his qux differen- tiis suis supponuntur.Tertium commune est,quod . Sicut absumptis generibus,species interimuntur,ita -. consumptis differentiis species de quibus differentie ParRoL. LXIV. IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB: V. nus ac differentia universalioris sunt preedicationis. A predicantur intereunt. 138 Commune enim est hoc, universalium in substantia pereuntium perire sub- jecta. Sed prima communio demonstravit genera de speciebus predicari,sicut etiam differentias.Propter hanc igitur similitudinem si auferantur genera,spe- cies pereunt. Sic etiam species perire necesse est qua sub differentiis sunt,si universales earum dif- ferentie consumantur,cujus exemplumest: Si enim auferas animal hominem atque equum sustuleris, qua sunt species posite sub animali. Si auferas ra- tionale, hominem Deumque sustuleris,qui sunt sub rationali differentia collocati.Et de communitatibus quidem hactenus, nuno de generis et differentie dis- similitudine perpendit. Proprium autem generis est de pluribus praedicari B quam differentia, et species, et proprium, et accidens : animal enim de homine, et equo, et ave, et serpente pradicatur. Quadrupes vero de solis quatuor pedes habentibus,homo vero de solis individuis hominibus ; item hinnibile de solo equo et de his qui suntparticula- res : similiter et accidens de paucioribus quam genus. Oportet autem differentias accipere quibus dividitur genus,non eas quae complent substantiam generis.Am- plius,genus continet differentiam poteslate ; animális enim hoc quidem rationale est illud vero irrationale ; differentia vero non continent genera. Amplius,genera quidem priora sunt his quae sub se sunt positz differen- Liis,et propter hoc simul quidem eas auferunt,non au- tem simul auferuntur ab eis : sublato enim animali au- fertur rationale et irrationale, differentize veronon au-. ferunt genus : nam etiamsi omnes interimantur tamen substantia animata sensibilis, intelligi potest,quze est animal.Amplius,genus in eo quod quid est,differentia in eo quod quale quid est pra dicatur, quemadmodum dictum est. Amplius,genus unum quidem est secundum unamquamque speciem, ut est hominis animal ; diffe- rentiae vero plures, uL rationale, mortale, mentis et disciplinae susceplibile,quibus ab aliis differt. Amplius, genus quidem simile est materiz,formza vero differen- lia: cum autem sint,et alia communza,et propria ge- neris et differentiae, nunc ista sufficiant. Proprium quidem quodssit convenienti atque inte- gro vocabulo diffinitum est.Sed per abusionem illa etiam propria quorumlibet dicuntur,quein unaqua- que re ab aliis continent differentiam,licet cum aliis sint ea ipsa communia.Per se quippe proprium est homini quod ei omni, et soli, et semper adest, ut risibilitas: per usurpatam vero locutionem etiam proprium hominis rationabilitas dicitur,non per se proprium, quippe quod ei cum deorum est natura commune,sed homini rationabilitas proprium dioi- tur,ad diseretionem pecudis quod rationale non est: id vero propter hanc causam,quoniam id proprium uniuscujusque dicitur quod habet suum ; quo igitur quis ab alio differt,proprium ejus non absurda usur- patione predicatur. Sed nunc quod dicit proprium generis esse de pluribus predicariquam cetera qua- tuor,idipsum generis tale proprium est,quale per se proprium dici solet, id est,quod semper, et soli, et ) 139 AN. MANL. SEV. BOETII 140 omni adsit generi.Generienim soliadest,utdifferen- À num poteritremaneregenus?Dicimus,potest.Unum- tia,specie,proprio atque accidente uberius atque af- fluentius praedicetur. Sed de his differentiis, propriis atqueaccidentibus, id dici potest, que sub quolibet generesunt, id estde differentiis quidem que quodli- bet dividunt genus: specie vero que divisibili generis differentia informatur. Proprio autem illispeciei quae subillogenereest, quod differentiisestdivisivum, ac- cidentibusque qu: his hewrent individuis que sub easpeciesunt,quam designatum genus includit.Hoc facilius exempla declarant.Sit enim genus animal, quadrupes ac bipes differentie sub animalis posite continentia, homo atque equus species'sub eodem genere constitute, risibile atque hinnibile propria earumdem specierum, velox et bellator, accidentia , que his individuis accidunt, que; sub speciebus ho- minis atqueequi continentur.Animaligitur quod est genus,predicaturde quadrupede et bipedequ: sunt differentie : quadrupes vero non dicitur de bipede, sed tantum de his animalibus que quatuor pedes ha- bent.Plusigitur predicatur genus quam differentia. Rursus homo de Platone et Socrate predicatur, et de caeteris : animal vero non modo de hominis indi- viduis, verumetiam de ceteris irrationabilibus indi- viduis dicitur: plus igiturgenusquam species predi- catur.Bed cum sit proprium equi hinnibile,cumque genus quam species uberius predicetur,predicatio quoque generis proprii supergreditur predicationem. Accidens quoque, et si pluribus inesse potest, ta- men sepe genere contractius invenitur,ut bellator, non proprie nisi homo dicitur,et velocitas in;ipaucis animalibus invenitur : quo fit,ut genuset differen- tia, et specie,et proprio,et accidente, amplius pre- dicetur.Atque hzc est una proprietas generis qua genus ab aliis omnibus disjungat ac separet.Oportet autem,inquit,nunceas differentiasintelligere,quibus dividitur genus,non quibus informatur genus: ille enim a quibus informatur genus,plus quam ipsum genus sinedubio praedicantur, ut animatum et cor- poreum ultra animal tendunt dum sint differentim animalis non divisiva,sed potius constitutivae.Om- niaenim superiora de inferioribus predicantur.Quze vero de inferioribus praedicantur, neque converti possunt,hec ab eis qua inferiora sunt amplius pre- dicantur.Post hoc aliud proprium generis ostendit quo ab his differentiis qu: sub eodem sunt posita segregatur. Ómne enim genus continet differentias potestate : differentia vero genus non potest conti- nere, Animal enim rationale atque irrationale con- tinet potestate,neque enim rationabilitas,aut irra- tionabilitas animal poterit continere.Potesiate au- tem ait continere animal differentias, quia (ut su- perius dictum est) genus quidem omnes habet sub se differentias potestate, actu vero minime: ex quo fit,ut alia proprietas oriatur. Sublato enim genere, perit differentia : veluti sublato animali interimitur rationabilitas,quod est differentia.At si rationabile interimas, irrationabile animal manet. Sed objici potest.Quid siulrasque differentias simul abstulero, ) quodque enim ron ex his de quibus predicatur,sed ex his ex quibus efficitur substantiam sumit.Itaque fit ut genus,sublatis differentiis divisivis,permanere possit,dum tamen maneant illie qua ipsius generis formam substantiamque constituunt.Quoniam enim animal animata atque sensibilis differentis consti- tuunt: he si maneantatquejungantur,perire animal non potest,licet ea pareant de quibus animal pre- dicatur, rationale scilicet atque irrationale : unum- quodque enim (ut dictum est) ex his substantiae pro. prietatem sumit ex quibus efficitur, non ab his de quibus predicatur.Amplius si utrasque differentias genus potestate continet,ipsum per se neutram ea- rum intra se positam collocatamque concludit: quod 8i aciu quidem eas non continet, sed potestate, actu etiam ab his poterit separari: hoc ipsum enim,quod est eas potestate continere,id erat actu non conti- nere. Genus vero, quia quaslibet differentias actu non continet,actu ab eisdem etiam separatur.Rursus aliud est generis proprium, quod ex proprietate: predicationis, agnoscitur.Omne enim genus ad in- terrogationem quid est unumquodque, responderi convenit,ut animal in eo quod quid est de homine praedicatur: differentia vero minime,sed in eo quod quale sit; omnis enim differentia in qualitate con- sistit.Sed hoc proprium tale est quale superius dixi- mus,non per se,sed secundum alicujus differentiam dictum,alioqui communeest hoc generi cum Specie, . utin eo quod quid sit predicetur : sed quia hae in re genus a differentia discrepat, quoniam differentia quidem in eo quod quale est,genus vero in eo quod quid est predicatur, generis proprium dicitur non per se,sed ad differenti? comparationem,et in om- nibusreliquiseamdem rationem conveniet speculari; - quodcunque enim ila proprium generi dicitur, ut nulli sit alii commune, sed tantum hoc genus ha- beal,et semper,id secundum se proprium nuncupa- tur: quidquid vero cum alio commune est, id. non perse, sed ad alterius differentiam proprium dieitur. Aliarursus generis et differentic separatio est, quod genus quidem speciei unum semper adest,scilicet proximum : plura enim possunt esse superiora,velut hominisanimalatquesubstantia,sed proximu mejus-. dem hominis animaltantum: differenti: vero plures uni speciei adesse poterunt,ut rationale atque mor- D tale homini.Itaque fit definitio ex uno quidem ge- nere, sed pluribus differentiis, ut hominis animal - rationale atque mortale. Rursus alia discretio est, quod genus quidem velut quemdam subjecti locum. tenet, differentia vero forma,ita ut illud sit materia - quidam, que figuram suscipiat : heec vero sitforma, que superveniens speciei substantiam rationemque perficiat.Idcireco pluribus differentiis a genere diffe- rentiam segregavit,quia hzc maxime generis quam- dam similitudinem continet,quia est universalis,et preter genus inter ozetera maxima, Sed cum alia pluracommunia,pluraque propria generisinter&e ac differentio valeant inveniri,sufficiant nuno, inquit, — 1H IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. V. 142 ista.Satis est enim ad discretionem quaslibet diffe- A piens differentiam, speciem facit,hocestgenus quod rentias assumere,etiamsi qua dici possunt non om- nia colligantur. Genus autem, eL species commune quidem habent de pluribus pradicari,quemadmodum dictwm est. Su- matur autem species, ut species solum, non autem ut genus,si fueril idem species el genus.Commune his est etiam hoc, priora his esse de quibus praedicantur, et tolum quoddam esse utrumque. Generis et specieienumerat triacommunia,unum quidem de pluribus predicari: genus enim et spe- ciesde pluribus predicantur,sed genus despeciebus, ut dictum est, species vero de individuis.Sed nunc de illa specie loquitur que tantum species est, ut homo, id est qua nun etiam genus est, sed ultima species.Quod si talem speciem ponamus qua etiam genus esse potest, ac de ea dicamus quod commune habet cum genere de pluribus predicari,nihil inter- est an ita dicamus, ipsum genus id secum habere commune,de pluribus preedicari. Talis est enim spe- cies, quie non solum est species, sed etiam genus est. Est antem commune his quoque quod utraque priora sunt his de quibus predicantur.Omne enim quod de pluribus praedicatur, si recto (ut superius dictum est) ordine dicatur, prius est his de quibus predicatur. Preterea est illis hoc etiam commune, quod genus ac species totum sunt eorum que intra suum ambitum continent etcoercent: omnium enim specierum totum genusest,etomniumindividuorum totum est species. /Eque enim genus et species adunalivaestplurimorum,quod vero multorum adu- nativum est, id eorum qus ad unitatis formam re- ducit, recte dicitur totum. Differunt autem eo quod genus quidem spécies con- tinel,species vero continetur ,et non continent genera. De pluribus enim pradicatur geuus quam. species. — Amplius genera quidem prabjacere oportet,et informata differentiis specificis perficere species ; unde et priora sunt naturaliter genera,et secum species interimentia, nec lamen ab eis interimuntur : nam si species sit, est et genus : genus vero si sit,non omnino erit species.ElL genera quidem univoce de speciebus pradicantur,spe- cies vero de generibus minime.Amplius genera quidem excedunt eas quce sub ipsis sunt species, continentia ; species autem excedunt genera propriis differentiis ; amplius nec species fiet unquam generalissimum, nec | genus fiel unquam specialissimum. Expeditis communibus generis et speciei,nunc de eorum discretione pertractat.Differreenim dicitgenus a specie, quoniam genus continet species, ut animal continet hominem ; species vero non continetgenera, nequeenim homo deanirmali predicatur. Itaque fit ut species quidem contineaturageneribus,nunquam ve- rocontineat genera.Omneenim quod amplius pradi- . eatur,illiusestcontinens,quod minus dicitur.Quod si genus amplius predicetur quam species,necesseest, ut species quidem contineatur a genere,genns vero nullo modo specieiambitu predicationisincludatur: hujus,autem ratio est quoniam genus semper susci- babetlatissimam preedicationem,coarctatum in diffe- rentias et contractum faeit speciem : omnino enim generi juncta differentia speciem reddit, et ex uni- versalitate et latissima predicatione in angustum speciei terminum contrahit.Animal enim cujus pre- dicatio per se longe lateque diffusa est,si corripiat rationalis differentiam et mortalis, diminuit alque contrahit in unum hominis speciem : unde fit ut minor sit semper species quam genus, alque ideo contineatur, sed non contineat, sublatoque genere auferatur species: si enim totum auferas, pars non erit; quod si species auferatur,genus manet: veluti cum animal sustuleris, interimitur etiam homo;si hominem auferas,animal restat: hocetiam causaest ut genus despecie univoce predicetur,id est,ut Spe- cies suscipiat diffinitionem generis etnomen,sednon e converso, diffinitionem; quippespeciei genus susci- pere non videtur, substantiam enim priorum infe- riora suscipiunt, Si enim diffinias animal, et dicas substantiam esse animatam atque sensibilem: aut si predices de homine animal, verum dixeris. Si etiam animalisdiffinitionem dehorminepredicaveris, dicasquehominem essesubstantiam animatam atque sensibilem, rihil fueril in propositione falsi,sed si hominis rationem reddas, animal rationale mortale, ea animali non conveniunt; neque enim id quod ani- mal est,id dici poterit animal/rationale mortale ;fit igitur, ut sicut species generis nomen suscipit, ita etiam capial diffinitionem: etsieutgenusnomen Spe- ciei non suscipit,ita nec ejusdem diffinitione,mon- stretur,sed cujusjnomen et diffinitio dealiquo predi- catur,id univoce dieitur. Cum igitur generis et no- men et diffinitio de specie predicetur,genus de spe- cie univoce dizitur.Quoniam vero speciei de genere neque nomen neque diffinitio predicatur, non con- vertitur univoca predicatio.Differunt genera a spe- ciebus hoc quoque modo, quod genera supervadunt species suas aliarum continentia specierum; Species vero genera differentiarum pluralitate. Animal enim quod est genus,supervadit hominem,quod est spe- cies, quia non hominem solum continet, verumetiam bovem, equum aliasque species,quas sus praediea- tionis spatio includit.Species vero ut homo super- vadit genus,ut animal multitudine differentiarum. Namaetu genus non habet rationale vel mortale,nul- D las quippe actu genusretinetdifferentias,easdem spe- cies sue substantie inh:wrentes atque insilas tenet. Homoenim rationalis est atque mortalis, quod genus minime est. Animal enim neque mortale est perse, neque rationale.Quod si genus quidem plus quam unam continet speciem,at vero species multis diffe- rentiis informantur; superat quidem genus speciem continentiaspeeierum,species vero vincit genus diffe- renliarum pluralitate. Illa quoque est. differentia, quod genus quoniam omnium primum est,nunquam in tantum descendere poterit ut fiat ultimum :spe- cies vero qu: cunctis est inferior, nunquam in tan tum ascendere poterit, ut suprema omnium fiat: 143 ÀN, MANL. SEV. BOETII 144 nunquam igitur necspeciesgeneralissimum fiet,nec À et econverso. Amplius, omni speciei inesl proprium genus specialissimum. Sed ex his qui dicte sunt differentiis, alie sunt qu& genus a specie proprie conjunctequedisterminant,alie vero que non solum genus a specie, verumetiam a ceteris deducunt ac disterminant, neque enim dehis tantum oportet dif- ferentiisquesunt dicte,verumetiam in caeteris con- siderare, si proprie normam discretionis querimus agnoscere. Generis autem et proprii commune quidem est. se- qui species : namque si homo est, animal est: et si homo est, risibile est. Commune est quoque aequaliter pradicari genus de speciebus,et proprium de his quz participanl illo individuis. /Equaliter enim et. homo et bos animal est, et Cicero et Cato sunt risibiles. Gom- mune demum est his untvoce pradicari,genus de pro- priis speciebus,etproprium de his quorum est proprium. Triainterim generis ac proprii dicit esse commu- nia, quorum primum illud est, quoniam ita genus sequitur species ut proprium ; posita enim specie necesse est intelligamus genus et proprium, neu- irum enim species proprias derelinquit: nam si homo est,animal est ; si homo est, risibile est : ita quemadmodum genus, sic proprium ab ea specie cujus est proprium non recedit. Illud quoque est commune quod equalis estgeneris participatio,sicut etiam proprii. Omne enim genus «qualiter a suis speciebus participatur, proprium vero individuis omnibus equaliter adherescit. Manifestum est au- iem participatione esse generi equale proprium ; neque enim plushomo animal est quam equus atque bos,sed in eo quod sunt animalia,equaliter anima- lis,id est generis, vocabulum trahunt. Cato enim et Cicero equaliter risibiles sunt, etiam si equaliter non rideant ; in eo enim quod apti ad ridendum sunt,dici risibiles possunt,non quod semper rideant. JEqualiter ergo ea que sub genere sunt,suscipiunt genus, sicut ea qu& sub propriis propria. Tertium illud, quod sicut genus de propriis speciebus uni- voce predicatur, ita etiam proprium de sua specie univoce dicitur.Genus enim quoniam substantiam speciei continet, non modo ejus nomen de specie, verumetiam diffinitio predicatur. Proprium vero quia speciem non relinquit,eique semper sequatur, nec in aliam speciem transgreditur,nec infra sub- sistit,diffinitionem quoque proprium speciebus tra- dit;cujusenim nomen uni tantum convenitspeciei cui equatur, dubitari non potest quin ejus quoque difi- nitio speciei conveniat.Quo fit ut sicut genus de spe- ciebus,ita proprium desua specie univoce predice- tur. Differunt autem,quoniam genus prius est, posterius proprium ; oportet enim esse prius,animal,dehinc di- vidi differentiis el propriis.Amplius,genus quidem de pluribus speciebus pradicatur quarum est genus,pro- prium vero de una sola specie cujus est proprium. Amplius,proprium quidem conversim de eo cujus est proprium pradicatur,genus vero de nullo conversim pradicatur : nam nec si animal est,homo est : nec si animal est, risibile est; si vero risibile est, homo est, D cujus est proprium el soli et semper,genus vero omni quidem speciei inest cujus fuerit genus, et semper ,non tamen soli.Amplius, propria quidem interrempta non simul interimunt genera : genera vero interempta inte- rimunt species quarum sunt propria. Quare his interem- ptis quorum sunt propria,et ipsa simul interimuntur. Talerursus proprium sumit,quod ad alterius com- parationem proprium nuncupetur: dicit enim pro- prium esse generis,prius esse quam propria.Oportet enim prius esse genus, quod veluti materia diffe- rentiis supponatur,venientibusque differentiis fieri speciem cum quibus propria nascuntur. Si igitur prius est genus quam differentic,prius etiam diffe- renti& quam species,et speciebus propria coz:quen- tur,non est dubium quin propria generibus poste- riora sint,ac per hoc quod dictum est, proprium esse generis,prius esse quam propria: commune hoc est generi cum differeptia.Differentie enim species con- formantes prioresconsideranturesse quam propria. Siquidem speciebus ipsis priores sunt,quas propria ratione determinant ; sed ut dictum est hoc pro- prium, ad differentiam proprii intelligendum est, non qualesuperius proprium perse constitutum est. Rursus differt genus a proprio,quod genus quidem de pluribus predicatur speciebus, proprium vero minime: nam neque genus est,nisi plures ex se species proferat,nec proprium sialteri cuilibet spe- ciei possit esse commune. Fit igitur ut genus qui- dem plurimas sub se species habeat, ut animal ho- minem atque equum; proprium vero unam tantum, sicut risibile/hominem,quo fit ut illa quoque proprie- tas ex differentia nascatur: genusenim predicatur quidem de speciebus,ipsum vero in nulla predica- tione supponitur; proprium vero et species alterna praedicatione mutantur.Fitenim predicatio aut a ma- joribus ad minora,aut ab equalibus ad s&qualia.Ge- nusigitur,quod majusest,despeciebus omnibus pre- - dicatur; species vero quoniam minoressunt,de gene- - ribus nondicuntur,utanimalde homine dicitur;homo vero de animali nullo modo predicatur. At vero proprium,quoniam speciei quale est,:eque praedi- catur atque preponitur: ut risible de homine dici- tur,omnis enim homo risibilis est,eeodemque modo convertitur, omne enim risibilé homo est. Differt eiiam proprium a genere,quod proprium uni spe- ciei et omni et semper adest ; genus vero ex his quidem duo retinet,in uno vero diversum est; nam speciebussuis et semper adest etomnibus,non vero - solis: hoc enim erat tantum propriis esse,quod sin- gulas species tantum continent,hoe enim generibus quod plures.Igitur propria quidem singulasobtinent species, genera vero non singulas; adest igitur proprium uni soli speciei et semper et omni : genus vero et omni quidem et semper, sed non soli: ut risibile homini soli, animal vero eidem homini, sed non soli; preest enim cuntis qua irrationabilia nuncupamus.Preterea si auferamus genus, species interimuntur, nam si non sit ani- r 445 mal,non erit homo : si auferamus species,non inte- À equi ; rimitur genus,nam si non sit homo,animal non pe- ribit species vero et propria,quoniam sunt:equalia, alterna se vice consumunt,nam si non sit risibile, homo non erit; si homo non sit, risibile non ma- nebit.Consumunt igitur genera sub se positas spe- cies, non vero ab his invicem consumuntur: 8pe- cies vero et proprium invicem perimuntur et pe- rimunt. Generi vero el. accidenti commune est. de pluribus (quemadmodum dictum esl) pradicari,sive separabite sit accidens, sive inseparabile ; etenim et. moveri. de pluribus,et nigrum de corvis et de /Ethiopibus eL ali- quibus inanimatis pradicantur. Nihilest quod inter cetera ita sitageneris ratione disjunctum sicutestaccidens : nam cum genus cujus- libet substantiam monstret, accidens vero a sub- stantia longe disjunctumsit,et extrinsecus veniens, nihil veco notius commune potest habere cum ge- nere quam de pluribus praedicari. Genus enim de pluribus praedicatur speciebus, accidens vero non modo de pluribus speciebus, verumetiam generibus animatis atque inanimatis,ut nigrum dicitur de ra- tionali homine, et de irrationali corvo,et de inami- mato ebeno. Album etiam decygnoet marmore, mo- veri de homine, 4e equo, et de stellis,ac de agitatis, qua sunt separabilis accidentis exempla. Differi autem genus ab accidenti, quoniam. genus ante species est, accidentia vero speciebus posleriora sunt : nam et si inseparabile accidens sumatur,tamen natura prius est illud cui accidit quam accidens.Et ge- nera quidem qu& participant, equaliter participant, accidentia vero non zqualiter. Intensionem | enim et remissionem suscipit accidentium participatio,generum vero minime.Et accidentia quidem principaliter in in- dividuis consistunt ; genera vero et species naturaliter priora sunt individuis substantiis.Et genera quidem in eo quod quid sit praedicantur de his qua sub ipsis sunt : accidentia vero in eo quod quale aliquid sit, vel quomodo se habet unumquodque : qualis est. enim JEthiops interrogatus dicis niger; et quomodo Socrates se habet, dicis, sedet vel ambulat. Differentiam generis et accidentis hanc primum proponit,quod genus quidem ante speciessit,quippe quod materie loco est, et differentiis informatum species gignit,at vero accidens esse post speciestin- - venitur.Oportet enim priusesse cui aliquid accidat, - post vero ipsum accidens supervenire ; nam'si subje- ctum non sit qued suscipiat,accidens esse non po- terit, Quod si genus quidem speciebus subjectum est, non possunt esse species nisi eis genus, velut materia supponatur : accidentia vero esse non pos- sunt nisi eis species supponatur, nam manifestum est genus quidem ante species esse, accidentia vero post species.Rursus alia differentia,quoniam genus nequeintensionem nequeremissionem suscipere po- test,quo fit ut que participabant genere, equaliter ejus,nomen diffinitionemquesuscipiant:omnes enim homines equaliter animalia sunt, eodemque modo IN PORPHYRIUM COMMENTAR(ORUM LIB. V. B 146 nec non inter se homo atque equus et caetera animaliacomparata equeanimalia predicantur.Ac- cidentis vero participatio et intenditur et remittitur. Inveniesenim quemlibet paulo diutius ambulantem, et paulo amplius nigrum et si in ipsis ZEthiopibus considerabis,omnes non eque nigro colore esse ob- ductos invenies. Alia quoque differentia est, quo- niam omne accidens in individuis principaliter sub- sistit ; genera vero speciebus et individuis priora sunt; nisi enim singulariter corvi nigredine infecti essent,corvi species nigra esse nullo modo -dicere- tur, ita fit ut accidentia post individua videantur. Nam si prius est id cui aliquid accidit quam illud quod accidit,non est dubium prius esse individua, posterius vero accidens : genera vero et species su- pra individua considerantur;hocideirco fit, quoniam de hisomnibus predicantur,eorumque substantiam propria predicatione constituunt. Sed dici potest genera quoque et species posteriora individuis inve- niri ; nisi enim sint singuli homines, singulique equi,hominesatque equi species esse non possunt, et nisi sint singule speeies,earum genus animalesse non poterit.Sed meminissedebemus superiusdictum esse genus non ex his sumere substantiam de qui- bus predicatur, sed de eo potius quo differentiis constitutivis ejus substantia formaque perficitur. Itaque si genus. quidem divisivis differentiis in- teremptis non perimitur, sed manet in iis, que ejusconstitutiv:e sunt, que ejus formam diffinitio- nemque perficiunt:eumque differentise divisiviegene- ris speciebus sintpriores(ipse enim species confor- C mant atqueconstitutum),non est dubium quin genus - eljam pereuntibus speciebus possit in propria per- manere,substantia,ita de specie permanere substan- tiam idam de speciebus dictum sit. Species enim superioribus differentiis, non posterioribus indivi- duis,formantur. Que cum ita sint, species quoque ante individua subsistunt : accidentia vero nisi sint quibus accidunt,esse non possunt: nullis vero prius accidunt quam individuis.Hec enim generationi et corruptioni supposita, variis semper accidentibus permutantur.Illam quoque annumerat differentiam qu dicta est superius,quod genus,quia rem demon- strat et de substantia predicatur, in eo quod quid est dicitur : accidens vero in eo quod quale est, aut in eo quod quomodo sese habet res: nàm si quali- tatem interroges,accidens respondebitur,utsiqualis est corvus ? niger. Si quomodo se habet? aliud rur- sus accidens, aut sedet,aut volat,aut crocitat. Nam cum accidens in. novem predicamenta dividatur, qualitatem quantitatem, ad aliquid,ubi, situm, ha. bitum, quando, facere, pati, cetera quidem omnia in quomodo se habel interrogatione ponuntur : qua- litas vero in qualitatis sciscitatione responderi solet; nam si interrogemur qualis est Ethiops, responde- bimus accidens, id est niger. Si quomodo se habet Socrates,tunc dicimus aut sedet, aut ambulat, aut superiorum aliquod accidentium. Genus itaque quowuodo ab aliis quatuor differat dictum 147 est. Contingit ferre ab aliis quatuor : ut cum quinque quidem s?nt, et ununquodque ab aliis qualuor differat,quater quin- que viginti fiant omnes differentize ; sed non. sic se res habet,sed semper posterioribus enwmeratis, et secun - dis quidem una differentia superatis, propterea quia jam sumpla est : terliis vero duabus, quartis vero L[ribus,quinlis vero quatuor, decem fiunt omnes diffe- rentize, qualuor, ires, dux, una. Genus etenim quo differt a differentia et. a specie, et. a. proprio, et ab accidente dictum est ; quatuor ergo sunt generis dif]e- renti ; differentia vero quo differt a genere dictum 65, quando quo differt genus ab ea dicebatur ; relin- quitur ergo quo differat a specie, proprio,et accidenti dicere, eL ita fiunt tres. Rursus species quo quidem diflert a differentia, dictum est,quando quo. differt a specie differentia dicebatur : et quo differat a genere, diclum est quando quo differat genus a species diceba- tu' : reliquum est igitur quo differat species a proprio et ab accidenti dicere, et sunt duz hz differentia. Quo aulem differl proprium ab accidenti relinquitur.Nam q*0 a genere et specie.et differentia differat,praedictum est in illorum ad ipsum differentiis : quatuor igitur sumptis generis differentiis ad alia, tribus vero difJo- rentic,duabus speciei,una autem proprii ad accidens, ÀN. MANL. SEV. BOETII dutem etiam unumquodque aliorum dif- A decemerunt 0mnes,quarum quatuor quz erant generis 148 ad reliqua, superius demonstravimus. Quoniam differentias alque communitates generis ad differentiam,speciem, proprium atque accidens, idem quoque decseteris facere contendens predicit, quot omnes differenti possunt esse qua inter se comparatis commistisque rebus iis qua supra posite sunt elficiantur.Sunt autem viginti,nam cum quin- que sint res,et unaquaeque res earum a quatuor aliis differat, quinquies quater differentic fiunt,quod ap- positarum litterarum manifestatur exemplo. Sint quinque res veluti quinque litterze a,b, c,4, € : differat igitur a quidem ab aliis quatuor, id est b, c, d, e ; fient quatuor differenti: ; rursus b differat ab aliis quatuor,id est a, c, d, e; erunt rursus quatuor, p quesuperioribus juncti octo conju ngunt; c vero ter- ' tia a reliquis differt quatuor, videlicet a,b.c,d.e, qua quatuor differentie superioribus octo copulateduo- decim reddunt; quarta d,si reliquis quatuor compa- retur, differt eque ab eisdem,id esta, b, c, e; fient igiturrursusquatuor,que superioribus xiiapposila, xvi copulant.Quod si ultima e ab uliis quatuor dif- ferat, videlicet a, b,c, d, fient alise quatuor diíferen- lis, quie, composite prioribus, xx perficiunt, et sit. quidem hujusmodi descriptio. AA bodeacdeabhbde&anceabcd Que cum ita sint;in generibus quoque et speciebus (1a et ceteris idem considerabitur. Erunt ergo quatuor differentie,quibus genus a differentia, specie, pro- prio,accidentique disjungitur.Aliz rursus quatuor, quibus differentia a genere, specie, proprio atque accidenti diserepat.Rursus quatuorspecieiad genus, differentiam,propriam atqueaceidens.Quatuoretiam proprii ad genus, differentiam, speciem, atque ac- cidens. Quatuor insuper accidentis ad genus, dif- ferentiam,speciem atque proprinm : quee conjuncta omnes viginti explicant differentias. Sed hoc fiet si ad numeri referatur naturam,comparationisqueal- ternationem : nam si ad ipsas differentiarum naturas vigilans lector aspiciat,easdem Spe sumptas diffe- rentiasinveniet.Quoenim genus differta differentia, eodem differentia distata genere : et quo differentia distat aspecie, eodem Speciesa differentia disgrega- tur, et in eeteris eodem modo.In hac igitur diffe- rentiarum dispositione, quim supra disposui, eas- dem sepius annumeravi. At si differentiarum simi- titudines detrahamus,decem flent omnino differen- lie,qvas ad presentem tractatum velut diversas atque dissimiles oportet assumi.Age enim differatgenus a differentia, specie, proprio atque accidenti, quatuor differentiis, quas supra jam diximus.]tem sumanus differentiam,distabit hec a genere primum, dehinc specie,proprio atque accidenti ; sed quo discrepet a genere jam superius explicatum est,cum dicere-- mus quo genus a differentia discreparet. Detracta igitur hac comparatione,quoniam supracommemo- rata est, relinquuntur tres discrepantie,quibus dif- - ferentia a specie,proprio, accidentique disjungitur, - qu: juncti cum superioribus quatuor, septem red- dunt differentias.Post hanc species si sumatur,qua- tuorquidem ejuserunt differentizs secundum numeri diversitatem,cum ad genus, differentiam, propriam alque accidens comparatur, sed priores due com- paraliones jam dicte sunt ; nam quo species differat a genere tunc dictum est,cum quid genus differret a. specie dicebamus:quo véro speciesa differentia distet - commemoratum est,cum differenti» ad speciem dis-- ; similitudines redderemus.Quibus detractis duz su- persunt integra atqueintacta specieiad proprium et accidens discrepanti».Quo juncte cum septem,no- vem differentias copulant: proprii vero si ad nume- rum differentiz considerentur,quatuoreruntseilicet ad genus,differentiam,speciem alque accidens com- parati, quarum quidem tres superiores differentia jam dicte sunt.Nam quid a genere proprium distet tunca dictum est,cum quid genus a proprio distaret ostendimus.Rursus quid proprium a differentia dis- crepet, in colligenda distantiadifferentia propriique 149 IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. V. 150 superius demonstratum est : nam quid proprium A monstrationenune dedisse suffieiat.In predicamen- differat a specie, tunc expositum est, quando quid species distaret a proprio dicebatur. Restat igitur differentia una proprii ad aecidens, qua;,superiori- bus juncta, decem differentias claudit : aceidentis vero ad catera possent quidem esse quatuor, nisi jam omnes probarentur esse consumpte.Nam quid differat vel genus, vel differentia, vel species, vel proprium ab accidenti supra monstratum est :nec sunt plus diverse differentie accidentis ad cetera quam exterorum ab accidens.Itaque fit,ut cum sit quinque rerum numerus, si prima assumatur,qua- tuor fiant differentie;si secunda,tres,vincanturque secunda rei ad ceteras differentie,a primis ad cc&- teras una tantum distantia.Nam cum prima habuerit quatuor, secunda retinet tres ;tertia vero si suma- tur, duas habebit differentias,que vincuntur a pri- mis quatuor differentiis duabus: quarta vero si su- matur unam habebit differentiam, qu: vincitur a primis quatuor differentiis tribus;quinta vero,quo- niam nullam habebit omnino differentiam novam, totis quatuor a primis differentiis superatur,atque hoc numerorum gradu quidem usque ad denarium numerum tenditur, quatuor, tres, duse,una:ut ge- neris quidem quatuor,differentise vero tres,speciei due,proprii una,aecidentis nulla sit.Prim: generis quidem comparationes quatuornovastenent differen- tias : secunde vero differenti: comparationes tres novas tenent:una enim superius enumerata est,vin- citur autem a primis quatuor novis differentiis una tantum; speciei vero tertia comparatio duastantum habet differentias novas,duas quippe superius enu- meratas cognoscimus,et vincitur a quatuor primis duabus tantum differentiis novis; proprium vero unam tantum retinet novam,quoniam tres habet su- periusenumeratas,vinciturquea prima,novis tribus differentiis ; quinti vero accidentis comparationes, quoniam nullam retinent novam differentiam,totis quatuor primis generis transcenduntur. Aliqua ad hunemodum ex viginti differentiis secundum nume- rum decem seeundum dissimilitudineira contrahun- tur,ut tamen has secundum dissimilitudinem diffe- rentias non in quinario tantum numero, verum in esteris quoque notas habere possimus, dabitur re- gula talis,qu:. plenam differentiarum dissimilitudi- . nemin qualibet numeri pluralitate reperiat.Proposi- tarumenim numerorerum siunum dempseris,atque id quod dempto uno relinquitur,in totam summam numeri multiplicaveris, dimidium ejus quod ex mul- tiplicatione factum est, cozqualiter ei pluralitati quam propositarum rerum differenti: continebant. Sint ergo res quatuor, a, b, c, d;his aufero unam, fiunt tres;has igitur pertotam summam quater mul- tiplico,fiunt duodecim ; horum si dimidium teneo, sex erunt.Tot erunt igitur differentic inter se rebus quatuor comparatis,a quippe ad b et c et d tres reti- net differentias.'Rursus b ad c et d duas, c vero ad . dunam,que junctse senarium numerum complent; .. aique hanc quidem regulam simpliciter ac sine de- torum vero expositione,ratio quoque cur ita sit ex- plieabitur. Commune ergo est. differente et speciei aequaliter garticipari: homini enim aqualiler. participant parti- culares. homines, el. rationali. differentia, Commune quoque estel semper adesse his qux eorum participant. Semper enim Socrates rationalis est,et. semper homo est. Dictum est sepius ea qua substantiam formant nee remissione contrahi, nec intensione produci: unicuique enim id quod est,unum atque idem est. Quod si differentia specierum substantiam monstrat, species vero individuorum equaliter utraque ab in- B tensione etremissione sejuncta sunt,quo fit ut equa- liter participentur.Omnes enim individui mortales sunt atque rationales sicut homines : nam si idem est esse homini quod est esse rationale,cum omnes homines eque sint homines,necesse est ut sint :&- qualiter rationales. Aliud quoque commune habet differentia cum specie, quoniam ita differentie sui participantia non relinquunt ut species,semperenim Socrates rationalisest.Socratesenim qui rationabili- tate participat, semper homo est, quia scilicet hu- manitate participat: ut igitur differentie sui parti- cipantia non relinquunt, ita species his que eam participant semper adjunota est, Proprium aulem est differenti quidem in eo quod quale sil praedicari,speciei vero in eo quod quid. est : C nametsihomo velut qualitas accipiatur,non erit tamen simpliciter qualitas,sed secundum id quod generi adve- nientes differentieum constituerunt. Amplius, d'ifferen- tia quidem sape in pluribus speciebus consideratur, quemadmodum quadrupedes in pluribus animalibus specie differentibus:species vero tn solis his quce sub una specie sunt. individuis. Amplius, differentia, quidem prior esi ea specie qua est sub ipsa, simul enim ablatu 3 rationale interimit hominem: homo vero interemptus non aufert rationale,cum supersit Deus.Amplius,.diffe- rentia quidem componitur cum alia differentia,rationa- le enim et mortale compositum est in. substantiam ho- minis:species vero speciei non componitur ,ut gignant alteram. spzciem;quadam enim, equa. cuidam asino permiscetur ad muli generationem ,equa enim simpli- ] citer asino conveniens nunquam perficeret mulum. Exposiliscommunitatibus quantum ad institutio- nem perlinebatdifferentise et speciei,earumdem nunc disimilitudines colligit dicens: Differunt quidem spe- cies in eo quod quid sit praedicatur, differentia au- tem in eo quod quale sit. Huic differenti: poterat. quastio occurrere:nam si humanitas ipsa qua spe- cies est,qualitas quedam est,cur dicatur species in eo quod quid sit preedicari,cum propter quamdam sua nature proprietatem quedam qualitas esse vi- deatur. Huic respondemus, quia differentia solum qualitas est:humanitas vero non solum est qualitas, sed tantum qualitate perficitur.Differentia enim su- 151 AN. MANL. SEV. BOETII 152 perveniens generi speciem faeit:ergo genusquadam A adest, ut proprium: semper enim homines ratio- differentie qualitate formatum est ut procedat in Speciem:species veroipsa qualis quidem est secun- dum differentiam illius qua est pura ac simplex qua- litas,qua scilicet perficitur et conformatur:qualitas vero ipsa pura simplexque nullo modo est, sed ex qualitatibuseffecta substantia.Itaquejure differentia qua pureacsimpliciter qualitas estin eo quod quale est sciscitantibus respondetur, species vero in eo quod quid sit : licet ipsa quoque quadam qualitas sit non simplex,sed ab aliis qualitatibus informata. Rursus illa quoque differentia est,quia plures diffe- rentia sub se species continet: species vero tantum individuis preest. Rationalitas enim et hominem claudit et Deum:quadrupes,equum,bovem canem, et cetera:homo vero sola individua ; atque in aliis speciebus eadem ratio est.Idcirco enim diffinitiones B quoque secute sunt, ut differentia vocaretur, quod de pluribus speciediflerentibus ineo quod quale sit predicetur:species vero quod de pluribus numero differentibus in eo quod quid sit praedicetur. Ideo etiam superioris nature sunt differentiz& quam spe- cies, quoniam continentes sunt specierum:nam si quis auferat differentiam,speciem quoque sustulerit, utsiquisauferat rationabilitem hominem Deumque consumpserit : si quis vero hominem tollat, ratio- nabilitas manet in reliquis speciebus constituta:igi- tur differentie distant a specie,quod una differentia plures species continere potest, species vera nullo modo.Alia rursus est differentia,quoniam ex pluri- bus differentiis una species jungitur : ex pluribus vero speciebus nulla speciei substantia copulatur. Junctis enim differentiis mortali ac rationali factus est homo;junctis vero speciebus nulla unquam spe- cies informatur.Quod si quis occurrat dicens quo- niam permistus asino equus efficit mulum, non rec- le dixerit.Individua enim individuis juncta, indivi- dua rursus alia fortasse perficiunt;ipse vero equus simpliciter,id est,universaliter,et asinus universali- ter,neque permisceri possunt,neque aliquid si cogi- tatione misceantur, efficiuntur.Constat igitur diffe- reniias quidem plurimas ad unius speciei substan- tiam convenire : species vero in alterius speciei na- turam nullo modo posse congruere. Differentiavero et proprium commune quidem habent aqualiler. parlicipart ab iis qug eorum participant : aqualtter enim rationalia,rationalia sunt ;et risibilia, risibilia.Item semper et omni adesse commune utrique est: si enim curtetur qui bipes esl,Lamen id ad quod na- tum est semper praedicatur nam et risibilead id quod na- tum est semper dicitur scd non in eo quod semper videat. Nunc differentiae propriique communia continua oratione prosequitur. Commune enim dicit esse proprio ac differentia, quod equaliter participantur: eque enim omnes homines rationales sunt, eque risibiles:illud, quia substantiam monstrat ; istud, quia est equum propria speciei, et subjectam spe- ciem non relinquit.Aliud etiam his commune sub- jungit; equaliter enim differentia semper subjectis nales sun, ut semper quoque visibiles. Sed objici poterat non semper esse bipedem hominem,cum sit bipes differentia,si unius pedis perfectione curtetur: quam tali modo solvimus quaestionem. Propria et differentie non in eo quod semper habeantur,sedin eo quod semper naturaliter haberi possunt, semper dicunturadesse subjectis.Si enimquis curtetur pede, nihil attinet ad naturam,sicut nihil ad detrahendum proprium valet,si horno non rideat.H»c enim non in eo quod adsint,sed ineoquod per naturam adesse possint,semper adesse dicuntur.Ipsum enim sem- per non actu esse dicimus, sed natura. Nunquam enim fieri potest,ut per naturie ipsius proprietatem non semper homo bipes sit,etiam si fieri potest ut : uno pede vel ambobus curtetur,vel etiam si dimi- nuto pede natus sit;in his enim non speciei atque substantie, sed nascenti individuo derogatur. Proprium autem differentize est,quod | haec quidem de pluribus speciebus dicwur sepe,ut rationale deho- mine et de Deo:proprium vero de una sola specie, cu- jus est. proprium.Amplius, differentia illis est econse- quens, quorum est differentia, sed non convertitur * propria vero conversim praedicantur de his quorum sunt propria,propter id quod convertuntur. Distat a proprio differentia quia differentia plures species claudit,ae de his omnibus praedicatur: pro- prium vero uni iantum speciei conjungitur atque equatur.THationaleenim de homine atque deDeo pre- dicatur:quadrupes vero de equo et caeteris quadru- pedibus.Risibile vero unam tantum specier: continet, C idesthominem;unde fitutdifferentiasemperspeciem consequaiur,species vero differentiam minime.Pro- prium vero ac species alternis sese vicibus &qua pre- dicationecomitantur:sequi vero dicituraliquid,quan- do qualibet re prius nominata, posterius reliqua con- venit nuneupari:ut si dicam, Omnis homo rationabi- lis est,prius hominem, posterius differentiam posui; sequitur ergo differentia speciem. Atsiconvertam no- mina dicamque:Omne rationabile homo est,proposi- tio non tenet veritatem;igitur species nulla ratione differentiam comitatur : proprium vero et species, quia converti possunt,mutuo se sequuntur:ut omnis homo risibilis,et omne risibile homo. Differentize autem et accidents commune quidem est de pluribus dici:commune vero ad ea qua sunt inse- D parabilia accidentia semper e£ omnibus adesse: bipes enim semper adest. eb omnibus corvis, eL. nigrum si- militer. Duo quidem differentie et accidentis communia proponit,quorum unum inseparabilibus et separabi- libus accidentibus cum differentia commune est : ab altero vero separabile accidens segregatur.Tan- tum vero inseparabile secunda communione claudi- tur.Estenim commune dífferenti? cum omnibus ac- cidentibus de pluribus predicari:nam et separabilia et inseparabilia accidentia sicut differentia de pluri- bus speciebus et individuis predicantur:ut bipes de corvo atque cygno nuncupatur,;et de his individuis 153 atquecygnoalbum et nigrum,que suntinseparabilia accidentia, predicantur. Àmbulare enim vel stare, dormire ac vigilare de eisdem dicimus,quse sunt ac- cidentia separabilia : reliqua vero communitas ea tantumaccidentia videturincludere quz sunt insepa- rabilia:nam sieut differentia semper subjectis spe- ciebus adherescit,ita etiam inseparabilia accidentia nunquam videnturdesereresubjectum:ut enimbipes quod est differentia,nunquam corvorum speciem de- relinquit,itanec nigrum quod accidens inseparabile est:differentia vero idcirco non relinquit subjectum, quoniam ejus substantiam complet ac perficit:acci- dens vero hujusmodi est,quia non potest separari, neque enim posset accidens inseparabile, si sub- jectum aliquando relinqueret. Differunt aulem quod differentia quidem continet et non continelur:continet enim rationalitas hominem et Deum accidentia vero quodammodo continent,eo quod in pluribus sunt,et quodammodo continentur,co quod non unius accidentis susceplibilia sunt subjecta, sed plurimorum. Et di[]erentia quidem inintensibilis est et irremisibilis: accidentia vero minus et magis recipiunt. Amplius, impermiste sunt quidem contrarie differen- fie, miscentur vero contraria accidentia. Hujusmodi quidem communtones et proprietates differentiz et ca - terorum sunl:species vero quo quidem differat a ge- nere et differentia, dictum est quando dicebamus quo genus et differentia di[feral a czteris,reliquum est quo differat a proprio et accidenti dicere. Post differentice et accidentis redditas communita- tes, nunc de eorum dilferentiis tractat, ac primum quidem talem proponit: Differentia omnis, inquit, speciem continet. Rationabilitas enim continet homi- nem,quoniam plus rationabilitas quam species, id est homo,pradicatur:supergressa enim substantiam hominis in Deum usque diffunditur.Accidentia vero aliquando quidem continent;aliquando continentur, Gontinent quidem, quia quodlibet unum accidens - gpeciebus adesse pluribus consuevit,ut album cygno et lapidi: ut nigrum corvo et /Ethiopi atque ebeno. Gontinenturvero,quoniam plura accidentia uni acci- dunt speciei,ut videatur illa species plura accidentia continere : cum enim ZEthiopi accidit ut sit niger, accidit ut sit simus,ut crispus,que' cuncta acciden- tia sunt /Ethiopis,species est, que est homo, intra se plurima accidentia videtur includere.Huic occurri -potest:cum differentie quoque aliquo modo conti- nentur,alio modo continent,ut rationabilitas conti- net hominem(plus enim quam de homine predica- tur)continetur quoque ab homine,quoniam non so- ]um hanc differentiam homo continet,verum etiam mortale.Respondebimus contra hoc, Ümnia quecun- que substantialiter de pluribus predicanturab hisde quibus dicuntur non poterunt contineri; quo fit ut differentia quidem non contineantur a specie, et si sint plures differentie qua speciem informent.Acci- dentia vero continentur,quoniam accidentia speciei substantiam nulla predicatione constituunt: nam IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. V. qui sub corvo et cygno sunt.Item de eoderu corvo À 154 nec proprie universalia donuntur accidentia, cum de speciebus pluribus dicuntur:differentic vero maxime dicuntur universalia et proprie. Que enim quorum- libet universalia sunt,ea necesse est eorum quorum sunt universalia etiam substantiam continere;quo fit ut quiasubstantiam differentice monsítrant,intensio- neac remissione careant,una enim quaeque substan- tia nequecontrahi neque remitti potest.At vero acci- dentia quoniam nullam constitutionem substantie profitentur intensione crescunt,et remissione decre- scunt. Illa quoque eorum differentia, quod diffe- rentia contrarie permisceri, ut ex eis fiat aliquid, non queunt: aecidentia vero contraria, et quadam medietas ex alterutra contrarietate conjunguntur. Ex rationabili enim et irrationabili nihil in unum B jungi potest:ex albo vero et nigro conjunctis fit ali- quis medius color. Expositis igitur distantis diffe- renti ad cetera,restat despeciedicere,cujus quidem differentias ad genusantecollegimus,cum generis ad speciem differentias dicebamus,ejusdem etiam spe- ciei distantias ad differentiam diximus, cum diffe- rentie ad speciem dissimilitudines monstraba- mus.Restatigitur speciem proprio et accidenti com- munione conjungere,tum differentia segregare. Speciei vero et proprii commune est quidem de se invicem pradicari,nam st homo est,risibile est ; ac si risibile,homo: riribile vero secundum id quod natum est ridere accipi, sepe jum. dictum est. Commune est quoque aequaliter participari : zqualiter enim insunt species his quae eorum participant ,et propria quorum sunt propria. Commune,inquit,habent proprium atque species ad seipsa predicationes habere conversas.Nam sicut species de proprio, ita proprium de specie predica- tur:nam ot est homo risibilis,ita est risibile homo : idque jam superius dictum esse commemorat,cujus communitatis rationem subdit,eam scilicet qua aequa- liter species individuis participantur, sicut eadem propria his quorum sunt proprias qua ratio non vi- deturad conversionem praedicationis accommodata, sed potius ad illam aliam similitudinem,quia sicut species equaliter ab individuis participantur, ita etiam propria;sque enim Socrates et Plato homines sunt, sicut etiam risibiles. Itaque tanquam aliam communiónem debemus accipere illud quod est ad- ditum: equaliter enim sunt species his que eorum participant,et propria quorum sunt propria.An ma- gis intelligendum est hoc modo dictum,tanquam si diceret, /Equalia sunt species et propria: nam quia specieseorum sunt species,qu: speciebus ipsis par- ticipant : et propria eorum propria, que propriis participant;proprium atque species equaliter utris- que insunt,id est,neque species supervadit ea qua specie participant, neque propria supervadunt ea qui propriis participant.Cumque hec propria spe- cierum sint propria,speciesad propria equalia esse necesse est,atque invicem predicari. Differt autem species a. proprio, quoniam species quidem potest et aliis esse genus, proprium vero aliarum 155 AN. MANL. SEV. BOETII 156 specierum esse impossibile est. Et species quidem ante. A, Speciei et aecidentissimilitudinem communem di- subsistit, quam proprium,proprium vero posl fit in spe- cie:oportet enim ante hominem esse ut sit risibile.Am- plius speciesquidem semper actu adest subjecto, pro- prium veroaliquandoactu, potestate vero semper;homo enim semper actw est Socrales, non vero semper ridet, quamwvis sit natura semper risibilis. Amplius,quorum termini differentes sunt et ipsa sunt differentia:est au- tem speciei quidem esse sub genere,et dep luribus diffe- rentibus numero in eo quod. quid. sit praedicari,et ca- lera hujusmodi : proprii vero est, soli et omnt, et semper adesse. Primam proprii et speciei differentiam dicit, quo- niam species potest aliquando in alias species deri- varijid est,potest esse genus : ut animal, cum sit species animati potest essegenus hominis(sed nunc nondehisspeciebusloquitur qu: suntspecialissim atque hunc confundere videtur errorem,quod cum de his speciebus dicere proposuerit quz essent ultime, nune de hisquiesunt subalterns,et sepe locum ge- neris obtineant disserit ; propria vero nullo modo genera esse possunt, quoniam specialissimis ade- quantur. Que quoniam genera esse nequeunt, nec propria qua sunt ipsis wequalia esse permittuntur. Rursusspecies semperante subsistit quam proprium nisi enim sit homo,risibileessenon poterit,et cum is- ta simul sint, tamen substantie cogitatio praecedit propriirationem.Omneenim proprium in accidentis genere collocatur.Eo enim differt ab accidenti,quia circa omnem solam quamlibet unam speciem vim proprie predicationis continet : accidens autem quando continel ad multas species potest diffundi. Quod si prioressuntsubstanti: quam accidentia(spe- cies vero substantia est, proprium vero accidens), non estdubium quin prior sit species,proprium vero posterius.Discernuntur etiam species a proprio actus potestatisque natura,speciesenim actu semper indi- viduis adest,propria vero non semper,sed aliquoties 8ctu, potestate autem semper. Socrates enim et Platoactu sunt homines, non vero semper actu ri- dent, sed risibiles esse dicuntur, quia tametsi non rideant,ridere tamen possunt.Natura itaque species ut proprium semper subjectis adest,sed actu species, proprium vero non semper actu, ut dictum est. At rursus quoniam diffinitio substantiam monstrat quo- rum diversesunt diífinitiones, diversas necesse est esse substantias:speciei vero et proprii diverse sunt p) diffinitiones,diverse igitur sunt substantie. Est au- tem speciei diffinitio sub genere esse,et de pluribus numero differentibus in eo quod quid sit predicari, quam superius frequenter expositam nunc iterare non opus est.Proprium vero ita diffinitur: proprium est quod et omni et. semper speciei adest. Quod si diffinitiones diverse sunt, non est dubium speciem, et propriumsecundum nature sue terminos discre- pare. Spectei vero et accidentis commune quidem est de | pluribus praedicarü;rara vero sunt ali communitates, propterea quod plurimum distant a se accidens et id cui accidit. t cit de pluribus predicari: de pluribus enim dicitur species,sicut et aecidens.Raras vero dicit esse alias eorum communiones,idcirco quoniam longe diver- sum est,id quod accidit et cui accidit.Cui enim ac- cidit subjectum est atque suppositum. Quod vero aecidit superpositum est,atque advenientis nature. Item quod supponitursubstantiaest,quod vero velut accidens preedicatur,extrinsecus venit. Qus: omnia multam ejus quod est subjectum,et ejus quod est ac- cidens differentiam faciunt, tamen inveniri etiam alie possunt species et accidentisinseparabilis com- munitates,ut semper subjectis adesse: eque enim homo singulis hominibus semper adest,et insepara- bilia accidentia singuli individuis presto sunt:el p quod sieut species de his que continet individua, eque de pluribus, ut accidentia individuis predi- cantur.Nam homo de Socrate,Platone,nigrum vero atque album de pluribus corvis et cygnis quibus accidit nuncupatur. Propria vero utriusque sunt, species quidem in eo quod quid est praedicari de his quorum est species,ac- cidentis autem i» eo quod quale est, vel quomodo se habens. 4mplius unamquamque substantiam,una qui- dem specie participare, pluribus autem accidentibus, et separabilibus, et inseparabilibus. Et species quidem ante ?ntelligi possunt. quam | accidentia, etiamsi sint inseparabilia:oportet enim ante esse subjectum, ut illi aliquidaccidat:accidentia vero posterioris generis sunt, et adventitize naturg. Et speciei quidem participatio (| &qualiter est, accidentis vero vel si inseparabile sit, non aequaliter: EtWiops enimplus alio Zthiope habebit colorem vel intensum, vel remissum secundum nigre- dinem.Restat igitur de proprio et accidenti dicere:quo enim proprium a specie, el differentia, el Lp i4 - differt,dictum est. Quod nune proprium speciei et accidentis se exse- qui pollicetur,tale proprium intelligendum est,quod superius dictum est,ad comparationem dicatur diffe- rentium rerum. Species vero in eo quod quid est predicatur,accidens vero in eo quod quale est, qua. differentia non ab accidentibus solum species discer- nitur,verum etiam a differentiis et propriis, nec so- lum species ab eisdem,verum etiam genus. Preterea quod speciesin eo quod quid est predicatur,accidens veroin eo quod quomodo se habeat; id quoque com- mune est speciei cum genere,genus quippe ab aeci- denti ineo quod quid est,et quomodo se habeat prae- dieatione dividitur. Item unamquamque substan- tiam una videtur species continere,ut Socratem ho- mo,atque ideo Socrati una tantum propinquitas spe- ciei est hominis.Rursus individuo equo una species equiestproxima,itemquein ceteris:unieuique enim substantie una species praest, at vero unicuique substantie non unum accidens jungitur:unieuique enim substantie plura semper accidentia superve- nunt, ut Socrati quod calvus, quod simus, quod glaucus, quod propenso ventre, et in aliis quidem substantiis de numero accidentium idem convenit 157 IN PORPHYRIUM COMMENTARIORUM LIB. V. 158 dicere.Dehine semperante accidentia species intel- A omni homini,et semper adest,ita etiam nigredo omni liguntur: nisi enim sit homo cui addicitaliquod ac- cidens esse non poterit: et nisi sit quelibet substan- tia cul accidens possit adjungi, accidens non erit. Omnis autem substantia propria specie continetur, recte igitur prius species, accidentia vero posterius intelliguntur, posterioris enim sunt generis,utait, et adveniilie nature. Nam que substantiam non infor- mant, recte adventilie nature esse dicuntur, et posterioris generis.Hicenim substantiis adsunt qua ante differentiis informatesunt:rursus quoniamspe- cies substantiam monstrat, substantia vero (ut dictum est) intensione ac remissione caret, speciei participatio intensionem remissionemque non susci- pit : accidens vero vel si inseparab:le sit, potest in- tensionis remissionisque cremento et decremento variari,utipsum inseparabile aecidens,quodU&thio - pibus inest, inigredo. Potest enim quibusdam talis adesse ut sit fuscis proxima, aliis vero talis, ut sit nigerrima. Restat nuno proprii accidentisque com- muniones ac differentias persequi.Sed quo proprium differat a genere, specie et differentia, superius de- monstratum est, cum quod genus, species,et diífe- rentia a proprio distaret ostendimus.Nuno reliqua de communitate et differentia consideratioest, qua proprium accidentibus aut jungit aut segregat. Commune autem proprii et accidentis inseparabilis est, quod practer ipsa nunquam consistant ea in quibus considerantur ; quemadmodum enim praeter risibile non subsistit homo, ita nec. preter nigredinem subsistit Jthiops ; e quemadmodum semper el omni adest pro- | rium, sic cb inseparabile accidens. Quoniam proprium semper adest speciebus, nec eas ullo modo relinquit, quoniamque inseparabile accidens a subjecto non potest segregari, hoc illis inter se videtur esse commune, quod ea quibus in- sunt, preter propria et inseparabilia accidentia, esse non possunt. Inseparabilia vero accidentia comparat proprio, quoniam utin specie dictum est,rarissima sunt speciei atque accidentis similitudines,quocirca multo magis propriiatque accidentiscommunitates difficile reperiuntur : accidens enim in contrarium dividi solet, in inseparabile accidens atque separa- bile: qu: vero sub generein contrarium dividuntur, ea nullo alio nisi tantum generis praedicatione parti- cipant. Quod si proprium inseparabile quoddam ac- cidens est, a separabili accidenti plurimum differt, atque ideo nullas proprii et separabilis accidentis similitudines querit. Sed quoniam ipsum proprium cerlis quibusdam rationibus ab inseparabil:bus acci- dentibus differt, horum etcommunitatesinveniri pos- sunt :et inter se differentie, quarum una quidem ea est quam superius exposuimus, secunda vero quo- niam sicut proprium semper, et omni speciei adest, ita eliam inseparabile acoidens : nam sicut risibile * C corvo, et semper adjuncta est. Differt autem,quoniam proprium unisolispectei ad.- est, quemadmodum risibile homini : inseparabile vero accidens, uL. nigrum, mon solum ZEthiopi, sed eiiam corvo adest, et carboni, el ebeno, et quibusdam aliis. Amplius jyroprium conversim de eo cujus est proprium praedicatur :«nseparabile vero accidens conversim non praddicatur. Et propriorum quidem aequalis est parti- cipatio, accidentio vero haec quidem magis, illa vero minus. Sunt quidem et aliae communilales et proprie- tates eorum quae dicta sunt sed sufficiunt hac el ad discretionem ipsorum, et ad communitalis iradilionem. Proprii atqueaczidentis prima quidem differentia est, quia proprium semper de unà tantum specie dicitur,accidens vero minime: sed ejus predieatio in plurimas diversi generis substantias speciesque diffunditur, risibile enim de nulloalio niside homine predieatur. Nigrum vero,quod est quibusdam inse- parabile accidens,tam corvo, et AEthiopi quz diversa sunt specie, quam corvo atque ebeno, que differunt generibus non tantum specie, presto est: quo fit ut propriis quidem conversio zqua servetur, [in acci- dentibus vero minime. Quoniam enim propria in singulis esse suum habent, atque omnes continent species proprias, converso ordine predicantur.Nam quod risibileest, homo est : et quod homo, risibile ; nigrum vero non ita, sed ipsum quidem de his pre- dicari]potest quibus inest. Illa vero ad hujus pre- dicationem converti retrahiquenon possunt :nigrum enim de carbone, ebeno, homine, atque corvo pre- dicatur, hac vero de nigro minime. Nam qu& plura continent, de his quz continent predicari possunt, ea veroque continentur desese continentibus nullo modo praedicantur. Rursus proprium quidem equa- liter participatur, accidens remissionibusatque in- tensionibus permutatur : omnis enim homo eque risibilis est, ZEthiops vero non tequaliter niger est, sed (ut dictum est) aliquis quidem paulo minus ni- ger, alius vero teterrimus invenitur. Et de proprii quidem atque accidentis differentiissatis dictumest. Restabat vero accidentis ad cetera communiones proprietatesque explicare sed jam superius annu- merate sunt cum generis, differenti, proprii et accidentis similitudines acdifferentiasassignavimus. Fortasse autem his institutus animus, .et solertior D factus, alias preetereas, quas nune diximus,coumu- nitates et differentias quinque rerum que superius sunt positze reperiet, sed ad discretionem atque ad eorum similitudines comparandas ea fere que sunt dicta sufficiant.Nos etiam quoniam promissi operis portum tenemus,atquehujus libri seriem primo qui- dem arhetore Vietorino,post veroa nobisLatina ora« tioneconversam gemina expositione patefecimus,hioc terminum longo statuimus opericontinenti quinque rerum disputationem elad praedicamenta servienti. 159 AN. MANL. SEV. BOETII 160 ——— aU RARE ERREUR AN. SMESNE. SEV. IBOE'F'EE IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIBRI QUATUOR. LIBER PRIMUS. Expeditis his que ad predicamenta Aristotelis À significet. Estigitur hujus operis intentio de vocibus Porphyriiinstitutione digestasunt,hosquoquecom- mentarios in predicamenta perscribens mediocris styli seriem persecutus, nihil dealtiorum quastio- num tractatione permiscui,sed dilucidandi modera- tione servata, nec angere lectorem brevitate volui, nec dilatatione confundere. Quare prius breviter hujus operis aperienda videturintentio, que est hu- jusmodi : Rebus prejacentibus, et in propria princi- paliter nature constitutione manentibus,humanum solum genus exstitit, quod rebus nomina posset im- ponere. Unde factum est ut sigillatim omnia prose- cutus hominis animis singulis vocabula rebus apta- ret. Et hoc quidem, verbi gratia, corpus, hominem vocavit,illud vero, lapidem aliud lignum,aliud vero. colorem. Et rursus quicunqueex se alium genuisset, B patris vocabulo nuncupavit. Mensuram quoque ma- gnitudinis proprii forma nominis terminavit,ut di- ceret bipedale esse, aut tripedale, et in aliis eodem modo.Omnibus ergo nominibusordinatis,ad ipsorum rursus vocabulorum proprietates figurasque reversus est, et hujusmodi vocabuli formam, qus inflecti ca- sibus possit, nomen vocavit ; que vero temporibus distribui, verbum. Prima igitur illa fuit nominum positio,per quam vel intellectui subjecta vel sensi- bus designaret. Secunda consideralio, qua singulas proprietates nominum figurasque perspicerent,ita ut primum nomen sit ipsum rei vocabulum : ut, verbi gratia, cum qualibet res homo dicatur. Quod autem ipsum vocabulum, id est homo, nomen vocatur,non ad significationem nominis ipsius refertur, sed ad figuram, idcirco quod possit casibus inflecti. Ergo prima positio nominissecundum significationem vo- cabuli facta est, secunda vero secundum figuram : etest prima positio, ut nomina rebus imponerentur, secunda vero ut aliis nominibusipsa nomina designa- rentur.Nam cum homo vocabulum sitsubjecte sub- 8tantiz, id quod dicitur homo, nomen est hominis, quod ipsius nominis appellatio est. Dicimus enim, Qnale vocabulum est homo?et proprie respondetur, nomen. In hocigitur opere hec intentio est, de pri- mis rerum nominibus, et devocibus res significan - tibus disputare, non in eo quod secundum aliquam proprietatem figuramque formantur, sed in eo quod significantes sunt. Nam quodcunque de substantia vel facere vel pati dicitur, non ita iraetatur, quasi res significantibus,in eo quod significantes sunt per- tractare. H»c quidem est tempori introductionis, et simplicisexpositionisapta sententia,quam nosnunc .Porphyrium sequentes, quod videbatur expeditior esse planiorque digessimus.Est vero in mente de in- tentione, utilitate et ordine, tribus qusstionibus disputare, videlicetin alio commentario quem com- ponere proposui de eisdem categoriis ad doctiores, quarum una estquid predicamentorum velitintentio, ibique numeratis diversorum sententiis, docebimus cui nostrum quoque accedat arbitrium, quod nemo huic in presentia sententie repugnare miretur,cum videat quanto illasit altior cujus non nimium ingre- dientium mentes capacesesse potuissent,adquosme- diocriter imbuendos ista conscripsimus. Afficiendi ergo,et quodam modo disponendi mediocri expositione suntin ipsi quasi discipline hujus foribus,quos ad hanc paramus scientiam admittere. Hanc igitur causam- mutalz sententiz utriusque operis lector agnoscat, quod illic ad scientiam Pythagoricam perfectamque doctrinam,hic ad simplices introducendorum motus expositionis sil accommodata sententia ;sed nunc ad propositum revertamur, sitque in presens predica- mentorumintentio, qu: superius est comprehenea, idest,de primis vocibussignificantibus primarerum genera, in eo quod significantes sunt disputare : et quoniam res infinite sunt, infinitas quoque voces, que significent eas esse necesseest : sedinfinitorum nulla cognitio est,infinita namque! animo compre- hendi nequeunt.Quod-autem ratione mentiscircum- dari non potest, nullius scientic fine concluditur, quare infinitorum scientia nullaest : sed hic Aristo- teles non de infinitis rerum significationibus tractat, sed decem predicamenta constituens, ad quz ipsa infinita multitudo significantium vocum referri de- beat, terminavit : ut, verbi gratia, cum dico homo, lignum, lapis, equus, animal, plumbum,stannum, argentum, aurum, et alia hujusmodi que nimirum infinitum sunt,hecomniaad unum substantie voca- bulum deducantur.Hzc namque,etsi qua sunt alia qua certe sunt infinita vocabula unum substántia» nomen includit.Rursus cum dico bipedale,tripedale, sex, quatuor, decem, lineam superficiem, solidita- tem, et qu:ecunque alia ex eodem genere qus infi- nita sunt, uno quantitas nomine continentur, ut unum eorum casibus inflecti possit, aliud vero tem- D h»c omnia sub quantitate ponantur. Rursus cum poribus permutari, sed quasi aut hominem, aut equum,autindividuum aliquod,aut,speciem genusve dico album, vel scientiam, vel bonum, vel malum, vel alia hujusmodi, queque in hoc quoque genere u 161 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. I. 162 infinita sunt,unum tamen nomen concludens omnia A alter Aristotelis liber de eisdem disputans, eadem qualitatis occurrit,et de aliis quoque similiter.Re- rum ergo diversarum indeterminatam infinitamque multitudinem,decem predicamentorum paucissima numerositate concludit,ut ea quz infinitasub scien- tiam cadere non poterant,decem propriis generibus diffinita scientie comprehensione claudantur.Ergo decem praedicamenta qua dicimus, infinitarum in vocibus significationum genera sunt, sed quoniam omnis vocum significatio de rebus est, que voce si- gnificantur in eo quod significantes sunt,genera re- rum necessario significabunt.Utigiturconcludenda sit intentio, dicendum est in hoclibro de primis vocibus, prima rerum genera significantibus in eo quod significantes sunt,dispositum esse tractatum. Sed quoniam de intentione dictum est, breviter hujus operis utilitas explicanda est. Nam cum res infinite infinitis quoque vocibus significarentur,et (ut dictum est) sub scientiam venire non possent, hao definitione,qua decem predicamentorum divisio facta est,cunctarum rerum et vocum significantium acquirimus disciplinam.Hine est quod ad logicum tendentibus primus hic liber legendus occurrit,id- circo quod cum omnis logica syllogismorum ratione git constituta syllogismi vero propositionibus jun- gantur, propositiones vero sermonibus constent, prima est utilitas quid quisque sermo significet, pro- prie scientiz diffinitione cognoscere. Hac quoque nobis de decem predicamentis inspectio,et in phy- sica Aristotelis doctrina,et in moralis philosophie cognitione perutilis est, quod per singulacurrentibus magis liquebit, Quocirca de ordine quoque libri hujus eadem ratio est.Nam quoniam res simplices compositis nalura priores sunt, que enim composita sunt,ex simplicibus componuntur. Hic quoniam de simplicibus vocibus res significentibus disputatur, secundum ipsius simplicitatis principalem naturam, primus hic Aristotelisliberinchoanlibus addiscitur. Neo illud fere dubium est,ad quam partem philoso- phis hujus libri ducatur intentio, idcirco quoniam | qui de significativis vocibustractat,derebus quoque est aliquatenus tractaturus.Res etenim et rerum si- gnificatio juncta est,sed principalior erit illa dispu- tatio qui de sermonibus est : secundo vero loco illa que de rerum ratione formatur. Quare quoniam omnis ars logica de oratione est,et in hoc opere de vocibus principaliter tractatur (quanquam enim sit hujus libri relatio ad ceteras quoque philosophie partes) principaliter tamen refertur ad logicam,de cujusquodammodo simplicibus elementis,id est, de sermonibus in eo principaliter disputavi. Aristotelis vero neque ullius alterius liber est,idcirco quod in omni philosophia sibi ipse de hujus operis disputa- tione consentit,et brevitas ipsa atque subtilitas ab Aristotele non discrepat,alioqui interruptum imper- fectumque opus edidissevidereturqui desyllogismis - seriberel,si aut de propositionibus pretermisisset, aut de primis vocibus tractatum, quibus ipse pro- positiones continentur,omitleret.Quanquam exstet C fere continens, cum sit oratione diversus ; sed hic proprietatis liber calculum ccepit. Archites etiam duos composuit libros quos Ka oos Aóvovc insorip- sit,quorum in primo hec decem praedicamenta dis- posuit.Unde posteriores quidam non esse Aristote- lem hujus divisionisinventorem suspicatisunt,quod Pythagoricus vir eadem conscripsisset, in qua sen- tentia Jamblicus philosophus est non ignobilis,cui nonconsentit' Themistius,neque concedit eum fuisse Architem,qui Pythagoricus Tarentinusque esset,qui- que cum Platone aliquantulum vixisset, sed peri- pateticum aliquem Architem,qui novo operi aucto- ritatem vetustate nominis conderet,sed de hisalias. Restatinscriptio quz variafuit. Inscripserenamque alii de rebus, alii de generibus rerum, quos eadem similisque culpa confudit. Namque (ut docuimus) non dererum generibus,neque de rebus, sed de ser- monibus rerum genera significantibus in hoc opere traclatus habetur,hoc vero Aristoteles ipse decla- rat cum dicit : Eorum qua secundum nullam com- plexionem dicuntur, singulum aut substantiam si- gnificat,autquantitatem.Quod si de rebus divisionem faceret, non dixisset significat ; resenim significatur, non ipsa significat.Illud quoque maximo argumento est Aristotelem non de rebus, sed desermonibus res significantibus speculari,quod ait: Singulum igitur eorum que dicta sunt,ipsum quidem secundum se in nullaaffirmatione dicitur,horum antem ad seinvicem complexione affirmatio fit.Resenim si jungantur,af- firrationem nullo modo perficiunt;affirmatio namque in oratione est.Quocirca si przedicamenta junota fa- ciunt affirmationem (affivmatio vero non nisi in ora- tione est,quee autem junguntur ut affirmatio fiat, he suntrerumsignificantes voces)predicamentorumtra- ctatas non derebus,sed de vocibusest;male igitur vel derebusvelrerum generibus inscripserunt.Annotant alii hune librum legendum ante Topica,quod nimis absurdum est. Cur enim non magis ante Physica ? quasi vero minor hujus sit libri usus in Physicis , cum primi Resulotorii ante Topica legantur,et ante primos Resulotorios Perihermenias liber ad cogni- tionem veniatinchoantis,curnon magis hunclibrum vel ante Perihermenias,vel ante Resolutorios insori- pserunt? Quare repudianda est inscriptionis istius p quoque ipsa sententia,dicendumque est ; Quoniam rerum prima decem genera sunt,necesse fuit decem quoqueessesimplices voces, que de subjectis rebus dicerentur: omne enim quod significat de illa re di- citur quam significat,ergo inscribendus liber est de décem Przedicaimentis.Sed forte quis dicat,si de si- gnificantibus rerum vocibus ipsa disputatio est,cur de ipsis disputat rebus ? Dicendum est,quoniam res semper cum propria significatione conjuncte sunt, et quidquid in res venit,hoc quidem in rerum voca- bulis invenitur: quare recte de vocabulis disputans, proprietaiem significantium vocum de his que si- gnificabantur, id est de rebus assumpsit. Erit alia quoque fortasse quaestio: Cur enim hic orationem in 163 AN. MANL. SEV. BOETII 164 decem predicamenta sit partitus,in Perihermenias À quie neque nominibus neque diffinitionibusconjun- libro in duas tantum partes divisionem fecit,in ver- bum videlieet et nomen ? Sed hoc interest quod illic figuras vocabulorum dividit,in hoc de significatio- nibus tractat,quare non est sibi ipse contrarius.In- Perihermenias enim libro de nomine et verbo consi- derat que secundum figuram quamdam vocabuli sunt,quod illud inflecti casibus potest,illud variari per tempora : hie vero non secundum has figuras, sed in eo quod voces significantes sunt disputatur: quare diversam in diversis rebus atque tractatibus faciendo divisionem, nulla contrarietate notabitur, neque nune orationem dividit,sed ad multitudinem generum nomina ipsa disperlit: nam quoniam decem rerum genera sunt non secundum orationem, sed secundum rerum significationem in decem predica- menta voces dividit, deque his tractat. Atque ideo necesse fuit quodammodo disputationem de rebus quoque miseeri,ita (ut dictum est) ut non aliter nisi ex rebus proprietates in sermonibus apparerent,at- que ita non de rebus proprie, sed de predicamentis, idest,deipsis rerum significativis vocibusin eo quod significantes sunt,seriem disputationis orditur.Cur autem,si de priedicamentis disputat, de equivocis, vel univocis,vel denominativis primusilli tractatus est? Idcireonimirum quod quedam semper a dispu- tantibus premittuntur,quibus positis facilior de se- quentibus possit esse doctrina: ut in geometria, prius termini preponuntur,post theorematum ordo conteritur.Ita quoque kic quidquid ad predicamen- torum disputationem possitesse utile, priusquam ad ipsa preedicamentalveniret,exposuit: quare quoniam qui predicenda erant explicavi,nunoc ad ipsius dis- putationis seriem textumque veniamus.Quid autem tquivocà vel univoca vel denominativa utilitatis ha- beant, secundum ipsas singulorum rationes diffini- tionesque tractabitur. DE /EQUIVOCIS. 4Equivoca dicunlur quorum solum nomen commune est,secundum nomen vero substantiz ratio diversa ,ut animal, homo et. quod. pingitur. Horum enim solum nomen commune 6st,secundum nomen vero substantize ratio diversa.Si quis enim assignet quid sit urumque eorum,quo sint animalia, propriam assignabit ulrisque rationem. Omnisresaut nomine aut diffinitione monstratur: namque subjectam rem aut proprio nomine vocamus, aut diffinitione quid sit ostendimus.Ut verbi gratia, quamdam substantiam vocamus hominis nomine, et ejusdem definitionem damus dicentes esse hominem animal rationale, mortale ; ergo quoniam res omnis aut diffinitione autnomine declaratur,ex his duobus, nomine seilicet et deffinitione,diversitates quatuor procreantur.Omnes namque res aut eodem nomine et eadem definitione junguntur,ut homo et animal, utraque enim animalia dici possunt, et utraque una diffinitione junguntur.Est namqueaniralsubstantia: animata sensibilis,et homo rursus substantia ani- mala sensibilis,et hec vocantur univoca. Alia Vero guntur: ut ignis, lapis, color, et que propriz sub- stanti: natura discreta sunt,hac autem vocantur di- versivoca. Aliavero qu:e diversis nominihus nuncu- pantur, etuni diffinitioai designationique subduntur, ut gladius,ensis ; hec enim multa sunt nomina,sed id quod significantuna diffinitione declaratur,ethoc vacatur multivocum.Alia vero qu: nomine quidem congruunt,diffinitionibus discrepant: ut est homo vivens et homo pictus ; nam utrumque vel animalia vel homines nuncupantur.Si vero quis velit pictu- ram hominemquediffinire, diversas utrisque diffini- tiones aptabit, et hzc vocantur eequivoca. Quare quoniam quid sint equivoca dictum est, singulis , Aristotelice diffinitionis sententias persequamur. B Zquivoca, inquit, dicitur rea seilicet, quae per se C D ipsas equivoce non sunt, nisi uno nomine predi- centur : quare quoniam ut cquivoca sint, ex com- muni vocabulo trahunt, recteait,equivoca dicuntur. Non enim sunt equivoca,sed dicuntur. Fit autem non solum in nominibus,sed etiam in verbis :qui- vocatio : utcum dico complector te, et complector a te.In quibus significationibus cum unum nomen sit complector, alia tamen faciendi ratio est, alia pa- tiendi: atque ideo hic quoque :quivocatio est: unum enim nomen quod est complector,diversis fa- ciendi et patiendi diffinitionibus terminatur.In pre- positionibus quoque,et in conjunctionibus frequen- ter &equivocatio reperitur,atque ideo quod ait: Quo- rum nomen solum eommuneest,nomen accipiendum est omnis rerum per vocem significatio,id est,omne vocabulum non proprium solum,aut appellativum, quod ab illud tantum nomen pertinet quod casibus inflecti potest,sed ad nomen rerum significationem, qua rebus imposita vocabula predicamus. Solum autem duobus modis dicitur: semel cum aliquid unum esse dicimus,ut si dicamus solusest mundus, id est unus ; alio vero modo eum dicimus ad quam- dam ab altero divisionem,;ut si quis dicat solam me habere tunicam,id est,non etiam togam,ad divisio- nem videlicet tog. Hic ergo Aristoteles posuit di- cens,So'um nomen commune est,quasi hoc voluis- set intelligi non etiam diffinitio, equivoca enim: junguntur nomine,sed diffinitione dissentiunt.Com- munequoque multis dieitur modis.Diciturcommune: quod in partes dividitur,et non jam totumcommune est,sed partes ejus proprie singularum,ut domus; Dicitur commune quod id partes non dividitnr,sed vicissim in usushabentiumtransit, ut servus commu- nis vel equus.Dicitur etiam commune quod utendo cujusque fit proprium,post usum vero in commune- remittitur,ut est theatrum,nam cum eo utor,omeum est,cum inde discedo, in commune remisi. Dicitur quoque commune,quod ipsum quidem nullis divi- sum partibus,totum uno tempore in singulos venit. ut vox vel sermo ad multorum aures uno eodemque tempore totus atque integer pervenit. Secundum hanc igitur ultimam communis significationem Ari- Stoteles putat equivocis rebus commune esse voca- 165 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. I. 166 buium.Namque in homine picto etin homine vivo A sos secum ducit errores, Ratio quoque. multimodo lotum in utrisque vocabulum dicitur animalis, secun- dum nomen vero substantie ratio diversa,hoc hao significatione premittit;ut si aliter reddantur diffi- niliones quam secundum nomen,statim tota diffini- tio labet ae titubet.Ac primum de diffinitionis pro- prietale dicendum est.Ille enim certe diffinitiones sunt qua convertuntur, ut si dicas,Quid est bono? animal rationale mortale ?homo,hoc quoque verum est. At verosiita quis dicat,Quid est homo?substantiaà animata sensibilis. verum est ;quid substantia ani- mata sensibilis ? homo,hoe non modisomnibus ve- rum est,idcirco quod equus quoque est substantia animata sensibilis, sed homo non est. Ergo illas constat esse diffinitionesintegras que converti pos- sunt. Sed hoc fit in iis que non de communi, sed uno tantum,ut cum de hominis nomineredduntur, verbi gratia. Animal est commune nomen,si dixerit quis,Homo est substantiaanimata sensibilis,proce- di : si non convertatur, quia de communi nomine reddita est diffinitio;sin vero de uno nomine reddi- tur, tunc de ipso nomine facienda est diffinitio;sic tamen est recta facienda, ut hominis diffinitio sit animal rationale mortale, non substantia animata sensibilis,illa enim secundum hominis nomen,ista secundum animalis est reddita. Idem etiam in his nominibus que de duabus rebus communiter predi- cantur, si secundum nomen substantie ratio non reddatur,potest aliquoties fieri,ut ex univocis equi- voca sint, el ex aequivocis univoca ; namque homo atqueequuscum secundum nomen animalis univoca sint, possunt esse equivoca, si secundum nomen minime diffinita sunt.Homo namque et equus com- muni nomine animalia nuncupatur, si quis ergo hominis reddat diffinitionem dicens,aninalrationale mortale, et equi,animal irrationale hinnibile, di- versas reddidit diffinitiones,etierunt res univoce in equivocas permutate. Hoc autem ideirco evenit, quoddiffünitiones non secundum animalis nomen reddit» sunt,quod eorum commune vocabulum est, sed secundum hominis atque equi.Nam si secundum commune nomen quod est animal diffinitio reddere- tur,ita fieret,homo est substantia animata sensibi- lis, secundum nomen scilicet animalis ; et rursus, equus est substantia animata sensibilis, secundum nomen rursusanimalis, secundum idem namque animalis vocabulum equus atquehomo uni voce pre- dicantur.Rursusex equivocis univoca fiunt hoc mo- do:siquis Pyrrhum Achillis filium et Pyrrhum Epiro- ten dieat esse univocos,idcirco quod uno nomine et Pyrrhi dieantur, et sint animalia rationabilia atque mortalia.Hic secundum nomen hominis reddita dif- finitio, ex &equivocis fecit univoca. Quod si secun- dum nomen Pyrrhi diffinitionis ratio jungeretur vel a parentibus*vel a patria,diversis eos oporteret dif- finitionibus terminari.Recte igitar additum est,se- cundum nomen,ideirco quod si aliter facta sit diffi- nitio, stabilis esse non poterit, et frequenter diver- D dicitur. st enim ratio animse, et est ratio compu- tandi,est ratio naturc,ipsa nimirum similitudo na- scentium,est ratio qua in diffinitionibus vel descri- ptionibusredditur.Et quoniam generalissima genera genere carent,individua vero nulla substantiali diffe. rentia discrepant, diffinitio vero ex genere et diffe- rentia trahitur,neque generalissimorum. generum, neque individuorum ulla potest diffinit:o reperiri. Subalternorum vero generum, quoniam et differen- tias habent et genera, diffinitiones esse possunt.At vero quorum diffinitiones reddi nequeunt,illa lantum descriptionibus terminantur.Descriptio autem. est, qui quamlibet rem propria quadam proprietate de- signat. Sive ergo diffinitio sit sive descriptio,utra- que rationem substantie designat.Quare cum subs- tantie rationem dixit,et diffinitionis et descriptionis nomen inclusit, ZEquivocorum alia sunt casu, alia consilio. Casu, ut Alexander Priami filius et Ale- xander Magnus.Casus enim id egit,ut idem utrique nornen poneretur.Consilio vero, ea quecunque ho- minum voluntate sunt posita. Horum autem alia sunt secundum similitudinem, ut homo pictus et homo verus quo nunc utitur Aristoteles exemplo: alia secundum proportionem, ut principium est in numero unitas,in lineis punctus.Et hec «quivoca- tio secundum proportionem esse dicitur. Aliavero sunt qua ab uno descendunt, ut medieinale ferra- mentum;medicinale pigmentum,ab una enim medi- cinazquivocatioistadescendit.Aliaquead unum re- feruntur,uisi quis dicat salutaris veclatio est,saluta- ris esca est, hac scilicet ideireo sunt sequivoca, quod ad salutis unum vocabulum referuntur. Cur autem prius de equivocis post de univocis tractat? Idcirco quod ipsadecem praedicamenta eum diffini- lionibus diversa sint, uno predicationis vocabulo nuncupantur; cuncta enim predicamenta dicimus, ipsa vero predieaimenta quoniam rerum genera sunt,de subjectis rebus univoce predicantur.Omne enim genus de speciebus propriis univoce dicitur, quare rectius primodeomnibus predicamentorum communi vocabulo tractat,quasi dehinequemadmo- dum singula despeciebus propriis predicarentur, exprimeret.At si (ut dictum est) non de rebus,sed de nominibus libri hujus intentio est.Cur de equi- vocis et non de &quivocatione tractavit ?equivoce - namque res sunt, equivocatio vero vocabulum. Id- cireo, quoniam ipsum nomen nihilin se retinet equivocationis,nisi diverse sint resde quibus illud vocabulum predicetur.Quarejnde substantiam ipsa sequivocatio trahit, de ipsis dignus inchoatum est. Videturautem alius essemodus equivocationis quem Aristotelesomnino non recipit.Nam sieut dicitur pes hominis,ita quoque dicitur pes navis,et pes montis, quo hujusmodi omniasecundum translationem di- cuntur. Translatio vero nullius proprietatis est. ' Quare secundum translationem equivocanunquam sunt,nisi propriisetimmutabilibus subjecta res vo- calubis appellentur.Estautem talis eorum univerga- 167 AN. MANL. SEV. BOETII 168 lis inspectio.Neque enim omnis translatio abequi- A aliqua res alia participat, ipsa participatione sicut vocatione sejungitur,sed ea tantum cum ad resha- bentes positum vocabulum,ab aliajam nominata re nomenoraatuscausatransfertur,ut quiajam dicitur quidam auriga, dicitur etiani gubernator, si quis ornatusgratiacum qui gubernatoresidicataurigam, non erit auriga nomen &quivocum,licet diversa,id est,moderatorem currus navisque significet.Sed quo- lies res quidem vocabulo eget,ab alia vero re qua- vocabulum sumit,tunocista translatio equivocationis retinet proprietatem, ut ex homine vivo ad picturam nomen hominis dictum est.Et de equivocis hacte- nus ; nunc de univocis pertractemus. DE UNIVOCIS. Univoca vero dicuntur quorum nomen commune est, ei secundum nomen eadem ralio substantize,utanimal, homo atque bos,communi enim nomine utraque anima- lia nuncupantur ,et est substantizeralio eadem.Siquis enim asstgnel utriusque rationem quidulrumque sit, quo sint animalia, eamdem assignabit rationem. Post equivocorum diffinitionem ad univocorum terminum transitum fecit,in quibus nihil aliud dis- crepat, nisi quod «squivoca diffinitione disjuncta sunt,univoca ipso quoquetermino conjunguntur,sed cetera omniaquecunquein equivocorum diffinitio- ne dictasunt,inhacquoqueunivocorumdesignatione conveniunt.Nam quemadmodum in equivocissecun- dum nomen equivocarum rerum diffinitio fiebat,ita quoque inunivocis sccundum nomen substantisra- tio assignabitur.Suntautem univoca aut genera spe- ciebus, aut species speciebus, genera speciebus,ut animal atque bomo. Nam eum hominis genus sit animal,dicitur homo animal,ergo et animal et homo animalia nuncupantur.Secundum igitur commune nomen si utrosque diffinias,dicis animal esse sub- stantiam animatam atque'sensibilem,hominem quo- que seeundum id quod animal est, si substantiam animatam sensibilem dixeris,nihil in eo falsitatis in- venies. Species vero speciebus univoce sunt, quie uno atque eodem genere continentur, ut homo, equus atque bos,his commune genusest animal,et communi nomineanimalia nominantur.Ergo secun- dum nomenunum quodilliscommune estanimalis, una illius ratio diffinitionis aptabitur,omnia enim suntsubstantieanimate atque sensibiles.Secundum igitur posteriorem univocationis designationem Ari- sStotelesqua speciebus species univocse sunt,uthomo ei bos, quie sub eodem sunt genere, sumpsit exemplum. DE DENOMINATIVIS. Denominativa vero dicuntur quecunque ab aliquo solo differentia casusecundum nomen habent appella- lionem, ut a grammalica grammalLicus, et a fortitu - dine fortis. Hac quoque diffinitio nihil habet obscurum.Casus enim antiqui nominabantaliquas nominum transfi- gurationes, ut a justitia justus, a fortitudine tor- tis,etc. Hzc igitur nominis transfiguratio,casus ab antiquioribus vocabatur.Atque ideo quotiescunque rem,ita quoque nomen adipiscitur,utquidam homo, quiajustitia participat et rem quoque inde trahitet nomen, dicitur enim justus.Ergo donominativa vo- cantur quecunque a principalinomine solo casu,id est sola transfiguratione discrepant. Nam cum sit nomen principalejustitia,ab hoc transfiguratum no- men justus efficitur. Ergo illa sunt denominativa qu&cunque a principali nomine solo casus id est sola nominis diserepantia,secundum principaleno- men habent appellationem.Tria sunt autem neces- saria,ut denominativa vocabula constituantur:prius ut re participet, post ut nomine, postremo ut sit quadam nominis transfiguratio,ut eum aliquis dici- , tur a fortitudine fortis,est enim quedam fortitudo p qua fortis ille participet,habet quoque nominis par- Ücipationem,fortisenim dicitur. At vero est quedam transfiguratio, fortis enim et fortitudo non eisdem syllabis terminantur. Si quid vero sit quod re non participet, neque nomine participare potest. Quare quacunque re non participant,denominativa esse non possunt. Rursusquoque,qua re quidem partici- pant, nomine vero minime, ipsa quoque adenomi- nativorum natura discreta sunt, ut si quis,cum sit virtus, virtute ipsa participet, nullo cum alio no- minenisisapientem vocamus.Sed virtus et sapientia nomine ipso disjuncta sunt,hicergore quidem par- ticipat,nomine vero minime.Quare sapiens a virtute denominatus csse nondicitur,sed a sapientia,qua scilicet et participat, et nomine jungitur,ettransfi- gurationediversus est;rursussi transfiguratio non D sit,utquedam mulier musica,participat quidemipsa musica disciplina,etdicitur musica.Ho igitur appel- latio nonest denominativa,sed &equivoca,uno enim nomine et disciplina et ipsa mulier musica dieitur. Quoniam ergo similis terminus syllabarum est, et nomen simile,et nulla transfiguratio,denominativa essenon poterunt,quare quidquid denominativa esse non poterunt,quare quidquid denominativum esse dicitur,illud et re participabit et nomine, et aliqua transfiguratione vocabu!i discrepabit.Haecigitur qua ad predicamenta necessaria credidit,praemisit.Mul- - tivoca vero et diversivoca respuit,quod ad presentem tractatum utilia non putavit Brevitertarren utraque dfffinienda sunt.Multivoca sunt quorum plura no- mina una diffinitio est,ut est scutum,clypeus : his enim plura nomina,sed una diffinitio est;et Marcus Porcius Cato,his enim tot nominibusres una sub- jecta est.Diversificasuntquorum nequenomen idem est, neque eadem diffinitio,ut homo, color, et quid- quid omnino a se et nominis nuncupatione etdiffi- nitionis ratione discretum est. Eovum qua dicuntur alia. quidem secundum com- plexionem dicuntur alia vero sine complexione, et ea . qua secundum complexionem dicuntur sunt, ut homo curril, homo vincit : ea vero qud sine complexione dicuntur sunt, ut homo, bos, currit, vincit. Postquam de conjunctione diffinitionumatqueno- minum quantum ad presens attinebat opus,suffi- cienterexposuit quoniam de primis nominibus prima 169 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. I. 170 rerum genera significantibus divisio facienda est,non A aut particulariter intelligatur : nam cum dico homo, nomine, sed genere discrepantibus, nunc ostendit quid sit sine complexione cujuslibet vocabuli facta prolatio.Sine complexione enim dicuntur quaennque secundum simplicem sonum nominis proferuntur,ut homo, equus: his enim extra nihil adjunctum est. Secundum complexionem dicuntur quecunque aliqua conjunetione copulantur,ut aut Socrates aut Plato, vel quiecunque secundnm aliquod accidens conjun- guntur.Nam quia, verbi gratia,in Socratem venitam- bulatio,dicimus : Socrates ambulat, et est prolatio istasecundum complexionem,idcirco quia cum dico Socrates ambulat,Socratem sum cum ambulatione complexus.Quod autem ait: Eorum qus dicuntur, nihil aliud demonstrare vult nisi de primis rerum vocabulis hujus libelli disposuisse tractatum.Rerum enim vocabulasunt qua dicuntur,ipsa enim proprie nominamus. Eorum qua sunt alia de subjecto quodam dicuntur, in subjecto vero nullo sunt : ut homo de subjeclo qui- dem dicitur aliquo homine,in subjecto autem nullo est. Alia in subjecto quidem sunt,de subjecto autem nullo dicuntur. In subjecto autem esse dico, quod cum in aliquo non sicut qusdam pars sit, impossibile est. sine £0 esse in quo est : ut quaedam grammatica in subjecto quidem est, in anima,de subjecto autem nullo dicitur, et quoddam album in subjecto est corpore (omnis enim color in corpore est), de subjecto autem nullo dicitur. Alia et de subjeeto quodam. dicuntur, et in subjecto sunt : ut scientiz; in subjecto quidem est in anima, de subjecto autem dicitur, ut de hac grammatica. Alia neque in subjecto sunt neque de subjecto dicuntur, ut aliquis homo, vel aliquis equus :nullum. enim horum neque n subjecto est, neque de subjecto dicitur. Sim- pliciter autem qux sunt indwidua et mumero singularia, de nullo subjecto dicuntur: in subjecto autem nihil prohibet horum aliqua esse,quadam enim grammalica in subjecto est, de subjecto autem nullo dicitur. -. Hie Aristoteles sermonum omnium multitudinem in parvissimam colligit divisionem.Nam quod rerum vocabulain decem praedicamenta distribuit,majorhao divisione non potest inveniri,nihil enim esse poterit quod huic divisioni undecimum adjiciqueat.Omnis enim res aut substantia est,aut quantitas,aut quali- tas;aut ad aliquid,aut facere, aut pati,aut quando, aut ubi, aut habere, aut situs ; quocirca tot erunt 'etiam sermones qui ista significent,et hec est mà- .. xima divisio,cui ultra nihil possit adjungi : parvis- A sima vero est que fit in quatuor,in substantiam et accidens,et universale et particulare. Omnis enim res aut substantia est,aut accidens, autuniversalis, aut particularis.Sicut ergo decem superioribus nihil | &ddi poterat,ita ex his quatuor nihil demi. Nam ne- que minor ulla divisio his quatuor fieri potest,nec "major quam si denario limite predicamenta clau- dantur.Cum autem in his quatuor divisio facta est, paucis exponam.Prima quidem rerum est omnium divisio in substantiam atqueaccidens.Sed quoniam substantia proferri non potest nisi aut universaliter * PATROL. LXIV. B C rem dixi universalem, idcirco quod nomen hoc de multis individuis praedicatur : cum vero dico Socra- tes vel Plato,rem dixi particularem; quoniam Socra- tes de nudo subjecto dicitur :et accidens quoque eo- dem modo ; nam cum dixero scientiam,rem protuli universalem,idcirco quod scientia et de grammatica et de rhetorica, et de aliis omnibus sub se positis predicatur ; si vero dixero Platonis scientiam,quo- niam omne accidens quod individua venit indivi- duum fit,particularem scientiam dico,namque Pla- tonis scientia,sicutipse Plato,particularis est: igitur quoniam nequesubstantianeque accidens ullo modo proferri potest, nisiin suonomine autuniversalitatis vim,aut particularitatis indua!, recte in qualuor di- visio facta est, ut si omnis res aut subslantia aut accidens,et horum aut universali, aut particularis. Ex his igitur quatuor fiunt complexiones.Nam cum venerit universalitas in substantiam,fil universalis substantia,ut est homo vel animal. Universale au- tem est quod aptum est depluribus predicari.Parti- culare vero quod de nullo subjecto praedicatur. Ergo esuna complexio universalitatis et subsfantiz, ut sit substantia universalis. 8i vero particularis sub- stantis copulatur,fit substantia particularis,ut est So- crates vel Plato,etquidquid in substantiaindividuum reperitur.Ateum miscetur universalitas accidenti, fit accidensuniversale,utscientia,qua cumsitaccidens, et preeter animam cui accidit esse non possit, tamen universalis est,quod;de subjecta grammatica vel aliis speciebus predicari potest.Cum vero particularitas accidenti conjungitur, fit. accidens particulare, ut Platonis vel Aristotelis scientia. Fiunt enim quatuor complexiones,substantia universalis,substantia par- ticularis,accidens universale, accidens particulare, Ut autem accidens iu substantie naturam transeat, vel substantia in accidens,fieri nullo modo potest,et accidens quidem venit in substantiam, sed non ut substantia fiat: neque enim quoniam color,quod est accidens venitin substantiam,idcirco color jam sub- stantia est, Nec quoniam substantia suscipit colorem ideirco color jam substantia fit. Quare neque sub- stantia in accidentis,neque accidens in substantiae naturam transit.At vero nec particularitas, nec uni- versalitas in se transeunt. Namque universalitas po- test de particularitate predicari, ut animal de So- crate vel Platone,et particularitas suscipiet univer- salitatis predicationem,sed non üt universalitas git partieularitas, nec rursus ut quod particulare est universalitas fiat. Ergo quatuor complexiones, uni- versalem substantiam,universale accidens,particu- larem substantiam, particulareaccidens Aristoteles disponere cupiens,non dorum nomina,sed deserip- tiones apposuit.Et quoniam generalissimorum gene- rum diffinitiones non poterat invenire, discriptioni- bus usus est his, id substantiam esse dicens quod in subjecto non esset,accidens vero quod in subje- clo esset. Omne namque accidens in subjecto est,ut colorein corpore,seientia in anima,et subjectam ha- 6 ^ 171 AN. MANL. SEV. BOETII 172 bet substantiam omne aecidens. Si quis enim sub- A ticularis est ; quemadmodum enimipse Aristarchus stantiam tollat,accidens non erit. Quare substantia locus quidam est ubi accidentis valeat natura consi- stere.Ipsa vero substantia per se constat,atque ideo dicitur substantia,neoc ullo subjecto alio nititur,sed cunctis ipsa substantia est. Alioqui si substantia in ullo subjecto esse posset,esset accidens.Omne enim accidens in subjecto est,et quidquid in subjecto est, illud est accidens.Quod si substantia essetinaliquo subjecto, continuo fieret accidens, sed substantia accidens esse non potest, sicut. supra docuimus. Quare quoniam accidens in subjecto est,substantia vero accidens non est, substantia in subjecto non est. Universalitatis vero descriptio est, de subje- cto predicari.Omnis namque universalitas de subje- ctis particularibus predicatur,nam quoniam univer- B sale est animal,vel homo,de Socrates predicatur et Platone.Dieitur enim Socrates animal atque homo. Rt quoniam universale estaccidens scientia,dicitur de subjecta grammatica, grammatica enim scientia est.Particularitas vero quoniam ipsa est rerum ulti- maet nihilestillisubjectum,de nullo'subjecto przedi- catur ; nam quoniam universalitas de subjecto pre- dicatur, particularitas vero universalitas non est. particularitas de subjecto non predieabitur. Ubi enim res discrepant,et definitio discrepabit;ita quo- que in his,nam quoniam discrepat substantia et ac- cidens,ditfinitiones quoque eorum discrepabunt.Ut - quoniam est accidens in subjecto, erit substantia non in subjecto. Et quoniam universalitas de sub- jecto predicatur, particularitas autem ab univer- salitate discrepat,de subjecto non predicatur. Has . igiturhujusmodi descriptiones Aristoteles ita permi- scuit dicens : Eorum qua sunt, alia de subjecto quodam dicuntur, in subjecto vero nullo sunt, vo- lens scilicet universalem substantiam demonstrare. Nam quod dixit de subjecto dicuntur,universaleest, quod vero ait in subjecto nullo sunt, substantia : ergo quod ait quedam de subjecto dici,in subjecto vero nullo esse, universalem substantiam demon- strare contendit : ut enim sepius dictum est, quod de subjecto dicitur, universale est ; quod in nullo suhjecto est,substantia. Hz»o juncta, id est de sub- jecto quodam dici,et in subjecto nullo esse,univer- salem substantiam damonstrant. Post universalem substantiam párticulare accidens posuit dicens:Alia autem in subjecto quidem sunt,de subjecto autem nullo dicuntur.Nam quod aitin subjecto sunt, aeci- dens monsirat,quod vero addidit,desubjectoautem nullo dicuntur, particulare. Accidens enim in sub- jecto est, partieularitas de nullo subjecto predica- tur. Ergo queeunque res ipsa quidem in subjecto est,sed si de nullo subjecto predieatur, accidens est particulare,utest de quaedam grammalica,id est Aristarchi,vel alicujus hominis individua gramma- tiea : illa enim quoniam individui bominis, ipsa quoque facta est individua et particularis; ergo quo- niam quidam grammatica in anima est, accidens est, et quoniam de nullo subjecto praedicatur, par- de nullo subjecto dicitur,ita quoque ejus gramma- tica de nullo subjecto praedicatur. Non autem dicit quodipsa grammatica particularis est,sed quod qua&- dam grammatica,id est alicujus hominis individui grammatica,quam scilicethomo particularis propria retinet cognitione.Et quoniam incorporale accidens posuit quod anime accideret,id est grammaticam, qua esset in anima, ponit quoque aliud exemplum corporale; ait enim et quoddam albumin subjecto est corpore, omnis enim color est in corpore: hic quoque non omne album dieit esse particulare,sed quod ad individuum corpus album venit. Probatur quoque particularealbumin subjectoesse hoc modo, nam color quodgenus est albi vel cujusdam albiin corpore est, et est in subjecto. Quare cujus genus : in subjecto est, ipsum quoque in subjecto est. Om- nes enim species vel individuajpropria genere conti- nentur,et ejusdem habent naturam. Quoniam vero esse in aliquo multis dicilur modis, qui velit Aris- toteles ostendere esse insubjecto,paucisabsolvam. Dieitur enim esse aliquid in aliquo novem modis, dicimus enim esse aliquid in loco,ut in foro yel in theatro.Dicimus quoque esse in aliquo, ut in aliquo vase,ut triticum in modio.Dicitur etiam essein ali- quo velut pars in toto, ut manus in corpore.Dieitur esse in aliquo velut totum in partibus,ut corpus in omnibus suis partibus.Rursus velut in genere spe-- cies,ut in animali homo, vel genus in speciebus suis. Dieimus quoque esse in aliquo,velut aliquid in fine esse, ut quoniam bone vite finis beatitudo est, si quis sit beatus; in fine est,scilicet bone vita» Dici- mus quoque esse in aliquo ut in quolibet potente;ut x in imperatore esse regimen civitatis.Dicimus quo- que velut formamin materia,utsimilitudinem Achil- - lis in &re vel in marmore. Novem igitur modis ali- quid in aliquo esse dicitur, ut in loco,utin vase, ut pars in toto,ut totum in partibus,ut in genere spe- cies, ut in Aitor genus, ut in fine, ut in impe- dientes materia forma.Horum igiturAristoteles iria sola commemorat,sed duo in unum conjuneta, - aliud seperatum.Ait enim; : In subjecto autem esse dieo quod,cum in aliquo sit,non sicut quedam pars, - imipossibileestessesine eo in quo est. Sensus autem . talis est : Hoc, inquit, dico esse accidens, quod sit in subjecto,id est quod ita sit in altero,ut pars ejus p non sit et sine aliquo subjecto esse non possit, ut, verbi gratia,color cum in corpore nulla pars corpo- . ris est,et si color acorpore separatur,colornusquam est. m enim color in solo corpore est.Ergo illud cst accidens quod semper ita in subjecto est altero, ut ejus pars non sit,ut cum ab eo in quo esl separa- tur, ad nihilum redigatur, ut per se sine alterius - subjecto esse non possit. Quod autem ait ut non sit. sicut aliqua pars, ab ea scilicet significationein, ali- quo consistendi dividere voluit, secandum quam partes in toto esse dicimus,non enim tale est sub-. jectum, ut ejus accidens pars sit. Quod vero dicit, impossibile est esse sine eo in quo cst, ab ea EOS significatione divisit, que est esse aliquid in vase Je M 173 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. I. 174 vel in locosquod enim in vase vel in loco est a vase A dum proprias rationes diffinitionesque contexuit. vel loco poterit separari, ut triticum quod in modio est, potest a modio segregari, et homo a theatro discedere:accidens vero ab eo in quo est segregari non potest.Quare solas tres posuit signi(icationes,i est secundum quam in vase,vel in loco dicitur esse, et secundum quam pars in toto est. Sed utin vase et utin loco una sententia distribuit dicens, impos- sibile est esse sine eo in quo est. Sed fortasse quis dicat non esse diffinitionem veram,illa esse in sub- jecto que sic sint in alio non ut sint partes,et sine eo in quo sint esse non possint, Socrates enim vel homo quilibet cum accidens non sit,tamen semper in loco est et sine loco esse non potest. Quibus re- spondendum est quod Socrates loca poterit permu- tare,et esse preter locum in quo fuit:et postremo si intelligentia capiamus, per se subsistit,accidentia vero per se ipsa non constant. Sed si quis quoque objieiat posse locum accidentia permutare, malum namque si in manu teneatur, manus mali odore com- pletur, adeo odor quod est accidens, in aliud sub- jeetum transire potest.Sed non hoo ait Aristoteles, quoniam mutare accidens locum non potest,neo ita dixit impossibile esse sine eo in quo erat, sed sine eo in quo est, hoc enim significat mutare quidem posse locum, sed sine aliquo subjecto non posse subsistere. Quare recta est atque integra diffinitio ejus quod in subjecto est, quod ita sint in altero noa sicut quedan: pars,et impossibile sit esse sine eo in quo est,secundum autem illam significalionem dic- tum est secundum quam formam in materia esse di- cimus.Namque forma,si in materia sit,per seipsam nulla ratione consistit.Postquam igitur particulare accidens quid esset ostendit dicens,quod in subjecto est et de subjecto non predicatur, et in subjecto consistentis rei diffinitionem redditdicens,quod cum in aliquo sit non sicut quzdam pars,impossibileest "esse sine eo in quo est. Ad universale accidens continenti disputatione revertitur.quod definit hoc modo.Namque post ejus rei que in subjecto est dif- finitionem,et post particularis accidentis exempla, ad universaleaccidens transitum fecit,inquiens alia esse qua in subjecto sint,et de subjecto predicen- tur,quod seilicet accidens universale significelinam quoniam de subjecto dicitur, universale est, quo- niam in subjecto est, accidens ; in subjecto ergo esse,et de subjecto predicari, universale aecidens monstrat.Hujus quoque complexionis convenientia proponit exempla : ait enim scientiam in subjecto esse,in anima:nam nisi anima sit in qua scit,scien- tia nulla est,ideirco quod scientia actus est anima, nam ea qua sunt inanimata nihil sciunt. Hino se- quitur substantie particularis propositio,quam sci- licet ita declarat,quod neque in subjecto sit, neque de subjecto predicetur, nam quod in subjecto non est,substantia est, et quod de subjecto non predi- catur, particularitas. Utraque igitur res de subjecto non predicari,et in subjecto non esse, particularis - est substantia.Res igitur quatuor cum propria com- ' plexione non secundum propria nomina,sed secun- Nam pro substantia universali posuit, quod in sub- jecto non est,et de subjecto predicatur : pro aeci- denti particulari dixit, quod in subjecto est, et de subjecto non predicatur. Accidens vero universale per hoc designavit quod ait,quod et in subjecto est, et desubjeoto dicitur.Proparticulari substantia in- terposuit,quod nee in subjecto est,nec de subjecto predicatur : simpliciter autem que sunt individua et numero singularia de subjecto nullo dicuntur;in subjecto autem nihil ea prohibet esse,quedam enim grammatica in subjecto est. Omnis particularitas aut substantia erit aut accidens;jnam cum dico S0- cratem,individuam et particularem significavi sub- stantiam; cum dico quamdam grammaticam, indi- B viduum et particulare accidens dixi.Individua autem sunt que neque in alias species dividi possunt,ne- que in aliaindividua. Nam quemadmodum animal dividitur in species,hominem atque equum, homo autem in singulos homines, id est in Socratem et Platonem et ezeteros,sic Plato et Socrates non divi- duntur in alios. Atque hoc idem de accidentibus diciconvenit:nam quemadmodum scientia dividitur in species,grammaticam et rethoricam.grammatica vero ipsa in particulares grammaticas,quas scilicet particulares homines norunt, sic ipsa particularis grammatica in particulares grammaticas non se- catur. Ergo individua suut quecunque sunt nu- mero singularia, et in nullas alias multitudines secundum species vel secundum individua dividun- tur. Omne individuum, quoniam particulare est, de subjecto non predicatur; omne autem quod de subjecto non predicatur, aut substantia erit, ut Plato,aut accidens,ut quedam grammatica. Ex his ergo particularibus substantia scilicet atque accidenti qua desubjeeto non predicantur,substantia quidem . nee in subjecto est, accidens vero in subjecto est. Ita illa individua que substantie suntin subjecto essenon poterunt,alia vero individua que secundum accidentis naturam dicuntur,illain subjecto esse ni- hil prohibet.Atquehocest quod ait: Simpliciter autem qua sunt individua et numero singularia, de nullo subjecto dicunturin subjecto autem ea nihil prohibet eorum aliqua esse. Quedam enim grammatica in subjecto est, de subjecto autem nullo dicitur. Hoc enim maluit demonstrare, et accidentibus substan- D tiis particularibus hoc esse commune,quod de sub- jecto non predicantur.Hoc enim dixit: Simpliciter au- tem qui sunt individua et numero singularia, de nullo subjecto dicuntur. Subaudiendo, scilicet sive substantie sint siveaccidentia,sed non omnia indi- vidua non suntin subjecto.Individua enim acciden- tia in subjecto esse nihil prohibet. Quedam enim grammatica cum sit individua et de subjecto non predicetur,tamen in subjecto est, id est in anima. Sed ut congregatim dicatur,sensus hujusmodi est, omnia quidem quacunquesunt individua, de subjecto quidem nullo dicuntur,sed non omnia non sunt in subjecto.Nam cum particularis substantiain subjecto non sit,ut Plato,particulare tamen accidens in sub- 175 AN. MANL. SEV. BOETII 176 jecto est, ut quedam grammatica in anima. Illud A est,namque accidens, quod est album, de subjecto quoquem agnaattentione notandum est,quissithujus ordo propositi.Nam cum sint quatuor complexiones, factce ex quatuor rebus,quarum du: natura discre- pant,ut substantia et accidens, dus quantitate, ut particularitaset universalitas conjunctis compositis- que his quatuor omnibus, dissentientern lateribus dispositionem fecit.Posuit enim prius substantiam universalem dicens,quod in subjecto non est et de subjecto dicitur.Post hane primam positionem totis discrepantem rebus,rem subdit,id est aceidens par- ticulare,quod in subjecto esset, et de subjecto non predicatur. Nam cum accidens dixit, a substantia disgregavit, quod particulare addidit ab universali disjunxit.Rursus ex alio latere disposuitin divisione accidens universale,dicens quod in subjecto est, et de subjecto praedicatur;etultimo substantiam parti- cularem contrariam superiori accidenti dixit, quod ne- que in subjecto est, neque desubjecto priedicatursub- stantie particularitem universalitati occidentis oppo- nens.Sed ut planiusquod dicimus sit,figuramdescri- ptionemque subjecimus in qua superius latus subs- tantia accidentiquenotavimus,reliquum particulari- tatis et universalitatis titulo inscripsimus,Arisioteli- cam complexionem angulariter et per latera desi- gnantes. Iz] g EE .|Iex EH [5] 8 " [5] B & » De fubiectodicitur. EN Quando allerum de altero praedicatur ut de subjec- to,Quz cunque de eo quod praedicatur dicuntur, omnaa. eliam de subjecto dicuntur, ut homo praedicatur de quodam homine, animal vero de homine, ergo et de quodam homine animal praedicabitur, quidam enim homo, et homo est et animal. Cum superius de his que in subjecto sunt,id est de accidentibus loqueretur,diffinitionem constitute in subjecto rei,et preter subjectam nullo modo per- manentis,in media tractatione disposuit, dicens illud esse quod neque pars esset alicujus, nec sine subjecto posset ullo modo permanere.Patefacto igi- tur quid sitesse in subjecto,nunc quid sit predicari de subjecto declarat. Duobus enim modis predica- tionesfiunt,uno secundum accidens, alio de subjecto: de homine namque predicatur album,dicitur enim homo albus,rursus de eodem homineprzdicaturani- mal,dicitur enim homo animal.Sed illa prior predi- catio,que est,Homo albus est, secundum accidens homine predicatur,sed nonineo quodquid sit,nam cum album sit accidens,homo snbstantia, accidens de substantia in eo quod quid sit predicari non potest,ergo ista praedicatio secundum accidens dici- tur. De subjecto vero predicare est, quoties altera res de altera in ipsa substantia predicatur,ut ani- mal de homine;nam quoniam animal et substantia est,et genus hominis,idcirco in eo quod quid sit de homine predicatur.Quare illasola de subjecto pre- dicari dicuntur quecunque in cujuslibetrei substan- tia et in diffinitione ponuntur; ergo quotiescunque hujusmodi fuerit predicatio,ut alterum de altero ut de subjecto predicetur,id est ut de ejus substantia dicatur, ut animal de homine, hanc proprietatem evenire necesse est, ut si de eo quod praedicatur, quidpiam ut de subjecto,id est ejus substantia, pree- dicetur necessario idem hoc quod de praedicato dici- tur, dicatur etiam de predicati subjecto, ut homo predieatur quidem de Socrate in eo quod quid sit. Interrogantibus enim quid sit Socrates, hominem respondemus. At vero de ipso homine in eo quod. quid sit animal dicitur, in substantia enim homi- nisanimal predicatur,atqueita fit utanimal quidem de homine, homo vero de Socrate in eo quod quid sit,ut de subjecto predicentur. Ergo quoniam ista consequentia,etanimal de Socrate in eo quod quid sit predicabitur. Potest enim dici interrogantibus quid estSocrates,animal.Ergo manifestum est quod si qua res dealia utde subjecto predicetur,uthomo . de Socrate, de eadem vero re que predicatur, de homine seilicet,alia rursus superior,ut de subjecto predicetur,ut animal necesse erit et hanc eamdem de subjecto ejus de quo ipsum dicitur predicari,ut animal de Socrate, Socrates namque subjectus est homini,de quo animal pradicatur.Ergo constat hu- jusmodi diffinitio qua dicit,quoties alterum de altero predicatur ut de subjecto, si quid sit quod de eo quod praedicatur in eo quod quid sit dici possit,hoc - idem ipsum de eo quod prius subjectum erat possit preedicari.Sed fortasse quisquam dicat minime verum esse quod dictum est,nam cum homo de Socrate prae- dicetur. Socrates enim homo est, de homine vero species,homo enim species esl,Socrates species esse non dicitur.Et rursus cum animal de homine predi- cetur,de animali vero genus,animal enim genus est, homo generis vocabulo caret,non enim diciturhomo esse genus, homo enim genus non est, sed tantum species. His dicendum est quod minus adverterint illam esse diffinitionem de subjecto praedicationis, qua in eo quod quid sit unumquodque et in ejus substantia predicaretur,nunc autem species de ho- minenon in eo quod quid sit preedicatur.Neque enim siquishominis diffinitionem reddatspeciem nomina- vit,sed designativum nomen est tantum, utrum de - pluribus speciei differentibus predieatur hoc nomen quod est homo,an certe tantum de solis individuis. Nam quoniam de individuissolis homo predicetur, idcirco species dicitur,et quoniam despeciedifferen- tibus animal dieitur, idcirco animal genusvocamus. - Et suntquodammodo nominum nomina.Quareneque f 177 genus de animali, neque species de homine, quod quidsit predicatur, sed tantum designant, quo- modo homo et animal de subjectis ( ut dictum est ) propriis pridicentur. Ergo non est mirandum si ad eorum subjectum qua de subjecto dicuntur ejus pra- dicati quod de subjecto non dicitur predicatio per- veniri non potest. Diversorum generum et non. subalternatim posito- rum,divers secundum speciem sunt differentize ut ani- malis el scientie animalis siquidem differentize sunt,ut gressibile, volatile, bipes etaquatile, scientic veronulla harum est, neque enim scientia a scientia differt in eo quod est bipes. Subalternorum vero generum nihil pro- hihet easdem esse differentias, superiora enim de infe- rioribus praelicantur, quare quecunque fuerint praedi- cati differentize erunt exdem et subjecti. Qum multis modisgenus dicatur, solum quod nunc tractari convenit assumamus. Dicitur enim genus quod de pluribus specie differentibus ineo quod quid sit prediealur, ut animal predicatur de homine, et de equo, et de cane, et de bove, et de citeris, qua omnia specie ipsa a se discreta sunt. Species vero estquod de pluribus numero differentibusin eo quod quid sit preedicatur, ut homo praedicatur de Catone, Socrate, Platone, Virgilio, Cicerone, et de singulis " hominibus, qui specieipsa non differunt, sed tantum a se numero distant. Differentia vero est qua sub eodem genere positas species propria qualitate dis- terminat, nam cum equusethomo quantum ad genus unum sint (uterque enim animal est), differentia ra- tionalis et irrationalis utrosque disjungit ac discer- nit. Qualitate enim quadam rationabilitatis et irra- tionabilitatis uterque a proprie substantia diffini- tionedissentiunt. Ergo differentiaest que de pluribus specie differentibus in eo quod quale sit preedicatur. Namque hac ipsa lifferentia quae est irrationabilitas demultis specie differentibus predicatur, ut de cy- gno, etequo, et pisce, que omniaa secum specieipsa dissentiant, irrationabilitatis tamen qualitate con- juncta sunt. Sed non inomnibus differentia de pluri- bus specie differentibus predicatur. Sunt enim qua- dam qua non nisi de una specie praedicantur, ut gravitas de sola terra, levitas de solo igne, proprie dicitur. At vero nec species semper de pluribus numero differentibus praedicatur ; mundi enim spe- cies deuno solo mundo dicitur, et phonicis species de -una tantum phonice, sed idcirco ita difünita est, 'quod frequentius differentia de pluribus specie diffe- rentibus predicatur quam de uno. Eodemque modo et species frequentius invenitur de pluribus numero - differentibus predicari, quam de una tantum re ac singulari. His ita positis, sunt queedam genera, que -generalissima nuncupantur, quibus genus inveniri — pon possit,suntspecies quibus aliassubjectas species nullus inveniet. Inter utraque autem sunt alia que subalternagenera nominantur, quie superiorum qui- dem species sunt, posteriorum vero genera ut sub- stantia genus quidem est generalissimum, ut ejus . genus inveniri non possil, homo vero species est, ut ejus species alia reperiri non valeat. Animal vero ad IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. I. in eo A substantiam quidem species est, ad hominem vero 178 genus. Decem igitur predicamentorum significatio nihil aliud demonstrat nisi rerum decem genera qua generalissimanominamus.Krgo quoties genera gene- ralissimadiscrepant,eorum quoque species discrepa- bunt ; et quoties species discrepant, quoniam diffe- rentiis disjunguntur atque informantur, differentiae quoque diversarum specierum discrepabunt. Animal namque et scientia, quoniam est animal substantia, scientia vero ad aliquid, quoniamquegenus animalis est substantia, et genus scienti: est adaliquid,omni subs'antiz a se ratione discreta sunt, et differentiae quoquescientiseatqueanimalisomnibus qualitatibus disjunguntur.East namque differentia animalis, bipes et quadrupes, animal enim ab alio animali differt, quod hoe quidem bipes sit, ut homo vel avis, illud vero quadrupes, ut equus atque bos ; illud vero mul- tipes, ut formica vel apis. Sed scientia differentias hujusmodi non habet, neque enim scientia a scientia differt in eo quod bipes est. Quare constat quoties diversa sunt genera, specierura quoque differentias esse disoretas. At hoc est quod ait. Diversorum ge- nerum et non subalternatim positorum diversas se- cundum speciem differentias esse. Et, hoc exempli adjectione firmavit dicens : Animalia et scientie di- versas esse differentias, nam cum sit bipes animalis differentia, scientiae non est. Et hoc quidem de di- versis generibus dictum est, id est, quae subalterna non sunt. Quod si subalterna sunt genera, nihil pro- - hibet alias easdem esse differentias, alias diversas, ut avisestspeciesanimalis, et rursusest genus corvi, et est subalternum genus, avis. Sed animalis diffe- rentie sunt rationalis atque irrationalis, avis vero differentia rationalis non est. Nulla enim avis ab alia avi differt, quod sit rationalis ; ergo hoc loco non sunt eedem subalternorum generum differentie. Si quis vero has generis, id estanimalis differentias di- - cat, ut animalium alia sunt que pascantur herbis, alia quie seminibus, alia que carnihus, hae differentic conveniunt in subalterno genere, videlicet in avi ; namque avium sunt alie quc seminibus veseuntur, : alie que herbis, alie que carnibus, ut vultur et milvus ; ergoin subalternis generibus nihil prohibet easdem esse differentias, et iterum discrepare ; hoc autem idcirco evenit, quia qu: de predicato dicun- tar,possunt de subjecto priedicari. Quare quod dici- ] tur de genere, potest etiam dici de specie, atque hoc estquod ait : Subalternorum vero generum nihil pro- hibet easdem esse differentias. Superiora enim de inferioribusgeneribus predicantur; sed cum diceret nihil prohibet easdem esse differentias, hocquodam modo voluit de monstrare essejquasdam easdem dif- ferentias, alias vero posse esse diversas, cui rem contrariam intulisse videtur, cum dicit : Quare qu&- cunque praedicati differenti: fuerint, ez:dem erunt etiam subjecti: nam eum illic dixisset, nihil prohibet esse easdem differentias generum subalternorum, hic omnes easdem esse declarat, dicit enim : Que- cunque fuerint differenti: predicati, easdem etiam subjecti esse ; atque hec res plures maximis illigavit 179 AN. MANL. SEV. BOETII K 180 erroribus, ut emendandum crederent locum non ut A jecto,predicentur,ad quodcunque ut subjecto preedi- esset ita. Quare quecunque predicati differentie fuerint, eedem eruntetiam subjecti, sed uthoc modo. Quare quicunque subjecti differentic fuerint, eedem erunt etiam praedicati. Sed hoc adjiciendum est, ne- que enim fieri potest ut in rem superiorem predica- tio posterioris redundet. Nam cum dicitur, que&cun- que subjecti fuerint differentiz, eedem erunt predi- cati, hoc seilicet significatur, ut preedicatio subjecti redeat, in predicatum, quod fieri non potest. Sed di- cendum est quod sunt alie differentie qua dicuntur completive predicati et cujuslibet illius speciem in- formantes,qua communi nomine specific nominan- iur. Nam cum dico animatum et sensibile, si substan- tie conjungantur, diffinitionem et speciem mox ani; malis efficiunt. Animal enim est substantia animata sensibilis, atque he differenti: dicunturspecifice et completiva. Sunt autem alise quae ipse quidem nihil complent, nec ullam speciem reddunt, sed genus tantum dividunt, ut rationale et irrationale, hac enim dividunt genus, id est animal, Animal enim rationali differentia irrationalique dividitur. Ergo ille que sunt generis divisivi differentie possunt aliquoties eedem esse, possuntaliquoties non eedem, ut animalis, quoniam divisibilis est differentia que est rationale, potest eam non habere avis, que est subalternum genus. Etrursuseasdem divisibiles ha- bere potest, ut easdem quas superius diximus. Nam cum dividant animal differentie, qus carnibus, her- bis, et seminibus vescuntur, ed:dem possunt esse subalterni generis, id est avis ; ergo he divisibiles |» possuntetiam esse diverse.Ille veroquecompletive et specifice sunt, aliquando non predicari de sub- jecto non possunt. Ut quoniam animal habet diffe- rentias completivas et suc speciei efectivas, sensi- bile scilicet et animatum, he differentie de homine quod est subjectum animalis non predicari non pos- sunt. Omnes enim specifice differentie de his pra- dicantur, quorum speciem complent, ut de animali praedicatur sensibile et animatum, et hoc ut de sub- jecto. In substantia enim animalis utraque predican- tur,sed animal predicatur dehom'r, ut desubjecto; necesseestergoanimatum al; ..iede homine praedicari utdesubjecto. Hoc est euim quod superius praemisit cum diceret: Quando alterum de altero predicatur ut de subjecto, quecunque de eo quod praedicatur dicuntur,omnia etiam desubjecto dicun- tur; etque hoe in omnibus generibus recte constat intelligi. Ergo divisibiles differentie possunt ali- quando cum subjectis esse communes, aliquando di- versae, specifica vero et completive cum subjectis communes non esse non possunt. Quod ergo Aristote- lesait, Subalternorum generum nihil prohibereeas- dem esse differentias, divisibiles differentias easdem essenihil prohibere putandum est,qua possunt esse etiam diverse.Quod ait vero: Quecunque praedicati differentiz fuerint, eedem erunt etiam subjecti, de specificisintelligendum est: que cum speciem cujus- libet in forment, et de eo quod informant, ut de sub- C D caturillud quod ipse differentie informant, deeo ut desubjecto predicabuntur,etdeeo non preedicarinon possunt. Quare nihil est in hujusmodi theoremate quod ullo modo debeat emendari. Eorum quidem quae secundummullam compleagionem dicuntur, singulum. aut substantiam significat, aut quantitalem, aut qualitatem, aut ad aliquid, aut ubi, aut quando, aut situm, aut habere, aut facere, aut pati. Est autem substantia ul figuraiiter dicatur, ut homo, equus. (uantitas, ut bicubitum, tricubitum. Qualitas, ut album, grammaticum. Ad aliquid, ut duplum, dimi- dium, majus, minus. Ubi, ut in lyceo, in foro. Quando, ul heri, superiori anno. Situm, ut sedet, jacet. Habere, ut calceatus, armatus. Facere, ut secare, urere. Pali, ul secari, uri. Singula igitur eorum qua dicta sunt, ipsa quidem secundum se in nulla affirmatione dicun- tur, aut negalione, horum autem ad. invicem affirma- tio vel negatio fit complexione. Videtur autemomnis af- firmatio vel negalio, vel vera vel falsa esse: eorum autem qua secundum nullam complexionem dicuntur , singula neque vera, neque falsa sunt, ut homo, album , currit, vincit. Post parvissimam in quatuor enumerationem, id est in substantiam, accidens, universalitatem, parti- cularitatem, nunc est de partitione maxima tracta- turus, qua fit in decem; hac enim enumeratione- major non potest inveniri, nequeenim undecim pra- dicamenta poterunt inveniri, nec ultra decem ullo modo aliquod genus recte excogitari potest quare facithujusmodienumerationem,sed non divisionem, Divisio namque fere est generis in species ; predi- camentorum vero, quoniam genus unum non habent, divisio esse non potest, sed potius enumeratio est. Sunt vero quidam qui contendunt recte enumera- tionem non esse dispositam, aliinamque utsuperva- cua quedam demunt, alii ut curto operi addunt, alii vero permutant, quos niniirum non recte sentire alio nobis opere dicendum est : ait autem : Eorum que secundum nullam complexionem dicuntur. Adeo non de rebus, sed de vocibus tractaturus est, ut diceret Dicuntur. Res enim proprie non dicuntur, sed voces : etquod addidit,singulum autsubstantiamsignificat, | late patet eum de vocibus disputare ; non enim res, sed voces significant, significantur autem res. Sine complexione vero dicuntur (utdictum est)quecunque singulariintellectu et voce proferuntur : secundum complexionem vero quzcunque aliqua conjunctione vel accidentis copulatione miscentur. Sed quid ex iis que secundum nullam comp:exionem dieuntur efficitur, ipse demonstrat cum dieit : Singula igitur eorum que dicta sunt, ipsa quidem secundum ge in nullaaffirmationedicuntur, horum autem ad se invi- cem complexioneaffirmatio (it ; videturenim omnis. affirmatio vel falsa esse vel vera. Eorum autem quee secundum nullam complexionem dicuntur, neque verum quidquam, neque falsum est, uthomo, album, currit, vincit. Significat ergo et hic ea que sine ulla complexione dicuntur affirmationis vim non obti- * 181 nere. Si quis enim dicat homo, vel cem, vel quidlibet simplici modo, in eo neque verum aliquid inveniet, neque falsum,sed omnis affirmatio vel vera vel falsa est. Igitur universaliter pronuntiat przedicamenta affirmationis ratione penitus non te- neri :sed hee eadem si cum quadam complexione conjuncta sint, fieri propositiones necesse est, qua inse verum falsumve contineant. Sed non omnis complexio propositionem facit,nec si dixero, Socra- tes in foro, idcirco jam propositio est ; sed si quis dicat, Socrates in foro an;bulat, tunc fit propositio, queiautaffirmatio est aut negatio. Affirmationesau- tem et negationes, vel vere videntur esse vel false : atque ideo quodcunque neque verum neque falsum est,illud propositio non est. Ergo quadam eom- plexione exiis qugesecundum nullam complexionem dicuntur veritas falsitasque conficitur. Affirmationem autem solam nunc Aristoteles interposuit, idcirco quod omnis affirmatio prior est ; hoe enim negatio tollit, quod affirmatio ante constituit : prius quidem secundum significationem, sed non secundum ge- nus, quod alio liquebit loco. Maxime autem mon- strat Aristoteles se non de rebus, sed de vocibus tractaturum,quodait : Horum autem ad se invicem complexione affirmatio fit ; non enim rerum com- plexione fit affirmatio vel negatio, sed sermonum, nec in rebus est veritas et falsitas, sed in intellecti- bus atque opinionibus, et post hiec in vocibus atque sermonibus. ÀÁtque hec hactenus. Secundum com- plexionem ergo sunt quecunque ex integris compo- sitis fiunt, ut Socrates ambulat, nam et Socrates et ambulat uterque integer sermo est, et conjunctus affirmationem facit.At vero si quis dicat flammiger, vel multisonus,velfluctivagus,secundum complexio- nem non erit ista prolatio, ideieco quod ex neutris integris factum ost. Horum autem decem predica- meutorum diffinitionesinveneri non possunt,idcirco quod ea quae significant generalissima sunt.Substan- ' tiaenim et quantitas,et qualitas nulli unquam generi "videntur esse subjecta. Quare quoniam diffinitio omnis a genere ducitur,genus quod alii generi sub- ji jectum non est a diffinitione relinquitur.Sed nunc quidem omnium predicamentorum convenientia .. dixit exempla, post vero latius de unoquoque trac- b tabitur: et quoniam diffinitio inveniri nulla potest, quibusdam proprietatibus informantur,quare quo- niam de his dictum est plene, ad tractatum subs- tantie transeamus. ^L DE SUBSTANTIA. Subslantia aulem. qua proprie et principaliter et müaime dicitur,est quz neque de subjecto dicitur,neque in subjecto est,ut aliquis homo, vel aliquis equus. Se- cunda autem substantiz dicuntur species, én quibus illa qua principaliter substantie dicuntur, insunt. EL - ha» quidem et harum specierum genera, 44 aliquis homo,in specie:quidem est in homine,genus vero spe- ciei animal est.Secundz ergo substantiae hae dicuntur, ul est homo atque animal. .— Qugritur cur predicamentorum tractatum a sub- IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. I. 182 album; vel dé- A stantiis inchoaverit,nam quoniam omnis res autin subjecto est, aut subjecto non est, quidquidin sub- jectoest, eget subjecto, quoniam in propriis natura non potest consistere : e£ quoniam rebus omnibus substantia subjecta est, nihil eorum qu: sunt in subjecto preter substantiam poterit permanere.Sed prior illa natura est, sine qua alia esse non possunt, quocirca prior naturaiiter videtur esse substantia; non absurde igitur in disputatione quod prius per naturam fuit, prius etiam sumpsit, et diffinitionem quidem substantie proferre non potuit, sed post exemplum superius datum descriptionem quamdam profert qua quid sit ipsa substantia queamus agno- scere: hoc est autem, non esse in subjecto;substantia enim in subjecto non est. Facitautem quamdam sub- B stantiarum divisionem cum dicit,alias primas esse substantias, alias secundas : primas vocans indivi- duas,secundas vero individuarur specieselgenera : Ergo cum primis secundisque subtantiis commune sit nonessein subjecto,additum primis substantiis, de subjectis non predicari, primas substantias & secundis substantiisseparat;substantia enim indivi- dua, in eo quod est substantia, in subjecto non est : quod autem individua est, de subjecto non przdica- tur. Sunt ergo prime substantie qua neque in subjecto sunt, neque de subjecto dicuntur, ut est Socrates vel Plato.Hienim quoniam substantie sunt, in subjecto nullo sunt. Quoniam vero particulares individuique sunt, ne nullo subjecto predicantur. Secunds vero substantie sunt, quibuscommune est (; eum primis substantiis, quod in subjecto non sunt, proprium vero quod de subjecto predicantur, que secunde substantie sunt universales, ut est homo atqueanimal ; homo namque etanimal in nullo sunt subjecto, sed de subjecto aliquo preedicantur.Sunt igitur prime substantie particulares,secunde uni- versales.Proprie autem substantiasindividuas dicit, quod hominem quidem idem ipsam speciem;etani- mal, quod est genus, non nisi ex individuorum cognitionecolligimus.Quare quoniam exsingulorum sensibus generalitas intellecta est, merito proprie substantia individua et singulanominantur.Princi- ,paliter vero individue substantia dicte sunt, quod omne aecidens priusin individua, post vero in se- cundassubstantias venit Nam quoniam Aristarchus grammaticus est homo vero est Aristarchus, est homogrammaticus : ita prius omne accidensinindi- viduum venit, secundo vero loco etiam. in species generaque substantiarum accidensillud venire puta- bitur. Recte igitur quod prius subjectum est, hoc substantia principaliter appellatur. Maxime autem substantia prima dicitur, idcirco quod que maxime subjecta est rebus aliis, ea maxime substantia dici potest : maxime autem subjecta est prima substan- tia ; omnia enim de primis substantiis dicuntur,aut primis substantiis insunt, ui generaetspecies : nam- que et genera e species predicantur de propriis individuis, ut animal atque homo predicantur de Socrate, id est secunde substantie de primis : sin 183 AN. MANL. SEV. BOETII 184 vero sint accidentia, in primis substantiis principa- A animus,curnon has primassubstantias nuncupave- liter sunt. Quare quoniam et accidentia in primis substantiis principalitersunt,etsecundc substantie de primis substantiis praedicantur, prime substanlie secundis substantiisaccidentibusque subjecto sunt. Quare quoniam iste maxime subjecto sunt et acci- dentium subsistenticz,et secundarum substantiarum pradicationi,idcirco maxime subslantie nuncupan- tur. Dicit autem non omnis species neque omnia genera, secundas esse substantias, sed eas tantum que primas substantias continerent, ut est homo atque animal ; homo namque continet Socratem, id est aliquam individuam substantiam. Animal vero continet individuum speciemque,id est hominem et aliquem hominem.Quare genera et species qua de. primis substantiis predicantur,ipsas secundas putat p esse substantias ; hoc autem hoc modoait : Secunde autem substantie dicuntur in quibus speciebusilla qua principalitersubstantive dicuntur insunt: heec et harum specierum genera, et inde convenientía ponit exempla, ac si diceret : Non omnia genera neque omnes substantias dico,sed eastantum species in quibus individua illa, id est prim: substantie sunt, et harum specierum,id estque continent pri- mas substantias, genera. Hoc autem idcirco dictum videtur, ne quis colorem quod genus est, vel album quod est species, secundas putel esse substantias, isía enim primas sub se non continent: Sed dicat aliquis quemadmodum prime poteruntesse substan- tieindividue,cum omnequod priusestsublatum au- feratid quodest posterius, posterioribus verosublatis (1 priora non pereant?homo namque si pereat, Socra- tes quoque sit continuo periturus; si vero Socrates interierit, homo continuo non peribit.Si igitur,sub- latis generibuset speciebus, individua perimuntur, sublatis individuis, generas, speciesque permanent, magis primas substantias speciesetgenera nominari dignum fuit.Sed hoc modo individuorum natura non recte accipitur. Neque enim cuncta individuorum substantia in uno Socrate est, vel quolibet uno ho- mine, sed in omnibus singulis. Genera namque et species non exuno singv!o inf^llecta sunt, sed ex omnibus singulis individuis,:.....iis ratione concepta. Sémper etiam quee sensibus propinquiora sunt; ea etiam proxime nuncupanda vocabulis arbitramur. Qui enim primus hominem dixit, non illum qui ex singulis hominibus conficitur, concepit, sed animo quemdam singularem atqueindividuum cui hominis nomen imponeret, Ergo ,sublatissingulishominibus, homo non remanet,et,sublatis singulisanimalibus; animal interibit. Quocirca quoniam in hoc libro de vocabulorum significatione traetatus habetur, ea quibus vocabula prius posita sunt, merito primas substantias nuncupavit : prius autem illis vocabula suntindita,quaprius subsensibuscadere potuerunt, Sensibus vero objiciuntur prima individua, merito igitur ea prima in divisione posuit. Eodem quoque modo illaquestio solvitur que dicit : Cum naturali- ter prime intellectibiles sint substantie,ut Deus et D rit? Quoniam hiec de nominibus tractatus habetur, nomina autem primo illis indita sunt qua princi- paliter sensibus fuere subjecta, posteriora vero in nominibus ponendis putantur quaecunque ad in- telligibilem pertinent incorporalilatem ; quare quo- niam in hoc opera principaliter de nominibus trac- tatus est, de individuis vero substantiis que primae sensibus subjacent prima sunt diela vocabula in opere quo de vocabulis tractabatur, merito indivi- dus sensibilesque substantie prime substantie sunt posite. Cum autem tres substantie sint, ma- teria, species, et que ex utriusque conficitur undi- que composita et compacta substantia, hic. neque de sola specie, neque de sola materia, sed de utrisque mistis compositisque proposuit. Partes autem substantie ineomposito et simplicessunt,ex quibusipsa substantia conficitur,species et materia, quas post per transitum nominat dicens,substantia- rum partes et ipsa esse substantias, atque haoc hae- tenus. Nunc expositionis cursum ad sequentia con- vertamus. Manifestum est autem ez iis quae dicta sunt quoniam eorum qua de subjecto dicuntur,necesse est et nomen el rationemde subjecto praedicari, ut homo de subjecto aliquo homine przdicatur : py &dicatur quoque nomen ipsius, hominem enim de aliquo homine praedicabis. E Ratio quoque homtnis de subjecto aliquo homine prae dicabitur : quidam enim homo et homo est et animal, quare et nomen et ratio prazdicabitur de subjecto. Eo-- rum vero qud in subjecto sunt, in pturibus quidem neque nomen de subjecto neque ratio pradicabitur. In aliquibus autemnomen quidemnihil prohibetinterdum praedicari de subjecto ; rationem vero impossibile est praedicari, ut album, cum wn subjecto sit in corpore, praedicatur de subjecto : dicitur enim corpus album, ratio veroalbinunquam de corpore pradicabitur. Alia, autem omnia aut de subjectis dicuntur. principalibus subslantiis, aul in subjectis eisdem sunt : hoc autem. manifestum est ez his quae per singula proponentur, ut animal de homine pradicatur, ergo de aliquo homine ; nam si de nullo aliquorum hominum, neque omnéno de homine. hursus color in: corpore est, ergo et in aliquo corpore ;nam si non in aliquo séngulorum,nec omnino in corpore. (Quare alia omnia aut de subjectis princi- palibus substantiis. dicuntur, aut in subjectis eisdem sunt. Non existentibus ergo primis substantiis impos- sibile esLesse aliquid aliorum. Omnia quicunquedictasunt velin subjecto sunt, - vel de subjecto praedicantur, sed non omnia quze- eunque in subjecto sunt,desubjectis propriis dicun- tur, namque quod in subjecto aliquo est,de proprio subjecto predicatur : utalbum de eorpore preedica- tur,dicitur enimcorpusalbutin.Sed quoniamsecunde - sulstantie primarum substantiarum vel species vel genera sunt (Socratis eniin species homo est,et ani- mal genus),genus autem de subjectis speciebus etin- dividuisunivocepredicatur,secunde substantie de subjectis speciebus univoca predicatione dicuntur. - Convenitnamque primarumetsecundarumsubstan- . — À 185 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. I. 186 tiarum si sit una facta, diffinitio. Namque animal A stantis, nisi de primis substantiis, predicarentur, illa et homo et Socratesuna diffinitione jungitur, quod substantie animate atque sensibiles sunt. Igitur secunde substantizitadesubjectis preedicantur pro- priis,id estde primis substantiis, ut univoce predi- centur.Illorum vero quo sunt in subjecto aliquoties quidem neque nomenipsum de subjectodicitur.Nam virtus in anima est,sed virtus de animo minime pr&- dicatur ; aliquoties autem denominative dicitur, ut grammatica, quoniam est in homine,denominative grammaticus a grammatica dicitur. Sepe autem ipsum nomen de subjecto predicatur, ut quoniam album est in corpore,corpus album dicitur, sed sive nomen non predicetur, sive denominative dicatur, sive proprio nomine preedicatio sit, diffinitio ejus quod est in subjecto de proprio subjecto nunquam praedicabitur:ut album,quoniam est in subjecto cor- pore, predicatur quidem aibi nomen de corpore, diffinitio vero albi ad corpus nullo modo dicitur, album namque vel corpus unarationeutraque diffini- ri non possunt.Amplius,si omne accidens in subjec- to est,et substantia subjectum est, differtab acciden- tesubstantia,differtetiam diffinitiosubstantie atque accidentis, quod eadem diffinitio subjecti et ejus quod est in subjecto esse non potest. Atque hoc est quod ait:Eorum vero que gunt in subjecto, in plu- ribus quidem nequenomen de subjecto neque ratio predicatur,ut virtus in anima.Addidit quoque : In aliquibusautem nomen quidem nihil prohibet inter- dum predicari,et in aliis quidem denominative, in aliis vero recto nomine fit predicatio. De secundis vero substantiis semper ad primassubstantias prae- dicatio pervenit.Nam si quidam homo, et homo est et animal, et csetera, una diffinitio animalis et ad hominem et ad quemdam hominem convenienter aptabitur.Magis tamen esse substantias individuus et particularesipse signifieantius monstrat. Namcum omnis res aut substantia sit aut accidens, et sub- -stantiarum alie sint prime, alid secundi,fit trina partitio, 3ta ut omnis res, aut accidens sit, aut se- cunda substantia,aut prima. Horum autem ut sub descriptione divisio fiat,hcc modo dicimus:Omniíis res autin subjecto est,autinsubjectononest; eorum qua : in subjecto sunt,alia predicantur de subjecto, alia -minime;eorum quiin subjecto non sunt;alia denullo subjecto przedicantur, alia vero predicantur. Ergo omnisresaut in subjecto est,aut in subjecto nonest. Autin subjecto est et de subjecto predicatur, aut in subjecto est etde nullo subjecto predicatur, aut -in subjecto non est,et de subjecto predicatur,aut in subjecto non est, et de nullo subjecto praedicatur. Hisigitursumptis,si primassubstantias separemus, remanent secunde substantie atque accidentia.Sed secunde substantie sunt qua in subjecto non sunt et de subjecto predicantur.Ergo esse suum,nisi in hoe quod de'aliquo pradicantur,non retinent. Pre- dicantur autem secunde substantie de primis,ergo ut secunde substantie sint, predicatio de primis - substantiis causa est.Non enim essentsecunde sub- vero que in subjecto sunt penitus consistere non valerent,nisi fundamenti quodammodo loco primis substantiis niterentur.Ergo omnia qu&cunquesunt preter primas substantias,aut secundo substantia erunt aut accidentia. Sed secunde substantie de primis substantiis predicantur,accidentiain primis substantiis sunt.Quocirca omnia aut de primissub- stantiis predicantur,ut secundz substantia, aut in primis substantiis sunt,ut aecidentia,quod Aristo- teles proposuit hoc modo : Alia autem omnia aut de subjectis dicuntur principalibus substantiis, autin gubjectis eisdem sunt,hic quoque verissima sumit exempla. Ait enim : Si accidens in nullo subjecto corpore esset,neo in corpore esset omnino. Nam si in nullo singulorum,in nullo generaliter esse dice- retur.Et item animal nisi de singularibus atque in- dividuis hominibus predicaretur, nec de homine pradicaretur omnino.Quare quoniam ideirco predi- cantur secunda substantie,quoniam sunt prim,et idcirco sunt aliquid accidentia, quoniam eisdem prim: substantiae subjecta suut, si primo substantia non sint, neque quz de his praedicantur mansura sunt,neque quz in his subjectis permanebunt. Secundarum vero substantiarum. magis substantia est species quam genus, propinquior enim est pyima substantia. Si quis enim assignet primam substantiam quid est, evidentius et convenientius assignabil speciem proferens quam genus,ut quemdam hominem assignans, manifestius assignabit; hominem. quam animal assi- gnando.lllud enim proprium est magis alicujus hom - nis,hoc autem. communius. Et cum aliquam arborem reddideris jmanifestius assignabil,cum arborem reddi- deris, quam plantam. Constat individuas substantias primas et maxime et proprie esse substantias. Secundae vero substan- iie,id est genera el species, sicul non equaliter & prima substantia distant,ita non equalitersubstan- ti: sunt;)nam quoniam propinquior estspecies prime substantiae quam genus idcirco magis estsubstantia species quam proprium genus,ut homo propinquior est Socrati quam animal,atque ideo magis est homo substantia.Animalveroquanquam etipsum substan- tia sit,minus tamen homine ; hocautem idcirco eve- nit, quod in omni diffinitione convenientis species ad primam substantiam dicitur,quam genus.Nam si quid sit Socrates aliquis velit ostendere, propinquius substantiam Socratis proprietatemque monstrabit,si dixerit eum esse hominem, quam si animal. Quod enim animal estSocrates,communeest cum e:eteris qüi homines non sunt,id estcum equo atquebove. Quod vero homo est,cum nullo alio est commune, nisi cum his quisub eadem speciehominis continen- tur. Quocirca propinquior erit ad significationem disignatio,cam individuo species redditur,quam si generis vocabulum predicetur. Rursus si quamlibet individuam arborem designare aliquis volens,arbo- rem dicat, propinquius designabil quid sit id quod diffinivit, quam si plantam nominet : planta autem 187 AN. MANL. SEV. BOETII 188 genus est arboris; preedicatur enim planta et deiis À species,que in alias species dividi non valerent. Hee quaarbores non sunt,utde caulibus atquelactucis : quare constat species magis esse substantias, eo quod sint primis et maximesubstantiis propinquio- res.Et quod in eo quod quid sit, assignata species convenientibus etevidentiusassignet,genus verolon- ginquius atque communius. Amplius principales substantie eo quod aliis omni- bus subjecta) sunt,et alia omnia aut de his predican- tur,auL in eis sint,ideo mazime dicuntur substantiae. Sicul aulem principales substantia ad alia, omnia se habent,sic el species ad genus se habet,subjacet enim spectes generi,genera enim de speciebus praedicantur, species aulem de generibus mon convertuntur, Quare et ex his manifestum cest speciem magis genere subs- tnatiam esse. Magis esse substantias species validiori rursus argumentatione confirmat, per similitudinem nam- que hocita esse declarat.Nam cum omnessubstantice aut primesint autsecunde,secundarum autem aut genera aut species,specierum atque generum quid- quid similius primis substantiisinvenitur,hoc magis substantia merito putabitur.Sed prime substantiae idcirco maxime substantie dicuntur,quod omnibus ita subjects sunt,ut aut in ipsis sint cetera ut acci- dentia, aut de ipsis alia predicentur ut substantie secunde.Quodergoin primas substantias, hoc idem in species venit. Namque speciesetcunctissubjacent accidentibus, et de specicbus genera praedicantur, de generibus vero species non predicantur. Quare non similiter generasubjacent,quemadmodum spe- cies. Non enim de generibus species praedicantur. Ergo sicut primcsubstantie subjecte sunt secundis subsiantiiset accidentibus,ita species subject» sunt et accidentibus et generibus. Genera vero quanquam subjectasintaccidentibus,speciebus tamen ipsa non subjacent. Quocircamajor est similitudo specieiad primas substantias,quam generis,quod si major est similitudo specierum ad maximas substantias,ipse erunt magis substantie.Sed ne quis non arbitretur dicere quod ea qua sunt genera species esse non possunt, sed in eo quod sunt genera, species esse non possunt, Nam in eo quod species est,de superio- ribus non predicatur, sed in eo quod genus, de eo predicabitur cujus est genus.Quocirca genera ipsa quorum sunt generahis subjacere non possunt,spe- cies vero quorum sunt species,de his predicari non possunt. Ipsarum vero specierum quecunque non sunt genera, nihil magis allerum altero substantia est, nihil enim familzarius assignabis de aliquo homine,homanem as- signando,quam de aliquo equo,equuin.Similiter autem et principalium | substantiarum. | mihil magis alterum allero substantia est, mil. enim magis aliquis homo substantia est,quam aliquis bos. Predictum est quoque,ut Porphyrius in libro de generibus, speciebus, differentiis, propriis, atque accidentibus planissime docuit, alia esse solum ge- nera,quorum genus inveniri non posset,alia solum D autem sunt que de pluribus numero differentibusin eo quod quid sit predicantur, ut homo de singulis hominibus dicitur,et equus de singulis equis,et bos de singulis bobus, qui sub propria specie positi a seipsis proprie nature figura non discrepant.Ergo hujusmodi species, ut est homo atque equus, quae solis individuis presunt, quoniam genera esse non possunt,equalilersempersubstantisesunt.Nam tam propinque redditur de quolibet individuo equo;no- men equi, quam de quolibet individuo homine,ho- minis nomen, Quocirca ei equaliter species hae,qua genera non sunt,ad primas substantias sunt,equa- literesse substantie merito putabuntur ; hocautem dicil non quod omnes species aqualiter substantid sint,sed qua «qualiter a primis substantiis distant, Potest enim fieri utcujuslibet superiorisgenerisuna qualibet species sit, quz&e comparata ad propriam speciem minusilla superior videaturessesubstantia: utanimalis siquis dicat speciem esse avem,ejusdem quoque speciem hominem,avis et homo non e&qua- liter substantie sunt,idcirco quod avis homine su- perior est. Homo namque in alias species non dividi- tur, est enim magis species. Avis autem potest in alias dividispecies.ut in accipitrem et vnlturem quae quanquam aves sunt specie,tamenipse dissentiunt. Proprie autem species accipereac vulturest,hi enim solisindividuis presunt.Quare homoatque aceipiter equaliter à primissubstantiis distant,et suntdequa- liter substantie.Homo vero atque avis,quoniam su- perior est avis homine, non equaliter substantie sunt, magis enim substantia homo est. Ergo qua- cunque species vqualiter a suis individuis distant, equaliter substantie sunt.Quod quoniam species he que genera non suntequaliter aprimis substantiis absunt,zqualiter substantie dicuntur. P'anum au- tem est, ut expositione non egeat, primas quoque substantias equaliteresse substantias,aliquis homo - enim atque aliquis equus,quoniam sunt individua, principaliter substantie sunt,et proprie et maxime. Quocirca in maximis substantiis, neque minus, ne- que magis substantia poterit inveniri. Individua igitur equaliter substantie sunt. Merito igilur post principales substantias,sola alio- rum species et generadicuntur essesecunda substantiae. Eorum enim praedicantur, principalem substantiam sola hac indicant. Aliquem enim hominem si quis as- signaverit quid sit, speciem quidem vel genus assignans, familiariter assignabit et man festus faciet. hominem vel animal assignans. Aliorum vero quidquid. assgna- verit quilibet assignabit. extranea, velut album, aui — curri, aut quecunque Latium reddens,ergo merilo hae solae aliorüm,secunda substantia dicuntur. Ordine et convenienter post primas substantias,id est individua,genera et species secundas esse sub- stantias constitutas monstrat Aristoteles, que est firmaatque expedita probatio; ait enim:Post primas substantias recte genera etspecies secundassubstan- tias esse nominatas.In diffinitionibus enim ubi gub- -— 189 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. I f£ 54 190 stantia cujuslibet ostenditur,nihil aliud primas sub- A quoniam substantiz diffinitio nulla est reddita,id- stantias monstrat, nisi genus et species.Socrates namque,si quis quid sit interroget, dicitur homo, vel animal,et in eo quod quid sit Socrates interrogatus, recte hominem velanimal esse respondet. Quare quid sint prime substantie secunde monstrant, quodsi quis preter secundas substantias in interro- gatione quid sit prima substantia dicat,id alienissi- me profert,ut si quid sit Socrates interroganti ali- quis respondeat album vel currit,vel aliquid hujus- modi,quod secunda substantia non sit,nihil conve- nienter unquam profert,si quid de prima substantia preter secundas substantias dicat. Quare quoniam nihil eorum qui non sunt secunde substantig, quid sit prima substantia declarat,secunde autem substantie genera et species sunt, recte post pri- mas substantias species et genera secunde dicun- tur esse substantia. Amplius principales substantiz eo quod. alits om- nibus subjaceant, et alia omnia de ipsis przdicantur aub in. spsis sunt, idcirco propric? substantice dicun- tur.Sicut autem primae substantiz ad omnia alia sese habent,ita principalium substantiarum genera et spe- cies ad omnia reliqua sese habent. De his enim omnia reliqua praedicantur, aliquem enim. hominem dicis grammaticum esse,ergo et hominem et. animal gram- maticum dicis similiter autem el wn aliis. Hec quoque est de eadem re probatio,qua recte post primas substantias genera et species esse posi- tas verissima ratione confirmat.Namque individua idcirco prime dicunturesse substantiz,et quodaliis cunctis subjaceant.Nam quoniam secundis eubstan- tiis ad predicationem supposite sunt,et de his se- cunda substantie dicuntur,et quoniam accidentibus - . ut possint esse accidentia subduniur,ideiroo prime substantie sunt.Et sicut prime substantie cunctis subjacent accidentibus, sic. etiam secunde. Nam quoniam aliquis homo accidentibus subjacet,ethomo - et animal accidenti supponitur,et quoniam est qui- - dam homo grammaticus,id est Aristarchus,est ho- mo grammaticus, est etiam animal grammaticum. Quocirca accidentibus prime substantie principa- liter subdurtur,secunda vero secundo loco,et que madmodum prim: substantie et accidentibus et - secundis substantiis subjacent,sic secunde substan- tie accidentibus supponuntur,sed secunde substan- iie species et genera sunt.Recte igitur post primas substantias species et genera secundas gubstantias esse proposuit. Commune est autem omni subslantize in subjectonon esse,principalis enim substantia meque de subjecto ali- quo dicitur neque in subjecto est.Secundae vero substan- lig sic etiam constant, quianullaest in subjecto. Etenim homo de subjecto aliquo homine dicitur, in subjecto aulem nullo est, neque enim in aliquo homine homo - esl.Similiter animal de subjecto quidem dicitur aliquo homine,non est autem animal in aliquo homine. Postenumerationem substantiarum et divisionem "in qua alias primas;alias secundas esse proposuit, C circo,quiageneralissimum genus diffinitionibus non tenetur, proprietatem quamdam cupit exquirere, quasi signum aliquod quo substantiam queamus agnoscero,priusque quid ipsis substantiis communi- ter possit evenire proponit;post vero quid illis pro- prium sit querit, sed idcirco ista praemittit, ut ad illud veram proprium sine ullo errore percveniat,et quod vere est substantiarum proprium ultimum di- cai. Tribus autem modis proprium significaLur.Est enim proprium quod alicui speciei omni evenit et non soli,ut homini bipedem esse.Omnis enim homo bipes est,sed non solus, aves namque et ipse sunt bipedes.Aut soli e£ non omni,ut eidem homini eve- nit ut sit grammaticus,sed non omni homini,neque enim omnis homo grammaticus est. Aut vero tertia proprii significatio est,que» omni et soli et semper, ut risibile.Omnis enim homo risibilis est,et solum est animal homo quod rideat.Ex his igiturilla duo superiora que diximus, ubi omni et, non soli, aut s0li et non omni,esse quedam propria dicebamus, qua a propriorum veritate esse videntur aliena.Hoc vero tertium quod omni inest ei soli, hoc vere est proprium,illaautem superioraconsequentiaquidem dicuntur, non tamen vere propria, hoc autem ulti- mum vere est proprium.Quecunque ergo talia pro- pria Aristoteles invenerit,que aut solis etnon omni- bussubstantiis,automnibus et non solis eveniant,ve- lutnon verein natura cujuslibetconstiluta repudiat. Illud vero ultimum ponis quod et omni substantie el soli valeat evenire.llla enim sunt propria que con- vertuntur,ut si quid fuerit homo, risibile est, si quid est risibile, homo est:haec autem solum con- verti possunt, qui omni solique contingunt, nam neque ulli alii magis, neque ulli minus evenienl; quare his predictis ad loci ipsius orationem exposi- tionemque veniamus. Quod ergo dicit hoc est, om- nibus substantiis commune est, ut in subjecto non sint,namque prime substanlise,id est individua in subjecto non sunt,quod planissime his demonstra- tur. Nunquam enim particularis substantia alicui accidens esse potest,secunds; vero substantie ha- bent quamdam imaginem quod sint in subjecto, vi- dentur enim secunde substantie in subjectis,id est primis substantiis esse, sed falso, nam secunde substantia de primissubstantiissolum predicantur, non in ipsis sunt.Animal enim dequodam homine tantum dicitur,nonetiam in aliquo homine consistit, utin subjecto.Hoc autem illa res probat,quod om- nia quaecunque in subjecto sunt, eorum quoque in- dividua in subjecto sunt,color quoniam in subjecto corporeest,et quidam color subjecto corporenititur, in hoc vero quoniam prime substantie,id est indi- vidua in subjecto non sunt,nec eorum universalia, id est secunde substantie, qua genera speciesquo sunt, possunt aliquo niti subjecto. Quare secunde substantice primas substantias ad preedicationem tan- tum subjectas habent, non etiam ut ipse primis substantiis aceidant,Illud quoque maximur argu- 191 AN. MANL. SEV. BOETII 192 mentum est secundas substantias non esse in sub- A est unius possunt et nominis nuncupatione,et diffi- jecto, quoniam omne quod in subjecto est polest mutari,illa qu: subjecta est non mutatur,ut color qui est in corpore, eodem eorpore manente potest mutari,ut niger fiatex albo.Manentibus autem sub- stantiis primis,secunde substantie non mutantur. Quam vero ipse Aristoteles posuit probationem,se- cundas substantias non essein subjecto,hujusmodi est, predocuitenim quorumdam que suntin subjecto nomen de subjectis posse preedicari,rationem vero nunquam. Album enim cum sit in corpore,dicitur corpus album,et predicatur albedo de corpore,sed alia est diffinitio albedinis, alia corporis. Secunda vero substantie de primis substantiiset nomine prze- dicantur, et diffini&one junguntur. Nam quidam homo animal est et homo,sed quidam homo,et ho- minis,el animalis ratione diffinitur. Et ut veracissime sententia concludatur, omne quod est in subjecto, equivoce desubjecto dicitur.Secunde vero substan- tie de primis non &quivoce,sed univoce nuncupan- tur,idcirco quod (ut dictum est) et nomine et diffi- nitione consentiunt, Quare quemadmodum prima substantie in subjecto non sunt,sicsecunde subjecto carebunt.Commune est igitur omnibus substantiis, et secundis et primis in subjecto non esse,et quod- cunque substantia fuerit,consequens est ut in nullo subjecto sit.Sed queritur utrum hoc soli substantie insitan etiam aliis,nam sisoli substantie: inest,quo- niam omni substantie hoc inesse monstravimus, quodinsubjeetonon sit, verum proprium dicitur esse substantie, non esse in subjecto.Hoc enim dictum estesse maxime proprium,quod omnibus inesset ct solis,sed hoc non esse substantic, proprium veris- sima Aristoteles probatione confirmat dicens : Ampl£us eorum qua sunt in subjecto nomen quidem de subjecto aliquando nihil prohibet pradicari, ratio- nem vero impossibile est. Secundarum vero substantia- rum ei nomen de subjectis et ratio pradicabitur, ra- tionem enim homáinis et. animalis de aliquo homine praedicabis.Quare non erit substantia eorum qua sunt in subjecto. Non est autem hoc proprium substantiz, mamque et differentia eorum est, qua in subjecto non sunt, bipes enim et gressibile de subjeclo quidem ho- mine dicitur,in subjecto autem mullo est,non enim in homine est bipes,neque gressibile.Ratio quoque diffe- renti de illo dicitur de quo ipsa differentia praedica- tur,ul st gressibile de homine dicitur,et ralio gressi- bilis de homine pradicabitur,est enim homo gressibilis. Non esse proprium hoc substantia dicit, idcirco quod in differentiis idem sit,in nullo enim differen- tia subjecto est,ad illud namque recurritur. Si dif- ferentia in subjecto esset,nominetantum de subje- cto predicaretur,non etiam ratione.Differentia vero de eo de quo dicitur univoce predicatur,ut si quis dicat gressibilem differentiam de homine,ipsius dif- ferenti; diffinitio quoque homini convenienter apta- bitur.Gressibile namque est quod per terram pedi- busambulat,et homo est quod per terram pedibus ambulat, ita differentie et ejus de quo ipsa diffe- rentia dicitur una poterit esse ratio substantie,id nitionis determinatione conjungi.Quod siin subjecto esset differentia, nequaquam de subjecto sibi univoce predicaretur. Quare non proprium est substantie quod retinet etiam differentia, differentia namque substantia non est. Esset enim proprium substantia in subjecto non esse.Non est aulem dilferentia acci- dens,esset enim in subjecto. Omnis autem res aut accidens est, aut substantia, id est aut in subjecto est,aut in subjecto non est,et sunt accidentia que- cunque in substantiam subjecti non veniunt, qua- que permutata naturam substantie non perimunt. Si quibus vero peremptis subjecta interimantur, illa proprie accidentia non vocamus,differentia vero est quide pluribusspeciedifferentibus in eo quod quale 'sit predicatur.Sed differentia substantia non est, idcirco quod si esset substantia non in eo quod quale sit desubjecto,sed in eo quod quid sit preedicaretur. Qualitas vero solum non est,esset enim accidens et in subjecto.An magis ex substantia et qualitate dif- ferentia ipsa conficiturjita ut illud de quo predica- tur, perempta differentia simul interimatur, ut ca- lor,oum estin aqua,perempto calore,potest aqua in sua substantia permanere, et est calor in subjecta aqna,quo interempto,aqua non peribit.Idem tamen calorestin igne,sed peremptocalore,ignem interire necesse est.Quare heec qualitas caloris substantiali- ter inest igni,et est propria differentia,id est subs- tantialis.Concludendum est igitur differentiam,ne- que solum substantiam esse,neque solum qualita- tem, sed quod ex utrisque conficitur substantialem ' qualitatem,que permanet in natura subjecti,atque ideo quoniam substantia participat, aceidens non est, quoniam qualitas est,a substantia relinquitur. Sed quoddam medium est inter substantiam et qua- litatem,qus quoniam in subjecto non estet substan- tia non est,proprium substantie non est non esse in subjecto.Post hoe illuc quoque dicit non deberenos conturbari, ne forte substantiarum partes,que ita sunt in toto quasi in aliquo subjecto,aliquando co- gamurnon substantias confiteri.Substantiarum par- tes in subjecto sunt,sed non ut accidentia,videmus enim quasdam partes substantiarum ita essein toto quasi sint in subjecto,ut caput in toto corpore est, et manusin toto corpore est,forma quoque et mate- ria qu: sunt partes composite substantie in ipsa D composita substantia sunt. Ne forte ergo cogamur aliquando partes substantiarum, quoniam sunt in subjecto, suspicari non esse substantias, sed acci- dentia, preemonet dicens : à; Non conturbent autem nos substantiarum partes,ut qua ila sint in toto, quasi in subjecto, ne forte coga- mur confiteri eas mon esse. substantias, non enim sic dicebamus ea esse qua sunt in subjecto ut quas? par- Les essent in aliquo. Hoe enim rationis affert cur ista accidentia esse aliquis suspicari non debeat. Illa enim accidentia esse diffinita sunt in objecto, que non essent ut quadam pars,hoc enim superius ait.In subjecto au- tem essedico,quod cum in aliquo sit,non sicut que 193 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. I. 194 dam pars et impossible est esse sineeo in quo est. A possit. Et hoc idem evenit de specie cujusdam ho- Quocirca quoniam accidentia ità sunt in subjecto, ut subjecti partes non sint,substantiarum vero par- tes in toto ita sunt, ut in subjecto non sint, partes substantiarum,partes accidentium esse nullus recle suspicari potest. Inest autem substantiis et differentiis ex his omnia univoce pradicari.Omnia enim quz ab his pradicata sunt,aut de individuis pra dicantur aut de speciebus; aprimanamque substantianullaest praedicatio denullo enim subjeclo dicitur.Secundarum vera. substantiarum species quidem de individuo praedicatur, genus autem et de specie et deindividuo.Similiter autem et differents de speciebus, et de individuis praedicantur. Rationem eliam suscipiunt prima substantize specierum et gene- rum,et species generis, quaecunque enim de prodicato dicuntur,eadem et de subjecto dicuntur. Similiter au- tem et differentiarum rationem suscipiunt et spectes, et individua, univoea aulem erant, quorum, et nomen commune el ratio eadem est.Quare omnia qua à sub- stantiis et differentiis sunt,univoce dicunlur. Quoniam in subjecto non esse differentiis et sub- stantiis commune monstravit,aliam rursus commu- nitatem substantiarum differentiarumque propo- sguit.Nam cum substantiarum alie sint prime, alie secunda,et prime substanticsint individue, quoni- -amnihil individua possunt haberesubjectum,ab indi- viduisnulla predicatio est. Secunde vero substantie de individuis, id est de primis substantiis, pradi- cantur, et de his univoce dicuntur. Secundarum enim substantiarum nomen deindividuis preedicatur et ratio. Ae de individuo quidem et species predi- catur et genus,ut de Platone,id est de aliquo ho- mine,ethomo dicitur,et animai,aliquis enim homo est,et animal,et utriusque de individuo predieatur ratio.Dieimus enim aliquem hominem animal esse rationale mortale, qua est speciei diffinitio, id est hominis.Et rursus aliquem hominem dicimus esse gubstantiam animatam atque sensibilem,quz gene- ris est diffinitio,id est animalis.Species vero generis sui et diffinitionem suscipit et vocabulum,de homi- ne emin animal predicatur,dicitur enim homo ani- mal est,et idem ipse rursus homo rationem suscipit animalis.Dicimus enim esse hominem substantiam animatam atque sensibilem. Constat ergo quoniam et genera et species de individuis,et genera de spe- ciebus univoce praedicantur, id est in omni predi- catione secunde substantic univoca appellatione de subjectis dicuntur,quod his cum differentiacommu- ne est.Differentia namque despeoie de qua dicitur, etde ejus individuoipsa quoque univoce predicatur. Nam cum sit gressibilis differentia de aliquo homine predicatur,dicitur enim quidam homo gressibilis, ut Plato et Cicero,sed et diffinitionem differentie suscipiunt individua,de quibus illa differentia pre- dicatur.Gressibile namque est, quod per terram pe- dibusambulare potest.Et quemdam hominem possis ita secundum nomen differentie diffünire, ut dicas Platonem esse quod per terram pedibus ambulare minis,id est de homine : homo namque,id est ipsa species,cum sit gressiblis, potes! diffiniri. Homo est quod per terram pedibus ambulare possit. Ergo et differentize dehisde quibus pradicantur,univoce di- euntur.Quocirca quoniam eli secunde substantie de his de quibus predicantur univoce dicuntur,et dif- ferentia eodem modo,quecunque a substantiis vel differentiis predicationes fuerint,hec et de subjectis univoce pridicabuntur.Qua autem causa sit ut se- cunde substantie de primis substantiis univoce pra- dicentur,illa quam supra docuit Aristoteles nos ad- monens dixit,omnia enim quicunque de predicato dicuntur,eadem etiam dicentur de subjecto.0Omnes enim. differentie qua sunt specific generis predi- cantur et despecie et de individuo,ut quoniam ani- mal efficiunt differentize animatum atque sensibile, eadem et de specie, id est homine, et de individuo, id est aliquo homine, preedicabuntur; quod cum su- perius dictum est,nuno quantum expositionis bre- vitas postulat, dixisse sufficiat. Omnis autem substantia videtur hocaliquid signifi- care,atque in primis quidem substantiis indubitabile el verum est,quoniam hoc aliquid significant.Individuum enim el unum numero 2st quod significatur.In secun- dis vero substantiis,videtur quidem similiter appeliatio- mis figura hoc aliquid significare,quando quis dixerit vel hominem, vel animal, non tamen verum est, sed magis quale aliquid. significat ; neque enim est unum quod subjectum est,quemadmodum prima substantia, sed de pluribus homo dicitur. et animal. Non autem C simpliciter quale quid significat,quemadmodum album, nihil enim album aliud significat quam qualitatem,ge- nus aulem et species circasubstantiam qualitatem deter- minant,qualem enim quamdam substantiam significant plusaulem in genere quam in. specie determinatio fit, dicens enim animal plus complectitur quam hominem. Postquam superius geminas dixit substantie con- sequentias, id est in subjeclo non esse, et cuncta ab his univoce preedicari, et eas a maximdm proprio sub- stantis separavit,idcirco quod differentiis eliam vi- dentur esse communes, aliud adjicit quod idcirco substanti: proprium non sit,quod non sit in omni substantià.Nam quemadmodum quantitas,quantum significat,et qualitas quale,sie etiam substantia vi- . detur hoc aliquid significare.Nam eum dico Socra- D tes vel Plato vel aliquam individuam substantiam nomino,hoc aliquid significo,sed omnibus hoc sub- stantiis non inest.Individuis namque quoniam par- ticularia sunt et numero singularia,verum est hoc aliquid a substantiis significari. In secundis vero substantiisnon idem est.Namquesecundd substan- tie non sunt un$,nec numero singulares,sed spe- cies intra se plurima individua continent,el multas intra se species genus includit,quocirea cum dico homo, non hoe aliquid significavi,neque enim sin- gulare est hominis nomen,ideirco quod de pluribus individuis praedicatur, sed potius quale quiddam ; qualiscnim substantia sit demonstratur,cu?: dicitur 195 AN, MANL. SEV. BOKETII 196 homo.Qualitas autem hac circa substantiam termi- A contrarius.Sed si quis forsitan dicat,cum ignis atque natur,nam sicut individua qualitas species et genera qualitatis habet,etsieut singulas quantitates quan- litas speciebus et generibusclaudit,ita quoque indi- viduarum substantiarum specieselt genera secundae substantie sunt. Ergo cum dico homo, talem sub- stantiam significo, que de pluribus numero diffe- rentibusin eo quod quid sit priedicatur,qualem ergo quamdam substantiam significo,cum hominem dixi, talem scilicet qu: individuis nominetur,jidem quo- que de genere est. Nam cum dico animal,talem sub- stantiam significo que de pluribus speciebus dica- tur.Est igitur qualitas,ut album,qu« semper sit in substantia,sed non ut ipsam substantiam interimat, ideirco quod proprietatem substantie albedo non habet.Qualitas vero hec qua de substantiis dicitur, circa substantiam qualitatem determinat, qualis sit enim illa substantia demonstrat.Nam si homo est rationalis,et substantia eritrationalis,sed rationalis qualitas est.Qualem ergo substantiam monsirant se- cunde substantie. Quocirca non est hoc proprium substanti:, hoe aliquid significare. Secunde enim substantie non hoc aliquid, sed quale aliquid (ut dictum est) monstrant,ita tamen quale aliquid mon- strant;utipsam qualitatem circa substantias deter- minent.Qualitasenim secundarum substantiarum in individuis est,de ipsis enim naturaliter predicatur qua ipsa individue substantie sunt.Qualitas igitur secundarum substantiarum cirea individua, id est qua prima sunt terminatur. Delerminatio vero quo- lies ipse terminus multa concludit, major est, et minor quoties pauciora,quocirca genus plurima col- ligit, species vero non tam plurima.Nam cum dico animal, etiam hominem bovemque, et alia cuncta animalia hoc uno nomine elausi.Cum vero dico ho- mo,solos homines individuos hae nominis significa- tioneconclusi,quocirca major (it determinatio perge- nus quam per speciem,et fit determinatio circa sub- stantiam qualitatis, vel quod substantialis qualitas in genere et specie est, vel quod secundum quam- dam communionem subjectorum dicitur. Sed per se qualitas,ut album,neque ullius substantiam signifi- cat,neque ullam communionem,sicut genus specie- rum suarum,etindividuorum species,ostendit.Quo- circa aliud substantie proprium requirendum est. Inest autemsubstantiis etiam nihil ipsisesse contra- rium, primae enim. substantie quid erit contrarium, ut alicui homini vel alicui animali,nihil enim est con- trarium, at vero nec homini nec animali aliquid est contrarium ;non est autem hoc substantiae proprium, sed etiam multorum aliorum,ul quantitatis : bicubito enim vel tricubito nihil est contrarium,at vero nec de- cem nec alicui taldum.Nisi quis forte multa paucis di- cat esse contraria,vel magnum pravo,delerminatarum vero quantitatum nullum ulli est contrarium. Adjecit quoque aliud substantie proprium dicens substantie nihil esse contrarium,hoc autem ex ea qua sigillatim fit induclione confirmat. Homo enim homini vel equo, vel alicui alii animalium non est D aqua substantia sint,ignem aque esse contrarium, mentietur.Non enim ignis aque contrarius est,sed qualitates ignisqualitatibus aque opponuntur.Calor enim et frigus contraria sunt,et humor et siccitas, qua qualitates cum alice sint in igne, alie in aqua, ipsassubstantias eontrarias facere videntur,sed non sunt; hoc autem ex omnibusaliis substantiis potest probari, in quibus nihil quisquam poterit invenire contrarium.Sed hoc solius substanti: proprium non est, namque et quantitas delinita contrariis caret. Nam neque duo tribus contraria sunt, neo duobus quatuor, nec aliquid hujusmodi: nam si dicamus tres duobusessecontrarios,cur non his duobus etiam quatuor vel quinque contrarios esse ponamus ?nulla p enim afferri ratio potest, cum tres duobus contrarii sint,cur quatuor vel quinque duobus contrarii non sint. Quod si hoc est,vel quatuor,vel tres,vel quin- que, vel quicunque a duobus distant numeri, contra- rii flant duobus, eterunt unirei multa contraria, quod fieri non potest.Non est igitur contrarium ali- quid quantitati.Sed si quis dicat magnum pravo vel mulie paucis esse contraria, haec quidem etiamsi quis quantitates esse confirmat,tamen diffinite quan- titates non sunt,quantum enim sit magnum vel quan- tum parvum,non definit qui loquitur, eodem modo, etiam de multis atque paucis. Quare si quis hac quantitates esse dicat,indeterminatas indefinilasque esse confitlepitur.Dieit autem Aristoteles terminate quantitati nihil essecontrarium,ut duobus veltribus vellinee vel superficiei.Quod si etiam alize quantita- tes habent contraria,ali: vero non habent,nihil om- nino impedit ad hoc quod dicitur, proprium non esse substantiz,idcirco quod constat quasdam quantita- tes non habere contraria.Quod si hocet in quantitati- bus evenitnon esse contrarium,substantiarum pro- prium non ost, Atque hic quidem si quis magnum vel parvum in quantitatibus ponat, manifestum est (utipse est posterius monstraturus) hzc non esse quantitates,sed ad aliquid,magnum enim ad parvum dicitur;sed cum ad ea loca venerimus, propositi or- dinem loci diligentius exsequemur.Nunc quoniam declaratum est et substantic nihil esse contrarium, et hoc ei proprium non esse,quoniam idem etiam in quantitatibus consideratur,ad sequens proprium ex- positionis semitam convertamus. Videtur autem substantia non suscipere mugis et mi- nus,dico aulem hoc non quod. substantia a substantia non sit magis et minus substantia hoc enim dictum est, quia est,sed quoniam unaquaque substantia, hoc ipsum quod .-esl,non dicilur magis el minus,utlstest haec sub-- stantia, homo,non est magis aut minus homo,nec ipse seipso,nec alter altero,non est enim alter altero magis homo, sicut est album alterum altero magis album,et bonum alterum altero magis honum.Sed. et ipsum se magis et minus dicitur :utcorpus cum sit album,magis album esse dicitur nunc quam prius ; elcum calidum sil, magis el minus calidum dicitur. Substantia vero. non dicitur magis aut ininus substantianon enim homo — MM le : 1 197 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. I. 198 magis nunc homo quam prius dicilur, mec aliorum À in substantiis omnibus, propria tamen substantiae quidquam quc substantie sunt, qua propter mec re- cipit substantia magis et minus. Hoc proprium non simpliciter dieitur, sed cum aliqua distinctione: aitenim substantiam neque ma- gis recipere,neque minus,non hoe dicens,quoniam substantianon est magis ab alia substantia.Namque quidam homo cum sit substantia, magisest substan- tia ab homine,id est ab speoie,et homo ab animali, id est a genere. Ergo non hoc dicit, quoniam non inveniuntur substantis quie a substantiis magis sub- stantie sint, hoc enim dictum est, quoniam est, id est quoniam inveniuntur.Ait'enim superius primas substantias,id est individuas,maxime esse substan- tias, in secundis vere substanliis, magis esse sub- stantias species quam genera.Ergo non dicit,quo- niamnulla substantia ab alia substantia magis sub- stantia est, sed hoc ipsum quod est, quilibet illa substantia noa dicitur magis et minus substantia, ut si est substantia homo,non dicit quoniam homo non est magis et minus substantia indiviluus euim homo magis est substanlia,species vero minus siad pri- mam,id est individuam,substantiam referatur, Sed hoc dicit,hoe ipsum quod est,id est,homo non erit magis homo vel minus homo ; quocirca non dicit quoniam homo non est magis substantia vel minus, sed quoniam homo,hoc ipsum quod est,non est ma- gis vel minus homo,non est enim aliquis homo ma- gis et minus homo ; et hocidem in ejusdem compa- ratione convenit speculari.Nam ipse homo a seipso non est plus homo,at vero nec si ad alterum conte- ratur,ad alterum vero ita,ut sub eadem conjunelione sint,ut quidam homo individuus ad aliquem indivi- duum hominem comparatus,non erit magiset minus homo,et ipsa species seipsa nou erit magis et uninus homo; sed hoc palam est in substantiis,in qualitati- bus vero potest esse magis et minus, album enim -potest fieri magis album seipso,et suscipere magis . et minus,utsitmagisalbum et minus album; potest et alio albo plus esse album;ut lijium lana ; et alio albo minus esse album, ut lana lilio, et cygnus nive, atque idem in aliis qualitatibus, ut bono et calido. Namque hec possunt temporibus permutari, et in plus minusve transduci,(it enim aliquoties bono me- lius et deterius, et calido ferventius et tepidius : ho- mo vero quod est substantia, neque nuno plus erit homo quam [uit antea,neque post magis aut minus erit homo quam nuno est.Quocirca cum substantia non suscipiat magis et minus,tamen proprium ejus . hoe non erit.Sed cur non sit proprium ipse Aristo- teles velut. notum conticuit ; nos autem addimus, quoniam non solum substantie non suscipiunt ma- gis et. minus,sed et alia multa ; circulus enim alio cireule non erit magis circulus aut minus,nec du- plum magis duplumvel minus ; sequaliter enim du- plus est quaternarius : ad binarium,et denarius ad quinarium eomparatus,quocirca quoniam etiam in aliisidem est,hocsubstantie proprium non esse pu- —' tandum est.Sed hic quidem omnia quicunque sunt B non sunt,eo quod etiam in aliis sint, consequentia substanti: appellantur.Hocenim omnia substantias consequuntur, ut ubicunque fuerit, substantia, ca quie dicla sunt inveniantur, id est in subjecto non esse,et predicationes ab his univoce fieri, et quod hoc aliquid significel,et quod nihil sit illis contra rium,et quod non suscipiant magis et minus : illa vero qui: non omnibus substantiis insunt accidentia sunt substantiis,quocirca propria non sunt.Quod si propria non sunt,nondum quale sit substantia de- monstrant.Quare ut substantiae qualitatem proprie cognoscamus, talis est huie requirenda proprietas, qu et solis substantiis insit et omnibus,hwc autero hujusmodi est, quam ipse proposuit. Maaime vero substantie proprium esse videlur,cum unum eL idem mumero sit,contrariorum susceptibilem esse, el in aliis quadem mon habebit quisquam quid pro- ferat. quecunque nom. sunt substantie, quod cum sit unum numero,susceptibile contrariorum sit,velut co- lor quod est unum et idem numero,non erit album et nigrum, neque eadem actio et una mumero erit prava el studiosa.Similiter autem et in aliis qua substantiae non sunt.Substantia enim cum unum el idem mumer o sit, capax contrariorüm est, ut aliquis homo eum wuus et idem umero sit, aliquando quidem niger, aliquando autem fit albus,el calidus el [rig idus,et pravus el sludio- sus.In mullis autem aliis aliquid tale videtur, nisi quis forsitan instet, dicens orationem el opinionem contrario, rum esse susceptibilia,eadem enim oratio vera et falsa esse videlur,veluli si vera sit oratio sedere quemdam, surgente €o,illa eadem oratio falsa erit,similiter au- lem eL de opinatione. Si quis enim vere putat sedere aliquem,surgente eo,ille idem falsa, putabit, eamdem haaens de eodem opinionem. Sed. et si quis hoc susci- piat, tamen modo dif[ert, nam ea qua in substantiis sunt,ipsa mutata susceptibilia sunt contrariorum ; fri- gidum enim de calido faclum mutatum est,alleratum enim est,et nigrum ex albo,el sLudiosum ex pravo.Si- militer autem et in aliis, unumquodque ipsorum mu- tationem suscipiens,est susceptibile contrariorum.0ra- Lio autem etopinio ipsa quidem inmobtlia omnino per- severant ,cumvera res movelur,contrarium circa ea fit, oratio namque permanel eadem,sedere aliquem, cum vero ves mola sit, aliquando quidem vera, aliquanda autem falsa fit, similiter autem et. in opinione. Qua- propter quo admodum saltem subslantis proprium est, eo quod. secundum multalionem | suam captabilis est contrariorum, si quis recipiat placitum et orationem susceptibilía esse contrariorum, - Ait maxime proprium esse substantia, quod eadem el una numero contrariorum susceptiva sit, nihil contrarium superioribus dicens. Illic enim dixerat substantias substantiis non essecontrarias,hic vero dicitnon substantias substantiis esse contrarias,ged res in se conlrarias posse suscipere, ut unus atque idem homo,nunequidem sit sanus,alio verotempore sit weger,zegritudo autem et sanitas contraria sunt. Ergo quoniam declaratum est subslaniiam posse 199 AN. MANL. SEV. BOETII 200 contrariasuscipere,demonstrandum est quemadmo- A psa sit susceptibilis contrariorum.Simpliciter enim a dum hoc solis substantiis insit; hoc enim in nullis aliisinvenitur,namque in qualitate qualitasnon erit eadem,neque una numero contrariorum susceptiva, idem enim et unum numero non erit album atque nigrum,cum album fuerit et post in nigrum vertitur, tota qualitatis species permutatur,et non erit unum atque idem numero quod contrarium est,sed diver- sum. At vero et actio eadem et una numero non erit bona atque mala,sed fortasse una bona, alia mala, ita ut diverse sint,non eedem numero, hoc etiam inaliis reperitur.Ipsa verosubstantia cum una sit et numero singalaris,contraria suscipit,ut idem atque urus homo cum fuerit candidus atque albus a sole tactus nigrescit,et album in nigrum convertitur,et incontrarium permutatur,utrasqueres in se contra- rias suscipiens.Nulli igitur alii inesse hoo nisi solis substantiis,satissuperiorademonstrant Si quisaute.n opponat orationem et opinionem unam atqueeam- dem contrariorum esse susceptibilem,ideo quod cum dico Cicero sedet,vel eum sedere opinor,cum vere sedet, vera est et oratio de eodem et opinio quod sedet; cum vero surrexit ille,eadem permanetopinio .vel oratio que dicit vel arbitratur Cicero sedet, sed falsa est,quod non sedet, videtur opinioatque oratio eadem et una numero nunc quidem esse vera, nunc autem falsa,et contraria ipsa suscipere,sed hoc fal- sumest,quod oratioetopiniocontrarianon recipiunt: nam siquis hoc recipiat quod etiam oratio atque opi- nio contrariorum suscepliva sint,non tamen eodem modo quo substantia.Nam substantia ipsa contraria suscipiens permutatur, Cicero namque ipse in se egritudinem suscipiens ex sano factus est eger,et mutatusipsecontraria suscipit;sermo vero vel opinio ipsa quidem immutata permanent,sed cum rebus de quibus dicuntur permutatis ipse inveniuntur falsae esse vel vere.Et substantia quidem ipsa cum iis quae suscipit contrariis permutatur; oratio vero et opinio, eo quod res dequibus dicuntur vel arbitrantur per- mutentur, ipse videntur falsc esse vel vere. Nam cuin dico Cicero sedet,si ille surrexit,oratio quidem ipsa nihil passa est,sed res de qua fuit ipsa oratio mota est.Qui enim sedebat surrexit, idcivco ex vera oratione facta est falsa.Quocirca substantiaipsasus- cipiens (ut dictum est) contraria permutatur;oratio vero vel opinio non mutatur,sed re circa eas mota ipse vere vel false sunt.Quare proprium substantiae ita esse putabilur contrariorur susceptibile,ut ipsa permutata contraria suscipiat, non ut, re mutata, ipsaimpermutataimmutabilisque permaneat. Atque hoc dictum est, si quis orationem atque opinionem contrariorum susceptibiles putet, non autem esse orationem atque opinionem contrariorum suscepti - biles. Ipse rursus adjecit. Non est autem hoc verwm ; oralio namque eL opinio mon in €0 quod ipsa aliquid. recipiant. contrariorum susceptibilia esse dicuntur,sed tn eo quod circa alterum aliqua passio faeta sits nam quo res est vel non est,eo etium oratio vera aut falsa esse dicitur,non eo quod C nullo nec oratio movelur,nec opinio. Quapropter non erunt susceptibilia contrariorum,cum nulla 4n. eis con- trariorum passio facta su. At substantia eo quod ipsa contraria recipiat hoc susceptibilis dicitur contrariorum esse.Languorem enim el sanitatem suscipit, candorem etnigredinem,et unumquodque taliumipsa suscipiendo, coutrariorum esse susceplibilis dicitur.Quareproprium erit substantiae,cum idem el unum sit numero,contra- riorum esse susceplibilem cum permutatione suiépsius. Ac de substantia quidem dicta sufficiant. Ait enim orationem atqueopinionem ipsoquidem contrarii nulliusesse susceptibila, nequeenim falsi- tas veritasque in oratione vel opinione insita est,sed ideirco videntarcontrariorum esse susceptibilia,quod (ut ipse ail) circa alteram quamdam passionem sint, hocesi circa hoc esse opinionem velorationem.Nam circa sedere et non sedere, que sunt contraria,est sedendi aliquem et non sedendi opinio vel oratio, atque ideo quoniam circa alias res sunt qua sibi sunt contraris, illis permutatis, ista videntur esse contraria, non quod ipsa suscipiant contraria, sed quod cirea contrarias passiones rerum sint. Nam neque oratio neque opinio permutatur,sed sola tan- tum de quibus est oratio atque opinio, id est sedere et non sedere.Quocirca quoniam nullam ipsa oratio velopinio suscipiunt passionem,nec quidquamin eis fit, atque evenit contrarium, contrariorum esse su- Sceptibilia non videntur.At substantia eo quod ipsa suscipiatcontrarium,contrariorum dicitur essesus- ceptibilis.Cicero enim suscipienssaunitatem sanus fit, et suscipiens egritudinem fitieger.Oratiovero atque opinio(ut dictum est) contraria non suscipiunt.Quare erit hoc proprium substantia contrariorum esse su- - sceptibilem.Sed si quis forsitan dicat cur cuim ignis calidus,sitnunquamfrigus suscipiat,et cur cum aqua sit humida nunquam suscipiat siccitatem.His enim oppositis, videtur non omnissubstantiacontrariorum esse susceptibilis,et substantie hoc proprium infir- mabitur,cum non sit in omnibus substantiis.Sed di- - cendum est quoniani ea contrariasuscipere videntur substantie quae suntin ejus natura non insita,alio- qui non suscipit quidquidillisubstantialiter adest. Suscipereenim dicimus aliquid de rebus extrinsecus positiset pretersubstantiam constitutis : quoniam igiturin substantiaignisinestcalidum esse,ignis ca- D lorem non suscipit ; quocirca neque est ignis caloris susceplibilis, neque frigoris. Calorem quidem non suscipit,idcirco quod ejusnature substantiieque im- mutabiliter adhawsit.Frigus enim non suscipit,quo- . niam caloris natura ipsius ignis contrarium sponte repudiat.Quocirca si quid est quod suscipiat ignis, id est extrinsecus positum,accipiat necesse est ejus quoque contrarium, ipse unus permanens ac singu- laris.Idem quoque de aqua dicendum est: illaenim sicut ignis calorem, sic non suscipit humiditatem, sed est quodammodo et ipsi humiditas naturaliter insita ; atque ideo calor ignis, vel humiditas aque non solum qualitates dicuntur,sed etiam substan- 201 IN CATEGORIAS8 ARISTOTELIS LiB. II. 202 tiales ignietaque qualitates;»namque aquaquoniam A de pluribus predicentur,altero quodsubstanti: sint, in se neque frizus neque calorem substantialiter habet,susceptibiliset frigoris et caloris esse dici- tur.Quocirca non dehiscontrariisloquitur qua subs- tantialiter insunt,sed his quae potest suscipere una- quique substantia, id est quod potest extrinsecus adhiberi : hoc autem in omnibusesse substantiis manifestumest:nam quoniam Cicero sanus et eger est,homo sanuset:ger est;et si homo sanus et :eger est,animalsanum atque zgrotum est.Sed cum duo- bus modis animalatquehomo spectentur, unoquod ineo quod de pluribus predicantur contrariorum susceptiva non sunt : ut animalin eo quod de spe- ciebus dicitur, neque sapiensest,nequeinsipiens,et homo in eo quod deindividuis dicitur,neque sanus est,neque zger;in eo vero quod substantidw sunt, et quod individuis substantiis presunt,contrariorum susceptibilessunt.Quocircaerithocsolius proprium substantie, contrarium esse susceptibilem. Hec de substantia dicta sufficiant.Secundi vero volumi- nis series ab expositione inchoabitur quantitalis. LIBER SECUNDUS. Etsi nos cure officii consularis impediunt quo B qualitatem ipsaenim materiasub quantitatis quidem minus in his studiisomneotium plenamque operam consumimus pertineretamen videtur hocad aliquam reipublice ,curam,elucubrate rei doctrina civesin- struere. Nec male de civibus meis merear, si cum prisca hominum virtus urbium ceterarum ad hane unam rempublicam, dominationem, imperiumque transtulerit,ego id saltem quod reliquum est,Grece sapientie artibus mores nostre civitatis instruxero. Quare ne hoc quidem ipsum consulis vacat officio, cum Romani semper fuerit moris quod ubicunque gentium pulchrum esset atquelaudabile,id magis ac magis imitatione honestare.Aggrediar igituret pro- positi sententiam operis ordinemque contexam. DE QUANTITATE. Quantitatis autem,aliud quidem est discretum,aliud autem continuum,et aliud quidem ex habentibus posi- tionem ad se invicem suis partibus constat :aliud au- tem ex non habentibus positionem. Est autem discreta quantitas, u£. numerus et oratio. Continua vero, ut linea, supercifies, corpus. Amplius autem et praeter haec est tempus et locus.Partim elenim numeri nullus est communis terminus,ad quem copulentur particula ejus:ut quinque si ad decem sunt particula ad nullum communem terminum copulantur quinque et. quinque, sed semper discreta sunt et separata. Sic el tria et septem ad nullum communem terminum conjungun- tur, omnino autem mon habeas in numero accipere communem terminum partium, sed, semper discreta 'et separatae sunt.Quapropter numerus quidem discre- torum est, simililer autem et. oratio discretorum est. Quod autem oratio quantitas sit manifestum est,men- suratur enim syllaba brevi et longa.Dico autem ora- lionem cum voce factam, ad nullum enim com- munem terminum particula ejus copulantur.Non enim est communis terminus ad quem syllabz copulentur, sed, unaquaeque divisa est, ipsa secundum seipsam. Postsubstantis tractatum cur de quantitate potius ac non de qualitate proposuerit hzc causa est, quod omnia quicunque sunt,simul atquesunl in nume- - rum cadunt. Omnis enim res aut est una,aut plures: unum vero vel plures quantitatis scientia colliguntur. 'Bed non omuis res simul atque est aliquam accipit Parnor. LXIV. principium cadit,quoduna est sub qualitatem vero minime ;ipsa enim cunctis estinterim qualitatibus absoluta, superaddita vero forma quadam afffeitur qualitate:per seautem numero quidem una est,qua- litate vero nulla ;quocirca si resomnis simulatque est cadit in numerum, non autem omnis res mox ut est statim suscipit qualitatem,recte prius de quantitate proposuit.Est quoquealiacausa cur prius de quantitatis ratione pertractet.Omne enitn corpus uisit,tribusdimensionibus constat,longitudine,lati- tudine, altitudine:ut vero sit corpus cum qualitate, tuncerit aut album,autnigrum,aut quodlibetaliud; et quoniam pr:us estessecorpus,post vero esse cor- pus album,priuseritcorporitribus constare dimen- (| sionibus quam esse album.Sed tres dimensiones et numero etcontinuatione spatii quantitates sunt.Lon- gitudo enim et latitudoet altitudo in quantitatibus numerantur, album vero qualitatis est :quocirca si priusestextribus constare dimensionibus quam esse album,prior erit quantitas qualitate,quocirca recte est tractatus de quantitate propositus. Item alia causa,quod quantitas plura habet substantic consi- milia:nam quemadmodum substantie nihilestcon- trarium,et substantianon recipit magis et minus,sic etiam quantitas: quantitati enim nihil est contra- rium,nec quantitas recipit magis et minus,ut paulo post docebimus;qualitas vero etcontraria suscipit,ut album etnigrum,et magis et minus, ut candidiuset nigrius, et candidissimum et nigerrimum;id enim sumitintentionem quod potest sumere diminutio- nem.Quod si substantie similior quantitas est,recte postsubstantiam de quantitate proposuit. Quantita- tis autem dicit esse differentias duas : quantitatis namquealia discretaest disgregata, alia vero conti- nua.Post hancrursusdivisionem alio modo partitus est quantitatem :dicit enim quantitatis aliam qua constat exhabentibus positionem ad se invicem suis partibus;aliam vero ex non habentibus positionem. Ünàm vero rem diverse posse dividimanifestum est, hoc modo,ut si quisdividat animal dicens : ÀAnima- lium alia suntrationabilia,aliairralionabilia;et rur- sus eamdem ipsam rem alia modo partiamur,ut egt, 1 203 AN. MANL. SEV. BOETII 204 Animalium alia sunt gressibilia,alia non gressibilia, A gnificel nomen,partes ejus discrete atque disjunete eorumque animalium rursus,alia sunt carnibus ve- scentia, alia herkis, alia seminibus. Hie ergo una eademque res diversoordine modoque divisa est.Ita igitur Aristotelesunum idemque quantitatis nomen diverse partitusest.inea scilicet quae discretaessent, el qua continua, et in ea que haberent positionem partium,et qua» non haberent.Sed de secunda divi- sione posterius dicendum est,nunc prima tractetur. Ait enim de prima divisione hoc modo:Quantitatis aliud estcontinuum,aliud disgregatum.Disgregatum est cujus partes nullo communi término conjun- guniur.Continuum vero eujus partes habent aliquem communem terminum,ad quem videanturesse con- junete.Discretarum namque quantitatum ipse exem- , pla ponit etspecies.Oratioenimdiscreta est quantiias, p eodemque modo et numerus,et numerum esse quan- titatem nemodubitat.Discreta veroest,quoniam de- narius numeruscum constet ex quinque et quinque, quae res quinarium ad quinarium jungat ut faciat de- narii corpus,non potest inveniri,Nam sitres et septem quis dixerit, quo communi termino tres et septem conjungantur, ut denarii reddatur unum integrum corpus,nullus inveniet,atque hoc quidem in omni numero specularilicet. Nullus enim numerus ita partes habet,uteas aliquiscommunis terminusjun- gat,sed semper partes ips: disjuncte» atque diserete .sunt, et hujusmodi vocatur quantitas discreta.Nu- merus ergo discreta quantitas est, orationem vero quantitatem esse dicit,idcirco quod omnis oratio ex nomine constet et verbo,sed hec syllabis constant. C Omnis autem syllaba vel longa vel brevis est. Lon- gum vero vel breve sine ulla dubitatione quantitas est,quocirca quod ex quantitatibusconstat,id quan- litatem essequis dubitet?At vero oratio ipsa cum sit quantitas, illa quoque discreta est. Cum enim dico Cicero,quod orationisest pars,partes hujus nominis ci et ce etro nullo communitermino conjunguntur. Nonenimreperiemusquo communi terminojungatur ci syllaba ad ce syllabam,vel rursuscesyllaba ad ro syllabam. Quocirca etiam oratio quantitas videtur esse discreta.Sed si quis fortasse dicat hunc eorum esse communem terminum,;quo itajunguntur,utali- quid significent,ut in hoc ipsonomine Cicero com- munis syllabarum terminus ipsa significatio sit.Si enim ce syllaba,que media est,prima ponatur,et ro, qua ultima est,media, et cz,qus prima est,ultima, nomen quoderatantea,id est Cicero,transversis per loca syllabis nihil significabit.Illidicendum est quo- niam quecunque in quadam oratione proferuntur, sive significent, sive nihil significent, syllabarum communis terminus nullus est. Nam si quis dicat, permutatis syllabis,quod est Cicero, ceroci significa- tionem quidem amisit,sed e&qualitersyllabz ad nul- lum communem terminum conjunguntur. Quod si quis hunc quidem ipsum sermonem aliquid signifi- care posuerit,ut hoc ipsum Cicero aliquid significat, significatio quidem addita est,nullus tamen syllabis terminus appositus.Quare sivesignificet,sive nihil si- sunt,et nullo communi termino conjunguntur;quo- niam vero Greca orationeAóyocdicituretiam animi cogitatio, et intra se ratiocinatio, Aóyog quoque et oratio dicitar,nequis Aristotelem cum diceret Aóyov, id est orationem,quantitatem esse discretam,de eo putaret dicere quem quisque Aódov,id estrationem, in propria cogitatione disponeret,boc addidi. Dico autem illam que fit cum voceorationem. Apud Ra- manam namquelinguam discreta sunt vocabula ora- tionis atque rationis. Greca vero oratio utriusque vocabulum et rationis et orationis Aóyov appellat. Quare ne quil mendax translatio culparetur,idcirco hoe quoque addidi:Dico vero illam qua fitcum voce orationem, apud Latinos enim nulla alia oratio est preterhancsolam quse fitcum voce orationem. Apud Grecos vero est alius Aóyoc qui fit in animi cogita- tione- Quocirca nequid deesset,etiam hocquod La- tinam orationem minusesset conveniens,transtuli. Quod quare ita fecerim, hac expositione patefeci, atque hec quidem de discreta quantitate sufficiant. Continua vero quantitas est (ut dictum est) cujus quantitatis partium communis terminus invenitur, utestlinea,superficies,corpus,et preterhectempus, et locus, quod ipse Aristoteles designat hisverbis: Linea vero continua estes enimsumere communem terminum ad quem particula ejus copulantur ,punc- tum,el superficiei, lineam,plani namque ad quemdam communem terminum parlicula copulantur.Similiter autem et in corpore poteris sumere communem termi-- num, lineam vel superficiem, ad quem copulantur corporis particulae. Postquam de diseretis explicuit,transiitad species continus quantitatis. Continuz autem quantitates sunt(ut dictum estin quarum partibus quidam - communis est terminus,ut linea.Si quis enim divi- dat lineam, ques est longitudo sinelatitudine, duas in utraque divisione lineas facit,eet utriusque ex - divisione linee singula in extremitatibus puneta redduntur.Linec enim termini punctasunt.Quocirea cumilla linea divisa non esset,utraque punctaqua inutrisquelinearum capitibus post divisionem appa- rent, simul antea fuisse intelliguntur,que sunt in | divisione separata. Intelligitur ergo partium linee communis terminus,punctum,id est quoddam par- vissimum quod in partes dividisecarique non possit: Superficies quoque,qu« est latitudo sie altitudinne, - communem terminum habet in partibus, lineam, corpus vero solidum,spuerficiem.Eodem enim modo divisa superficies duas per singulas partes lineas efficiet, quemadmodum et in lineadivisaduopunceta altrinsecus reddebantur. Corpus quoque solidum cum diviseris,duas in utrisque divisionis partibus superficies facies, que cum conjunctasint atque in- divisa, punctum quidem partium linee intelligitur commynis terminus.Linea vero superficiei,superfi- cies autem solidi corporis.Est autem signum conti- nui corporis, si una pars mota sit, totum corpus moveri;et si totumcorpus movetur,certe simulalie 205 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. II. 206 partes vicine movebuntur,ut si jaceat virgulavel ex A de continuis loquebatur, tempus quoque et locum ere, vel ex ligno,velex quolibetalio metallo, si quis unumejuseaputvelquamlibet ejus partem moveat, tota mox virgula commovelur. Hoc autem idcirco evenit quod ejus partes quodam communi termino conjunguntur, et ille communis terminus una parte mota ceteras movet. Hoc vero in discretis non est. [n numero namque cum sint decem, si unum mo- vero, esteri non moventur,immoti enim permanent novem ;etsi plenustriticositmodius, si unum tritici granum movero,non omnia continuo grana commo- vebuntur, idcirco quod discreta est multitudo, nec granum grano ullo communitermino videtur impli- citum. At vero si ipsiusgrani parsuna sit mota, to- tum eorpus grani moveatur necesse est. Non autem nunc hoe dieitur, quod linea constet ex punctis, aut superficies ex lineis, aut solidum corpus ex superfi- eiebus, sed quod et linee termini puncta sunt, et superficiei linec, etsolidi corporis superficies,nulla- que res suis terminis constat. Quocirca punctum li- nex non erit pars,sed communis terminus partium. Superficiei linea, et superíicies solidi corporis non erunt partes, sed partium termini communes. Con- stat igitur, et lineam et superficiem, etsolidi corpo- ris crassitudinem essecontinuam quantitatem. His alia rursus apponit. Talium est autem et lempus et locus, prassens enim tempus et praeteritum et futurum copulat. Rursus locus continuorwm est, locum enim quemdam corporis parti- - eulg obtinent,qua ad quemdam communem Lerminum copulantur, igitur et loci particule qu obtinent sin- gulas corporis partes, ad eumdem terminum copulan- tur,ad quem corporis particulae. Quapropter continuus erit locus. 4d unum enim terminum communem copu- lantur ejus particulz. Tempus quoque et locum continue qumittatis esse pronuntiat. Tempus namque esse quantitatem resilla demonstrat, quod in spatio, id est in longi- - tudine et in brevitate,consideratur.Conünuum vero esse res illa demonstrat quod partestemporis ha- beant aliquem communem terminum ac medium,ad quem conjungantur extrema. Nam cum sint partes temporis preteritum et futurum, horum presens tempus communis est terminus, hujus namque finis est, illius initium. Locus quoque continuorum est. Locum vero dicimus quodcunque illud sit quod partes corporis tenet, sive supra, sive a latere, seu subter -git.Quod si cunet:e partes corporis locum aliquem tenent, et qui circa corpus est locus, per omne cor- poris spatium partesque diffunditur,omnes corporis partes a loci partibus occupabuntur. Quod si itaest, qui communisterminus conjungebatcorporis partes, ejus termini locusilla quoqueloca que sunt corporis partium jungit, et esteodem modolocus de continua quantitate, quemadmodum etcorpus.Ita enim com - munis terminus "invenitur in loco partium quem- admodum et corporis, idcirco quod corporis locus, per corpus omne diffunditur. Quod autem dixit: Sunt &ütem taliumet locus ettempus, quoniam superius B continuis addidit dicens :Sunt autem talium et tem- pus etlocus, id est continuorum, sed post continue discreteque quantitatis divisionem aliam a prineipio rureus orditur. Amplius aulem alie quidem constant ex particulis qua in eis sunt, positionem ad se invicem habentibus, alize autem ex: nom habentibus positionem, ut lineze quidem particulae positionem habent ad. se invicem. Singulum enim eorum situm est alicubi,el habes unde sumas et assignes unumquodque ubi situm est ín plano, et ad quam particulam reliquarum copulatur : similiter aulem et particula plani habent quamdam positionem, similiternamque unumquodque ostenditur ubi jacet, el quz ad se invicem copulentur, solidi quoque et loci si- militer. Rursus digerit quantitatis differentias. Sunt enim quantitatis alie quidem qux ex habentibus positio- nemadseinvicem suis partibus constant, ali: vero qua nullam partium habent positionem.Positionem vero partium retineredicuntur, quarum triplex ista natura est, primum utejus partes alicubisint,deinde ne pereant, tertio vero ut sese partes ipse conjungant et propria seordinationecontinuent, ut est linea. Posita enim lineain superficie possis agnoscere ubi partesipsius sint,caputquidem linee esse ac dexte- ram,medium medio loco,extremitatem vero ad si- nistram,et hec manentibus ipsis partibus dicuntur, partes enim lines non pereunt, sed in locoin quo sunt permanent. Possis quoque monstrare que pars lines cui parti continuentur,id est ad quam partem caput alterius partis extremitasque conjungitur, ut dicas hec pars, verbi gratia medietas,linez hic fini- tur, loeum ubi desinat monstrans, alia rursus pars lines totiushicincipit.Ergo linea posita in superficie qualibet et locum aliquem partes ejus retinent, et partes ipse non pereunt,et posset quilibet agnoscere ubi extremitas partium conjungatur, et quo &d se invicem loco continuentur. Hoc quoque idem in su- perficie evenit, partes enim superficieiinaliquo loco sunt, et ipse quoque non pereunt, et ubi pars parti conjungaturostenditur,idem quoquesoliditas habet, et loci quoque partes continuantur ad eas scilicet partesad quas corporis partes sibimetcontinuantur, sicut jam supra dictum est. Quocirca ejusdem nature erit et locus, cujus tota soliditas erit. Ergo et locus ex eodem genere quantitatis est, quo est et soliditas, id est ex habentibus ad se invicem positionem suis partibus constans. Locus igitur et ipse ex habentibus suis partibus positionem ad se invicem constat. Ergo tria hzec(sicut supra dictum est) consideranda sunt, ut ad se invicem positionem partes habere videantur, id est locum in quo partes ipse sint posite, ut partes ille non pereant, ut git partium continentia atque continuatio.Quod si quis dieat hane rem loco deesse, eo quod in loco non sit, in loco enim cunotasunt, locus autem in loco esse ipse non poterit.Dicendum est quoniam idcirco su- perficies et soliditas et linea habere positionem par- 207 AN. MANL. SEV. BOETII 208 tium dicuntur, quod in loco sint, et partes perma- À dicit, positionem vero non multo accipies, tales est neant,etsint continue.Quaremulto magisipse locus, cujus neque partes pereunt,et sibi perpetue conti- nuatimqueconjuncte sunt, habere positionem par. tium dicitur. Et de his quidem que ex habentibus positionem ad se invicem suis partibus constant hee dieta sint ; que vero non habent positionem ipse rursus adjecit. In numero autem non poterit quisquam ostendere quemadmodum particule ejus positionem aliquam ad se invivem habeant,aut ubisilze sint,aut qua particulae ejus ad se invicem nectantur.Sed nequeillae qua tempo- ris suntnon enim permanent particulae temporis, quod aulem non est permanens,quomodo positionem aliquam habebit, sed magis. quemdam ordinem particularum tempus habere dices,ut aliquid quidem prius sit tem- poris,aliud vero posterius. Sed el de numero similiter, eo quod prius numeratur unum quam duo,et duo quam tria, etita habebunt quidem quemdam ordinem, posi- tioném vero non multum accipies.Sed et oratio simili- Ler,non enim permanent particula ejus, sed et dictum est. et mon amplius sumi hoc, quapropter mon erit po- sitio particularum ejus siquidem nihil permanent. Alia itaque constant ez particulis qua àn eissunt positionem ad se invicem habenlibus,alia aulem ex non habentibus positionem. Heo scilicet idcirco nullam positionem ad seinvi- cem partium retinent,quod his aliquid desupradictis rebus deesse manifestum est. Numerus enim ipse discretus est,nec parles ejus ad se invicem conjun- guntur,sed omnino discret sunt.Atque idcirco non est ex iis que habent ad seinvicem aliquam partium positionem,nec vero possisostendere qui numerus quo loco jaceat : habere autem positionem dicitur, quod(ut dictum est) etin loco aliquo positum est, et ipsa positio manentibus partibus constat,et ad se in- vicem conjunctis continuatisque, ut ubiqueque ja- ceat, et qu» ad quam continuetur possit ostendi ; in numero vero nihil horum est. Nam neque in aliquo loco esse positus demonstratur,nec ejus partes con- juncte sunt.Quocirca numero ex tribus his qua di- ximus due res desunt, loci positio et partium conti- nuatio, tempus etiam quanquam sint ejus partes continus,tamen quoniam non permanent,sed sem- per moventur, semperque praetereunt habere posi- tionem partium non dicitur.Semper enim veloci agi- tatione torquetur, et currentis aque more in nulla unquam statione consistit, quod quia partes ejus non permanent,ex habentibus ad se invicem positionem suis partibusconstarenon dicitur.Sed hec quanquam positionem partium habere non possunt,tamen ha- bent ordinem quemdam, quem preter positionem partium tantum retinent.Dicimus enim priorem esse binarium quamternarium,atquehune quam quater- narium,etintempore nimirum idem ordo revertitur. Posterius enim futurum prasente,presensque pre- terito. Quocirca etsi hec non habent aliquam par- tium positionem,retinent tamen ordinem.Quod vero C D ac si diceret,penitus non accipias.Multum enim pro omnino videturadjunctum, ac si diceret positionem vero non omnino accipies,idcirco quod ipsaquidem continuatio dat aliquam imaginem, quod possit ha- bere aliquam partium positionem, sed hoc minime est,ideirco quod quamvis sint continue quantitates, si tamen unocareant ex his que superius dictasunt, positionem partium habere non possunt.Nam aqua quam fistula evomit, dum cadit quidem retinet posi- tionem ; cum vero jazi effuse unde se miscuerit, positionem partium perdit:etfluvius quoquequando in pelagus fluit,et positionem videtur habere partiua el esse continuus, cum nondum marine aque fluvii superficies ipsa permista est ; cum vero extremitas amnis marina alluvionecontingitur,totam sine dubio positionem videtur amittere.Oratio quoquesimiliter sese habet; nam nec ipsa ullo loco posita est, nec ejus partes ad aliquam conjunguntur, sed a se invi- cem illae discrete sunt, nec cum ejus partes diete sunt, permanent,atque hoc est quod ait.Sed dictum est, et non est ultra hoc sumi. Mox enim dicitur sermo, mox preterit, nec ulla ratione poterit per- manere,quare mox ut aliquid dictum sit,ejus partes ostendi et demonstratione sumi non possunt. Con- stat igitur orationem quoque ex his esse que posi- tionem partium non habent,de ordine vero dubium est. Nam si quis sermo aliquid significet, ut est Ci- cero, est in eo quidam ordo quod cz syllaba primum dicitur,secunda vero ce, tertia ro, et potius ex signi- . ficatione ordinem sumit ; si vero nihil significet,nec ordinem dicitur habere,ut scindapsus nihil quidem significat ; sed sive secundam syllabam primam po- nas, sive ultimam primam, sive quomodolibet sylla - B barum ordinem seriemque permisceas,idem erit: in . significativis enim vocibus idcirco esse dicitur,quod illo ordine permutato vis significationis evertitur, - hic vero, ubi nulla est significatio, nihil interest quomodolibet jaceant partes. Quare oratio in aliqui- 1 bus quidem habet ordinem partium,in aliis vero nec ordo ipse poterit inveniri. An fortasse oratio dici non potest quz nihil significat, et nullaest oratio, qua ordinem non babeat?Ergo secundum priorem quan- titatis divisionem,ubi dicebatur quantitatis aliaesse - continua,aliavero discreta, quinque sunt continua, . duo vero discreta. Continua quidem linea, superfi- cies,soliditas, locus, tempus.Discreta vero numerus et oratio. In hac vero secunda divisione qua dieit: alias quantitates ex habentibus ad se invicem posi- tionem consíare partibus, quatuorquidem sunt qua retinent positionem,id est linea, superficies,corpus, locus; iria vero quz positionem non habent, sed ex his duo semper ordinem retinent, tempus scilicet et numerus. Oratio vero si quid significet, habet ordi- - ) . 23. * . . . . : nem;si veronihil significet,inordinata est ;si tamen oratio nihil significans dici possit, his dictisipsecon- - cludit dicens : Igitur alia ex habentibus ad se invi- cem partibus positionem constant, alia vero ex non habentibus positionem. Hac igitur divisione finita EE 209 transit ad c»tera monstrans que proprie quanti- tates nuncupatur qua secundum accidens. Propriz autem quantitates hz solz dicuntur quas dizimus,alia vero omnia secundum accidens, ad. haec enim aspicientes et alia, dicimus quantitates,uL mul- tum dicilur album, eo quod superficies multa sit, et actio longa, eo quod tempus multum sit, et motus multas,neque enim horum singulum per se quantum dicitur, ut si. quis assignet quanta sit aliqua actio, tempore dif finiet,anni mensuram vel sic aliquo modo assignans. Et ulbum quantum sit assignans, superficie diffiniet.Quantum enim superficies fueril, tantum 655€ album dicet. Quare sola propric et secundum seipsas quantitales dicunlur quz dicla sunt aliorum vero ni- hil per se, sed. per accidens. Principaliter aliquid esse dicitur,quod per se tale est quale esse demonstratur. Secundum accidens veroillud quod non per se, sed per aliud tale est quale esse dicitur,ut albedini per se inest color :se- cundum naturam enim alhi, color esse dicitur al- bedo;cum vero homo dicitur coloratus, non per se dicitur,idcirco quod homo in eo quod homo est,co- lor non est, sed quoniam habet colorem, idcirco dicitur coloratus. Ergo quemadmodum album id- circo color est per se quoniam color naturale quod- dam est genus,homo vero idcirco coloratus dicitur quoniam habet colorem ; et dicitur album quidem per se et principaliter color,homo vero secundum ^accidens coloratus. Ita quoque et quantitates ; hiec enim omnia qus dicta sunt, id est linea, su- perficies, corpus, numerus, oratio, tempus, per seet secundum et propriam naturam quantitates di- cuntur. Si qua vero alia dicuntur secundum ali- quam quantitatem, non per se,sed secundum acci- dens nominantur:ut album dicitur multum,non id- circo quod albedo sit quantitas,sed quoniam multa sit superficies,in quo illud album sit.Si enim mul- tum spatium fuerit in quo album sit, multum erit album ; quocirca non quoniam ipsa albedo per se aliquam quantitatem habet,sed quoniam in aliqua quantitate est constituta,id est in superficie, idcirco secundum superficiem quod est quantitas quae scili- cet per se multa est,album multum dieitur,non se- cundum se,atque ideo album non per se,nec prin- cipaliter, sed secundum accidens mulium dieitur. . Actio quoque ideo dicitur longa, quod multo tem- " pore acta sit;multam vero egritudinem idcirco di- cimus,si eadem multo sit tempore;et motum mul- tum ideirco, quod multo tempore factus sit, ut si quis multo tempore currat, Si quis vero multum cursum illum dicat esse qui sit velocissimus, ille convenienter sermone non utitur. Velocitas enira non quantitas, sed potius qualitas est,quales enim secundum eam dicimur,id est veloces, non quanti. "Secundum quantitatem vero multum dicitur, hoc - gutem monstrat ipsa rerum diffinitio; si quis enim album multum rnonstrare desideret,et proprio tér- mino rationis includere, illi dicendum est multum - esse album quod.in multa jaceat superficie,et mo- IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. II. À B D 210 tum atque actionem multam quelongo tempore per- ficiatur;quare quoniam ad proprias quantitates aspi- cientes, atque ad eas res cateras referentes, quan- titates vocamus,ut album ad superficiem que vera est quantitas,et cursum, et aliquem motum atque actionem ad tempus,quod ipsum vere quantitas est reducimus,haoc non per se quantitates, sed per eas qui proprie quantitates dicta sunt nominantur. Quocirca quoniam quod perse non est, secundum accidens est,recte csetera omnia prater ea quae su- perius in quantitate numerata sunt per accidens esse, non per se quantitates dicuntur. Sole igitur proprie et secundum sa ipsa quantitates dicuntur. ha qua superius comprehense sunt.Alie vero per se quantitas non sunt, sed (ut ipse ait) forte per accidens.Post divisionem igitur continui atque dis- creti e& habentis positionem partium et non haben- tis,et que sunt per se principaliter, et rursus per accidens quantitates, solito more viam inveniendi quantitatum proprietas ingreditur. L Amplius quantitati nihil est contrarium,in de fnitis enim manifestum. | est quoniam mihil. est contrarium; ut. bicubilo,vel tricubito,vel superficiei, vel alicui ta- lium nihil enim ipsis est contrarium.Nisi. forte quis mulia paucis dical esse contraria,vel magnum parvo, horum autem nihil est quantitas,sed magis ad ali- quid;nihil enim per seipsum parvum vel magnum di- citur, sed eo. quod ad aliud refertur : nam mons qui- dem parvus dicitur, milium vero magnum, eo quod hoc quidem sui generis majus sit,illud vero mánus sui generis ; ergo ad aliud est eorum relatio, nam si per seipsum magnum velparvum diceretur,nunquam mons quidem parvus,milium vero magnum diceretur.hur- sus in vico plures homines esse dicimus, in civitate paucos, cum Lamen sint eis multo plures, et in domo quidem multos, in. theatro vero. puucos, cum tamen sint plures.Amplius bicubitum vel iricubitum et unum- quodque talium quantitatem significat, magnum vero vel parvum non significat quantitalem,sed magis ad aliquid,quoniamad aliud spectat magnum vel parvum, quare manifestum est quoniam, hec. ad. aliquid. sunt. Amplius sive ponat aliquis hac esse quantitates, sive non ponat,nihil ipsis, contrarium est. Quod enim non polest sumi perseipsum,sed ad solam alterius relatio- nem refertur,quomodo huic aliquid erit, contrarium ? Amplius si erunt magnum et parvum contraria, con- tinget ipsum idem simul contraria recipere,el. ea ipsa sibimet esse contraria. Contingit enim idem ipsum si- mul et parvum esse et mugnum, est enim aliquid ad hoc quidem. parvum, ad aliud, vero hoc idem psum magnum. Quare idem parvum et magnum in eodem tempore esse. contingit, quare contraria. simul susci- pie. Sed nihil est quod videatur simul contraria posse susciperesut substantia suscepttbilis contrariorum qui- dem esse videtur,sed nullus simul et sanus est et ager, nec albus et niger simul est, nihilque aliud est quod simul contraria suscipiat. Et eadem sibiipsi contingit esse contraria,nam si est magnum parvo contrarium ipsum autem idem simul est e parvum el. magnum, 211 N. MANL. SEV. BOETII 212 ipsum sibi erit contrarium. Sed impossibile est adem A tamen contrariam non habet oppositionem, videtur sibi esse contrarium, mon. est igitur magnum parvo contrarium, nec multa pauci. Quare etiamsi non re- lativorum haec aliquis dicat,sed quantitatis,nihil ha- bebunt contrarium. Definitaquantitasest quealicujustermino numeri coercetür,ut sunt duo,vel tres,et quz: ad hunc mo- dum dicuntur,ac si dicas bicubitum,tricubitum, et csetera. Et que aliquid propria significatione definita sunt,ut est superficies et soliditas,quid enim et quz quantitates dicantur,agnoscitur : quocirca harum, quoniam sunt diffinite,nula ulli contraria est; ne- que enim bicubito tricubitum contrarium est,sicut neque numerus ulli numero,at vero nec superficies | soliditati,nec aliquid horum.Sed quoniam quedam indefinitaimaginem quamdam quantitatisostendunt B ut magnum et parvum,qus videntur esse contraria, hacsibi Aristoteles opponit dicens non esse quan- titates,sed magisad aliquid, quod ipsius sermoni- bus astruamus.Sed non est hoc proprium quantita- tis non habere contraria,non enim omnis quantitas contrariis caret,sed nobis persingula quequecur- rentibus que quantitatis species contraria non ha- beant,quave habeant,considerandum est Linea qui- dem contrario caret, linea enim liene contraria non est;sed si quis dicatrectam lineam curve lines esse contrariam, fallitur.Non enim in eo quod linea est, curva linea recte lines contraria est,sed in eo quod curva est, et in his non linee videntur esse contrarie, sed ipsa rectitudo et curvitas.Quarenon in eo quod quantitasest, linea curva recte linec contraria est,sed in eo quod qualis. Nam quoniam curvitas et rectitudo contraria sunt, secundum id quod curva et recta est linea, non secundum quod line: sunt,suscipiunt contrarietatem ; quocircali- nea in eo quod linea est contrario caret. At vero nec superficies superficiei contraria est.Sed forte di- cat aliquis albam superficiem nigre superficiei esse contrariam;cui similiter occurrendum est,in eo quod superficies sunt non esse contraria,sed in eo quod esl in his albedo atque nigredo,que contraria esse quis dubitat?Eadem quoque inodo et lenem et aspe- ram superficiem si quis contrarias dixerit, refelli- tur, quod non secundum quantitatem superficiei, sed secundum qualitatem asperitatis lenititisque ipse superficiescontrarium tenent.At vero nec cor- pori quidquam ullo modo contrarietatis opponitur, cuisi qui dicatincorporale esse contrarium, refutabi- tur,quod omnis contrarietas propriis nominibus di- citur,utbonum malum,album nigrum;corporale vero etincorporale non secundum contrarietatem, sed se- cundum privationem habitumqueproferuntur.Incor- porale enim corporis est privatio.Nec tempori quo- que quidquam contrarium est,sed si nox diei vide- tur.opposita,non in eo quod tempus esi, sed. in eo quod dies est aer lucidus, nox aer obseurus. Aer vero neque tempus neque quantitas est,lumen quo- que et obscuritas qualitates suntet non quantitates. Oratioetiam quanquam videatur habere contrariui. etiam vera oratio esse et alsa, qua sunt contraria, sed oratio vera et falsa in significatione est. Cum enim quod est oratio significat,vera est; cum vero quod non est designat, tunc falsa est. Oratio vero nonsecundum id quod significat in quantitate nume- ratur,sed secundum id quod profertur. Secundum enim id quod proferimus orationem, longa syllaba breviquecomponitur,queomnem orationem non se- cundum id quod ipsa significat, sed secundum id quod ad prolationem est, metiuntur. lllud quoque manifestum est in numero non esse contraria, duo enim tribus,vel tres quaternario contrarii non sunt, nec ullus alter numerus cuilibet alij.numero contra- rius est. Locus vero habet aliquam contrarietatem, sursum enim et deorsum contrarium est.Sed quidam volunt non esse quantitatis quod sursum dieitur et deorsum,sed potius habitudines,quas Greci cy£sstc vocant:qua enim pars ad caput nostrum est, hane sursum vocamns ; qua pars pedibus subjacet, illa deorsum dicitur ; quocirca secundum habitudinem quamdam quodammodo ad nos ipsos relata sursum deorsumque predicamus.Herminius quoque ait sur- sum et deorsum non esse loca,sed quamda&m quo- dammodo positionem loci.Est enim res sursum at- - que deorsum,non est autem idem esse aliquid loci, quod locum,loci enim est positio in loco,locus vero ipse positio nonest.Sed si quis omnem mundi respi- - ciatfiguram,quomodo rerum omnium formam sphz&- re ambitus amplectitur,et terra media est,in sphaera vero nihil estultimum,nisi quod ejusdem terminum medietatis obtinuit,quidquid fn extremo coeli con- vexitatis est,illud sursum esse dicet, quod vero est medium,illud deorsum.Quocircasunt secundum lo- - cum sursum deorsumque contraria,sursum in ccelo, deorsum in terra,idcirco quod a se longe disjuncta sunt, unde pos! quoque contraria hoc modo sunt diffinita.Contraria sunt quecunque ase longissime - distant:hinc est videlicet tracta diffinitio,quod quo- niam collum terraque distant,longissime distare vi- debantu, et illud esse sursum, hec vero deorsum, quoniam deorsum atque sursum non ob aliam cau- sam contraria dicuntur,nisi quod a se longe disjun- cta sunt, quod esse contrarium longissime distare diffiniunt,quod Aristoteles hoc modo pronuntiat. Maxime autem circa locum videtur esse conirarie- D tas quantitatis, sursum enim ad. id quod est deorsum contrarium ponunt, locum qui est in medio deorsum dicentes,eo quod multa distantia medii ad términos mundi sit, videntur autem et. aliorum contrariorum diffinitionem ab his proferre, quie enim a se invicem - multwn, distant eorum quae sub. eodem .genere sunt. contraria, determinant. Ia omni enim sphera media terra est, qaBd ipsa astrorum demonstrat ordinata vertigo,adjecit quo- que causam cur hujusmodi loca contrariadicantur, quod multa distantia est medietatisad mundi term:- nos.'l'erminos vero mundi celi ultimam convexita- tem dieit;ex hac igitur loci contrarietale et cetera - 243 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. II. 9 - 14 definita esse contraria sic demonstrat. Videntur au- A mines centum in vico, puresesse homines. At vero temet aliorum contrariorum diffinitionem ab his pro- ferre, que enim multum a se distant in eodem ge- nere contraria esse diffiniunt. Sed quoniam neordo contrarietate quantitatis impediretur, idcirco supe- rioribus, in quibus singulis quantitatibus nihil esse contrarium dicebamus, has loci contrarietates adje- cimus, et quedam in medio pretermissa sunt, rur- gus ad superiora redeamus, ut expositionis ordo sese ipse continuet. Ait enim superius, cum quantitati ni- hilessecontrarium proponeret, bicubito, vel tricubi- to, vel superficiei, vel aliqui talium nihil posse esse contrarium.Diffinitisenim his quantitatibus,contra" rium nihilesse videtor, ut duobus vel tribus, sed quaedam cum sintindefinita, nec quantitates et con- iraria videantur, hic rursus adjecit. Nisi multapau- cis dicat quis esse contraria, vel magnum parvo. Horum autem nihilest quantitas, sed ad aliquid, ni- hil enim per seipsum magnum dicitur vel parvum, sed ad aliquid refertur. Nam mons quidem parvus dieitur, milium vero magnum, eo quod hoc quidem sui generis majus sit, illud vero sui generis minus. Ergo ad aliudest eorum relatio, nam si per seipsum parvum vel magnum diceretur, nunquam mons qui- dem aliquando parvus, milium vero nunquam ma- gnum diceretur. Rursusin vico quidem plures homi- nes esse dicimus, in civitate vero paucos, cum ta- men sint ejs multo plures, et in domo quidem mul- tos, in theatro vero paucos, cum sint plures. Amplius bieubitum et tricubitum et unumquodque talium quantitatem significat, magnum vero vel parvum non significat quantitatem,sed magis ad aliquid,quoniam ad aliquid spectatur magnum et parvum;quare ma- nifestum est quod hzc ad aliquid sunt. Quemadmo- dum diffinite quantitates contrariis non tenentur, ipse superius comprobavit dicens bicu bito velsuper- ficiei nihil esse contrarium, indefinite vero, ut est magnum et parvum, multa et pauca, dant imaginem contrarietatis. Sed illud oecurrit,has non essequan- titates. Omnis enim quantitas per se dicitur,bicubi- "tum enimettricubitum, et duo, ettres,et superficies ad nihil aliud refertur, "magnum vero vel parvum sinealiis dicinon possunt.Cum enim dicis magnum, ad alicujus alteriuscomparationem atque cequatio- nem refertur. Eodem quoque modo et parvum,quod ipsa Aristotelica probat inductio. Bi enim magnum et parvum per se dicerentur etnon ad alterius relatio- nem,nunquam diceremus montem parvum et milium magnum.Sienim magnum parvumque non adirela- tionem alterius diceretur,mons semper magnus, sem- perque parvum milium diceretur.Sed aliquem collem ad Atlantis altitudinem conferentes, dicimus parvum montem, et rursus milium ad minora alia]grana mi- lii conferentes, magnum milium nominanus,et sim- pliciter quidquid magnum vel parvum dicitur ad ejusdem generis speciem referentes, magnura par- vumquenominanus,ut monti montem comparamus, . milium vero milio, et alia hujusmodi.Multaet pauca - eodem modo dicuntur; dicimus enim, si fuerint ho- D si in civitate sint, paucosdicimus, nunc ad parvita- tem vicorum, nunc ad magnitudinem civitatum con- ferentes. Rursussisint indomo quinquaginto, multi sunt, si in theatro pauci, ideo quod tuncin theatro esse paucos dicimus eum ad eos quanti in theatro essedebebantcomparainus.Amplius, quoniam con - gistitmagnum parvumque referri sem perad alterum» singulas vero quantitates nihil ad aliud comparantes, suas ac proprias nominanus, ut tres, duo, quator, lineam, superficiem, magnum parvumque,multa et pauca, a quantitatis divisione disjuncta sunt. Sunt enim ista non quantitates, sed potius relativa. Am- plius, sivealiquis ponateasesse quantitates,sive non ponat, nihil illiserit contrarium, quod enim non est sumere per seipsum, sed ad solam alterius ;relatio- nem, quomodo huie aliquid erit contrarium. Hoc quoque validissimo argumento probatur quantitati- bus his qu: predicte sunt nihil esse contrarium, nisi soli forsitan loco. Nam si quis magnum et par- vum, vel multa et paucain quanütatibus ponat,etiam hocsiconcedatur,tamen quoniam semper referuntur ad aliud, contrariis non tenentur. Omne enim con- trarium per seconsistit, neillud ad alterius compa- rationem relationemque profertur,utbonum non di- citur malibonum,necrursus malumboni malum,sed ipsum in propria natura et prolatione consistit.Qua- cunquesunt contraria, eodem modo sunt.Magnum vero et parvum quoniam non per se constant,sed ad alterius relationem referuntur, contraria esse non possunt.Amplius,si suntmagnum et parvum contra- ria,contingitidem simul contraria suscipereeteaip- sasibiessecontraria.Contingitenim simulidem par- vum esse etmagnum.Est enim aliquid ad hoo quidem parvum,ad'aliud verohocidem ipsum magnum.Qua- reidem parvum et magnum et eodem tempore esse contingit,quare simul contraria suscipiet,sed nihil estquod videatur simulcontraria possesuscipere, ut substantia, susceplibilis quidem contrariorum vide- turesse,sed non suscipitinunoeodem tempore,nam nullussimul estsanus et eger, nec albuset nigersi- mul,nihilque aliud simul contraria suscipiet.Et ea- dem sibi ipsi contingit esse contraria. Nam si est magnum parvocontrarium,ipsum autemidem simul est parvum et magnum, ipsum sibi erilcontrarium, . sedimpossibile est ipsum sibi esse contrarium.Non est igitur magnum parvo contrarium.Constat hoc et immutabile in propria rationeconsistit, unam eam- demque rem uno eodemque tempore contraria non posse suscipere,ut gubstantia susceptibilis quidem contrariorum est, Homo namque cum substantia git, eteegritudinem suscipiet etsalutem,sed non eodem tempore,etalbedinem et nigredinemoapit,sed alioat- que alio tempore,ut vero uno eodemque tempore con- traria utraque suscipiat, fierinequit,quodsi magnum parvoaliquiscontrarium ponat,eveniet quoddam im- possibile, ut una atque eadem res eodem tempore utrasquesuscipiat contrarjetates,el eadem ipsa sibi possint esse contraria.Ponamus enim magnum parvo 215 esse contrarium,sed una atque eadem res,uno eo- A demque tempore potest magna esse et parva,ut si sit decem pedum mensura collata ad duorum pedum magnitudinem, magnaestad centum vero cubitorum magnitudinem mensuramque collata, eadem parva est, Potest ergo eadem res eodem tempore et ma- gnitudinis esse susceptibilis et parvitatis. Eadem enim res uno eodemque tempore ad majorem mi- noremque collata eadem magna el parva est. Quod simagnum parvo contrarium est, eadem vero res eo- demtemporeetmagnitudinem suscipitet parvitatem, eodem tempore contingit ut eadem res contraria utraque suscipiat, sed hoc impossibile est. Quocirca quoniam res eadem eodem tempore contrariorum susceplibilis non est, potest vero una atque eadem res magnitudinem parvitatemquesuscipere, magni- B tudo et parvitas contraria non sunt. At vero siquis magnum parvo contrarium ponat, eadem ratione unameamdemquerem sibí ipsidicit esse contrariam. Nam $i parvum magno est contrarium, eadem vero res(ut docui) parvaet magna potestesse ad aliud et ad aliud scilicet comparata. Res que parva et magna est, eadem sibi potestesse contraria, parvum enim eli magnum contrarium dictum est, sed est impossi- bile. Quocirca parvum et magnum contraria non sunt. Post hujusmodi vero rationem et argumenta- - tionis firmissime propositionem decontrarietate dis- serit loci, de qua superius jam diximus, quocirca pretereunda est, ne repetite expositionis iteratio, fastidio sit potius quam doctrine. Non videtur autem quantitas suscipere magis et mi- nus, ut bicubitum, neque enim est aliud alio magis bi- cubitum,neque in numero, ut ternarius quinario: nihil enim magis tria dicentur quam quinque nec tria potius quam tria, neque tempus alvud alo magis et minus di- citur, nec inis quae dicta sunt, magis el minus omnino dicitur .Quareet quantitasnon suscipil magis et minus. Aliud proprium rursus apposuit quod quamvis qaantitatis proprium non sit, cur tamen non sit ipse reticuit,nobis tamen est demonstrandum;quod au- tem dicittale est:quantitas magiset minus non susci- pit, nullus enim numerus alio numero nec magis nec minusest numerus. Nam iernaz;us si quinario com- paretur, nec magis nec minusestnumerus,etrursus ipsi tres sibiipsis comparati, nec magis nec minus sunt tres, nectempusquoquehabetaliquid magis et | minus, ut magis aliud tempus sit alio tempore,lon- gius quidem tempus tempore esse potest,utvero di- catur magis tempusalio tempore vel minus fieri ne- quit. Hocquoqueetiam in substantia demonstratum est, homo nanque alio homine non est magis homo, nec minus. Idem quoque eveniteliam in quantitate. Quod quia etiam in substantia est, proprium quanti- talis hoc non est, habet hoc quoque quantitas ut in sequenti ordine ipse monstravit, Quocirca quoniam prius hoc de substantia dixerat, nunc vero idem de quantitate proposuit, idcirco non esse hoc proprium - quantitatis,commemorare neglexit.Cujus enimesset alterius non suscipere magis et minus, tunc dixit - -— AN. MANL. SEV. BOETII 216 cum desubstantia disputaret.Aitenim quod substan- tia nunquam magis minusve suscipient, quocira ad maxima propria solita constituendi ratione regres- sus est. Proprium autem mazima quantitatis est, quod et &quale etinzqualedicitun: Singulumenimearum quz dicla: sunt quantitatum cequale dicitur et inzquale, ut corpus et aequale et inz quale dicitur, el tempus zguale el inaequale dicilur, et numerus x qualis et inaequalis dicitur, eLoralio equalis el inzequatis. Similiter autem et. in aliis quae dicta sunt, singulum et aequale et inz- quale dicitur.In caeteris vero qua quantitates non sunt, non multum videbitur aequale et inzquale dici, nam affectio et dispositio aequalis et inaequalis non multum dicitur,sed magis similis et dissimilis,et album aequale et inaequale non multum. dicitur, sed simile. Quare quantitatis mazimz est proprium aequale et inaequa- le dict. Quantitatis proprium apertissime designat esse, quod secundum quantitatem equalitaset in:equalitas nuneupatur.Singulzenim quantitatesequalesatque inequales dicuntur, utequalis linealines, et rursus insqualis, et superfieiei superficies equalis atque inequalis dicitur, et corpussequaleet incequale dici- tur. Numerus quoque et tempus et locus :qualis at- que inzqualis dicitur. In aliisautem que quantitates non sunt, non est facile ut e&qualitas vel inaequalitas nominetur,dispositiones ergo quz affectiones appel- lantur, non dicuntur equales velinequales,sed ma- gis similes et dissimiles.Dispositio autem velaffectio estad aliquam rem accommodatio etapplicatio,ut si quis grammaticam legens, qui nondum perdidicit, habet ad eam aliquam dispositionem, id est, ea af- fectusest, ethabet aliquid accommodatum, etquasi propinquum. Possunt autem similiter esse duo dis- positi et affecti, equaliter vero minime, ut duosimi- literessealbi,squaliter vero non. Nam siquis deduo- bus similiter albis equaliter esse albos dicat,recta nominis nunc usurpatione non utitur. Omne enim equale et inequale, in mensura et in quantitate perficitur.Simile veroetdissimile quemadmodum de quantitatenon diciturjitanecdealia qualibet re nisi de quantitate, recte equalitaset inequalitas nuncu- pantur. Quare proprium est, quantitatis equale et inequale nominari,sed quoniam de quantitate dic- tum est, ad relativorum ordinem transeamus.Post quantitatis tractatum tertium praedicamentum de relativis ingreditur,quarerelaliva hoc modo diffinit. DE RELATIVIS. Ad aliquidvero talia dicuntur quacunque hoc ipsum quod. sunt aliorum esse dicuntur,velquomodolibet ali- ^ ter ad aliud, ut majus id quód. est alterius dicilur, aliquo enim majus dicitur, et duplum alterius dicitur hoc ipsum quod est, alicujus enum duplum dicitur.Si- militer autem et alia quacunque sunt hujusmodi. Cur'autem de his qui sunt ad aliquid disserat, omisso interim de qualitate tractatu, hzc causa est, quod posi'a quantitate magis minusve esse necesse est. Quarecum quantitatem continuo ad aliquid con- sequatur, recte post quantitatem relativorum series 247 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. II. 248 ordinata est.Illud quoqueestin eausa,quod superius A vertas, flet. Sensibilis res sensu sensibilis est. Sed cum de quantitate tractaret,relativorum mentio facta est,cum de magno parvoque diceretur,ut ergo con- tinens et non esset operis interrupta distinctio, ideo quantitate finita de relatione,propos uit.Quod autem ait,ad aliquid vero talia dicuntur,hoc monstrat,quod non sicut quantitas per se et singulariter intelligi po- test,eodem quoque modo substantia et qualitas, et unumquodquealiorum predicamentorum,sicut per se constat,ita etiam per se et singulariter intelligi- tur: sic ad aliquid per se et singulariter capi intel- lectu non potest,ut dicamus esse ad aliquid singula- riter.Quidquid enim in natura relationis agnoscitur, id cum alio necesse est consideretur; cum enim dico dominus,per seipsum nihil est,si servus dicit,Quo- cireacum unius relativi nuncupatio mox secum etiam aliud trahat ad aliquid,unum esse per se non potest, atqueideo non dixit Aristoteles: Ad aliquid verotale dicitur,sed, plurali numero,talia dicuntur,inquit,de- monstrans relativorum intelligentiam non in simpli- citate,sed in pluralitate consistere; non esse autem quamdam per se relativorum naturam sine conjun- ctione aliqua alterius subsistente, ipse Aristoteles monstrat,qui dicit ea esse relativa,queecunque hoc ipsum quodsuntaliorum dicuntur.Docetenim aliqua conjunctione alterius relativa formari, hoc ipsum enim quod sunt aliorum dicuntur.Quod enim est do- minus,hoc alterius diciturid est servi. Sive autem relativa dicamus,sive ad aliquid,nihil interest. Ad aliquid enim dicitur quod ipsum quidem cum perse nihil sit, relatum tamen ad aliud constat,ut domi- nus,sit desit id ad quod dicitur,id est,servus, non est,dicitur enim ad servum; manifestum ergo est si servus desit,dominum dici non posse, quaredominus ad aliquid dicitur,id est ad servum.Relativa quoque dicuntur ideireo,quod eorum nuncupatio semper ad aliquid referatur,ut dorcini ad servum,quare nihil interest quolibet modo dicatur. Hujusmodi autem diffinitio Platonis esse creditur, que ab Aristotele paulo posterius emendatur.Relativorum autem alia eisdem casibus referuntur, alia diversis, alia vero omni sunt casu carentia. Quod scilicet monstrans áddidit,vel quomodolibet aliter ad aliud .Quid autem est, ipsius pene textus sermone monstratur. Cum enim dico dominus servi dominus;ad genitivum ca- sum reddidi nominativum,et rursus ad eumdem si convertero. Dico enim servus domini servus,et hic quoquenominativus ad genitivum relatusest. Eodem quoque modo sese habet pater filii pater, et filius patris filius,et magister discipuli magister,et disci- pulus magistri discipulus,hec ergo id quod sunt,si- militer aliorum dicuntur.Nam quod aliorum dicun- tur secundum gentiivum redditur casum, alia vero non secundum eumdem casum consequentiam red- dunt.Sensus enim ad aliquid est,sensibilis enim rei est sensus, Quod enim sensibile est sentiri potest, quod sentiri potest, sensibile est, et nune quidem sensus sensibilis rei sensusgenitivo accommodatus est, Hujus enim rei sensibilis diclum est,at si con- B cum sic casui septimo redditur nominativus in hac relatione,qua& dicit sensibile sensu sensibile est,non eodem casu quo superius dictum est convertitur.Di- cimus enim sensus sensibilis rei sensus est, et hic nominativusredditurad genitivum.Hecenim relatio ad septimum casum se aptari non patitur.Scientia quoque scibilis rei scientia est,siquidem hoc scitur quod sciri potest et quod sciri potest,scibile est,sed non cadem ratione, nec ad eumdem casum relatio ista convertitur. Dicimus enim scibilis res scientia scibilis est. Est enim prima relatio ad genitivum,se- cunda conversio ad septimum.Hec quoque relatio secundum eosdem convertitur casus,cum dicimus majus minore esse majus,et minus majore esse mi- nus.Duplum quoque et medium relativa sunt,sed et eisdem casibus convertuntur.Duplum namque dimi- dii duplum est,dimidium vero dupli dimidium est. Sunt autem alia quoque relativa qua ipse sio ad- didit. At vero sunt etiam et haec ad aliquid ut habitus,af- fectus, scientia, sensus, positio : hec enim omnia qu& dicta. sunt,hoc ipsum quod sunt aliorum esse dicuntur, vel quomodolibet aliter ad aliud,et non aliud aliquid; habitus enim alicujus habitus dicitur,et disciplina ali- eujus disciplina, et positio alicujus positio. Similiter autem et alia. De sensu quidem et scientia dictum est superius, nune vero de habitu,dispositione,et positione dicen- dum est. Dispositio est ad al:quam rem mobilis ap- ( plicatio,ut siquisquam flamms propinquus calcat, ille dispositus dicitur ad calorem,id est,habens ali- quam applicationem conjunetionemque ad calorem. Idem veroest affectio quod dispositio,ne novo nomi- ne error oriatur: etideo dispositio cum sit quedam ad aliam rem conjunctio, vel ab alia affectio, facile mobilis est,celerius etenim permutatur.Habitus au- tem est dispositionis vel affectionis firma et non fa- cile permutabilis accessio, ut si quisquamin sole am- bulans fusciorfiat,dispositusad nigredinem dieitur et nigredine affectus.Sin autem illa nigredo fortius elimmutabilitercorpusinfecerit,habitusnominatur: quocirca habitus estinveterata affectio. Unde omnis habitus dispositio vel affectio est,non autem omnis dispositio vel affectio habitus. Et ne multa dicenda sint,hoc quoque constat in habitu et dispositione, quod habitus immutabilis passio est,dispositio vero non similiter,sed affectio quz&dam est,et ad aliquam rem conjunetio,qua. potest facile permutari.Positio vero est alicujus rei collocatio,ut est statio,sessio, inclinatio,&ccubatio,et alia hujusmodi. Nam et qui stat quodammodo positus esse dicitur et collocatus» et qui sedet,et qui accumbit, et qui secundum ce- teras positiones est positus appellatur. Quocirca et statio et sessio et accubatio positiones erunt. Sed quoniam quid essent dictum est,nuno si sunt ad ali- quid videamus, habitum relative dici ea res probat, que aliis quoquerebus documento fuit esse relativis, ut estin sensu atque in scientia.Idcirco enim dictum 219 AN, MANL. SEV. BOETII 220 est sensum sensibilis rei esse sensum,quod ressen- À tem parvum,et mons parvus ad magnum,hioc nullo sibilis est qua sentiri potesl; est ergo habitus habilis rei habitus Habilisenim res est qua haberi potest, illius enim rei habitus est qua haberi potest.Quo- circa erit habitus habilis rei habitus,sed res quoque habilis habitu erit habilis,ipso enim habitu res que haberi possunt habemus.Dispositio quoque eodem modo. Dispositio namque disposite rei dispositio ost, et disposita res dispositione disposita est. Caloris enim dispositio calentis,id est,ad calorem dispositi, dispositio est. Eodem modo dispositus ad calorem caloris dispositione dispositusest: velutsihoc modo sit dictum,omnis affectio affecti affectio est,et omne afTectum affectione affectum est.Et calor calentis fit calor, et calens calore fit calidum. Positio quoque relativa est, nam positio posite rei positio est, et posita res positione posita est,et hoc intelligi con- venit secundum priorem habitus et dispositionis mo- dum.Illa quoque res probat positionem esse ad ali- quid, quod ejus species relativ» sunt ; statio enim stantis rei statio est, et qui stat statione stat; etde sessione quidem et de accubitu idem dici / potest. Quocirca et habitus et dispositio vel affectio,et po- sitio relativa sunt, et hec omnia vel similibus vel dissimilibus convenientibus tamen przedicationi ca- sibus convertuntur. Eorum aulem qua secundum casus convertuntur, alia sunt qua eodem nomine predicantur,alia vero que dispari: cum enim díco simile simili simile est,et &equale wquali equale est, et dissimile dissimili dissimile est,eisdem vocabulis eisdemque nominibus tota fit predicatio.Cum autem dicoduplum medii duplum, vel majus riinore majus, disparibus vocabulis facta est predicatio.Quoniam verorelativorum diffinitionem ita proposuit,ut dice- ret: ad aliquid vero talia dicuntur quacunque hoc ipsum quod sunt aliorum dicuntur,vel quomodoli- bet, aliter ad aliud;quid esset hoc ipsum quod sunt aliorum dicuntur, jam diximus nunc quid sit; quod ait, vel quomodolibet aliter ad aliud,requirendum est. Quod ipse Aristoteles convenientibus in ordine probat exemplis ; ait enim. Ad,aliquid ergo sunt quaecunque id quod suntaliorum esse dicuntur, vel. quomodolibet aliter ad aliud, ul mons magnus dicitur ad alium.Magnum enim ad ali- quid dicitur, et simile aliqui simile dicitur, et omnia talia similiter ad aliquid dicuntur.Sunt autem et ac- cubitus et statio et sessio,positiones quedam ; positio vero ad aliquid. dicitur. Accumbere autem vel stare vel sedere,ipsa quidem non sunt positiones,denominative vero dicuntur ab ts quz dictae sunt positionibus. Quoniam accubitus et statio et sessio positiones dicuntur,et quoniam omnis positio ad aliquid est, sufficienter superius comprehensum est.Nune vero quid sit quod ait,vel quomodolibet aliter ad aliud, expediemus, in relatione per quam dicimus filius patris filius,nulla conjunctio mista est,nisi tantum solacasuum vis predicationishujusmembra conjun- gil.Cum autem dico montem magnum,ad alium re- ferens parvuum,ita propono,mons magnus,ad mon- D à rum casuum vis: quanquam enim accusativus vi- detur esse permistus,tamen ille bujus relationis vim nontenet,sed prepositio que ad accusativum datur; cum enim dico,mons magnus ad parvum montem, prepositiosolaest qua vim hujuscontinetrelationis, utsi quis dicstmagnus mons parvum montem,nihil significet definitum.Quocirca quamvis accusativus casus in hac propositione sit, non tamen hic vim casus tenet,sed prepositio ; atque hoc est quod ait, vel quomodolibet aliter ad aliud,ut quoniam supe- rius secandum casus relationes fieri dixerat,erant autem quaedam relationes que nullis casibus tene- rentur,adjecit hoe, vel quomodolibet aliter ad aliud, ac si diceret: Omnis relatio aut casibus fit, quod pér hoe demonstravit quod ait,quecunque id quod sunt aliorum dicuntur,aut preter casus sunt,quod heocsententia docet,vel quomodolibetaliterad aliud, atque hac hactenus.Sed cum positio sit ad aliquid, et sint species ejus relativ: (sessio enim et statio relativa sunt),sedere et stare nulla relatio est.Stare namque et sedere de statione et sessione denomi- native dicuntur.Omnis autem denominatio non est id quod est ea resdequa nominatur,ut grammaticus, non enim idem est quod grammatica de qua nomi- natus est.Quocirca si sedere de sessione,et stare de statione denominativum est, sgessio vero et stati relativa sunt,sedere et stare, que a relativis deno- minativa sunt,relativorum genere non tenentur.Et universaliter, quidquid ex quibuslibet positionibus denominatur,illud non ad relativa,sed ad pradica- tionem que situs dicitur reduci potest. Inest autem et contrarietas in relatione, ut virtus vitio contraria est, cum sit. utrumque ad aliquid, et scientia inscientiae.Non autem omnibus relativis inest contrarietas, duplici enim nihil est contrar ium,neque triplici, nec talium ulli. Quemadmodum in substantia vel quantitate si eorum esset proprium contraria suscipere rimatus est,ita quoque nunc in relativis de contrarietate considerat,utrum relativorum sit proprium contra- ria posse suscipere,et quoniam virtus et vitia utra- que sunt habitus,virtus enim est mentis affectio in bonam partem,et diífieile commutabilis,vitium af- fectio in malam partem,ipsa quoque difficile mobilis et diuturnitate perdurans: quoniam igitur et vitium et virtus habitus sunt,omnis autem habitus ad ali- quid esse monstratus est (habilis enim rei habitus est)erunt virtus atque vitium relativa,sed hec con- traria sunt,igitur relativa contraria suscipere. non recusant.Sed si dicat quis: quid cause est ut virtu- lem atque vitium ipsumque habitum paulo post inter qualitates nameret? Atqui ut alia significatione una res diversis generibus supponatur, nihil prohibet, Socrates namque in eo quod est Socrates substantia est,in eo quod pater vel filius adaliquid;ita ad aliud " atque ad aliud ducta predicatione eamdem rem sub diverso genere nihil poni prohibet.Habitus quoque et, virtus et vitium eodem modo est.Potest enim in 224 qualitate poni habitus quod ex eo quales homines A admodum in contrariis nuncupentur,habentes enim dicimusaliquos rei ha- bitus retinentes. Virtus quoque qualitas est idcirco quod ex eo boni homines dicunturetsecundumillam qualitatem,id est bonitatem,quales homines,id est bonos homines nuncupamus ; similiter autem et vi- tium.Ipse quoque habitus ad aliam praedicationem dictus fititerum relativus: quod enim habitus habilis rei habitus est,ad aliquidest; et quod alicujus virtus est,ad aliquid virlus est,etquod alicujus vitium est, ad aliquid quoqueipsum est.Ergo nihil impedit eas- dem res ad aliud atque aliud versas diverse preedi- cationi substitui.Ipsum vero ad aliquid preter ullum aliud predicamentum intelligere non possumus,ut patrem et filium, dominum et servum secundum substantiam consideramus.Nam et qui dominus et qui servus est, substantia est. Duplum et triplum secundum quantitatem,hecenim in quantitate con- sistunt,scientia veroetinscientiasecundum qualita- tem. Secundum enim has quales dicimur, scientes scilicet atque inscii.Quocirca quoniam preter aliud predicamentum per se relativa nullus intelliget,se- cundum ea predicamenta de quibus intelligitur re- latio,secundumea dicitur contraria possesuscipere: ut Socrates ipsequidem substantia est,sed substan- tia contrarium non recipit. Pater vero alque filius secundum substantiam predicatur, non est enim pater atque filius nisiin substantia sit.Quocirca quo- niam secundum substantiam dicitur, contrarietate caret.Rursus duplum vel dimidium secundum quan- titatem dicitur,quantitas vero contraria non habere monstrata est;igitur neo duplum atquedimidium con- irariis pugnat.Qualitas vero recipit contrarietatem; bonum enim et malum secundum qualitatem oppo- nuntur,bonum igitur et malum contrariis non ca- - rent. Igitur secundum que predicamenta relativa dicuntur, si illa suscipiunt contraria,et relatio sus- cipit. Sin vero illa prius repudiant contrarietatem, nec illud ad aliquid quod secundum ea dicitur ulla unquam contrarietate dividitur.Quare habere con- traria relationis proprium non est,nam nequein sola relatione est (habet enim hoc quoque qualitas),nec in omnibus ad aliquid considerari potest.Quee enim 'secundum talia praedicamenta dicuntur ad aliquid qua nonrecipiunt contrarietatem ut secundum sub- stantiam pater et filius,vel secundum quantitatem duplum et medium,in talibus relativis contrarianullo modo reperiuntur.Quod vero neque soli neque om- nibus inest, hoc proprium non est ; non est igitur proprium relationis habere coniraria. Videntur autem magis et minus relativa suscipere : IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. II. C D simile enim et. dissimile magis e. minus dicitur, et aequale et inzquale magis et minus dicitur ,cum utrum- que sit relativum,simile enim alicui simàle dicitur,et inzquale alicui inzequale. Non autem omnia relativa suscipiunt magis et minus, duplex enim mon. dicitur magis el'minus, duplex, nec talium ullum. Quiritur nuncan relationis sitpropriumsuscipere magis et minus; sed in hocilla ratio servatur,quem- 222 dietum est. Quoniam qua- cunque secundum ea dicuntur que contraria non recipiunt.ipsa quoque contrariis carent.In hoc vero cum secundum quantitatem dicatur equale et in&- quale,suscipit et magis et minus.Diciturenim magis quale et minus equale.Eodem modo et simile,ma- gis simile et minus simile dicitur.Sed si forte quis dicat: cur eum quantitatis sitdicieequaleetinequale, etquantitas magisatque minus non suscipiat, equale et ineequale et intensione crescat et remissione mi- nuatur? Dicendum estquoniam quemadmodum sub- stantia ipsa per se in eo quod substantia est non est proprium,ipsi tamen proprium est contraria posse suscipere,ita etin quantitate consideratur,proprium enim est, non hoc ipsum cujus est proprium, sed quadam alia extrinsecus qualitas passioque.Passio enim qualitatis est, et quidam qualitas equale et inequale diei potest: quod quoniam non est idem proprium quod estillud cujusestproprium,etequale vel inequale dici, non est quantitas cujus est pro- prium, sed quedam qualitas et passio quantitatis. Hec'autem dicitur ad aliquid,ipsum enim quod est alterius dicitur,:equaleenim equali requale dicimus, et similiter simile similis simile. Sed non capiunt omnia relativa magis et minus.Nullus enim potest dicere magis et minus duplum esse aliquid: nam sive denariusad quinarium corparetur,sive quaternarius . ad binarium,equeuterque duplus est,a&que uterque medietas. Qualitas quoque recipit magis et minus, dicimus enim magis album et minus album.Quare quoniam nequeomni relationi neque soli inest susci - pere magis et minus, et per qualitatem relatio suscipit et magis et minus,relationis proprium non . est suscipere magis et minus. Omnia aulem relativa ad, convertentia dicuntur, ut servus domini, et dominus servi dominus, et duplum dimidii duplum ,et dimidium dupli dimilium,et majus minore majus,et minus majore minus, similiter autem 2l in aliis. Sed casu aliquoties differunt. secundum lo- cutionem ut scientia scibilis rei scientia dicitur ,et sci- bile scientia scibile,et sensus sensibilis sensus,el sensi- bile sensu. sensibile. Clara hec est proponentis et non involuta senten- tia.Dicit enim omnia relativa ad convertentia diei, quod ipse propriis patefecit exemplis.Omne enim ad aliquid ita ad aliud praedicatur,utillud ad quod pra- dicatur videatur posse converti,et hoc est quod ait: Omnia relativa ad convertentia dicuntur. Converti autem est,ut si prima res dicitur ad secundam,se- cunda rursus dicatur ad primam.Ponatur enim pri- mus pater,secundus filius,et dicatur hoc modo, pa- ter filii pater est ; id rursus converti potest,ut prius ponamus filium,et talis sit predicatio, filius patris filius.Ergo paterad talem dicitur,id est adfilium qui convertitur: et filius qui dieitur ad patrem,ad talem rem dicitur,qua ipsa quoque convertitur, ut de filio preedicetur.Omniaque relativa hoc modo sunt,omne enim relativumad talealiquid preedicatur quod ipsum in predicatione converti possit.Sed nec omniadicun- 223 AN. MANL, SEV. BOETII. 224 tur secundum eamdem vocis prolationem.Alia eniur A predicationem faciat,conversio non procedit ; que sunt qua eisdem casibus convertuntur, ut dictum est, pater enim filii pater est,et filius patris filius est.Alia vero que non eisdem,ut scientia scibilis rei scientia est: hio genitivus est medius.Scibile autem scientia scibile est: hic septimus predicationem te- net.Alia vero nullo (ut supra dictum est) casu con- juncta sibimet convertuntur, ut mons magnus ad parvum dicitur,et parvus ad magnum.Ergo omnia relativa ad convertentia dicuntur,quamvis non eis- dem easibus convertantur,quod ipse ait dicens: Sed casu aliquoties dilferunt secundum locutionem. Quod vero addidit nimis diligenter adjectum est. At vero aliquoties non videbitur converli,nisi conve- nienter ad quod dicitur assignetur.Si peccet is. qui as- signat,ut ala si assignelur avis,non convertitur avisalz, neque enim prius convenienter assignatum est,ala avis; neque enim in eo quod avis est,in eo avis ala dicitur, sed. 1n. eo quod. alata est.Muliorum enim aliorum alae Sunt ,qua non sunt aves:quare si assignetur convenien- ler,convertitur,ut ala alati ala,et alatum ala alatum. Aliquoties autem forsitan eLmomina fingere necesse erit, $i non fuerit positum nomen, et ad. quod. convenienter assignelur,ut remus,si navis assignetur.non erit con- veniens assignatio.Neque enim in eo quod, est navis,in €0 ejus remus dicitur, sunt enim naves quarum remi non sunl: quare non convertitur,navis enim non dicitur remi navis.Sed forte convenientior assignatio erit,si sic quodammogo assignetue,remus remita rei remus,aut aliquo modo aliter: nomen enim non est positum;con- vertitur autem si convenienter assignetur,remilum enim remo remitum est. Similiter autem et in alüis,ut caput, convenientius assignatur capitati,quam si animalis as- signetur;neque énim in eo quod animal est,caput habet, multa enim sunt animalia qua capita non habent. Supra jam de relativorum conversione proposuit, dixitque quidquid est ad aliquid,vel eisdem casibus vel dissimilibus,tamen ad convertentia dici:hoc vero idcircoevenit quod omne ad aliquid esse suum ex al- teriushabitudineetcomparationetrahit;quod si utra- que secundum ad aliquid sint opposita,ad aliquid nuncupanturzequam vim vocabuli nuncupationemque sortita. Nam si pater et filius utrique ad aliquid sunt, si pater ad filium predicatur,quoniam ad aliquid est, filius quoque,quia ad aliquid est,ad quoddam aliud predicabitur,sed nullius est filius nisi patris. Ergo hzc vocabula ex alterutra nuncupatione principium sumunt.Quocirca qua sibi invicem substantiam do- nant,recte ad se invicem predicantur,ethoc quidem in omnibus relativis constat intelligi.Sed hujusmodi conversio non uno modo, nec quomodolibet fieri potest; nisi enim convenienter quelibet illa res ad id quod dicitur predicetur,hujusmodi conversio nulla rationeconvertitur.Cum enim dicaturcaputanimalis caput dici non potest,animal capitis animal.Ergo ita redditum nulla ratione convertitur. Atque hoc est quod ait,non videri in omnibus relativis posse con- verti,nisi convenienter ad quod dicitur assignetur. Si enim peccet is qui assignat, ut non convenientem C D tamen estipsa convenientia qua possint semper rela- tiva converti, hujusmodi est. Cum enim dico alam avis esse alaim,non convertitur, ut avis ala sit avis, idcirco quod non est convenienter facta predicatio: nonenim in eo quod avis est,in eo habet alam;multa enim suntque habent alam,aves tamen nullo modo nominantur,ut apes sunt et vespertiliones, et quid- quid est aliud tale,habere quidem dicimus alas, eas tamen aves non dicimus.Quare non in eo quod avis est, in eo est ejus ala, sed in eo quod alata est ; id- circoenim alam habet,quoniam alata est:et quidquid fuerit alatum,alas habebit.Quare ita facta predica- tio illam conversionem retinet atque custodit, ala enim alati ala est, etalatum ala alatum est. Eodem quoque modo de capite: si quis dicat caput animalis est caput,non convenienter vim predicationis apta- bit ; non enim in eo quod animal est,in eo habet ca- put,multa enim sunt animalia quz capite carent,ut ostrea,et conchylia,et cetera hujusmodi.Igitur di- cendum est caputcapitate rei esse caput,et capita- tam rem capite esse capilatam. Videsne quemadmo- dum conveniens praedicatio alternam in se vocabuli conversionem reversionen quereddiderit?1taquoque speculandum est et dealio exemplo quod ipse pro- posuit. Remus enim si navis remus dicatur, nullo modo convertitur,ut navis remi navis esse nomine- tur.Sunt enim quedam naves qui remis penitus non utuntur,ut lintres quas solo subigunt conto, et id- circo non convertitur. Dicendum est igitur remum remita rei esse remum,et remitam rem remo esse remitam.Necesse quoque erit nomen fingere, si po- situm non sit:nam quemadmodum filius patris filius, et pater filii pater,reciproca conversione predican- tur,et utrumque nomen in usu est, sic, si defuerit nomen,ipse tibi aliquid debebis effingere, ut in eo quod est,ala alati sla; alatum enim noviter factum est,et nunquam ante dictum. Quo autem modo pos- simusnominaipsaconfingere,quoniam necessarium esse posuimus, artem quoquecomponendi sequenti ordine demonstremus. Sed hoc faciendum est, si prius illud purgavero,quod quidam contra Aristote- lem culpandi studio ponunt. Aiunt enim non esse solius relationisad eonvertentiam dici.Si quis enim sie dicat: cum sol super terram est,dies est,et cum dies est super terram,sol est, recipiunt hec quoque conversionem, qu: confesse a relativorum defini -. tione segregata sunt.Non igitur in solis relativis,in- quiunt,caditista conversio.Sed Jamblicusduashujus - rei protulit solutiones,unam pervacuam,aliam vero .perforem. Ait enim nihil officere ad Aristotelis sen- lentiam, si et alia convertantur; non enim inquit Aristoteles solis hoc relativisesse,sed,omnibusnam- quehoc relativis inest,nec ulla ratione negari potest; quocirca quoniam non dixil Aristoteles solis hoc in- esse relativis,illorum questio hujus preclari philo- sophi sententiam non moratur.Sed hoc potius acoci- dentis esL quam nature, et ad aliud quodammodo refugium concurrentis potius quam ex ipsa Aristote- 225 lis auctoritate dictorura ejus aliquod propugnacu- lum comparantis.Aliam veroattulit causam prorsus gravem : ait enim proprium esse hoc relativorum, non secundum suam nuneupationem,sed secundum aliquamhabitudinem,eodem modo converti.Qui enim dicit cum sol est super terram,dies est,et cum dies est,sol est saperterram : nullam habitudinem mon- strat,sed tantummodo consequentiam ostendit.Con- sequiturenim super terram solem essecum dies est, eteum sol superterram cursus agat,diem esse ; cum vero aliquis dieit filius patris filius, et pater filii pa- ter, habitudinem et comparationem et quodammodo continentiamutrorumque declarat.Atque hoc quoque in alia quavis relatione spectare licet.Quocirca quo- niam omnia ad aliquid secundum quamdam ad se invicem habitudinem continentiamque dicuntur,se- cundum continentiam quoque ethabitudinem eorum conversio facienda est,qua in re nos quoque gravi- ter dicentis Jamblici auctoritati concedimus. Nunc vero quisitars fingendi nomina sicubi desunt,dicen- dum videtur,quam ipse Aristoteles his verbistradit, Sic autem fortasse quis facile sumet in quibus nomen est positum, si ab his quce prima sunt his ad quce con- vertuntur nomina ponat, ut in his qua dicta sunt, ab ala alatum, a remo remitum. Omnia ergo quz ad ali- quid dicuntur, si convenienter assignentur, ad. conver- lentiam dicuntur. Quoniam sunt quz ita dicuntur ad aliquid,ut nisi convenienter aptenturconversio nulla sit,in omnibus autem ad aliquid conversionem exspectari necesse est,qua sithxcconvenientia,et quemadmodum assi- gnari relationes oporteat,ipse demonstrat. Si quid enimdiciturad aliquid quod converti non possit,ab ip- s0 quod dicitur si denominatio fit,mox convertitur : utaladieitur avis,et recta quidem est h:ec predicatio, sed ad naturam relationisincongrua.Nuneigitur quo- niam dici non potest avis ale,dicitur autem ala avis, ab ipsa predicatione,que ad aliud predicatur,si de- nominatio fit, mox redit consueta conversio relativis. Nam cum dicitur ala avis,ut dicatur avis al&,incon- veniens est ; si vero ex ala fiat denominatio,ut dica- tur ala alati,sie conversio manet. Alatum enim ala alatum esse dicimus,sicut alam alati esse alam. Et hoe idem in remo evenit.Nam quoniam remus navis dieitur, et remi navis ut sit ulla ratione converti- tur,si ex remo sitdenominatio,statim reddit ex more conversio.Dicimus enim esse remum remite rei esse remum et hoc illi convertitur. Remita enim res remo remita est. Ergo ex eo quod prius dicitur, nomen fingendum est, sicut ex eo quod esl ala, quoniam prius ad avem non dicitur, quia avis ad alam non convertitur, denominatio facta est,ut diceretur ala- tum. Atque hoc est quod ait, si ab his que prima sunt his ad qua convertuntur nomina ponantur. Prima namque praedicatio est ab ala.Diecimus enim alam avis, et hoc querimus ut ad alam predicatio convertatur. Ergo ab eo quod prius dicitur, illi ad quod convertitur nomen fingendum est, ut ea quae —. 'prius dicitur ala, rei ad quam convertitur sic ut IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. IT. 226 A convenienter aptetur,fingendum est nomen alatum, C D quod ipsum ex ala denominatum est,atque hoc idem et in ceteris relativis licet intelligi. Nam si ad quodlibet. aliud. assignentur, et non ad illud ad. quod. dicitur, non convertuntur. Dico autem quoniam nec eorum qua dubitanter convertibilia di- cuntur ,etquibusnomina posita sunt,ullum convertitur, si ad aliquid eorum qua sunt accidentia assignentur,et non ad ea ad qua dicuntur : ut servus, si domini non assignetur servus, sed homenis, vel bipedis,aut alicujus talium,non converlitur. Non enim et conveniens assi- gnatio. Aliud quoque argumentum dedit, si relatione convenienter non reddantur, non posse converti. Fortasse enim quis dicat alam et caput non esse ad aliquid : quod si quis hoc quoque coneedat,illud ta- men nullusnegare poterit,quin servus aut filiussem- per ad aliud predicentur. Ergo in hac quoque re, quz confessa relativa est, perit relationis propria conversio, si non convenienter et ad illud ad quod proprie dicitur assignetur.Nam cum sit ad aliquid servus,nisi domini reddatur, id est, ad id ad quod convenienter dicitur,nullahae ratione conversio est. Dicatur ergo servus hominis,vel servus bipedis, non convertitur, ut dicat quis bipedem esse servi, aut hominem esse servi. Eodem quoque modo de filio. . Ergo qui&cunque sunt extrinsecus, siad ea id quod est ad aliquid praedicetur, nulla conversio est. Quod aulem ait accidentia,non quod homositaccidens,aut bipes,differentia hóminis accidenter insit, sed inter- dumoconsuetudinis Aristoteliceest,qua secundoloco et extrinsecus praedicantur, dicere secundum aoci- dens preedizari.Servus autem prius ad hominem est, secundo vero loco ad hominem. Ideireo enim quod dominus homo est,ideo servus ad hominem dicitur. Et idcirco quia dominus bipes est, ideo servus bipe- dis dicitur. Ergo secundum accidens dixit secundo loco, volens ostendere extraneam et non convenien- tem fieri praedieationera,si quis ad hominem vel bi-- pedem: servum et non ad dominum referat.Manife- stam igitur est quoniam in his quoque quz confessa sunt ad aliquid, et in quibus nomina sunt. Nomen enim et servi et dominiin usu est,non quemadmo- dum in remo aut in ala, ubi neque alatum neque remitum nomen fuit, nisi ipse fingeret Aristoteles. Cum ergohzee ita sint, manifestum est quoniam si non convenienter aptarentur, conversionem preedi- catio non teneret. Amplius si convenienter assignetur id ad quod dicitur, omnibus aliis cireumseriptis quaecunque accidentia sunt relicto solo illo ad quod assignatum est,semper ad ipsum convenienter dicitur : ut si servus dicatur ad dominum, circumsceriplis aliis omnibus quae sunt accidentia domi- no,ul esse bipedem,vel scientiae susceptibilem,vel homi- nem,relicto solo domino,semper servus dicelur ad ipsum; Servus enim domini servus dicitur.Si autem non conve- nienter reddatur id ad quod dicitur,circumscriptis om- nibus aliis, relictoque illo solo ad quod redditum est, non dicetur ad aliud : assignetur enim servus hominis, 221 AN. MANL. SEV. BOETII ' 228 et ala avis,circumscribaturque ab homine esse domi- A «qualia esse oportet.Nam si una res amplior, alia num, non amplius servus ad hominem dicetur, cum enim dominus non sil, servus noa est. Similiter autem el de ave : adimalur ab ea alatam esse, non erit am- plius ala ad aliquid, cum. enim non isit alatum, nec ala erit alicujus. Quare oporlet assignare id ad quod convenienter dicitur. Ac si sil nomen positum, facilis erit assignatio ; sin autem non sil, fortasse erit neces- sarium fingere nomen ; si sic autem reddantur, ma- nifestum esl, quoniam omnia relativa jconversim di- centur. Aliud quoque validum addidit argumentum in omni secundum ad aliquid,predicatione solam esse assignationis convenientiam requirendam.Quo enim permanente cunctis aliis pereuntibus relativorum predicatio constat,et quo pereunte cunctis aliis per- manentibus,ad aliquid predicatio non manet,illud estad quod convenienter nominis relatio referatur. Qui enim dominus est,idem ei homo est, idemque - bipes,idem quoque scientie» perceptibilis. Ad quodli- bet igitur horum servus non predicabitur,si domi- nus non sit ; quod si dominus sit,etiamsi quodlibet horum pereat,nihil impedit praedicationem. Predi- cetur enim servus ad dominum,et ab eo cetera pe- rimantur. Pereant enim ab eo quod est homo, ac bipes,quod scientie perceptibilis, his omnibus pe- reuntibus,dominus solus pérmaneat ; ceteris igitur peréuntibus, servus tamen nihilominus dicitur ad dominum, ad hominem vero non dieitur, pereunte enim domini nomine,servi ad hominem nulla pre- dicatio est,quod si ad dominum servus non refera- tur,pereatque domini nomen,omnibus aliis manen- tibus,non erit predicatio. Auferatur enim dominus et maneat homo, et bipes,et scientie perceptibilis, non potest dici servus hominis, vel servus bipedisg. Domino enim non manente servusinterit:quare ma- nente domino ad quod servus convenienteraptatur, cunetisaliis pereuntibus,predicatio manet ; sublato vero domino, ad quem est conveniens predicatio, cunetis aliis manentibus predicatio non est.Eodem modo etiam de ala ; nisi enim ad alatum referatur, cunctisaliis manentibus integra praedicatio non est. Adeo non solum non convertitur,sed ncc predicatio ulla erit,nisi relatio ei ad quod convenienter dicitur assignetur. Simul etiam h»c quoque ars est et via noscendi,cum in natura multa sunt,ad quod potissi- mum relatio predicetur.Nam cum in domino sit,et [) " homo,et animal, et disciplinz perceptibile,et bipes, in servo quoque idem, ad quod horum aut domini nomen aut servi referre possimus,sic ostenditur.Qua enim re manente sublatis ceteris predicatio valet, et qua re sublata ceteris manentibus, intercipitur praedicatio ad illud relatio reclissime predicatur.His igitur positis totius argumenti vim sententiamque concludit, ait enim: omnia quecunque ad aliquid sunt equa predicatione converti :hoc autem hujus- modi est.Qucecunque enim ad se invicem equaliter predicantur,et conversione facta retorquentur, illa equali natura et dimensione fundata sunt, ut sunt propria et species.Relativa quoque ut convertantur, B fuerit minor,conversionem non habent, nam in eo quod est ala avis, minus est. avis ala, multa enim sunt que alas habent, et aves non sunt , atque ideo conversio non fit. Et in eo quod est remus navis, major est navis remo,multe enim naves sunt qua- rum remi non sunt; quare in his nulla potest esse conversio. Si vero sint equalia ut filius atque pater, conversio nou fugit. Nunquam enim est filius nisi patris,et rursus nunquam pater est nisi filii. Quo- circa wqualia esse oportet quecunque ad aliquid predicantur. Horum vero si nomen sit positum, po- sitis nominibus uti oportet.Si vero nomen positum non sit,ex his quie in prima predicatione sunt (ut supérius dictum est) nomen oportet effigere. Quod si ila reddantur ut omne ad aliquid convenienterad quod dieitur predicetur, et equalis erit predieatio, et mox conversionis reciproca natura subsequitur. Conetat igitur omnia relativa ad convertentia dici, His aliud proprium jungit. Videntur autem ad aliquid simul esse natura, et in. pluribus quidem verum est.In aliquibus autem verum non est : simul enim duplum est, et dimidium , el cum sit dimidium,duplum est; et cum sit dominus, servus est ; el cum sit servus dominus est.Similiter autem his et alia simul etiam auferunt haec sese invicem.Si enim non sit duplum,non est dimidium,et si non est dimi- dium,non est duplum,similuer autem et in aliis qug cunque talia sunt. Illa simul esse dicuntur quecunque talia sunt,ut uno posito quolibet aliud necessario subsequatur;et uno quolibet perempto aliud modis omnibus interi- matur,ut pater et filius. Nam eum pater est, filium quoque esse necesse est; cum sit filius, pater est. Rursus si pereat filius,patrem quoque perire mani- festum est,non quod pareat ipsa substantia,ut per- eunte Hectore Priamus pereat,sed perit ipsa relatio. Ergo quoniam vel interempto patris nomine,filii no- men perit,sublato quoque filii nomine nomen patris perit.Posito etiam patre in subslantiaque constituto, filii quoque nomen infertur, et posito filii nomine sequitur patris et a patris nominenunquam separa- tur,idcirco pater et filius simul esse dicuntur. Ergo simul ea sunt qua se invicem vel interimunt vel in- ferunt,et de his quidem ipse posterius tractat. Nuno autem hoc quoque iaesse relativis exposuit,dicens retativis quoque esse utsimulsint;nam cum duplum. sit, dimidiumest, etcum dimidium, duplum. Hujus autem argumentum est, quod interempto duplo di- midium perit.Rursus quoque duplo constituto, di- midium constituitur. Igitur quoniam duplum at- que dimidium relativa sunt, et hec simul sunt na- tura, id est ipsa essentia, et hoc. manifestum. est quoque relativis accidere, ut simul natura esse videantur. Idem quoque estin eo quod est sere vus et dominus. Nam quoniam alterutris inte- remptis uterque deperit, et alterutro constituto uterque subsistit, constat servum atque dominum cum sint. ad aliquid simul esse natura, Sed hecita sunt, ut sint quidem in relativis, sed omnibus his 229 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. II. 230 qu: sunt ad aliquid non equentur. Sunt enim qu&- À in omnibusrelativis verum est,ut simul esse natura dam relativa quorum unum prius natura sit, quod ipse rursus adjecit. Non autem in omnibus relativis verum videtur esse ul sint simul natura. Scibile enim scientia prius natu- raliter esse videtu) . Namque ut plurimum prius rebus subsistenlibus scientias accepimus. In paucis vero vel nullis hoc quis reperieL, simul cum scibili scientiam esse factam. Proposuit non in omnibus relativis esse hoc, ut videantur simul esse natura ; hoc autem probat ex his,quod quoniam scientia ad aliquid est (scibilis enim rei scientia dicitur), non poterit esse scientia, nisi sit res aliqua que sciri possit.Hanc autem pri- mam esse necesse est, ut in matheseos disciplina. Scimus enim triangulumtresinteriores angulos duo- bus rectis angulis equos habere. Unde necesse est prius fuisse quod sciri posset, postea vero ad hanc rem aptam fuisse notitiam. Atque hoc est quod ait: Namque in pluribus subsistentibus rebus scientias accipimus.Prius enim rebusconstitutiset quasi pre- positis scientie ratio sequitur.Quare non est in om- nibus relativis simul esse natura.Nam cum scientia el scibile relativa sint, antiquius est scibile quam Scientia. Quod vero interposuit, in paucis enim vel nullis hoc quis perspiciet simulcum .scibili scientiam factam,taleest.Quasdam namque resanimus sibiip- se confingit; utchimeram, vel centaurum,velaliahu- jusmodi, que tunc sciuntur,cum ea sibi animus fin- xerit. Tune autem esseincipiunt,quando primum in opinione versantur. Tunc igitur sciuntur, cum in opinione versata sint, et haec simul habent esso et sciri. Nam quoniam in opinione nascuntur,mox esse incipiunt, sed cum in rationesunt,tune eorum scien- tia capilur.Igitur mox ut fuerint, mox sciuntur, et esteorum scientiacum eorumdem essentia conjunc- ta. Namque antequam chimera fingeretur, sicutipsa in nulla opinione fuerat, ita quoque ejus scientia non erat. Postquam vero ipsa animarum imaginatione constituta est, ejus quoque cum ipsaimaginatione scientia consecuta est: atque ideo ait in paucis hoc posse perspici, ut simul cum scientia scibile sit, ut in hac eadem chimera, que cum sit scibilis, cum Scientia nata est. Sed quoniam nihil quod in sub- stantia non permanet, neque in veritate consistit, - Sciri potest (scientia enim est rerum qua sunt com- prehensio veritatis), et quidquid sibi animus fingit, vel imaginatione reperit, cum in substantia atque veritaie constitutum non sit, illud posse sciri non di- citur, atque ideo non est eorum scientia ulla que sola imaginatione subsistuat.Idcirco itaque dubitans dixitjiin paucis enim vel nullis.Hecenim ipsa pauca ita quisque reperiet, ut si ad veram ralionem exa- minationemque contenderit, nulla esse perpendat. Quod siquisquam chimere aliqua esse scieniiam di- cat,qua non' est, quanquam hoc falsum sit, tamen hoe-quoque concesso pauca erunt in quibus scientia cum scibili simul natura sit. Multis enim ante- positis et constitutis scientia nascitur.Quocirca non B C D dicantur:et sicut falsum illud est,ir nullis hoc esse relativis,ita falsum est rursus in omnibus.Sed hunc iractatum longius texit. Amplius scibile quidem sublatum simul aufert scien- tiam, scientia vero simul non aufert scibile. Nam si scibile non sil, non est scientias scientia vero sé non sit, nihil prohibet esse scibile, velul circuli quadratura si modo est scibilis, scientia siquidem ejus nondum est tpsa vero scibilis est. i Diximusillaessesimul, qua&cunque alterutro con- stituto, velalterutro interempto, simul utraque con- stituerentur,veletiam perimerentur.Constituto enim ut sit pater, constituetur esse filius, et pater simul infert substantiam filii.Eodem quoque modo filius simul infert vocabulum patris, non est enim filius nisi patris. Eodem quoque modo altero interempto utrumque perire necesse est, alterum autem altero priusmultisdicitur modis;sed quod nune querimus taleest, Nam prioraillaesse dicuntur, que ipsa qui- dem perempta res alias tollunt, ipsa vero illataatque constituta simul res alias non inferunt, utest unus atque duo. Interemplto enim uno, duo quoque pe- reunt.Unde enimrest unius in duobus geminatio, si unusintereat?Constituto vero atque posito utsitunus, nondum duo sunt: Nondum est enim facta unius ge- minatio. Ergo dicuntur illa priora esse, quecunque alia simul quidem illata non inferunt, sed perimunt interempta.Scibile ergoet scientiam non esse simul illa res probat, quod si quis rem scibilem tollat, scientiam quoque sustulerit.Nulla potest enim seien- tia permanere, si res que sciri possitintereat.Atsi sei- bile esse constituas,non omnino scientia consequi- tur.Infantibus enim ea nobis qua nunc novimus erant, etin su: nature substantia permanebant,sed eorum apud nos scientia non erat. Multe quoque sunt artes,quas esse quidem in suc nature ratione perspieimus, quarum neglectus scientiam sustulit. Multumque ego ipse jam metuo ne hoc verissime de omnibus studiis liberalibus dicatur.Quocirca si et scientiam sublatum scibile perimit,et illatum scibile scientiam non infert,neque constituit, prius est id quod sciri potest quam illud;quod comprehendere videlicetatque complecti notitia.Ipse autem ad hano rem obscurissimum commodavit exemplum. Solet enim in geometria hujusmodi esse propositio.Jube- mur enim proposito quatuor laterum spatio, zeqcale triangulum constituere, et facimus hoe modo. Bit quatuorlaterum spatiuma b, oportet ergo a b spatio equale triangulum constituere,et ut sit duplum a b spatio c d e f spatium. Ducatur angularis c f, dico quoniam cd f triangulum equale est a b» spatio,quo- niam cd e f spatium duplum est a b spatio:ab igitur cdef spatii medietas est, angularis enim f c totum cdef spatium medium dividit.Que autem ejusdem sunt media, sibi equalia sunt, c d f igitur et c ef triangulum a b spatio equale est. Proposito igitur spatioab, equum triangulum constitutum est c d f, quod oportebat facere.Eodem quoque modo quzesi- 231 iij a XVI iiij c iiij d viij e iij XVI XVI : f viij e tum est si sit propositum circulo equum fieri quadra- tum.Quadratum ergo est quod equalibus lateribus omnes quatuorangulos equos habet, id est rectos, et Aristotelis quidem temporibus non fuisse inventum. videtur.Post vero repertum est, cujus quoniam longa demonstratio est,pretermittenda est.Atque hoc est, quod ait, velut circuli quadratura: nam sicut ma- nente quadrato, linea per obliquum ducta triangula figura producitur; ita circulo non mutato circum po- gitis angulis,qui et ipsius circuli lateribus;;equaliter diriguntur, quadrati forma consurgit, quod(ut po- tuimus) conjectura depinximus.Cum enim alicui cir- culosequum quadratum constituitur,iin quadraturam circuli illius mensura redigitur. Nunc ergo hoc est quod dicit, ut circuli quadratura,id estequi quadrati AN. MANL. SEV. BOETII 232 À enim perempto,sensus quidem peremptus est,sensibile autem non,est autem sensile,ut corpus calidum, dulce, amarum et alia omnia quxcunque sensilia sunt. Id namque proponit sensibus inveniri. Dicit enim sensu prius esse sensibile, quod communi priorum diffinitione probabileesseconstituit.Dictum estnam- que illa esse priora qu: simul quidem interempta perimerent,non autem simul aliis interemptis ipsa deperire,ut orbem solis prius dicimus proprio lumi- ne,sublatoenim orbe,lumenillud quod ab eoest peni- tusnon manebit;sublato lumine solis,orbis manebit. Ita quoque nunc in sensibilibus,atque in ipso sensu esge proposuit, sublato quod sentiri possit, sensus omnino sublatus est. Neque enim esse poterit sensus; cum quod possit sentire non invenit.Quod si sensus omnino depereat,sensibile permanebit; et hoc evi- dentibus firmat exemplis.Nam cum ea que sunt in rebus, vel incorporea sint, vel certe corporea, et quidquid ad corporis materiam referri potest, hoc sensuum varietati subjaceat,quidquid ad incorpora- lia intellectus ratione et speculatione teneatur.Cum sit sensus omnis in corpore,si corpus intereat,cum omnino corpus nonsit,quoniam que suntincorporea sentiri non possunt,et que sentiri poterant interem- pta sunt,omnino sensus evertitur.Sed si sensus au- feratur,sensibilia permanebunt: et quoniam sensus animalium effectivus est,equa est utrorumque per- ditio;sive enim sustulerisanimal,sensus peribit,sive sensus evertantur,animalia quoquesublatasunt.Sed eversis atque interemptis animalibus cum propriis sensibus,permanent corporaque anima non utun- ad circulum constitutio si fieri potest, et si res est (; tur,quodsisublatisanimalibussensibusque deperdi- qua sciri possit, scientia quidem ejus nondum in- venta est. Nondum enim quisquam sub Aristotele equum quadratum circulo constituerat.Quod si ést aliqua ejus scientia quz: nondum reperta est,certe prius est quod sciri possit,post vero scientia.Nanz cum posset Aristotele vivo sciri circuli quadratura, nulla tamen adhuoc ejus scientia reperta est, atque ideo priuseratquod sciri posset,quam ipsius rei ulla notitia. Amplius, animali quidem sublato, non est scientia, scibiliwm vero plurima esse contingit. Addit aliud validiusargumentum,priusesse scibi- le scientia.Illud enim notum estsi per desidiam disci- plina depereat,inlerire quidem scientiam, sed scibile permanere.Scibileautem dico quod sciri possit. Quod si omnino animal non sit,cum quis scire possit om- nino non fuerit, scientia quidem ipsa funditus inter- ibit: nihil tamen probibet esse ea qua» permanente animali possit inquirentis animus scientie ratione complecti. Similiter his sese habenl et ea quae de sensu .sunt, sensile enim prius quam sensus videtur esse. Sublato enim sensili sumul aufertur sensus:sensus vero sensile non simul aufert. Sensus enim circa corpus et in cor- pore sunt,sensibili autem perempto, peremptwm est et corpus, sensile enim est et corpus ; cum vero corpus non sil,sublatus est et sensus.Quare simul aufert sen- sile sensum, sensus vero sensile non tollit. Animali tis,corpora inanimata subsistunt,cum corpora sint quaesentiri possunt,animalia quz sentire valeant si interempta sint,manente sensibili sensus eversusest. Non igitur sicut sensibilis interemptio sensus interi- mit,sic sensuum perditionem exstinctio sensibilium . comitatur.Id vero etiam hoc probabitur argumento, anteenim quam actu ipso aliquid sentiamus, sensus non est.Nam priusquam dulce aliquid degustemus, gustatio ipsa dulcedinis non est; quod autem gustari possit,id est, mel, vel quodlibet aliud propria nature i ratione consistit. Quocirca prius esse quod sentiri possit,post vero sensus Aristotele auctore firmatur. Amplius sensus quidem simul cum sensato fit,simul enim et animal fil et sensus. Sensile autem ante est ] quam sensus esset. Ignis enim et aqua et alia hujus- modi,ex quibus ipsum animal constat,ante sunt quam animal sit omnino vel sensus.Quare pris sensile quam sensus esse videtur. In compositis rebus atque ex aliis junctis priores sunt he res que componunt aliquid ipsa substantia quam componunt.Namque cum corpus animalis sit ex igne,aere,aqua et terra,priora hec esse necesse est quam ipsum sit animal quod illa elementa con- jungunt. Hoc quoque etiam in aliis patet,nam cum sit liber ex versibus,priorest versuum natura quam libri. Cumque versus constet verbis atque nomini- bus,et ceteris quas grammatici partes orationis vo- cant,hec ex quibus ipse versus constat versu ipso 233 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. II. 294 priora esse necesse est.Quocirea sensusquoqueipsis A Jus manus, et quoddam caput: mon. dicitur alicujus jam compositis animalibussupervenit.Nam cum ani- mal constet ex quatuor elementis, et cum sensus semper naturam animalium comitetur, cum ipsis animalibus sensus fieri et nascinecesse est. Quod si cum animalibus, id est compositis rebus, sensus nascitur,sicutanimali propriasunt eaex quibusip- sumanimalconstat,sic quoque sensu quicum anima- li nascitur,illa priora sunt,ex quibus animalis natura conjungitur.Conjungitur autem animal atquecom- ponitur ex quatuor elementis. Quatuor igitur ele- menta sensu priora sunt,sed quatuor elementa cor- pora sunt,corpus vero omne sensibileest.Prius igi- tur sensibile quam sensus est.Sensusenim cum re composita nascitur,illa vero qu: componunt etsen- Sibilia sunt,et priora ipso composito.Universaliter enim si qu: du: res sint simul,cum quelibet res una earum prior sit,et altera prior erit, ut animal atque sensus, cum utraque simul sunt, simulque nascuntur,cum quatuor elementa qus» sunt sensibi- lia priorasint quam animal,sensu quoque esse priora necesse est,quocirca conclusit dicens: Quare prius quam sensus sensibile esse videtur.Sed quidam,quo- rum Porphyrius quoque unus est,astruunt inomni- bus verum esse relativis,ut simulnatura sint,veluti ipsum quoque sensum et scientiam non praecedere scibileatque sensibile,sed simulesse,quam quoniam brevis est oratio,non gravabor opponere.Ait enim : Si cujuslibet'scientia non sit,ipsum quod per se po- terit permanere scibile esse non poterit, ut si for- marum scientia pereat,ipse fortasse forma perma- neant,atque in priore natura consistant,scibiles vero non sint.Cum enim scientia que illud comprehen- dere possit,nonsit,ipsa quoque sciri non potestres. Namque omnis res scientia scitur, qu: si non sit, sciri non possit. Porro autem res quc sciri non po- test scibilis non est. Hoc idem de sensu gustantis: si gustus enim pereat, mel forsitan permanebit,gu- stabile autem non erit.Itaquoque omnino sisensus pereat,res quidem quse sentiri poterant sint, sensi- biles vero non sint sensu pereunte.Et fortasse neque scientia neque sensus secundum sentientes specu- landus est,sed secundum ipsam naturam que sensu valeatcomprehendi.Namque res quecunque per na- turam sensibilisest,eam quoquein natura sua,pro- prium sensum quo sentiri possit, habere necesse est. Et quodcunque sciri potest per naturam,nun- quam possit addisci, nisi quedam ejus in natura scientia versaretur.Hac Porphyrius.Sed nos ad Ari- stotelis ordinem textumque veniamus. Namque ille adjecit quoque alias questiones. Habet aulem quaestionem, utrum nulla substantia ad aliquid dicatur quemadmodum videtur si hoc con- lingat secundum quasdam secundas substanlias; nam in. primis substantiis verum est,unammeque tolaneque parles ad. aliquid dicuntur, uam aliquis homo non di- citur alicujus aliquis homo,neque aliquis bos,alicujus aliquis bos. Similiter autem et parles : quedam enim manus non dicitur alicujus quedam manus sed alicu- '"ParRoL. LXIV. b D quoddam caput, sed alicujus caput.Similiter aulem et ín. secundis subslantiis,atque hoc quidem in pluribus, uL homo non. dicitur alicujus homo, nec bos alicujus bos,nec lignum alicujus lignum,sed alicujus possessio dicitur. In hujusmodi ergo manifestum est quoniam non est ad aliquid.In aliquibus vero secundis substan- liis habet aliquam dubitationem,ut caput alicujus ca- pul dicitur, e manus alicujus manus dicitur, et sin- gula hujusmodi. Quare hcec foriasse ad aliquid esse videntur. Contra ea qua superius disputata sunt hujusmodi nodum questionis opposuit, quoniam enim prima diffinitio relativorum fuerat,illa esse relativa que- cunque hoc ipsum quod essentaliorum dicerentur, secundum hane diffinitionem possunt quedam sub- stanlie videri esse relative:quod si sit, substantid in diffinitionera accidentium transeunt. Nam cum sint accidentia relativa, si quas substantias rela- livas esse concedimus,in accidentium ^'numero po- nendas esse censebimus,sed hoc contrarium est.Si enim substantiain subjecto non est,accidensautem in subjecto est,quifieri potestut idem etin subjecto sit et in subjecto non sit?Utrumautem possil quedam substantia accidentium suscipere rationem, hoc mo- do quaerendum est.Prime namque substantiseipse quidem ad aliquid non dicuntur,neque partes prima- rumsubstantiarum quas ipsas quoque in primis sub- stantiis numeramus.Socrates enim non dicitur ali- cujus aliquis Socrates, nec homo alicujus aliquis homo,nec bosalieujus aliquis bos,neque partes pri- marum substantiarum que ipsequoque sunt primes substantie.Caput enim non dicituralicujus aliquod caput,sed tantum alicujus caput,et manus non dici- tur alicujus aliqua manus,sed tantum alicujus ma- nus. Quare neque prime substantie, neque prima- rum substantiarum partes ad relationem dici pote- runt.Quod sisecundas quoque substantias specu- lemur,nec ipse quoque ad aliquid dicentur.Neque enim dicitur animalalicujus esse animal,aut homo alicujus esse homo. Quod si quis dicat posse esse animalalicujus,ut equum meum, vel quodlibetaliud, non ineo quod animal est,sed ineo quod est posses- sio dicituralieujus,etsic non dicitur animal alicujus animal,sed animalis possessio, alicujus possessio. Er- go neque prime substantie,neque partes primarum substantiarum,nequesecunde substantie ad aliquid dicuntur.Partes autem secundarum substantiarum adaliquid hocipsum quod sunt dicuntur.Caput enim alicujus caput dicitur,si quidem capilati caput dice- müs,etmanus alicujus manus.Si quidem ex manu no- men fingerevolumus,ad quod manus referri possit, sicutcaputad capilatum,etinaliis quidem rebus eo- dem modo.Sed si partessecundarum substantiarum accidentes sint,etipse secunda substantias acciden- teserunt,autsihoe nonplacet, constabuntsecunde substantie ex partibus accidentibus, quod fieri ne- quit.Quid igitur dicendumest?aut enim diffinitio rela- tivorumreprehendenda est,aut alitersolvenda dubie- 8 235 AN. MANL. SEV. BOETII 236 tas.Sed posita atque constituta priori diffinitione, A naturam ,medietas verosecundumquaternariusrela- qua dicit illa esse relativa qua id quod sunt alio- rum dicuntur,hic quaestionis nodus solvi non pote- rit,quod ipse Aristoteles hac adjunctione testatur. St igitur. sufficienter eorum quae. sunt. ad aliquid diffinitio assignata est, aut nimis difficile, aut ànpos- sibile est ostendere,quoniam nulla substantia ad ali- qu id dicztur.Si aulem nonsufficienter,sed sunt ad ali- quid,quibus hoc ipsum esse,est ad aliquid quodammo- do se habere, fortasse aliquid ad ista dicetur. Prior vero diffinitio sequitur quidem. omnia relativa, non tamen quod ipsa sint ad aliquid. est hoc quod ea ipsa suni qua aliorum esse dicuntur. Proposita ergo atque firmata priore relativorum diffinitione difficile defendi poterit,aut fortasse nun- quam,quasdam substantias nonesse relativas.Nam si ad aliquid illasunt,qusecunque id quod suntalio- rum dieuntur,ut id quod est caput capitati dicitur caput,habebit igitur substantia que est caput ad aliquid relationem, et ita erit substantia relativa atqueaccidens,quod est impossibile.Quare quoniam proposita atque constituta'priore diffinitione hec in- commoditas in dispositioneconsequitur, ut constet ratio non integre diffinitionis,assignatio permute- tur. Ait enim non esse integram diffinitionem qua supra sit reddita,nec magis illaesse ad aliquid,quze id quod suntaliorum dicuntur, potius quam eaqui- bus ipsum esse est ad aliquid quodammodo se ha- bere. Sed fortasse videatur quibusdam inconsulte legentibus et minimeconsiderautibus,id quod diffi- niri oportuerat, hoc in diffinitione esse sumptum, quod est vitiosissimum. Si enim idcirco diffinitio sumitur,ut res de quaqueritur assignetur,qu: ma- gis est apertior diffinitio,si reipsaquam diffinit in assignatione diffinitionis utatur? Diffinitio namque idcirco redditur,ut res de cujus quidem esse dubi- latur,diffiniüone patefiat.Quod si rem ipsam quam diffinit,in diffinitione protulerit,nihilo planior dif- finitio sit,utsi quis hominem diffinire volens dicat, hocipsum essehominem quod hominem.Ita quoque non considerantibus, Aristoteles relativorum diffini- tionem reddidisse videbitur.Aitenim essead aliquid, quibus hoc ipsum esse est adaliquid quodammodo se habere,ac si diceret :Ea sunt ad aliquid, quse ad aliquid quodammodo habent.Sed minutiusatque sculius eonsiderantibus, vis integra diffinitionis prompte atque veraciter apparebit ;non enim in eo quod est diei, ad aliquid consideramus, sed in eo quod est esse;ea namque sunt relativa,que in qua- dam comparatione etrelationis habitudine conside- ramus,ut quaternarius numerus,et hocipsum quod est esse dicitur,id est quatuor,etaliud quoddam,id est duplum,ut si ad binariumconferatur.Sed quod dequaternarionumero dicimus, quaternarium hoc adipsiusquaternarii numerinaturam refertur. Quod vero duplum, non est hoc quaternarii,sed duorum ad quod duplum dicitur,etad quod propria relatione duplum est. Binarius quoque numerus et binarius est, et medietas,binarius quidem secundum suam feel D tionem. Quocirca in comparatione quadam atque in habitudineeaquae sunt ad aliquid speculamur;qua ternariusenim in eo quod quaternarius est ad aliquid non dicitur,in eo vero quod est duplus,duorum re- lativusest,scilicetad binarium comparatus.Binarius quoque in eoquod sunt duo,ad aliquid non refertur, sed in eo quod est medietas, scilicet ad quaterna- rium comparatus.Ergo, ut sitduplus quaternarius, non duobus,sed medietate eget,ut si medietas bina- rius,non quaternario,sed duplo opus est. Videsne ut habitudine quadam et comparatione res aliud in natura retinentes,aliud tamen ad se invicem sint ? et hoc non ex propria, sed ex invicem natura mu- .tuentur, nam quod est duplus numerus ex medio B trahit,quod est medietas ex duplo,atque hoc iis quee guntad aliquid extra evenit,et ideonihil patientibus neque permutatis ipsis qu: ad aliquid referuntur, ipsaadaliquid fiunt,nihil enim permutato dequater- nario duplus ipse est,sit ad binarium referatur, et nihil de binario permutato, medietas est binarius,si &d quaternarium dicitur. Ergo relativorum hoc est esse,id es hec eorum natura atque substantia est, ut id quod sunt ad aliquid referantur,id est non so- lum referri dicantur, sed etiam referantur. Atque hoc est quod ait, sed sunt ad aliquid quibus hoc ipsum esse est ad aliquid quodammodo se habere, ac $i diceret quorum substantia est ad aliquidaliud referri,et qua ita sunt ut ipsa id quod sunt ad aliud referantur,etesse eorum sitad aliqu id aliud referri, sed non omnia que dicuntur ad aliud,et esse de alio mutuantur.Illa namque diffinitio prior, majus est, diffinitionem namquerelativorum supergressa est, includit enim ea quoque qua relativa non sunt, et quemadmodum hominem cum dico,mortalem eum esse necesse est, cum dico mortalem, non necesse est esse hominem, ita quoque ea qui hoc ipsum quod sunt ex altero trahunt,et essehabent adalte- rius relationem, et esse suum ad alterius referunt nuncupatonem.Que vero ad aliud tantum dicuntur, nonnecesse est,ut esse suum ad aliquid habeant re- latum,quo posteriorem diffinitionem suscipiant, et ista senlentia breviter includatur, ut quecunqué hanc diffinitionem susceperint,uthocipsum esse sil ad aliquid quodammodo se habere, habeant eam quoque diffinitionem,que est relativa esse qnacun- que id quod suntaliorum dicuntur,que vero hanc ha- buerint diffinitionem illam non,necessario habeant, uteaqueasuntad aliquid,etiam ad aliquid dicantur. Sedea qua dicuntur adaliquid, non omninoad ali- quid sint,quodsiista diffinitio posterior recipiatur, quie diciteaessead aliquid,quibus hoc ipsum esseesl ad aliquid quodammodo se habere, poterit superior solvi dubitatio,quod dicamus id quod ipse posteriore disputatione secutus est.Quod autem ait:Priorvero diffinitio sequitur quidem omnia relativa,non tamen . hoc eis est esse,quod sint ad aliquid,quod ea ipsa qua suntaliorum dicuntur,hoc est quod non idcirco aliquid relativum esse dicitur,quoniam alterius esse 237 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB 288 dicitur.Sed tune merito res aliqua relationis nomine À /Enez, et /Eneam diffinite filium esse agnoscet, vel continebitur, quoties non solum ad aliquid dieitur, sed hoc ipsum esse ejusad aliquid est quodammodo se habere.Quare quid hanc diffinitionem proprium consequatur, ipse addidit. Ex his ergo manifestum est quod si quis aliquid eo- rum qua sunt ad aliquid diffinite sciel, et illud ad/quod dicitur diffinite sciturus est.Si enim quis novit aliquid quod est eorum qua sunt aliquid (est autem esse eorum qui suntad aliquid idem quod ad aliquid quodammodo se habere), et illud novil ad quod hoc quodammodo se habet. Proprium relativis secundum eam quse superius dicta est diffinitionem hoc esse confirmat, quod si quis id quod est ad aliquid ditfinite scit, quoniam relativum est,et illud ad quod referri potest, diffinite sciturus est quid sit,nam relativa easunt quibus hoc est essead aliquid quodammodose habere,quoniam utsit quaternarius duplum a binario trahit. Si quis novit esse quaternarium numerum duplum,et bina- rium necessario sciturus est esse dimidium,ad quem .quaternarius duplus est fieri ; enim nullo modo po- test, ut cum quis noverit aliquam rem esse relativam diffinite,non illud quoque sciat ad quod illa res di- citur diffinite ;hujus autem rei una probatioest quz ex diffinitione venit. Diffinita enim sunt illaesse ad aliquid quorum ea essetsubstantia,ut quodammodo se adaliquid haberent,quod siscio quaternarium nu- merum esse duplum, eo quod ad binarium quodam- modo eonjungatur, nullus quaternarium duplum . esse poterit scire, nisi qui sciet medietatem esse bi- narium;ethocquidemin omnibus consideretur.Nam si nesciat quis ad quid aliquid referatureorum quae relativa sunt,illud quoqueignorabit,utrurn ommino ad aliquid referatur,quod his verbisAristoteles dicit: Sienim id non noverit omnino, ad quod hoc quo- dammodo.se habet,iec si ad aliquid quodammodo se habet sciturus est, sed. in singulis palam hoc est : Ult hocsi quis novit diffinite quod est duplum, et cujus duplum est, moz dif finite novit, si vero nullius diffinite novit, zpsum- duplum, neque si est duplum omnino | novit.Similiter aulem el hoc aliquid, si novit aliquis -— - lius, si enim sic contingit, quod melius est diffinile, et quo melius est, necessa- rium est nosse. Indiffinite autem. non sciet quod hoc est pejore melius, opinio emim id quidem sit, non disciplina, non enim sciet exacte quod est pejore me- nihil est pejus eo. Qua- propter palam est quod si noverit. quis aliquid relati- vorum diffinite necessarium est et illud ad. quod. di- citur diffinite nosse. . Hujus quoque rei exempla persequitur dicens :Si duplum ad aliquid esse novimus, scimus quoque id cujus duplum est ; quod si nescimusid cujus est du- plum, duplum autem esse cujuslibet rei ex hoc est, quod ei sit medietas, ipsam quoque rem qua dupla Sit, utrum dupla sit scire non possumus. Si igitur diffinite novimus quamlibet illam rem esse duplam, etiam. cujus dupla est difífinite nos scire necesse est. Ut si novit quis Anchisem patrem diffinite esse B D si indiffinite novit quoniam pater est, indiflinite etiam sciturus est quoniam filii pater est.Et rursus si /Eneam quis indiffinite novit quoniam filius est, sciturus quoque est indiffinite quoniam patris est filius.Manifestum est ergo quoniam eaque sunt ad aliquid, si diffinite ad aliquidesse sciantur, etiam illud diffinite selendum est ad quod illa referuntur. Quod in substantiis non eodem modo esse Aristotele probamus auctore, qui hujus questionis seriem ita concludit. Caput vero, et manus,et horum singula. quae sub- stantize sunt,hoc ipsum quod sunt est scire. diffinite. Ad. quod, autem dicantur, non est. necessarium scire. Cujus enim caput hoc, vel. cujus manus sit, non est scire diffinite, quare. non. erunt haec ad. aliquid. Si vero non sunt hzc relativa verum erit dicere quod nulla substantia relativorum est. " In capite, inquit,etin manu, et in aliis substantiis non est verum, quoniam si quis aliquid horum ali- cujus esse novit, et ad aliquid aliud referri, idcirco et ad quam referatur diffinile sciturus est. Si quis enim operto capiteatque omnibus membris manum foras exerat, manifestum est quoniam manus illa alieujus manus est, cujus autem manus sit, dici dif- finite non potest. Similiter quoque opertis oculis, facieque velata si cujuslibet caput. aspicias, illud quidem caputalicujus esse non dubitas,cujusautem sit difinite non proferes.Quare quoniam hac hujus- modi sunt, ut si quis ea diffinite sciat esse alicujus, cujus sint, diífinite scire non poterit,a relativorum diffinitione, quorum si una res quelibet diffinite sciatur essead aliquid, illa quoque res ad quam di- citur, diffinite scitur, substaatice segregantur.Sub- jiciendum tamen est illud quoque,quod omnino ve- rui est, in diffinitionibus rem ipsam qu: difíinitur sumi non oportere. Multa enimsunt que aliter pro- feruntur et diffiniuntur, et aliter accipiuntur, ut si quis dicat. album esse colorem nigro contrarium, potesthoc et in corpore accipi, namque et color album dicitur, et corpus quod albo participat,album nominatur. Quocirca ne quis putet tale album esse diffinitum, quód ad participationem albi etcorporis referatur,ita dicendum est : Album est quod cum in aliquibus est, tum color nigro contrarium. Atque ita rem ipsam in sua diffinitione sumimus, quod scilicet Aristoteles, id est rem ipsam que diffinitur in diffinitione sumi non oportere, inter verisimilia topieorum posuit argumenta. Nunc autem post re- lativorum disputationem, ad majorem nos de his rebus tractatum studiosus doctor hortatur, dicens : Fortasse diffinite est de hujusmodi rebus confidenter declarare, nisi sape pertractata sint, dubitasseautem de his singulis non erit inutile. Quod scilicet nunquam diceret, nisi nos ad majorem acuminisexercitationem considerationem- que revocaret. Quod quoniam ejus est adhortatio, nos quoque in aliis de his rebus dubitationes solu - tionesque ponere minime gravabimur. 239 AN. MANL. SEV. BOKTII 240 LIBER TERTIUS. Consueta in principio questio est cur post rela- p tionis predicamentum disputationem qualitatis ag- gressus est, quod nimis curiosum est.Mirabile enim fuerat cur post quantitatis ordinem non statim de qualitate coepisset, sed quoniam quantitati quedam relationis admiscuit, et disputationem de relatione continuavit,idcirco non est mirabile post expeditam relationisinterpositionem ad qualitatiseum ordinem revertisse, quanquam etiam ex hoc quoque recta sit series. Nam post magnum parvumque statim pro- portio e£ quedam ad aliud comparatio consequitur, ' ut sitaut majus aut minus,autazquale vel inzequale, qua sunt ad aliquid. Post hec autem innasci quas- que necesse est passiones, quae a qualitatis natura non discrepant, ut album, vel nigrum, vel calidum vel frigidum, vel quicunque his sunt consimilia, qua predicatio qualitatis includit. Est vero titulus hujus propositi de quali et de qualitate. Queritur enim cur ei non aut de quali dixisse, aut de quali- tate suffecerit, quod hoc modo solvitur. Dicimus enim quale non uno modo, qualitatem vero simpli- citer. Quale enim dieimus et ipsam qualitatem,et illam rem qua qualitate illa participat, ut albedo quidem qualitas est, qui vero participat albedinem albus dicitur. Sed et albedinem ipsam communiter quale dicimus, id est ipsam proprie qualitatem, et album dicimus quale, illud scilicet quod superius comprehensa qualitate participat.Ita ergo et ipsam qualitatem et rem quae qualitate participat, qualia communiter appellamus, qualitas vero simpliciter dicitur. Res enim ipsa que participari potest, sola qualitas nominatur. Res vero que participat, qva- C litatis vocabulo non tenetur, ut, albedo qualitasqui- dem est, albus vero qualitas non est. Differunt ergo hoe quod dicimus quale et qualitas, quod illud du- pliciter, illa simpliciter appellatur. Quocirca quan- quam quidam negent hunc titulum Aristotelis esse, idemqueconfirment posteriores adjectione signatum, nos tamen dicimus propter quamdam nominum si- militudinem demonstrandam utrumque posuisse,ut nihil distare videatur utrum quale an qualitas, id quod appositum est predicamentnm dicatur ; quale enim ipsam aliquoties rem (ut diximus) qualitatem- que significat. Sit ergo ex rebus sumpta diffinitio qualitatis.Quod vero inquam diffinitionem,quodque superius in aliis quoque predicamentis, eodem su- DE QUALITATE. Qualitatem autem dico,secundum quam quales qui- dam dicunlur. Hicquariturcuromniumin disceptatione doctissi- mus tam culpabili qualitatem termino diffinitionis incluserit. Volentibus enim nobis quid sit qualitas scire, illa respondet : qualitas est secundum quam qualesquidaim dicuntur.Nihilenim minuseritobscu- rius atque ignorabilius, quod ait, secundum quam quales dicuntur, quam si de ipsa sola qualitate di- xisset. Nam si illi sunt quales, qui qualitatem ha- bent, ut sciantur quales,prius qualitas cognoscenda est. Amplius quoque nihil differt dixisse eam quali- tatem secundum quam quales quidem dicuntur,tan- quam si diceret eam esse qualitatem que qualitas sit. Nam sic qualitatem diffinire volens ait: Secun- dum quani quales quidamsunt.Rursus si quis quales aliquos diffinire voluerit, eodem modo dicere pote- rit, qui inse retinent aliquam qualitatem. Quod si qualitas quidem quid sit per quale, quid autem sit quale, superiore qualitate monstratur, nihil inter- erit dicere qualitatem esse, qualitatem,quam qua- litatem esse, secundum quam quales dicuntur.Sed si ordinatadiffinitiogeneralisetin hocgeneralissimo genere poni potuisset, recte culpabilis determinatio videretur.Nunc autem frustra contenditur,cum jam (ut sepe dictum est) descriptionis potius loco hune terminum quam alicujus diffinitionisaddiderit.Quo- circa si designatiotantum quedam, etquodammodo adumbratio rei ejus de qua queritur, et non diffi- nitio est, absurda calumnia est, rebus notioribus res ignotiores probantem non ante perspecta descri- ptionis ratione culpare.Illud autem quis dubitet no- - tiores esse eos qui quales sunt, illa ipsa ex qua qua- les dicuntur qualitate, ut quilibet albus notior est ipsa albedine ? Nam si albedo qualitas est,albus vero ab albedine, id est a qualitate, denominatus est, albus erit qualis nominatus ab albedine qualitate. Quod si, ut dictum est, notior albus est albedine, qualis notior erit qualitate, sicut. grammaticus quoque notior est grammatica. Grammaticus quo- que qualis est denominatus, scilicet a grammatica qualitate. Omnia enim que sensibus subjecta sunt noliora sunt nobis quam ea qu& sensibus non te- nentur. Quare nihil impedit describentem et quo-- dammodo naturam rei ejus de qua queritur desi- mus usi vocabulo,nullus arbitretur generalem me [) gnantem, res ignoliores notioribus approbare. diffinitionem voluisse signare, sed diffinitionis no- men in rem descripiionis accipiat.In his enim que generalissima genera sunt, diffinitio queri non de- bet, sed descriptio quedam nature, non enim po- test inveniri diffinitio ejus rei qux genus ipsa sit, et quae genus nullum habeat. Quocirea his propo- sitis, atque antea constitutis, incipiendum est de qualitate. Estautem qualitas eorum qua multipliciter dicuntur, eL una quidem species quulitatis habitus et dispositio di- citur. Differt autem habitus a dispositione, quod per- manenLior et diuturnior est. Tales autem sunt scientiae eL virtutes ; scientia enm videtur esse permanentiumet eorum qua difficillime moveantur:si quis vel mediocri- ter sumaL scientiam, nisi fore grandis permutatio fa- cia sit, vel ab egritudine ,vel ab aliquo hujusmodi. Si- 241 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. III. 249 militer autem. et virlus, ut justitia et temperantia et & permanentior est, in habitu est, ille vero qui facile singula talium non videntur posse facile amoveri,neque facile permutari. Affectiones vero dicuntur quc sunt fa- cile mobiles etcito permutabiles, ut calor et frigiditas, sanitas et aegritudo, et alia hujusmodi. Afficitur enim circa eas homo quodammodo ,ciloque permutalur,et ex calido frigidus fu,et ex sanitate in egritudinem transit. Similiter autem in aliis nisi fortein his quoque contin- gat propter lemporis longitudineminnaturam cujusque transferri, ut insanabilis,vel difficile mobilis existat affectus, quem jam quilibet habitudinem vocet. Proponit qualitatem multipliciter dici, quc res traxitaliquos in errorem, ut eis suspicio nasceretur Aristotelem credere qualitatem cquivoce nominari. Namsi omnis :quivocatio multipliciter dicitur,qua- litas autem secundum Aristotelemipsa quoque mul- tipliciter appellatur, secundum Aristotelem nomen qualitatis equivocum est. Nos vero defendimus mul- tiplieiter dici, esse non una tantum significatione nominari. Dicitur enim aliquid multipliciter dici, cum et squivoce dicitur, et diverso modo de suis speciebus multipliciter predicatur. Et communis est multiplex appellatio, etiam in his nominibus que veluti genera de speciebus dicuntur, velut aquivoca desubjectis. Namqueetanimal multipliciter dicitur. Nam si multe sini species qui animali subjectee - sunt,ipsum quoquemultipliciter quodammodo norri- natur. Istam autem muttiplicationem, non ad equi- J vocationem retulisse Aristotelem, sed potius ut qua- litatem genus esse proponeret, illa res monstrat, quod ait, e& una quidem species qualitatis habitus affectioque dicitur. Nam qui speciem dicit esse qua- litatis habitum et affectionem, quis eum dubitet ipsam qualitatem vim obtinere generis arbitrari ? Cur vero dicit unam speciem esse qualitatis, cum geminas proposuerit, habitudinem scilicetetaffectio- nem, queritur. Nam si unum idemque sit habitus et affectio, superflua est ejusdem rei repetita pro- positio, sin vero differant, quare differant investi- gandum est. Genere enim ne distent, illa res pre- venit, quod utraque sub qualitate constituit, Restat ergo ut aut specie discrepent, aut numero ; sed si specie discreparent, non ab Aristotele pro una spe- cie ponerentur. Reliquum est (igitur ea nequegenere neque specie differre, sed numero. Habitusnamque dispositio idem est secundum speciem, sed numero tantum et propria quadam qualitate dissentiunt. Dispositionem vero indiscrete idem quod affectio- nem voco. Nam sicut Socrates a Platone nihil qui- dem secundum ipsam bumanitatis speciem discre- pat, sola tamen proprie persona qualitate disjuncti sunt, ita quoque dispositio atque habitus, nec potius hoc modo distant; sed quemadmodum ipseSocrates dum esset parvulus, post vero pubescens a seipso distabat, eodem quoque modo habitus et dispositio : namque habitus firma est dispositio, affectio infir- mus est habitus, ut quemadmodum distat albus co- lor ab albo colore, si in pictura hic quidem perma- neat, ille vero statim periturus sit, nisi quod isqui C periturus est, in 'affectione, ita nihil aliud interest inter habitum aique dispositionem. Nam quamvis permanentior sit habitus, facile vero mobilis dispo- sitio, non nisi tantum diuturnitate dilferunt perma- nendi. Undefit ut genere etspecie habitus a dispo- sitione non diserepet. Quocirca recte quae numero solo distabant, non specie sub unius speciei nuncu- patione utraque sunt ab Aristotele proposita, sed est horum propria differentia, quod habitus diutis- sime permanentes dispositiones sunt, Dispositio au- tem facile mobilis habitus, sed si horum exempla quaeramus, hec poterunt inveniri. Tlabitudinessunt ut artes, discipline, virtutes. Nam ars non facile mobilis videturet diutissime permanet. Hocenim ars ipsa meditatur ut usu atque exercitatione non pe- reat. Quis enim est qui sciens recte grammaticam nulla vi interveniente validioris passionis amisit ? Fertur enim quidam summus orator egritudine fe- bribusquedecoctus, omnem litterarum amisisse do- ctrinam, in aliis vero rebussanus ae sibi constans et in omni re vegetus permansisse. Disciplina quo- que etiam ipsa est in permutatione difficilis. Quis enim scienstriangulum,duobus directisangulis,tres interiores similes habere angulos, hanc scientiam prater vim (ut dictum est) fortioris passionis ami- sit? Virtutes quoquein eodem genere ponende sunt. Virtus enim nisi difficile mutabilis non est, neque enim quod semeljuste judicat justusest, neque qui semel adulterium facit, est adulter, sed cum ista voluntas cogitatioque permanserit.Aristoteles enim virtutes non putat scientias, ut Socrates, sed habitus in Ethicis suis esse declarat. Quocirea constat esse habitus stabiliter permanentes, difficileque muta- biles, hoe tantum excepto, ut non eas vis aliqua major alicujus permutationis impellat et destruat. Affectionis vero species sunt, ut calefactio atque per- frictio, et eegritudo atque sanitas, cum ad eas quo- dammodo sit homo dispositus atque affectus,non ta- menimmutabiliterautcaloris qualitatem habeat auf, frigoris, sicut nec perpetuo sanitatis aut perpetuo egritudinis. Quin etiam si qua sunt que per longi temporis egritudinem corporibus immutabiliter in- durantur, ut ea jam in naturam quodammodo cor- poris cujusque transierint, ut si quis percussus ci- catricem faciat insanabilem, illi ex dispesitione et affectione quidam factusest habitus. Quocirca recte dictum est dispositiones inveterátas habitus facere. Nam eum quelibet dispositio permanens et difficile mobilis facta sit, illa jam non dispositio aut affectio, sed habitus vocandus est. ; Manifestum est autem quoniam hzec volunt habitudi- nes nominari,qua sunt diuturniora et difficile mobilia. Namque in disciplinisnon mullum retinentes sed facile mobiles non dicuntur habitum ha bere,quamvis sintad. disciplinas pejus vel melius dispositi. Quare differt ha- bitus a dispositione,quod hoc quidem facile mobile est, iltud vero diuturnius et difficile mobile. Habitus esse qualitates difüicile mobiles et diutur- 243 AN. MANL. SEV. BORTII 244 nissimepermanentes hocargumento confirmat,quod À enimmunquam ad ea dispositus fuit aliquis,qui ad- eos quibus qualibet scientia traditur,si ab eis non fortiteraddiscatur,ejusrei quam discunthabitum re- tinere non dieimus.Qui enim litterasdiscensnondum soluto cursu sermonis, sed syllabatim quodammodo atque intercise per imperitiam legerit, eum quidem dispositum esse atque affectum dicimusad scientiam litterarum,nontamen adhueillum habitum retinere. Quare idem quoque est in aliis rebus, Omnes enim quicunque ad aliquam rem dispositi,ejusrei quasunt aliquo modoaffecti,non diuturnam insereceptionem habent, eos ad illam rem dispositos quidem esse ar- bitramur, habitum vero habere non dicimus. Recte igiturhabitus diuturnior,et permanentior, dispositio vero facile mobilis deque perdurabilis ab Aristotele proponitur. Sunt autem habitus etiam dispositiones dispositiones vero non necesse est habitus esse, qui enim retinent habitus et quodammodo dispositi sunt per cos quiautem disposil sunt non omnino retinent habitum. Sensus quidem talis est, quod omnis quicunque habeat habitum, habet quoque in eodem habitu dis- positionem. Si quis vero habeat dispositionem, non necesse sit eum etiam habitum retinere. IIabitus ab habendo dictus est. Idcirco quod ab aliquoimmuta- biliter veldifficileimmutabilitur habeatur, ut glaüci oculi, vel adunee nares, vel alicujus artis scientia atque doctrina, qui si quis habeat, etiam dispositus adea essedicitur.Si quisautem dispositus ad aliquam rem sit, non eum necesse est etiam habitum habere, ul si quis negligentius opertus algore quatiatur, dis- positus quidem tunc ad frigus est,non tamen ejus retinet habitum. Videturautem eamdem similitudi- nem servare genus. Nam genusamplius praedicatur, et ubicunque species sit, mox quoquenomen Beneris presto est, Übiautem sit genus, non necessario spe» ciei vocabulum consequitur,ut si quis est homo,eum animalesse necesse est. Siquis est animal, non sla- tim homo dicitur. Quocirca cum quidquid est habi- tus, dispositio sit, quidquid dispositio non omninosit habitus,videtur genus esse quoddam habitus dispo- sitio,sed illud verius,ubi inter ' io o«! nique remissio, genus intentionis,remissiouc. aon posse.Nam sicut in eo quod est album et iiagis album, magis albi genus album esse non potest, idem namque est album et magis album, nisi forte quod sola discre- pant intentione,quod magisalbum quadam quasi in- tentione augmentoque crescit atque porrigitur, sic eliam habitus atque dispositio cum idem sint, utra- que sola differunt intentione, quod auctior quodam- modo,et incremento quodam permanentior firzior- que est habitus dispositione; quocirca dispositio ha- bitus genus non est, eodem quoque modo nec dispo- sitionis species, habitus.Sed nunc quidam ita est ha- bitus, ut non per dispositionem creverit, neque per aliquam nondum durabilem qualitatem ad perfec- tum venerit statum,ut est nasi curvitas,vel ccecitas oculorum, si subita facta sit.Hxc enim ab ipso ha- nitu nulla precedente dispositione cceperunt; forte B C hucnon haberet. Alii vero habitus intentione fiunt at- que inveteratione dispositionis;ut ea quein artibus doctrinisque versantur. Prius enim quis ad ea dis- positus est, post vero habitum capit,alia vero non in- tentione, sed quadam permutatione ad habitum ve- niunt,ut lac quod ex liquido defigitur et constipatur in caseum,etvinum quod ex dulci atque suavi in aci- dum gustum saporemque convertitur; neque enim plus tune vinum est quam fuit ante cum esset sua- ve, sed cum quadam permutatione in aliam qualita- tem habitudinemque transgressumest.Ac de prima quidem qualitatis specie sufficienter est dictum. Aliud vero genus qualitatis est,secundum quod pmu- gillatores vel cursores, vel salubres vel insalubres di- cimus, et simpliciter quaecunque secundum potentiam naturalem vel impotentiam dicuntur. Non enim quo- niam sunt. dipositi aliquo modo,unumquodque hujus- modi dicitur,sed quod habent potentiam naturalem vel impotentiam facere quiddam facile. vel nihil pati, ut pugillatores vel cursores dicuntur non quod sint dispo- siti aliquo modo, sed. quod habeant potentiam natura. lem hoc facile faciendi.Salubres autem dicuntur, eo quod habeant potentiam naturalem,ut nihil a quibus- libet accidentibus facile patiantur, insalubres vero eo quod habeantimpotentiam naturalem non facile patien- di. Similiter autem his et molle. et durum se habent, | durum enim dicitur quia habeat potentiam non facile secari, molle vero quod habeat ejusdem ipsius impo- tentiam. Secundam vero speciem qualitatis esse commemo- rat,que ex quadam naturalipotentia impotentiaque proveniat; hoc autem hujusmodi est,ut cum aliquos validicorporisintuemur nondum pugiles,neque hu- jus peritiaartis imbutos,sedsic eos pugillatores diei- mus,non ineo quod jamsint pugiles,sed eoquod esse - possint, etsi quorum leve corpus aspicimus,suras- que non magnas,eos facile moveri cursuque veloces existimamus, quanquam nondum ad cursus certa- men aspirent,nec sint.cursores, eos tamen cursores - secundum potentiam nominamus,nonquodjamcur- rant, sed quod possint currere,non absurde vocabi- mus. Eodem quoque modo eos vocamus salubresvel - insalubres, quos valenti corpore vel fragiliore, vel ad sanitatem aptos, vel ad egritudinem credimus. Unde fit utquosdam egrotos possimus salubres vó- care, quosdam vero sanos insalubres dicere: non enim, quod jam actu vel sani vel egroti sint; salu- bres vel insalubres dieuntur,sed quod vel sani diu-- tius esse possint vel egroti.Sed questio est cur cum de qualitatis speciebus propositum sit,secündum ge- nus dixerit qualitatis et non speciem; ita enim ait: Aliud vero genus qualitatis est secundum quodpu- - gillafores vel cursores, vel salubres et insalubres dicimus.Sed qui hoc querunt ignorare videnturillud. esse solum genus, quod super se aliud genus non habeat.Illud veros solum speciem,quod sub senullas- species claudat, illa vero qua inter genera genera- lissima speciesque specialissimas sunt, communi 245 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. III. 246 posse generis et specieinominenuncupari. Quocirca À prius docet,post vero quse eorum distantia esse vi - quoniam de ea specie qualitatis Aristoteles tractat, qui nondum sit species specialissima, sed magis generis prima species, et hujusmodi species quse possit esse et genus,nihil absurdum esteamdem et speciei et generis loco ponere.Sed ut sunt quidam qualitates, a quibus denominatione quadam facta qualibet illa res dicitur, ut ab albedine album, vel a luxuria luxuriosum,ve: quidquid hujusmodi est, in his que sunt secundum potentiam naturalem non ita est.Ars enim ipsa pugillatoria non est proposita, a qua pugillatores dicamus.Pugillatores enim non dicuntur ab eo quod usum pugillatorie artis exer- ceant,sed ab eo quod ad eam secundum potentiam naturalem affecti sunt;quocirea quos dicimus pu- gillatores a pugillatoria dieti non sunt,neque ab ea denominari possunt, sed magisa pugillatoria arte pugiles appellantur.Pugilis enim est qui pugillatoria arte utitur,atque hoc idem in ceteris licet videre. In his ergo nulla certa qualitas est a qua cetera no- minentur.Sed si quatamen invenienda atque expri- menda sit,talis est quam ipse Aristoteles hoc modo denuntiat,qua sit secundum potentiam aliquid fa- ciendi,velimpotentiam aliquid patiendi.Pugillatores enim et cursores idcirco dicimus,quod habeant po- tentiam faciendi,id est currere atque esse pugiles. Salubres vero denominamus, quod et ipsi habeant aliquamquodammodoimpotentia;n aliquid patiendi; quienim minus ab extrinsecus accidentibus patitur, hic de sanitate securus est,et qui de sanitate securus est, illum salubrem esse re vera possumus pradi- care.Alia vero est qualitas qui secundum nihil pa- tiendi impotentiam dicilur,ut eos quos insalubres voceamus;hienim impotentiam habent nihil patiendi, ideireo quod habeant potentiam aliquid cito patiendi: quod si quis est qui ab extrinsecus accidentibus ali- .. quid facile patiatur,ille potens est facillime egritu- dini subjacere,secundum quam potentiam insalu- bres dieimus;etiamsi sint sani.Eodem quoque modo durum dicitur et molle.Durum enim est quod habet potentiam non citius secari,quod enim durum est, diffieillime aliqua sectione dividitur. Molle autem quod habeatimpotentiam difficilius secari, quod quo- niam molle secatur facile, seeundum impotentiam difficilius secari molle dicimus,Et hec est secunda species qualitatis. Nunc transeamus ad tertiam. - Tertia vero species qualitatis est passibiles qualita- tes el passiones;sunt autem hujusmodi,ul dulcedo,ama- ritudo, austeritas, et omnia his cognata. Amplius, et calor: et. frigus, et albedo,et nigredo. Et quoniam ha qualitates sunt manifestum est, quzcunque enim ista susceperint,qualia dicuntur secundum ea,ut mel quo- niam dulcedinem suscepit, dulce dicitur, et corpus al- bum,eo quod albedinem suscepit.Similiter autem sese habent et in celeris. Tertium genus qualitatis proponit,quod nosin par- tem qualitatis speciemque convertimus passibiles qualitates et passiones. H»c autem a se plurimum distant,tamen cum utraque qualitates sint;utraque deatur edisserit,et prius eorum convenientia propo - nit exempla.Nam quid sint passibiles qualitates do- cens ait,ut dulcedo vel amaritudo, calor et frigus, nigredo et albedo,et alia his cognata,hec qua su- perius comprehensa suat qualitates esse illa ratione confirmat,quam in primordio de qualitatis disputa- tione ipsius qualitatis esse reddiderat.Diffinitionem enim qualitatis esse praedixerat, secundum quam quales vocamur.Quod si seeundum qualitatis quales vocamur,ab amaritudine vero vel a dulcedine ama- rum vel dulce dicitur. A nigredine atque albedine nigrum atque album ,quis dubitethas esse qualitates in quibus qualitatis convenit diffinitio?Illa enim sem- perejusdem natureessecreduntur,quecunque ejus- dem descriptionis finibus terminantur,ut si qua res diffinitionem hane,que est animalratioriale mortale susceperit,eam hominem esse manifestum est.Quo- circa si hee quas passibiles qualitates vel passiones dixerat,suscipiunt qualitatis diffinitionem,eo quod qualia dicuntur quella susceperint,has etiam con- stat esse qualitates. Possibiles vero qualitates dicuntur, non quod hzc qua illas susceperint qualitates aliquid patiantur,ne- que enim mel quod aliquid passum sit,idcirco dicitur dulce,nec aliquid aliud hujusmodi.Similiter autem his et calor et. frigus passibiles qualitates dicuntur, non quod ipsa qua eas suscipiunt,aliquid passa sin£, sed quoniam. singula eorum qua dicta suni,secundum sen- suum qualitatem passionis perfectiva sunt, passibiles C qualitates dicuntur, dulcedo enim. quamdam passio- nem secundwm guslum efficit, eL calor secundum tac- tum,similiter autem et alia. Passibilium qualitatum exempla constituerat dul- cedinem vel amaritudinem,frigus atque calorem,al- - bedinem atque nigredinem,que cum passibiles qua- litates sint,non tamen uno eodemque modo passibi- les qualitates dicuntur; sed longe distant rationes quibus hac omaia qualitates passibiles appellantur, ut prius dulcedo vel amaritudo, calor et frigus passi- bilesqualitates dicuntur,non quod ea que sunt dulcia aliquid extrinsecus patiantur,nec quod ea qus sunt amara,ex aliqua passione saporem asperum amari- tudinemque susceperint. Neque enim mel aliquid passum est, ut ei dulcedo esset in natura,neo vero absinthium ab ulla aliqua extrinsecus passione ama- vitudinis horror infecit;quocirca haecatque his simi- lia non ideirco dicuntur esse passibiles qualitates, quod ipse aliquid passe sint,sed quod ex his passio- nes qu:edam in sensibus dimittantur. Namque ex melle quod dulce est,dulcedo quedam in gustu re- linquitur,simulque etiam calor et frigus passionem quamdam sensibus faciunt. Patimur dulcedinem, cum aliquid dulce gustamus, simulque secundum caloris et frigoris qualitatem,talium sensuum pas- sionem subimus. Quocirca calor et frigus,amaritu- ^ doatquedulcedo,idcirco passibiles qnalitates dicun- tur,quod secundum sensuum qualitatem, aliquam in 24T AN. MANL. SEV. BOKTII 248 nobis efficiunt passionem, non quod ipsa extrinse- A loribus vultus aspicietur.Nunc enim cum estus in cus aliquid patiantur. Albedo autem el migredo et alii colores non simili- Ler his qua dicla sunt passibiles qualitates dicuntur, sed hoc quod ha ipsce qualitates ab aliquibus passic- nibus innascuntur. Quoniam vero passibiles qualitates etiam colores esse dicuntur,id est albedo et nigredo.Non autem eodem modo passibiles qualitatesdicuntur,quemad- modum amaritudo atque dulcedo, calor et frigus, nunc quae eorum distantie esse possint, exponit. Amaritudoenim atque dulcedo non quod ipsaaliquid extrinsecus paterentur,sed quod ipsa efficerent pas- siones, passibiles qualitates vocabantur,albedo vero et nigredo contrarie.Non enim quod ipse aliquas sensibus passiones imporlent,sed quod ex aliis qui- busdam passionibusinnascantur.Hoc autem videtur Aristoteles eo quodammodo considerasse,quod post proposuit hoc modo : Quoniam ergo fiunt per aliquam passionem multa colorum mutationes manifestum est, rubescens enim aliquis rubeus factus est,eL timens pallidus,et unum- quodque talium. Hoc autem ex non longi temporis passionibus ad passibiles qualitates et diutissime permanentes,acu- tissima consideratione transfertur,fit enim rationis probabilitas hoc modo.Monstrantur enim colorum qualitates ex passionibus nasci,quod cum verecun- dia passio quiedam sit,ex ea rubor exoritur, etcum timorloco passionis habeatur,abea pallor metuentis vultum atque ora defigit.Quare quoniam hi colores ex quadam passione videntur innasci,etiam in na- turali colore eamdem verisimile est evenisse ratio- nem.Nam quoniam cum verecundia fit,in os omnis sanguis egreditur,et velutdelictum tecturuseffundi- turjita quoque fit rubor ex sanguinis progressione, atque in apertum effusione.Quocirea si hoc ex inna- turali passione contigerit, naturali facies rubore per- funditur. Pallor vero fit,quoties a facie sanguis ad precordiorum interiora ingreditur.Quod si hzc quo- que naturalis passio det,verisimile est eodem infe- ctum calore procreari. Quocirca sive per egritudi- nem pallor fit, quod naturale non est, sive per ali- quem naturalem eventum passionis accidat,eslera- que ad eumdem modum, passibiles qualitates di- cuntur,eo quod ex aliquibus passionibus sint,quod ipse Aristoteles hac voce testatur : Quare etsi quis naturaliter aliquid talium passus est, similem colorem oportet eum habere.Quz enim affec- lio nunc ad verecundiam circa corpus facta estet se- cundum naturalem passionem eadem fiet affectio, ut naturalis color sit similis. Nam sive aliquis vel nondum natus aliquid patia- tur,quo faciem sanguis relinquat,sive quolibet alio modo sanguis exinfantis vultuad interiora migravit, superficie vultus sanguinem impositum decoxerit, nigredinis perusti sanguinis rubor reddit colorem. Quod si idem aliqua passione in faciem nondum ge- nili infantis acciderit, eamdem verisimile est. affe- ctionem coloris corpus suscipientis inficere. Quare qua in coloribus sunt idcirco passibiles qualitates dicuntur,non quod ipsa aliquid patiantur,sed quod ex Eliquibus passionibus in cujuslibet corpus atque ora proveniunt, Quzcunque ergo talium casuum ab aliquibus pas- sionibus difficile mobilibus et permanentibus princi- pium sumpserint, passibiles qualitates dicuntur ; ; sive enim secundum naturalem substantiam pallor - ni- ' gredo facta est,qualitates dicuntur.Quales enim et se- b cundumeas dicimur,sive propler egritudinem longam vel stum aliquid tale contingit,nigredo vel pallor,et non facile praeterit,vel in vita permanet,qualitates et iste dicuntur.Similiter enim quales et secundum eas dicimur. Dat quoddam signum quo perspecto valeamus agnoscere, quas harum omnium que supradicta sunt, qualitates oporteat appellari. Si enim ita vel casu aliquo,vel natura h» qualitates evenerint, ut eorum sit tardus exitus permutatioque difficilis, qualitates vocantur. Si quisenim vel per egritudi- nem,vel pernaturam pallidus fiat,sitqueinejus cor- pore permanens pallor,tunc qualitas appellatur, et hoc non in corporalibus solum vitiis,sed etiam in animi quoque affectionibus invenitur.Si quis enim vel per naturam,vel quolibet alio postea casu assi- duis comessationibus delectetur,et hoc illi quodam- modo inipsa mentis dissolutione per maneat,ab eo- que difficile moveatur, passibilis qualitas effecta est, idcirco quod secundum eam quales dicuntur quibus illa provenerit. Niger enim dicitur in quo nigredo permanserit;comessator,cui voluptas per- petuo comessandi est.Est ergo signum in passibili- ' bus qualitatibus hoc eas esse immobiles et perma- nentes. Quse autem hujusmodi sunt que facillime permulantur, et temporali statu. sunt, de his talis Aristotelis videtur esse sententia. Quacunque vero ez his fiunt qus facile solvuntur et cito Lranseunt, passiones dicuntur,qualitates vero mini- me,nonenim dicimur secundum eas quales,neque enim D qui propter verecundiam. rubeus factus est, rubeus di- faciem naturalis infecit pallor,et que nune non na- turales passiones dispositionesque sunt,ut cum hi colores faciem vel totum corpus inficiunt,hi si na- turaliter contigerint eisdem, similibus signatus co- citurnec cui pallorpropter timorem venit pallidus est, sed. magis quia aliquid. passus sil,quare passiones hu- - Jusmodi dicuntur,qualitates vero minime.Similiter his et secundum animam passiones et passibiles qualitates dicuntur.Quaecunque enim moz innascendo ab aliqui- bus passiomibus difficile mobilibus fiunt,qualitates di- cuntur, ut et. dementia, et. ira, et alia. hujusmodi, quales enim secundum eas dicimur id est et iracundi et dementes.Similiter aute m el qugcunque aliz aliena- tiones non naturales, sed ab aliquibus casibus factae sunt, difficile praetereuntes vel eliam omnino immobiles, et hujusmodializ qualitates sunt quales enémet secun- dum eas dicimur. Quacunque vero ex his qua facile 249 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. IJI. 250 et citius praelereunt fiunt, passiones dicuntur, ut si À qualitatem.Hujus quaestionis talis solutio est. Nihil quis contristatus iracundior fit ; non enim wacundus dicitur qui in hujusmodi passione íracundior est, sed magis aliquid passus. Quare passiones quidem hujus- modi dicuntur , qualitates vero minime. Quid de his affectionibus judicaret,que ad pre- senstempus atque ad momentum animis velcorpori- bus inhzrerent, ipse non obscura oratione vulgavit, Nam cum priuseas esse passibiles qualitates pronun- tiaret,quee ex aliquibus passionibus gignerentur,et tamen in subjectis immutabiliter permanerent,nunc illas affectiones qua ita suntin subjectis ut cito pretereant, non qualitates, sed passiones vocat. Si quis enim propter verecundiam rubore infectus est, quoniam rubor ille non permanet,rubeus non voca- tur;qui si rubeus discerelur,esset quoque ipse rubor passibilis qualitas, quoniam in subjecto corpore diu- tissime permaneret.Nuncautem quoniam nullo modo rubeus dicitur,cui a verecundia rubor venit,quali- tates autem sunt secundum quas quales vocamur, verecundia rubor non qualitas,sed quadam passio est ; nam si esset qualitas,ab eo rubore rubei dice- rentur,id est quales, sed hoc non ita est. Non igi- tur hujusmodi affectiones que haud multo durant tempore qualitates vocantur,sed potius passiones. Passus enim aliquid dicitur,qui propter verecundiam rubeus fit.Eadem ratio est ctiam in animi passioni- bus. Nam si ad momentum quis iratus est,non id- circo eum jure aliquis iracundum vocet,sed si hujus- modi vitiuniin cujuslibet animo constanter inheserit. Nam si quis velper naturam vel per egritudinemsit lesus corpore, ut vel perpetuam dementiam, vel immobilem incurrat iracundiam,ille vel demens vel jracundus dicitur. Et quecunque alienationes(utipse . &it) vel secundum naturam, vel per casum perma- nentes fuerint,illee in passibili qualitate numeran- tur,idcirco quod secundum eas quales dicimur.Quee - autem (ut dictum est)non permanent,sed faciletran- geunt,eas non qualitates, sed solum vocamus pas- siones,Sed quoniam tres species qualitatis enurce- ravit,unam secundum quam habitus dispositiones- quedicerentur,alteram secundum quam naturalis po- tentia vel impotentia ad aliquid faciendum vel pa- tiendum subjectarum rerum naturas pararet,tertiam secundum quam passibiles qualitates dicerentur, 'et hanc tali duplicitate partitus est,ut alias idcirco di- ceret passibiles esse qualitates, quod ipse aliquas gignerent passiones, alias vero quod ab aliquibus ipse passionibus nascerentur. Qusri potest quo- modohz quoque passibiles qualitates distenta prima illa specie qualitatis, que secundum habitum dispo- sitionemque posita est. Nam si quis calorem frigus- que persenserit, habet quidem qualitatem passibilem, . ged tamen in ejusdem ipsius dispositione atque affe- ctione versatur ; dispositus namque estad eumdem - ealorem atque frigus,quem sumpsit atque habuit, quod scilicet ipse Aristoteles videns calorem frigus- -. que in utraque specie numeravit; namque et dispo- sitionem dixit calorem atque frigus, et passibilem B C D impedit,secundum aliam scilicetatquealian. causam, unam eamdemque rem gemino generi speciei sua supponere,ut Socrates in eo quod pater est ad ali- quid dicitur,in eo quod homo, substantia est,sic in calore atque frigore, in eo quod quis secundum ea videtnr esse dispositus, in dispositione numerata sunt; secundum vero quod ex aliquibus passionibus innascuntur,passibiles qualitates dicte sunt. Ipsae vero ab habitu distan!,id est passibiles qualitates, quod in plurimis ad habitus rebus per artes atque scientias pervenitur,ita ut ipse habitusordineet filo quodam perficiatur. Passibiles vero qualitates eo modo minime.Qvo vero distent he passibiles quali- tates à secunda specie, que secundum naturalem potentiam vel impotentiam dicitur, queritur, cujus perplana distantia est.Dicimus enim secundum po- tenti: naturalisspeciem aliquid dici,non secundum presentem actum sed secundum id quod ad hoc esse potest; frigus vero calorque, et dulcedo vel ama- ritudo non secundum qaod possil esse,sed secundum id quod jam sit consideratur; quocirca distat heec tertia species a secunda,quod hic secundum possi- bilitatem dicitur,tertia vero secundum actum. Sed quod dudum promiscue passiones affectionum no- mine vocabamus, hec quoque non longa questio alia est. Sic enim inveniemus quod passio ab affe- ctionibus discrepare videatur.Si qua enim corpora ita calefacta sint,ut ex se quoque ipsa aliquem ca- lorem emittere valeant,illa ad calorem affecta nun- cupantur. Si qua vero tantum calorem momento susceperint, passiones dicimus,et ab affectionibus segregamus,ut hie sit integrum passionum affectio- numque ethabitusaugmentum,utamplificata passio in affectionem transeat,augmentata affectio in habi- tum permütetur. Et. hec quidem de tertia specie qualitatis pronuntiasse sufficiat; nunc quarte speciei vim naturamque veracissima disputatione confirmat usquequo progressa qualitatis distributio conquies- cit, Nobis quoque disputationum prolixitas mode- randa est. Providendum quoque est ut sufficiens brevitas ordini expositionis adhibeatur,ne aut bre- vitatem comitetur obscuritas,aut planitiem minus moderata oratio, odioso fastidio et longinquitate deformet. . Quartum vero genus qualitatis est figura, et circa unumquodque constans forma. Amplius ad hzc rectitudo et curvitas, et si quid simile est his ; secundum enim unumquodque eorum quale quid dicitur, triangulum enim vel quadrangulum esse quale quid dicitur ,et re- ctum aut curvum.Et secundum formam unumquodque quale dicitur. ) Quartaest speciesqualitatis que secundum unam- quamque formam figuramque perspicitur.Estautem figura, ut triangulum vel quadratum, forma autem ipsius figure quzdam qualitas est,ut figura quidem est triangulum vel quadratum, forn:a autem ipsius trianguli vel quadrati quedam qualitas,unde etiam formosos hominesdicimus.Figuraenim quadam vel 251 AN. MANL. SEV. BOETII 252 pulchrior,vel mediocris,vel alio quodammodo con- A utintereasnullum corpus possit incidere,atque ideo stituta,qualitas formaquenominatur.Has autem esse qualitates nullasdubitat.Siquidem eta figura dicitur fipuratus, et a forma formosus. Amplius quoque triangulum etiam atriangulatione denominatum est, et quadratum a quadratura.Quod si ille sunt quali- lates,secundum quas quale aliquid appelletur, non est qui dubitet formam figuramque esse qualitates, quoniam omnia quz his participant ex ipsis qualia nominantur, sed quoniam in continue quantitatis speciebus et triangulum et superficies enumerata est, ipsa quidem superficies quantitas est, ipsius vero superficiei compositio qualitas,est enim figura (ut geometriei diffiniunt) que sub aliquo vel ali- quibus terminis continetur.Sub aliquo quidem, ut circulus,sub aliquibus vero, ut triangulus vel qua- D dratus.Quare spatium quidem ipsum,quod a supra dictis lineis continetur,superficies dicitur, quz est quantitas.Superficies namque quoniam in dilatione quadam et spatio constat,quantitas est,sed compo- sitio ipsius superficiei,qualitas.Nam quoniam tres linee convenienterin se junctis terminis unum spa- tium conclusere,quod tribus angulis a tribus lineis continetur,hoe ipsum spatium quod concludunt ad quantitatem referri potest, quod vero tribus lineis, hoc est qualitas,figura enim est triangula.Hoc idem- quoque dici potest etiam in linea: nam quoniam lon- gitudo sine latitudine est, quantitas dicitur, quod recta sive curva est,redditur rursus ad qualitatem. Harum vero et spissum, asperum el lene putabuntur quidem qualitatem significare, sed aliena hujusmodi putantur esse a dispositione qua circa qualitatem est. Quamdam enim positionem magis videtur utrumque partium significare ,spissum quidem est eo quod partes sibi ipsc? propinqua sint,rarum vero eo quod distent a se invicem, et lene quidem quod in rectum sibi partes jaeeant,asperum vero quod hzc quidem pars superet, tllavero sit inferior.Et fortasse alii quoque apparebunt qualitatis modi,sed qui mazime dicuntur [ere tot sunt. Qualitates itaque sunt qua praedicta sunt,qualia vero sunt, qud? secundum hac denominativa dicuntur vel quomodolibet aliter ab his. C Quedam sunt que videntur esse qualitates,quo- niam ex his aliqua denominstive dicuntur, ut lene quoniam dicitur alenitate,et asperum quoniam di- citur ab asperitate,spissum quoque et rarum a rari- tate et spissitate nominantur; videntur ergo hsc quoque in qualitatibus posse numerari.Sed rectam rationem perspicientibus nec solum auribus quz di- cuntur,sed etiam mente atque animo judicantibus, in qualitatibus hac poni non oportere manifestum est.Nam quod dicimus rarum,positio quedam par- tium est,non qualitas.Nam quiaita partes a sesepa- rate distant,ut inter eas alieni generis corpus possit admitti,ideo rarum vocatur,ut spongia pumicesque, quoniamin eorum cavernis surculus velaliud aliquid immitti potest,ita ut inter rimas partium sit,ideirco rarum dicitur. Porro autem spissum, quoniam ita sibi partes vicine sunt atque ad se invicom stricte, spissum vocatur,ut est ferrum vel adamas.Positio ergo quzdam partium his inest,non qualitas, nec vero illud quoque distat, quod dicitur lene. Nam quoniam partes ita sunt posite,et neutra superet, neutra sit minor,sed equalibus extremitatibus jun- ct; sunt,idcireo quedam lenitas est,ut adducta ma- nusillam que ex sequalitate junctis partibus nata est, sentiat lenitatem, ut est argentum. Asperitas vero est partium non :qualis positio,sed aliarum eminen- tium,aliarum vero depressarum,ut lima eujus aliae partes eminent, alie vero depressa sunt. Ergo se- cundum unamquamque partium positionem ,vel ra- ritas,vel spissitudo, vel asperitas, vel lenitas, cor- poribus est. Non igitur hec secundum qualitatem dicuntur,sed potius secundum positionem. Positio autem in relationis genere nominata est.Non igilur he qualitates,sed potius relativa sunt,et enumera- tiones quidem specierum qualitatis Aristoteles hic terminat.Non sunttamen putande solum esse qua- litates quas supra posuit. Ipse enim. testalur esse quoquealias qualitates, quas modo omnesenumerare neglexit,sed cur neglexerit multe: sunt causs.Prima quod elementi vicem hic obtinet liber, nec perfectam scientiam tradit,sed tantummodo aditus atque pons quidam in altiora philosophie introitum pandit, Quocireasi hoc ita est,tantum dicere oportuit,quan- . tumingredientibussalisesset,ne eorum animos non- dum ad scientiam firmos multiplici doctrinz subti- litate confunderet. Qua vero hic desunt in libris qui Mez& «à q»ctxà inscribuntur apposuit.Perfectis namqueopus illud noningredientibus preparabitur. Est quoque alia causa ut nos ad exquirendas alias qualitates, non solum propriorum doctorum, sed etiam nostrorum aliquid inveniendi incitator,admit- teret.Quocirca concludit eas que maximo diceren- - tur,quas supra proposuit,esse qualitates ; illa vero dici qualia,qu: secundum predictas qualitates di- cerentur: sed quoniam addidit,vel quomodolibet ab his quee sit hujusce propositionis sententja,priusap- positis Aristotelis verbis sequens expositionis ordo contexit. t In pluribus quidem et pene in omnibus denominative dicuntur,ut ab albedine albus,et a grammatica gram- maticus,et a justitia, justus similiter autem el in aliis. In aliquibus vero eo quod non sint posita qualitatibus nomina,non contingit ab eis denominative dici,ut cur- sor aut,pugillator qui secundum aptitudinem natura- lem dicuntur ,a nulla qualitate denominative dicuntur. Non enim posita sunt nomina aptitudinibus secundum quas isti quales dicuntur sicut in disciplinis secundum quas vel pugillatores vel palastrici secundum affectio- nem dicuntur. Pugillatoria enim ad palestrica disci- plina dicitur,quales vero ab his denominative hi qui ab eis afficiuntur, dicuntur. Aliquando autem et posito nomine denominative non. dicitur id quod. secundum. ipsum quale dicitur,ut a vertute studiosus dicitur.Vir- tutem enim habendo studiosus dicitar, sed non denomi-. native dicitur a virtute. Non autem in pluribus hoc 253 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. III. 254 tale est ; quz autem dicuntur qualia, aut denominative A, minative dicuntur, quod. Aristoteles hoc protulit apradiclis qualitatibus dicuntur, aut aliquo modo ali- ler ab his. Multe, inquit, sunt qualitates, quibus positis et proprio nomine nuncupatis,abhis alia denominative dicuntur, ut ea qu: ipse planissime adjecitexempla. Nam cum albedo cujusdam nomen sit qualitatis, ab eo dicituralbus.Eodem quoque modo etgramrratica, eum rei sit nomen, ab ipso quales dicuntur. Gram- matici enim agrammatica nominantur, atque hoc est in pluribus, ut posito nominesi quid secundum ipsas qualitates quale dicitur,ex his ipsis qualitatibus appellatio derivetur. Alie vero qualitates sunt, in quibuscum nomen positum non sit,tamen quales dicuntur, quales quidem quia alia qualitate partici- pant, sed non secundum eam qualitatem quales di- cuntur,ex qua si his esset qualitatibus nomen impo- situm poterant appellari, utin ea qualitate que se- cundum potentiam naturalem dicitur.Illi enim quan- quam quales dicantur, hi qui secundum ipsam po- tentiam nominantur,ipsitamen(ut dictum est) nullo proprio nomine nuncupantur.Nam qui pugiles appel- lantur ab arte pugillatoria, idcirco ab ea pugiles di- cuntur,quod ad eamdem ipsam artem pugillatoriam quodammodo affecti sunt. Hi enim pugiles ab arte pugillatoria predicantur. Qui vero nondum pugiles sunt, sed esse possunt,non secundum ipsam artem, id est pugillatoriam,sed secundum potentiam pugil- latorise artis, pugillatores vocantur. Ipsi autem po- tentie nomen proprium positumnon est.Nam quem- admodum a cursu cursores, a palzstra palestrici, a pugillatoria pugiles,distinctis qualitatum vocabulis, appellantur, non eodem modo est etiam in uniuscu- jusque rei potentia naturali, cursus enim potentia naturalissecundum quam cursores vocamus,et rursus potentia pugillandi, vel potentia palestrizandi, suo nomine distincta nonest.Cur enim dicitur cursor,si interrogemur de eo qui nondum est cursor? dicimus secundum potentiam naturalem. Cur palestricus? eodem quoque modo naturalem potentiam responde- mus.Quare pugillator qui nondum est pugillis,ab ea- dem quoque potentia naturali nominatur. Si igitur haberethcecnaturalis potentia proprium nomen, ita, distinctis vocabulis,appellaretur,ut in his qualitati- busin quibus proprie nomen est positum,utín cursu, palestra et arte pugillatoria,. et hoc est quod ait. In aliquibus vero propterea quod qualitatibus nomina non sunt posita, impossibile est ab his aliqu:d deno- minative dici. Ut hoc scilicet demonstraret curso- rem quidem qui jam curreret a cursu esse dictum, cursorem vero quisecundum potentiam currendi di- ceretur non vocari a cursu, sed tantum a potentia, cujus potentie nomen proprium non esset positum. Quare hec omnia que secundum potentiam natura- lem dicuntur, a nulla qualitate denominativa sunt. Idcirco quod hx qualitates a quibus denominari pos- sunt, propriis nominibus carent, qui vero ila sint, ut non ex potentia, sed ex affectione dicantur,ab his qualitatibus ad quas sese aliquo modo habent,deno- 1? B C D modo dicens : Non ita esse secundum potentiam na- turalem, quemadmodum etiam in disciptinis secun- dum quas, vel pugillatores,vel pal:strici secundum affectionem dicuntur.Pugillatoria enim disciplina di- citur et palestrica,quales vero ab his denominative, qui ad eas sunt continentes, dieuntur.Docuit igilur omniaque a quibusdam qualitatibus dici putarentur, vero quoque a qualitatibus non predicari,ut in his qualitatibus quibus nomen proprium non est. Illud quoque monstravit hoc in pluribus evenire, ut de propositis qualitatibus qualia denominative diceren- tur. Restat ergo, quod reliquum est, ut dicat esse quasdam qualitates,quarum cümnomen sit positum, ab hisipsistamen queillarum rerum participant de- nominative non dici, ut virtus ; nam cum virtus qua- litas sit (est enim habitus quidam, omnis vero habi- tus qualitas), ergo quicunque virtule participat,non secundum eam denominative dicitur. In denomina- tioneenimqu:rendumest utsemperidem permaneat nomen. In eo autem qui virtute partiéipat,nulla vir- tutis denominatio est, ut qui bonitate participat bo- nus dicitur, quijustitia, justus, et alia hujusmodi. Quivero virtute participat,aut probusnominatur,aut sapiens ; sed neque probus, neque sapiens a virtute denominativa sunt,ideirco quod utrumquenomena virtute longe dissimile est, quod ipse sic ait : Ali- quando autem posito nomine denominative non diei- turid quod secundum ipsum quale dicitur. Et ejusrei- proponere non omisit exemplum, sed hoc in multis non potest inveniri, pauca enim sunt (ut ipse ait) in - quibus posito qualitatis nomine que his participant, a superiori qualitate qualia non dicantur. Dat autem his qualitatibus pluralitatiscalculum,ex quibus qua- lia nominantur ea quz his participant.Nam (ut ipse ait superius)in pluribus et pene inomnibus denomi- native dicuntur.Quoeirca recta diffinitio est et pro- prio ordine constituta. Namque in principio hoc so- lum dictumest,esse qualitatem secundum quam qua- lia dicerentur. Sed quoniam sunt quedam quorum qualitates ips: propriis nominibus carent,qu:» vero his participant suis vocabulis appellantur, ut in na- turali potentia.Et rursus sunt quedam quae in qua- litatibusquidem habeant propria nomina,in his vero qui ad eas ipsas qualitates essent affecta, nulla ex propositis qualitatibus denominatio fieret,hoc addi-- dit, ab omnibus qualitatibus aut denominative diei qualia, quz illis qualitatibus participarot, aut quo- modolibet, aliter, id est sive posito nomine qualitatis de eo non dicerentur,que illa participarent,utin eo quod est virtus, sive ipsi qualitati positam. nomen non esset, utin eo quod est potentia naturalis.Quare quoniam in his duabus qualitatis, in quibus vel posito nomine non secundum nomen qua sunt,qua- liadenominativedicuntur,velcumipsis qualitatibus nomen positum non sil, neutra ipsorum predieatio denominative fit. Ad concludendum omnem termi- num qualitatis ait, aut denominalive qualia a quali- tatibus appellari,aut quomodolibetaliter ab ipsis,ut 259 AN. MANL. SEV. BOETII 256 non denominative,sed aliquoties quidem secundum A permanerent.At vero neque illud verum est, omnes potentiam,aliquoties vero secundum eamdem quali- tatem virtutis ; eamdem enimqualitas est virtutis ef. sapientie. Quocirca concludit, ita qualia dici que- runqueex hisqualitatibus denominativedicerentur, vel quomodolibet alio ab ipsis modo. Digestis inor- dine prius omnibus qualitatibus et eorum conclu- sione reperta, consueto ordine unaquaque propri- etas vestigatur. Inestautem et contrarielas secundum qua le, ut justi- Lia injustitte contraria est, et albedo nigredi,et alia, similiter autem el ea qua secundum eas qualia dicun- tur, ut jusium injusto,et album nigro, non. autem in omnibus hoc est, rubro enim vel pallido aut mediis hujusmodi coloribus nihil contrarium est qualitatibus existentibus. Dicit in qualitatibus quaedam essecontraria,atque hoc probat exemplis,albedo namque et nigredo con- trariasunt,et quecunque albedinenigredineque par- ticipant ; hoc est enim quod ait, et secundum eas qualia qus dicuntur;nam sicut albedo nigredini con- traria est,ita quoquealbus nigro ; sed hoc qualitatis proprium non est, nam cum rubrum et pallidum qualitates sint, aliique etiam colores hujusmodi, in hiscontrarium non est; nullus enim dicit aliquid ru -- bro vel pallidoessecontrarium : nam quoniam album et nigrum extremitates quz&edam colorum sunt, et longissime a se distant, contraria sunt, medietates vero contraria non habent. Nam si quis ponat rubrum nigro esse contrarium, longissimeque distant quae sunt contraria, longissime igitur nigredo a rubore distabit, et rursus albedo a nigredine plurimum di- stat ; igitur nigredini rubor est atque albedo contra- ria, uniusque rei duo contraria inveniuntur, quod fieri non potest. Non est igitur nigredi contrarius rubor.Similiter autem monstirabimus et in aliis me- diis coloribus contrarium non esse. Quocirca si hu- jusmodi coloribus contrarium nihilest,non in omni qualitate contrarietas reperietur ; quod si ita est,su- SCipere contraria qualitatis proprium non est.At vero nec inipsis quoque formis que manifeste qualitates sunt, contrarietas invenitur ; nàm neque circulus quadrato, nequequadratus triangulo,neculla figura ulli figure potest esse contraria. Quocirca manife- stum est, suscipere contrarium non esse proprium qualitatis. Sed quoniam sunt quidam in qualitate qua sibimet videantur esse contraria, ut justitia et injustitia, hinc quedam questio soletoriri. Dicunt enimquidamjustitie injustitiam non essecontrariam, putantenim quod diciturinjustitia privationem esse juslitie, non lamen contrarielatem.Contraria enim propriis nominibus, non contrarii privatione nomi- nari,ut album nigro,haberetamenjustitiam aliquam contrarietatem ,cujusadhuc proprium nomen non sit inventum,quod omnino falsum est.Multo enim ha- bitudines privationis vocabulo proferuntur,utillibe- . ralitas et imprudentia, que nunquam virtutibusop- ponerentur, qus sunt habitus, nisi ipse quoque ha- bitus essent, et iu animishabentium immutlabiliter privationes negatione proferri.Surditas enim,curm sit auditus privatio, sine negatione profertur ; eodem quoquemodo ezxcitas. Nullus enim dicit inauditio, neque invisio, nec aliquid hujusmodi, sed tantum surditasceecitasque nominantur propriis nominibus, cum sint illa in habitu, visus, auditus, ilia in priva- tione ponenda.Igitur justitia injustitie contrariaest, Tradit ergo regulam, ea qua contraria sunt, sub quo genere convenienter aptentur, quam regulam his verbis ipse preseribit : Amplius si ez contrariis unum fuerit quale, et reli- quum erit. quale. Hoc aulem. palam est proponenti ea: singulis alia praedicamenta,ut si est justitia injustitim contrarium ; uale autem est justitia, quale igitur est injustitia. Nullum enim aliorum pradicamentorum aptabitur injustitiz?,nec quanlitas, nec ad. aliquid, nec ubi,nec omnino talium aliud,nisi quale ; sic autem et in aliis qua sunt secundum quale contraria sunt. Si ex duobus, inquit, contrariis manifestum fuerit unum eorum contrariorum sub qualitate poni, si- mul manifestum erit quod etiam ejus contrarium convenienter qualitati supponatur, simulque de- monstrat injustitiam esse qualitatem. Nam si jus- titia aperlissime qualitas est idcirco quod neque qualitas, neque ad aliquid, neque ubi, nec quando, nec aliud ullum predicamentum est, nec sub ullo alio genere poni potest, nisi sub sola qualitate,cum ei contraria sit injustitia, non est dubium injusti- tiam quoque qualitati subnecti,quod ipse quoniam planius dixit, et ipsaexemplorum luce vulgavit, ad aliud nobis est transeundum. Suscipit autem qualitas magis et minus, album enim magis et m?nus alLerum altero dicitur ,et justum alte- rum altero magis et minus dicitur. Sed el psa cremen- tum suscipiunt ; cum. candidum namque sil, amplius contingit candidum fieri,non tamen. omnia,sed plura. Justitia namque a justitia si dicatur, magis el. minus potest aliquis ambtigere. Similiter et in aliisaffectibus: quidam enim de talibus dubitant,justitiam namque a justitia non mullum atunt magis et minus dici,nec sa- nitatem a sanitate.Minus autem alterum altero habere sanilatem aiunt,et justitiam mínus allerum altero ha- bere,swautem et grammaticam, et alios affectus. Alia igitur qua secundum eos affectus dicuntur qualia, in- dubitanter recipiunt. magis et minus. Grammaticior D enim alter altero dicitur, et justior, et. sanior ; simi- liter et in aliis. Aliud quoque proprium protulit,quod tractata ra- - tione ab integra proprietate qualitatis exclusit. Ait enim qualitates posse vel intendi vel minui. Posse enim dicitalterum altero plusalbum appellari,ut nix argento,et que candidiora sunt marmora,et justum alterum altero magis et minus dicimus.Namque ju- stius aliquid factum,nec non etiam justissimum est. In quibus autem Axe Gp sunt, in his magis minusque diei manifestum est ; hoc quoque modo ipsum album, vel alia qualitas 25f solum contra al- terum ejusdem speciei comparataintentione crescit, 251 et relaxatione minuitur, sed etiam a seipsa recip comparationem:Diciturenim nunc quidem argentum candidius esse quam anlea,cum fuerit detersum.Sed cum haec ita sint,non est magis minusque suscipere proprium qualitatis;nequeenim sola qualitas magis minusque suscipit,hec enim intentio el relaxatio in his quoque que» sunt ad aliquid invenitur,ut in eo quod est equale et inaquale possumus dicere plus equale vel minus,etin ceteris hujusmodi ; nec vero omnes qualitates suscipiunt magis et minus, quod ip- se sic ponit:Non autem in omnibus hoc est,sed in plu- ribus.Dubitabit enim quis an justitia magis esse ju- stitiadieatur,similiter autem etinaliis affectionibus. Quidam vero in hoc dubitant,dicuntenim justitiam justitia non magis vel minus dici,nec sanitatem sa- nitate;minus autem habere alterum altero sanitatem dicunt,et justitiam minus alterum altero habere.In hoc tres fuere sententie.Quidam namque dicebant, in omnibus secundum materic habitudinem reperiri posse magis et minus.Proprium namque esse mate- rie corporumque intentione crescere et minui re- laxatione,que quorumdam Platonicorum sententia fuit.Alia vero qui secundum certissimas verissimas- que artes atque virtutes non diceret esse magis et minua,secundum autem medias dici posse,ut hac ipsa grammatica atque justitia non dicitur magis grammatica neque magis juslitia.Esse antem quas- dam alias mediocres artes,in quibusidipsum posset evenire. Tertia est de qua Aristoteles loquitur, quod ipsas quidem habitudinesnullaintentione crescere, nec diminutione decrescere putat,sed eorum partici- pantes posse sub examine compositionis venjre,ut de his magis minusve dicatur. Sanitatem namque ipsam et justitiam, alteram altera. magis minusve non esse, Neque enim quispiam dicit magis esse sa- nitatem alia sanitate.Sed hoc solum dicere possumus magis habere sanitatem aliquem, id est esse sanio- rem,et magis sanum,et minus sanum.Dicimus ergo quod ipse quidem qualitates non. suscipiunt magis et minus.Qui vero secundum eas quales dicuntur,ip- si sub comparatione cadunt, ut justior,et sanior, et grammat:cior. Namque ipsa grammatica,id est lit- teratura,non suscipit magis et minus,nullus enim dicit alteram altera magis esse grammaticam, sed eum qui grammatica ipsa participat.Decimus littera- tum,quem a litteratura scilicet denominarus, litte- ratus autem suscipit magiset minus, ut Donatus grammaticus plus erat etate jam provecta gramma- ticus,id est litteratus, quam cum primum ad hujus- modi studia devenisset. Sed quanquam se hec ita habeant,tamen invenimus aliquas qualitates quibus indubitate comparatio inveniri non possit, ut sunt quas ipse supposuit. | Triangulus vero et quadrangulusnon videtur. magis et minus suscipere, nec aliqua aliarum figurarum. Hec enim qua ex quarta specie qualitatis dicta sunt,magis minusve nullaratione suscipiunt, nullus enim dicit plusesse alium circulum quam alium,nec - magis esse illud triangulum quamillud ,dieitque for- IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. III. B C D 258 it A tasse majorem,magis autem non dicit.Hujus autem rei hac ratio est, ut cum sit trianguli diffinitio, figura que sub tribus rectis lineis continetur,si qua gunt qua hane diffinitionem in se suscipiant, ut et ipsa tribus rectis lineis contineantur,proprie trian- gule forme sunt, eodem quoque modo et circulus ita diffinitur : Circulus est figura plana,que sub una linea continetur, ad quam ex uno puncto qui intra ipsam est, omnes que exeunt linee ique sibi sunt. Rursus quadrati diffinitiotalis est : Quadratum est quod quatuor zequalibus lineis et quatuor rectis an- gu'is continetur. Quacunque igitur vel circuli diffi- nitionem suscipiunt,vel quadrati, equaliter vel cir- culi vel quadrate forma sunt; si qua vero non su- scipiunt,nullo modosunt.Si quaverosunt qua neque quadrati suscipiunt diffinitionem,neque circuli,ne- que quadrati sunt, neque circuli ut est figura qua parte altera longior dicitur.Illa enim ita diffinitur, parte altera longior figura est quz sub quatuor li- neis continetur, rectisque angulis, quam quatuor linee eque sibi quidem non sunt,contrase vero po- site bine sibi eque sunt.Ergoquia hujusmodi figura neque circuli diffinitionem capit, neque quadrati equaliter, neque cireulus, neque quadratus est. Si qua enim cujuslibet forma diffinitionem suscipiunt, omnino eadem sunt.Ut qui circuli circulus,qui qua- drati quadratus, qui trianguli triangulus,qui parte altera longioris, parte altera longior, et in ceteris eodem modo.Si qua vero non suscipiunt, ut trian- gulum,circuli diffinitionem non capit neque omnino circulus est,nec potest diciinter quadratum et trian- gulum, quoniam utraque circuli diffinitionem non capiunt, quadratum quidem plus esse circulum, triangulum vero minus,omnino enim utraque a cir- culi ratione disjuncta sunt, quod his verbis ab Aristotele tractatur : Quscunque enim diffinitionem trianguli suscipiunt el circuli, omnia similiter trianguli vel circuli sunt. Eorum vero qua non suscipiunt, nihil magis alterum altero dicilur ; nihilenim quadratum magis quam parte allera longior forma, circulus est, nullum enim ipso- rum recipit circuli rationem.Simpliciter autem in utra- que non reciptunt propositi rationem,non dicetur alte- rum altero magis ; non ergo omnia qualia recipiunt magis eL minus. Horum itaque qua praedicta sunt, ni-. hil est proprium qualitatis. Nam si hoc diffinitio facil,ut domonstret rationem cujusque substantie, quzcunque diffinitione discre- pant,illaetiam ipsa natura substantie discrepabunt. Recte igitur si quae cujuslibet rei propositze sive trianguli,sive quadrati diffinitionem non capiunt,ab ejusdemnatura disjuneta sunt.Quocirca neque trian- gulum, neque quadratum, neque circulus, neque quidquid horum est,suscipiunt magis et minus.Sed cum hac qualitates sint,non omnes qualitates equa magis minusve suscipiunt. Quod si neque in omni qualitate intentio diminutioque provenit, neque in sola,quod hec eadem in relatione reperias,non est magis minusve suscipere proprium qualitatis. 259 AN. MANL. SEV. BOETII 260 Quodnam igitur qualitatis proprium esse dicen- A habet sub se alias habitudines,grammaticam et geo- dum est, id ipse planissime subterposuit. Similia vero ct dissimilia secundum solas dicuntur qualitates. Simileenim alterum alteri non esse secun- dum aliud quidquam,quam secundum qllud qucd quale est. Quare proprium | erit qualitatis, secundum | eam sunile et. dissimile dici. Simile inquitet dissimile sole retinent qualitates. Nam quamvis simile ad aliquid sit,tamen hocipsum quod dicimus,simile non dicimus, nisi quod quale est,Nam si eadem qualitas sit in duobus,illa in qui- bus est similia sunt, nec est aliud predicamentum quod secundum simile et dissimile dici possit,et de aliis quidem omnibus nolum est,quoniam de nullo dicitur. Quod si quis de quantitate affirmet, dici posse secundum eam simile atque dissimile,mon- stratum estsecundum quantitatem non simile etdis- simile, sed &equale et inequale praedicari. Quocirca quoniam per singula quasque pergentibus,et in ou - nibus idem qualitatibus invenitur, et in nullo alio predicamento esse perspicitur,recte hoc proprium qualitatis esse firmavit. Sed quoniam cum de his qua referuntur ad aliquid tractaretur,affectus atque habitus in his que sunt ad aliquid numeravit,nunc vero eosdem quoque qualitati supposuit, ipse sibi quamdam objecit questionem, cur si prius sub iis qua ad aliquid referuntur, ista subjecerit,nune sub qualitatibuseaipsa posuerit.Superius namque mon- stravit ea qui essent a se diversa, easdem species habere non posse,cum dicit diversorum generum et non subalternatim positorum diverse species et C differentie sunt.Quocirca cum relatio atque qualitas diversa sint genera, easdem utrique supponi species non oportet, lioc est enim quod dicit : At vero non. dece conlurbari, ne quis nos dicat de qualitate propositionem facientes, multa de relativis interposuisse, habilus enim ; dispositiones eorum quae sunL ad aliquid esse dicebamus, pene enim in omnibus qualitatibus genera ad aliquid dicuntur, non autem aliquid eorum qua singula sunt.Nam cum disciplina genus siL,hoc ipsum quod. est alterius dicitur,alicujus enim disciplina dicitur. Eorum vero qua singula sunt, nihilipsum quod est alterius dicitur ul grammatica non dicitur alicujus grammatica,nec musca alicujus mu- sica nisi forle secundum genus,et hac ad aliquid dicun- lur, ut grammatica dicitur alicujus disciplina, non alicujus grammalica, eb. musica. alicujus disciplina non alicujus musica. Quapropler quz quidem singu- laria sunt, non sunt ad aliquid. Quam qusstionem validissima argumentatione dissolvit,his scilicet verbis: Pene enim ea quc sunt inomnibus hisgeneriLus adaliquid dieuntur.Eorum vero qua sunt singulatim, id est species, nihil hu- jusmodi sunt. Hzc enim est argumentatio quam Greci &xcystengaa vocant.In hujusmodi affectionibus atque habitudinibus, qua inter ea sunt genera, eas solas ad aliquid posse reduci, qua vero species es- sent illorum generum posse in relativis, sed in qualitatibus numerari, ut scientia cum sit habitudo metriam.In hoc igitur scientia ipsa quod genus est, ad aliquid semper refertur,dicimus enim scientiam alicujus scientiam. Grammaticam vero qua ejus species est, nullus dicit alicujusesse grammaticam; dicaturenim sifieri potest grammaticam,Aristarchi esse grammaticam.Sed omnia quacunque dicuntur ad aliquid,convertuntur.Dicitur ergo et Aristarchus, grammatice Aristarehus,quod fieri non potest. Non igitur grammatica Aristarchi,ut ad aliquid dicitur. Est etiam argumentum, non species,sed hujusmodi genera,ad aliquid appellari, ut cum ipse quidem species ad aliquid non dicantur,ut grammatica non dicilur alicujus grammatica,si quando lamen est ut species ad aliquid referatur,id non secundum,se sed secundum genus,utgrammatica quoniam genusest scientie que relativa est, si quis grammaticam ad aliquid referre contendat,non potest secundum ip- sam grammaticam, eam ad aliquid predicare, sed secundum scientiam,id est secundum genus suum, Nonenim diciturgrammatica alicujus grammatica, sed fortasse grammatica alicujus scientia.Non ergo grammatica secundum grammaticam ad aliquid di- citur, sed secundum scientiam.Et hoc est quod ait, "ut grammatica non dicitur alicujus grammatica,nec musica,sed fortasse secundum genus proprium iste dicuntur alicujus, ut grammatica alicujus dicitur scientia,non alicujus grammatica.Ergo singularum specierum nihilestquod aliqua relatione predicetur. Genera vero harum specierum relativa sunt, qua paulo superius dixi ; quod enim ait: Pene enim in omnibus qualitatibvs genera ad aliquid dicuntur,non aulem aliqnid eorum que sunt singula,hoc demon- strare voluit, genera ipsa habitudinem dispositio- nummque esse relativa, species vero generum quas singulatim esse dixit,ad aliquid nullo modo predi- cari. Quas idcirco esse singulatim vocavit, quia grammatica una est,et rursus musica una; scientia vero non una.Recte igitur species scientie singula- tim esse nominavit. Constat igitur quod genera hu- jusmodi habitudinem dicantur ad aliquid, species vero ad nibil aliud propria predicatione referantur. Quocirca quoniam hujusmodi species relativas non esse demonstravit, nunc quod reliquum est quali- tates esse confirmat. Dicitur autem secundum singula quales. Haxc enim D et habemus.Scientes enim dicumur,quod habemus sin- guias scientias aliquas. Quare haec erunt etiam quali- tales, quee singularia sunt,secundum quas etiam qua- les dicimur. Haec autem non sunt eorum qua sunt ad : aliquid. Illas esse qualitates superius confirmatum est ex quibus aliqui quales vocarentur,nos autem idcirco grammatici dieimur, non quod universaiem scien- tiam,sed quod ipsam grammaticam habeamus, et hoc vere dicitur,idcirco nos dici scientes,quia gram- maticisumus,potius quam idcirco grammaticosquod aliquam scientiam retinemus.Nullus enim a generali scientia grammaticus, aut sciens,nisi a singulatim 261 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. III. 262 scientia sciens,grammatieusque perhibetur. Igitur A facere et pati in his libris quos IIso? yevisetg xai quoniam exhis habitudinem speciebus quales voca- mur, ipse species in qualitate numeraude sunt. Sed cum quis grammatica participat, de ea etiam genus dicitur,etsecundum eam non solum ad gram- matieam,sed ad scientiam quoqueconjungitur.Dici- tur enim idcirco s&ciens.Ergo quoniam habens gram- maticam,et sciens,et grammaticus dicitur, non po- test ulla scientia participare, qui singujas non ha- buerit. Qui enim cunctis speciebus caret, illi quo- que genere ipso carendum est.Quare quoniam has species habemus,et secundum eas quales dicimur, a grammatica scientes et grammatici nuncupamur, has autem ipsas species monstratum est ad aliquid non referri.Recteigitur hujusmodi habitudines que in alterius relativis species sunt,in qualitate nume- rate sunt.Quod si quis hoc quoque invitus accipiat, aliud addit quo totum quaestionis vinculum solve- tur;ait enim: Amplius si contingat hoc ipsum et quale relativum e5se,nihil est inconvenieus in utrisque haec generibus enumerare. Nam cum sit verum unam eademque rem duobus diversis generibus suppositam essenon posse, illud tamen convenit secundum aliud atque aliud unam eamdemque speeiem duobus generibus posse sub- necti,ut in eo quod supra jam dietum est,cum So- erates substantia sit,pater vero ad aliquid,cumque substantia discrepet atque relatio, nihil tamen est inconveniens eumdem ipsum Socratem in eo quod homo est, substantie supponi, in eo quod habet filium,relationi.Quocirea si secundum aliam atque aliam rem duobus generibus eadem res quelibet di- versissimis supponatur, nihilinconveniens cadit.Ita quoque et habitudlnes in eo quod alicujusrei habi- tudines sunt,in relatione ponuntur, in eo quod se- cundum eas quales aliquid dicuntur,in qualitate nu- merantur,Quare nihil est inconveniens unam atque eamdem rem, secundum diversas nature suse po- tentias,geminis et si contingat pluribus,annumerare generibus.Quocirca quoniam de qualitate tractatum est,nos quoque orationis cursum ad reliqua pre- dicamenta vertamus. DE FACERE ET PATI. Suscipit aulem facere et pali contrarietatem,et ma- gis et minus.Calefacere enimet frige[acere contraria sunt,et calefieri et frigefieri,et delectari ac coniristari. Quare suscipit contrarielatem et magis et minus,cale- facere enim dicitur magis eL minus,et calefieri magis et minus,et contristari magis et minus suscipit igitur magis et minus,facere et pati;de his itaque tanta di- cantur. Decursis quatuor predicamentis que aliqua qua- stioneet consideratione ergo videbantur, tenuiter cxetera brevitérque perstringit.Et de facere quidem et pati nihil in hoc libro,nisi quod contraria susci- piant, et intentionem imminutionem que ab Aristo- tele est disputatum,in aliis vero ejus operibus plene ab eo perfecteque tractata sunt, ut hoc B 90opàs inscripsit,de aliis quoque predicamentis non illi minor in aliis operibus disputatio fuit,ut de eo quod est ubi et quandoin physicis, et de omnibus quidem altius subtiliusque in libris quos Msz xX quctxX vocavit, exquiritur. Ac de fecere quidem et pati ipse planissime posuit posse ea suscipere con- trarietates.Dieimus enim ignem calefacere et frige- facere,quod scilicet ad faciendum refertur.Dicimus aquam calefieri et frigefieri, quod nihilominus ad patiendi ducitur praedicamentum. Magis quoque et minus suscipere,apertissimis demonstrat exemplis. Sic enim magis calefacere et minus, et magis cale- fieri et minus dicitur.Atque hac hactenus,ipse enim hec apertissime posuit. Est autem horum descriptio talis,quod in faciendo quidem,actus quidam a quo- libet in aliam rem veniens, consideratur a quo ve- niat. In patiendo autem in eo ille actus considera- turjin quem venit. Actus enim et passio s'inul in physicis esse monstrata sunt.Ac de faécere quidem ac pati,ad presens tempus hec dicta sufficiant. Dictum est autem el. de situm. esse, in his quae ad aliquid sunt,quod denominative u positionibus dicitur de reliquis autem quando, et. ubi, et habere, eo quod manifesta sunt,nihil de his ultra. dicitur, quam quod in principio dictum est,quia habere quidem significat calceatum esse,armatum esse, ubi auem, utin lyceo in foro,quando,ut heri.Et alia quae de his dicta sunt, De propositis itaque generibus, sufficiant quze autem sunt. DE SITU ET POSITIONE. Positio quidem quoniam ipsa est alicujus, in iis qua sunt ad aliquid, numerata est, sed quoniam omnis res que ab alio denominatur,aliud est quam idipsum a quo denominata est,ut aliud est,qui est grammaticus,atque grammatica,quamvis gramma- ticus a grammatica denominetur.Ita cum sit positio relativa,quidquid denominative a positionibus dici- tur,hoc relativorum genere non tenetur.Positio au- tem ipsa relativa est, positum vero est a positione denominatum. Statio enim cujusdam statio est. Stare vero quoniam a statione denominatum est, non ponitur in eo genere in quo statio fuit. Quare sub relatione hoc predicamentum non invenitur. Sed quoniam nihil est ad quod hoc reducere ge- nus atque aptare possimus, dicendum est suum esse genus.Ut accumbere ab aceubitu, stare a sta- tione, et cetera quidem qu: idcirco se Aristoteles exsequidenegat,quoniam planissima sunt;ait enim: Dereliquis vero id est, quando, et ubi, et habere; propterea quia manifesta sunt, nihil de his ultra dicitur, quam quod in principio dictum est, et eo- rum predicta ponit exempla. DE UBI ET QUANDO Dicendum autem est breviter de praedicatione que est ubi et quando. Sicut ipsum ad aliquid per se esse non potest, nisi ex alio aliquo naturam trahat, ita et quando et ubi, esse non potest, nisi locus ac (tempus fuerit. Locum enim ubi, tempus vero quando, comitatur. Non 263 est autem idem tempus, et locus, sed proposito prius loco si qua res in eo sit posita,ubi esse dicitur. Rursus si certa res in tempore est,quando esse perhibetur,ut Apollinares ludi,cum sint in tempore,quando eos esse dicimus. Habent autem haec quoque proprias diversitates, ubi quidem,quod aliquoties infinite dicitur.Alicubienirr esse dicimus aliquem,ut Socratem,aliquotiesautem diffinite,ut inlye»o vel ia academia. Habet quoque ubi,secundum ipsum locum in quo est,aliquas con- trarietates.Sursum enim esse,et deorsum ubi esse dicitur. Temporum quoque varietates in eo predica- mento,quod est quando,esse manifestum est.'utu- raenim et presentia preteritaque in quando pre- dicamento veniunt.Dicimus enim fuisse aliquando AN MANL. SEV. BORTII et quando, neo ubi A Scipionem consulem Romanum,nunc esse Orientis 264 imperatorem,qui nuno Anastasius áppellatur.Futu- rum autem esse aliquem, quae scilicet seeundum quando predicamentum dicuntur. DE HABERE. Habere autem est quoddam extrinsecus veniens, neque innatum ei aquo habetur,aliudque quam est illud ipsuma quo habetur, in se retinere, ut arma- tum esse vel vestitum esse.Habere enim est vestes atque arma tenere,qua eum eo nata non sunt,neque aliqua cum eo qui habet,communi natura proprie- tateque junguntur;sed quoniam de his Aristoteles tacuit,nobis quoque nunc eorum longior tractatus omittendus est. DESUUTIERDDRRONT INE MN MD DR ECDIIE LIBE: QUARTUS. Expeditis omnibus positum operis in hane oppositorum disputationem sit ingressus, a multis ante quesitum est, sed An- dronicus hanc esse adjectionem Aristotelis non putat, simulque illud arbitratur, idcirco ab eo for- tasse hauc adjectionem de oppositis,et de his que simul sunt,et de priore,et de motu et de aquivoca- iione,habendi non esse factam,quod hunelibellum ante Topica scripserit, quodque hzc ad illud opus non necessarjaesse putaverit, sicut ipse Categorie possunt ad sensum Topicorum, non ignorans scili- cet quod sufficienter in Topicis,quantum ad argu- menta pertinebat, et. de his omnibus que adjecta sunt,et de predicamenlis fuisse propositum.Sed heec Andronicus.Porphyrius vero hanc adjectionem va- care et carere ratione non putat.Cujus hano prodi- dit causam. Ut enim multa sunt que quod communibus animi conceptionibus esse suggere- rent,n hujus libri principiis ab Aristotele predic- ta sunt,ut de equivocis,et univocis,et denominati- vis,et de his omnibus, quacunque usque ad sub- stantie disputationem ad ipsorum pradicamento- rum utilitatem cognitionemque predicta sunt, ita quedam fuisse que essent quidem in communi- bus sensibus, egerent tamen subtilioris divisionis modo,hsc diligenter supposita sunt,ut quid essent proprie teneretur, ne falsis opinionibus traductus non firmus animus luderetur.Docet autem hoo,in- quit, eliam ipse ordo congruus rationique conve- niens titulorum,hanc adjectionem fuisse perutilem atque necessariam.Prius enim de oppositis,post ve- ro de his quz simul sunt, et de his que posteriora sunt.Post autem de motu,ad postremum de habendi equivocatione sermonem faciens,libri seriem termi- navit.Ideirco quod inomnibus quidem predicamen- tis ante quaesivit, utrum possint habere contraria. In his vero qu sunt ad aliquid,dixit magnum parvo non posseessecontrarium,sed oppositum.Quid vero esse oppositum dicere pretermisit, ne ordo dispu- tandi continuus ruinperetur. Hic igitur recte quod illic pretermiserat, prius edocuit.In relativis quoque D predicamentis,cur praeter pro- B de hisquesunt prius,queque simulnatura gignun- tur,strietim tetigit, quod nunc diligenter explicat. Faciendi ivero patiendique preedicamenta sunt, in quibus quidam quasi motus agitatioque considera- tur;necesse igitur fuit motu dicere,qui naturam fa- ciendi atque patiendi vellet ostendere. Quis autem dubitet cujuslibet sermonis equivocationem mon- strare,esse perutile?Quare quoniam habere quoque predicamentum est, non fuit inconveniens neque perfluum de habendi e&quivocatione tractasse. DE OPPOSITIS. De oppositis autem quoties solent opponi dicendum est.Diciur autem alterum alteri opponi quadruplici- ter,aut. ut ad. aliquid,aut ut coniraria, aut ul habitus - et privatio,aut ul. affirmatio et negatio; opponitur au- tem unumquodque istorum, ut figura dicam relativa, qaidem,ut duplum dimidio. Contraria autem ul malo bonum,secundum privationem et habiwm, ut caecitas visui,secundum affirmationem et negationem,ut sedet non sedet. Illud quoque queritur utrum oppositionis nomen equivoce predicetur.Dieimus enim quatuor modis opponi,aut ut contraria, aut ut aliquid,aut ut habi- tum et privationem,aut ut affirmationem et negatio- nem. Hie ergo contenditur utrum equivocatio que- dam circa has quatuor diversitates sit,an idipsum quod dicimus oppositum generis vice predicetur,ut situnivocum.Sed in hoc Stoicorum Peripateticorum- que diversa sententia fuit,et ut ipsi inter se Peripa- - tetici, diverse sectati sunt.Stoicorum quoniar: longa sententia est,pretermittatur,aliis autem Peripateti- cis placet nomen hoc oppositide subjectis equivoce | predicari,ita affirmantibus,quoniam Aristotelesita dixit: De óppositis quoties solent opponi dicendum est hoc, id est quoties ad multiplicitatem pertinet equivocationis.Sed qui melius judicavere, hi oppo- sitionis nomen generis loco dicunt debere praedicari, idcirco quod cum nomen oppositionis de subjectis quatuor oppositionibus predicetur, ab his quoque diffinitio non oberret. Sunt enim opposita qua in 205 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. IV. 266 eodem, secundum idem, in eodem tempore,circa A — Dictumest inhis que secundumadaliquid oppo- unam eamdemque rem,simul esse non posunt,quod per singula quique pergentibus in singulis opposi- tis invenitar. Namque album et nigrum, que sunt contraria,uno eodemque tempore circa unum idem- que corpus partemque corporis simul esse non pos- sunt, nec servus atque dominus ejusdem, eodem tempore idem servus idem dominusest,nec; habitus et privatio;quis enim dicat in eodem oculo uno eo- demque tempore et visum posse esse et ciecitatem ? Jam vero affirmatio et negatio quam repugnantes sint,quamque in eodem simul esse non possint,nulli dubium est.Quare si eaqui sub oppositione ponun- tur oppositionis nomen diffinitionemque susci- piunt,quid est dubium oppositionem non equivoce predicari? His igitur positis, ad eorum distantias B differentiasque veniamus. Quacunque igitur ut relativa opponuntur, ea-ipsa qua sunt oppositorum dicuntur,aut. quomodolibet ali- ter ad ea,ut duplum dimidii ipsum quod est, alterius dicitur duplum, alicujus enim duplum,sed et scientia scibili tanquam relativa opposita est,et dicilur scientia hoc ipsum quod. est. scibilis, et scibile hoc ipsum quod est ad oppositum. dicitur, id. est ad, scientiam. Scibile enim aliquo dicimus scibile,id est scientia.Quaeunque ergo opposita sunt tanquam ad. aliquid, ipsa, qua sunt aliorum dicuntur, aut quomodocunque ad se in- vicem. . Ea quidem hujus oppositionis qu:e secundum rela- tionem dicuntur,et per seipsa plana atque vulgata sunt,et superiori relationis disputatione jam cogni- ta.Illaenim suntadaliquid quicunque id quod sunt aliorum dicuntur,vel quomodolibet aliter ad ea,ut servus domini servus,et dominus servi dominus,et magnum ad parvum dicitur, et rursus parvum re- fertur ad magnum.Quod si hoc inrelativis omnibus invenitur,nulla est dubitatio quin etiam in his hoc - deprehendi possit,que secundum ad aliquid oppo- nuntur,ut ea ipsa id quod sunt oppositorum dican- iur vel quomodolibet aliter ad opposita, ut si est servus domino oppositus,dominus servi dicatur,id - est. oppositi sui,et rursus si dominus servo opposi- - &us est,domini servus dicatur.Parvum vero ad ma- gnum,et magnum ad parvum, id est ad oppositum Sibi. Atque hoc quidem in omnibus secundum ad . aliquid oppositionibus inveniri necesse est.Quocir- ca sit haec proprietas eorum qus secundum ad ali- D quid opponuntur,quod ea ipsa quie sunt ad opposita referuntur,et ipsorum esse dicuntur. His ergo ante constitutis docet differentiam,qua inter se ea qua secundum contrarietatem dicuntur,vel ea qu: se- eundum ad aliquid,discrepant atque dissentiunt ; ait. enim : Illa vero qua ut contraria opponuntur,1psa quidem qua sutnullo modo ad se invicem dicuntur contraria vero sibi invicem dicuntur meque enim bonum ma. li di- €itur bonuwm,sed contrarium, nec album nigri album, sed. conirarium,quare differ unt a se invicem hz oppo- ,Sitiones. PATROL. LXIV. nuntur,quod ea ipsaid quod suntad id quod sibi est oppositurn dicerentur. Contraria vero etipsa quidem opponuntur sibi,sed id quod sunt ad opposita non dicuntur,contraria autem dicuntur.Hoo autem hu- jusmodi est.Bonum malo contrarium dicimus esse, et rursus malum bono.Nigrum quoque albo contra- rium putamus,nihilominus quoquealbum nigro.Sed cum hoo arbitramur,non tamen dicimus ea id quod suntesseoppositorum.Sienim diceremus ea id quod est bonum esse oppositi sui, non diceretur bonum malo essecontrarium,sed$bonum esse mali bonum. Nec ila praedicationem quis faceret nigrum albo esse contrarium,sed nigrum albi esse nigrum. Hoe est enim id quod est nigrum dici ad oppositum suum,si quis dicat nigrum albi esse nigrum ;quod quoniam non dicitur,ea ipsa quae suntnon dicuntur opposi- torum,ea scilicet qu& sibi ut contraria videntur op- poni. Sed quoniam dicimus bonum malo contra- rium,etinigrum albocontrarium,quanquam id quod suntoppositorum nondicantur,tamen ad opposita ut contraria nominantur.Atque hoc est quod ait :Ipsa quidem qu: sunt nullo modo ad seinvicem dicuntur. Contraria vero sibi invicem dicuntur.Non enim di- citur bonum mali bonum, hoo est enim id quod est oppositi predieare,sed dicimus bonum malo con- trarium.Quocirca differunt ea que similiter ad ali- quid opponuntur his quae secundum contrarietatem sibi sunt opposita,quod eaquidem que secundum relationem opposita sunt id quod sunt oppositorum dicuntur. Illa vero que ut contraria, ipsa quidem quod suntoppositorum nomine minime,sed tantum contraria predicantur, ut bonum contrarium esse dicatur oppositi sui non boni.Dieimus enim bonum malocontrarium,eum non dicamus bonum mali ho- num.Sed quoniam differentiam secundum ad ali- quid oppositionis eontrariorumque monstravit, ipsorum inter se contrariorum differenliam | dis crepantiamque persequitur. Quacunque vero contrariorum talia sunt,ut in qui- bus nata sunt fieri,vel de quibus praedicantur, neces- sariumsit alterum ipsorum inesse nihil horum est me- dium.(Q)uorum vero nonnecessarium est alterum, inesse, horum aliquid est mediwm omnino,uL languor et sanitas in corpore animalis natura habent fieri,el necessarium est. alterum esse animalis in corpore, vel languorem vel sanitatem ;par quoque et impar de numero przdi- cantur ,el necessarium est alterum in numero esse aut impar aut par,et nihil estan medo eorum,neque inter languorem et sanitatem, neque inter par et, impar. Quorum vero non est necessarium alterum inesse ,ho- rumest aliquod medium,ut nigrum et album in corpore nalura habent fieri,el mon est necessarium alterum ho- rum inesse corpori,non enim omne corpus aut album, aut nigrum est. Pravum quoque et studiosum praedican- tur quidem de homine,et de aliis mullis, sed non est necessarium alterum horwm inesse illis de quibus pra- dicantur non enim omniavel prava,vel studiosa sunt : sed est horum medium aliquid,ul albi quidem et nigrt 9 267 fuscum et pallidum, et quicunque alii colores, vero el studiosi,quod meque pravum,neque studiosum est. [n aliquibus itaque nomina posila, sunl iis, que media sunt,ut albi et nigri,fuscum et pallidum,et alit colores.ln aliquibus autem nom?na quidem medio assi- gnarepromptum non est,sed per utrarumque eatremo- rum negationem quod medium est determinatur, ul neque bonum, neque malum, neque justum,neque in- justum. Brevis contrariorum partitio hoc modo facienda esl. Contrariorum alia sunt habentia medietatem, alia vero non habeatia,et eorum quorum est aliquid medium,in aliis plures medietates,in aliis vero una tantum medietasinvenitur. Atque horum alique me- dietates propriis nominibus appellanturin aliquibus veroipsequidem medietatespropriis appellationibus carent,contrariorum vero negatione signantur .Sed hiecqui dicta sunt,a primordio repetentes propriis probemus exemplis.Illa vero contraria qua» medio carent talia sunt,ut necesse sit alterum eorum pro- prio inesse subjecto, ut est egritudo et sanitas.O:nne enim corpus in quo wgritudo sanitasque versatur, autegrumaulsanum est.Atque ideo quoniam segri- tudo et sanitas medietate carent,alterutrum eorum inerit ei subjecto,in quo utraque nata sunt fieri,et de quo preedicantur. Nam quoniam in corpore ani- malis sanitas et egritudo fie"i nata est,id est ita fieri solet,et ita omne natum est animal, ut aut sanum esse possit aut eegrum.Et quoniam de animalis cor- pore aut sanum,aut igrum predicatur,necesse est quoniam h»c mediocarent in omnicorpore animalis aut egritudinem,aulsanitatem esse.Quocirca eorum que medio carent,necesse alterum interesse subjec- to,et quecunque talia sunt, ut alterum ipsorum sub- jecto inesse necesse sit,nulla inter ea medietas clau- ditur.llla vero contraria in quibus aliqua medietas est non sunt talia,ut eorum necesse sitalterum ines- sesubjecto.Nam in illis quee medio carent,idcirco al- terutrum subjecto inesse necesse est, quod eorum medietas nulla est quae possit interea subject ines- se substantie,utin numero quoniam paritas et im- paritas medium nihil habent(omnis enim numerus aut par autimpar est nec est quod propterea numero inesse possit),ideo omnis numerus aut par autim- par est.In his vero qui inter se medietatem aliquam compleetuntur,non est necesse sem per alterum con- trariorum inesse.Potest namque inesse medietas, utin colore,quoniam album atque nigrum contrarietatis vice diversa sunt,habent autem medium quod est rubrum vel pallidum,ideirco non omne corpus vel album vel nigrum est,quoniam potest aliquando in subjectis corporibus albi atque nigri medietas inve- niri. Videmus namque rubruin corpus, ul rosam multosque preterea flores,quos verni temporis cle- mentia parturit. Recte igitur dictum est,eorum quo- rum non suntalique medietates, alterum semper inesse subjectis, et in quibus necesse est alterum inesse,fieri non posse quin illie medietas ullasit.Eo- dem quoque modo et que medietates habent, non AN. MANL. SEV. BOETII 268 pravi À recessarioalterutra subjectis inesse,et que non est necesse alterutra subjectis inesse,non est dubium quin illie quaedam possit esse medietas,sed in ali- quibus quidam plures,in aliquibus autem unà est medietas, ut in colore inter album alquenigrum plu- res medietates sunt.Est enim(utdictum est)rubrum, et quoque pallidum,eodem quoque modo venetum, et multa preterea hujusmodi.In calido vero atque frigido una medietas est,quo dicitur tepor.Horum autem quibus una medietas est,in aliis nomen est positum,in allis non.Et positum quidem nomen est, utintercalidum frigidumque,hancenim medietatem tepidum esse predicamus.Non est vero positum in eo quod Aristoteles ipse sic dixit:Improbi vero et probi, quod neque probum est, neque improbum. p Nam quoniam bonum atque malum sibisunt contra- ria,non aulem necesse est omne quod boni imalive susceptibile est,vel bonum esse vel malum,idcirco dixit bonum malumque,cum sint contraria, habere quamdam medietatem,cui nomen positum quidem non sit,sed nihilominus eam quis inter has contra- riorum naturas inveniet, Nam quod dictum est & posterioribusinterbonum malumqueesse ea qua di- cantur indifferentia,ut interest virtutem atque turpi» tudinem,que utraque sibi sunt contraria,divitie et pulchritudo,qua(ut Stoici putant) neque mala, ne- que bona sunt,atque idcirco indifferentia nomina- vere,sed hoc ipsum quod dicimus indifferens apud priores nomen non erat,et a posterioribusinventum est.Aristotelesautem qui hoc nomine ususnunquam est,ait probum atqueimprobum habere quidem ali- quam medietatem,verumtamen eam nullo nomine nuncupari,sed eam utriusque contrarii negotiatione diffinivit.Ait enim medietatem probi atque improbi esse,quod neque probum esset neque improbum,ut justi atque injusti medietas est,quod nequejustum, neque injustum est. Sed ne videatur inconveniens aliquid negationibus diffiniri,ipse ait:In aliquibus vero nonest nomineassignare medietatem, utriusque vero negatione diffinitur.Namque ubi est una me- dietas,si utraque contraria sint remota,sola tantum . medietas permanebit, ut in eo quod est bonum et malum,quoniam his una medietas est, sublato bono atque malo, solum quod neque bonum, neque ma- lum est relinquitur. Quocirca tota rursus divisio breviter assumenda est.Eorum que sunt contraria quorum necesse est semper alterum inessein his,in. quibus ea secundum propriam naturam inesse con- tingunt,ea nullam inter seretinent medietatem utin corpore sanitas el egritudo,in numero paritas atque imparitas. Quecunque vero in his in quibus esse possuntnon ita sunt,ut eorum necesse si alterum inesse,hec aliquam inter se qualitatem medietatis amplectuntur ,ut albedo atque nigredo,rubrum,fri- gidum alque calidum teporem. Horum autem alia suntque unam solam continent medietatem,alia vero quie multas,et multas,ut interalbum atquenigrum, pallidum,venetum,qua medietates sunt.Inter cali- dum atque frigidum una sola est medietas, tepor, Li 2069 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. IV. 210 Horum autem qu» unam retinent medietatem, in À habere naturaliter debet, dentes non habet, ut si L aliis nomina sunt posita,ut in eo ipso calore ao fri- gore.Est enim tepor medietas calorisatque frigoris. In aliquibus vero nomen positum non est,ut in eo quod est bonum atquemalum,justum atque injus- tum.In his enim medietas nomen positum non ha- bet, sed utrorumque contrariorum negationibus diffinitur,ut dicamus eam esse boni atque mali medietatem, quod neque bonum est malum, eam- que esse justi et injusti medietatem, qua utraque contrarietate summota, utrorumque negatione re- linquitur, ut est neque justum, neque injustum. Privatioautem et habitus dicitur quidem quz habent fieri circa idem aliquid, ut visio el czecitas circa ocu - lum. Universaliter autem dicendo,in quo natus est ha- bitus fieri, circa. hoc idem dicitur utrumque horum. Ordine tertiam speciem proposite oppositionis exsequitur eam que secundum habitum privatio- nemque dicitur, atque in ea unam similitudinem posuit que illiestcum contrarietate conjuncta. Nam sicut ea que sunt contraria circa idem sunt,ut al- bum,quoniam semper in corpore est, nigrum quo- que semper est in corpore,et justitia,quoniam sem- per animo inserta est, injustitia quoque mentisest vitium, ità quoque ea que secundum privationem hbabitumque dicuntur, circa idem semper necesse est inveniri, ut quoniam visus habitus est (habe- musenim visum)et visusestin oculoetcirca oculum, excitas quoque,qu: privatio visus est, preeterocu- lum nonest.Auditus etiam,qui habitus est, quoniam circa aures est, ejus quoque privatio qua surditas dicitur,ab auribus non recedit;ita quoque et circa quod fuerit habitus,circaidem ipsumillius habitus privatio consideratur.Atque hinc regulam dat.Uni- versaliter enim dicit in quo sit in eo fieri privatio- nem.Quid vero sit privari, continuata dispositione su bjunxit : Privari autem tunc dicimus unumquodque suscepti- bilium habitus, quando id quod natum est habere,et quando ratum est habere, nullo modo habet. Quid sit privatio hac Aristoteles diffinitione con- clusit. Neque enim quxcunque non habent visum, c$ca dicuntur,nec vero surdum est omne quod non gentit auditum,nemo enim neque parietem cecum dixerit, nec surdum lapidem,nec quidquid hujus- modi est. Sed ea sola privari dicimus habitu,que- cunque aut habuere habitum eoque caruere,autha- bere potuere et non habent.Parietem autem idcirco non dicimus cecum, quod in eo visus naturaliter venire non potuit.Parvos vero catulos quibus visus non est,non satis digne aliquis caecos esse pronun- tiet.Eo enim tempore nondum naturalitervisum ha- bere possunt.Si vero exhaustis diebus quibus his . oeuli patefierietlucer haurire naturaliter possunt, — non habeant visum,eos cdcos esse manifestum est. At vero neque ostrea dieuntur edentula, quoniam naturaliter non habeant dentes, sed nec infantulos quibus adhuc nondum hujusmodi ctas est,ut ha- . beant dentes, vocamus edentulos,sed si aut is qui ante habuit, dentes amiserit, aut quo jam tempore B quis puerorum septimo anno omnino nullum crea- verit, illos jure edentulos appellamus, atque hoc est, quod ait : Edentulum enim dicimus non qui non habel dentes, nec caecum qui non habet visum,sed quando qui debuit habere non habet.Quzedain enim a generatione neque dentes,neque visum. habent,sed non dicuntur edentula neque caca. Hoc est, non omne quod non videt ciecum, nec quod dentes non habet edentulum appellamus.Plura enim sunt qui automnino aut certo tempore natu- raliter hec habere non possunt,sed estilla privatio quoties sihabitum non habet,quihabere naturaliter potest, et eo tempore cum jam per naturam illius esse compos habitus possit,vel si habens quisreti- nensque habitum,illum cujuslibetincursionecasus amiserit, ut in pueris jam adultis si non habeant dentes.Nam quoniam homines sunt,possunt habe- re;quod si habentes amiserint,edentuli dicuntur;si vero omnino non creverint dentes, quoniam jam pueris atque adultis utdentes haberent,naturaliter poterat evenire, id quo casu aliquo vel egritudine officiente factum est, eos edentulos et habitu den- lium privatos esse nominamus. Privari vero et habere habitum, non est habilus et privalio,habitus enim est visus.Privatiovero caecitas, habere autem visum, non est visus, nec caecum esse, c&citas;privalio enum quadam est czcitas, czecumvero esse privari et non privatio est. Hie verissima ratione monstratur utrum ea que sub privatione atque habitu cadant privationes sint atque habitus,an minime: nam quoniam habitus est visus,privatio vero cecitas,sub habitu vero est ha- bere visum, etsub privatione esse cecum, utrum habere visum idemsit quodipse qui habetur visus, et utrum idem sit ceecum esse quod cecitas,perspi- caciter intuentibus aliud quoddamest habere aliquid quod habetur.Tres namque res suntin eo in quoest habitus,is qui habet ea res qua habetur,ethabere, ut est is qui videt,et ipse visus,et hoc ipsum quod ex utrisque,fit ex eo scilicet qui videt et visu, quod est videre.Distat autem et videre ab eo qui videt,et hoc ipsum videre rursus a visu. Aliud est enim id quod fit quam is qui facit. Videreautem videns ope- ratur,aliud est igiturvidere quam videns.Distatau- tem videre etiam a visu, aliud namque est id quod fit quam id per quod aliquid geritur, videre autem per visum fit.Distat ergo videre abeo ipso(qui ipsum videre efficit) visu, sed videre visum habere est, visum autem habere habitum retinere est, et visus habitus est.Non est igitur idem habitus et quidest sub habitu, id est quemlibet habitum retinere.Eo. dem quoque modo etiamin privatione,et illic quoque res suntres,isqui privatur,hoc ipsum quod fit,id est privari, et ipsum quo quis privatur,id est ipsa pri- vatio. Quod si distatis qui habet eo ipso quod est habitam habere, distatet is qui privatur eo quod est priva ri.Quod sietiamdistatquod est habereha- 271 AN. MANL. SEV. BOETII 272 bitamillo ipso habitu qui habetur.Distat necessario A mativasesse negativasque orationes.Quod si exami- id quod est privati illa ipsa sciiicet privatione qua quisque privatur.Quare nequeid quod sub habitu est habitus appellari potest,neque id quod sub pri- vatione privatio. Recte igitur dictum est habitum habere non esse habitum,privarique non esse priva- tionem : cui rei aliqua quaedam validior vis argu- mentationis adjungitur, quam Aristoteles ita pro- nuntiat. Amplius si ilem esset czcitas et caecumesse, utrum- que de eodem pradicaretur. Sed cecus dicitur homo, -ea&cilas vero nullo modo homo dicitur. Siidem inquit esset cecitas quod estesse ce&cum, de quocunque cecum esse diceretur, de eo quoque escitas predicaretur, sed caecum dicimus esseho- minem,cacitatem vero ipsum hominem nullus dieit: quare quoniam in utrisque diversa est predicatio,et de quo cacitas dicitur, non de eo dicitur cecum, rursumque de quo cecum esse predicatur,is ceci- tas dici non potest, non est dubium quin aliud sit cdcum esse quam caecitas, id est. privationem esse .aliud quamprivari : sed quamvis distent, equalita- men oppositionis vice funguntur, quod ipse loqui- iur sic. Opposita vero etiam hac videntur esse, privari et habitum habere,sicul privatio c& habitus, modus enim oppositionis idem est ,nam sicul ccecitas visui opposita 6st, sic ccecum esse ad, visum habere oppositum est. /Egua namque proportione sibi privatio atque ba- bitus opponuntur, et ea qua sub privatione habi- tuqueclauduntur.Curenim si privatioatquebabitus, id est visus et cccitas sibi suntopposita,non etiam videre atque essecsecum eodem modo invicem sibi- met opponautur. Quare quanquam hec distent,ta- men modus in his oppositionis equalis est. Non est autem neque id quod sub. affirmatione et negatione jacet,affirmatio et negatio,uffirmatio nam- que oralio esl affirmativa,negatio autem oratio nega- tiva, horum vero. quz sub affirmalione et negatione sunt, nullum est oratio, sed res ipse Dicuntur autem eliam hcec esse opposita alterutris, sicut affirmatio et negatio,n am 1n his modus oppositionis est idem.Sicut enim affirmatio adversus negationem. opposita est, ut . qua sedet ei qua non sedet,sic eL res qu& sub utroque posite sunt, sedere quempiam et non sedere. Ad quartamoppositionis speciem transitum fecit, qua secundum affirmationem negationemque dioci- tur. Affirmatio autem est qua aliquam rem alicui quadam participatione conjungit. Negatio vero qua aliquam rem ab aliqua requadam separatione dis- jungit, ut est Omnis homo est animal,animal enim ad hominem hee oratio jungit. Participat enim homo proprio genere, scilicet animal,negatio vero, homo lapis non est.Disjungit enim naturam lapidis ab humanitate qui negat,sed multa de his in lib.de interpretatione dicenda sunt.Quare plenior horum disputatio in tempus aliud differatur.Aristoteles ve- rosimplicissime et pene iucuriose propter eos qui in- stituunturdiffinitiones affirmationis negationisque signavit,dicensnegationem affirmationemque, affir- D natius ac subtilius definisset,affirmationem peraf- firmativam orationem non diffiniret.Nam si dubium est quid sit affirmatio, nihilo magis clarum atque perspicuum est quid sit affirmativa oratio.1dcirco quod si quisnescit quid sit affirmatio,idem sinedu- bio nesciturus est quidoratio sit affirmativa.Sed id- circo hic indulgentius terminavit, quod in libro IIco: £opevelac utriusque veram plenamque vim diffi- nitionis aptavit.Eadem quoque in his ratio est qua sunt sub affirmatione et negatione,que in hisque sub privatione atque habitu ponebantur,nam sicut non estidem habitus atque privatio quod habere habitum atque privari,ita non idem est affirmatio- nem et negationem esse quod est sub affirmatione et negatione. Affirmatio est, verbi gratia,sedet So- crates, negatio vero, non sedet Socrales.Sub affir- matione autem hoc ipsum sedere Socratem, id est hoc quod sub affirmatione dicit facere. Sub nega- tione vero non sedere Socratem, id est non facere id quod negatio submovet.Hocautem ita probatur, quod omnis affirmatio omnisque negatio orationes sunt,sicut eorum supradicta diffinitio determinatio- que monstravit.Sedere autem et non sedere, id est facere el non facere, orationes non sunt, quod si alfirmatio et negatio orationessunt,dieitur id quod sub affirmatione et negatione est,ea ipsa affirma- tione et negatione distare.Sed in hoc servant illam quoque similitudinem quod eaipsa sibisunt oppo- sita, quz& secundum alfirmationem negationemque dicuntur. Sicut enim ipsa affirmatio que dicit, se-- det Socrates, et qui dicit, non sedet Socrates, ita quoque idipsum quod est sedere Socratem, et non sedere, certa ratione similitudinisopponuntur.Sed quoniam quatuor species oppositionis dicte sunt, nunc Aristolelis vestigia persequentes,earum diffe. rentias colligamus,qui sunt numero sex: nam si quz res sint quatuor,easque differre a se ac distare volumus, sex solas differentias invenimus. Cum enim primam differre a secunda ac tertia atque - quarta ponimus, tres sunt differentie.Item secun- dam rema prima re differreostendere atque demon- strare superfluum est. Cum enim prima rei ad se- cundam distantiam colligeremus, quid secundadi- staret a prima docuimus. Relicta igitur primam ad secundam rem differentia, secunda et tertie, item secunda quartzeque differenti monstrabuntur,quee sunt due,quee tribus superioribus juncte quinque solas efficiunt. Restat tertie rei quarteque distan- tia.Nam prime alsecundam atquetertiam demon - strata est discrepantia, cum prima a secunda di- staret, atque eodem modo a tertia monstrabamus. Id his probaturexemplis.Nam cum oppositio ea qua est secundum ad aliquid,abhis oppositionibusqua sunt secundum contrarietatem, privationem atque habitum,atqueaffirmationem et negationem, distare proponitur, tres sunt differentie. Cum vero ea qua secundum privationem atque habitum oppositio est, a contrariis et ab affirmatione negationeque discre- 213 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. IV. 274 pat, duc sunt differentis, quc juncte superioribus A — Quod autem neque ut contraria opponuntur ea, quae quinque perficiunt. Idcirco enim quid distaret habi- tus atque privatio, ea oppositione que relativa est pretermisimus, quoniam prius monstravimus quid relativa oppositio ab habitu privationeque differret ; non est enim dubium &quam esse in utrisque diife- rentiam, cum una ab alia discrepaverit. Restat una sola differentia, qux est contrariorum ad aflirmatio- nem scilicetet negationem; preetermissa namque est contrariornm differentia, de relativa scilicet et se- cundum habitum privationemque oppositione, quid hac superius a contrarietate distaret, monstratum est. Quare quoniam quol sunt horum differentie cognitum est, ad sequentis operis ordinem veniamus. Quod autem privatio et habitus non sic opponuntur ul ad aliquid, manifestum est ; neque enim dicitur hoc ipsum quod est oppositi, visus enim non est. ccitatis visus, nec alio nullo modo ad ipsum dicitur. Similiter autem neque caecitas, sed privatio quidem visus caci- las dicilur, caecitas vero visus non dicitur. Amplius ad atiquid omnia, reciproce dicuntur, quare el caecitas si essel eorum qua ad aliquid sunt, utique converteretur ad illud ad quod dicitur, sed non. convertitur, neque enim visus dicitur cacitatis visus. Et extera quidem que sunt differentia perspicue superius in contrariorum differentia relativaopposi- tione ante premissa surt. Unam namque differen- tiam contrariorum relativorumque dixit esse, quod contraria non ita ut ea que sunt ad aliquid conver- terentur. Neque enim quis pronuntiat malitiam bo- nitatis esse malitiam, neque bonitatem malitie esse bonitatem, velut filium patris esse filium, rursusque patrem filii patrem. Eadem quoque et in his que secundum privationem habitumque redduntur, dici- tur differentia. Nam sicut ea qui sunt ad aliquid opposita, adversum semetipsa redduntur, et omnia ad opposita praedicantur, non eodem inodo in ha- bitu atque privatione est. Nullusenim dieit cecitatis esse visum, nec rursus visus esse czcitatem. Quo- circa si ea que sunt relativa ad opposita predican- tur, conversimque dicuntur( cum enim sit oppositus filio pater, pater filii dicitur, scilicel ad oppositum, rursusque convertitur ut patris filius appelletur) quo- niam hoc in his qu: sunt secundum privationem et habitum non dicitur. Neque enim cum sit visus op- positus cecitati, secundum privationem atque habi- tum dicitur visus cmcitatis, id est nunquam secun- dum hanc oppositionem aliquid oppositi praedicatur J pequeconvertilur, neque enim dicitur cccitas visus, . reote privatio atque habitus non in eadem qua rela- ' tiva, sed in alia specie numerata sunt. C secun'lum. privaLionem et habitum. dicunlur, ex his manifestum est. Quorum enim contrariorum nihil est medium, necesse est in quibus nata sunt fieri, aut de quibus praedicantur, alterum ipsorum inesse semper, horum enim nihil erat medium, quorum allerum ne- cessariwm erat inesse susceptibili, ut languorem et sa- nilalem, et impar et par. Quorum vero aliquod. est medium, munquam necessitas est omni susceptibili inesse allerum, neque enim necesse est omne suscepti- bile candidum vel nigrum esse, neque frigidwmy, neque calidum, horum enim medium aliquid nihi: prohibet esse, horum eliam erat aliquid medium, quorum non erainecessarium alterum inesse susceptibili, praeterilla quibusnaturaliter unum inest, ut igni calidum esse, et nivi candidum. In his enim determinate necessariwm est alterum inesse et non alterutrum, mon en£m possi- bile est ignem | frigidum esse, meque nivem. nigram. Quare omni quidem susceptibili non est necessarium alterum eorum inesse, sed solum quibus naturaliter unum inest, his determinate unum, non alterutrum inesse contingit. Prolixitatem textus idcirco contraxi quod el ea ipsa que dicuntur supra jam dictasunt, nec longior ordo possit aliquod creare fastidium, quod nos hac textus divisione sejunximus. Et prius quidem pro- ponit ante oculos omnes inter se contrariorum dif- ferentias, quas ipse quantum potero brevissime commemovabo ; ait enim contrariorum qua mediis carent semper alterum inesse ei quod illas contra- rietates suscipere potest, ut segritudo et sanitas, quoniam semper in animalis corpore reperitur, et ea sine ullo est adversus suum contrarium medio. Id- circoomne corpus animalis semper aut egrotat, aut sanum est, et semper alterum aut sanitatis aut egritudinisinestei quod has suscipitcontrarietates. Eorum vero contrariorum qua& habent aliquam me- dielatem, non necesse est semper alterum inesse ei cuiaccidunt, ut albumatque nigrum, cumsint utra- quecontraria, quoniam habentaliquam medietatem, ut rubrum, veniunt autem semper in corpora, non necesse est omne corpus fieri, autalbum autnigrum, quoniam potest aliquandocontingere ut illa eorum medietas corpori cuilibet eveniat. Atque hoc ita est in iis que medio non carent, que ipsa mediata vo- camus, exceptis his quibus una contrarietas est in- sita per naturam, ut nix alba est, ignis calidus. In his enim unam semper necessé est evenire non aliam, nec utrumlibet, sed diffinite unam. Id enim non venit in ignem, ut aliquando sit calidum, ali- quando frigidum, aliquando vero quod horum me- dietas est tepidum, sed semper naturali calore suc- cenditur ; nec nix aliquando fit nigra, neo rursus rubea, nec ullis aliis coloribus permutatur, sed so- lum semper alba est. Cum haecita sint, ea qua se- eundum habitum privationemque opponuntur, si et ab his contrariis distare monstrata sint que mediis carent, et ab his quaeintra se quamdam medietatem qualitatis includunt, etab his quoque que, cum me- 275 AN. MANL. SEV. BOETII 216 diata sint, tamen diffinite alicui insunt, perfecte A contrariis que mediata sunt hano oppositionem monsíratum est ea qu& secundum habitum et pri- vationem sunt a contrariis discrepare. Quare quid distent Aristotele teneamus auctore. In privatione vero et. habitu neutrum. horum quce dicta sunt, verum esl, neque enim semper susceplibili necessarium est allerum inesse eorum.()yuod enim non- dum naturam habet ad videndum, neque caecum, neque visum habens dicitur. 1deoque non. erunt hzc talium contrariorum, quorum nihil es&. medium, sed. neque quorum est medium, necessarium enim est omni su- sceptibili allerum istorum inesse. Quando enim jam natwm fuerit ad habendum visum, tunc aut caecum, aut habens visum dicetur, el. horum non determinate al- lerum, sed alterutrum contingit non enimmecessarium esL, vel cecum, vel habens visum esse, sed quod con- tingil. In contrariis autem quibus medium est, nun- quam necessarium fuit omni susceptibili alterum inesse, sed quibusdam, et. his determinate unum, sed non quod contingit, unde palam est quod secundumneu- irum modum tanquam contraria, opposita sunl hec, qua secundum privationem et habitum opponuntur. Dat primo differentias quibus ea qui sunt secun- dum habitum et privationem opposita, ab iis quae sunt immediata contrariis distent. In his enim con- trariis que medium non habent, semper nocesse est ipsorum alterum inesse ei quod hisipsis subjectum .est. In habitu vero et privatione non ita est. Non enim semper quelibet res aul habitum habet aut privationem, sed est tempus quando utrumque non habeat, ut catuli quibus nondum per naturam oculi patent. Illos enim nec habere habitum dicimus, quoniam non vident, nec privatos visu, quoniam parvuli adhuc visum per naturam habere non pos- sunt. Igitur horum que sibi secundum privationem habitumquesunt opposita,non semperalterum sub- jecto inest eorum. Sed eorum qua sunt contraria immediata, id est medio carentia, semper alterum susceptibili inest. Distat igiturea qua secundum ha- bitum et privationem estoppositio,iis que secundum contraria putantur opponi. Sed quoniam sunt que- dam contraria qu:insuntalieni pernaturam, ut nivi album, igni ealidum, corvo niz;cuu, etiam ab his discrepat oppositio privationis c: habitus. Ea enim qua pernaturam insunt, diffinita sunt,et nullo modo permutantur, ut est album nivi. Non enim nix aut alba aut nigra est, sed tantum alba, et corvus non aut albus aut niger, sed solum niger. In privatione vero et habitu una res esse non potest diffinita, sed semper aut privatio contingit, aut habitus, et hoc est quod ait, et horum non diffinite alterum, sed sut hoc, aut illud. Neque enim necesse est aut cecum esse, aut habentem visum diffinite subaudiendum est, catulus enim qui pernaturam nondum videt, aut habitum habiturus est, id est visum, aut eo pri- vandus est, ut sit cecus, sed non diffinite unum, sed aul hoc aut illud indiffinite contingit. Distat igitur hzc oppositio his contrariis quz aliquibus per na- turam immutabiliter accidunt. Restat igitur ut his B C differre doceamus. In illis enim non semper necesse erit contraria inesse subjecto, idcirco quod eorum medietates possint subjectis evenire subetantiis, ut album vel nigrum quod non est alicui per naturam, sed tantum secundum accidens. Possunt enim utra. que non esse in corporibus, quoniam his vel ru- brum vel pallidum, quae sunt eorum medietates eveniunt, In privatione vero id et habitu non est. Quando enim poterit per naturam habere habitum, utrisque quz ea suscipiunt, carere non possunt. Ca- tulus enim cum per naturam videre potuerit, aut habitum habere dicitur, et est videns, aut priva- tionem, si fuerit cecus. Ita semper ab eo tempore quo illi per naturam utrumlibet habere concessum est, alterutrum retinebit, idest autprivationem reti - nebit, aut habitum.Quocirca siin hiscontrariis quae medio non carent, potest fieri ut utraque contraria in subjecto non sint, in privatione vero et habitu ab eo tempore quo per naturam potest utrumque reti- nere, fieri non potest niei eorum habeat alterum,dis- tant hec quoque mediata ab his que secundum vim privalionisatque habitus opponuntur. Sedantemon- stratum est et his contrariis quc per naturam es- sent, et iis quee medio carerent, hane oppositionem esse dissimilem. Recte igitur positum .est priva- tionis atque habitus oppositionem ab his qua oppo- nuntur ut contraria, discrepare. Amplius in contrariis quidem existente susceptibili, possibile est in alterutrum fieri mutationem, nisi alte- rum aticuinaturaliter insit, ut igni calidum esse : nam- que possibile est quod sanum est, languere, et candi- dwm, nigrum fieri, et ev studioso, pravum, et ex pravo, studiosum possibile est fieri. Pravus enim ud meliores consuetudines deductus, et ad doctrinas, et si modicum aliquid proficiat ut melior sit. Si vero semel vel modicum crementum sumpserit, palam est quod aut perfecte mutabitur, aut satis multum incrementum su- met. Semper enim bene mobilior ad virtutem fiet, vel quodcunque crementum sumpserit ia principio. Quare verisimile est amplius eum sumere crementum, et hoc dum semper fit, perfecle in contrarium habitum resti- tuetur, nisi forle tempore suspensum. sit. Verum in privatione et habitu impossibile est mulationem in alte- rutrum fieri, sed ex habitu quidem in privalionem fit mutatio, a privatione vero in habitum impossibile est, neque enim qui ccecus factus est, rursus vidit, neque cum esset caluus, rursus comatus est factus, nec cum esset sine dentibus, dentes iterum orti sunt. Aliam rursus contrariorum et hujus oppositionis qua secundum habitum privationemque dicitur, dis- crepantjam ponit. Ea enim quz coniraria sunt, possunt in alterna variatis vicibus permutari. Quod enim calidum est potest effici frigidum, rursusque quod frigidum est potest in caloris verti qualitatem. His tamen (ut dictum est) solis exceptis, quibus una quelibet res contrariorum naturaliter insita est, in his enim solis fieri non potest alterna mutatio : in his vero quae accidenter et non per naturam sub- 211 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. IV. 218 jectis eveniunt,fit semper in contraria permutatio, À prium affirmationiset negationis,uteas semper qua- ut ex sano egrum, ex egro rursus sanum corpus effioitur animalis. Jam vero illud verum est, ex bono proclivior semper semita videtur ad malum, et facillima esse ex probitate ad malitiam permutatio, quod Terentiano docetur exemplo: À labore procli- vem ad libidinem.Sed quanquam difficilis sit tran- situs ad virtutes a turpitudine vitiorum, Aristoteles tamen fieri posse hunc transitum confirmat.Hujusg enim philosophi sententia est, virtutes non esse scientias,ut Socrates ait,neque ut Stoici naturaliter eas esse,sed discibiles, et per quamdam boni con- sueludinem hominum mentibus inseriri. Atque ideo si quis sit quibuslibet prioribus vitiis obnoxius, si eum melior sermo susceperit,et sapientium consue- tudine confabulationeque comatur,aliquid ex ante actis vitiorum illecebris emendabitur, et sese ali- quantulum exuet, et paululum liberior ad meliora procedet.Ita ut sit primo quidem minus malus, post vero non malus, deinde jam jamque aliquantulum bonus.Cuisi hujusmodiintensio [requentissime fiat, nec parvitate temporis preveniatur,aut ei terminus mortis offecerit, non est dubium illum ex pessimo per probas consuetudines confabulationesque sapien- tum,in perfectam virtutis habitudinem permutari. Est igitur ex bono in malum, et ex malo in bonum rursus permutatio,atque hoe quidem fit in contra- riis.In habitu vero et privatione non fit, est nam- | que permutatio,sed hec una tantum,nulla ratione sese convertens; ait enim: Ab habitu ad privationem permutatio,a privatione vero ad habitum impossi- bile est. Et hoc planissime docet exemplis. Quis enim unquam ex caeco factus est videns ? quis ali- quando calvus crinitus eflicitur? cui amissis etate dentibus rursus alii procreantur? Quare si in con- trariis fit alterna mutatio,in privatione vero atque habitu non fit, distat hec oppositio ab ea scilicet oppositione que fit secu ndum contrarias qualitates. Quaecunque vero tanquam affirmatio et negatio op- posita sunt,palam est quod nullo praedictorum modo- rum opposita. sunt In solis enim isti necessarium est semper aliud quidem eorum verum ,aliud autem falsum esse,neque enim in contrariis necessarium est semper, alterum verum esse,alterum falsum,neque in às que sunt ad aliquid neque in habitu et privatione, ut sani- tas el languor contraria sunt,et neutrum neque verum neque falsum est.Similiter duplum et dimidium tan- quam relativa opposita sunt,et non est eorum alterum, neque verum,neque falsum,sed neque ea qu& secundum privationem et habitum dicuntur, sicut visus et cci- tas. Ümnino autem eorum qua secundum complexio- nem ullam dicuntur,nihil neque verum,neque falsum est porro, autem qua» dicla, sunt, sine complexione dicuntur. Expositis his differentiis quibus vel contrariis re- lativa, vel privatio et habitus relativis, vel rursus privatio et habitus contrariis discreparent,nunoc se- quitur quid his omnibus secundum affirmationem negationemque opposita distent,et dat signum pro- C ramus agnoscere,ut si qua sint que hoc signo mi- nime teneantur, illa ab affirmationis negationisque oppositione differre dicamus.In affirmatione enim et negatione fieri non potest, ut si affirmatio vera sit, statim falsa negatio non sit; si negatio vera, affirmatio mendacii nota carere possit,ut si quis di- cat, Socrates ambulat, Socrates non ambulat. Si verum est Socratem ambulare,falsum est non am- bulare, et rursus si verum est non ambulare,falsum est ambulare.Hane autem veri falsique divisionem nullus unquam in aliis opp ositionibus poterit inve- nire.Namin his que sunt ad aliquid non solum non est necesse oppositionem ipsam sibi verum falsum- que dividere,sed in his nulla omnino neque veritas, neque falsitas invenitur.Si quis enim dicat hoc tan- tum, pater, vel rursus,filius, neque verum aliquid neque falsum pronuntiat. Et in contrariis quoque idem est,nam cum bono malum sil contrarium, si quis nominet bonum, et si quis rursus simpliciter pronuntiet malum,nulla in hac predicatione neque falsitas, neque veritas est. Eodem quoque se modo habet etiam in his que secundum habitum privatio- nemque dicuntur.Similiter enim nihil neque verum, neque falsum est, si quis visum nominet vel eaeci- tatem,hoc autem idcirco evenit, quia omnia, qu&- cunque sunl, in quibus aut falsitas,aut veritas in- venitur,secundum aliquam complexionem dicuntur. Ea vero que simpliciter proferuntur, veri atque falsi prolatione carent,ut ipse ait,cum in principio omnia predicamenta pumeraret, dicens singula eorum quz essent dicta in nulla affirmatione dici, quadam vero complexione inter se horum praedica- mentorum veritatem falsitatemque gigni,de quibus Aristoteles edocuit preter complexionem aliquam in sermonibus veritatem falsitatem que inveniri non posse. Si quidem exemplo quoque hoc manifestum est. Si enim dixero, Socrates homo est, aut verum aut falsum est.Quod si hoc tantum dicam Socrates, aut rursus, homo, nihil in eo neque veritatis aeque falsitatis est.Quocirca quoniam omnisaflirmatio cum complexione profertur, potest in ea, aut veritas, aut falsitas inveniri, Ea vero qua suni ad aliquid simpliciter et sine ulla co mplexione dicuntur.Simi- liter autem et contraria,et ea qua sunt secundum habitum privationemque sibimet opposita, ut est p pater filius,bonum malum, visus escilas,qude quo- niam sine complexione dicuntur (ubi autem com- plexio non est, illic nec falsitas neque veritas est. In affirmationibus vero solis et negationibus quo secundum complexionem dicuntur,aut veritas, aut falsitas reperitur, secundum affirmationem et ne- gationem oppositio a cunctis aliis superioribus di- stat. Sed maxime videbitur hoc tale contingere in his quae secundum complexionem contraria dicuntur. Sanum mamque esse Socratem,ad languere Socratem contra - rium est, sed neque in. his necessariwm est. alterum semper verum, alierum autem falsum esse,cum enim 279 AN. MANL. SEV. BOETII 280 Socrates sit,erit illud quidem verum, illud vero fal- A dentem esse vel cecum. Ille enim videt atque ce- $um ; cum vero non sit,ambo falsa sunt, neque enim languere, neque sanum esse, verum est, cum mon sil ipse Socrates omnino. In privatione vero et habitu cum non. sit neutrum verum est; cum vero sit,non semper erit allerum verum, alterum autem falsum. Habere namque visum Socratem ad. id quod est Socrelem caz- cum esse oppositum est, sicul privatio el habitus. Et cum. sil, necessarium mon est allerum verum vel fal- sum esse,cum enim nondwm natus est habere,ulraque falsa sunt ; et cum non sit omnino Socrates,sic quo- que falsa sunt uraque,et visum ewm habere,et caecum 658€. Quoniam videntur quedam contraria secundum complexionem dici,in quibus aut falsitas reperitur . aut veritas, sed neque ut aífirmatio sit neque ut negatio,de his quoque dicit, quid distent his com- plexionibus, quz secundum affirmationem nega- lonemque dicuntur. Nam sicut cgritudo est contraria sanitati, ita quoque sgrotum esse So- cratem, ei quod est sanum esse contrarium eost. Oratio quoque quc dicit Socrates sanus est, con- iraria est ei qu: pronuntiat Socrates egroíal. In his ergo et veritas invenituret falsitas.Quod igitur hzc distant ea oppositione qui secundum vim affir- mationis aut negationis opponitur,hoc scilicet quod subsistente re,de qua utraque dicuntur,utrumlibet eorum verum est, si tamen ea contraria predican- tur,qu: mediis carent, nam vivente et subsistente Socrate,quoniam egritudo et sanitasimmediata con- traria sunt,si quis de Socrate dicat : Socrates sanus est, rursusque alius pronuntiet: Socrates cwgrotat, unam veram,unam falsam esse necesse est.Socvates enim vivens aut egrotat aut sanus est,et si verum esteum egrotare,sanum esse falsum est,et si falsum est eegrotare, sanum esse verum est; si vero Socrates ipse nonsubsistat nequeomnino sit,utrumque de eo falsum est dicere,quoniam s»grotat et sanus est.Qui enim omnino non est,neque omnino poterit wegrotus esse nec sanus.Ergo in contrariis subsistentere de qua preedicantur,semper una praedicatio vera est,alia falsa,in his scilicet contrariis quc secundum com- plexionem dicuntur et carer ! medio.Nun subsistente autem re, contrarietates utreque sunt falsw. Illa vero quae secundum privationem habitumque dicun- tur, si cum complexione przdicentur, et subsistat res,non necesse est aliam veram esse,aliam falsam, et cum res omnino non sit,utreeque sunt falss».So- cratesenim cum sitjamin suc matrisalvo,etnondum sit genitus in lucem quidem editus non est,ipse ta- men est atque vivit,sed tune neque videns est ne- que cacus,et videns quidem non est ; quoniam non- dum in lucem est editus. Caecus vero idcirco non dicitur, quoniam adhuc videre non polerat. Ergo eum sit alque subsistat res de qua habitus et priva- tio predicantur, potest fierj ut de ea falsa utraque predicentur ; si vero res de qua dicitur non sit,om- nino utrasque falsas esse necesse est,ut cum Socra- tes omnino non est, falsum est eum dicere vel vi- B C cus est qui vivit atque subsistit, cum vero de quo diciturnon sit omnino,utraque de eo falso dicuntur, In catulis quoqueidem est,nam cum jam sunt editi, subsistunt quidem ; sed neque ceci sunt neque vi- dentes,quia nondum per naturam visum habere po- tuerunt. Sin vero omnino non sint, rursus falsum est de his utrumque predicari.In affirmatione vero et negatione non ita est, ut ipse pronuntiat. In affirmatione vero et negationesemper sive sil sive non sil, aliud quidem verum erit, aliud vero falsum, languere namque Socratem et non languere Socratem, cum ipse sit palamest,quia alterum eorum verum,alte- rum vero falsum est, et cum non sit, similiter ; lan- guere enim cwm mon sit,falsum est,non languere au- lem verum. Quare in his solis proprium erit, semper alterum eorum verum, alterum [falsum esse,quaecun- que tanquam affirmatzo et negatio opposita sunt. In affirmatione,inquil,et negatione sive ressubje- cta subsistat,sive non sit omnino,semper in una ve- ritas,inaliafalsitas inveniuntur.Nonesseenimidem dicere egrotare aliquem quod non esse sanum,nec idem cccum esse quod non videre perspicacissime docet. Nam qui &grotat nisi subsistat non potest egrotare. Non esse autem sanum,non ita est, nam etiamsi non sit omnino aliquis,potest de eo qui non est hec negatio predicari. Quod enim omnino non est,sunum esse non potest,quod sanum essenon po- test non est utique sanum.Eodem quoque modo est. et de czcitate et de visu, neque enim idem est di- cere ceecum esse aliquem quod non videre; qui enim cicus est, subsistit vivitque, ut sit caecus, non vi- dere veroetiam deomnino non subsistente dici potest, Qui enim non subsistit omnino videre non potest,et qui videre non potest non videt.Quocircain affirma- lione et negatione sive sit de quo dicitur, sive non sit, una semper vera est,altera falsa. Nam cum sit Socrates et vivat, si de eo verum est dicere, quo- niam videt,falsum est dicere,quoniam non videt, et si de eo verum est dicere, quoniam sanus est, fal- - sum est dicere de eo quoniam non est sanus. Si ne- 4 gationes vere sunt, false sunt affirmationes. Si vero res subjecta non subsistat omnino, de ea quidem affirmatio falsa est, negatio semper vera. Nostro enim tempore cum Socrates non est me- que subsistit, si quis dicat Socrates videt, et alius dicat Socrates non videt, falsum quidem est de eo dicere, quoniam videt, verum autem quoniam non videt. Qui enim omnino non est, vidére non potest,qui videre non potest,non videt. Ita firmum . immutabileque semper manet in affirmationibus et negationibus alteram semper veram;alteram falsam in predicatione constitui.Quocirca quoniam in con* trariisetiniisque secundum privationem habitum- que'sunt,si cum complexione utraque dicantur de re non subsistente,falsasunt utraquequa predican- tur.Cum hocidem in affirmationibus etnegationibus non sit,omnes citera oppositiones ab affirmatione et negatione dissentiunt. Monstrate suntigituroppo- 281 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. IV. 282 stiones quatuor et sex differentie : una quidem A firmavit. Illud quoque addidit mala posse malis contrariorum et ejus qua» est ad aliquid ; secunda contrariorum eteorum qua sunt secundum habitum et privationem ; tertia contrariorum et ejus opposi- tionis quae est secundum affirmationem et negatio- nem ; quarta relativorum et ejus que est secundum habitum et privationem ; quintarelativorum et ejus qua est affirmationiset negationis ; sexta privationis et habitus ad negationem etaffirmationem.Sed post has opposilionum differentias quedam decontrariis ad multas proficientia questiones ab Aristoteles tra- duntur. Contrarium autem est bono quidem ex; necessitate malum, hoc autem palam est per singulorum inductio- nem,ut sanitati languor et justitize injustitia,et forti- tudini timiditas, similiter aulem et in aliis. Malo au- tem aliquando bonum quidem est contrarium,aliquando autem malum, egestati enim, cum sil, malum super- abundantia contraria est, cum etiam ipsa sit malum. Similiter autem et mediocritas contraria utrique cum sil, bonum est, sed in paucis hoc tale quispiam inspi- ciet, in pluribus vero semper malo bonum contrarium est. Hoc loco monstratur quod omne bonum semper malo contrarium est, non autem omni malo semper bonum, nam quodcunque fuerit bonum, solum illi malum contrarium est, malo autem et bonum potest esse contrarium et malum. Sanitati enim quebona est, egritudo quz est mala, contraria est. Rursus felicitati qu: est bona, infelicitas que ipsa quoque est mala, contraria est. Est autem invenire malum quod duas habet contrarietates, boni scilicetet alte- rius mali. Nam cum ea sunt contraria quz a se plu- rimum distent,cum sit timiditas habitus animi pes- simus,duas habet contrarielates, temeritatem seilicet et fortitudinem,nam qui omnia timetetest timidus, et qui nihil timet omnino in quo esttemeritas,longe a sese distant et discrepant, quocirca sibi contraria sunt,cum utraque sint mala.Rursus qnoniam bonum malo contrarium, et fortitudo bona est, timiditas mala erit, et erit fortitudini contraria oppositaque timiditas.Dues igiturcontrarietatesopponuntur timi- ditati, temeritas et fortitudo; sed temeritas contraria estsecundum longissimam dislantiam quantitatem- que discrepantis habitus atque contrarii. Timiditas vero fortitudini videtur opposita,seeundum qualita- tem bonitatis atque malitize. Quare sufficienter est demonstratum bona semper malis esse contraria, mala vero etiam malis. Induetio autem est singulo- rum exemplorum collectio, et ad universalem per ea cognitionem collectionemque reductio, ut si quis di- cat qui musicam novit musicus est,el ab ea denomi- nator, et medicus qui medicinam,rursus qui gram- maticam grammaticus,et ex his singulis rebus col- ligat universaliter,et quieunquealiquam artem novit ejusdem denominatione signatur, ut à grammatica grammaticus, a medicina medicus, et cetera hujus- modi. Quocirca hoc quod supra diximus de contra- - riis, Aristoteles exemplorum planissima inductione B ease contraria,in paucissimis inveniri, semper au- tom mala bonis esse contraria.Nam etin hisipsis in quibus mala malis contraria gunt, inest tamen ut etiam simul bonis contraria esse videantur;ut timi- ditas, quoniam temeritati contraria est, simul est etiam fortitudini contraria. Sed non necesseest, ut quodcunque malum bono est contrarium,mox etiam mali esse contrarium, ut egritudo sanitali quidem, quod est bonum contraria est, alii vero malo con- traria non est. Recte igitur dictum est, malum malo contrarium in paucioribus inveniri. Amplius contrarium non necessarium est,si alterum sit, et reliquum esse. Sanis namque omnibus, sanitas quidem erit, languor vero non erit.Similiter aulem si omnes albi sint, albedo quidem erit, nigredo vero non erit. Amplius si Socratem esse sanum, ad. id quod est Socratem languere contrarium est, cum mon sit possi- bile utrumque eidem inesse simul, non erit possibile, cum alterum contrarium sit, et reliquum esse ; cum enim hocalterum contrarium sit,el reliquum esse; cum enim hoc sil, Socralem sanum esse,non erit illud lan- guere Socratem. Dictum est in relatione, quzdam relativa simul esse naturaliter, ut cum sit fllius, pater est, cum verosit pater,sine filio esse non posse. Quocirca si- mul semper sunt pater et filius,hoc vero in contra- riis non est. Ait enim non necesse est simul semper esse contraria. Si enim nullus egrotet et sint omnes sani, cum sit sanitas, non erit egritudo,et una con- trarietate manente, alia omnino non erit, ut si quis hoc idem dicat de cygnis, etenim omnes cygni sunt albi, in cygnis nigredo non erit.Atque hoc idem ad universalia referendum est.Nam si omnia qua sunt alba sunt, omnino nigredo non erit. Tractum autem hoc videlur essesigillatim a partibus.Nam quod duo contraria in eodem uno eodemque tempore esse non possunt,ut Socrates cum sanus est,eegrotus non est, et cum sanus est, manente sanitate,non esse poterit egritudo. Et non erit necessarium uno contrario posito,mox subsequi alterum. Nam si necesse esset uno contrario constituto, mox aliquid sequi,posset idem Socrates uno eodemque tempore, ei sanus esse et eger, quod fleri non potest. Non est igitur necesse cum sit una contrarietas mox aliam sequi. Quocirca fieri potest ul cum unum contrarium sit, aliud non sit. Idque in singularibus etiam necesse est, ut ineo quod est Socratem esse sanum, non est Socratem sgrotare, quod Socratis sanitati est con- trarium. Socrates enim quanquam contrariorum susceptibilis sit, quoniam substantia est,tamen uno eodemque tempore contraria utraque non suscipit. Palam vero est quod et circa idem aut specie aut ge- nere natura habent fiert contraria: languor namque et sanitas in corpore animalis natura habent fieri,albedo autem et nigredo simpliciler in corpore, juslitia vero in anima hominis et injustitia. Docet eirca quc semper possint esse contraria: Aitenim circa eas res que aut genere eadem sint, 283 AN. MANL. SEV. BOETII 284 aut specie, ut est corpus quidem animalis unum se- À dicimus, hoc est quando aliquam rem alia res tem- eundum genus, omnium enim animalium unum ge- nus est, et circa hoc :egritudo vel sanitasinvenitur. Similiter etcirca corpus omneindiscrete, vel anima- lis vel inanimati, albedo et. nigredo est, quod scili- cet omnecorpus etipsum secundum genusest,unum, namque his genus est substantia.Justitia quoque el injustitia in anima est. Omnisautem anima qu: ju- stitiam injustitiamque suscipit,rationalis est,id est hominis ; sed omnes homines idem sunt secundum speciem,omnes igiluranima ez: dem secundum spe- ciem sunt; justitia ergo et injustitia circa easdem res secundum speciem reperiuntur. Quocirca recte jam conclusum est, omnia contraria circa easdem res vel secundum genus, vel secundum speciem inveniri. Necessarium est autem omnia contraria velin eodem generelesse, vel in contrariis generibus esse vel ipsa genera esse. Album enim et nigrum n. eodem genere suni,color enim genus eorum esL; justitia vero et in- justitia in contrariis generibus, illius enim virtus, hu- jus autem nequitia genus est. Bonum vero et malum non suniin genere, sedipsa sunt genera aliquorum existentia. Monstrat id quod reliquum est, id est ubi possunt semper contraria vestigari, omnia enim qua sunt contraria, aut sub eodem genere sunt,aut sub con- trariis generibus, aut ipsasunt genera. Sub eodem genere sunt contraria, ut album et nigrumsub uno genere, id est colore, color enim albedinis et nigre- dinis est genus.Hec igitur sub uno sunt genere.Alia vero contraria in contrariis generibus inveniuntur, ut justitia et injustitia. Justitie enim genus est bo- num, injustitie vero malum, malum vero bono con- trarium est, justitie ergo et injustitiasub contrariis generibus sunt. Rursus alia ipsa sunt genera,ut bo- num et malum,utraquesuntgenera sub se malorum bonorumque positorum,etnon hoc nuncdicitur quod bonitaset malitianulli alii generi subduntur,ponun- turenim sub qualitate. Sed particularium bonorum et malorum non esse alia genera, nisi ipsum bonum et malum generaliter. Recte igitur bonum et malum aliorumparticulariumbonorum,malorumque genera sunt numerata.Quare rectissime dictum estomnia contraria, aut sub eodem esse genere, ut album et nigrum sub colore, aut in conirariis generibus, ut justitia atqueinjustitia sub bono et malo, aut ipsa esse genera,ut est ipsum bonum et malum,qu:e ge- nera justitie atque injustitia numerata sunt. DE MODIS PRIORIS. Prius autem alterum altero dicitur quadrupliciter : primo quidem et maxime proprie. secundum tempus, secundum quod antiquius alterum altero et senius di- cilur, in eo enim quod tempus amplius est, el anti- quius, et senius dicitur. Postquam vero deoppositis disputationem quan- tum ad presens tempus attinebat explicavit, nuno qua priora dici possint, quz posteriora disserit. Eit ait,primo quidem et proprie, et quod in usu prius D pore precedit, et superat, et dum proprie loquimur secundum temporis precessionem,aliud antiquius dicimus, aliud senius. Antiquius quidem in iis que inanimata sunt, ut Porphyrio placet, se- nius vero in iis que anima non carent : ut si quis dicat antiquius fuisse bellum Thebanorum atque Grecorum Troje excidio, idcirco quod tem- pore precedat,filii namque ducum qui Thebano pe- rire prelio, Troje praeliis interfuerunt, ut Diome- des Tydzi filius, et Stenelus filius Capanei. Atque hoc quidem ita, quoniam est etin rebus inanimatis quod antiquius dicitur,utcum dicimus antiquiorem esse dominationem regum in civitate Romana,quam consulum et magistratuum.In rebus vero animatis senius vocamus. Seniorem namque dicimus Py- thagoram Socrate, Socratem Aristotele,idcirco quod ze temporibus antecedant.Ergo prius alterum altero dicitur proprie secundum tempus, prioris autem quatuor fuere distantie, ut. ipse Aristoteles dicit, cum ait:Priusalterum altero dicitur quadrupliciter. Easque sigillatim breviter enumerat, ad quas ipse addidit quintam, qua priscis philosophis esset in- cognita. Et quoniam de primo prioris modo dic- tum est, de secundo dicemus. Secundo autem quod mom convertitur secundum subsistendi consequentiam, ut unum duobus prius est: duobus enim existentibus, mox consequens est unum esse, uno. aulem | existente, non est necessarium duo esse. Idcirco non convertitur ab uno consequentia, ut sil reliquum,prius autem videtur illud esse a quo non converlitur essendi consequentia. Secunda, inquit, significatio prioris est, que non tempore intelligitur, sed natura, et hoc ait a quo non convertitur subsistendi consequentia. Nam si duz res ita sint opposite, ut si una sit, necesse sit esse aliam, et si alia sit, non necesse sit esse aliam, illa prio» est qua posita ut sit, non est aliam esse necesse, et hoc quidem universaliter dictum est. Planius vero his fiet exemplis.Binarius enim nume- ruset unitas eam relinet naturam, ut si quis duo esse proponat, unum quoque esse monstraverit, unum enim in ipsis duobus concluditur,aec preter duas unitates poterit esse binarius.Quocirca si quis binarium numerum esse posuerit,unum quoque esse consequitur,idcirco binarius ut sit indiget unitate. At vero si quis ponat esse unitatem,nondum necesse est esse binarium. Ergo ab unitate subsistendi con- sequentia non convertitur. Posita enim unitate ne- cesse non fuit binarii numeri subsequi quantitatem, idcirco quod binario non indiget unitas, sicut indi- gens erat unitate binarius. Quare prior est unitas binario : quod si ita est, et quidquidita fuerit, ut ab eo subsistendi consequentia non convertatur, prius Aristotele auctore probabitur,utin eo quod esthomo et animal.Cum dicohominem, mox dixi animal; cum animal dixero, nihil adhuc de homine dictum est, Omnis enim homo animal est, non omne animal homo. 285 Terlio vero secundum ordinem quemdam prius dici- À vera. Ex eo enlm quod res tur,quemadmodum et in disciplinis et in orationibus, nam et in demonstrativis disciplinis est prius et po- sterius per ordinem,elementa enim in geometria priora $unt iis quce discribuntur per ordinem.Principia enim priora sunt theorematibus ordine, el in grammatica elementa priore sunt syllabis,et in orationibus simili- ter prozgmiwm prius est narratione, ordine. Ponit tertiam prioris significationem, ut in geo- metria priorasunt,inquit,elementa descriptionibus: Elementa vero ait quos terminos appellamus,id est ubi quid punctum sit, quid linea,quid figura predi. citur.His enim cognitis et fideliter animo apprehen sis, postea omnes geometriae descriptiones fiunt, qua problemata et theoremata nuncupantur. Ergo quoniam prius discuntur elementa, post ad descri- ptiones est transitus, priora sunt elementa descri- ptionibus, ordine scilicet, quoniam ut descriptio possit intelligi,prius elementa traduntur,etingram- matica quoque prius singula traduntur litterae quam que ex his syllabe conjungitur, quocirca ipso quoque ordine priores sunt syllabis. Rhetores vero non espe a narratione, sed ab exordio agere causas incipiunt, ideo quod exordia narrationibus priora sunt ordine, quare tertius modus prioris iste est qui secundum nexum cujusdam ordinis in quali- bet arte est constitutus. Amplius prater ea qua dicta sunt, quod melius est et honorabilius prius naturaliter esse videtur,consueve" runt enim et plurimi honorabiliores et magis ase dile ctos,priores dicere apud se. Sed est pene alienissumu hic omnium modus modiitaque qui dicti sunt de prio- re ferme isti sunt. Dicit prius videri, quod neque secundum tempus aliquoties,neque secundum subsistendi consequen- tiam, nec secundum ordinem sit, sed quodcunque pretiosius fuerit, prius esse videatur, ut sol, luna prior est, et anima corpore, et animus anima. IHooc vero tali argumento probat,quod hi qui aliquos ve- nerantur, et honorabiliores existimant, dicant eos apud se esse priores,et hi qui in rebus publicis plu- rimum possunt, priores dicuntur ab bis quieos maxi- me venerantur. Sed ut ipse ait, alienissimus est a significationeprioris hic quartus in nunc est dictus modus,etenim de his melius dici potest,ut dicantur venerabiliores et honorabiles,ut vero priores dican- tur,abusio potius quam ulla proprietas est.Quintus modus quem ipse addidit hujusmodi est. Videtur autem praeter. eos qui dicti sunt, alter esse prioris modus. Eorum enim qua convertuntur secun- dum essentiz consequentiam,id quod alterius quolibet modo causa est,digne prius natura dicitur. Quod jvero sunt quadam hujusmodi palam esl, esse namque ho- minem convertitur secundum essentia? consequentiam ad veram orationem de se. Nam si est homo, vera est oratio quz dicitur, homo est,et si vera est oratio qua dicitur homo est,consequitur esse hominem.Est autem quidem vera oralio nequaquam causa ut si res,verum- Lumen videtur. quodammodo res. causa ut sit oratio IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. IV. B C D 286 est, vel non esL,oratio vero aut falsa dicatur necesse est.Ileoque secundum quin- que modos prius alterum allero dicitur. Novimus quasdam res in predicatione posse con- verli. Quod si una earum qua convertuntur alter! causa est,et veluti naturalem subsistentiam submi- nistrat, illa naturaliter prius esse perhibetur. Ipse autem aptissimo quod proposuitaffirmavitexemplo. Nam si est aliqua res,verum est de ea dicere, quo- niam est.Rursus si deea verum est dicere quoniam est, illam ipsam rem esse necesse est : ut quoniam est bomo, verum est dicere quoniam est homo. Quod si verum est dicere quoniam est homo,nulla est dubitatio quin homo sit.Ergo quoniam duo hec sibimet convertuntur,respiciamus nunc que sit ha- rum causa alteri,ut subsistere valeat,atque ut esse possit. Video autem rem dicto vero subsistentia dare principium, nam quia homo est, idcirco verum est dicere de eo quoniam est,sed non idcirco homo est, quoniam de eo vere dici potest, quoniam est. Res enim ut veritas adsit,'dicto principium est,sed non ut res subsistat,vero efficitur dicto. Quocirca prius est, esse hominem, posterius, verum de eo esse dictum. Idcirco quoniam quamvis convertantur, tamen una harum rerum alteri subsistendi causa est. Ait enim id esse prius inter ea quc convertun- turgecundum essentie consequentiam,quod alterius quomodolibet causa est. Ut in hoc ipso sermone de homine,convertuntur utraque quidem,sed homo ut sit sermo verus, causa est atque principium. Quod Aristoteles ita ait: Est autem verus sermo nullo modo causa subsistendi rem.Rtes autem vide- tur quodammodo eausa esse ut sermo verus sit. Neque enim idcirco res est, quoniam sermo est, sed ideirco verus est sermo, quoniam res ipsa subsistit. Quocirea quinque hi prioris modi sunt, quorum superius quatuor dixit,secoundum tempus, scilicet secundum id quod non convertitur ad sub" sigtendi consequentiam,secundum ordinem,secun- dum reverentiam,et secundum conversionem, cum altera res alii subsistendi causa est. Sed quoniam de priori dictum est. Nunc de his qua simul sunt incipit. DE MODIS SIMUL. Simulautem dicuntur simpliciter et proprie quidem, quorum generatio est n eodem tempore,neutrum enim neqne prius neque posterius est, eorum. Simul itaque haec dicuntur secundum tempus. Cum de prioribus disputaret, illa propria priora esse contenderat, que secundum vim precedentis temporis dicerentur, quare cum de his qux simul sunt disputat, idem revocat, et recte. Nam si ma- ximum modum prioris solum efficiet tempus, cur quoque non simul editam naturam tempus efficiet ? Ait ergo,et simpliciter et proprie dici sin: ul esse ea, qui unius temporis ortu prolata sint,ut si illa sint antiquiora atque priora, quaecunque non equali,sed precedenti tempore proferuntur,quzsetemporibus non precedunt, rectissime simul esse ponuntur. 287 AN. MANL. SEV, BOETII 288 Que enim uno tempore edita atque prolata sunt, A videretur, ea quidem cujus causa erat. Quod distat illa secundum tempus simul esse dicuntur, id est simul naturale principium substantiamque sortita, atque hec quidem secundum tempus simul esse dicuntur.Secundum naturam vero simul esse perhi- bentur, quecunque invicem ad se convertuntur, cum altera res alteri subsistendi, neque causa sit, neque principium, ut sunt. hujusmodi, duplum medium : nam cum sit duplum, medium est ; cum rursus sit medium, duplum est. Servus quoque et dominus eodem modo sunt, filius quoque et pater. Hec enim quacunque illata quidem inferunt alia. sublata vero auferunt simul,sibizetsemperinvicem convertuntur : nam si dicam patrem,filium quoque intelligi necesse est ; si dixero filium,pater mox sub intelligentiam cadit. Quod si alterum sustulero, utraque perimo: nam si tollam filium, pater non est; 8i patrem abstulero,filium quoque perire necesse est. Atque hac ita sibimet ipsa convertuntur, ut tamen altera res alteri causa penitusnonsit : namquoniam pater filio in predicatione convertitur manifestum est,sed neque pater filio causa est ut sit, nec filius patri, hoc autem hujusmodi est. Si ZEneas habuit Ascanium filium, non dicimus, quoniam non fuit JEneas causa ut esset Ascanius, sed non fuit pater causa ut esset filius. Nam quod dico Ascanius, quadam propria substantia est, quod dico filius, esse non potest, nisi ad aliquid referatur, et cum JEneam nomino, substantiam dixi, ei patrem ap- pello,nulla ratione constat,nisi ad filium referatur. Igitur causa fuit /Eneas ut esset Ascanius, sed non est causa pater ut esset filius.Paternamque tunc fit cum filius fuerit. Quod si hec tempore ipso priora non sunt,causa autem cujuslibet rei prior est quam illa cujus causa est, ut oriatur,nulla dubitatio est, quin pater atque filius,qua utreeque predicationes equales sunt tempore, neutra neutri causa sit, cum tamen substanti:e ipse sibi ut sint,causa sint predicationis.Nec ullo modo simile debet videri ei quod paulo ante dictum est de homine,esse verum de eo sermonem, scilicet. quoniam est. Illic enim cum res esset, tunc poterat esse verus de ea sermo. Prius enim est ut sit aliquid, post. vero ut de eo verum aliquid esse dicatur. Nunc vero non ita est. ut prius aliquis sit pater,post vero filius.Mox enim ut pater est, filium esse necesse est, mox ut est filius, patris sine dubio predicatio consequitur, quemadmodum ergo iste modus fit, qui scilicet simul secundum naturam est, Aristoteles ita pro- nuntiat. Naturaliter autem simul sunt, quecunque conver- luntur quidem secundum quod est esse consequentiam. Sed nequaquam causa est alterum alteri ut sit, ut in duplo et dimidio.Convertuntur etenim haec : nam cum sit duplum, est dimidium, et. cum. sit. dimidium, est duplum, sed neutrum alteri causa est ut sit. In his que& ita priora esse dicebatur,ut converte- rentur,quamvis secundum essentiam eorum conse- quentia esset, tamen quia in his alia res alii causa atque principium est,hoc erat quod una prior esse ab iis que convertuntur, et se invicem auferunt, qua cum neutra neutri causa sit, et tamen con- vertuntur,digne simul naturaliter esse perhibentur. Dicuntur etiam simul naturaliter et qua ex eodem genere e diverso dividuntur a se invicem. E diverso autem dividuntur, quae secundum eamdem, divisionem sunt, ut gressibile, volatile et aquatile, haec enim e diverso dividuntur,qua suntez eodem genere secundum divisionem : animal namque dividitur in hac,in vola- tile,gressibile et aquatile,et nihil horum prius vel po- slerius est, sed simul per naturam hzc esse videntur. Tertium modum eorum qua simul sunt hunc ad- didit,illa quoque simul esse, que equali divisione sub genere ponantur,ut si ponat quis animal genus "hominis et equi,hominem vero et equum a genere, id est ab animali dividat, homo vero et equus quo- niam sub eodem genere sunt, simul esse natura dicuntur.Et conveniens regula est in omnibus qui, buscunquegeneribus , cum enim specierum divisio- nes fiunt, illic species natura simul sunt,.et si sub his ipsis speciebus quedam alia ponantur,inter se etiam ipsa simul esse natura dicuntur. Dividatur enim genus,id est animali in volatile atque gressibile, et quoniam sunt sub eodem genere, simul natura sunt.Et siquid horum in subjectas partes speciesque solvatur, ut volatile quidem in his avibus qui semi- nibus vescuntur,et in iis que carnibus,et in his que herbis,he tres species rursus,que sub volatili sunt, simul esse naturaliterappellantur,quod Aristoteles ita dicit. Dividitur autem et singulum horum etspeciesrursus, ut gressibile animal,et volatile,et aqualile. Erunt ergo el itla simul naturaliter quzcunque ex eodem genere secundum eaxndem divisionem sunt.Genera vero semper | speciebus priora sunt,neque enim convertuntur secun- dum essendi consequentiam: ut cum sitaliquid aquatile quidem,est animal ; cumvero sit animal,non estnecesse ut sit. aquatile. Simul ergo per naturam dicuntur quacunque convertuntur quidem secundum essendi consequentiam,sed nequaquam quidem causa est alte- rum alteri ut sit,el ca qug ex eodem genere e diverso dividuntur ab invicem, eL simpliciter. simul sunt quorum generalio in eodem tempore est. Atque idcirco fieri non potest ut genus habeat unam speciem.Nam $i quaecunque sub genere sunt, simul sunt.Simulautem nisi pluraesse non possunt, genus igitur subse unam speciem habere non potest, Si enim una fuerit, fieri non potest ut simul esse dicatur, quia illud est, quod sub eodem genere quedam ressolent qu: simul sint naturaliter inve- niri. Sed h&c de speciebus. Genera autem semper priora sunt,non enim convertuntur secundam sub- sistenti: consequentiam. Prioris unus modus est secundum quem illa priora esse dicerentur quaecun- que ad subsistendum nullo modo converterentur, quod hoc idem in generibus cadit.Genera enim non convertuntur ad subsistentie consequentiam hoc modo. Sit enim animal genus, homo vero species. Cum vero dico hominem esse, animal quoque esse 289 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIB. IV. 290 consequitur. Si animal dixero, ad hominem subsi- À erunt. Illud quoque verum est has esse omnes spe- ' gtenti:e consequentia non convertitur. Potest enim esse animal, non tamen homo. Quocirca ab animali ad hominem non convertitur subsistentia conse- quentia.Quod si posito homine animal constat,ani- mali vero nominato non est necesse hominem esse, animal est prius homine. Illa quoque priorum de- scriptio est,quod ea que sunt priora sublata quidem auferunt,illata non inferunt. Animal enim sublatum secum quoque hominem tollet,illatum vero ut dica- tur esse animal, non secum statim hominem infert. Posteriora vero et diverso sunt. Illata enim simul inferunt,sublata non auferunt.Dictus quidem homo, simul secum animal infert, omnis namque homo animal est. Quod si homo substantialiter auferatur, non est necesse animal quoque auferri, quod hoc nomen animalis in pluribus speciebus valet aptari. Quod si ita contingit, sublato homine permanebit animal. Quocirca concIudit tres esse species eorum qua simul sunt secundum tempus,secundum natu- ram eum utraque ita convertuntur,ut neutra neutri causa sit. Tertium genusest secundum eamdem sub eodem generedivisionem.Quoniamin faciendo atque patiendo inerat quidam motus, facere autem el pati praedicamentis adjunxerat,idcireo nunc de motibus iractat, et sex numero esse pronuntiat. DE SPECIEBUS MOTUS. Motus autem species sunt sez : generatio, corruptio, augmentum, diminulio, alteratio, et secundum Locum -anulatio. Aliiita gue motus palam est quia alii abinvi- cem sunt. Nom est enim generatio corruptio, neque augmentum. diminutio, neque secundum locum muta- tio. Similiter autem et in alüs. In physicis Aristoteles motus species alia ratione partitus est. Ait enim aliud esse permutationem, aliud motum, et permutationis quidem duas esse species ait generationem et corruptionem. Motus verotres secundum quantitatem ,secundum qualita- tem, secundum locum. Igitur, quoniam hie liber ad " introductionem quodam modo factus est, noluit ni- mis divisionis attenuare rationem,ne ingredientium animos subtiliori divisione confunderet: facitigitur "divisionem motus hoc modo. Est enim una species motus secundum substantiam,alia secundum quan- titatem, alia secundum qualitatem, alia seeundum locum. Et secundum substantiam quidem est gene- ratio et corruptio, haec enim utraque in substantia fiunt. Nam et secundum substantiam generatur ali- quid, et secundum substantiam corrumpitur.Secun- " dum quantitatem vero, ut crementum et diminutio. Etenim secundum quantitatem vel aucta crevisse, vel detracta diminuta esse dicuntur.Secundum qua- litatem vero que dicitur commutatio, secundum ali- quas scilicet passiones,quas qualitates esse manife- stum est. Secundum Iocum vero, ut intus in longi- tudinem,vel in curvaturam flexus;et intus quidem —'àn longitudinem est ut a sursum in deorsum,a prio- ' ribus retrorsum,a dextra in sinistram;et rursus si hec convertas et in directum pergas, idem motus cies motus, nullo namque sibi participant,nisi solo generis nomine, quod motus dicuntur: nam neque generatio idem est quod corruptio,namque generatio est in substantia ingressus, corruptio vero ex sub- stantia egressus. Nec diminutioidem quod cremen- tum, nec secundum locum translatio alicui superio- rum consimilis est. Commutatio autem habet forte aliquam dubitationem, quod non videatur a supe- rioribus discrepare, quam quaestionem ita: propo- suit. In alieratione vero habet quamdam quastionem,ne forte necessarium sit id quod. alteratur, per aliquam reliquarum motionum alterari : hoc aulem mon est verum. Nam pene secundum omnes passiones aut plu- p 76 alterari accidit, nulla aliarum motionumcommu- nicante. Neque enim augeri necessarium est,quod per passionem movetur, neque minui.Similiter autem in aliis. Ideoque erit alia. prater illos motus alleratio. Nam si eadem esset, oporteret id quod alteratur moz vel augeri, vel minui, vel. aliquem aliorum motuum consequi ; sed mon est necesse. Similiter autem et quod augetur, aul alia aliqua motione movetur, alte- rari oportebat. — - In commutatione veroestaliqua dubitatio,ne forte necesse sit quod commutatur secundum aliquem reliquorum motuum eommulari.Nam si omne quod commutatur, aut generatur, aut. corrumpitur, aut minuitur, aut crescit, aut id secundum locum trans- ferri necesse est, dubium non est nihil a superiori- bus ccteris hano differe speciem, que secundum commutationem dieitur ; quod Aristoteles respuit, dicens, Hoc autem non est verum. Sed quoniam quod commutatur non omnino neque generatur, neque corrumpitur: ut qui in sole diutius stetit,si excandido niger est factus, commutatus quidem secundum colorem dicitur, non tamen generatus est aut corruptus, nec vero illi aliquod vel cremen- tum factum est vel diminutio, sed nec loci trans- latio nulla est, potest enim aliquis uno eodemque loco consistens, aliquibus extrinsecus venientibus passionibus permutari, potest quoque et crescereet decrescere, preter qualitatis commutationem:quod ipse Aristoteles ita pronuntiat. Sed sunl quadam crescentia. qug mon. alterantur, ut quadratum, circumposito gnomone, crevit quidem, alterütum vero nihil factum est : sic et in altis hujus- modi. Quare alii sunt motus a se invicem. Quod dicit tale est : Si quadrato, inquit, addatur gnomo, crescit quidem quadratus, non tamen commutatur. Ideoque sublato gnomone quadratus diminuitur,sed non commutatur.Sienim quadratus a b cd, et ducatur ei angularis 6 c, et dividantur quatuor latera a c, a b, b d, a c, in equaliag e h f punctis, et ducantur g h, f, € linez. Divisus igitur quadratus a d in quatuor quadratos qui sunt e g, f g, €h, h f, quorumlibet tres qui circa eamdem angu- larem sunt si demantur,figura ipsa gnomo vocatur. ut si quis tollat hos tres, e g, g f; f ^, invenitur m n 201 AN. MANL, SEV. BOETII gnomo, qui m n» gnomo separatur a b eh quadrato. À Totus quidem a d quadratus imminutus est, qui ex tam magno factus est parvus, non tamen formam tetragoni commutavit.Quod si e À tetragonus solus sit, et ei cireumponatur gnomo, qui est m m, crevit quidem tetragonus, et major factus est, sed non commutatus est. Omnes enim tetragoni sibi sunt propria qualitate consimiles. Quod si commutatio hujusmodi motus esset, ut non omnino à superiori- bus separaretur, nulla esset dubitatio quin semper oporteret quidquid commutatur secundum aliquem priorum motuum modum commutari. Ita ut aut nasceretur,aut corrum peretur, aut minueretur, aut cresceret, aut secundum locum fieret aliqua permu- tatio. Quod quoniam non est, ab omnibussuperiori- bus motibus hac motus species distat.Sed monstra- tum superius est quinquesuperiores motus species a se omni ratione substantie discrepare. Quocirca distant, se similiter hi sex motus, atque divers sunt, ————« Est autem simpliciter quidem motui quies contra- rium.Singulis vero singuli, generationiquidem corrup- tio, augmentationi autem diminutio;secundum locum vero mulationi, secundum locum quies, mazime au- tem videtur oppositum esse n contrarium locum mu- latio, ut qua est inferius ei qua esl superius, ei ea qua est superius ei qua est inferius. Nuncjam motuum contrarietates exsequitur,etip- si quidem generi, id est motui, dicit quietem esse contrariam,habel enim motus quietem contrariam. Singulis vero speciebus motuum motus ipsi contrarii sunt,ut generationi corruptio,et cum generatio sit motus atque corruptio,utraque tamen sibimet con- traria sunt, cremento quoque diminutio contraria est. Quare diverso modo he species motus contra- rietatem habent, quam genus dudum habere mon- stravimus : motus enim ipse habet quietem contra- riam. Specierum vero motibus non quies tantum, sed alii motus contrarii sunt, ut generationi corru- ptio et cremento diminutio, secundum vero locum translationiscontrarietas similis est generi. Nam et ipsa habet contrariam secundum locum quietem, contrarium namque est moveri de loco in locum, et 292 non moveri, et est non moveri quidem secundum locura quies, moveri vero secundum locum translatio. Maxime autem, inquit,secundum locum mutationi, contraria est in contrarium locum permutatio.Ut si qua res sursum sit atque ibi maneat,et sit quieta, postea sit ei motus talis, ut deorsum moveatur, quanquam ipsi superiori motui quies contraria sit, multo magis quidem hujusmodi motus, qui in con- trarium fitlocum, illi superiori motui contrarius est. Aique hoc quidem et in aliis motibus accidit: ut si quis sit ad dexteram, siei in sinistram motus sit,in contrarium locum factus dicitur motus.Atque hoc idem id aliis motibus licet videre; sed. Aristoteles dubitat si reliquo motui,id est commutationi,aliquid possit esse contrarium, quam quaestionem ita pro- B ponit : Reliquo vero assignatorum motuum non. facile est assignare quid sit contrarium,videtur autem nihil ei contrarium esse, nisi quis ei in hoc secundum quali- tatem quietem opponat, aut in contrariam qualitatis mutaiionem, sicut et in mulatione secundum locum, quietem secundum locum, aul in contrarium locum muta/ionem. Est enim alterio secundum qualitatem mutatio. Ex similitudine motuum contrarietates quoque colligimus. Nam quoniam superius motuisecundum locum contrariam reperit secundum locum quietem, et quoniam omnis commutatio que secundum ali- quam passionem fit secundum qualitatem commu- tatur, motus ejus contrarietatem posuit secundum qualitatem quietem: ut ei lapis cum frigidus est,si ita permaneat, qualitas illa mansit et quievit, quod si tepeat, qualitas illa commutat est, et est ipsa - commutatio contraria, et factus est quidem motus, et in tepore lapidis secundum qualitatem facta est permutatio, fuit autem in frigore quies secundum eamdem qualitatem. Quocirca licet videaturhie mo- ius quidem omnino contrarium non habere, tamen, sicut superius dictum esl secundum locum transla- tioni contrariam esse secundum locum quietem,cur non quoque secundüm qualitatem commutationi di- catur quies secundum qualitatem esse contraria ? Definitio namque commutationis est translatio se- cundum qualitatem cum enim qualitas cujuslibetrei movetur,fittranslatio,scilicetsecundum qualitatem, Quod si maximevideatur secundum locum transla- tioni esse contraria, non solum secundum locum quies, sed etiam in contrarium locum translatio, secundum qualitatem quoque mutationi non solum erit contraria secundum qualitatem quies, sed ma- ximeincontrariam qualitatem commutatio:utei quid cum est album, si rubrum fiat, quieti quidem ei qua in albo colore poterat permanere contraria fuit qualitatis ipsa mutatio, ut ex albo in rubrum mutaretur ; si quid enim exalbo vertatur in ni- grum, illud maxime permutatur, et illud supe- riori mutationi contrarium est, quoniam permu- tatum est iu contrariam qualitatem. Atque hoc est quod ait : 293 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE RDITIO PRIMA. 204 Quapropter opposita erit secundum qualitatem mu- À etiam in ipsis partibus corporis aliquid,et ipsas par- tationi secundum qualitatem quies,auL in contrarium — tes habere predicamur,dieimur enim et habere di- mutatio qualitatis, ut album fieri ad id quod est ni- gitos,et in digito annulos.Girca corpus quoque ali- grum fieri,alleratur enim. in. contrarium qualitatis quid habere dicimur,uttunicam, vel quodlibetaliud mutatione facta. vestimentum. Necnon etiam in vase haberi aliquid Id quoque apertissimo vulgatur exemplo. Quare dicitur,ut triticum in modio,et vinum in dolio;heo, quoniam de motibus expeditum est,habendi equi- scilicet, ita haberi dicuntur, ut in vase, Dicitur vocationem quz sequitur explicemus. etiam quis habere uxorem,qus, scilicet significatio DE MODIS HABERE. nulli supradicte communis est, sed (ut ipsi Aristo- Habere autem mullis modis dicitur, aut enim tan? — teli videtur) longe diversa est hec significatio ab quam habitum et affectum,aut aliam quamlibet qua- habendi preedicamento;non enim proprie habemus litatem, dicimur enim disciplinam aliquam habere uxores,sed quod habere quis dicatur uxorem, hoc atque virlutem.Aut tanquam quantitatem,ut conlingit — Significat habitare cum eo uxorem, habere enim ha- ei qui habet magnitudinem, dicitur enim tricubitam bitare dicimus,ut est Socratem habent, id est cum magnitudinem haberevelquadricubitum. Aut tanquam Socrate habitant atque eum colunt.Quare ipse quo- ea qua circa corpus sunt, ut vestimentum vel tuni- 4, queAristotelesinquitessealiquos fortasse preter eos cam. Aut tanquam in parte,ut in manu annulum. Aut quidicanturhabendi modos, hortaturque nos ad ul- tanquam partem,ut manu vel pedem.Aut tanquam in terioremaliquaminquisitionem,ut nosquoque qua vase,ut in modi grana. tritici, vel in lagena vinum, ramus per quos,preter priores dictos modos, alios pinum enim babere langena dicitur, et modios grana possit habere predicari. Et. de hac &quivocatione tritici, hec ergo omnia haberi. dicuntur, ut in vase. quidem habendisuf(icienter dictum est.Sed forte quis Aut tanquam possessionem, habere enim domum aut — dubitet cur cum habere superius in genere nomina- agrum dicimur. Dicitur etiam vir uxorem habere,et — verit,nunc idipsum :&quivocum ponat, sed hec qua - uxor virum.Sed videtur alienissimus qui mune dictus — siio ita solvitur. Non absurdum est idem predica- est modus esse in eo quod est habere,nihil enim aliud. mentum nune univoce, nunc &quivoce predicari. per uxorem habere significamus, nisi quia cohabi- ^ Univoce quidem ut superius cum ejusdem specie- tant,forte tamen el alii quidum apparebunt modide rum exempla proposuit,ut est calceatum esse vel eo quod est habere. Sed qui consueverunt dici,pene armatum,horum enim talium genus est. /Equivoce omnes enumerali sunt. vero ut in his modis quos superius exposuimus. JEquivoeum esse habendi modum manifestum Quod si et habet aliquas proprias species habendi est,habere enim ita multis dicitur modis,ut tamen pradicatio,diciturautem etipsum nomen multipli- sequivoce predicetur.Dicimur enim habere aliquam C citer, nihil est incongruum in genere numerari, qualitatem,ut habitum vel dispositionem. Dicimur sufficit enim ad demonstrandum genus esse et ha- quoque habere scientiam vel virtutem;quantitatem — bendi predicationem quod sub se aliquas partes quoque habere perhibemur,dicimur enim in men- speciesque contineat. sura habere quinque vel quatuor pedes. Nec non mme E E E — ———————————M— IN LIBRUM ARISTOTELIS DE INTERPRETATIONE LIBRI DUO Y EDITIO PRIMA, SEU MINORA COMMENTARIA. LIBER PRIMUS. Magna quidem libri hujus apud Peripateticam [) tius acumen considerationis exposcit,secund: series sectam probatur auctoritas.Hic namque Aristoteles — editionis expediet.Nunc a me tantum lector exspe- simplicium propositionum naturam diligenter exa- ctet quantum pedetentim minutatimque secundum minat,sed ejus series scrupulosa impeditur semita, orationis ordinem textumque sermonis id quod an- et sublimibus pressa sententiis,aditumintelligentie ^ gustia brevitatis latet inteliigat. Et prius qus sit facilem non relinquit.Quocirca nos libri hujus eno- hujus operis intentio breviter demonstrandum est. dationem dupliei commentatione supplevimus, et Inscribitur etenim Grace liber hic Ilepi $ppevelac, quantum simplices quidem intellectus sententiarum — quod Latine de interpretatione significat. Quid ergo oratio brevis obscuraque complectitur,tantum hac sit interpretatio paucis absolvam. Interpretatio est operis hujus tractatione digressimus.Quod vero al- vox significativa per seipsam aliquid significans.Sive 295 enim nomen sit,quod per se significet, ut est homo. Sive verbum, ut est curro. Sive quod grammatici participium vocant.Sive pronomen Sive ex his junc- ta oratio, ut est, Homo currit, Sive quolibet alio modo, vel nomen, vel verbum, vel ex his oratio juncta, per se aliquid significet,interpretatio nomi- natur.Quare cum sint quedam in orationis partibus qua per se nihil significant,aliis tamen juncta de- signant,ut suntconjunctiones vel prepositiones,hze interpretationes esse non dicimus. Interpretatio enim sive. simplex est,ut nomen et verbum, sive composita,ut ex hisjunctacopulataque oratio, velper seipsam significare debet,si simplex est, vel ex his qua per se significant juncta esse,si composita est. Quare interpretatio est vox aliquid per seipsam sig- nificans.Sed quoniam verba nominaque interpreta- tiones sunt, oratio quoque omnis qua&exsignifican- tibus per se predicamentis jungitur interpretatio nuneupatur,et quoniam plurime sunt interpretalio- nes,inter quas illa quoque est oratio,in qua verum falsumve inveniri potest,id est enuntiativa, de qua hoc in libro tractandum est, idcirco Aristoteles de communi nomine et continenti, libro titulum in- scripsit.Interpretatio namque estnomen et verbum, et interpretatio etiam est hujusmodi : Omnis homo animal est.Sed in hac verum falsumque auditor in- teliigit.Hic enim oratio que dicit omnis homo ani- mal est,vera vel falsa est. Interpretatio quoque est etiam hujusmodi oratio: Da mihi codicem. In qua verum falsumque nullus inveniat. Etenim da mihi codicem, neque verum esse poterit neque falsum. Quocirca quoniam de his solis orationibus in quibus verum falsumque reperitur,quas enuntiationes, et propositiones vocamus,quz interpretationes Sunt, disputaturus est, quoniamque de nominibus illis verbisque dicendum est, quid sint, quamve vim in significatione retineant,recte librum de interpreta- tione signavit.Nec nos hoc turbet, quod sunt que- dam interpretationes de quibus in hoc libro non tractet. Tanquam enim si quis dehomine disputans, titulum operis deanimali posuisset, quanquam non de omni animali, tamen quoniam de aliquo dispu- taturus esset, recte de animali libro nomen impo- neret. Ita nunc licet non. de omni interpretatione pertractet,tamen quoniam de una qua est enuntia- tio,et de nominibus et verbis, quae interpretationes simplices sunt,dicendum erat, de communi et ge- nerali vocabulurn libro de interpretationé imposuit. Est autem intentio libri hujus de simplici enuntia- tiva oratione disserere.Simplex autem enuntiativa oratio est,in qua cum verum falsumve sit,illud ta- men est ut sine conjunctione totus orationis ordo proponatur,ut est : Homo est, homo animal est, homo eurrit,homo pavidus currit. Hw enim propo- sitiones sine conjunctione proposite sunt, et he dicuntur predicative, que sunt cum nomine et verbo.Illa vero qu: sunt hujusmodi: Si sol est su- per terram dies est, duplices atque hypothetice, neo non etiam conditionales vocantur.Ponitur enim AN. MANL. SEV. BOETII À 296 eihoc sit, hoc esse, id est si sol est, esse diem. Quare ha simplices non sunt, sol est enim,et dies est, dus propositiones sunt, quas una conjunctio si,copulat atque componit. Sed de his nullus hoc libro tractatus habebitur.Quare quoniam de simpli- cibus enuntiativis orationibus tractaturus est,id est de simplici affirmatione et simplici negatione,quo- niamque affirmationes et negationes verbis ac nomi- nibus conjunguntur,ut in ea quz est: Homo cürrit, affirmatione, est homo nomen, currit verbum. Et rursum: Ilomo non currit, negatio eodem nomine verboque conjungitur.Recte prius de simplici affir- matione et de simplici negatione, omninoque de enuntiatione simplici disputaturus est. Quoniam omnis enuntiatio simplex, verbis nominibusque conjungitur, primam disputationem de nominibus B et verbis instituit.His enim prius ad scientiam ve- C D nientibus, tota facillime natura orationis aperitur. De quibus autem ei in toto dicendum est libro,in- choans ipse sic proponit. DE SIGNIS. Primum oporlet constituere quid sit nomen, el quid verbum postea quid est negatio,et affirmatio,et enun Liatio,et. oratio. In principio, inquit, hujus sermonis de enuntia- tione instituitur,constituere,id est definire,oportet quid nomen sit,quid verbum.Hae enim (ut dictum est)omnem conjungere orationem valent. Que ora- tio genus est aliarum orationum.Sunt enim princi- pales quinque orationum differentie : Est autem prima oratio deprecativa, ut : Jupiter omnipotens precibus si flecteris ullis.Secunda imperativa, ut : Suggere tela mihi.Tertia interrogativa, ut: Quo te, Mori,pedes? Quarta vocativa, ut : Huc ades, o Me- libee?Quinta enuntiativa,in qua verum inesse fal- sumque perspicitur.Hujus autem dus sunt species una affirmatio, altera negatio. Affirmatio est, ut : Homo animalest. Negatio, ut: Homo animal non est. Ergo orationem verba nominaque constituunt. Enuntiationis autem oratio genus est. Enuntiatio vero affirmationis et negationis. Quare elementa quedam suntque zonjungunt orationem,nomina et verba,et de his disputat primum, dehine proposi- tionis duas ultimas species sunt, et dicit se de af- firmatione et negatione dicturum. Post has harum genus proponit,id est enuntiationem.Ultimum vero quod horum maximum est, orationem. Est vero quodammodo conversus ordo ab speciebus usque ad earum geuera prima perveniens. Proponendo enim ab affirmatione et negatione ad enuntiationem,quod est genus,ascensum est. Ab enuntiatione ad enun- tiationis genus,quod est oratio,propositionem ope- ris levavit, diverso tamen modo de cunctis dispu- tat.Prius enim de oratione, post de enuntiatione, deinde de affirmatione,postremo de diffinitione ne- gationis edisserit,converso scilicet ordine.Sed hoc posterius liquebit. Quod autem prius negationem, postea proposuit affirmationem,nihil interest, cum omnes species equeve sibimet sint, et uni generi equaliter supponantur. Quocirca si affirmatio et á (297 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA. 298 negatio enuntiationisspecies sunt,rectum estquam- À suntin voce, earum que suntin anima passionum libet earum prius indiscrete proponere.Quemadmo- dum autem affirmatio et negalio species enuntia- tionis sint, et hec earum genus, secunda editione monstrandum est. Sunt ergo ea quae sunt 1n voce, earum qua sunt in anima püssionum, nolz, et ea qua scribuntur,eorwum qua suni in voce. Ac quemad«nodum nec litterae eadem omnibus sic nec eadem voces.Quorum autem ha primo Qota, eadem omnibus passiones animae sunt, et quo— rum ha similitudines, res jam ezdem. De his itaque diclum est in his qua dicta sunt de anima. Alterius est enim negotii. Quoniam nomen et verbum in definitionibus suis, signifieativa paulo post propositurusest,primum ex- plicat quorum sint significativa quaecunque signifi- cant, id est, qu: designent ipsum nomenet verbum. Tota autem ratio sensus hujusmodi est : Tria sunt ex quibus omnis eollocutio disputatioque perficitur, res, intelleetus, voces. Res sunt quas animi ratione percipimus, intellectuque discernimus. Intellectus vero quibus res ipsas addiscimus. Voces quibus ad quod iatellectu capimus, significamus. Preter hac autem Iria est aliud quiddam quod significat voces, hee suntlittere, harum enim scriptio vocum signifi- catio est. Cum rigitur hac sint quatuor, res,intelle- ctus, vox, littera ; rem concipit intellectus, intelle- ctum vero voces designant, ipsas vero voces littera significant. Intellectus vero anims quedam passio est.Nisienim quamdam similitudinem rei quam quis intelligit in anim ratione patiatur,nullus est intel- lectus. Cum enim video orbem vel quadratum, figu- ram ejus mente concipio, et ejus miàisimilitudo in anims ratione formatur, patiturque anima rei intel- lecte similitudinem, unde fit ut intellectus,et simi- - litudo sit rei,et anim passio.Horum autem rursus quatuor,duzsuntnaturales,dus secundumhominum positionem.Voces namque et littere secundum homi- num positionem sunt. Intellectusautem et res natu- raliter. Hoc illo approbatur, quod apud diversas *gentes diversis vocibus utuntur et litteris. Idcirco quoniam ipsi sibi voces, quibus uterentur,et litteras quibus scriberent, composuerunt.Intellectus autem et res nullus posuit,sed naturaliter sunt.Neque enim quodapudRomanos estequus,apud barbaros cervus est, sed apud diversas gentes eadem rerum natura 'est.Pr»terea neque quod nosintelligimusesseequum, canem barbari putant.Sed eadem apud diversissimas gentes substantiarum intellectuumque ratio estcon- stituta.Quare duse harum sunt secundum hominum positionem, id est voces et littere, dua secundum naturam,res et intellectus.Nunoc ergo hoc dicit,quo- niam voces quidem significant intellectum, ipsas etiam voces litteresignificant.Suntautemintellectus anime passiones,el voces quidem etlittere naturales non sunt.Quemadmodum enim vox non eadem apud omnes gentes, ita nec littere. Sed intellectus et res Biden: apud omnes quamlibet diversissimas gentes | invenies. Atque hoc est quod ait : Sunt ergo ea quz PATROL. LXIV. B D not, id est, ipse, inquit, voces intellectus qui sunt anime passiones significant, eorumquesunt signifi- cative ;ergo ea que sunt in voce significant illas; et earum sunt note que suntanime passiones.Animae autem passiones intellectus sunt.Igitur ea que sunt in voce, intellectum qui sunt in anima passiones, note sunt eosque significant. Quoniam his, id est vocibus, omnis significatur intelligentia mentisque conceptio. At vero quod addidit : Et ea qus scribun- tur, eorum qua sunt in voce, tantumdem. valet quantum si diceret : Not» sunt littere que scribun- tur verborum et nominum que sunl in voce. Mon- stravit igitur voces intellectuum esse significativas, et litteras vocum ; nunc de eorum natura pertractat, dicens : Kt quemadmodum nec litter:e omnibus ec- dem, sic nec ezeedem voces. Hoc ad monstrandum valet voceset litteras positione constitui,non natura. Etenim diverse apud diversos sunt voces et littere, et quemadmodum littere ez:dem apud omnes homi- nes non inveniuntur,itaquoque nec voces:Quare he secundum positionem sunt, quod ipse reticuit velut planum. Manifestum enim est, quod per gentes sin- gulas permutatur,hoc non natura constitutum esse, sed positione.Quod vero addidit: Quorum autem hae primum note sunt,eedem omnibus passionesanime sunt, et quorum he similitudines,res etiam eadem, ad hoc pertinet, ut naturales esse res intellectusque declaret. Idem namque (ut dictum est) intellectus passiones anime sunt,rerum vero similitudines.Ergo nuno quidem hoc dicit : Quorum he, id est voces, de quibus supra dixerat,note sunt,eedem sunt anime passiones, et ut nec littere sunt eedem, sic nec ee- dem voces Quorumergo he voces significative sunt, idest passionum anima, hesuntapudomneseedem significant autem voces illa qua sunt intellectus : intellectus igitur anime passio est,apud omnes ho- mines non diversa.Ergo naturalisapud omnes homi- nesest animiconceptio atqueanime passio.Quorum sunt note ea que versantur in vocibus.Docet autem etresquarumsuntsimilitudinesintelleetus etanimce passiones,esse non positione,sed naturaliter consti- tutas.Idcirco quod he resquarum similitudinessunt intellectus, quiintellectus anim: passiones sunt, apud omnes e:dem sunt. Hoc est enim quod ait, Et quorum he similitudines,scilicet anime passiones, qua sunt similitudines rerum,res etiam eedem. Ac si diceret : Quorum intellectus sunt similitudines. Qui intellectus anime passionessunt,id est resapud omnes ez&dem sunt.Quod autem ita posuit :Quorum autem hx primum notz,hooc sentit: de vocibus enim dicif,quoniam quorum voces primum notesunt,apud omnesegedem suntanima passiones. Vox enim etiam intellectum rei significat, etipsam rem. Utcum dico lapis,et intellectum lapides et ipsum lapidem,id est ipsam substantiam designat.Sed priusintellectum, secundo vero loco rem significat. Ergo non omnia quse vox significat passiones anime sunt,sedilla sola qua prima ; primo enim significatur intellectus,se- 10 299 cundo vero loco res. Sedi sunt ; quorum ergo primum nota sunt voces,eedem sunt Bond omnes homines animae passiones.Est alia quoque scriptura hoo modo se habens : Quorum au- tem he primum nota, he omnibus passiones animae sunt, et quorum he similitudines, res etiam ha. Quod si ita scriptum est, hoc dicere videtur : Osten- dit enim quorum sint note voces, et quorum sint rursus anima passiones ; tanquam si diceret : Voces quod significant, et quorum note sunt, ille sunt anima passiones, et rursus quorum similitudines sunt he que sunt anime passiones, he sunt res ; tanquam rursus si diceret : Quorum sunt similitu- dinesea que in intellectibus atque anim: passioni- bus sunt, ille res sunt. Sed de his disputationes tra- herelongius non vult.Aitenim:De his quidem dictum est, in his quz suntdieta deanima. Alterius est enim negotii.Etenim aliudest principaliter de intellectibus anime disputare,aliud tantum sibi ad disputationem sumere,quantum ad logica possit pertinere peritiam. Quare alterius negotii est principaliter de anime passionibus disputare. Est autem, quemadmodum in anima, aliquoties qui- dem intellectus sine vero vel falso,aliguoties autem cui jam necesse est horum alterum inesse,sic etiam in voce. Circa conpositionem enim elt divisionem est falsitas el veritas. De enuntiatione dicturus in qua veritas et falsitas invenitur, recte prius monstrare proponit, in qua prolatione vocum horum alterum, id est aut veritas aut falsitas inveniri queat. Sed omnis vox animi sensasignificat, quare ex animi intellectibus quid- quid evenerit vocibus indicatur.Ergo nunc hoc dicit: Similitudo est,inquit,quaedam inter se intellectuum atque vocum : quemadmodum enim sunt quedam simplicia qua ratione animi concipiuntur, et consti- tuunturintelligentia mentis,in quibus neque veritas ulla, neque falsitas invenitur,ita quoque in vocibus est. Simplex enim intellectus,ut, verbi gratia,hor.i- nis vel equi, neque falsitatem ullam retinet neque veritatem ; eum enim intelligo simpliciter hominem etsubstantiam ipsam,nihilveri vel falsi in cogitatione retineo. Quod si cursum rursus animi cogitalione perspexero,cogitatioipsa,quoniamsimplicisrei tenet intuitum, veritate et falsitate seclusa est.Sed quando cursum et hominem junxero, et ex his aliquid intel- Jigentia mea fecero, id quoque si voce proferam, hu- jusmodi erit : Homo currit. Tune ex hac substantic etaccidentiscompositioneetconjunctione hujusmodi intellectus fit, in quo vel falsitas possit esse vel ve- ritas.Ergo quemadmoduminintellectusuntquadam aliquoties simplicia verofalsoquecarentia,aliquoties autem cum jam necesse est aut veritatem inesse in- tellectui aut falsitatem, sic est etiam in vote.Nam si simplicem intellectum vero falsoque carentem vox preferat, ipsa quoque vox a veritate et falsitate re- linquitur. Quod si hujusmodi proferat intellectum, quí in se verum falsumvecontineat,ipsa quoque veri falsiqueretinet significationem.Docuitautem perhoc quod ait : Circa compositionem enim et divisionem AN. MANL. SEV. BOETII B D 300 ntellectus passionesanim: Á estveritas falsitasque,in qua prolatione vocis enun- tiationes possumus invenire.Quoties enim substan- tiam cum aecidenteconjungimusatquecomponimus, vel intellecturn intellectui copulamus,ut fieri propo- sitio possit in cogitatione, tunc fit idem in voce. Et est nunc affirmatio, ut : Homo currit. Hominem quippe cursumque composuit atque conjunxit, et inde affirmatio nata est veritatem contínens vel mendacium. Nunc vero negatio, si huic adverbium negativum non junxero, et substantiam ab acci- dente divisero atque disjunxero, ut est: Homo non currit, id non quod est adverbium negativum, ho- minem a cursu divisit atque disjunxit, factaque est inde negatio rursus veritatem falsitatemve signifi- cans. Recte ivitur dictum est circa compositionem quod est affirmatio, vel divisionem quod est ne- gatio, veritatis falsitatisque constare naturam. Nomina igitur ipsa et verba consimilia sunt, sine compositione vel divisione intellectui, ut homo, vel album, quando non additur aliquid, neque enim verum aut falsum est. Nunc quid sit intellectus sine vero vel falso conti- nuata oratione prosequitur. Ea enim, inquit, qua simplicia dicuntur, similia suntsimplicibus intelle- etibus, qui sine ulla compositione vel divisione,ani- mi puro capiuntur intuitu. Cum enim homo vel al- bum, ipsa quidem simplicia sint, et significent ali- quid, nihil tamen neque verum neque falsum desi- gnant. Omneenim simplex nomen vel verbum a ve- ritate et falsitate secluditur. Atqueideo (quoniam ut dictum est)qua&cunquesunt in vocibus,significant - anima passiones, simplices voces, et sine composi- tione vel divisione, similes sunt his intellectibus quos sine compositione et divisione simplex intelli- gentia concipit. In his enim atque hujusmodi nulla neque veritas, neque falsitas invenitur : nisi enim aliquid addatur, ut id quod simplex intelligis, vel perseconstituas essevelei aliquid secundum essecon- jungas, in his veritas et falsitas non erit. Cum enim simpliciter dico homo, si non aliquid addidero, ut verbum Est, et fiat hujusmodi compositio: Homo est, vel hujusmodi aliquid,ut : Homo vivit, quodidem va- let, tanquam si dicam : Homo vivens est; ergo nisi - aliquid hujusmodi fuerit adjunctum, quod intellec- tam rem vel per se esse constituat, ut : Homo est, cum dico,per se hominem esse designavi, vel juncto accidente tale aliquid apponatur,quod idem ei quod est esse significet,ut est : Homo vivit. Vita enim homini juncta est,et vivit idem significat quod vi- vens est,nulla veritas nec falsitas valet intelligi. Hoc autem convenientissimo monstrat exemplo. Signum autem hujus est,et enim hircocervus significat quidem aliquid,sed quod nondum verum vel falsum,si non ess&, vel non esse, addatur ,vel simpliciter,vel se-- cundum tempus. Magnam vim habet exempli hujus Sube URS Non enim scla illa nomina vel verba falsitate ac mendacio separata sunt, quacunque simplicia sunt,sed etiam iila quecunque sunt composita,si sint dicta simpli- citer.Hircocervusenim compositum nomen est,signi, 301 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONR EDITIO PRIMA. 302 fieans hircum et cervum.Sed nisi et autesse autnon À naturaliteressent,quemadmodum ea qua dulcia sunt esse addatur,ut dicamus hircocervus est, vel hirco- cervus non est,£nullus inde veri falsive intellectus poterit provenire. Ipsum enim quanquam sit com- positum,tamen simpliciter dictum, veritati vel fal- sitati proximum non es!.Si quis enim dicat tantum hircocervus, nihil enuntiat, Quod si nihil enuntiat praeter veritatem falsitatemque,quoddam compositum designans nomen auditor intelligit. Quod vero ait vel simpliciter vel secundum tempus, ad hoc valet, ne putaremus tune/fieri solum de nomineenuntiationem, Qum ei presens tempus adjicilur,ut cum dicimus: Hircocervus est,vel hircorcervus non est,in his jam veritas est aut falsitas. Sed non solum si presens tempus designet propositio, sed etiam si preteritum, ut si quis dicat : Hircocervus fuit; vel futurum,ut si quis dieat : Hircocervus erit, enuntiationem facit. Ergo hoc est quod ait vel simpliciter vel secundum: tempus,hujusmodi enim simpliciter facta enuntiatio secundum presens est. Etenim quod presens dici- mus,tempus nonest,sed confinium temporum.Tem- pus autera est aut futurum aut preeterituto;ergo non potest in eo quod est hircocervus veritas aut falsitas inveniri, nisi ei aut esse aut non esse addatur, vel presens significans, quod est simpliciter,vel tempus quod est preteritum aut futurum.Si quis enim sic dieat : Hircocervus est, simpliciter dixit, id est se- cundum presens. Si ,quis autem, Hircocervus erit vel fuit, secundum tempus, futurum scilicet et preteritum. Ic igitur quie erant utilia preelocutus, ad definitionem nominis,disputationis cursu accedit. DE NOMINE. Nomen igitur est vox significativa secundum placitum sine lempore,cujus nulla pars est significativa, separata. Omnis diffinitio genere et differentiis perficitur. Sumpsit ergo ad diffinitionem vocem esse nominis genus.Ostera vero que exsecutus est, pro dilferen- tiisaggregavit.Est autem hujus termini talis expo- sitio: Nomen est, inquit, vox. Sed vocum alie sunt qua significant, ali» qua nihil significant. Nomen autem significat id cujus nomen est. Nomen igitur . est vox significativa. Vocum significativarum alise suntjnaturaliter,alie non naturaliter.Naturaliterest " vox significativa,ut ea quc dolores naturaliter mon- strat aut gaudia.Non naturaliter vero significative . voces sunt,quas secundum positionem esse dicimus. 'Secundumpositionem vero sunt;quassibi ipsi homi- - nes posuerunt,ut cum dixit aliquis:Primusquirebus nomina condidit,hec substantia dicatur aurum,hic lapis, hec aqua, et alia similia. Tales igitur voces secundum positionem sunt. Et ita secundum posi- tionem, quemadmodum ipsis hominibus placuit, a quibus nomina illa formata sunt. Hujusmodi ergo voces qua secundum positionem sunt,secundum po- mentium placitum sunt.Sed nomen non naturaliter significat. Apud diversas enim gentes,diversa sunt nomina.Que autem: apud diversos diversa sunt, ea non sunt naturaliter,sed secundum placitum eorum qui posuerunt, positionemque ponentium.Alioqui si apud Romanos,noneadem suntapud Scylhasamara, nec acida, sed apud ipsos quoque dulcia, et apud omnes gentes sunt eodem modo.Ità quoque omnia nomina;si naturaliter essent,eisdem:- omnes homines uterentur. Quare quoniam nomina naturaliter non sunt,nec naturalitersignificant,secundum placitum sunt, scilicet ponentium atque auctorum,et a qui- bus nomina ipsa rebus impressa sunt.Est ergo no- men vox significativasecundum placitum.Secundum placitum autem positionemque signiticantium:vo- cum,alietempus secum ad significationem trahunt, alie preter tempus predicantur. Tempus secum trahunt, ut est curro et lego, vel cucurri et legi, et quicunque sunt verba. Omne enim verbum cum tempore est. Nomina vero sine tempore sunt. Cum enim dico : Socrates, vel Plato, vel albedo, vel ali- quid hujusmodi,temporibus carent. Nomen ergo vox est significativa secundum placitum sine tempore. Vocum significativarum secundum placitum sine tempore,alie sunt quarum partes aliquid extra si - gnificant,alie quarum partes extra nihil designant. Hac namque vox, qua est, Socrates eum Platone aliisque discipulis, quz est" oratio, et significativa est, et secundum placitum. Partes namque ipsius qua sunt nomina, secundum placitum sunt,et sine tempore.Nulla namque in eane imaginatio quidem temporisinvenitur,sed habet hoc quod partes ejusex- tra significant. Tota namque oratio est, Socrates cum Platone aliisque discipulis ; sed ejus pars Socrates, si a tota oratione disjuncta sit, significat aliquid, Nominis autem pars nihil extra significat ; ipsius enim nominis quod est Socrates, quod disjunctum & tota connexione significat, partes nihil extra de- signant.Neque enim So,nequecra,neque tes,aliquid preter totumra nomen extra designant.Quare rectis. sime diffinitio constituta est: Nomen esse vocem se- cundum placitum designativam sine tempore,cujus partes nihil extra significant. Hoc autem propositis docet exemplis. In nomine enim quod est equiferus,ferus per senihil si- gnificat, quemadmodum in oratione qua est equus ferus. Si enim sit oratio qui dicat equus ferus,duas res significat ; equum et ferum. Utrumque enim est, unumsubstantia,alterum quale.Qui vero dicit equi- ferus,unum nomen est, et ei unum quod significat D subjectum est;quocirca unum quoque permistioista significat: quod si unum significat tota permistio, pars inde separata nihil extra designat.In toto enim nomine quod estequiferus,consignificat quidem ferus per se vero nihil significat ; quod si per se id quod dicimus ferusaliquid significare;arbitremur,nonjam erit pars nominis,sed ipsum erit integrum nomen, et habebit partes fe etrus. Quocirca,quoniam nomi- nibusunum subjectum est,et unum significat totu im nomen, vel si sit equivocum,vel si non sit : canis enim cum sit equivocum, semel totum latrabilem, secundo totum cclestem,et rursus totum marinum significat, quare quoniam quodlibel nomen unum aliquid significat totum,pars ejus separata,et velut 303 AN. MANL. SEV. BOETII 304 a tota composifione se juncta,in qua unum aliquid A qui multi illitterati soni significant, ut sibilus ali" consignificabat, nihil extra significat. Dat. autem differentias simplicium nominum et compositorum. At vero non. quemadmodum | in simplicibus nomi- nibus, sic se habet etiam in composilis. Ín aliis enim nullo modo pars significativa est, in his autem vult quidem, sed niliil significat. separata, ut in. eo quod est, equiferus, ferus. Simplicia, inquit, nominis partes, quoniam non constant ex aliis partibus,ne imaginatione quidem significationis aliquid produnt,ut in eo nominequod est homo, neque ho, neque mo, quidquam signifi- cant, neque significare putantur, idcirco quoniam simplex nomen est.In his vero que composita sunt, quoniam ex duobus signilicativis in unam signifi- cantiam rediguntur,vult quidem significare aliquid pars, sed nihil separata designat. In eo enim quod est equiferus, dat quidem imaginationem aliquam significationis, et putatur significare ferus. Hoc est enim quod dicit; vult quidem, sed nihil extra sepa- ratumque significat.Si enim hoc ipsum ferusut pars nominis dicatur,dimidium nomen dicitur ejus quod est equiferus, dimidium autem nomen nihil desi- gnat. Ergo id quod dicimus ferus, cum alia parte nominis qua est equi unum consignificat, id es equiferus, separatum eliam nihil extra designat, Quod si rureus ipsum nomen extrinsecus,non in al, terius nominis parte ponatur, per se sibi significa. velut nomen. Ergo non .est similis in simplicibu nominibus compositisque partium consignificatios Sed simplicium quidem nominum partes nec ipse: significant,nec significare putantur,Compositorum vero volunt quidem partes aliquid significare, et dant signifieationis imaginalionem, et significare aliquid putantur, sed nullus separatim retinent si- gnificationem. Secundum. placit wm vero. Quoniam naturaliter no- men nullum. est,sed quando fit nota. Tunc enim significat nomen secundum placitum, quando fit nota alicujus rel, id est. quando signifi- cat aliquam rem,ut scindapsus.Quandiu enim huic voci nihil subjectum est,scindapsus nomen non est. Nam nominis est significare subjectum,scindapsus autem subjectum non significat. Non igitur nomen est.Ac rursus eat hujus constituere subjectum, no. minis autem significare. subjectum est. Non enim nomen aliquid diceretur, nisi a subjecti significa- tione hoc traheret, precipue cum nomen dicatur quasi notamen. Itaque cum scindapsus subjectum signifieat nomen est. Constat igitur nomen esse se- cundum placitum, sed tunc quando fit nota, id est quando aliquod subjectum significat. Nam designant et illitterati soni, ut ferarum, quo- rum nullus esi nomen. Dixerat superius in difünitione, nomen esse se- cundum placitum,non natura. Hoc autem nuno di- ligentius monstrat dicens nihil esse nominum natu- raliter. Atque ideo non illi sufficit ad diffinitionem quod est significativa vox,nisi illad quoque adderet .quod secundum placitum vox significativa est.Alio- G quid interdum signifieat. Ferarum quoque muto- rumque animalium voces interdum aliqua signifi- catione preditas esse perspieimus. Quedan) enim vox canum iram significat, hinnitus quoque equo- rum sepe alterius equi consuetudinem quaerit. Sed hac naturaliter significant,atqueideo nomina sunt; quod igitur naturaliter significat, nomen non est. Atque haec hactenus.Nunc quemadmodum facta sit definitio videamus. Quod dixit nomen esse vocem, traxit a genere definitionem.Quod significativam esse consequenter apposuit,nomen ab non significanti- bus vocibus separavit. Quod secundum placitum, a naturaliter significantibus vocibus natura nominis divisa est.Quod sine tempore,ad verborum discre - pantiam respicit.Quod ejus nullam partem extra si. gnificare propositumest,idcirco dictum est utnomen &b orationibus distare videretur. H:ctenus quidem detota nominis definitione tractatum est, et qui- bus differentiis ab aliis vocibus distare possit no- men explicitum est.Nunc autem quz videntur inde- finitionem nominis incurrere, an nomina sint, diligentius querit. Non homo vero non est nomen. At vero nec positum est nomen quo illud. oporteat. appellare. Nam neque oratio, neque negatio est, sed. sui momen infinitum, quoniam simililer in. quolibet est, et quod est, et quod non est. 'áts Nunc disserit qualia esse arbitrari oportet, qua: cum sub definitione nominis quidem eadant,integra tamen nomina non esse videantur. Unde fit ut his . diligentissime distributis,integerrima hominis defi- nitio concludatur. Hoc enim quod dicimus non . homo quid sit,ambigitur.Oratio enim non est. Om- nis enim oratio verbis nominibusque conjungitur. Hoc autem quod dicimus non homo,duabus quidem partibus constat, sed unum jin se retinet nomen, verbum vero non habet. Negativa enim particula, qua est non,neque nomén est neque verbum. Rur-- sus negatio non est.Omnis enim negatio verum fal- - sumve significat. Non homo vero quod dicimus, neque verum est neque falsum.Nisi enim (ut supra ait) aliquid quod sit proximum ad id quod est esse - addatur, nulla veritatis aut falsitatis ratio in qua- libet orationis partium compositione perficitur. At vero non homo nomen non est.Omne enim nomen unam rem significat definitam, ut cum dicimus homo,substantiam significat nec quamlibet,sed ra- - lionalem atque mortalem.:Eodem modo et ecetera nomina.Qui vero dicit non homo,hominem quidem - tollit.Quid autem illa significatione velit ostendere; nou definit, potest enim quod homo non est, et - equus esse,et canis, et lapsis, et cetera quz&ecunque homo non fuerint. Quare quoniam id quod definite. significare potest, aufert in eo negativa particula, - quid vero significare debeat, definite non dieit, sed - multa atque infinita unusquisque auditor intelligit. Dieatur, inquit, nomen infinitum. Hoc enim quod - dicimus non homo,tam multa significat quam multa sunt quz a definitione hominis disjunguntur. Sed 305 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA. 306 hoc Aristoteles vocabulum, cum infinitum momen A enuntiationem facit,aut negativam,ut Socrates est, vocaret,primus irvenit.Apud antiquiores enirm ista quidem erat dubitatio, sed huic differentie qua dit- fertnomen definitum ab hujusmodinominequod cum negatione proponitur, impressum vocabulum non erat, quod ipse testatur dicens : At vero nec po- situm est nomen quoillud oporteat appellari, Nullus enim posuit vocabulum quo oporteat ap- pellari id quod dicimus,non homo;Aristoteles perspi- eaciter infinitum nomen hujusmodi predicamen- tum censuit appellari. Catonis autem vel Catloni,et quxcunque talia sunt, non sunt nomina, sed casus nominis. Omnis,inquit,casus alterius casus est. Itaque fit ut quicunque casus sit alterius inflexio videatur. Ergo quod dicimus hujus Catonis,vel huio Catoni, vel alia bujusmodi,casus nominum sunt.Unde fit ut hi casus inflexiones quoque dicantur,sed omnis in- flexio alievjus inflexio est. Quod autem inflectitur, ab eo quod ipsa inflexio fit prius est, quare cum id quod dicimus Cato nomen sit, et sit primum, distat ab inflexionibus suis.Inflexio autem nominativi ge- nitivus est, et caeteri. Nullus enim dixerit recte nominativum casum esse.Si enim id quod dicimus Cato alicujus casus sii, cujus casus esse possit, oportet ostendi,sed ante id quod dicimus Cato,nul- lus przedicatur.casus: igitur quoniam Cato;nomen nullius inflexionis est, nec omnino casus est. Ceteri autem casus qui dicuntur nominativi inflexione for- mantur, Catonis, et Catoni, Catonem ; qnare si distant ea que ab inflexione nascunt ab his que inflectuntur, distant quoque hi qui omnes casus, quisunt Catonis,Catoni,Catonem,abeo quod est Ca- to,id est a nomine principali:sed hic Cato nomen est, casus igitur nomina non sunt. Aliud enim est ipse casus, aliud cujus esl casus. Quocirca si nominis hac omnia casus sunt,hec nomina non sunt.Atque ideo prudenter veteres omnes casus genitivum,da- tivum ,accusativum,vocativum, ablativum, suis di- versisque nominibus vocaverunt.Primum vero alias rectum,quasi a nullo inflexum,alias nominis ipsius vocabulo nominativuin dixerunt. Quare nunc hoc - Aristoteles exsequitur, qui casus nominum vide- antur non esse nomina,sed tantum nominum infle- xiones, id est casus. Ratio aulem ejus in aliis quidem eadem est,sed. dif- [eri.Quoniam cum est,vel fuit,erit, adjunctum, neque verum neque [alsum est ; nomen vero semper, ut Ca- tonis est, vel non est, nondum enim aliquid verum dicit aui falsum. . Ratio,inquit,id est definitio nominis et casus no- minis,eadem est,nam sicut nomen vox significativa est secundum placitum sine tempore, ut ejus pars nulla extra significet, sic etiam casus. Nam vox est et secundum placitum designativa,et cujusseparate partes nihil extra designanl. Ergo eadem diffinitio . ratioque nominis est et casus normiuis, sed his una additur differentia, quod omne nomen cum eo quod dieiturest,autnon est conjunctum,aut affirmativam vel Socrates non est.Hic enim quoniam veritas aut falsitas incidit, enuntiationem esse necesse est ; in casibus vero quamvis addas est, aut non est, nulla inde affirmatio neque negatio fit. Neque enim in hos ulla veritas aut falsitas cadit. Si quis enim dieat, Socralis est, Socratis non est, vel Catonis est, Ca- lonis non est,quid sit vel non sit non apponens,cum simplici casu,est,aut non est,jungens, imperfectam faciet orationem a falsitate ac veritate disjunctam. Quarenulla enuntiatio est. Ergo differt nomen a cagu, quod nomen quidem cum est, aut. non junctum, vel verum vel falsum facit.Casus vero neque verum dicit neque mentitur.Etenim nullo alio additotrunca est atque imperfecta sententia; sed quorsum istuc? ut definitio scilicet nominisintegerrima compleretur. Etenim jam nune definitio nominis hoc modo est: Nomen est vox signifleativa, secundum placitum, sinetempore,cujusnulla pars significativa est sepa- rata, definitum aliquid significans,cum est aut non est juncta faciensenuntiationem.Sed de nomine hac- tenus, Nunc verbum diligentissima definitione de- terminat. DE VERBO. Verbum autem est,quod. consignificat tempus,cujus pars nihil extra significat, et est semper eorum. qua de àltero praedicatur, nota. Verbum distat a nomine in hoe solo quod nomen sinetempore est,ut supra jam dictum est, verbum vim temporisin significationibus trahit, et esset qui- dem plena definitio verbi, si alia in ea omnia que - C in nomine posita sunt ponerentur, hoo solo discre- pante quod verbum consignificat tempus, essetque definitio ita: Verbum estvoxsignificativa secundum placitum,cujus nulla parsextra significativa est;sed quoniam sunt illa nomini verboque communia, pro- - prium autem verbi est consignificare tempus;a pro- prietate definiti,scilicet verbi, quaa diffinitione nomi- nissegregratur, verbum voluit diffinire. Diligenter autem ait,consignificat. Nam significat nomina tem - pus,utdies,ut annus, hac enim temporum nomina sunt.Verbum autem proprie consignificat tempus, principaliter enim aut passionem designat,utactum, utcum dico, aceuso vel accusor. Sed cum ipsa actus passionisque significatione, vim quoque secum tem- poristrahit, utille actus aut passio preter preesens, D aut futurum, aut preteritum,aut quod inter he est, esse non possit. Et est semper eorum que de altero predicantur nota. Sensus hujusmodi est: Omne, in- quit,verbum significat aliquod accidens,quod acci- dens semper de altero predicatur. Nam si omne verbum aut actionem aut passionem designat,actio vero et passio in accidentibus numerantur, omne verbum vim significat accidenlis; sed accidens sem- per de eo praedicatur quod sibi subjectum est,ut al- bum de corpore, et durum de ferro. Quale omnia verba ejusmodi aliqua designant, que semper de altero predicantur, quod per hoc scilicet dixit,quod ait verbum notam esse, id est significationem eorum qua de altero predicantur, quod idem valettanquam 307 AN. MANL. SEV. BOETII 308 si diceret: Verbum semperaccidentia significat, quo- A poterant, et verba non esse, a verbi ratione et pro- rum hec natura est ut semper de altero predi- centur;cujus enim qualibet res nota est,hanc ipsa qua nota est, designat. Dico vero quoniam consignificat tempus, ut cursus quidem nomen esl,currit autem verbum, consignificat enim nunc esse. Supra in nominis diffinitione proposuit nomen esse sinetempore, quod nune quoque hoc monstrat exemplo, et diligentissimo quidem.Nam idem pre- dicamentum ad nomen relatum sine temporis consi- gnificatione monstratur, ad verbum vero, videtur esse cum tempore. Cursus enim simpliciter dictus ut nomen et ut res propria, sine tempore est, si vero in actionem, qua verbi semper est inducatur, prietate disjungit. Non currit vero, et non laborat, verbum non. dico. Consignificat etenim tempus, et semper de aliquo est. Differentiz autem huic nomen non est. positum, sed fit infinitum verbum. Sicut in nomine fecit,ita quoque in verbo ad inte- gram definitionem verbi proprietatemque contendit. Ait enim, non currit, non esse verbum. Et idcirco quod verbum omne finitum aliquid designat. Non curritautem quemadmodum infinitum sit, paulo post demonstrabitur quod neque oratio est. In hoe enim quod dicitur non currit, neque duo verba sunt,ne- que duo nomina, neque nomen et verbum,qua sola possunt jungere orationem.At vero negatio non est, mox proprietatem verbi ac temporis in se suscipit p etenim tota imperfecta sententia est,sed neque huioc, significationem.Curritenim verbum est, etsignificat actionem, etcum eadem tempus ostendit, monstrat enim nunc esse, jd est presens tempus. Consigni- fieat autem idcirco dictum est, quoniam quod dici- mus currit, actum quidem quemdam significat,cum eo vero actu in ipsa significatione verbi presenstem- pusinducitur,atqueideo diligenter ait consignificat. Et est hec verborum subtilitas in Aristotele mirabilis. Et est semper eorum quae de altero dicuntur. nota, ul eorum qua de subjecto vel in subjecto sunt. Semper, inquit, Verbum ea signifieat quz de al- tero predicentur. Que sint autem hec quanquam brevissima, ipse tamen ostendit. Est autem consue- tudo Aristotelis ea qua accidentia sunt, in subjecto esse dicere.Nec non etiam eadem ipsa accidentia de subjecto praedicari, idcirco quod omnia quecunque accidentia sunt, vel denominative, vel quolibet alio modo.et de subjecto predicantur, et in sübjeclo sunt. Nune ergo hoc dicit, tale quiddam significat verbum, quod semper aeeidens sit, quod acci- dens vel in subjecto semper, vel de subjecto predicatur. Est alia quoque expositio hoc modo, de subjecto dicitur genus semper ad species. Ergo eorum que sunt accidentia, alia sunt individua, alia generalia,et illa quidem qua sunt individua, in subjecto tantum sunt, ut quodlibet particulari cor- pori accidens, alia vero suut generalia accidentia, qu: de aliis accidentibus predicantur, ut de subjec- tis, ut est color, namque predicatur de albedine et nigredine et ceteris. Ergo nunc omne, inquit, ver- bum quiddam quod de altero predicatur,significat. Sed hoc hujusmodi erat, quod aut particulare sit,et insubjecto tantum ,utest,currit.Cursusenim denul- lo alio predicatur subjecto, nisi tantum in subjecto est,autgeneraleeritillud accidens et univeraale,ut de alio rursus accidente praedicetur ut de subjecto, ut sidicam movetur. Hoc enim quod dicimus movetur, de subjecto cursu predicatur, qui currit enim mo- vetur. Significat igitur verbum aut particulare acci- dens, quod est tantum in subjecto, aut universale, quod de alio accidente velut de subjecto predicatur. Hactenus definitionem verbi distribuit. Nunc vero sicut fecit in nomine, ea que in verbum incidere inquit, antiquiores posuere vocabulum. Hec enim differentia que est non currit, et non laborat,que a verbo puro et simplici distat, nullo apud antiquiores vocabulo nuncupata est. Differentiam autem vocavit id quod dicitur non currit, et non laborat, ab eo quod est currit et laborat.Sed quoniam his nullum estnomenab antiquisimpositum,Aristoteles nomen ipse constituit dicens:Sit verbum infinitum.Alioqui maximam dubitationem facit hujus predicamenti similitudo, quod ipsum quidem predicamentum vox est designativa secundum placitum,et de altero pre-: dicatur, et consignificat tempus, idem scilicet quod verbum quod est currit. Sed hoc solo differre per- spicitur, quo? illud finitum verbum est, hoc infini- tum.Curautem hoc infinitum est, continua ratione perseqaitur. Quoniam similiter in quolibet est, et. quod. est, "e quod. non est. Infinitum,inquit, verbum est, quoniam cum de al tero semper predicetur (non currit enim de altero dicitur), tamen &eque vel de subsistente re,vel de non gubsistente praedicari potest,utin eo quod est,homo non currit, homo res est subsislens.Ergo dicitur id, quod est non currit, de homine, id est de re sub- sislente. Rursus dicimus, chimewra non currit, chi- mera vero non est, nec omnino subsistit.Et potest de ea vere dici, quod omnino non currit. Ergo id quod est, non currit, etde ea re que subsistitatque est in rebus dicitur, et de ea qua neque est, neque esse poterit, predicalur; quare infinitum dicitur verbum. Nec solum hoc, sed illud etiam, quod cui dicit currit, rem quam quisque faciat,definite signi- ficat. Cum vero dicit, non currit, ipsum quidem cur- sum videtur auferre, sed utrum sedeal,an jaceat,an | ambulet, an aliquid aliud faciat non relinquit.Quare quoniam et ea qui sunt, et ea non sunt, infinita - sunt, et de his omnibus predicatur,quoniamque id quod tollit finitum est, quod vero ponit infinitum, propter hoc, verbum vocabitur infinitum. Similiter autem. curret et currebat verbum non esty : sed casus verbi.Differt autem a verbo quod hoc quidem consignificat presens tempus, illa vero qu& circa sunt. Utin nominefecit cum casusa nominibus distinxit, 309 itaquoquecasus verborum nunc averborum ratione disjungit.Curret enim quod futurum est,vel curre- bat quod preteriti retinet partem, vel cucurrit quod est integrum perfectumque preteritum, non sunt verba,sed verborum casus,presens enim aut futu- rum exspectat,aut preteritum relinquit.Atque ideo futurum tempus ad presens tendit, preteritum a presenti inchoat.Unde fit ut principaliter contineat verbum id quod est presens,ut sit verbum integrum quod presens designat.Hec autem que preter pre- sens in aliqua significatione sunt, non sunt verba, sed verborum casus.Hic quoquesicutin nomine fecit, verborum et casuum differentiam prodit. Ait enim; Omne verbum presens significat tempus.Casus ver- borum illud tempus significat, quodcircaipsum pre- sens est,idque complectitur.Complectuntur autem id quod est presens, circa quod ipsum sunt, futu- rum et preleritum tempus;inter utraque enim tem- pora presens locatur. Quidquid ergo vel futurum tempus,vel preteritum significat, que tempora pre- sens complectuntur et circa sunt, non verba, sed verborum casus dicuntur.Est ergo integra definitio verbi. Verbum est vox significativa secundum placi- tum cum tempore,cujus nulla pars extra significa- tiva est separata,definitum aliquid significans, pre- sentis significationem tenens. Quoniam vero pars verbi nihilex!ra designet,ex eo manifestum est quod ne nominis quidem pars quidquam extra significat. Ipsa itaque secundum se dicta verba, nomina sunt, ei significant aliquid .Constituit enim qui dicit intel- lectum, et qui audit quiescit. Subtilissimum quidem ingreditur sensum,sed est hujusmodi:Omne,inquit,verbum per se et sinealte- rius conjunctione prolatum,nominis quodammodo speciem tenet, et vere nomen est. Cum enim dico, Homo currit,tunc id quod dixi currit, ad hominem referens integrum feci verbum,quoniam sine dubio semper de altero predicatur.Bin vero per se dixero currit,suum quiddam quodammodo facio ipsum cur- rit,cum nullo alio jungens,et fi& mihinomen. Unde Greci quoque his per se dictis verbis,aliquoties ad- dunt articularia preepositiva, ut est tà vpbyetv, 105 xapéystv.Si quis enim dicit, velocius est id quod est currere eo quod est ambulare,in illo nominativum junxit articulum, dicens,id quod, est, currere;in illo vero ablativum,dicens,eo quod est ambulare. Velut si quis in nomine dicat,id quod est scamnum levius est eo quod est ostium, hoc quod diximus,id quod est scamnum,ad ipsum scamnum articulare prepo- sitivum junximus,tanquam si diceremus,hoc scam- num.Et quod rursus diximns,eo quod est ostium, tanquam si diceremus, hoc ostio. Ita quoque cum dicimus, velocius est id quod est currere eo quod est .ambulare,hoc quod dieimus,id quod est currere, ita ponimustanquam si dicamus,hoc currere;et rursus, eo quod. est ambulare,lanquam si diceremus ablati- vo modo,ambulare,quasi translatum ad nomen git, dictumque sit hac ambulatione.Quare per se dicta verba nomina sunt.Et est hujus rei probatio quam IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA. 810 A ipse Aristoteles ponit. Cum enim simplex dicimus DB D nomen,auditoris inchoat intellectus eum nostra pro- latione,et dum proferimus,dicentis sequitur vocem, et tunc quiescil,cum illud noinen fuerit expletum. Qum enim dico, Hippocentaurus,ingreditur a prima syllaba audientis intellectus,et nsque ad finem to- tius nominis non quiescit. Ubi vero extremam au- dierit syl'abam,mox quid dietum sit auditor intelli- git,et ad ejus intelligentiam conquiescit.Siec ergo et in verbo, cum dicimus currere, intellectus quidem audientis per ejus syllabas qui sunt, cur, et re, et rursus re, vadit ; sed ubi extremam audierit sylla- bam,mox totius verbi capiens significationem intel- lectus quiescit.Ergo verbum per se dictum nomini simile est, et est quodammodo nomen. Sicut enim in nomine is qui dicit,intelleetum audientis ultime syllabe prolatione,et totius nominis perfectione con- stituit,et is qui audit quiescit, et ultra ejus intelli- gentia non progreditur, ita quoque et verbum, si per se dicatur, audientis constituit intellectum,quod si cum alio conjungatur,nondum tota intelligentia constituitur audientis.Ut cum dico, Socrates ambu- lat,in solo ambulat,quod est verbum,non consistit perfecta sententia, nisi in toto, quod est Socrates ambulat. Rursus cum dico, ambulare, moveri est, non in unoquoque horum verbo sententia constituta est,sed in tota oratione conquiescit,auditor. Idcirco quoniam si verbum de verbo altero subjecto predi- cetur,utriusque verbi significationem jungit auditor, el non per se verbum ipsum considerat quod dicitur, sed ad alterum refert, utambulare moveri est,ambu- lationem ad motum,vel Socrates ambulat,ambula- tionem ad Socratem.Tuncergo fit integrum verbum, cum refertur ad alterum.Atsi simpliciter preedicetur, verbum nomen est,idcirco quod sicutnomen dictum, ita quoque verbum audientis constituit intellectum. Sed si est, vel non est, nondum significat, meque enim signum esL rei,esse vel non esse. Sed quanquam nomen sitjinquit, verbum,et ali- quid definite significet per se dictum,solum tamen non faciet enuntiationem,neque verum aliquid fal- sumve constituet,Hoc est enim quod ait:Sed si est, vel non est,nondum significat. Ad affirmationem re- ferens quod dixit,sed siest;ad negationem, quod ait, vel non est.Nihil enim horum significat verbi per se predicta prolatio.Cum enim dico,currit,hoe ipsum currit significat quidem aliquid,sed si est aut non est nondum significat.Neque enim esse signum est rei, aut non esse. Quod tantum valet, tanquam si dicam, id quod dico currit, non significat esse ip- sum cursum,aut non esse. Si enim significaret, ita diceretur : currere est, velcurrere non est. Nunc autem currit non designat esse ipsam rem vel non esse.Dicitur enim solum,et est intellectus quidam, sed neque affirmationem significat, neque negatio - nem, idcirco quod neque ponit rem esse, nec eam interimit. Quod per hoc monstravit quod ait : Ne- que enim esse signum est rei, vel non esse,id est neque enim quodlibet verbum ita preedicatur,ul si- 311 AN. MANL. SEV. BOETII 313 gnum sit rei illius de qua predicatur,quoniam est, À gnant, orationis vers pars aliquid separata signi- vel quoniam non est. Nec si hoc ipsum,est, purum dixeris, ipsum enim nihil est, consignificat autem. quamdam compositio- nem,quam sine compositis non est intelligere. Est verbum,junctum cum alio verbo vel nomine, solet facere propositionem, ut, homo est, vel, cur- rere est.[Ipsum autem est purum si dictum inquit, fuerit,neque verum est,neque falsum,a quo omnes pene enuntiationes fiunt, qui sunt simplices: ergo neo si hoc ipsum est purum dixeris, esse aliquid, aut non esse significat, id est aut affirmat, aut ne- gat,idcirco quod ipsum est simpliciter dictum nihil est.Non quod omnino nihil significet,sed quod ni-. hil veritatis habeat neque falsitatis,id est non nihil est ad significationem,sed ad veritatis falsitatisque significationem,de qua nunc tractabitur.Cur autem B nihil veri falsique monstret,ostendit:est enim duo- bus modis dicitur,ut verum falsumque designet,aut cum unam rem quamlibet propria compositione con- stituit,ut cum dico : homo est, ipsum est cum ho- mine junctum, atque compositum esse hominem conslituit,et fit exinde enuntiatio : aut rursus cum due res per ipsius verbi compositionem copulatio- nemque junguntur,ut est, homo animal est. Homo namqueetanimal copulanturatquejunguntur perid quod dicitur,homo animal est.Ergosiomnisveri fal- sique in enuntiatione significatio,ejus quod dicitur est,in compositione est,cum aut sua compositione aliquid esse constituit,aut duas res copulat atque componit,vis ejus qus in enuntiationibus proposi- tionibusque monstratur,in veri falsique scilicet desi- gnatione,prater ipsas compositiones,in quibus hoc solet efficere,nulla est;atque hoc est quod ait: Con- significatautem quamdam compositionem,quam si- necompositis non est intelligere.Cum enim dicoest, nihil significavi quid sit,aut non sit.Quod si faciam enuntiationem,componam necesse est,ut,homo est, aut,homo animal est.Quare si omnis ejus vis in veri falsique enuntiatione ad compositionem refertur, cum preter compositionem dicitur,quod in compo- sitione designare potest, ià prater compositionem non designat, polest autei; compositione facta ve- rum falsumque in enuntiatioue monstrare.H:o igi- tur sine compositis in verbo est, nullus valet ad- vertere.Recte igiturdictum est consignificare quam- dam compositionem, que sine compositis intelligi non valeret. DE ORATIONE. Oraléo autem est vox. significativa, cujus partium aliquid significativum est separatum,ut dictio non ut affirmatio, vel negatio. Omne quod compositum esl, eorum suscipit na- turam ex quibus totum compositi ipsius corpus ef- ficitur. Quare quoniam oratio verbis constat atque nominibus, quae significativa sunt, recle. quoque oratio significativa esse definitur.Sed distat oratio ab his ex quibus ipsa effecta est, id est nominibus atque verbis, quod eorum partes nihil extra desi- ficat. Nam si nomen et verbum partes orationis sunt,hec autem per se significant,non est dubium separatas orationis partes significare. Quid autem designent, sequenti determinatione monstrabit, Si- gnificant igitur partes orationum,ut dietio semper, non ut affirmiatiosemper vel negatio.Nunc autem di- ctionem dicit simplicem verbi aut nominis nuneu- pationem : sunt enim quedam orationes, quarum partes ita significant quasi affirmatio,ut in ea ora- lione quz est, sidies est,lux est, id quod dicimus lux est,totius orationis pars est,et ita est significa- tiva ut quedam alfirmatio.Sed non omnis oratio af- firmationem habet in parte,hecenim ipsa que dieit lux est, babet in partibus id quod dicimus lux, et rursus id quod dicimus est,sed neutra ipsarum af- firmatio est,sed tantum simplex dictio.Omnis ergo oratio dictionem quidem habet in parte, non vero omnis oratio affirmationem.Recte igitur dietum est partes orationis signi(icare,ut dictionem,non ut af- firmationem. Quid autem sit dictio,ipse paulo post clarius demonstrabit, Dico autem, ut homo, significat. enim aliquid, sed non quoniam est, aut non est, sed erit affirmatio vel negatio si aliquid. addatur. Sed non una hominis syllaba. Quod supra posuit dicens, orationis partes ut dictionem signifisare, non ut affirmationem, hoc convenienti monstravit exemplo : Homo, inquit dictio est, et est pars orationis, si in tota oratione ponatur, ut est, homo animal est. Ergo id quod C dicimus homo, dictio quzedam est, sed atfirmatio non est. Cum ergo nomen hoc, id est homo, pars orationis sit, et affirmatio non sil, docet verum. esse quod dicitur, orationis partes significare, ut dictionem, non ut affirmationem. Docet autem illa res nomen hoc affirmationem non esse,quod in af- firmatione semper veritas aut falsitas invenitur,no- men vero simpliciter dictum, neque verum neque falsum est.Quare nomen hoc, id est homo,ut affir- matio non significat,sed designat aliquid simplex, significat igitur aliquid,ut dictio.Hac autem dictio. si ei addatur aliquid, ut verbum est, aut quodlibet. verbum aliud quod enuntiationem possit efficere, erit affirmatio, Si enim quis dicat, homo est,vel homo vivit, fit affirmatio, atque hoc est quod ait, sed erit affirmatio, vel negatio,si quid addatur.Si enim aliquid ita apponatur vel appositum ita nege-. tur,ut enuntiatio constitui possit, affirmatio nega- tione perfieitur. Si quis enim dicat, homo vivit, af- firmatio ést;homo non vivit, negatio. Docet autem dictionem esse vocem secundum positionem perse - significantem per hoc quod ait,sed non una hominis: syllaba. Una enim hominis syllaba dictio non est». idcirco quod nihil per se separata significat,ut ho, et mo,et in ceteris, ut supra ostendimus. Omnis enim hujusmodi pars que per se nihil significat, non est dictio,sed tantum in toto nomine quiddam f positum designat et consignificat, ut in eo quod. ipse ponit exemplo : e 313 IN LIBRUM DRE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA. 314: Neque enim in €o quod est sorex, rem, significat, À ticae convenientior est consideratio .Enuntialiva vero, sed vox nunc est. sola. In duplicibus vero significat quidem aliquid, sed non secundum se,quemadmodum diclum esi. In eo, inquit,quod est sorex,rex videtur quidem aliquid significare;sed cum toto nomine consigni- ficat potius quam quidquam per seipsum designet quemadmodum supra jam dictum est. Docuit enim supra partes nominis nihilomnino significare sepa- ratas.Quod ergo dicit, sed non secundum se,id est in eo quod est sorex,rex per se nihil significat,sed tantum quiddam consignificat, quod cum tota no- minis compositione designat, cum et so syllaba et rex juncta in unum, id quod est sorex,in tota syl- labarum conjunctione designet. Estautem oratio: omnis quidem significativa, non sicut. instrumentum, sed quemadmodum diclum est, secundum placitum. Plato nomina naturalia esse constituit, et hoc hine probare contendit quod quedam supellex,et quodammodo instrumentum sit,invicem sensa pro- dendi.Naturalium vero supellectiles suntnaturales, ut oculiinstrumenta quidem sunt videndi,qui visus res naturalisest.Quareoculosquoque naturales esse necesse est,itaetiam oratoriorerum naturalium su- pellex est,atque instrumentum,id est sententiarum. Quare ipsa quoque oratio est naturalis.Aristoteles autem dicit, non secundum naturam esse oratio- nem,sed secundum placitum. Quocirca nec oratio- nem esse suppellectilem naturalem. Quod enim di- cit, non sieut instrumentum,non dicit non per hoc instrumentum sensa proferri,sed tantum rem esse orationem secundum positionem,per quas proprias sententias demonstremus. Cujus enim rei partes ad placitum sunt,ipsa quoque ad placitum est.Sed orationis partes nomen et verbum sunt,hac autem sunt ad placitum,non natura.Oratio igitur ipsa se- cundum placitum positionemqueest,sed non estna- turaliter constituta.Estautem integra definitio ora- tionis : hec :Oratio est vox significativa secundum placitum, cujus partes aliquid extra significant. Enuntiativa vero non omnis, sed illa in qua verum vel falsum esi, non autem omnibus inest, ul depreca- Lio, oratio quidem est, sed neque vera, neque falsa. Orationis (ut supra jam diximus)multe sunt spe- cies: est enim oratio prima optativa,ut.Utinam tibi istam mentem dii immortales dentlSecunda, vocati- va, ut Heus tu. Tertia, imperativa,ut Cape,da hoc, Portio.Quarta, deprecativa, ut,Jupiter omnipotens: precibus si flecteris ullia.Quinta,enuntiativa,ut dies est, dies non est. Sed in hac sola specie orationis veritas et falsitasinest,inillisveroceteris minime Volens autem Aristoteles ostendere multas esse ora- tiones,et non omnem orationem esse enuntiativam, hoc addidit ; Deprecatio oratio quidem est,sed ne- que vera neque falsa Etenim deprecatio in oratio- 'nis speciebus ponitur, sed nulla in ea veritatis na- tura falsitatisque cognoscitur. ' Caterg igiturrelinquantur.Rhetoricae enim vel poe- B praesentis est speculationis. Deprecativam, inquit,et optativam,et vocativam, et imperativam, poetis atque oratoribus relinqua- mus.[llis enim vel ad immittendos vel ad movendos affectus cetere orationis species assumaniur, Nos vero philosophi quibus veritatis falsitatisque discre- tio est cure, de illasola oratione tractamus in qua utrumlibet horum possit agnosci. In enuntiatione vero aut veritas inest aut falsitas, quocirca.nosquo- que de enuntiatione tractemus. Es aulem una, prima oralio enunliativa,af firmatio, deinde negatio ; aliz vero omnes conjunctione unz. Enuntiativarum orationum alie sunt per se une, ut est,homo animal est ;aliee conjunctione un, ut est, si homo est,animal est.Homo est enim et ani- mal est,due sunt,sed addita conjunctione que est si,una redditur.Earum autem qus unc per se sunt prima est affirmatio,secunda negatio.Hoc enim toi- lit negatio quod affirmatio ante constituit, et hoc negatio dividit quod illaconjunxit.Enuntiativarum igitur orationum earum qu: sunt per se ung,pri- maest affirmatio, deinde negatio. Ali& vero sunt non per se une, sed cum plures sint naturaliter, una fiunt conjunctione. Necesseest autem omnem orationem enuntiativam ez verbo esse,vel casu verbi.Etenim hominis ratio,st non est, aut erit, aut fuil ,aut aliquid. hujusmodi addatur, nondum. est oratio enuntiativa. Aristotelis in Greco textus non habet ita ut n os supra posuimus, sed hoc modo:Etenim hominissi non aut est,aut erit,aut fuit, et caetera. Subintelli- gendum relinquente philosopho,quod de ratione di- ceret,id estde diffinitione quam Greci Aóyov dieunt. Sed cum suprade oratione tractasset,quc apud illos similiter Aóyoc vocatur, dum de hominis ratione;id est definitione vellet dicere,quoniam non significat verum vel falsum,nisi ei aut est, aut erit, aut fuit, addatur, communione vocabuli usus, ad Aóvov de quo superius tractabat, retulit, ut non orationem intelligeremus,sed potius rationem.De qua renune illis satisfacimus qui Graeceorationis pertiri nos for- te culpabunt,cur quod illic non fuit,nostre transla- tioni adjecerimus. Nos enim ad faciliorem intelle- ctum Latine orationi famulanteshoc apposuimus, quia deorationeloquentibusintellectus ad rationem, nisi id esset adjectum ,transferrinon poterat.Totum vero quod dicittaleest:enuntiative orationes sisunt simplices,has verba constituunt. Ex duobus enim nominibus solis enuntiatio non fit,eex nomineautem et verbo fit, ut est, homo vivit.Fit quoque ex solis verbis ut est,ambulare moveri est.Fit etiam exca- su verbi, ut Socrates fuit, vel etiam,dies erit. Erit enim et fuit verbicasussunt.Quocircaenuntiativam orationem simplicem sola maxime verba consti- tuunt.Eorumque ponit exemplum ,in quo cum plura sint nomina,nisi addito tamen verbo ipn enuntiatio- nis proprietatemet significantiam non venit,utest de- finitio hominis.(Ratio enim hominis est speciei defi- 915 AN. MANL. SEV. BOETII 316 nitio.) Cui si non aut est, aut non est,aut aliquid A dictiones solum sunt, quoniam cum dieta fuerint hujusmodi addatur,enuntiatio esse non poterit.Nam si quis dicat, Animal rationale mortale,nulla in eo adhuc falsitas aut veritas intelligitur. Si vero adda- turest,utsit, Animal rationale mortale est, enuntiatio sine ulla dubitatione perficitur. Solum igitur ver- bum enuntiativam simplicem continet orationem. Quare autem uuum quiddam est el non multa ,ani- mal gressibile bipes,neque enim eo quod propinque di- cuntur, unum erit.Est autem alterius hoc tractare ne- g otii. Cum de simplicibus atque unis orationibus loque- retur,definitionem hominis interposuit,de qua nunc hoc dicit.Ita quidem interposita est definitio homi- nis,tanquam si una esset oratio.Cur autem una sit oratio nunc, inquit, dicere intermittemus. Neque enim ideirco una essesputanda est, quia continue dicituretsibimet propinque,animal gressibilebipes. Posset enim videri horum continua,etsub una pro- latione dicta, unam facere?enuntiationem; sed hoc Aristoteles negat.Nam non idcirco una oratio est. quia propinque et continue dicitur.Cur autem una sit, alterius est hoc tractare negotii,et de eodispu- B tat in his libris quos Metaphysica inscripsit, quod est primi opus philosophi. Nobis autem hoc in se- cunda editione monstrandum est. Es autem una | oratio. enuntiativa vel que unum significat, vel conjunctione una. Plures autem, quz pluar, et non unum, vel inconjunctz. Duplicem modum unarum multarumque oratio- num esse denuntiat.Estnamqueunaoratio velcum unamrem significat,vel cum conjunctione unaest,ut est ea qua dicit,animal rationale mortale homo est: hancenim hujusorationissententiam nullus in mul- tas significationes diducere poterit,sed unum quod- damsignificat,etest preter conjunctionem.Alia vero oratio estuna,quea per conjunctionem una est,ut,si dies est, lux est.Est ergo una oratio que vel unam rem significat,vel conjunctione jungitur.Plures au- temsuntque plura significant,utest,canis movetur. Hanc enim potest et adlatrabilem et ad marinum et ad colestem auditor advertere,atque ideo quoniam multa significat,non est unaoratio,sed plures.Sunt quoque orationes per se plures et numero et signifi- calione,qu: nulla conjunctionecopulantur,utsi quis dicat,sol est,pax erit,nox est, coelum volvitur. II:wc enim cum plurasignificent,nullatamen conjunctione D junguntur,atque ideo plures orationes vocantur.In summaigiturorationum unarum,aliaesuntsignifica- tione une,alie conjunctione;non unarum veroora- tionum ali: sunt significatione plures,alie eo quo niam nulla conjunctione copulantur. Nomen ergo et verbum, dictio sit sola,quoniam non dicere, sic aliquid significantem voce enuntiare, vel aliquo ?nterrogante, val non, sed. ipso proferente. 2 Per hanc sententiam simplex dietio quid sit expo nit.Dicitenim verbum nomenque dictiones videri so- lum,non etiam affirmationes, atquehujussententie causam subnectit. Idcirco enim verba el nomine simplicia, sive aliquo proferente, id est sponte di- cente, sive ad alterius interrogationem aliquo re- spondente,neque verum ex his neque falsum valet intelligi. Si quis enim per se dicat : Socrates, vel rursus per se solum simplexque, ambulat, neque verum efficit, neque falsum. Si vero alio interro- gante,Socratesne ambulat? ille respondeat, Ambu- lat,si huic ipsi verbo per se quisquam velit adver- tere quod dixit ambulat, enuntiatio nulla est,quod ei cum superiore interrogatione conjungat,tunc ex interrogalionisetresponsionisconjunctione nascitur enuntiatio.Solum autem nomen vel verbum neque dicente aliquo, et sponte proferente, nec respon- dente, potest quisquam dicere, quoniam enuntiatio facta est. Et sensus quidem hujusmodi est. Ordo autem verborum talis est. Nomen ergo et verbum dictio sit sola, quoniam síc aliquid significantem voce, id est nomen aut verbum simpliciter profe- rentem,non estdicereenuntiare.Non enim possumus dicere quod aliquid enuntietis 'qui simplex nomen aut simplex protulit verbum,sive aliointerrogante, sive non interrogante, sed ipso sponte proferente. Harum autem, hzc quidem simplez est enuntiatio, ul aliquid de aliquo,vel aliquid ,ab aliquo.Hxc autem ez. hisconjuncta,velut oratio quzdam jam composita. Nunc quid oratio sitsimplexcompositaque decla- rat.Est enim simplex oratio qux: duobus terminis constat. Tertimi autem sunt nomina et verba, qua in simplici propositione predicamus,ut in eo quod est, Socrates disputat,Socrates et disputat termini sunt,et qui minor terminus inenuntiatione propo- nitur,ut Socrates,subjectus dicitur,et ponitur prior; qui vero major, praedicatur,et locatur posterior,ut disputat. Quzecunque propositio ex unosubjecto et uno predicato facta est,illa simplex enuntiationun- cupatur, atque hoc est quod ait, Harum autem,id est enuntiativarum, simplex est enuntialio, ut ali- quid de aliquo, ut unum predicatum quod est ali- quid de uno subjecto quodestdealiquo praedicetur, Hoc autem pertinet ad affirmationem,ut aliquid de aliquo przedices. Ad negationem vero, ut unum | aliquid ab uno aliquo predicando disjungas, ut in eo quod est, 'Socrates non disputat, disputare unum terminum,anon Socrate alio termino, predi- cando disjunxi.Alie vero suntorationes enuntiativae, qu& composite nominantur,quaeexsimplicibusora- tionibus componuntur, ut est, si dies est,lux est ; dies est et lux est,due sunt simplices enuntiativa orationes, idcirco quod binis terminis constant, ex duabus autem simplicibusorationibus tota hac ora- tioest,quedicit,si diesest,luxest;hoc estenim quod ait.H»c autem ex his conjuncta,id est ex simplici- bus orationibus enuntiativis, velut oratio quzdam jam composita, quippe cujus totum corpus ex his jungitur, quas simplices esse iam supra docui. Estautem simplex enuntiatio,voz significativa de eo quod est aliquid,vel non est, quemadmodum tempora divisa, sunt. 917 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA. 318 Postquam de compositis orationibus simplicibus- A et affirmationis et negationis falsa proferre,constat quetractavit, diffinitionem enuntiationis peraffirma- tionem et negationem ingreditur;ait enim:Enuntiatio est vox significans affirmationem vel negationem, vel in preteritum,vel in presens, vel in futurum tem- pus.Quod enim dixit,de eo quod est,ad affirmatio- nem retulit; quod addit,vel non est,ad nezationem; quod vero secutus est,quemadmodum tempora di- visasunt,ad singulorum;tem porum retulit rationem; sive enim aliquis dicat: Socrates vivit,Soerates non vivit sive Socrates vixil,Socrates non vixit,vel sic : Socrates victurus est, Socrates victurus non est,quo- niam affirmatio est aut negatio,et quoniam quelibet ipsarum in aliquo temporum est,qua dividuntur in futurum, presens ac preteritum, plenam retinet simplicis enuntiationis naturam. Affirmatio vero est enuntiatio alicujus de aliquo Ne- gatio vero enuntiatio alicujus ab aliquo. Ad affirmationis et negationis determinationem enuntiationis nomen sumpsit,ut generis; est autem affirmatio quoties aliqnid de aliquoeum eo quod est esse priedicamus,utcum dicimus, Homo animal est, animal de homine praedicamus; quolies autem ali- quid ab aliquo predicando disjungimus;,negatio est, ut homo lapis non est,lapidem enim ab homine dis- jungimus. Quare recta affirmationis et negationis facta est diffinitio. DE SUBJECTIS ET PR/EDICATIS ENUNTIATIONUM. Quoniam autem esl enuntiare,et quod est,non esse : et qnod non est,esse : et quod, est,esse : el quod. mon est,non esse ; et circa ea qua sunl extra prasens tem- pora, similiter omne contingit quod quis affirmaverit, negare,et quod quis negaverit affirmare; quare manife - stum est quoniam omni af firmalioni est negatio oppo- sila,et omni negalioni affirmatio.Et sit hoc contradi- elis ef negatio opposilz. Nunc dividit enuntiationes,vel qus de his possunt fieri rebusque sunt,vel qua de iis que non sunt, sive in affirmatione, sive in negatione. Dicit enim " quoniam est enuntiare quod est non esse,ut si quis dicat, Nullus homo animal est.Hoc enim quod est, non esse proposuit. Hac est falsa negatio.Et quod non est esse,ut si quis dicat, Omnis lapis animal est, quod enim non est esse conslituit, et hec est falsa affirmatio. Et quod est esse, ut.si quis dicat, Omnis quod omni negationi affirmatio,etomni affirmationi negatio opponitur. Hinc ergo quid sit quod dicitur contradictio,declaratur.Est enim contradietio affir- mationis et negationis oppositio.Cum enim quis af- firmat quod alius negat,ipsa utrarumque proposi- tionum pugna contraditio nominatur.Atque hoc est quod ait.Et sit hoc contradictio,affirmatio et nega- tio opposita.Cumenim affirmatio negationi opponi- tur,contradictio est.Sed que sit affirmatio opposita negationi,aut quz sit harum propositionum opposi- tiojin sequentibus prodit.Neque enim quelibet ne- gatio cuilibet affirmationi opposita est,sed tantum heec quas in sequentibus ipse determinat.Quoocirca erii contradictio,afüirmatio et negatio oppositae; qua sint autem opposite,sequens expositionis ordo con- texit. Dico autem opponi ejusdem de eodem. Non autem aquivoce,et quaecunque caetera talium determinavimus conira sophislicas importunitates. Fierituncoppositionemiin affirmationibus negatio- nibusque demonstrat,cum idem subjectum idemque predicatum in negatione sit, quod quilibet in affir- matione proposuit: oportet enim semper, si opposita est affirmatio negationi, unam essse veram,alteram falsam. Quod si utreque false sunt, aut utreeque ve- ri, non sunt opposite. Neque enim se perimunt. Si autem unasit falsa, alia vera, tuno vera perímit fal- sam. Et si illa fuerit vera, alia mox a veritate disce- dit. Quod si in qualibet affirmatione aut subjectum . aul priedicatum fuerit equivocum non sunt opposi- te. Si quis enim dicat; Alexander Helenam rapuit, et hoc aliquis neget dicens: Alexander Helenam non r&puit,quoniam Alexander equivocum nomen eat, potest utrumque esse verum, et negatio, si de Alexandro Magno loquatur,etaffirmatio,si de Alexan- dro Trojano proponat.Quare non sunt he opposite. Illasautern esse dicitoppositas,quecunqueejusdem predicati habentoppositionem deeodem subjecto,ut ibi nulla equivocatio diversitatis causa si; hoc enim est quod ait: Dico autem opponiejusdem de eodem. Non autem equivoce,ut ejusdem predicati sit oppo- gitio in negatione, qui fuit in affirmatione, et de eo subjecto fiat negatio,de quo ante facta et affirmatio. Sed diligentius hec in libro quem Ilepi cogtotuxtv Dep ov inscribit edisserit;illio enim sophistarum, homo animal est.Quod. eniin est, esse confirmat,et D quos fallaces argumentatores Latine possumus di- hiec est affirmatio vera. Et quod non est,non esse, ut si quis dicat,Nullus lapis animal est.Quod enim non est,non esse proposuit,et haec est vera. negatio. Et non solum hoc in presenti;tempore,sed circa ea quoque qua preter presens sunt tempora.Hoc]au- tem tantum valetac si diceret, hoc non modo in presenti tempore ita enuatiari potest, ut sit vera falsaque negatio,et rursus vera;falsaque affirmatio, sed etiam in preteritum et futurum,que extra pre- gens tempora sunt.Similiter etenim omne contingit quod affirmatur negare, et quod negator ab alio, alium rursus affirmare.Quod si omni veritati falsi- tasopponitur,omni etiam falsitati veritas;est autem cere, qui per hujusmodi propositiones que verum inter se falsumque non dividunt, mendaces colli- gunt syllogismos, argumenta distinxit, quibus ca- pere respondentem atque innectere consueverunt. Ergo nunc hoe dicit etiam illa esse observanda qua contra argumentorumimportunitatem determinata sunt. Que vero sint illa, dicenda a me secunda editionis textus exspeotet. Quoniam autem sunt heec quidem rerum universalia, illa vero singularia. Dico autem universale, quod de pluribusnatumest pradicari,singuiare vero quod non, ut ,homo quidem universale est,Plato vero eorum qu singularia sunt. 319 AN. MANL. SEV. BOETII 320 Omnis propositio quemadmodum fiat ostendit.Se- A — Non proponit autem universale universali quoties cundum enim res que significantur, propositionis natura perficitur. Rerum autem alia sunt universalia, alia particularia. Universale est quod de pluribus predicatur,ut homo de pluribus dicitur, et est uni- versalis. Singulare vero est, ut quelibet res indivi- dua, cujus nulla praedieatio ad sibimet subjecta per- veniat, ut Plato vel Socrates; horum autem naturam docet exemplis, ait enim: Ut homo quidem univer- sale, Plato vero eorum quz sunt singularia. Nam si hoc est universale quod de pluribus predicatur, ho- mo universale est,de pluribus enim individuis dici- tur. Quod si hocrursus est singulare, quod de nullo alio predicantur,Plato singulare est.Individuanam- que de nullis aliis predicantur. Quoniam ergo sunt quadam rerum universalia,alia vero singularia,ma- nifestum est quoniam omnis affirmatio aut negatio per h&c constituitur. Necesse est autem enuntiare quoniam inest aliquid, autnon.Aliquoties quidemeorum alicui quz universalia sunt,aliquolies autem alicui eorum qua sunt singularia. Omnis namque propositio, aut singulare habet, aut universale subjectum, sive affirmatione annuat, sive abnuat negatione. Si quis enim dicat, Homo animalest, Homo animal non est, universalem rem, id est hominem, animal aut esse aut non esse pro- posuit. Atque hoc est quod ait, Necesse est autem enuntiare quod inest aliquid,aut non,aliquoties qui- dem eorum alicui que sunt universalia. Homoenim cum sit universale animal illi inesse affirmatio pro- posuit. Quz dixit, Homo animal est, et non inesse negatio que ait, Homo animal non est. Si vero ali- quis sio dicat: Socrates disputat, Socrates non dis- putat, alicui eorum que sunt singularia esse et nón esse conjunxit. Et hoc est quod ait: Aliquotiesautem eorum que sunt singularia. Nam cum Socrates sin- gulare quiddam sit, disputatio ei ab affirmatione jun- cia est, sed a negatione sejunota. Si ergo universaliter enuntiet de universali, quoniam est,aut non, erunt hae contrarize enuntiationes. Dico autem, de universali enuntiationem universalem, ut omnis homo albus est,nullus homo albus est.Quando au- tem. de universalibus, non universaliter, non sunt hz contraria, qua autem significantur est esse aliquando oontraria. Omnis affirmatio omnisque negatio aut universalis est, aut particularis, aut indefinita. Universalis est affirmatio, ut si quis dicat, Omnis homo animal est, Cum sitenim universale subjectum homo (de multis enim praedicari aliis potest), universaliter predica- tum est.Diximus enim,Omnis homo est animal. Nec. solum hominem,quod est universale,posuimus, sed etiam omne universale, id est omne adjecimus universali, id est homini, et hec est affirmatio uni- versalis; sin vero dicat aliquis, Nullus homo animal est, rursus homini, universali rei determinationer , universalem,id quod dicitur nullus,adjecit.Siveergo in affirmatione, sive in negatione, si eas universali- ler aliquis proferat, universale universali proponit. C D ita dicit: Homoanimalest,homo animalnon est.Cum enim homo sit res universalis,nulla adjectio univer- salitatis, que est nullus, aut omnis, affirmationem vel negationem fecit.Quocirca repetendum est,affir- matio universalis est,in qua universale universaliter predicatur affirmative.Et negatio universalis,in qu& rursusuniversale universaliter predicatur negative. Et he hujusmodi contrarie sunt. Fieri enim non potest ut ubi vera affirmatio universalis,illic univer- salis negatio vera sit, et econtrario, fieri tamen po- testut utraeque falseinveniri possint,ut Omnis homo justus est,nullus homo justus est; hic enim utreque sunt false,sed una quidem vera,altera falsa reperi- tür,utin eo quod est, Omnis homo animal est,nullus homo animal est. Hic una vera est, altera falsa, ut vero utreque vere sint, fieri non potest, quocirca quoniam utraque false inveniuntur, opposite non sunt, sed sunt contrarie. Cur aulem contrarie di- cantur, alio loco nobis erit dicendum. Partieulares vero propositiones sunt hujusmodi, Quidam homo animal est, quidam homo animal non est; hz dicun- tur subaltern:e,affirmalio enim partieularis,sub af- firmatione universali, subalterna est.Rursus eodem modo particularis negatio,sub universali negatione, subalterna est. Sed ha utreque vere sint aut una vera, alia falsa fieri potest, ut utraeque false sint, non potest inveniri, ut in eo quod est, Quidam homo justusest,quidam homo justus nonest,utreque sunt vere. Cum vero dicimus, Quidam homo animal est, quidam homo animal non est, una vera est, altera falsa, et dicuntur affirmatio et negatio particulares, subcontraris. Quare nec iste etiam vocantur oppo- site, idcirco quia utreque vere inveniuntur inter- dum; sit autem harum talis descriptio : arai ; Lt a a ü f ^ ES £2 V I: dap [-] »- d 'o- 3 221 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA. 322 Ergo neque superiores universales,neque inferiores À quodaddiditomnis;quodsi rursus dicat,nullushomo particulares oppositie sunt, idcirco quod inferiores quidem utreque verae, superiores autem utreque falsae esse possunt.Sunt autem oppositz contradicto- rie(ut ips: ait)si quis aspiciat angulares,ut affirma- tionem universalem particulari comparet negationi, ut est Omnis homo justus est,quidam homo justus non ést;he enim neque verz possunt inveniri, ne- que false,sed in omnibus una vera est,altera falsa. Et rursus si universalis negatio particulari affir- mationi,comparetur,reperiuntur opposite : ut est, Nullus homo justus est, quidam homo justus est. Semper enim una vera est, altera falsa. Et hoc in quibuslibetterminis si despexeris,oratio nostra non discrepabit. Sit autem plenissima hoc modo des- criptio. Affürmatio universalis To uius n Negatio universali D Am nuiias be Sunt ergo determinationes,universalium quidem omnis et nullus, particularium vero, quidam. Ille autem propositiones qu: neque universale habent additum,neque particulare, indefinite vocantur, et partieularibus similes sunt,ut est, Homo justus est, homo justus non est. Possunt enim utreque esse vere,utin hoe ipso exemplo quod dicimus,et potest una esse vera, altera falsa, ut, Homo animal est, homo animal non est, utreque vero ut falsze sunt, non potest inveniri,et he (ut dictum est) vocantur indeünite, Preter has autem omnes singulares sunt,in quibus contradictio potest inveniri,ut in eo quod est,Socrates animal est, Socrates animal non est,Socrates justus est, Socrates justus non est. Nam si nulla eas :quivocatio vel prediocati,vel subjecti, vel alterius temporis,vel aliquid eorum quz singu- las determinant,impediat,semperuna veraest,altera falsa.Quare,quoniam de omnibus in commune spe- culati sumus,et quid quaque esset, quantum bre- vitas patiebatur,expressimus;ad textum nuno,quo- niam tempus est,revertamur. 8i ergo, inquit, uni- versaliter enuntiet in universali, quoniam est, aut non, erunt contrarie enuntiationes, "universaliter enim enüntiat aliquis in universali,quoties univer- salem affirmationem,aut universalem fecerit nega- tionem. Cumenim dicit,Omnis homo animalest,uni- versalem hominem universaliter enuntiavit per id animal est,eodem modo universalem hominem uni- versaliter enuntiat per id quod ait,Nullus, et sunt contrarie.Quas autem dicatessge contrarias,subjecto declaratexemplo.Dico autem in universali enuntia - tionem universalem,ut,Omnis homo al5us est,nul- lus homo albus est;una quidem est affirmatio uni- versalis,altera negatio universalis, quas contrarias esse supra in descriptione docuimus.Quando autem in universalibus non universaliter,non sunt contra- rice.Quoties autem,inquit,indefinite sunt propositio nes,et universaliter universale non proponitur,con- irari& non sunt,ea enim affirmatio qus dicit,homo justus est,et qu: dicit,homo justus non est,contra- ria non est.Possunt enim utreque simul esse vera, et in eodem,id est homine, quod in contrariis fieri impossibile est.Quod vero addidit,qua autem signi- ficantur est esse contraria,tale est:ipse quidem pro- | positiones éontrarie non sunt, significant tamen aliquando contraria.Si quis enim dicat,homo albus est,et alius neget,homo albus non est,ipse quidem contrarie non sunt.Quod autem dicitur,homo albus non est,potest quiddam significare contrarium.Nam designat hoo quod dicitur, homo albus non est, et rubri coloris esse et pallidi,et fusci,designat etiam nigri, quodestalbo contrarium.Potest igiturid quod non est album esse nigrum. Ergo quanquam ipse contrarie non sunt, tamen potest aliquando quod dixit contrarium significare, priori affirmationi, ut in eo quod diximus.Nam si id quod dicitur,non est homo albus,nigrum esse designet, quoniam is qui niger est albus non est,contrarie quidem proposi- tiones non sunt,quoniam possunt esse utreque ve- re.Que autem significantur,interdum contraria re- periuntur:qua autem sint hujusmodi propositiones exemplorum subjectione monstravit. Dico autem non universaliter enuntiare de his qua sunt universalia,utest albus homo,non est albus homo. Etquod dicat esse universale, non universaliter predicare,planissime demonstravit dicens : Cum enim universale sit homo, non universaliter utitur enuntiatione.0mnis namque non universale. si- gnifical, sed quoniam universaluer. Nam id quod dicitur omnis,illud ad quod predi- catur colligit ,atque inunum corpus adducil,ut cum dicitur,omnis homo justus est, nullum excipit ho- minem.Sed totam colligit humanitalem,et fit de re universali,homine,predicatio universalis,cum dici- mus,omnis homo. Nam cum sit universale homo, huie universali universalitatem consignificat ; id .quod additur omnis,et res universalis universaliter predicatur. In €0 vero quod universale praedicatur, id quod. est universaliler predicare,non est verum. Hac nossententia quem ad locum universalitatis deterrmainationemrecteponamus,instituit. Docetenim semperistam universalitatem,quam determinatio- tem universalem voca.nus, ad subjectum poni debere terminum, nunquam ad predicastum.Si quis enim. 323 AN. MANL. SEV. BOETII 324 sic dicat, omnis homo animal est, recte dixerit, À non omnis homo albus est,et quidam homo albus omnisad subjectum, id est ad hominem ponens. Quod si sic dicat, omnis homo omne animal est, falsum dixerit.Ergo hoc non dicit, ineo vero quod universale predicatur, ut animal de homine. Ani- mal enim universale est. De omni homine pei&- dicatur,non est verum,hoc ipsum universale, quod est animal,universaliter praedicare,utdicatur,omné animal esse hominem,nec solum in his,sed in nulla recte fieri affirmatione concedit ; ait enim: Nulla enim affirmatio vera erit, in qua universale praedicatum universaliler praelicatur,ut omnis homo esl omne animal. Hoc autem cur eveniat, paucis absolvam. Predi- catum semper majus est subjecto vel equum, ma- jus:ut cum dico,homo animal est,animal prediea- tur,homo subjicitur. Sed majus est animal homine, De pluribus enim quam ipse homo predicatur. Rursus equale est,cum sic dicimus,homo risibilis est,homo subjectum est, risibile predicstum. Sed homo atque risibile equalia sunt, proprium nam- que est hominis,quod est risibile, utautem minus praedicatum inveniatur, quam subjectum (ieri non potest. Sive ergo majus sit predicatum, falsum est universale adjicere predicato, ut in eo quod ipse posuit exemplo,Omnis homo omne animal est,sive aequale sit,superfluum est,ut si quis sic dicat, om- nis homo,omne risibileest,quare universale predi- catum predicare universaliter non oportet. Opponi itaque dico affirmationem negationi contra- dictorie,que universaliter significal eà. qua mon uni- versaliter, ut omnis homo albus est, non omnis homo albus estynullus homo albus est, quidam homo albus €5st. Quid sit proprie contradictio consequenter expo- nit:aitenimopponi contradictorie propositiones,quo- ties universalem affirmationem particularis abnuit negatio,et quoties universalem negationem particu. laris affirmatio destruxerit. Cum enim dicitur,omnis homo albus est,de eodem homine universaliter tol- lit quod universaliter affirmatio constituerat.Illa enim omnem hominem esse album ponit. lsta dicit non omnei tanquam si concedat aliquem,sed eitantum auferat universalitatem.Hoc est enim quod ait, qua» universale significat eidem quoniam non universa. liter. Nam sicutuniversale significataffirmatio dicens hominem,ita quoque negatio universale significat, habet enim et ipsa hominem.Sed idem ipsum uni. B à C D versale docet non esse universaliter,id estnon omne esse album,quod affirmatio universaliter esse posue- rat,omnem hominem esse album proponens.Eodem modo etiam in negatione,quas nossupra angulares posuimus, et contradictorias in descriptione. Hic nunc easdem oppositas contradictorie vocat. Quod autem universali affirmationi,qua est,omnis homo albus est, particularem negationem opposuit, qus» est,non omnis homo albus est,tantumdem est tan- qua m sidiceret,quidam homo albus non est.Nam si non est. Conirarie vero. universalem | affirmationem et uni - versalem negationem,uL,ornis homo justus est. Quo- circa has quidem impossibile est simul esse veras.H is vero oppositas,conlingit aliquando in eodem, ul, non omnis homo albus est,et, quidam homo albus est. Plenissime omnes exsequitur dícitque contrarias universalem affirmationem,et universalem negatio- nem.Has enim nos quoque supra descripsimus.Hie vero nunc easdem contrarie demonstrat opponi. Il- lud quoque addidit;quod eas impossibile sit in eo- dem veras aliquando cognosci. Nam sicut contra- riorum natura in eodem non potest inveniri,neque enim uno eodemque lempore aliquid nigrum est atque album,sic quoque nec contrarie, ut utreque simul sint vere fieri potest. Quod autem adjecit, his vero oppositas, contingit aliquando in eodem, particularen atfirmationem et particularem nega- tionem designat. Particularis namque affirmatio universali negationi opposita est contradictorie, particularis vero negatio universali affirmationi, Contrariarurn igitur opposite possunt in eodem vere aliquoties inveniri,id esl particularis affirma- lioet particularis negatio, vere ut sint aliquoties fieri potest, ut est,quidam homo albus est, quidam homo albus non est, ulre&que sunt vere. DE REGULIS OPPOSITORUM. Quacunque igitur coniradictiones universalium sum universaliler,necesse est alleram esse veram vel. [alsam.Et quecunque in singularibus sunt,ut Socrates albus est non. est. Socrates albus. De contradictorie oppositis loquitur,et de singu- laribus propositionibus,quod unam semper veram, falsam semper alteram necesse est inveniri. Hoc enim dicit contradictiones eorum,qu sunt univer- salium universaliter preedicatorum,una semper vera est,altera falsa. Universalium autem universaliter predicatorum sunt contradictiones universalium particulariter predicatorum. Nam affirmatio uni- versalis,vel negatio universalis, universaliter pre- dicantur, harum contradictorie particulares affir- mationes vel negationes sunt, sibi angulariter comparentur. Harum igitur contradictionum, qua sunt universalium universaliter pradicatorum,una semper vera est,semper aliera falsa reperitur. In singularibus quoque idem est.Nam si nulla,ut dic- tum est,vacietas equivocationis impediat, idemque sil predicatum,idemque subjectum,ad unum idem- que tempus,ad unam eamdemque partem,ad unum idemque relatum,uno atque eodem: modo,Uaa sem- per vera est,altera falsa, et veritatis inter se natu- ram et mendacii partiuntur. Quzecunque autem universalium non universaliter, non semper hac quidem vera est,illa vero falsa. Que vero sunt, inquit, definite, ut neque universalem habeant, neque particularem de- iemminationem, quod. tacuit, non semper una verà est, altera falsa, sed utreque inter- dum inveniuntur vere. (n universalibus 325 IN LIBRUM DE INTERPRKTATIONRE EDITIO PRIMA 326 autem non universaliter predicatur aliquid hoc mo- À enim semper simulest,non est homo albus,et nullus do. Homo albusest, homo albus non est, in quo uno eodemque tempore utrasque veras esse contingit. Hic enim cum universalesit homo, non universaliter praedicatum est nomen. At vero nec particulariter, Neque enim quidam,aut nullus,aut omnisadjectum est. Docet autem hujusmodi propositiones non inter se dividere veritatem atque mendacium, hoc modo: Simul enim verum est dicere quoniam est homo albus, et non est homo albus ; el quoniam est homo pulcher, el. non est homo pulcher. Si enim [cdus, el non pulcher: et si fit aliquid, nondum est. Documentum autem est hujusmodi dictum,indefi- homo albus est. Nam aliquoties simul est, scilicet cum prius dicitur universalis negatio. Cum vero in- definita dicitur prius,non est simul negatio univer- salis copjuncta negationi indefinite. Nam si dicam, nullus homo albusest, simul dixi, quoniam homo albus non est. Quod si dicam, homo albus non est, non est simul dieta negatio universalis, que est, nullus homo albusest, quoniam potest quidam esse non albus de quo dicatur,homo albus non est,neque tamen omnes esse nonalbi. Non igitursimul neces- sario sunt, non est homo albus, et nullus homo albus est. Manifestum est autem quoniam una negatio unius affirmationis est, idem enim oportet negarenegalionem, nitam affirmationem negationemque veras utrasque B quod affirmavit affirmatio, et de eodem, vel de aliquo posse inveniri ; verum enim dicere est, est homo albus, et non est homo albus, hujus autem rei pro- batio est : nam si verum est dicere, est homo niger, et est homo albus,uno eodemque tempore ; qui au- tem nigerest, albus non est, verum est dicere uno eodemque tempore quoniam est homo albus,et non est homo albus.Rursus si verum est dicerequoniam est homo pulcher,et est homo feedus uno eodemque ' tempore, qui autem feedus est,pulcher non est, ve- .rum est dicere hominemessepulchrum et hominem esse feedum, uno eodemque tempore. Cum enim Achilles esset pulcher,claudusThersites eratfeedus. Rursus si verum est dicere esse hominem album,et rursus uno eodemquetemporefieri hominem album, nec hoc ulla contrarietas vetat ut sit homo albus, et rursus fiat homo albus, sed qui fit albus nondum albus est, verum est igitur dicere quoniam est homo -albus,et non est homo albus.Hoc est enim quod ait, etsifit aliquid,et non est : cum enim fit, non est, sed potest dici quoniam est homo albus,et fit homo albus, ut utrumque vere dicatur. Potest igitur vere utrumque dici, Etest homo albus, et non est homo albus. Videbitur autem subito inconveniens esse. ldcirco quoniam videtur significare,non est homo albus, simul etiam quoniam nemo homo albus. Hoc autem neque idem significat, neque simul necessario. Tacite hominum dubitationi respondet.Quod enim dicimus, est albus homo, et non est albus homo, singularium, vel de aliquo universalium, vel universa- liter, vel non universaliter. Hoc quoque argumentum et negationem indefi- nitam et universalem idem non significare, et eas à se esse diversas. Nam si unius aífirmationis una ne- gatio est, contra eam qus dicit,non est homo albus, illa est affirmatio quae dicit, est homo albus. Et eontraeam qua dicit,nullus homo albus est, illa est affirmatio qua dicit,quidam homo albusest ; sed hee affirmationes diverse sunt,id est, est homo albus,et quidam homo albus est ; diverse igitur illae quoque sunt qua his proportionaliter opponuntur. Diversa igitur est negatio qua dicit, nullus homo albus est, et ea que dicit,non est homoalbus.Docet autem nos uniusaffirmationis unam esse negationem,idquehac ratione demonstrat: Oportet enim id praedicatum ne- gare negationem, quod predicaverit affirmatio, et rursus de eodem subjecto auferre predicatum negà- tionem oportet id quod affirmatio ante conjunxerat. Quod si fit, dubium non est uniusesse affirmationis unam negationem, sive autem in universalibus hoc fiat universaliter predicatis, sive indefinite, et non universaliter, eive in singularibus, una eademque propositionum natura est, ut unius affirmationis sit tantum naturaliter una negatio. Hoc autem induc- tione probat. Dico autem, u£ est Socrates albus, non est Socrates albus. 1n hac enim propositione idem subjectum est, utrumque vero esse videtur, sed aliquoties incon- [) idem pradicatum,et in medio exemplorum subjecit. "veniens esse. Si enim verum est dicere, est albus homo,quemadmodum fieri potest ut verum sit dicere, non estalbus homo. Hoc autem videtur quibusdam - inconveniens,idcirco quoniam apparet quibusdam id quod dicimus, non est bomo albus, hoc significare, tanquam si dicamus,nullus homo albus est, sed hoc verum non est. Nequeenim idem est dicere,non est albus homo,et nullus hono albusest. Et quanquam cum dicimus,nullus homo albus est,simul significa- mus quoniam non est homo albus, non tamen ex necessitate idem utraque significat.Cum enim. dici- mus,non est homoalbus, simul nondicere,quoniam nullus homo alhus est, non oportet intelligi, neque Si autem aliud aliquid de eodem vel de alio, idem, non opposita erit, sed ab ea diversa. Sensus hujusmodi est,si autem aliud aliquid pre- dicaverit negatio quam affirmatio predicavit, vel si de alio subjecto idem negatio predicsverit quod in affirmatione fuerit predicatum, non sunt sibi oppo- site, sed ase tantum diverse sunt.Si quis enim di- cat, Socrates disputat, et aliud respondeat, Socrates non ambulat, diversum praedicatum est, et diverse sunt propositiones, et non opposita,et hoc est quod dixit.Si autem aliud aliquid, aliud enim praedicavit negatio quam affirmatio preedicaverat .Quod si quis sic dicat, Socrales disputat, aliusque respondeat, 221 AN. MANL. SKV. BOXTII 328 Plato non disputat,dealio subjecto idem przedicavit, A Hoc autem et in subjecto convenit custodire, scili- et sunta se divers propositiones,et non opposita. Et erit id quod ait aliquis, vel de alio idem. Quod si utraque sint diversa, multo magis propositiones diverse fiunt, quibus positis ad proposita rursus exempla contendit, et uni affirmationi unam enun- tiationem negationisopponit,angularibus angulares, affirmativis negativas, particularibus universales, indefinitis indefinilas opponens et comparans. Huic autem quz est, omnis homo albus est, contra- dicit illa qua est, non omnis homo albus est. Hli au- tem qua est, aliquis homo albus est, illa quae esl, nullus homo albus est. Illi autem qua est, homo albus est, illa quae esl, homo albus non est. Et post haec concludit sententiam dicens : (Quod. igitur una affirmatio uni negationi opponitur contradiclorie, el que sunLhze, dictum esL. Et quod sunt aliae contraria, et qua sint hae, dictum est, el quod non omnis vera vel falsa contradiclio, et quare, et quando vera, vel falsa. Revolvit quoque breviter, quoniam alie sunt con- irarie, ali: contradictoriv, dicitquese qua sint hae diligentius in superiori disputatione monstrasse. Illud quoque patet non omnem esse veram vel fal- sam affirmationis et negationis opposilionem,quam nune communiter et improprie contradiclionem vo- cat. Et quando non sint vere vel false, vel cur, se exposuisse commemorat. DE AFFIRMATIONE ET NEGATIONE UNA. Una autem affirmatio et negalio est, quae unum de cet ut subjecti quoque simplex significatio servet. Docet autem non esse unam propositionem,si pra- dicatum vel quodlibet in propositione verbum mul- tà significet hoc modo. Sin vero duobus unum non est. positum ez quibus non est unum, non est una affirmatio, neque negatio. Sunt quedam res que plura quidem significent, ex quibus omnibus junctis unum quiddam valeat effici, hominis quidem nomen significat animal, signif'cat mortale, rationale quoque designat, sed hic juncta unum quiddam efficiunt, quod est ani- mal rationale mortale. Hzc namque omnia unum hominem complent. Sunt quoque alia qus» duas vel , plures hujusmodi res designant, ex quibusjunotis B uno significat, vel eum sit universale universaliter, vel (1 non similiter. Quid sit una affirmatio et supra jam diximus, et nune quoque idem docere non piget.Cum idem .Ari- stoteles revolverit, una enim affirmatio est, que unam rem de uno significat, id est quc» hujusmodi habet predicatum,et hujusmodi subjectum, ut utrum- quesingulasignificet.Nam si unum aliquid significet predicatum,simplex atqueunum est.Quod si rursus unum aliquid significet subjectum, et non plura, simplex rursus est atque unum. Quocirca si unum predicatum de uno erit subjecto, utraque singula significabunt et non plura. Eoque fit,ut non sit sim- plex propositionis significatio, et que unum signi- ficet, una sit. Idem autem oportet esse etiam in universalibus universaliter predicatis,et in particu- laribus, quas universalibus opponi necesse est,quo- rum etiam subdit exempla. Ut omnis homo albus esi, non omnis homo albus esL, est homo albus, non est homo albus, nullus homo albus est, quidam homo albus est. Dicit enim unam esse propositionem,Omnis homo &lbus est, et rursus ei oppositam unam esse, non est omnis homo albus. Si album unum significat. Sin autem duobus unum nomen positum est, ex quibus non est unum, non est una affirmatio, neque una negatio. | Si album, inquit, unum signifleat, quodsi plura designat non est una affirmatio, nec una negatio. D unum aliquid esse non possit, ut liber. Dicitur namque et Dionysius liber, et ingenuus, sed inge- nuus et Dionysius juncti; nihil efficiunt. Quare si quid tale sit, inquit, aut subjectura aut predica- tum quod plura significet, ex quibus unum aliquid essenon possit,non est illa una affirmatio,neque una negatio. Et hoc fictitii exempli ratione confirmat. UL si quis ponat hoc nomen tunica, homini et equo, et dicat tunica est alba, hec mon est una affirmatio, nec una negatio. Nihil enim differt hoc quam dicere, est homo equus albus. Hoc aulem. nihil differt. quam dicere, est homo albus, et est equus albus. Dicatur enim, inquit, equus et homo tunica. Et habeant, verbi gratia, hoc nomen, siquis enim di- cat, et tunica alba quoniam tunica equum atque ho- minem designat,videtur dicere quoniam est equus et homo albus, sed hoc tale est, tanquam dicat, est equus albus, et est homoalbus. Sed haze due propo- sitiones sunt, et non una ; duplex igitur illa quoque propositio est, est homo et equus albus ; quare du- plex illa quoque quz dicit; est tunica alba. Etenim subjecti hujus,id est tunica, duplex significatio pro- positiones fecit esse duplices. Quod si quid dicat unum quiddam significare, est tunica alba,quia si- gnificat, est homo et equusalbus ; impossibile est. Neque enim ex homine et equo quiddam unum fit, ut hao propositio unum aliquid designet ; quare aut haee propositio multa significat, aut si non multa, nihil omnino designat. Nihil enim est homo equus, ut simul dicatur atque intelligatur, hoc est enini quod ait : Si ergo hae multa significant, et sunt plures, manife- sium est quoniam et prima multa vel nihil significat, neque enim est aliquis homo equus. Si ergo he multa significant et sunt plures, mani- - festain est quod et prima, id est ea que dicit, esttu- nica alba, multa vel nihil eignificat.Nihil autem id- circoquoniamsi non multa designet propositio cujus quilibet terminus equivocus est, cum illa que no- - miné :quivoco significanturjuncta fuerint,neque in unam substantiam eonvenerint, talis juncturee que res sibimet incontextas copulant,non erit nullus in- tellectus : ut in ea qua est, tunica alba est,aliter esse una non potest, si tunica equum hominemque si- 329 IN LIBRUM DE INTERPRÉTATIONE EDITIO PRIMA. 330 gnificet, nisi equus atque homo juncti unum aliquid A defieite vera est, semper altera falsa definite, sive efficiant; sed hiterminitalessunt, ut necessesit hanc propositionem vel multipiicem esse, vel nihil signi- ficare : nam si jungantur homo et equus, fit nihil. Nihil enim est homo equus, quod per hoo monstra- vit, quod ait : Neque enim est'aliquid homo equus, hoc autem cur nunc ab ipso propositum sit, lucidis- simedemonstravit ; cum enim de his propositionibus loqueretur qua: veruminterse falsumque dividerent, hoc addidit, quod etiam he qua habent vel predica- ium cquivocum, vel subjectum, verum falsumque non dividunt, utreque enim esse vere possunt, ut hiec que dicunt, est liber homo si ad ingenuitatem referas, et non est liber homo, si ad Dionysium. Recte igitur dictum est : Quare nec in his necesse est hanc quidem contradi- ctionem veram, esse, illam vero falsam. Qum enim multa significat, multiplex significatio in negationeatque affirmationese invicem non peri- mit, quod si una sit affirmatio et una negatio, quo- niam utreque in eodem esse non possunt, unam ve- ram semper, falsam alteram esse necesse est. DE FUTURIS CONTINGENTIBUS. -- In his ergo quz sunt, et facta sunt, necesse est affir- mationem, vel negationem, veram esse vel falsam. Ác in universalibus quidem universaliter semper hancveram, illam vero falsam esse, et in his quae sunt singularia, quemadmodum. dictum est. In his vero que in univer- salibus non universaliter dicuntur, non est necesse , di- ctum est autem et de his. In presentibus rebus et in preteritis factas contra- dietorias enuntiationes dicit de(inite, unam semper veram, alteram definite semper esse mendacem, ut si quis dicat : OmnesFabii perierunt, qui ad pugnam eontra Veientes privata conspiratione progressi sunt. Hoe si negetur sie, non omnes Fabii perierunt, qui ad pugnamoontra Veientes privata conspiratione pro- gressisunt, necesseest quidem unam veram, alteram esse falsam, sed definite vera affirmatio est, definite falsa, negatio. Cum enim id quod factum est dicitur faetum, definite verum est, quod si id factum esse denegetur, falsum est definite ; siveergo in universa. libus universaliter predicatis contradictio per oppo- sitionem particularitatis fiat, sivein singularibus, ut in Socrate et in ceteris individuis, in his quoque qua sunt preterita, semper una vera est, altera falsa, ut in eo quod est, Bocrates veneno peremptus est. Soerates veneno peremptus non est, vera est affir- matio definite, et ita rursus falsa negatio est in pre- gentibus quoque idem esse necesse est. Si enim, dis- | putante Socrate, dicat aliquis : Socrates disputat, et hoc alius neget, sicut disputare Socratem presentis lemporis ratione definitum est, ita quoque definite affirmatio retinet et veritatem, negalio definite men. daeium. Et in universalibus quidem vel affirmatis yel negativis, in quibus vel affirmatio particularis, -. vel negatio particularis opponitur idem est. Hoe est énim quod ait ; In his quae sunt, et que facta sunt, id est in presentibus atque in preteritis, una semper ParRoL. LXIV. universalis sit una, altera particularis. Quod per hoc monstratur, quod ait : In universalibus quidem uni- versaliter, semper hane esse veram, illam vero fal- sam, sive in singularibus atque individuis predica- mentis. Quod per hoc designat quod addidit : Et in his quie sunt singularia, una vera est, altera falsa ; sed postquam dixit de contradictoriis, adjecit, in his autem qua indefinite sunt, non necesse est semper hanc quidem veram, illam vero esse mendacem. Hoo scilicet designans quod ait : In his vero que in uni- versalibus non universaliter dicuntur, non est ne- cesse in his unam veram, alteram falsam proponi, potest enim fleri ut utrique sint vere quae fuerint indefinite. In singularibus vero, et futuris non similiter. Propositionum alise sunttantum inesse significan- tes, ut si quis Socrate vivo dixisset : Socrates calvus est, alius negaret, Socrates calvus non est. Illa enim inesse posuit Socrati calvitiem, ilJa calvitiem a So- erate disjunxit. Aliz vero sunt necessaria, ut si quis dicat, Necesse est solem annis omnibus in Arielem rursus redire. Rem namque necessariam et ex ne- cessitate evenientem predicans, totam fecit ne- céssariam proposilionem. Ali& autem sunt con- tingentes, qu:e cüm nou sint, eas tamen in fu- iurum evenire possibile est, ut si quis dicat : Hodie Alexander pransurus est, hodie Alexander pran. surus non est. Etenim cum ista dicantur, quo- niam illi adhuc prandere non inest, inesse tamen coatingit, et potest fieri ut hodie prandeat, idcirco dicimus eas contingentes, contingit enim fieri, quo- niam adhucnondum facta est. Sed hee non insunt qui- dem, ut dictum est. Sunt enim futuri temporis. Quae autem non insunt, sed inesse possunt, necessaria non eunt, quoniam hujusmodi retinent naturam, ut eas et esse, et non esse possibile sit, potest enim fieri ut hodie Alexander prandeat, el rursus fieri ut hodie non prandeat. Et hane eveniendi vel non eve- niendi possibilitatem, utrumlibet vocamus. In hujus- modi enim rebus utrumlibet contingit, aut affirma- tio, aut negatio, et non est necesse aut affirmatio- nem fleri, aut negationem. Nam cum non sit affir- matio necessaria, non interclusum est contingere negationem. Rursus cum negatio necessaria non sit, interdum accidit, ut affirmatio contingat. Quare heo D hujusmodi eveniendi et non .eveniendi potentia, utrumlibet vocatur. Quod in his utrumlibet, id est vel a/firmationes vel negationes, evenire conceditur. Nunc ergo Aristoteles hoc validissima argumenta- tione contendit astruere, quod quemadmodum in preteritis, etin hisque sunt presentia, non modoin affirmatione et negatione, unam veram, alteram fal- sam esse necesse est, sed definite una vera est, de- finite altera suscipit falsitatem, non ita in his que contingentes vocantur. Necesse enim est ut aut affir- matio vera sit, aut negatio, sed non ut definite qua&- libet earum vera sit, altera falsa definite. Nam quod dicimus Alexander lavandus est, id si alius neget, dicatque: Alexanderlavandusnon est, totum quidem 11 331 AN. MANL. SEV. BOETII 332 hoc necesse est evenire, ut aut lavetur, aut non la- A nonest, utrasque verasin uno eodemque contingere ? vetur, et necesse est unam esse veram, alteram fal- sam, aut aífirmationem, si lotus fuerit, aut si lotus non fuerit, negationem. Sed non est necesse ut de- finite affirmatio vera sit, idcirco quod in hujusmodi rebus poterit evenire negatio. Sed nec unquam delinitum est, ut negatio vera sit, falsa affirmatio. idcirco quoniam potest non evenire negatio. Quare in tota contradictione, unam quidem veram, falsam alteram esse necesse est. Ut autem definite una vera sit, altera falsa definite, sicut in his quz sunt pre- terita quique presentia, nulla ratione rerum possi- bile est. Sed hoc prius Aristoteles in singularium predicamentorum propositionibus probat. Post au- tem idem debere in universalibus docet intelligi. Id- circo enim ait, in singularibus vero et futuris non si- militer. Id est in singularibus propositionibus, et de quibus prius tractat, et in futuris, id est in contin- . gentibus, non idem modus est verarum falsarumque propositionum, qui est in preteritis atque presenti. bus. Quoniam in preteritis atque presentibus, et to- tum contradictionis corpus in veritatem falsitatem- que dividitur,et veraestuna definite, ut possit ex his certus aliquis ac sciens dicere quoniam affirmatio vera sit, vel rursus, quoniam negatio ; vel si id nul. lus dixerit, certa jam preteriti lemporis vel presen. tis secundum sui naturam ratio, certusque eventus est, in his vero in quibus contingens est et futurutn, idestvariabileetinstabile,totum quidem corpus con- tradictionis veritatem falsitatemque partitur,sed hzc veritas atque falsitas indiscreta est atque volubilis. Nullus enim potest dicere quoniam affirmatio vera est. Non est enim necesse veram esse affirmationem, idcirco quoniam negationem fleri possibile est; nec rursus negationem, quoniam non est impossibile affirmationem contingere, et postremo quoniam utrumlibet ipsorum contingit, idcirco una earum, vera esse definite et certa, naturaliter non potest, quibusautem id argumentationibus exsequatur, ma- nifestum erit hoc modo : Nam si omnis affirmatio vel negatio, vera vel falsa esl, et omne necesse esl vel esse vel mon esse. Quare sí hic quidem dicat futurum aliquid, ille vero non dicat hoc idem ipsum, manifestum. est quoniam necesse est verum dicere alterum ipsorum, si omnis affirmatio vel negatio vera vel falsa est. Utraeque enim non erunt si- mul in talibus. Si quidquid in affirmationibus negationibusque proponitur, verum vel falsum est definite, sequitur ut quod illa negationes affirmationesque significant, aut evenire, aut non evenire necesse sit; hocestenim quod dicit : Nam si omnis affirmatio vel negatio vera vel talsa est definite ; idcirco enim addit omnis. In his enim qua sunt iniu vel contingentia, non esse affirmationes et negationes veras vel falsas definite probare contendit. Nam si unus dicat aliquid futu- rum, alius neget, ut utraque eveniant, fieri non po- test ; quis enim dixerit, dicente aliquo Socrates cc- naturus est, alioque negante Socrates cenaturus Hoc igitur fieri non potest ; unus ergo eorum verum dicturus, est alius mentietur : ponatur enim una eo- rum definite vera esse, vel falsa, si ergo omnis affir- maíio et negatio vera vel falsa est definite, et uter- que negans affirmansque veri in contradictionibus esse non possunt, necesse est unum verum dicere, alterum falsum, etunum def(inite verum, alterum de- finite falsum. Hoc si estin omnibus affirmationibus atque negationibus, ut una definite falsa sit, altera vera definite, quidquid vera dicit eventurum eve- nire necesse est, quidquid non eventurum non evenire necesse est, hoc est enim quod ait : Mani- festum est quoniam necesseest verum dicere alterum ipsorum ; neqne enim potest fieriut affirmatio nega- B tioque consentiant in talibus, id est in contradioctio- nis propositionibus. Necesse est autem evenire qua- cunque vera definite affirmatio loquitur, etnon eve- nire quod profert definite vera negatio, quod sic probat. Iam si verum est dicere, quoniam est album vel non album, necesse est ésse album vel non album. Et si est album vel non album, verum est affirmare vel negare, el si non est, mentitur, et si mentitur, mon est. (Quare necesse esl aub affirmalionem, au£ Té OE veram esse vel falsam. Quod de futuro possitessejudicium, a presentibus trahit exemplum : ait enim hanc esse rerum conse- quentiam, utrem subsistentem propositionis veritas- consequatur, veritatem propositionis rei, de qua lo- quitur propositio, essentia comitetur. Nam si hic lapis vel quodlibet aliud album est, verum est de eo dicere quoniam album est, et hoc convertitur. Nam si verum est dicere de eo quoniam album est, sine dubio album est, et album esse necesse est, itaque fit ut res veritatem, et veritas rem, de qua proponi- tur, subsequatur. Rursus si hic Tut albus non est, verum est de eo dicere quoniam non est albus, etsi de eo verum est/dicere quoniam non est albus, ut sit albus fieri non potest, cum vere dicaturquoniam non estalbus.Idem quoque etiam in mendaciis valet. Nam si quid non est, cum hoe aliquis esse proposuit, mentietur. Et si quis de alio mentietur, illud de quo fit mendacium non est, ut si quam rem cum alba : non sit dieat, aliquis esse albam mentitus est, quo- circa necesse est illud quoque non esse de quo men- titus est. Ita igitur veritas quidem rei que est, et res que est veritati, falsitas vero rei que non est, et res quas non est, falsitati convertitur, quod si hoc. est in omnibus rebus, quidquid dieitur cum veritate vel falsitate, ad rem qua est vel non est convertitur. sive negatio sil, sive affirmatio, et unam veram sem- per, alteram falsam esse necesse est ; si una definite | vera est, impossibile quiddam ex hac positione con- tinget. Evenient namque omnia, quecunque sunt vel fiuntex necessitate fieri, etnihil a casu, nihil que esse possibile quod sit, et non esse possibile. Nihil etiam in liberi arbitrii moderamine relinquetur, sed totum erit ex necessitate, quidquid evenerit. Nam si " 2833 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA. 334 verum est definite de qualibet redicere quoniamerit, A vel negationem,sed nihil se magis sic habet,vel sic illam rem sine dubio futuram esse necesse est, et ut non tiat non potest evenire, Verum enim est dicere de ea quouiam futura est,nec verum de ea quoniam futura est poterat dici,nisi eam fore esset necesse ; quare si in omni affirmatione ct negatione,aut affir- matio aut negatio in futurum definite,vera vel falsa est, necesse est vel quod ab affirmatione vera deti- nite,vei quod a negatione dicitur falsum evenire.In falsitate quoque similis causa est. Nam quod non erit,falsum est dicere quoniam erit.Et quod falsum est dicere quoniam erit, ex necessitate non erit. Item quoderit,falsum est dicere quoniam non erit, et quod falsum est dicere quoniam non erit necessa- rio erit. Ut igitur veras propositiones necessarius se- quitur eventus ut fiat,quod dicitur, ita et falsas pro- positiones necessarius sequitur eventus,ut non fiat, quod dieitur afalsa propositione.Quod siin futurum omnis affirmatio vel negatio definite semper dividunt veritatem et falsitatem,erit rerum que praedicantur necessarius eventus,et omnia ex necessitate contin- gent,vel non contingent,emaque et casus,et possi- bilitas,et liberum perit arbitrium. Syllogismus aut hujusmodi est : si omnis affirmatio vera est autfalsa definite, et eodem modo negatio eveniet, ut omnia inevitabili necessitatis ratione contingant, quod si hoc est, liberum perit arbitrium. Sed hoc impossi- bileest; non igitur verum est omnem affirmationem vel negationem veram esse definite vel falsam.Omnia autem ex necessitate contingere, si ille definite vere vel false sunt,talis syllogismus ostendit : omnisin B futurum definita veritas vel falsitas eventum rei vel C futurum vel non futurum ex necessitate constituit, sed ommes propositiones future definite vere vel fals: sunt.In omnibus igitur eveniendi, vel non eve. niendi necessitas erit, pro qua conclusione illud Aristoteles intulit, quod ait : Nihil igitur neque est, neque fit, nec a casu, nec atrumlibet, nec erit, nec non erit, sed ex necessitate omnia et non utrumlibet, aut enim qui dicit; verus est, aul quà negal. .. Casus namque,et id quod est utrumlibet exstin- guitur,liberaetiam voluntas adimitur,si omnia que- cunque fient ; ex necessitate futura sunt ; et probat " Superiorem conclusionem, qua dicit omnia ex ne- ce8sitate cor.tingere, per hoc quod ait: aut enim qui dieit verus est,aut qui negat; si ergo veritus rerum Decessitati convertitur,aut qui negat verus est, aut qui affirmat omnia fieri et necessitate necesse. est. Nam si non erunt ex necessitate,non Brant vere de- finite, id quod ipse subjunxit: Similiter enim, vel fieret, vel non fieret, utrumlibet enim nihil magis sic vel non sic se habet, aut habebit. Exponit enim qua sit contingentis natura, cum - quid sit utrumlibet exponit,utrumlibet est id cujus indiseretus eventus est,id est, quod &qualiter esse vel non esse contingit.Hoc est enim quod ait,simi- liter enim fieret vel non fieret. Neque enim directam - viani necessariamque habet unam vel affirmationem non habet, et est utrumlibet quod &qualem cursum et ad evenire retinet, et ad non evenire.Nihil enim se magis vel sic. habet, vel sie non habet, id est equaliter sehabetadesse,et ad non esse.Nihilenim magis sese habet,ut fiat quam ut non fiat. Amplius si est album munc, verum erat dicere prius quoniam erit album, quare semper verum fuit dicere quodlibet eorum quz facta sunt, quoniam est vel erit. Validam sibiipsi vim argumentationisopponit,qua possit ostendere affirmationes negationesque veras vel falsas esse definite, et ait providendum esse ne forte necesse sit suspicari id quod jam factum est vere dici potuisse antequam fieret,esse faciendum, ut si Socrates hesterna nocte conavit, verum fuit hesterna matutina dicere, quoniam ccnaturus est; quocirca definite quoque verum fuisset, si de eo prediceretur. Omnia igilur ea que fiunt definite poterant vera predicari. Hoe est enim quod dicit,si est album nune, verum erat dicere prius quoniam erit album.Nam si qua res nunc alba est, verum erat ante dicere quoniam erit alba,quare definite quoque fuit quodlibeteorum qu: facta sunt vere praedicere, Hoc enim rei ipsius exitus comprobavit. Huic oppo- sitioni per eadem rursus occurit.Nam enim quid hac dicit, lieet ei laqueum superioris argumentationis effugere,rursus enim eadem illum euncta circumve- niunt,et eisdem iterum urgetur incommodis. (Quod. si semper verum [uit dicere quoniam est. vel erit, non polest hoc non esse vel non futurum esse. Quod autem mon potest non fieri impossibile est non fieri; et quod impossibile est non fieri, necesse est fieri. Omnia ergo quz futura sunt, necesse est fieri, nihil igitur utrumlibet, neque casu erit; nam si casu, non ex necessitate. Mira ratione superiorum AR DEI CPaI UN tis ad idem reduxit incommodum dicens : Siverum est omnia quecunque facta sunt, definite vere po- tuisse predici,quoniam veritatem propositionis rei necessitas sequitur, quod vere definite predicatum erat non evenire non poterat; sed si non evenire non poterat,ut non eveniret erat impossibile. Quod autem non fieri impossibile est, fieri necesse est. Eventus igitur ejus ex necessitate consequitur.Nihil ergo utrumlibet, neque a casu erit. Nam si a casu esse poterit, non ex necessitate futurum est;quod si non est ex necessitate futurum,non est impossibile non fieri; si non est impossibile non fieri,potestnon fieri; si potest non fieri, non potest definite vere - preedici. Quod enim vere definite predicetur,ex ne- cessitate futurum est, quod autem a casu est, ex necessitate non evenit. ALveronec quoniam neutrum verum est, contingit di- cere uf quoniam neque erit, neque non erit; primum enim cum sit affirmatio falsa exit negatio non vera, et cum hac sis falsa, contingit. affirmationem esse non veram. Quatuor differentiis contingentiumfuturorum diver- sitas constat.Autenim id quod affirmatur et negatur 335 AN. MANL. SEV. BOKTII 336 in futurum,utrumque erit verum aut utrumque fal- A dicat in presenti tempore, hoc animal quodlibetal- sum;aul unum verum,falsum alterum definite ; aut unum verum, falsum alterum indefinite. Nonenimes- se quidem et alfirmationem et negationem veram in his propositionibus,que de rebus contingentibus in futurum proponuntur, per hoc demonstravit supe- rius quod ait : Manifestum est quoniam necesse est verum dieere,alterum ipsorum, si omnis affirmatio vera vel falsa est.Utraque enim non erunt simulin talibus.Neque enim fieri potest ut in contradictoria propositionum oppositione, utrasque veras quis- quam valeat invenire.Nune autem monstratur quo- niam ne hoc quidem fieri potest ut utraeque sint fal- gi,ait enim : AL vero,ne hocquidem nobis contingit dicere quoniam neutrum verum est,id est nec affir-: . matio,nec negatio ; contingeret autem utraque esse p falsam affirmationem seilicet et negationem, si nec quod diceret affirmatio, futurum esset,neo quod non esse negatio diceret,non esset.Ita enim fieret,ut nec esset,quod affirmatio esse predicavit,nec non esset, quod negatio non esse proposuit. Si quis ergo hoc ita dicat, primum, inquit, illud inconveniens atque impossibile est,quodin contradictoria propositione, cum affirmatio falsa sit non est vera negatio,et rur- sus cum negatio falsa sit, falsa quoque affirmatio sit.Hoe enim in solis contrariis contingebat, non etiam in contradietoria oppositione.In hacenim unam semper veram esse necesse est, semper alteram fal- sam. Ad hac si verum. est dicere quoniam album est et magnum, oportet esse utrumque. Si vero erit. cras, oportet esse cras. Si autem neque erit, neque non erit cras non erit utrumlibet, ut navale bellum. Oportebit enim neque fieri navale bellum, neque mon fieri. Quae ! ergo conlingunt inconvenientia haec sunt,et hujusmodi alia,sé omnis affirmationis el negationis,vel in his quae de universalibus dicuntur universaliter, vel in his qud sunt singularia, necesse est oppositarum hanc quidem veram esse, illam vero falsam. Nihil autem utrumlibet esse in his qua. fiunt, sed omnia esse et fieri ea neces- sitate. Quare mon oportebit neque consulere,nequene- gotiari, u£ si hoc facimus, erit hoc, si vero non. hoc, non erit hoc. Nihil enim prohibet in millesimum an- num hunc quidem dicere hoc futurum esse, illum vero non dicere. Quare ez necessitate erit quodlibet eorum, quod tunc ab eo verum erat dicere. At vero neque hoc differt,si aliquis dixerit contradictionem, vel non di- &erit. Manifestum est enim quoniam sie se habentes, etiamsinon hic quidem affirmaverit ille vero negaverit, Non enim. propter negare vel affirmare erit vel non erit, nec in millesimum annum magis quam in quanto- libet tempore. Quare si in omni tempore sic se habebat, ut unumdiceretur verc, necesse erathoc fieri, etunum- quodque eorum quz fiunt sic semper se habebat, ut ea necessilate fierel. Quando | enim vere dicit quis quo- niam eril, non polest non fieri, et quod [actum est,ve- rum erat dicere semper quoniam erit. Addidit quoque aliud, quo magis id quod dicitur videatur incongruum.Omne enim id quod predicitur in futurum, si vere predicitur, erit. Si quis enim bum est,vel magni corporis,et hoc vere pronuntiet, album et magnum illud animalesse necesse est.Ita etiam in futuro si quis vere dicat quoniam hocani- mal cras album fiet, et corporis vastioris, necesse est cras utraque contingere,ut et album fiat et cor- poris vastioris. Sin. vero falso aliquid predicatur, necesse est non esse quod dicitur,si sit affirmatio:ut si quis affirmet falso futurum navale bellum,necesse est non fieri quod a falsa affirmatione predicitur. At si sit falsa negatio,necesse est fieri quod falsa nega- tio futurum non esse praedixit ; sin vero utraque falsa sunt, non erit ex necessitate quod dicitur, quia de- finite affirmatio falsa est,nec non erit ex necessitate quod dicitur, quia definite est falsa negatio. Unde fit ut utrumiibet quod est in rebus omnino perimatur, utraque enim necessario sunt et ex necessitate con tingunt, et est necessitas illa impossibilis. Nam si quis dicat cras futurum navale bellum,aliusque ne- get,et pronuntiet non futurum,si utraque sint falsa, necesse quidem erit non esse cras navale bellum, quoniam affirmatio, que illud dicit futurum, falsa est. Rursus necesse est esse cras navale bellum,quo- niam negatio que dicit cras non futurum,ipsa quo- que mentitur. Quare necesse erit et esse navale bel- lum,et non esse,quod est impossibile,et preter conz- munem cogitationis naturam.Non est igitur verum utrasque et simul,idestaffirmationem negationem- que mentiri.Quse ergo, inquit, contingunt inconve- nientia,haec sunt,et hujusmodi, si quis dicat vel in his que universalia sunt et universaliter prediean- tur, vel in his que singularia in propositionibus enuntiantur, unam necessario definite esse veram, definite esse alteram falsam,talia illum, inquit, in- convenientia consequentur,et alia similia.Hoc scili- cet dicens de superioribus argumentis, in quibus ostendebat omnia ex necessitate contingere,si quis unam veram definite, alteram diceret definite men- dacem. Quenam vero asserat alia inconvenientia impossibiliaque concurrere his qui unam definite veram proponunt, hac sunt : si quis enim proponat - unamesse veram,alteram esse falsam,ftollit (utsupra dictum est) id quod est utrumlibet in rebus,el om- nia esse vel fieri ex necessitate constituit, nihil a casu,ninilque a propria voluntate.Undefit ut neque negotiari sit utile,nec inire actum,que omnia con- siliirationetractantur, ipsum enim consilium super- vacuum est,cum omnia quecunque futura sint ne- cesse sit evenire. Quid enim unusquisque dicat, Si hoc faciam, illud mihi eveniet atque contingel, si vero hac, illa res eveniet? etenim nihil prohibet quemvis illum affirmare aliquid esse faciendum, alium vero negare,cum omnia vi necessitatis eveniant. Nam siomnia que fiunt nuno, ante aliquis vere prediceret,quis dubitatquin illa quz factasunt,im- mutabili violentia necessitatis evenerint? Hoc est enim quod ait: Quare ex necessitate erit quodlibet eorum quod tunc verum erat dicere, Sed ne illud vi- deatur incongruum quod rerum eventum non exipsa n 337 rerum natura, sed ex propositionum veritate sitate judicamus,scrupulum ipse dissolvitdicens.At vero nec hoc differt,si aliqui dixerint contradictio- nem, vel non dixerint :ad tollendum enim perimen- dumqueconsilium,quod nihilomnino hominesopor- teat consiliari,parum valetaliquidantepradici;sive enim dicatur aliquid,sive non, quidquid vere pra- dici potest, illud eliam si non predicatur evenire necesse est ;idcirco enim vere predicitur,quia vere prediei potest;idcirco vere predici potest, quia im- mutabiliterfuturum est.Quare futurum est,si predi- citur vere, nec tantum si predicitur, sed etiam si prediei vere potest; sive enim predicatur,sive non predicatur, quidquid vere predici potest, hoc ex necessitate futurum est. Manifestum est enim,in- quit,quod si sic se habeat res,sive unus eam affir- p met et alius neget,si eventura est,nihil illi negatio officit; si eventura non est,nihil affirmatio prodest. Non enim,inquit,propter negare etaffirmare erit vel non erit,nec hanc vim naturse tempus mutabit.Eo- dem modo enim evenient,ea que post'millesimum annum eventura creduntur,his qu: post quantum- libet tempus ex necessitate futura sunt:unde fit,ut si in omni tempore omnia sic se habent, ut unum definite verum dici possit,definite alterum falsum, omnia quecunque facta sunt, vel fient, immutabili rerum ratione contingant. Hoc est enim quod ail, necesse esse fieri unumquodque eorum quee fiunt; id est, si sic se haberet, ut ex necessitate fierent omnia, et hoc superiori argumentatione confirmat dieens:Quando enim vere dicit quis quoniam erit, non potest non fieri, eventus enim necessitatem, necessitas sequitur veritatem, et quod factum est, verum erat dicere semper quoniam erit, veritas namque propositionis ex rerum necessariis venit eventibus. Quod si haee non. sunt possibilia .Videmus enim esse principium | futurorum, et ab eo quod. consultamus, atque agimus aliquid, et quoniam est omnino $n his. qua non semper actu sunt, possibile esse et mon esse, similiter in quibus utrumque contingit etesse etnon esse , quare fieri et non fieri.Ac multa nobis manifesta sunt sic se habentia, ut quoniam hanc vestem possibile est incidi, et non incidetur,sed prius exteretur. Similiter autem. et non incidi possibile est. Non enim esset eam - prius exteri,nisi possibile esset non incidi.Quare et in aliis fiendis,quacunque secundum potentiam hujusmo- di dicuntur. Manifestum igilur est quoniam mon omnia ex necessitate vel sunt vel fiunt,sed alia quidem utrum- libet,et non magis vel affirmatio,vel negatio vera est, alia vero magis quidem, et in pluribus alterum, sei contingit fieri et alterum, alterum vero minime. Longum hyperbaton est, quod nos priusexponi- mus, postea continuamus, Liquet enim aliquarum rerum nos esse principium,ut actaum nostrorum. Si quis enim aliquid consilio faciat,quidquid consi- liatione peregerit, ejus rei ipse principium est. A consiliante enim incipit, quidquid consilii solertia — ministratur.Sunt enim quadam quas actu non sunt, IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA, 338 et fal- A sed potestate,que potestasnon fit ex necessitate,id est,ut possit quidem fieri,non tamen necesse sit,ut hane vel quamlibet tunicam possibile est quidem ferro incidi, sed non est necesse. Fortasse enim utendo vetustabitur,et ipso quotidiano solveturat- tritu.Ergo potest quidem incidi,sed forte non inci- detur, sed antequam incidi possit exteritur.Rharsus potest fieri utnon dividatur,neque enim exterieam possibile esset,nisi prius esset possibile non incidi, quare possunt quidem quedam fieri,sed ita contin- git fortasse ut non fiant. Suntigitur quedam: possi- bilia non necessaria, et in aliis quoque qua fiunt eadem ratio est.Omneenim quod fit a quolibet con- silio, ipse qui consiliatur illius rei principium est, non necessitas,et quecunque sunt possibilia, muta- biliter evenient.Que enim secundum aliquam possi- bilitatem dicuntur,noneveniuntsecundum necessi- tatem,unde fitut manifestum sit quoniam non omnia ex necessitate vel sunt, vel fiunt,sed quedam sunt qua equali modo, vel fiunt,vel non fiunt,et hocest utrumlibet fieri,alia vero in pluribus quidem fiunt, in paucioribus vero non fiunt, et equaliter quidem fiunt,ut egredientem domo amicum videre, fit enim hoc et fitiequaliter;quedam verofrequentius fiunt; quam non fiunt,ut sexagenarium canescere frequen- tius fit,quam non fit.Et tamen ita hoc potest fieri, ut non fieriimpossibile non sit. Hoc enim est quod ait:Alia vero magis quidem et in pluribus alterum, ut canescerein pluribussexagenarii quam non cane- scere. Sed contingit fieri alterum, scilicet. ut non canescat,alterum vero minime,scilicet ut canescat; Est autem hyperbaton hoc modo.Quod si hecimpos- sibilia videmus,quod sumus enim aliquibusipsi prin- cipium,et quecunque possibilia sunt,fieri possuat,et non fieri.Si igitur possibileestet ut sint et non sint, manifestum est non ómnia ex necessitate contingere, sed alia equaliter,alia vero evenire quidem inplu- | ribus, in paucioribus vero non evenire,sed ut non eveniant necesse non est. Igitur esse quod est, quando est, et non. esse, quod non est, quando mon est, necesse est. Sed non omne quod est,necesse est esse, nec omne quod non est,n2- cesse esl mon esse. Non enim idem est. omne quod est, necessario esse, quando est, et sumpliciler esse ez ne- cessitate. Similiter autem et in eo quod mon est. Ei 1n contradictione eadem ratio est,esse quidem vel non esse omne, necesse est,et [uturum esse,vel non.Non tamen dividentem dicere alterum necessarium.Dico autem ut. necesseest quidemesse futurum bellum navale cras vel non futurum esse. Sed non necesse est futurum esse cras bellum navale, vel non futurum esse. Futurum autem vel esse, vel non esse necesse est. Nune quid sit necessarium lemporale describit. Ait enim omnisres quando est,eam sine dubio esse necesse est. Non enim fieri potest ut cum est, non sit,eet rursus res qu: non est,quando non est,eam non esse necesse est, neque enim fieri potest, ut quando non est, sit ; sed si quando est, eam esse necesse est, id est; non simplex necessarium,sicut 339 AN. MANL., SEV. BOETIÍI solem oriri simpliciter,sed temporaliter necessa- A quod est preter temporisadjectionem:ita in contra- rium,utsedeo,non idcirco simpliciter,et sinetempo- ris presentis descriptioneex necessitate est.Quando enim sedeo, non potest fieri ut non sedeam,et ne- cesse est mihi tunc sedere cum sedeo, sed ipsum sedere mihi non ex necessitate inest,possum enim surgere. Itursus cum non sedeo,tune mihi necesse est non sedere, sed ipsum non sedere, mihi ex ne- cessitate non inest,possum enim sedere;ergo quod est, quando est, ex necessitate est,et quod nonest, iunc cum non esl, fieri ut non sit non potest. Non tamen omnia quecunque sunt aut non sunt,autex necessitate sunt,preter temporis praesentis nuncu- pationem, aut ex necessitate non sunt, nulla men- lione presentis temporis facta. Quare non est, in- quit, idem temporaliter necessarium esse, ut est mihi cum sedeo, et simpliciter ex necessitaleesse, ut homini mortalitas, nec idem est, cum non est necessario non esse, ut mihi cum non sedeo non inest sedere,et quod simpliciter ex necessitate non habeo,ut tres oculos vel immortalitatem,atque hoc est quod ait,similiter autem et in eo quod non est. Hoc autem cur dixerit sequitur,et in contradictione eadem ratio est, esse quidem vel non esse omne necesse est,et futurum essevel non esse.Similis est, inquit,ratio in contradictionibus contingentibus,et in his quas,cum sunt,secundum tempus necessaria sunt, simpliciter autem necessaria non sunt. Nam in futuriset in contingentibus contradictionibus,to- tam quidem contradictionem necesseest unam veram habere partem, alteram. falsam,utsi quis affirmet cras bellum navale futurum;id ergonon est necesse: et rursus siquis negetnon futurum;,est quidem aut esse,aut non esse necesse,sed non est necesse esse, Déc rursus necesse est non esse, sed tantum ' aut esse aut non esse;idcirco tota quidem contradictio, unam habebit partem veram, alteram falsam, sed non erit ipsorum una definite vera, falsa altera definite. In preteritis enim sic dicimus : Romulus Romam condidit. Romulus Romam non condidit 1 una quidem vera est,alterafalsa,sedin his definite vera est affirmatio, definite falsa negatio. Nam quia quod factum est,fieri utfa^!; m, non sit,non potest, ideo definite in praeterito cont:adiclio vera vel falsa est.In futuris vero propositionibus non idem estin his scilicet que contingentia significant utsi dicam Philoxenus cenaturus est, Philoxenus cenaturus non est.In tota quidem contradictione,una veraest, altera falsa,sed nullus potest dividere, ut dicat aut affirmationem constituteet definite veram esseaut negationem.Ante enim quam coenet,indefinitumest et variabile an ccenet. Postquam vero conaverit preteritum definitur, igitur aut esse aut non esse aliquid in futuris contradictionibus necesse est, Ut autem unum fiat, et unum non fiat,non est necesse, in quo igitur similitudo est conlingentis contradi- clionis et temporalis, neque simplicis necessitatis in eo scilicet, quia sicut necesse est csse quod est quando est,non tamen simpliciter necesseest esse Li B dictione contingenti,affirmationem quidem velne- gationem veram esse necesse est, non tamen vel affirmationem simpliciter acdefinite veram, vel ne- gationem, sed utramlibet et quam certe veritatis constituerit eventus. Quare quoniam similiter orationes verz sunl,quem- admodum et res,manifestum €st,quoniam quacunque sic se habent, ul utrumlibet sinl,eL contraria ipsorum continganl, necesse est simililer se habere et contradi- ctionem,quod contingit in. his qua non semper sunt,et non semper mon sunt. Horum enim necesseest alteram partem contradictionis veram esse vel falsam.Non ta- men hoc vel illud, sed utrumlibel, et magis quidem alteram veram non tamen jam veram vel falsam.Quare manifestum est,quoniammnon estnecesse omnis af firma- Lionis et negationis oppositarum hanc quidem veram. illam vero falsam essc.Neque enim quemadmodum 4n his quz sunt,sic seres habet eliam in his quae mon sunt, possibilibus tamen. esse, vel non esse, sed quemadmo- dum dictum est. Habent,inquit,quamdam cognationem res,etilla qua& resipsas propria significatione designant.Quare et oratio quie designat atque significat rem, sic se habebit, quemadmodum resipsa est.Ergo siresnon fuerit,falsa oratio est ;si res fuerit, vera oratio est; ct si vera velfalsa orat:o est,erit id quod diciturvel non erit, ut sibi res et oratio convertantur. Ergo si res conslituta non est,nec definita necessitale pro- veniens, neo illa oratio,que rem ipsam designat, definite est veritatis.Ergo in quibus rebus possibile est non modo esse,sed etiam non esse contingere, in his affirmatioetnegatioutrumlibet sese habet,et quemadmodum rem ipsam,et esse et non essecon- tingit,itaquoquecontradictionem et veram et falsam esse indefinite proveniet. Hoc autem in quibus fiat, ipse declarat,ait enim:In hisque non semper sunt, et non semper non sunt,sola enimsuntqua etesse et non esse contingunt,que nonsemper sunt,status eosemper non sunt;si enim semper essent, et non rum mutari non posset, atque ideo ex necessitate essent; si autem semper non essent, eas non esse, necesse esset.Etenim sicut ipsa natura rerum eve- nientium est varia,ita quoquealtera pars contradi- ctionis habet variabilem veritatem,etsemperquidem vera velfalsa est, non tamen una definite, ut hoc verum sit determinate,aut illud,sed utrumlibet. Et sicutstatus ipse rerum mutabilis est,ita quoque ve- ritas aut falsitas propositionum dubitabilis sit, et eveniet quidem,ut in aliquibus frequentius una sit —.— vera,non tamen sen:per, et ut una rarius vera,non - tamen eam falsam esse necesse sit semper, quod . per hoc demonstravit quod dixit,et magis quidem veram alteram, non tantum jam semper veram vel. falsam. Concludit totam de futuris contingentibus propositionibus questionem,et ait: Manifestum est; non necesse esseomnes affirmaliones et negationes definite veras esse, sed deest definite, atque ideo . subaudiendumest.!llarumenim que contingentes et 340. - 34 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA. 342 future sunt,nunquam definite una vera est,altera A definite alterum eorum esse necesse est. Erant falsa.Neque enim,inquit,quemadmodum in hisque sunt,sie se habet in his qui non sunt,possibilibus tamen esse,aut non esse,sed quemadmodum dictum est.Illa etenim qux sunt presentis temporis, sicut ipsorum esse definitum est,ita quoque de his definita est propositionum veritas falsitasque.Illa vero que non sunt quidem,possunt tamen esse,et non esse: et ita futura sunt,ut non ex necessitate proveniant, ged possunt ita esse,ut etiam possint et non esse, in his hoemodo se habebitcontradictio quemadmo- dum dictum est. Diclum autem est quoniam esse quidem vel non esse:omne necesse est, et futurum autem quatuor diversitates, ut aut uireque vere essent, quod sustulit per hoe quod ait, utreque enim non erunt simul in talibus;aut utreque false essent,quod perhoc evertit quod ait:Atvero neo quo- niam neutrum verum est contingit dicere ; aut ut una vera definite, altera falsa definite esset, quod illa argumentatione destruxit,per quam omnia ex necessitate docuit evenire, si hoc admitteretur. Quod si res ille minime sunt,constat unam quidem veram esse, aliam vero in contradictione menda- cem ; sed sieut res ipse mutabiliter et. indefinite future sunt,ita quoque enuntiationes variabili nec esse vel non necesse est. Non tamen jam divise ac B definita veritate et falsitate proferuntur. LIBER SECUNDUS. DE ENUNTIATIONIBUS INFINITIS. Quoniam autem est affirmatio de aliquo significans aliquid, hoc autem est, vel nomen vel innominatum, unum aulem oportet esse, et de uno, id quod est in affirmatione,nomen autem dictum est,et innominalum prius,non homo enim nomen quidem mon dico, sed nomen. infinilum unum enim. significat quodammodo infinitum nomen, quemadmodum et non currit, non verbum. dico,sed infinitum verbum; eril omnis affir- matio el negatio,vel ex nomine et verbo,vel ex infini- 1o nomine et verbo.Prater verbum autem nulla affir- malo vel negatio est.Est enim vel erit,vel fuil,vel sit, vel quecunque alia hujusmodi verba,ea hís sunt qua sunt posita. Consignificant enim tempus. Postquam de preteriti ao praesentis, futuri etiam temporis veritate et falsitate disseruit,nuno vim sim- plicis et predicative propositionis informat dicens quoniam simplex affirmatio unam rem de unasigni- ficat,id est,de uno subjecto unum predicat, subje- etium autem illud aut nomen est,aut quod apud ve- teres quidem fuit innominatum, ab Aristotele vero infinitam nomen vocatum est;prius enim dictum est | quod homonomen esset, aon homo vero innominatum quidem apud antiquos,sed nune infinitum nomen. Quoniam igitur manifestum est unum de uno pradi- caresimplicem propositionem,omniserit propositio simplex, aut ex nomine et verbo, aut ex infinito - pomine et verbo.Quod aulem dixit:Non homo enim - nomenquidem non dico,sed infinitum nomen hujus- modi est. Nomen, inquit, omnia definita significat, non homo vero quamvis unum quodlibet eorum de- - signare possit, quae homines non sunt, tamen quid designet infinitum est et dubium. Nam cum multa sint que homines nonsunt,etunum quodlibet eorum Significarepossit quid significetignoratur:sicutenim non currit non est verbum simpliciter,sed infinitum verbum,ita nomina cum negatione non sunt nomi- n&,sed infinita nomina.Erunt igitur in propositioni- bus subjecta aut nomina,autinfinita nomina,preter verbum autem nulla est affirmatio vel negatio pla- nissime docuit,qdc pars orationis in simplici pro- positione obtineat principatum.Nam si preterverbum : fierisimplex propositio non potest, constatomnemvim simplicis propositionis verba complecti.Omnis au- tem propositio aut esse, aut fuisse, aut futurum esse aut hujusmodi aliquid habebit.Nam qui dicit curro currens est dicit. Et qui dicit cucurrit, cur- rens fuit proponit;et quid dicitcurret, currens erit. Si ergo omnis propositio, aut esse, aut fuisse, aut futurum esse,aut aliquid hujusmodi utsit enuntia- tio, retinebit, manifestum est quod preter verbum esse non possit.Hoc enim,id est,fuit vel est,aut fu- turum est, verba sunt, ut ex his cognosci possit que sunt superius posita atque confessa,cum di- ceremus verba esse que consignificarent tempus. Etenim est,et fuit, et o:era significationem tem- poris secum trahunt. Q Quare primaeril affirmatio et negatio,est homo,non est homo, deinde est non homo, non est non homo. Rursus,est omnis homo,non. est omnis homo,est omnis non homo, non esb omnis non homo.Et in extrinsecus temporibus eadem estratio. Simplicium exempla propositionum apposuit, simplices autem supra diximus esse propositiones qui duobus terminis jungerentur. Quare quoniam omne definitum prius est. infinito nomine, et non homo non est nomen, sed infinitum nomen,homo vero finitum recte priores eas propositiones qus ex definito sunt nomine in eorum pronuntiavit exemplis; ait enim, Quare prima est affirmatio et negatio,est hómo,non est homo.Deinde infiniti no- minis affirmationes et negationes subjunxit dicens, Est non homo,non est non homo.Et post hec, uni- versalitatem jungens, easdem rursus iterat propo- sitiones. Et prius illas proponit qus ex finito no- mine sunt ; secundo vero loco eas qus ex infinito nomine proponuntur, unde fit ut. illud intelligere necesse sit, illas quantitates que universales et particulares determinant, in terminis non haberi. Nam cum duorum terminorum propositio sola simplex sit, inter simplices hujusmodi nume- rat propositionem que dicit est omnis homo, cum ires sint partes orationis, quare determinationes non numerantur in terminis.Eodem modo dicit ea- demque ratione in extrinsecustemporibus simplices fieri propositiones, ut est,fuit homo,non fuit homo, 343 AN. MANL. SEV. BOETII 344 fuit non homo, non fuit non homo.Etin aliis quoque A dicit quatuor he, est justus homo: in hac affirma- temporibus idem modus est.Extrinsecus vero tem- pora vocat qua sunt preter presens,id est preteri- tum et futurum;sed hic dehis solis propositionibus locutus est que unum subjectum habent, alterum praedicatum. Nuno de his loquetur que unum ha- bent subjectum,duo predicata.An vero he quoque simplices sint,in secunde edilionis expositione di- cendum est. Nune vero preter demonstrationem, esse simplices intelligamus. Quando autem est lertium,adjacens praedicatur ,du- pliciter (unc dicuntur oppostiones.Dico autem, ut est justus homo est, tertium dico adjacere nomen vel ver - bum in. affirmatione.Quare quatuvr erunt istae quarum duc quidem ad af[firmalionem et negationem sehabe- buntsecundum consequentiam,ut privationes,duze vero minime.Dico autem quoniam est, aut justo adjecebit, aut nom justo,quare eliam megatio. Quatuor ergo erunt.Intelligimas vero quod, dicitur ex his quae subs- cripta sunt. Est. justus homo.Hujus negatio : Non est justus homo.Est non justus homo. Hujus negatio, non est non justus homo.Est enim hoc loco et non est justo el non justo adjacet.Hac igitur,quemad modum n re- solutoriis diclum est,sic sunt disposita.Similiter autem se habent;et sí universalis nominis sit affirmatio, ut omnis est homo justus, megatio, nom omnis est homo justus.Omnis est homo non justus, non omnis est ho- mo non justus. Sed non similiter angulares contingit veras esse. Contingit autem aliquando. Unumsubjectum etduo predicata, quemadmodum possint esse in propositione commemorat. Si enim C hoe modo sit,ut dicamus est justus homo,est etju- stus predicatum, homo vero subjectum est, Nunc enim non illud aspiciamus,quid prius, quid posterius dictum est,sed quoniam universaliusest justum esse quam hominem, potest enim justus esse et quihomo non est,ut Deus, et rursus potest esse simpliciter, et quod homo non est,idcirco est atquejustusquan- quam primo dicanturineo quod est,est justus homo, tamen quoniam universaliora sunt, non de his ho- mo,sed hecdehomine predicantur,ethis homo sub- jectus est. Ex his igiturduplicem fieri oppositionem dicit,et quatuor propositiones, quarum subterexem- pla subjecitaddens:Dicoau:«'5 quoniam estautjusto adjacebit,aut non justo. Si quis cuiu dicat faciens duas affirinationes, est justus homo,est non justus homo,hec,cum due affirmationes sint,duas habe- bunt negationes.Nam si verbum estin hae proposi- lione qu dicit,est justus homo, ad justum posui- mus. Ktin hae rursus propositione qu& dicit, est non justus homo, rursus ad non justum idem est verbum junximus:quoniam negationis oppositionem effecit cum est verbo juncta negatio,id est.non,ma- nifestum est quoniam id quod dieitur non est ad ju- stum rursuset ad non justum adjugendum est, ut negationes flant hujusmodi,nonest justus homo,non est non justus homo.Recte igitur dixit:Quare si est justo et non justo adjecebit,etiam negatio justo et non justo adjacebit Sunt autem propositiones quas B D tione ad justum verbum est adjunximus; hujus est negatio,non est justus homo.In hae quoque nega- tione que dieit non est, ad justum rursus adjunxi- mus.Iterum,est non justus homo.In haoc,est ad non justum jungitur;hujus est negatio,non est non jus- tus homo:etiam in hae quoque negatione que dieit, non est,ad non justum ponitur.Quod vero ait : Dico autem,ut est justus homo,est tertium adjacere his nomen vel verbum in affirmatione,hujusmodi est. Tertium,inquit, dico, id est, adjacere verbum est. Homo enimet justus duo sunt,quibus adjicitur ver- bum est.Idcirco autem dixit nomen vel verbum, quia superius quoque docuit ipsa verba nomina esse,eo scilicetloco ubi ait,Ipsa quidem verba secundum se dieta nomina sunt. Quod autem sequitur eontinet difficillimum sensum,quem ipse solita brevitate per- strinxit, In medio namque totius sensus addidit : Quare idcirco quatuor iste erunt, quarum dua ad affirmationem et negationem sese habebunt ad con- sequentiam,ut privationes,du: vero minime.Hujus sententie multiplex expositio ab Alexandro et Por- phyrio, Aspasio quoque et Hermino proditur, in quibus quid excellentissimus expositorum Porphy- rius dixerit,alias dicemus.Quoniam vero simplicior explanatio Alexandri essevidetur,eam nune pro bre- vitate subjecimus. Privatorie propositiones sunt quacunque pradicant privationem.Privatio autem est,ut si quis dicat injustus, privat enim hominem justitia. Ergo affirmatio privatoria est que dioit, homo est injustus.Negatio rursus privatoria est,non est homo injustus. Sed neque illa in significatione plena affirmatio est (aliquid enim tollit), sed priva- toriaaffirmatio,quoniam formam quidem affirmatio- nis tenet,sed privationem predicat,et aliquid ab eo cui privationem copulat abjungit,utin propositione est injustus homo,ab homine justitiam.Nechisrur- sus pura negatio est.Fugans enim privationem, ut. in ea qua est,non est homo injustus,habitum reti- net,id est justitiam. Sed quoniam quod affirmatio ' predieabat, hoc aufert negatio, licet habeat talis negatio,quasi reponendi habitus significationem ta- men quia ipsa privationem subtrahit, privatoria ne- gatio nominatur. Ergo nunc hoc dicit : Cum sint, inquit,quatuor propositiones,quarum due ex finiti- mis nominibus sunt, ut est justus homo, non est justus homo, due ex. infinitis nominibus, ut est non justus homo, non est non justus homo, duse, inquit, he. quarum una affirmatio est, habens in- finitum nomen, ut est non justus homo, et una - negatio habens rursus infinitum nomen,ut non est - non justüs homo, sic se habent ad affirmationem et negstionem,id est,eamdem formam retinentaffir- mationis et negationis,et similes sunt ad affirman- dum aliquid vel negandumhis qu: suntprivatorim. Nam quemadmodum privatoria que dieit estinju-- stus homo non solum affirmatio est, sed privatoria affirmatio, ita quoque ea que dicit est non justus — homo non solum est afíirmatio, sed cum infinito 3,5 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA. 346 nomine, et cum aliqua privatione affirmatio. Idem A est simplex, illa privatoria : quare que ex infinito enim valet ad intelligentiam quod dicitur injustus, tanquam si dicatur non justus.Et rursus quemadmo- dum non est injustus homo,non estsolum negatio sed privatoria negatio,quoniam quamquam det ha- bitum,tamen privationem negat, ila quoque et ea qua est ex infinitio nomine,non est non justus homo, non solum est negatio,sed ex infinito facta nomine, infinitum negans. Quia igitar infinitum negat, et subjectum infinito negando privat,privatorie simi- lis est. Nam si idem valet injustum esse quod non justum, idem valebit non esse injustum quod non esse non justum.Igitur he due que infinitum no- men habent,quantum ad speciem formamque affir- mationis et negationis similiter se habent his quee sunt privatoriz affirmationes. Dus vero ille que simplex definitumque predicant nomen, ab omni similitudine privationum seclusc sunt. Nihil enim similis est illa que dieit, est justus homo, ei quae dicit, est injustus homo,cum utraeque sint affirma- tiones,sed illa est simplex, illa privatoria.At vero ea qua dicit,non est justus homo,ad eam qua dicit, non est injustus homo, nulla rationis similitudine conjungitur,cum sint utrique negationes; sed illa nomine sunt,similiter sese habent quemadmodum privationes, similis namque affirmatio est ea qua dicit,est non justas homo,ei qux dicit,est injustus homo. Et rursus ea qua dicit, non est. non justus homo, ei qua dicit, non est injustus homo, priva- tiones vero simplicibus propositionibus et hisqua ex finitis nominibus fiunt, non conjunguntur. Neque enim quisquam dixerit eam qua dicit, est justus homo, esse comparem eique dicit, est injustus homo,nec vero eam qua dicit,non est justus homo; posse aliquid comparari cum ea qua dicit, non est in justus homo.Recte ergo dictum est de his quatuor propositionibusduas ad affirmationem et negationem ita se habere, ut sunt privationes ; duas vero. esse simplices,et preter aliquam privationum similitudi- nem.Quod autem ait ad consequentiam,tanquam si dixisset ad similitudinem, ita debet intelligi. Que enim sibi sunt similia,a se quodammodo non rece- dunt et se invicem consequuntur.Describuntur ergo dus priussimplices propositiones,posthas due pri- vatoriz,postremo quz infinitis nominibus constant, utaffirmationessubaffirmationibus,negationes sub negationibus constituantur. Affürmatio. Est justus homo. Non est justus homo. Negatio. Affirmatio. Est injustus homo. Non est injustus homo. Negatio Affirmatio. Est non justus homo. Non est non justus homo. . Negatio. Sedhe,inquit,ita sunt dispositae eamdemque ad se similitudinem gerunt,quemadmodum in Analyticis id est resolutoriis, dictum est.Scripsit autem duos resolutorios libros de Syllogismo.In quorum primo de propositionum ex finito nomine et infinito con- sequentia disseruit.Est vero similitudo affirmative quidem simplicis ex finito nomine, et negativa ejus qua habet infinitum nomen.Namque ea qua dicit; est justus homo,affirmatio,ei qu dicit,non est non justus homo, negationi similis est. Negatio quoque gimplex finiti nominis,affirmationi infiniti nominis convenit. Ea enim quae dicit,non est justus homo, similis est ei quc dicit, est non justus homo. Sed quemadmodum iste sibi sint similes,et quomodo in consequentia proprium teneant ordinem,nuno qui- dem exsequi distulimus,paulispertamen describan- tur, ut earum quidam proprietas ostendatur. Sit enim affirmatio finiti nominis,et sub ea negatio no- minis infiniti.Sit item negatio finiti nominis,et sub ea affirmatio nominis infiniti. Aífirmatio. Est justus homo. Non est justus homo. Negatio. lip. [/] NS N lay, N»S es Negatio. Non est non justus Est non justus. Affirmatio. homo. homo. In hac igiturdescriptione negatio exinfinito nomine sub affirmatione finiti nominis ponitur,etrursus af- firmatio infiniti nominis sub negatione finiti,qua- rum angulares,quoniam sunt indefinitae;,omnes si- mul in omnibus vere esse possunt, nisi in his tan- ium qui aut' naturaliter insunt, aut naturaliter inesse non possunt,ut si quis dicat,est. homo ani- mal,)nunquam cum hao vera esse poteat : illa qua dicit, est homo non animal, qus est angularis, id- cireo quoniam animal naturaliterin substantia ho- - minis perspicitur inherere.Rursus siquis dicat,es! homo lapis,est homo nonlapis,ne haec quidem simul . veraessepossuntideirco quodlapidem inessehomini naturaliter impossibileest.Quod si hujusmodi sunt quae noainsintnaturaliter,sed inesse possint,utinhis qua supra posuinius exemplis,angulares vere sunt semper.Potest enim vera esseetéa qua dicit,est ju stus homo,et ea qui dicit,est non justus homo.Rur- sus potest vera esse qu& dicit,non est juslus homo, si hoc de Sylla dicatur,et ea qua dicit,non est noa justus homo, si hoc de Catone predicetur. In his igitur qui sunt indefinite, si ea qua praedicantur naturalitet non insunt, sed ea inesse possibile est, semper angulares simu! veras esse contingit.Quod si hujusmodi propositionescum definitione ponamus ita dicendum est :est omnis homo justus,hujus no- galtio,non est omnis homo justus. Rursus,est omnis homo ncn justus,hujus negatio,non est omnis homo: non justus, qu: disponantur hoc modo,ut negatio sub affirmatione sit,et sub negatione affirmatio. Affürmatio. Est omnis homo Non est omnis Negatio- justus. homo justus. o 2 874 4039 k exo Bc: Negatio.Non est omnis homo Est omnis homo.Affirmatio. non justus. non justus. 3AT AN. MANL. SEV. BOETII 348 In his ergo quamdam dissimilitudinem monstrat. A infinito subjecto :idem est etin negatione qua est, Nam in indefinitissieaqu:? predicantur naturaliter non inessent,esse tamen in subjectis possent,sem- per angulares simul verasesse sine dubio continge- bat.Nam et affirmationes affirmationibus et negatio- nes negationibus conveniebant. In his autem qua cum diffinitione quantitatis dicuntur,nonidem mo- dus est. Affirmationes enim affirmationibus nulla ratione junguntur.Narm si vera sit ea qua dicit,est omnis homojustus,nunquam veraesse potest ea quae dicit,etomnis homo nonjustus,quasest angularis,et hocdiscrepare in nullo reperieturexemplo.Negatione autem particulares, quc& sunt sibi angulares, simu] veras esse contingit.Potest enim verum esse in his que naturaliter non sunt,et possibilia sunt inesse, ut negatio particulari negationi particulari ei quo est angularis conveniat,ut ea qua est,non est om- nis homo justus,ei que est augularis conveniat;non estomnis homo non justus,sed hoc dissimiliter quam in indefinitis. Nam in illis eteaquedicit,est justus homo,ei qua dicit, est non justus homo, angulari TX conveniebat. Rursus ea que dicit, non est non justus homo,ei qui est,non est justus homo, angulariter posite congruebat.|n his autem, id est secundum quantitatem definitis,affirmationes qui- dem due universales, qu: sunt, est omnis homo justus,et est omnis homo non justus,nunquam si- mul verc; esse possunt,angulares autem negationes qua& particulares sunt, id est, non est omnis homo justus,et non est omnis homonon justus,in hisque et esse et non esse possibilia sunt,simul vere sunt. Non ergo similiter in his que sunt definita,angula- res sibimet congruunt,ut in his que definite sunt. Quod per hoc demonstrat quodait : Sed non simili- ter angulares contingit veras esse.In illis enim si- bimet utrique consentiuntangulares,in his autem angularesquidem affirmativas nunquam simul veras esse contingit. Alias vero angulares que sunt parti- culares negationes contingit aliquando. Hoc enim ipsius declarant verba dicentis: Sed non!similiter angulares, contingit verasesse.Contingit autem ali- quando.Non similiter quidem contingit veras esse, ideirco quod affirmationes universales, 'angulares vere nunquan sunt,quodinhisqueindefinite sunt, contingebat. Contingereautem aliquando dixit,cum angularium,qu: sunt particulares negationes,faci- muscomparationem,si ea qua predicanturnon sint naturalia subjectis,sed tamen inesse possibilia. Hz igitur duze opposit:e sunt, alie autem. ad. id quod est non homo,quasi subjectum aliquod'additum : ut,est justus non homo,non est justus non homo. Est non justus non' homo, non est non. justus non homo. Magis autem plures hisnon sunt oppositiones ha» au- tem exlra illaipse secundum se eruntut nomine uten- Les eo quod est non homo. Alias nobis rursus esse propositiones ostendit, quarum aliisquidem nos predicatum,sed subjectum infinitum sit, aliis utrumque. Siquisenim dicat,est justus nonhomo,quoniam nonhomo subjectum est, et est infinitum nomen,vocatur propositiofacta ex D non est justus non hormo.Ai vero sunt ali: proposi- tiones qua et ex predicato et ex subjecto infinitis esse videantur, ut est cum dicimus, est non justus non homo,non est non justus non homo.In his enim non justus predicatum est, non homo subjectum. Sed utraque sunt infinita ;unde fit ut in his propo- sitionibusin quibusest verbum tertium predicatum, magis plures propositiones quam hae que dicte sunt inveniri non possint.Aut enim ex utrisque erit fini- tis, preedicato scilicet et subjecto,ut est homo ju- stus,non esthomo justus ; aut solum predicatum habebit infinitum,ut est non justus homo, non est non justas homo;aut praedicatum quidem finitum erit,infinitum vero subjectum, utestjustus non homo pon est justus non homo;aut etpredicatum et sub- jectum infinita proponuntur, ut est non justus non homo, non est non justus non homo ; ultra autem propositiones,in quibusest verbum tertium predica- tumsit inveniri non possunt.Sed hz» que subjectum infinitum habent, vel utrumque infinitur, preter illas superiores sunt,qus autpredicatum infinitum habent,aut utraque finita,atqueideo extra illas esse dicuntur,et nullam ad eas consequentiam servant, et est ita positum in ea propositione quz dieit,est justus non homo, nomen infinitum quod est non homo,tanquam sifinitum nomen aliquod poneretur. Atque hocest quod ait, Ut nomine utentes non homo Ita enim infinitum nomen positum est,tanquam si finitum nomen esset positum,nominis enim locum tenet ;quanquam etiam cum ita positum sit,nihilo- C minus tamen nomen sit :infinitum enim nomen licet simpliciter nomen non sit,tamen cum infinito jun- ctum nomen est. In his vero in quibus estuon convenit,ut eo quod. est currere,vel ambulare,idem facil sic positum ,acsi estad- deretur,ul, Currit omnis homo,non currit omnis homo. Curritomnis non homo,non currit omnisnon homo.Non enim dicendum est non omnis homo sed non negalionem ad id quod est homo addendum est. Omnis enim non uni- versale significat,sed quoniam universaliter. Manife- stum est aulem ez: eo quod est:Currit homo,non currit homo. Currit non homo, non currit non. Hxc. enim ab éllis differunt,eo quod universaliter non sunt.Quare omnis vel nullus, nihil consignificat aliud, nisi quod unwersaliter de nomine,vel apfirmationem,vel negatio- nem.Ergo et cetera eadem oportet opponi. Sunt,inquit, quedam propositiones,quz» cum est predicantur. Àli& vero quas cum est verbo predi- care non possumus,ut in eo quod dicimus homo am- bulat,homo eurrit. Sed in his nihil differt an ita quis dicat,ut dicitur, id est homo currit, e£ homo ambulat,an cum est verbo eas predicet,idem nam- que est dicere, homo currit et homo ambulat,tan- quam si dicatur,homo currens est,homo ambulans : est. Quocirca nihil differt in hujusmodi propositio- nibus utrum cumest verbo,an preter est adjuncto verbiaoctu proponatur.Idem quoque est etiam in uni- versalibus,Nam cum dicimusomnis homo currit om- 349: IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA. 390 nis homo non currit, et rursusomnis non homo cur- A mini addemus,eadem in propositione cuncta servan- rit, omnis non homo non currit, idem est tanquam si dicamus, omnis homo currens est,et omnis homo currens non est, et rursus omnis non homo currens est, omnis non homo currens non est. Docel autem illud quoque multum differre an ad positum termi- num jungatur negatio,ancerte ad determinationem: nam si ad subjectum terminum dicitur, fit nomen infinitum, ut est omnis non homo currit,si ad de- terminationem fit negatio, ut est non omnis homo currit; unde fit ut si non ad determinationem uni- versalem, sed ad rem ac terminum negatio ponatur, sit infinitum nomen, ut est non homo. Quo4 si non ad rem universalem, sed ad determinationem uni« versalem, negatio est: cum enim dicimus,non om- nis,omnis quidem universale non est,sed consigni- ficatquoniam illud de quo dicituruniversaliter dici- tur, ut eum dicimus, omnis homo, homo quidem ipsum universale est, omnis vero non est quidem universale, sed consignificat, quoniam res univer- salis,id est homo,universaliter dicta est ; ergo quo- ties ad determinationem qui» rem quamlibet univer- salem universaliter dictam demonstrat,negatio po- nitur,nonnomen infinitum,sed negationem consti- tuit,atque hoc est quod ait: Non enim dicendum est, non omnishomo,sed non negationem ad id quod est homo addendum est, omnis ením non universale signat, sed quoniam universaliter.Ipsum enim om- nis non est universalis terminus,nec omnino termi- nus, sed universali predicato additum, facit illud . universaliter enuntiari, probat autem hos non esse universales terminos, sed tantum determinationes universaliter consignificantes hoc modo :Cum enim - dieimus, currit homo, non currit homo, currit non homo,non currit non homo,universalia quidem sub- jecta sunt in his propositionibus, sed non universa- liter predicantur, Distant autem haab his proposi- tionibus in quibus sic dicimus: Omnis homo currit, nullus-homo currit,eo quod istae quidem universale universaliter predicant,ille vero universalenon uni- versaliter. Manifestum est ergo quoniam omnis et nullus non sunt universalia, sed id quod universale predicaturfaciuntutuniversaliterenuntietur.Quare eadem omnia ponenda sunt, currit omnis homo, si infinitum nomen volumus facere,non dicamus cur- rit non omnis homo,sed negationem,id est non, no- Negatio. Nullus homo justus est. * Affirmatio. Quidam homo justus est. &yrsoddo Consentane:e. tes, si affirmationem volumus ex infinito nomine facere.Quod si ad determinationem universalis rei negationem aplemus,fit non affirmatio nominis infi- niti, sed propositionis ex nomine finito negatio. Quoniam vero contraria est negatio ei quae est,omne est animal justum illa quae significat,quoniam nullum esi animal justum, hae quidem. manifestum est, quod nunquam erunt,neque vere simul,neque in eodem ipso. His vero oppositae erunt. aliquando, ut. non. omne animal justum est, et est aliquod animal justum. Quoniam, inquit, he contrariz sunt, simul vere esse non possunt,nequein eodem,et possunt quidem vicissim et cum temporis diversitate esse vere, simul autem esse non possunt, ut si quis dicat aureo qui- dem sx:culo omnes homines fuisse justos,ferreo vero nullum hominem esse justum ; utrique vere esse possunt,sed non eodem tempore.Hoe est enim quod ait,neque vere simul,quod autem secutus est,neque in eodem in ipso scilicet subjecto,ut dicamus : Est omne vivens justum,si referamus ad caelestes pote- states,vera est. Nullum vivens justum est, si refera- mus ad equos,utreque suntverse,sed non in eodem ipso,illud enim in divinis,istud in equis retinet ve- ritatem.His autem quc sunt opposite, id est, parti- culares possunt simul esse vere,tunc cum superiores universales sint simul false. Que autem sunt he, ipse planissimo monstravit exemplo dicens : Non omneanimal justum est,quod est particularis nega- tio, et est aliquod animal justum, quod est particu- laris affirmatio. Sequuntur vero hz,eam quidem qua est,nullus est homo justus,illa. quae est;omnis est homo non justus, Illam vero quae est,aliquis homo justus est, opposita, non omnis est homo non justus. Necesse est enim ali- quem esse. i Ostenditsuperiusaffirmationercuniversalemetuni- versalem negationem,quoniamsibi essent contrarie, simul veras esse non posse. Nunc autem monsítrat universali negationi nominis finiti,consentire univer- salem affirmationem nominis infiniti,et particulari affirmationi, qux est opposita universali negationi nominis finiti,consentire eam que est opposita uni- versali affirmationi nominis infiniti,scilicet particu- larem negationem predicatum retinentem infini- tum. Et prius describantur hoc modo : | Affirmatio. Omnis homo non justus est Negatio. Non omnis homo non justus est, enrsoddQ Gonsentanezse. Est autem universalis negatio ea que dicit,nullus [) salis affirmatio nominis infiniti, id est, omnis homo homo justus est, huic opposita est, contradictoric particularisaffirmatio,quidam homojustusest Rur- sus universalis affirmatioestinfinitum habens pre- dicatum, ea qus dicit, omnis homo non justus est, huiecontradictorie particularis opponitur infinitum . habens predicatum, ea. que dicit,non omnis homo » non justus est.H:e igitur sese perimunt,sed univer- non justus est,sequitur negationem eam qua dicit, nullushomo justus est. Nam si verum est nullum esse hominem justum, verum est omnem hominem esse non justum. Sed his opposite rursus sibiipse consentiunt. Nam si verum est dicere quoniam qui- dam homo justus est, verum est dicere non omnis homo non justus est. Si enim non omnis homo 351 AN. MANL. SEV. BOETII 352 non justus est, aliquem justum esse necesse est. A. Cum de propositionibus ex infinitis loquereturno- Manifestum est quoniam etiam Zn. singularibus,si est verum interrogatum negare,quod et affirmare verum est, ut, Putasne Socrates sapiens est? Non, Socrates igitur non sapiens est. In uniersalibus vero nom est vera qua similiter dicztur.Vera est autem negatio, ut Pulasne omnis homo sapiens est? Non. Omnis igilur homo non sapiens est, hoc. enim est falsum ; sed non igitur omnis homo sapiens est,vera est.Hac enim op- posita est, illa vero contraria. Quoties aliquis,inquit,in singularibus rebusinter- rogat,et is qui interrogatur,negat, tunc is qui inter- rogat recte negationem cum singulari jungens, ex infinito nomine faciet affirmationem, ut si aliquis dicat: Putasne Socrates sapiens est ? contra alius respondeat, Non, erit recta conclusio dicentis; So- crates igitur non sapiens est.Ex negatione ergo re- spondentis et infinito nomine non sapiens, facla est affirmatio, Socrates non sapiens est, atque hoc qui- dem in singularibus. Quod si hoc in universalibus fiat universaliter predicatis,negationem potius fieri contingit quam affirmationem,ut si quis interroget : Putasne omnis homo sapiens ? ille respondeat.Non, non necesse est ita concludere ut dicatur,omnis igi- tur homo non sapiens est, hoc enim falsum est, nec hoc evenit necessario ex interrogati responsione.Sed magis illud, non omnis homo sapiens est.Nam cum aliquis interrogat, Putasne omnis homo sapiens est, si ille neget,dicens, Non, tu concludas oportet, non omnis igitur homo sapiens est. Hoe enim ex illius responsione necesseestevenire.Sed hec contrajacens est interrogationi,id est opposita.Interrogasti enim universalem affirmationem dicens, Putasne omnis homo animal est ? respondit, Non,concludes tu par- ticularem negationem,non omnis homo animal est, et hec dividit verum vel falsum.Nam si contra eam interrogationemper quamuniversalemaffirmationem interrogasti, ille neget,ettu concludas eam proposi- tionem que dicit,omnishomo igitur non sapiens est, non potius contrajacentem, sed contrariam facies, haec enim qua dicit,omnis homo non sapiens est, consentit ei quae dicit nullus homo sapiens est.Quare nihil differt,utrum hanc aliquis ex infinito nomine affirmationem respondeat,an ex finito nomine uni- versalem negationem qus» cum affirmatione univer- sali,quam interrogasti,verum falsumque non divi- dit. Sed illa sola concludenda sunt, in quibus unum verum est, alterum falsum.Non igitur ita debet fieri in universalibus, ut interrogata universali affirma- lione, si alius negationem respondeat, universalis affirmatio ex infinito nomine concludatur,sed pu particularis negatio ex nomine finito. Illa vero qua sunt contrajacentes secundum in finita nomina vel verba, ul in eo quod. est, non homo, vel non jusius, quasi megaliones sine nomine et verbo esse videbuntur, sed. mon sunt: semper enim vel veram esse vel falsam necesse esl negationem.(ui vero dixil nom homo, non plus dicente homo, sed etiam minus, verus vel falsus fuit, si non aliquid addatur. minibus ipse infinita nomina sola sumpsit,et de his qualia videantur esse pertractat.Sermonum,inquit, prolationes, que secundum contrajacentia nomina vel verba sibi opposite sunt,ut in eo quod dicimus, homo,non homo; eurrit, non currit,quoties finitum infinito comparatur, videnturquasiquiedam esse ne- gationes.Sec ita non est, omnia namque negatio vel vera vel falsa est.Qui autem dicit non currit, et non laborat,et nonhomo,neque verum aliquid enuntiavit neque falsum,et fortasse minus aliquid veri vel falsi significavit,quam is qui finitum nomen ponit. Nam qui finitum nomen constituit,nihil quidem adhue ve- rum falsumveenuntiavit,sed quoniam quiddam fini- tum posuit,propinquior est hujusmodi prolatio ad B veritatem,qu: aliquid finitum ponit, ea prolatione qu& aliquid infinitum.Sicut illa que aliquid signant propinquiora sunt ad enuntiaiionem faciendam his que nihil significant,quare in his que infinita sunt; minus illa veritas falsitasve perspicitur, quamin his omnibus que sunt finita. Ac multo magis nihil ad- huc verum falsumve designat, id quod dicitur non homo, vel non currit, nisi aliquid addatur, quod enuntiationem possitefficere.Quod autem dixit,quasi negationes sine nomine et verbo esse videbuntur,id- circo addit quoniam infinita nomina vel verba, ne- que nomina sunt simpliciter,neque verba, et viden- tur non homo, et non currit, negationes esse. Quod si ita est, sine nomine et verbo, esse negationes vi- dentur. Addidit etiam illud nihil magis de homine, sed etiam minus verus fuit vel falsus.Qui enim dicit homo,rem constituit,qui dicit non homo,ipsam qui- dem rem tulit,sed nihil addidit.Quocirca longe mi-. nus quiddam enuntiavit de homine, quiinfinitum de homine dixit, quam qui finitum. Significat autem, est omnis non. homo justus nulli illarum idem, nec huic. opposita ea quc est, mon est omnis non homo justus.Illa vero quae est, omnis non . justus non homo est,illà quae est,nullus est Justusqm i homo, idem significat. Ill:e propositiones in quibus infinita nomina sub- jecta sunt,longe aliud,inquit,significant,etnonidem his propositionibus que vel secundum finita, vel se- cundum infinita predicata dicuntur; ea enim quae dicit, est omnis non homo justus, nihil idem signi- fieat illi quze dicit, est omnis homo justus,vel nullus homojus!us est, vel iterum, est omnis homo non justus,vel nullus homo non justus,nulli enim simi- lis est earum; ea qua dicit, est omnis non homo ju- stus, nec huic opposita negatio particularis, ea qua. dicit,non estomnis non homojustus,ulliearum idem significat quz superius descripta sunt,vel alicui ea- rum que suntin superius opposite descriptis. Ille. - vero quz exduobusterminisinfinitisconstitutesunt,. illis sunt similes, que universales negationes sunt habentes subjectum infinitum, ut ea qu dicit, est omnis non justus non homo,illi idem significat,eique consentit quz dicit, est nullus justus non homo, et prior quidem utrosque terminos retinet infinitos, 353 hxc vero secunda predicatum quidem finitum,sub- jectum vero infinitum; et illa quidem est affirmatio ex duobus infinitis, haec vero ex finito predioato et subjecto infinitc negatio universalis. Transposita vero nomina et verba idem significant,ut est albus homo, est homo albus. Nam si hoc mon est, ejusdem multze erunt negationes.Sed ostensum esl quod una wnius est. Ejus enim quae est, est albus homo,ne- gatio est, non est albus homo, ejus vero qua esi, est homo albus,si mon eadem. est ed quae est, est albus homo, erit negatio vel ea quae est, mon est nom homo albus, vel ea qua est, non est homo albus. Sed altera quidem est negatio ejus qua est, est non homo albus, altera vero ejus quae est, est albus homo. Quare erunt dua, unius. Quoniam igitur. transposita nomine et verbo eadem fit affirmatio et negatio, manifestum est. Quoties, inquit, nomina permutantur et verbo,ea dem propositionum significationes permanent.(Quo- ties autem negatio permutatur, non ezeedem,nam si quis dicat : Est non homo albus, et non est homo albus,nonidem significat permutata scilicetet trans- posita negatione. Quoties autem dieitur, est albus homo, et rursus est homo albus, idem transposita verba nominaque significant, et erunt eedem affir- mationes: namsi quis hoe negat, contingit ut unius affirmationis, due negationes sint. Hoo autem mon- . - stratum est superius fierinon posse,sed semper unius affirmationis unam esse negationem.Illius namque affrmationis qus dicit, est albus homo, illa negatio est, qui dicit,non est albus homo; illius autem qua proponit, est homo albus, si non est eadem illi affir- mationi quzx enuntiat, est albus homo,sed est ab ea diversa, sit negatio vel ea. quie dicit, non est non homo albus, vel ea qua dicit, non est homo albus; sedilla qu: proponit, nonestnonhomo albus, habet suam affirmationem ad quam referri debeat,eam sci- licet qu enuntiat, est non homo albus.Illa vero quz dicit, non est homo albus, negatioest ejus qui pro- ponit, est homo albus. Sed si affirmationes eorum diverse sunt, diverse erunt etiam negationes.Si quis " ergo dicat afirmationem que proponit, est albus - homo, diversam esse ab ea, qu& enuntiat, est homo albus, illud quoque concedat necesse estutnegatio- nes quoque ipsarum diverse sint,est autem negatio illius qua dicit, est albus homo;illa scilicet qua pro- ponit, non est albus homo. Rursus illius quae enun- tiat, est homo albus, est negatio,non est homo albus. Quare he des negationes, non est homo albus, et non est albus homo a se diverse sunt. Rursus cum dicimus, est albus homo, et negatur non est albus homo, si de eodem homine utreque dicantur,unam - veram alteram falsam esse necesse est;ut si de So- crate dicatur, est albus homo, non est albus homo, qua cum ita sint, necesse est ut ejus que ait est albus homo negatio sit ea quee dicit non est albus homo; sed posita estquidem prius negatioqua dioit — pon est albus homo ejusaffirmationisesse que dicit estalbus homo.Nune vero monstramus illam quoque qua& dicit non est albus homo ejus affirmationis ne- IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA. C 354 gationem esse que dicit est albus homo, utreque enimverum inter sefalsumque dividunt. Nequeenim fieri potest ut si de uno eodemque homine dicatur, est albus homo, et non est homo albus, ut utrique sint vere: quod sijtaut nunc sunt positae aliquan- do in veritate concordant, hoc idcirco evenit quia indefinite sunt, non quia verbi fiunt nominibusque transpositis:quare evenit ut unius affirmationis du- plex sit negatio. Quod autem diximus inferiori des- criptione magis liquebit. Contradictio. Est albus homo Non est albus homo Y P sis Co n Üra $30 9- Qj... co? "eti Est homo albus Non est homo albus Contradictio. DE CONJUNCTIS ET DIVISIS ENUNTIATIONIBUS. At vero unum de pluribus vel pluradeuno affirmare, vel negare, si non est unum ex pluribus, non est affir- matio una, neque negatio. Dico autem unum, non st unum nomen positum sit. : non fil autem unum ex illis, ut homo est fortasse et animal, et bipes, el mansueltum; sedezx his etiam unum fit. Ex albo autemet homine, et ambulare non fil unum. Quare nec si unum aliquid. de his affirmet aliquis, erit affirmatio una, sed voxqui- . dem una ,affirmationes vero multze.Nec si de uno ista, sed similiter plures. Multa Peripateticis dediscernendis propositionibus quiessentuna, que multas, consideratio fuit. Atque ideo nunc hoc dicit, et si una res, inquit, de pluri- bus predicetur in propositionibus vel affirmativis, vel negativis, vel rursus res plures de una iterum predicentur, et si pluribus illis rebus unum nomen sit positum, vel una res de uno nomine plurasignifi- canti przedicetur, si ex illis omnibus rebus unum aliquid non fit, non est una affirmatio, nec una ne- gatio: siquis enim dieat animal rationale bipes homo est, unum hominem pluribus predicando subjecit: sed hiec sigillatim quidem dicta plura sunt, unam vero quamdam substantiam iuformant. Coeuntibus namque animali,rationali,et pibede fit una substan- tia animal rationale bipes, quod est homo. Et D quanquam hec silligatim dicta multa sint, si quis enim dicat animal,et rursus rationale, et intermisso tempore bipes, discretim multa significantia,tamen juncta in unum unam faciunt naturam, et hoc est quod ait: Ut homo est fortasse animal, et bipes, et mansuetum; sedex his unum fit, tanquam si dice- ret: Homo enim plura significat, sed ita, si ea qua signifieantur discerptim dicantur. Nametanimal, et bipes, et mansuetum designat.Dicimus enim homi- nem esse animal, et bipedem, et mansuetum ; sed hac junctain unum corpus efficiunt unum animal mansuetum bipes, quod est homo.Quare quanquam de uno plura predicatasiat,tamen quoniam ex omni- 355 AN. MANL. SEV. BOETII 356 bus unum aliquid fit, ex hoc unaest affirmatio atque A propositionibus una erit contradictio. Quare quis- negatio. Quod si due res tales subjecta sint dequi- busunares praedicetur, ut de his unum fieri aliquid nequeat, non est una affirmatio, nec una negatio. Si quis enim candido aliquo homine ambulante dicat, album et ambulans homo est, album et ambularein unam naturam non conveniunt, nec fit ex utrisque aliquid unum,itautalicujushee duojunctasubstan- tiam forment.Quaresive affirmentur, sive negentur, sive subjecta'sint, sive praedicata, non erituna affir- matio, nec una negatio, sed vox quidem una est.Tot autemin easuntaflirmationes et negationes,quot er- mini sunt positi ex quibus unum non fit, sive autem de pluribus unu: praedicetur, sive plurade uno pre- dicentur,jidem modus est,ut si quisdicat,homo ani- malrationalebipes est, quoniam exhis unum quid- B dam fit, una est propositio. Sin vero quis ducat,ho- mo albus ambulans est, quoniam ex his nibil unum fit, non est una propositio. Amplius quoque si de pluribusrebusunum nomen sit positum, ex quibus conjunctisnullaunanaturasit,et de illo uno nomi- ne unum quodlibet aliud predicetur, non est una affirmatio, nec una negatio. Marinus namque et hic latrabilis uno vocabulo canes vocantur.Si quis igitur dicat, canis animal est, quoniam ex his qu& significatcanisin unum junctis nihil unum effieitur (ex cane enim et latrabili et marino junctis nulla una substantia est), illa propositio multiplex est,et multa significans, etnon una. Quare quemadmodum si quis hujusmodi propositiones interroget, debeat responderi, docet dicens : Si ergo dialectica inlerrogatio responsionis est peti- Lio,vel propositionis vel alterius partis contradictionis, propositio vero unius contradictionis pars est, non erit una responsio ad hac. Neque enim est una interro- gatio,nec sisitLvera.Dictum estautem de his in Topicis, simul autem manifestum est, quoniam nec hocipsum, quid est,dualectica interrogatio est. Oporlet enimdatum 65se tt ex ànterrogatione eligat,utram velit contradic- tionis partem enuntiare. Sed oportet interrogantem, determinare, utrum hoc sit homo, an non hoc. Sensus hujusmodi est, quieunque interrogat si ab arte dialectica non declinet, idcirco interrogat ut ei respondeatur. Respondeatur autem aut tota propositio, aut contradictionis particula. Si quis enim sic dicatinterrogans, Animane immortalis est? D Tune respondens aut est respondebit, aut non. Hoc autem est totius contradictionis una particula. Contradictio enim est, animaimmortalis, est,anima immortalis nonest, ergo est, et non coníradictionis sunt particule. Quod siquis interroget, Animane immortalis est an non ? tunc ille ita respondeat si velit totam propositionem dicens, Videtur mihi immortalis esse, vel rursus, Videtur mihi non esse immortalis. Ergo quisquis itaresponsionem petit,ut illa responsionis petitio vel propositionis petitiosit, vel unius partis contradictionis. Propositio autem unius contradictionis pars est, id est, omnis affirma- iio una unam habebit negationem, et in duabus quis plura significantem propositionem dixerit,ille non facit propositionem ad quam sit una negatio. Quocirca hujusmodiinterrogationi quc plura signifi- cat, nec si vera sit, debet esseuna responsio.Si quis interroget substantiane sit canis, quanquam verum sit dicere substantia est, quoniam et latrabilis et marinus substantie sunt, tamen non est ad hanc una facienda responsio.Sed dicendum est de quo cane interroget, quod si ille dixerit de marino, vel rursus de latrabili, tunc cum per illius determinatio- nem definitionemque interrogationis facta fuerituna propositio, unumque significans, adhibenda estuna responsio. Dehisautem in Topicis dictum essecom- memorat. Similiter autem manifestum est,quoniam nec hoc ipsum quid est, dialectica est interrogatio, qualis debet esse modus dialectice interrogationis exsequitur. Ait enim, Si quis interroget quid est animal, ha:c non estdialectica interrogatio.Oportet enim per dialecticam interrogationem optionem re- spondenti dare,utrum affirmare velit,an negarequod dicitur,utsi quis sicinterroget,Putasne bonum malo contrarium est? tunc respondenti datur electio utrum affirmare velit an negare.Dicit enim ille,aut est, aut non est.Qui autem ita interrogat, quid est animal? nullum illi locum aut affirmationis aut ne- gationis relinquit;quid enim dicturus estinterrogan- te aliquo. Quid estanimale?dicturus est.Non? incon- veniens erit responsio. Eodem modo quoquesidicat est animal, ad causam.Sola igitur illa est dialectica interrogatio, in qua datur respondenti ex interro- gatione optio utrum velit patrem contradictionis eligere, eamque enuntiare vel affirmando scilicet vel negando. Oportet enim interrogantem determi- nare, utrum, verbi gratia, animal homo sit,an non, ut ex illa interrogatione, quam velit partem contra- dictionis possit, is qui respondet eligere. Quoniam vero haec quidemprzaedicantur. composita, ut unum sitomne przedicamentum eorum quce separa- lim praedicantur, alia vero non,qua differentia est.De homine enim verum est dicere et separalim animal,et separatim bipes,et haec ut unum;et hominem,et album, et hec ut unum. Sedmon si vithargdus est et bonus,est et cithara dus bonus.Si enim quoniam altetrurum dici- tur, et utrumque dicetur: multa inconvenientia erunt. De homineenim verum est et hominem etalbum dicere. Quare et omne.Rursus si album, et omne, quare erit homo albus albus,et hoc in infinitum. Et. rursus musi- cus albus ambulans,et hec eadem frequenter implicita in infinitum. Amplius Socrates. Socrates est,et homo, el Socrates Socrates homo.Et si homo et bipes,et homo homo bipes. Quoniam ergo si quis simpliciter dical compleziones fieri plurima inconvenientia, contingit dicere,manifestum est. Quemadmodum autem. | ponen dm 5it, nunc dicamus: Postquam de unitate propositionis explicuit, et quid esset dialectica propositio terminavit.Nune ad illa venit in quibus plura sepe de uno sigillatim veraciter predicant,que simul predicata, alias vera 357 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA. 358 sunt,alias falsa.Si quis enim sic dicat: Marius ma- A predicare verum est, erit igitur tertio homo albus lus est,fortasse verum est.Rursus: Marius dux est, et hoe verum est.Que conjuncta in unum nulla r&- tione sunt vera, velut si quis dicat: Marius malus dux est,est namque optimus dux omnium. Rursus homo animal est,verum est, e& homo bipes est, ve- rum esl, et hec juncta vera rursus sunt. Si quis enim dicat homoanimalbipesest,verum est. Horum ergo qui modus sit,vel quando ea qui singula extra predicantur,juncta,vera vel falsa sint,regulam da- turus aggreditur,et sensus quidem hujusmodi est. Ordo autem sermonum talis est.Quoniam vera, in- quit, quedam sunt, que ita conjuncta de aliquo predieantur,ut eorum predicamentum unum sit,et in unum congruat forma eorum quse extra vere po- terant predicari,ut in eo quod est animal bipes de homine juncta. compositaque dicuntur, et fi& una quodammodo praedicatio: cum animal et bipes extra sigillatim valeant predicari, dicimus enim homo animal est,et rursus homo bipes est,alia vero quie non sunt eo niodo,que sigillatim quidem predicari verum est,composita vero falsum, sed que horum differentia est,vel quando illud,quando hoc eveniat, dicendum est, et hoc docet exemplis. De homine enim, inquit, verum est dicere extra animal, extra bipes, et ut unum, ut de eo dicatur, animal bipes. Rursum quemlibet hominem, ut Socratem possu- mus dicere, ille homo albus est, rursus ille homo homo est,et hec ut unum juncta dicentes: illehomo homo albus est. Sed aliquoties evenit ut aliquis homo eitharcdus sit quidem et imperitus.Bonusau- tem homo,et si de ipso dicatur quoniam est citharce- dus,verum est,et quia bonus est hoc quoque verum est.Sed non et si citharced us estet bonus,idcirco jam bonus est etiam citharcedus, fortasse enim est impe- ritissimus, homo autem bonus. Si enim quoniam alterutrum dicitur,et utrumque dicetur, multa in- convenientia erunt.Si quis enim sit qui dicat,omnia quacunque sigillatim vere dicuntur,eajuncta etiam vere possunt dici,multa inconvenientia et impossi- - bilia contingunt.Hoo est enim quod ait.Si enim quo- niamalterutrum dicitur,et utrumque dicitur; sienim - aliquis dicat quoniam alterutrum extra vere dicitur, et utrumque simul vere semper posse dici, multa suntimpossibilia que contingunt; qu» autem sint impossibilia quz contingunt, hac sunt. De homine enim possumus dicere quoniam homo est,et rursus possumus dicere quoniam albus est ; dicimus igitur et simul dehomine, homo albus est. Rursus de homine albo possumus dieere quoniam homo est, possumus dicere quoniam albus est ; igitur et heo juncta dicuntur,homo homo albus albus est.Nam si verum est dicere de homine quoniam homo est, et de albo quoniam albus est, et omne hoc vere dioi . potest,id est homo homo albus albusest.Et si de hoc iterum homine albo,verum est dicere quoniam albus est,et verum est de eo album predicare, et rursus . de homine predicare album verum est; erit ergo . homo albus albus,et rursus de hoc homine album B G albus albus, et hoc in infinitum progreditur.Et rur- sus si verum est dicere de homine quoniam musicus est,et rursus quoniam albus est, et quoniam ambu- lans est,et hec rursusin unum dicuntur, quoniam homo musicus albus ambulansest.Rursus qui musi- cusalbus ambulaus est,et albus est et ambulansest, etmusicusest.Dicunturhecigiturrursussimul homo albus albus musicus musieus, ambulans ambulans est,ethaecassiduecomplexaeademfaciuatsuperfluani locutionem.Nec non in singularibus quod idem eve- nit.Si enim Socrates et Socrates est et homo;erit So- crates Socrates homo, et si Socrates Socrates est et homo et bipes, eritSocrates Socrates homo bipes ; et rursus si hicidem bipes est ethomo, erit Socrates Socrates homo homo bipes bipes.Que omnia quam sint inconvenientia nullus ignorat.Non igitur dicen. dum est quoniam omnia quacunque sigillatim pra- dicantur,eadem juncta semper potuerunt predicari, ergo qui juncta vere dici possunt,et que falso, eo- rum quse sigillatim atque extra ante vere dicuntur, exponit. Hoc enim solum hactenus demonstratum est quoniam si quis simpliciter et omni modo fieri complexiones dieat, multa inconvenientia evenire necesse est. Quemadmodum autem fiant complexio- nes, ponendum atque tractandum est. Eorum, igitur que pradiwantur,ei de quibus praedi- cantur,quaecunque secundum accidens dicuntur vel de eodem vel allerum de altero, haec non erunt unum, ul homo albus estet musicus. Sed non est idem album et musicum accidentia enim utraque eidem,nec si album musicum verum est dicere,tamen. erit album musicum unum aliquid.Secundum accidens enim. album musi- cum dicitur.Quare non erit album musicum unum ali- quid. Quocirca nec citharzdus bonus simpliciter, sed. animal bipes. Non enim sunt secundum accidens. In his, inquit, que przedicantur, et de his de qui- bus illa ipsa predicantur, duplex ratio est.Aut enim duo accidentia de uno subjecto dicuntur,ut Marius malus est,Marius duxest; aut unum accidens de uno subjecto predicantur, aliud vero accidens de illo predicato accidenti predicatur, ut si quis dicat : Cicero est calvus,calvus orator est.Hic enim calvus de subjecto Cicerone, orator de calvo predicatur. Hoc est enim quod ait : Quicunque secundum acci- dens dicuntur, vel de eodem, velalterum de altero de eodem, ut si qua duo accidentia de uno predi- centur ; alterum de àltero, ut si unum accidens de altero accidenti dicatur, ut ipsum accidens de quo dicitur de altero rursus subjecto predicetur. Quod si ita fiat predicatio,in unum jungi accidentia copu- Iarique non possunt ; etenim si quis sic dicat,homo albus est, homo musicus est, hec juncta simul unum non faciunt,utest musicus albus,velsi rursus musicum praedicetur de albo, ut album de homine predicetur et dieatur, ut illud album musicum, est non idem est album musicum,nec inunam substan- liam coeunl quicunque vere praedicari possunt si- gillatim : idcirco enim hac de se invicem videntur 359 AN. MANL. SEV. BOETII 360 posse pra:dicari quia de uno eodemque subjecto pr&- A Quod si nec accidentia sint,nec alterum in altero,et dicantur, non quod ex his unum aliquid fiat, acci- dentia enim sunt utraque.Quare noneritalbum mu- sicum : sed quoniam homo albus idem musicus est, per id quod utraqueuni accidunt per accidens album de musico priedicatur. Necrursus si citharedus est et bonus, idcirco jam bonus dici poterit citharedus, neque enim bonus et citharadus talia sunt ut ex his unum fleri possit.Sed quoniam utraque eidem acci- dunt,idcirco de sesecundum accidens predicantur. Sed magis fortasse possumus dicere : Homo animal est, homo bipes est,ut hac juncta dicamus, animal bipes,et his junctis secundum substantiam non se- cundum accidens est facta predicatio. Amplius nec quecunque insunt inaltero. (Quareneque: ea sigillatim predicentur,recte juncta predicantur; si quis enim dicat de homine quoniam animal est, verum dixerit,et rursus quoniam bipes,verum hoc quoque dixerit.Hze si jungat,faciet, homo est ani- mal bipes, hic recte predicatur.Nam neque acciden- tia dicuntur, nec alterum alteri inest. Non enim sumitur in definitione animalis bipes,ac per hoc non inest illi substantialiter. Illa autem sola aliquibus insunt substantialiter quzecunque in eorum defini- tione sumuntur, ut in definitione hominis sumitur animal, et in definitione rursus hominis sumitur bipes: inest ergo et bipes in homine.Quare illa sola sigillatim praedicala recte juncta predicantur,que neque accidentia sunt,nec alterum in altero est,vel album frequenter, neque homo, homo animal est vel B prolatione vel natura: idque fiet manifestum,si eo- bipes, sunt enum in. homine bipes et animal. Quisecunquesigillatim secundum accidens predica: musea simul praedicari non posse monsiravit. Nunc autem illud etiam docet, quoniam illa quoque qu& substantialiterpredicantur,non semper simul juncta predicentur,et hec ratio et accidentibus convenit et substantialibusrebus.Quoties enim inest praedicato aliquid, et nos illud extra volumus predicare, et in unum rursus duo praedicata conjungere, tunc fitin- congrua praedicatio;et hic aliquoties quidem in ipsa hominum prolatione perspicitur, aliquoties vero in- venitur in intellectu,atque in termini continentia.Si quis enim sit homo albus, et de eo dicatur, verbi grátia: Callias homo albus est, et rursus de eo dica- tur, Calliasalbus esi, si quis id velit adjungere, in- convenientissime predicabitur.;Dicit enim : Callias homo albus albus est,idcirco quoniam albus in ho- mine albo continebatur, quod ante de Callia pradi- catum est. Atque hoc est quod ait : Quare neque album frequenter. Alia vero sunt quz hoc in prola- lione non habent, sed in natura, si quis enim sic dicat: Socrates Socrates est, et rursus Socrates homo est, et hec simul jungat, ut dicat Socrates Socrateshomo est, non recte recerit predicationem. Nam homo in Socrate inerat, et rursus homo de Socrate praedicatum est. Talis est ergo qui hec juneta, id est, Soeratem et hominem, voluerit pre- dicare de Socrate, tanquam; si dicat Socrates homo homo est. Nam in Socrate inest hominis natura. Vel rursus si de aliquo homine, velit aliquis hominem priedicare, et rursus animal, et dicat, homo, homo est, et animal.Homo enim idem est quod animal ; ergo qui hzc duo juncta componit, nihil differt quam si dicat, homo animal animal est. Homo namque animal est.Eodem modo et si de aliquo homine ho- minem predicet aliquis, et rursus bipedem, atque hac juncta velitdicere, incongruam faciet predica- lionem.Nihil enim aliud dicit, qui dixerit, homo homo bipes est,quam si dicat,homo bipes bipes est, etenim homo bipes est. Quare neque ea quz in ipsa prolatione in altero insunt cum extra predicantur rectejunguntur, nec ea qua in. prolatione quidem non sunt, sed tantum in natura atque substantia. C D rum alterius definitio sumatur,velut si quaeratur an de homine homo et bipes predicari simul possint, diffiniendusesthomo, etsiin hominisdefinitione bi- pes incurrerit,dicendum est bipes inesse;homini, et utrumque junctum de homine non posse predicari, quia cum dixeris homo homo bipes, tale estzquasi dicas,homo bipes bipes, quod est incongruum. Verum est autem dicere de aliquo et simpliciter,ut quemdam hominem hominem, aut. quemdam | album hominem hominem album. Dudum quaesivit utrum omnia qua sigillatim vere predicantur ea juncta veraciter dicerentur. Nunc autem consideratatque perpenditutrum omniaqua- cunque simul vere dicuntur,et simpliciter vere pra- dicentur.Dicimus enim Socratem quemdar homi- nem esse, et rursus simpliciter dicimus Socratem hominem esse. Rursus dicimus, verbi gratia, Cal- liamalbumhominem esse,et de eo album simpliciter predieamus, dicimus enim,Callias albus est.Que- rit ergo utrum hocia omnibus esse videatur, ut quacunque verum est juncta predicare,eadem quo- que verum sit simpliciter dicere ; sed hoc non in omnibus eveniet.Nam si qua hujusmodi sit predi- catio,in qua aliquid oppositum addatur ipsi preedi- calioni,prater illud oppositum,simpliciter illa pre- dieatio non potest predicari,ut si quis dicat de So- crate jam mortuo, quoniam hoc quod jacet, homo - mortuus est,vere dicit,simpliciterautem dicere non potest, hoc quod jacet homo est. Idcirco quoniam additum est przedicato, id est homini, id quod ho- mini oppositum est,id est mortuus.Dictum est enim hoe quod jacet homo mortuus est. Mortuus autem et homo opposita quodammodo sunt.Nam si eorum de- finitiones sumamus,facile hoc perspici potest.Homo namque est animatus, mortuus vero preter ani- mam ;.atque ideo quoniam quasdam est oppositio secundum privationem atque habitum, hominis et - mortui et utraque simul vere predicantur, unum ipsorum,quod est homo,simpliciter et prieter mor- tuum de cadavere non potest predicari, atque hoc est, quod ait : pe Non autem semper, sed quando in. acjecto. aliquid quidem oppositorum idest quod. consequitur contradi- 361 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA. 362 clio non verum ,sed falsum est, ut hominem mortuum, A fortasse dixerit, el rursus hic albus est. Hoe quoque hominemdicere. Quando auiem non est, verum est.Vel etiam quando inest, semper non verum est; quando vero non inesl, non semper verum est, uL Homerus est aliquid, ut poeta, ergo etiam est, an non, secundum accidens enim pradicatur esse de Homero quoniam est poeta, sed non secundum se praedicatur de Homero quoniam est. Qua utraque, id est et predieatuin e! quod addi- tur praedicato, ex ipsa oppositione eontradiclio co- milatur, ut quoniam homo et niortuus opposita sunt, ea quedam comitatur atque consequilur per opposi- tionem contradictio. Dieimus enim, qui homo est vi- vit, qui mortuus est non vivit ; vivit autem et non vivit, quedam eontradiclio est. Ergo in hujusmodi predieationibus non est verum unum sim pliciter predieari. Quando autem hujusmodi oppositioni ei quod praedicatur, non jungitur, potest simpliciter vere predieari, sed nec hoc semper, magisque illud verius dieitur, quoniam cum ista oppositio est, nun- quam verum est eorum quc juncla vere pradican- tur, simpliciter vere aliquid appellari. Cum autem ista oppositio non inest, non semper vere simpliciter predicari eorum aliquid, quc de aliquo vere juncta dieuntur. Si quis enim sie dieat : Homerus polea est, verum dixerit ; quod si dieat : Homerus est simplici- ter preter poetam, falsum est. Atqui esse et. polea, non sunt opposita. Ergo nonsemper quando opposi- tio non est in predicalis, verum est aliquid simpli- citer praedicari. Cum autem oppositio inest, semper falsum est unum praedieamentorum quz juneta di- - euntur, simpliciter et praeler aliud dieere. Nam cum de Homero dicimus quoniam est aliquid, id est quo- niam Homerus poeta est, verum est. Nunquid etiam dicendum est per se quoniam est, an polius esse non simpliciter, sed secundum accidens de Homero predieatum est. Non enim quia es!, sed quia poela est, et quoniam eiet poeta esse accidit. Idcirco esse quoque Homerum aliquid, id est poetam, non per se esse preedicamus ; concludit igitur hoc modo: Quare in quibuscunque praedicaVis contarietas non - inest, si definiliones pro nominibus dicantur, eL se- cundum se pradicantur, eb. non. secundum. accidens dn his aliquid, et simpliciter verum erit dicere. Quod aulem non est, quoniam opinabile est, non est verum dicere esse aliquid. Opinatio enim ejus est, non. quo- niam est, sed quontam non est. In cuibusdam enim nominibus diclis non apparet oppositio : quod si definiantur, mox sese illa opposi- tio patefacit, ut in eo quod est homo et mortuus, no- mina quidem ipsa opposita non sunt, sed definita inveniuntur opposita. In hujusmodi igitur oppositio- nibus vel quoties non secundum accidens predicatur aliquid, ut esse de Homero secundum poelam, scili- cet quod Homero accidens est, sed per se et secun- dum ipsum subjectum, manifestum est quoniam quidquid conjuncte vere dici potest, idem vere dici- tur el simplieiter predicalum, ut si quis dicat de ' aliquo homine quoniam hie homo albus est, verum Parnor. LXIV. verum est dicere, idcireo quoniam de eo non ideo album predieavit, quia dixit illum esse hominem, sicut de Ilomero, idcireo esse praedicatur, quia poeta esse dicilur, sed quod per se albus est ; sed hoe non secundum accidens predicalur, sed per se. Quare recte dielum est in quibus junctis predicationibus neque oppositio quedam inest, nec ipsa per acei- dens pradieatio est illa simpliciter etiam posse prae- dieari. Quod aulem non est, quoniam opinabile est, non est verum dicere esse aliquid. Opinato enim non est, quoniam est, sed quoniam non est. Quidam volentes id quod non est, aliquo modo esse mon- strare, tali utebantur syllogismo, quod est opinabile est. Coneludebant quod non est igitur est, docentes ea qua essent, scibilia potius, non opinabilia esse; quod autem non est, opinioni tantum subjacere, nulla etiam seientia claudi. Quod Aristoteles hoe modo discutit : ait enim, non idcirco esl opinabile, quoniam esl, sed idcirco opinabile est, quoniam non est; sed hoec quod non est, est quidem aliquid, sed est non per se, sed opinabile. Et quemadmodum Homerus quidem est quiddam, id est poeta, non ta- men est per se, ita id quod non est, est quidem ali- quid, id est opinabile, vel ignorabile, vel nescibile, non tamen est aliquid per se in natura. DE ENUNTIATIONIBUS MODORUM, POSSIBILIS, CONTINGEN- TIS, IMPOSSIBILIS, ET NECESSARII. His vero determinatis, perspiciendum est quemad- modum sese habent affirimationes et negationes ad se invicem, ha scilicet quae sunt. de possibili esse et mon possibili, de contingenti et non contingenti, de impos- sibili et necessario. Habent enim aliquas dubitationes. Propositionum ali: sunt que simplieiter proferun- tur, alie quibus aliquis modus in enunliatione mi- scetur. Si quis enim dicat: Socrates disputat, sim- plicem propositionem fecil; si vero aliquis dicat: Soerates bene disputat, modum propositioni quam enuntiabat adjunxit ; quomodo enim disputaret ap- posuit, cum dixil bene. Nunc ergo hoc speculatur quemadmodum se habent affirmationes et negationes earum propositionum, qu: cum modo aliquo profe- runtur, ut siquis dicat, possibile est hoc fieri, et rur- sus, non possibile est hoc fieri, quemadmodum sese in his affirmationis habeat negationisque natura. Si- militer aulem et in eo quod est impossibile esse, et in eo quod est necesse esse, el in eo quod dicitur conlingere esse, et non contingere esse. Quaeque horum sint afífirmationes, quave negationes, aul quam affirmationem cui negationi recle aliquis op- ponat: De his omnibus perspiciendum, inquit, est, quoniam ea qua de conjunctis et. simplicibus predi- calionibus dicenda fuerant, terminala sunt. Nam de earum propositionum quae cum modo proferuntur, oppositionibus, multa causalio est. Quae autem sint dubitationes, vel quemadmodum in his oppositiones inveniende sunt, continua disputatione persequitur. Nam si eorum qua complectuntur ille sibi invicem oppositae sunt contradictiones, quacunque secundum 12 363 AN. MANL. SEV. BOETII 364 esse el non esse disponuntur, uL ejus qua est, esseho- A quarum natura in complexione est, illze sibi invicem minem, megatio est, non esse hominem, mon, esse non hominem. Et ejus qua est, esse album hominem, nega- lio est ea qua est, non esse album hominem, sed non, essenon album hominem. Si enim de omnibus aut di- clio est, aut negatio, lignum erit verum dicere esse non album hominem. (Quod si haec hoc modo, et quibuscun- que esse non additur, idem faciet id quod pro esse di- citur, ut ejusqua est, ambulat homo, negatio esL, non ea qua est, ambulat non homo, sed ea quae est, mon ambulat homo. Nihél enim differt dicere hominem am- bulare, vel hominem ambulantem esse. Quare si. hoc modo à omnibus, et ejus qua est, possibile est esse,ne- gatio est, possibile est non esse, sed mon ea qua est, non possibile est esse ; videlur autem. idem posse esse et. non &$se, omne enim quod est possibile dividi vel am- bulare, et non ambulare et non dividi possibile est. Omnis propositio verborum et nominum comple- xioneformalur;ergo propositionum quz complectun- tur, eL quarum naturain complexione est, illa solo sunt, inquit, contradictiones. Quzecunque secundum esse eL non esse ponuntur, uin ea propositione qua dicit, est homo, non est illa negalio hujus affirma- lionis quz proponit, est non homo, sed illa potius que enuntiat, non est homo, ut sit affirmatio et ne- gatio, est homo, non est homo. Illa vero que dicit, est non homo, non est negalio ejus quz&e enuntial, est homo, sed est alirmatio ejus negatlionis que est, non est non homo. Rursus eum dicimus, est albus homo, non est negatio illa hujus affirmationis qua dieit, est non albus homo, sed illa potius quse dieit, non estalbus homo; hoe autem probatur sie: Ne- cesse esL enim in contradictionibus unam veram esse semper, alleram semper falsam : ergo si ejus affirma- tionis que dicit, est albus homo, negatio esset, est non albus homo, unam veram, alteram falsam esse, constaret. Nune autem si quis de ligno dicat, est albus homo, falsum dixerit; si quis vero de ligno eodem neget dicens, est non albus homo, hoe quo- que falsum est ; hec enim^propositio qu: dicit, est non albus homo, hoc sentit, hominem quidem esse non tamen album, quod de ligno falsum est pradi- care, Ergo et ea qu dicit, est albus homo, et illa qua proponit, est non albus homo, utrequealiquando falsae sunt, ut in ligno ; quare non sunt sibimet oppo- sit». Igitur necea que dicit, est albus non homo, negatio est ejus qua dicit, esL albus homo ; quare illa hujus negatio ponenda est, qua dicit, non est albus homo. In his namque una semper vera est, semper altera falsa. Quod si ita est, secundum esse semper, et non esse, natura contradictionis efficitur. Nam eum dico, est homo, secundum id quod est esse fit nega- lio, non est homo. Et rursus eum dico, est albus homo, secundum id quod est esse rursus negatio fit, non est albus homo. Et sensus quidem totus hujus- modi est. Ipsi autem in oratione sermones propter similitudinem videntur quidem obscuri. Erii autem planius pronuntiantibus et subaudienltibus sie. Nam si eorum quc complectuntur, id est, propositionum opposit: sunt contradictiones, qugeunquesecundum esse el non esse disponuntur, ut he» quas supra di- gessimus, quarumque ipse exempla proponit, ut ejus qua est, esse hominem, negatio est, non esse homi- nem. Hze enim ipsius affirmationis secundum esse, el non esse negatio est, et hic subaudiendum esl, non illa negatio est, per quam dicit esse non hominem, ut sit sensus affirmationis que. est esse hominem, negalio est non esse hominem. Non illa que dieit esse non hominem. Et hoc quidem de simplicibus. Rursus de his in quibus est tertium predieatur, ejus qua est, esse album hominem, non hie subaudien- dum est, illa est negatio qua dicit, esse non album hominem. Sed hie quoque subaudiendum est, illa qua dixit, non esse album hominem, ut sit hic sen- sus : Hujus affirmationis qua est, esse album homi- nem, non est illa negatio qua dicit esse non album hominem ; sed illa potius que proponil, non esse album hominem,el hoe approbat inductione. Si enim, inquit, de omnibus aut dictio est, id est affirmatio aut negatio vera, cum lignum falsum sil dieere esse album hominem, verum debet esse de eo dicere esse non album hominem, si haec negatio est superioris affirmationis, sed utreque false sunt. Hoe igitur non est illius affirmationis negatio. Ergo secundum esse et non essecontradictiones sibimel opponuntur.Quod si hoc modo et quantiscunque esse non additur, idem faciet quod pro esse dicilur. Sunt quedam proposi- tiones in quibus esse non additur, sed id quod iu his enunliatur idem valet tanquam si esse poneretur, - ul in ea qua est, homo ambulat, quod dico ambulat, - tale est lanquam si dicatur, homo ambulans est. Ergo in his quoque qus non habent est verbum junctum, si negationem ad verbum illud junxero, quod pro esse positum est, talis mihi negalio redditur, qualis - esset si negatio ad esse poneretur, ut in eo quod est, ambulat homo, ambulat pro esse positum est. Hujus ergo affirmationis, ambulat homo, non est negatio ea qui dieit, ambulat non homo, sed illa polius qua dicit, non ambulat homo. In hae enim ad id quod esl ambulat negatio juneta est, quod ambulat homini pro eo quod est esse conjunctum est. Tale enim est - dicere, homo ambulat, tanquam si quis dieat, est - ambulans homo. Quare si hoc modo in omnibus, et ejus qui est possible est esse, negatio est, possibile D est non esse, sed non'ea qu: est non possible est esse ;si in omnibus,inquit,secundum essecontradietio fit, in his quoque qua possibilia dicuntur secundum esse el non esse contradielio facienda est; ineo enim - quod dicimus possibile est esse, illa erit negatio que dieit possibile est non esse, non illa qu: est, non possibile est esse. Nam si ei quo est possibile est. esse, illa opponatur qua est non possibile est esse, non secundum esse et non esse oppositio faela est. - Quocirca quoniam supra docuit secundumesseet non - esse, fieri contradietionem, dicendum esl ejus quae - est, possibile est esse, illam esse oppositionem qua dicit, possibile est non esse. Sedaliud rursus oceur-- 365 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA, 366 rit, quod nos ab hac opinione dimoveat. In omnibus A eligendum ut non secundum esseet non esse fial con- enim aut affirmatio vera est, aut negatio. In. his enim ulreque sunl vere, nam quod possibile est esse, possibile est non esse, ut quia possibile est hominem ambulare, possibile est hominem non ambulare, e£ quod possibile est videri, possibile est non videri. Rursus quod possibileest secari et dividi, et non se- cari et non dividi possibile esl. Quare ulreque in eodem vere sunt, possibile est esse el. possibile est non esse. Nam quod dicimus, possibile est non esse, ita intelligendum est ut si diceremus, possibile est hodie pluviam non esse, cum si possibile ut sit. Cur autem hoc ila eveniat, ipse demonstrat, dicens : Ratio autem est quoniam omne quod sic possibile est, non semper in actu est .Quare nerit ?psi eliam negatio; potest igitur et non ambulare quod est ambulabiles,et non videri quod est visibile. At vero impossibile est de eodem oppositas esse veras dictiones. Non igitur ejus quae est, possibile est esse, negatio est possibile est nom - esse. Gontingit enim ex his aut idem ipsum affirmare et negare simul de codem, aut nonsecundum esse et non - esse qua opponuntu, fier? affirmationes el negationes. . Siergoillud impossibilius est, hocerit magis eligendum. Hoe hujusmodi est, quecunque ita sunt possibilia ul sint aetu et opere, illa nulla ralione possunt non esse, ut ccelo semper actu inest moveri. Sermper enim movetur, et dicimus, possibile est coelum moveri, id- circo quoniam eoi motus acu est, hoc est, id illi semper agitur. Movetur enim semper; in hac ergo possibilitate talis propositio non potest convenire, ut dicamus, possibile est ccelum non moveri, hoc enim impossibile est. Ergo in his quecunque aclu sunt, he duse propositiones possibile est esse, possibile est non esse, nulla ratione conveniunt. In his autem que non semper aciu sunt, et sunt possibilia esse, con- venire possunt propositiones, id est, possibile est esse et possibile est non esse. Non est enim semper aciu pluvia, et possibile est. esse aliquando, quare possibile est eam aliquando non esse. Iac igitur ra- B G lio est eur utreque inveniuntur vere, quod in his possibilitatibus, qus» non semper sunt aclu, et esse aliquid, el non esse contingit ; quare si ejus quod est possibile est esse, negalio est ea quie dicit, possibile -est non esse, in eodem simul el afffrmatio et negatio erunt vere, et eui rei inest affirmalio, ul sil esse - possibile, eidem rursus ineril negatio,ut sit possibile "m ' non esse, quare et quod ambulabile est, id est quod ambulare polest, potest non ambulare, el quod visi. bile est, id est quod videri potest, potest etiam non | videri ; sed impossibile est ut de eodem opposite et conirajacentes dictiones simul vere sint. In omnibus enim aut aífirmatio vera est aul negatio. Si ergo factis negalionibus secundum esse et non esse, in his qui secundum aliquem modum dicuntur, affir- inalio et negalio vireque sunt vere, quod fieri non . potest, illud magis dicendum est, non faciendas se- eundum esse et non esse nezaliones, sed polius se- eundum modum ; quod si illud est impossibilius, ut affirmatio et negatio simul vere sint, illud magis est tradielio, sed polius secundum modum. Quod autem dixil, si ergo illud impossibilius est, hoc erit magis eligendum, non sie dictuzn est quod utraqueimpos- sibiliasintetaffirmationem el negzalionem veram esse, el non secundum esse, vel non esse fieri eontradi- clionem. Illud enim, id est contradictionem simul veram esse, impossibile est. Secundum esse autem et non esse affirmationem non fieri et negationem non esse impossibile est, sed ad hoc retulit, impossi- bilius est, tanquam si diceret, minus possibile: Minus enim possibile est ut opposilze in eodem propositio - nes vere sint, quam ut non secundum esse et non esse negaliones ponantur. Quocirea elizendum est hoc quod est possibilius, ut secundum modum po- lius quam secundum esse et non esse negationes fiant. Quod ipse planius exsequitur dicens : Est igitur negatio ejus qua est possibile esse, ea quae est non possibile esse, et non ea qua est. possibile non esse. Eadem quoque ratio est in eo. quod. ést. contin- gens, etenim negatio ejus est non contingens esse. Ha namque simul vere inveniri non possunt ; nam si quid est possibile esse, ut idem illud impossibile sit, fieri non potest,-nee hoe in solis possibilibus speculandum est, sed in omnibus quoque eadem ra- lio est. Nam in eo quod est contingere esse, non est ila negatio quod dicit conlingere non esse. Hoe enim consentit ei quod est, contingere esse, sed illa quod proponit non eontingere esse. Has enim duas simul veras inveniri impossibile est. Et in aliis quoque simili modo, ul in necessario et impossibili. Fiunt enim quemadmodum in illis esse eb mon esse appositiones, subjecta vero ves, hoc. qui- dem album, illud vero homo. Et in aliis, inquit, omnibus idem faciendum est : secundum modum enim negatio ponenda est, ut si contingens est ad contingere, si possibilis ad possi- bile, si impossibilisad impossibile, si necessarium ad necessarium negalio conjungalur. Quemadmodum enim, inquil, in his qua preter modum aliquem sunt, et aliquid esse proponunt, esse quidem et non esse appositiones quadam, id est proedicationes sunt, res vero subjectz, ut in eo quod est, homo est, et homo non est, homo quod est res .subjectum est. Appositio autem quedam et predicatio est el non est, vel in eo quod dicitur album est et album non est, album quidem res subjecla est, appositum autem et praedieatum, est et non est. Ita quoque in his quz secundum aliquem modum dieuntür, esse quidem subjeclum est, velut quaedam res. Modus aulem deesse predieatur ; nam eum dicimus,hodie pluviam esse possibile-ést, esse subjecimus, possibile predi- camus, et sic totam vim in propositionibus preedica- tio tenel, el simplicibus, el preter modum quoties aliquid esse praedicamus, ut in eo quod dieimus, homo est, totam propositionis vim eóntinet verbum esl, ila quoque in his quae seeundum modum dieun- iur, quoniam lotam: propositionem contine! modus, aut possibilis, aut contingentis, aut impossibilis, aut 367 necessarii, hoec predicari, esse dicuntur. Hoc enim quod ail: Sic hoc loco, esse quidem el mon esse subjecta fiunt, posse vero et contingere apposiliones. determinantes quemadmodum in illis esse et non esse. veritatem. et falsitatem, sic hic in eo quod est, esse possibile, et esse non possibile. Nam quemadmodum in simplicibus si ad esse el non esse negationes fiant, una semper vera es!, altera semper falsa, ila quoque in his qua secundum mo- dum dicuntur, si ad ipsum modum enuntiatio nega- tionis aptetur, velut ad quasdam apposiliones pradi- cationesque veritas in appositionibus el falsitas ter- minata dividitur. Atque hoe est quod ait. Simililer hz etiam in eo quod est esse possibile et esse non possibile. Similiter enim secundum possibile et non possibile faeta oppositio, veritatem falsitatem que de- lerminat, sicut in simplieibus et preler modum po- silis secundum esse et non esse negalio. Hine in omnibus secundum modum affirmalionibus, opposi- tiones digerit convenientium negationum, dicit enim : Ejus vero quz est, possibile esl non esse, negato est, non ea qua est, non possibile estesse, sed ea qua est, non possibile est non esse. Et ejus qua est, possibile est esse, non ea qua est, possibile esi non esse, sedea. quce &5L, non possibile est esse. Quare et sequi sese. invicem videbuntur,luec possibile est esse,possibile est mon esse. Idem enim possibile est esse, et mon esse. Non enim contradictiones suni sibi invicem hujusmodi, possibile esse el possibile non esse. Sed possibile est esse, et non possibile est esse, nunquam simul in eodem vera sunt, opponuntur enim. AL vero, nec possibile est non esse, eb non possibile est non esse,nunquam simul vera sunt. Similiter autem et ejus quze est necessarium 6586, AN. MANL. SEV. BOETII C non ea qua est, necessarium non esse, negatio. est, sed ea qua esi, non necessarium esse. Ejus vero qua? est, necessarium est uon esse, ea qua est,mon necessarvum est non esse. EL ejus qua est, impossibile esse, nom ea qu& est, impossibile non esse, áed nom impossi- bile est, ejus vero quae esl, impossibile mom esse, ea qua est, non impossibile est mon esse. Ut demonstrel eam qua dicit, possibile est non esse, non modo non esse negationem ejus quae esl, possibile est esse, sed omnino negationem non esse, hujus aliam invenit negationem. Nam ejus qui est, possibile est non esse, quam affirmalionis loco po- suiL, negalio reperitur illa que dicil, non possibile esl non esse, secundum modum scilieetaddita nega- tione ; unde fit, inquit, ut ea qua dicil, possibile est esse, et illa que proponit, possibile est non. esse, sese invicem consequantur ; idem namque possibile est esse quod est possibile non esse. Cur autem se consequi possunt, haec causa est, quoniam non sunt oppositze. Nam si essent oppositze, perimerenl se po- tius quam consequerentur, el dissentirent magis quam consentirent, ut est in his possibile. est esse, Possibile esl esse Opposiliones Contingit esse .Impossibile est esse Necessarium est esse D 368 res vero alie subjeele A et non possibile est esse. Have enim ita a se disjunotee sunl, uL simul esse non possint. Idcirco autem hoc evenit, quoniam sunt opposile ; semper igitur secun- dum modum ponenda negatio es!, si integra opposi- ionis natura facienda est, quod planissime exequi- tur, singulis propositionum modis negationis accom- modans, atque integras naturaliter efficiens opposi- liones. At vero, inquit, ea que esl possibile est non esse, eum ea quz dicit, non possibile est non esse, simul esse non poterit. Namque oppositas esse mani- festum est, siquidem harum negalio ad modum est posita, qui est possibile esse, ejus autem que est necessarium est esse, non oporlet dici illam esse negationem, per quam dicitur, necessarium est non esse hujus enim alia negatio inveniri polest, quo- niam est affirmatio quedam, est aulem ejus negalio ea que dicit, non necessariumest non esse. Sed po- tius ej que dicit necessariuin est esse, ea opponenda est qua dicil, non necessarium est esse ; ad illam namque qua dicit, necessarium est non esse opponi- tur (ut dietum est), non necessarium esi non esse. Ejus quoque quz est, impossibile est esse, non di- cenda est illa esse negatio per quam dieimus, im- possibile est non esse, sed ea polius qua proponit, non impossibile est esse. Namque affirmatio quaedam est, impossible est non esse. Hujus enim invenilür. negatio qua est, non impossibile est non esse. Universaliter vero (quemadmodum diclum est) esse quidem et non esse oportet ponere tanquam subjecta, affirmationem vero el negationem hzc facientem ad esse eL non esse apponere, et has pulare oportet esse oppositas dictiones, possibile, mon possibile, contin- gens nom contingens, impossibile, non. impossibile, mecessarium, non necessarium, verum, nom verum. . Regulam dat universalem dicens :Hoe universaliter in omuibus faciendum esse, quód supra jam diximus, ut subjectum esse et non esse ponatur. Affirmationem aulem et negationem ipsos modos faciamus. Hoe esl enim quod ail, negationem vero et affirmationem li:ee facientem, modos enim ipsos, id est possibile et con-- tingens et ceeleros proa'firmationibus ordinantes, et ad hos negativo adverbio junclo pro negationibus disponentes, aut ad id quod dicimus est, et non est, apponamus, ut quemadmodum ad unam rem, quod est homo, est verbum et non est negalio, praedica- tum estin his quoddam propositionibus quee prepler modum sunt, ul in éa per quam dieiinus, homo est, - sic in his propositionibus que cum modo sunt, est quidem aut non est, subjecta ponamus, modos vero ipsos aut secundum affirmationem, si simpliciter di- cantur, aut secundum negalionem, si eum negatione ponantur, facientes ad subjectum, quod secundum esse et non esse, disposuimus predicemus, ul has arbitremur esse oppositas dictiones et negaliones, qui secundum modos faclze sint, eorum aulem om- nium negaliones et affirmationes in contrarium dis- ponantur. Non possibile est esse Non contingil esse Non impossibile est esse Non necessarium est esse : 369 Possibile est non esse Uonlingit non esse Impossibile est non esse Necessarium est non esse Quod autem addidit verum, non verum, ad de- monstrationem omnium modorum valet. Namsi quis dical, verum est, non est ipsius negatio verum non est, sed potius non verum est. Alioqui ejus que ait verum non est, illa negatio est quod dicit, non ve- rum non est. Consequentia vero secundum ordixem fiunt ita po- nentibus. Illi enim quae est, possibile est esse, sequitur illa quae est, contingens esse, et haec illi convertitur, et non impossibile esse, et non necessarium esse. Illi vero qua est, possibile non esse, eLcontingens mom 655€, €a qua est, non necessarium non esse, et non impossibile non. esse. Illi vero quae est, non possibile esse, et non conlingens esse, ea qua est, necessarium non. esse, el impossibile esse. llli vero quce est, non possibile non esse el non contingens non esse, illa qua est, mecesse est esse, et impossibile non esse. Expeditis omnibus quz de modorum oppositioni- bus dispulabantur, ad consequentias venit. Hoc enim dieit, quze propositiones supradictorum modorum, quas propositiones consequntur quibusque consen- tiunt. Nos autem ex hisquatuor fecimus ordines, et consequentias propositionum sub una serie disposui- mus; hzc autem prius nota sint, ut quid ab Aristo- tele dicatur, facilius lector intelligat. ^ Qonsideretur autem ex subseriptione quod dieimus: Possibile est esse. Possibile est non esse. Contingit esse. Contingit non esse. Non impossibile est esse. Non impossibileest non esse, Non necesse est esse. — Non necesse est non esse. Non possibile est esse. Non posssible est non esse. Non contingit .esse. Non contingit non esse. Neeesse est non esse, — Necesse est esse. Impossibile est esse. Impossibile est non esse. Superius autem descriptas consequentias ipse dis- ponit : nobis autem reddenda est breviter ratio, cur hec propositiones sese invicem consequantur, quod possibile est esse, contingit aliqnando ut sit, et hoec est contingit esse ; quod autem contingit esse, non est impossibile esse, et quod non est impossibileesse, non idcireo jam necesse est esse. Non est, enim im- . possibile hodie esse pluviam, sed non ideireo jam .. esse necesse est. Quod ergo non est impossibile esse, non neeesse est esse. Et hie est unus ordo conse- quenticze. Rursus secundus ordo propositionum talem habet consequentiam, quod possibile est non esse, potest fieri ut non sit, quare contingit aliquando ut non sit, et quod possibile est non esse, contingit non esse ; quod aulem contingit non esse, potest fieri ut non sit, sed quod polest fieri ut non sit, non est im- possibile ut non sit ergo quod conÜngitnon esse, non est impossibile ut sit, sed quod non est impossibile non esse, non idcirco illud jam non esse necesse est; hodie enim pluviam non esse non est impossi- — bile. Potest enim esse, sed non idcirco ex necessitate " hodie non pluet; quare quod non est impossibile IN LIBRUM DER INTERPRETATIONR EDITIO PRIMA Oppositiones À B L 370 Non possibile est non esse Non contingit non esse. Non impossibile esl non esse Non necessarium esl non esse non esse, non est necessarium non esse, el secun- dus quidem ordo sese sic habet. Nunc autem ad ter- tium transeamus : quod non possibile est esse, hoc fieri non potest,'quod aulem fieri non potest, ut ali- quando sit, non contingit, quod ergo non possibile est esse, idem non contingit esse ; sed quod non con- lingit esse, necesse est ut non sit, quod nunquam contingit, nunquam esse potest, quod nunquam esse potest, necesse est non esse; quod non igitur contin- git esse, idem necesse esl non esse, sed quod necesse est non esse, hoe fieri non potest, quod autem fieri non potest, impossibile est ut fiat, quod igitar ne- cesse est, non esse impossibile est esse. Quartus eliam ordo hoe modo est: quod non possibile est non esse, fieri non potest ut non sit ; quod fieri non potest'ut non sit, non eontingit non esse. Ut quo- niam non possibile est non esse motum colo, non contingit ecelum non moveri, quare quod non possi- bile est non esse, idem non contingit non esse, sed quod non contingit non esse, necesse esl esse, sicut de eclo. Necesse est enim ecelum moveri, quoniam non contingit celum non moveri, sed quod necesse esl esse, ut non sit fieri non potest, quare quod ne-- cesse esL esse impossibile est non. esse, Et hzc qui- dem est ordinata ab Aristotele consequentia propo- sitionum, de qua paulo post latius disputabit. Ergo impossibile el nom impossibile ad. illud. quod est contingens et possibile, et non conlingens et mon possibile, sequntur quidem contradictorie, sed conver- sim. Illud enim quod est, possibile esse, negatio se- quitur impossibilis, negationem vero affirmatio. Ad illud enim quod est non possibile esse, sequitur illud quod est impossibile esse. Affirmatio enim est, impos- sibile esse, non impossibile vero negatio. Quidam de superiore consequentium ratione per- tractal. In superioribus enim descriptionibus sese sequentium, affirmationem possibilis sequebatur impossibilis negatio. Rursus negationem possibilis sequebalur impossibilis affirmatio, et de contingenti eodem modo, aífirmationem namque impossibilis dicentem impossibile esse, sequebatur negatio pos- sibilis dicens, non possibile est esse. Rursus cum impossibile negaretur per id quod dicebatur non impossibile esse, hane affirmatio possibilis subseque- batur, ea scilicet qua» dicit possibile esse. Alque hoe idem de contingenti, affirmatio namque 1mpossi- bilis ea quce est impossibile esse, sequebatur con- ingentis negationem eam quas est, non contingit esse. Negatio vero impossibilis, ea. qua dicit, non impossibile est. esse, affirmationem contingentis se- quebatur eam quse dicit, conttngit esse ; quare hee pro- positiones sese invicem sequuntur, sed converse. Namque affirmatio impossibilis contingentis nega- tionem et possibilis sequitur. Negatio vero impossi- bilis affirmationem possibilis et contingenlis, ut subjecta descriptio docet. 371 Affirmatio, Impossibile est esse contradict. Nezatio. Non possibileest esse contradiet. Negatio. Non eontingil esse contradiet, AN. MANL. SEV. BOETII 372 Non impossibile est esse. Negatio.. Possibile est esse. Affirmatio. Contingit esse. Atlirmatio. Idcirco namque ait: Sequuntur quidem contradiclo- A sed contrarix sequntur, contradiclorie autem sunt rie, sed conversim, quod omnes in contrarium loea- 1: contradietiones sunt. Contradietio namque est impossibile esse et non impossibile esse, contingere esse et non eontingere esse, possibile esse et non possibile esse. Converse autem se sequuntur, quo- niam affirmatio non sequitur affirmationen:, et. ne- galio negationem, sed affirmationem negationes, ne- gationem vero aífirmationes, quod ad supradictam descriptionem revertentibus planius liquet ; sensus ergo hie est. Ordo autem seriesque sermonum sese sic habet ; ergo inquit Aristoleles conlradictionem que est impossibile et non impossibile, illud quod est contingens el possibile, que dux affirmaliones sunt ac sese sequuntur, et non contingens et non possibile, que duc sunt negationes, sequuntur qui- dem contradietorie, ut contradictiones sint in con- trarium ductee, sed conversim, ut affirmatio nega- lionem, negalio sequatur affirmationem. Hujus talis ralio redditur : illud enim quod es! possibile esse, scilicet quod affirmatio est, negationem impossibilis sequitur, est autem negatio impossibilis non impo- sibile esse; quod est ergo possibile esse, sequilur nonimpossibile esse, negatio vero possibilis affi- mationem impossibilis sequitur, illud namque quod est non possibile esse, sequitur affirmationem que est impossibile esse, etenim affirmatio est impossi- bile esse, non impossibile esse negatio, et in contin- gentibus eodem modo, atque hoc quidem de possibi- lium et impossibilium eonsequentia dictum est. Nunc de necessarii el possibilis consequentia tractat, Necessarium vero quemadmodum sit considerandum est. Manifestum esLautem quoniam non. eodem. modo, Affirmatio. Necesse est esse. f l Contraria Affirmatio. Necesse est non esse. | His igitur commode breviterque descriptis, qui in eorum consequentia ad possibiles propositiones mo- dus possit evenire monstrandum est, illam namque que est, possibile est esse, sequitur ea que est, non necesse est esse; nam quod possibile est esse, non necesse est esse, quod enim possibile est esse, pos- sibile est ei non esse; sed quod possibile est non D esse, non necesse est esse. Quare id quod est, pos- sibile est esse, reete sequitur, non necesse est esse, sed negalionem ejus quae dicit, possibile est esse, id est non possibile esl esse, non sequitur affirmatio ejus quae dicit, non necesse est esse; que est. scili- cet, necesse est esse ; hee enim est contradictio ne- cessarie af(ürmationis, neque enim diei potest con- sentire propositiones qua dicunt, non possibile est esse, et necesse est esse, sed hujus contraria sequi- iur, namque ea qus est, non possibile est esse, Gontradictio Contraria : extra. Non enim est negatio ejus quod est, mecesse Tw. 055€, non necesse est esse, contingit enim esseve- ras utrasque &n eodem, quod. enim | est, necessarium fn. e85€ mon est necessarium essc. Quod dieit hujusmodi est: in his propositionibus qua erant impossibilis el non impossibilis, conve- niebat non possibile ei quod est impossibile, ct pos- sibile consentiebat ei quod est non impossibile, con- tradielionem scilicet impossibilis contradiclio non possibilis sequebatur ordine converso ; in his autem qua necessarium praedicant vel affirmative vel negalive, et sequuntur possibilem propositionem ejus qua possibili consentit, contradictio non sequi- lur contradictionem possibilis, sed potius contraria ; necessarias vero nunc proposiliones dico, que tam- etsi non significent necessitatem, tamen sive affir- mative, sive negative necessarium praedicant : sensus ergo hice est, si qua ex his qua necessarium predicant consentit possibili propositioni,ejus qu;e necessarium predicat, contradictio non sequitur possibilis con- tradictionem, sed ejus quz necessarium predicat contradictionis contraria ea consentit possibilis pro- positionis contradiclioni ; prius autem disponamus : que sunt contradietoris,queve contrarie, ejus enim quz dicil necesse esl esse, contradietio est, non ne- cesse est esse, contraria vero, necesse est non esse ; - rursus ejus que est, necesse non esse, contradictio est, non necesse est non esse, contraria vero, ne- cesse est esse. Quare describantur et circa unam eamdemque contraria, et contradietoria disponan- tur, ut quod à nobis dicendum est, clarius possit liquere. Non necesse est esse. Negalio ( Necesse est non esse. Affürmatio Contradictio Non necesse est non esse. ( Negatio Nécesse est esse. l Affirmatio illa qua dicit, necesse est non esse, comitatur, sed necesse est non esse, non est contradictoria ejus que est, non necesse esL esse; possunt enim utraque in eodem simul verc inveniri, nam quoniam necesse est non esse ignem frigidum, non necesse est esse ignem frigidum. Quocirca he contradicelorie non sunt, sed est contraria ea quz dieit, necesse est nom esse, ei que dicil, necesse est esse; que neeesse est esse, contradictio est ejus que ponit, non necesse est esse; quare contradictionem ejus quae dieit, pos- sibile est esse, eam scilicet que proponit, non pos- sibile est esse, non sequitur contradictio ejus que - est, necesse est esse, sed ea qua est, necesse est non esse, que contraria seilicet est ei qua est, ne- cesse esl esse, quce haee ipsa contradielio est ejus qu: proponit, non necesse esse. Hoe autem deseri- ptione melius patebit. 373 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA. 974 Affirmatio Possibile est esse Contradiet. Non possibile est esse. Negatio. Atlirm. Non necesse est esse. Contradiet. Necesse est esse. Contraria, necesse est non esse. Ergo cum sit contradictio possibile esse, et non A cesse esse; sed hoc inconveniens est. Quare quo- possibile esse, sequatur autem possibile esse, non — niam hee illam non sequitur, contraria ipsius &e- necesse esse, contradielio tamen ejus qua est,ne- quelur, contraria namque est ei que proponit, ne- cesse esse, non sequetur contradictionem ejus qui . cesse est esse, illa quae dicit, necesse est non e$se. est possibile esse, sed contraria contradietorie ejüs ^ Eodem quoque modo et in eo quod est possibile non quz est non necesse esse. Nam si contradictio est osse, cujus est contradietio non possibile non esse, non necesse esse ejus quae est necessé esse, contra- quod Aristoteles retieuit. Sequitur namque eam quee ria vero ejusdem necesse esse est, ea qua dicit, ne- — est, possibile esl non esse, ila qua dieit, non ne- cesse est non esse, sequitur necesse est non esse, COSSe est non esse, sed negationem eam qus est, eam qua est, non possibile esse, que est contra- non possibile est non esse;ejus affirmationis qus est, etio ejus que est, possibile esse, quam sequitur non possibile es! nor esse. Non sequitur affirmatio ejus necesse esse. Becle ergo dicitur contradietiones — quae est, non nécesse est non esse negalionis, ea quidem exlra esse, contrarias vero contradieloriis ^ que est, necesse est non esse. Negalio enim ejus consentire : nam possibile esse et non possibile esse, — qus dicit, necesse est non esse, illa est. que dicit, qui sunt contradietorie, sequuntur non mecesse non necesse est non esse. Sed hujus contraria, id esse e necesse non esse, quie non sunt contradi- B est affirmationis que esl, necesse est non esse, illa elorie, quod in eodem ulreque vere inveniri pos- scilicet que est, necesse est esse, sequilur negatio- sunt. Quod si eontradietio sequitur, sicut ea quaest, — nem illam que est, non possibile est non esse ; hu- non necesse esse,sequituream qua esl possibile esse, jus quoque sit talis descriptio : sie eam que est non possibile esse, sequeretur ne- Affirmatio. Nezgatio. Possibile est non esse. Contradictio. Non possibile est non esse. Negatio. Affirmatio. Non necesse est non esse. Contradiclio. Necesse est non esse. Contraria affirmatio, necesse esse. Dissimili igitur-modo evenit quam dudum contingebat ^ id quod est non esse; isitur quod impossibile est in his que erant possibilia et qua impossibilia. Illie — esse; hoe necesseest non esse. Rursus quod impos- enim contradietio contradictionem sequebatur, sed sibile est non esse, hoe necesseest non esse, Rursus conversim, ut negationem affirmatio, affirmationemri — quod impossibile est non esse, hoe necesse esl esse; negalio sequeretur. Hic non idem modus est. Nam — ut igni impossibile est non inesse calorem, necesse cum superiores contradietorice sint,et inferior ne- C est igitur inesse. Quare huie quoque idem eonverti- gatio affirmationem sequatur, negationem nonsequi. — tur, ut quod impossibile secundum non esse efficit; tur eontradietoria affirmatio, sed affüirmationisillius — idem valeat neeessarium secundum esse positum; contharia, quod si quis legat attentius, integre de- — quare contrario modo necessarium et impossibile scriptum esse ralione perspieiet ; cur autem hoe idem potest. Quod si contrario modo impossibile et eveniat, eausam prodit. necessarium idem valet, manifestum est cur non füusa autem cur non sequatur. similiter cmteris similiter consequitur necessarium possibile et non est, quondam contrarize impossibile necessario reddi- possibile propositiones, sicut easdem ipsas, id est dur idem valens. Nam quod impossibile est esse, me- possibile ét non possibile propositiones impossibile, cesse est hoc non quidem esse, sed polius nom esse; — el nonimpossibile sequebatur. Nam si converso or- Quod vero impossibile est nom esse, hoc Wecessarium ^ dine necessarium atque impossibile idem valet se- — est esse. Quare si illa similiter sequuntur possibile et cündum eontrárietatem; non similis consequentia est non possibile, haec econtrario. Qnoniam non signifi ^ necessarii el impossibilis, ei quae foit possibilis et cant idem necessarium et impossibile (sed quemad- impossibilis. Nam quoniam non impossibile esse; sé- modum dictum est) conversim. quitur possibile esse. Et hoe rursus, id est possibile - Ratio est eur non simili modo consequentia secun- T) 653e, non necesse esse eomitatur. Rursus id quod dum eontradietionem propositionis eveniat, sieut in est impossibile esse, quoniam sequitur non possibile his qu: sunt imposibilia et non impossibilia hujus- ^ esse. Necessarium autem, impossibili converso or- modi, omne necessarium contrario modo impossibile — dine idem valet, sequitur id quod est impossibile est est. Nam quod est impossibile esse, hoe ést neces- esse, necesse est non esse. Ae perhocetiam id quod sarium non esse,non enim est necessarium esse quod — est non possibile esse sequitur, id quod: est necesse est impossibile esse; nullus enim dixerit, necesse est est non esse. Rursus quoniam ei quod est non im- esse quod impossibile est esse, non ergo necesse est possibile non esse consentit, id quod est possibile est esse,sed polius necesseest non esse quod impossi- non esse, el huie convenit, non necesse est non esse. bileest esse. Ergo converse idem potest impossibile, Quoniam id quod dicitur impossibile esl non esse, . quod necessarium. Quod enim impossibile junetum soeium est ei quod est non possibile est non esse, ei . eum esse efficit; hoc efficit necessarium junetum ad — autem quod est impossibile non esse, converso modo 375 AN. MANL. SEV. BOETII 376 redditum necessarium, idem valel. Sequitur id quod À esse, hoe veroillud quod dieitur non impossibile esse est impossibile est non esse, id quod dicimus necesse est esse, et hanc quoque sequitur id quod proponi- mus, non impossibile est non esse, non necesse est non esse; id vero descriptione monstratur. Consentientes. Consentientes. Non impossibile est esse. [mpossibile est esse. Possibile est esse. Non possibile est esse. Non necesse est esse. Necesse est non esse. Cousentientes. Consentientes. Nonimpossib. cst non esse, Impossibile est non esse. Possibile est non esse. — Non possib. est. non esse. Non necesse est non esse. Necesse est esse. Causa igitur diverse consequentia est in contra- rium propositionum impossibilis et necessarii faeta , B quoniam id quod est possibile esse non potest. con- conversio; sed de his hoc modo speculatus, sese quodammodo ipse reprehendit, et ad aliam proprie- tatis consequentiam disputationem flectit. An certe impossibile est sic poni necessarii contra- dictiones. Nam quod est necessarium esse, possibile est esse, nam, si non, negatio sequetur. Necesse cnim est aut affirmare aut negare. Quare si non possibile est esse, impossibile esl esse. Igitur impossibile est. esse, quod necesse est esse, quod sane est inconveniens. ' Forte, inquit, erravimus ita consequentias collo- cantes. Tunc enim disposuimus,ut id quod esset pos- sibile sequeretur illud quod est non necessarium, ut secundum precessionem possibilis sequentem nega- lionem necessarii poneremus ; nunc aulem dicit hoc permutari oportere, et non a possibili inchoandum,et huie subjiciendum necessarii negationem, sed potius primo ponendum esse necessarium, secundo loco possibile, namque illa propositio que necessarium continet, continere videtur etiam possibilitatem, nam quod necessarium est idem possibile est, Quod. enim necesse est esse, idem esse possibile est, nam si quis hoc neget, et id quod est necessarium dicat non sequi possibilitatem, negatio possibilitatis id quod est ne- cessarium comilabitur. Namsiid quod necessarium est esse, falsum est dicere possibile est esse, verum est dicere quoniam non pessibile est esse. In omnibus enim aut dictio est, id est affirmatio, aut negatio ; ut si illa vera est, illa sit falsa, siilla non est, il'a mox esse necesse sil, sed non possibile esse sequi dixi- mus, id quod est impossibile esse; igitur id quod di- citur, necesse est esse, impossibile est esse, sed hoc quidem inconveniens est, non igitur verum est, quo- niam ei quod est necessarium esse, id quod est non possibile esse convenit. Quare sequitur id quod est necessarium possibilitas. At vero illud quod est possibile esse, non impossibile esse sequitur, hoc vero illud quod est non necessarium 6586. (uare contingit quod. est necessarium | esse non necessarium esse, quod sane est inconveniens. Dicimus ei quod est necessarium esse consentire ilam propositionem quz dicit possibile esse, sed rursus hoc falsum videtur cogitantibus perspieienti- busque, quoniam ei quod est possibile esse, consentit el convenit illa propositio que dieit. noa impossibile C sequitur id quod proponimus, non cesse est esse, sed possibile esse consentire proposuimus ei quz di- cit, necesse estesse, eamque consequi ; sequitur ergo eam qu2e est non necesse esse, illam que dicit, ne- cesse est esse, eique consentit, quod est impossibile. Qui igitur in his dubitationibus est statuendum ? non potest consentire quidem possihile esse ei quod esl, necesse esse. Alioqui propositionem necesse esse id quod est impossibile esse consequetur, si vero con- venerit ei qui est necessarium esse, illa que est pos- sibile esse. Rursus fit ul id quod est necessarium, non necessarium sit, sed hoc falsum est ; sed hoe quem- admodum sese habeat paulo postexplieabitur. Nune vero priorem sequentiam permutantes hoc dicimus, sequi id quod est necesse esse, nec hax sibi proposi- Hiones consentiunt possibile esse, et necesse esse, quod Aristoteles hoe modo proponit : AL vero neque necessarium esse sequitur ad possibile esse, neque necessarium non esse. Illi enim utraqne contingit accidere,horum autem utrumlibetverum fue- rit, nondum erunt illa vera, simul enim possibile est 6556 el non esse. Si vero necesse est. esse vel mon esse, non eril possibile utrumque. Relinquitur ergo nonne- cessarium non esse sequi ad possibile esse,hoc enim ve- rum est et de necesse esse, haec enim fit. contradictio ejus qua& sequitur ad non possibile esse. Illud enim se- quitur hoc quod est, impossibile esse, et. necesse mon esse,cujus negatio esL, mon necesse non esse. Sequuntur | igitur et. ha». contradictiones secundum. praedictum modum, et nihil impossibile contingit sic posilis. Docet id quod est possibile non consentire ei quod est necessarium esse, nec rursus ei qu:e est, necessa- rium est non esse. Nam quod necesse est esse, non potest non esse, quod autem necesse esse non esse, non potest esse. Quod autem dicimus possibile esse, ita dicimus, tanquam si et non esse possibile sit, Utramque igitur naturam habet id quod dicimus pos- sibile esse, ut el sit essepossibile, et sit possibile non esse. Qui vero dieit necesse esse aufert non esse, et. qu:e dicit,necesse est non esse, aufert esse ; ita si haec vere sunt, id est necesse esse et rursus necesse non esse, ulreque ille false sunt que dicunt et potest esse, et potest non esse. Illa enim qu: proponit ne- cesse esse, posse non esse subruit ; illa vero que di- cit, necesse est non esse, posse esse subvertit ; neu- tra igilur consequetur eam propositionem quz dicit, possibile est esse, nec ea quz dicit ex necessitate esse, necilla qui dicit ex necessitate non esse, Et sensus quidem hujusmodi est.Sermonum autem ratio talis est ; at vero, inquit, neque id quod est necessa- rium esse, sequitur propositionem illam quz propo- nit possibile esse, nec rursus illa quz dicil necessa- rium est non esse. Illi enim, id est possibili, utraque conlingit accidere, id est posse esse et posse non esse. Nam quod potest esse, idem potest non esse. Harum autem, id est vel qua dicit, necessarium est - esse, vel qua dicit,necessarium estnon esse,si uLrum- 311 libet verum fuerit, esse et posse non esse ; quod enim possibile est esse, idem possibile est non esse; quod si neque necesse esl esse, nec necesse non esse propositio, eam quz est possibile esse consequetur, relinquitur ut illa ei consentiat qua dicit, non necessarium est non esse. Hec enim sequitur eam qua proponit, possibile est esse. Quidquid enim possibile esl esse, non necesse est non esse, ut quoniam hominem possibile est am- IN LIBRUM DR INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA. 378 non erunt illa vera, id est posse A bulare, non est necesse non ambulare. Hoc enim ve- rum est, inquit, et de eo quod est necesse est non esse, id est hiec enim propositio qua dicit non necesse esse non esse, verum est, ut eontra eam opponatur contradietorie, qu: dicil necesse est non esse, unde eliam secutus est. Ic enim fit contradictio ejus quae sequitur, non possibile esse, unde facienda est hu- jusmodi deseriptio : Affirmatio. Impossibile est esse. Contradict. Non impossibile est esse. Negatio. Non possibile estesse. Contradiet. Possibile est esse. Affürmalio, Necesse est non esse. Coniradict. — Non necesse est non esse. Haec enim qu: dicit, non necesse est non esse, con- tradictio est ejus qu: proponit, necesse est non esse, qua est sequens, el consentiens ei qua est, non possi- bile est esse, quze consentit ei que dicil, impossibile est esse, que rursus sequilur eam qua est ultima, id est necesse est non esse, cujus contradictio est, non necesse est non esse ; affirmatio enim est necesse est non esse, negatio non necesse est non esse. Quocirca secundum contradictionem fit hec quoque conse- quentia, nam impossibile esse et non impossibile esse eontradietio est, sed affirmationem, id est impossibile esse, sequitur negatio non possibile esse. Negationem vero, id est non impossibile esse, sequitur affirmatio possibile est esse, sed non possibile est esse, et pos- sibile est esse, contradictio est, sed negationem pos- sibilis, id est.non possibile esse consequetur necesse est non esse affirmatio, sed affirmationem possibilis, id est possibile esse sequetur non necesse est non esse negatio. Quare i!a positis nihil evenit impossi- bile, sed omnia conveniunt et consentiunt, el secun- dum superiorem possibilis et impossibilis modum af- firmaliones et negaliones converso ordine contra- dietorie se sequuntur. Et sensus quidem totius hu- jusmodi est, ordo autem verborum sic. Quoniam, inquit, ei quod est possibile esse, nec illud quod est necesse esse, nec illud quod est necesse non esse consentit, relinquitur ut id quod est non necessarium non esse sequatur possibile esse. Hoc enim quod di- citur non necessarium non esse verum est dicere de necesse est non esse, et subaudimus quoniam est ejus contradictio. Hiec enim quae dicit, non necesse - est non esse, contradictio fit ei qu: sequitur negalio- nem possibilis, id est nou possibile esse. Hec est autem ea quae dicit, necesse est non esse, illud enim quod est non possibile esse, utrumque horum sequi- tur, et quod est impossibile esse, el quod est, necesse est non esse. Cujus affirmationis, id est necesse est non esse, negalio est, non necesse est non esse. Sed haee sequitur non impossibile esse et possibile esse ; - jgitur he contradictiones secundum predictum mo- dum se sequuntur, seilicet contradietorie, sed con- versim, el his positis atque ita ordinatis nihil .eon- tingit impossibile. Dubitabitautem aliquis si ad illud quod necessorium esse, possibile esse sequatur. Nam si non sequitur, con- iradictio sequetur, non possibile esse, et si quis dicat non hanc esse contradictionem, necesse esse est ipsum B D dicere possibile non esse, sed utrzeque falsae sunt de ne- cesse esse. At vero rursus, idem videtur esse possibile incidi et non incidi, et esse e non esse. Quare. erit me- cesse esse, conlingens non esse, hoc autem falsum est. Ad superiorem possibilis el necessarii consequen- tim reversus est quistionem. Dicit enim dubitari posse, si id quod est possibile esse consentiat ei pro- positioni, quae es! necessarium esse, sive enim con- sentire dieatur, sive non consentire, aliquid impossi- bile et incohveniens utroque modo contingit ; nam si quis dicat id quod dicitur possibile esse non consen- tire ei quod est necessarium esse, consentiel ei ne- galio possibilis, ea que est non possibile esse; sed si isla consentiet, erit idem necessarium esse quod est non possibile esse. Quod si hoe rursus aliquis neget, et dicat non essenegationem ejus propositionis qua est possibile esse, eam quo dicil non possibile esse, sed illam potius que proponit, possibile est non esse, quamquam falsum sit, tamen ne hac quidem ei quod est necessarium esse convenire potest. Fit enim negatio ejus qua est possibile esse, ea qua dicit, possibile est non esse, si affirmatio possibile esse non sequitur affirmationem que dicit, necesse est esse, sequitur negatio ea qua est, possibile est non esse, sed quod necesse est esse, falsum est dicere quoniam possibile est non esse. Quod enim necesse est esse, dici non polest fieri posse ut non sit, sed - potius non posse fieri ut non sit : quod si quis dicat rursus sequi id quod dicitur necesse esse, et consen- tire ei quee dicit possibile esse, sic quoque aliquid inconveniens reperietur. Quod enim possibile est esse, idem possibile est non esse, erit igitur quod necesse est esse, possibile non esse, et erit contin- gens quod necessarium est. Possibile autem et con- tingens in utramque partem facile vertitur, et ad esse el ad non esse. Quod autem necesse est esse, inter- clusum habet eventum ad contrariam dictionem. Ut sj necesse est esse, ut non sit, fieri non potest, el si necesse est non esse, ut sit, impossibile est. Quare qui dicit possibile esse consentire ei quod esl necesse esse, quoniam id quod est possibile est potest etiam non esse, ét. hoc est contingens, dicit id quod esse necesse esl, posse non esse, el esse contingens, quod est inconveniens. Hare igitur dubitationem solvens, ita sequitur: ; Manifestum est autem quoniam non omne possibile, vel esse, vel ambulare, el opposita valet. Sed est im 379 AN. MÀNL. SEV. BORTIÍ 380 quibus non sit verum. At primum quidem in his qua A illa quoque omriià unum possunt, et non multa née non secundum rationem possunt, ut ignis catefactibilis est, et habet vimirrationabilem, ergo secundum ratio- nem potestates eedem plurimum etiam. contrariorum sunt,irrationabiles vero non omnes,sed quemadmodum diclum est, ignem non esl possibile calefacere, el non cale[acere, neque quzmcunque alia semper. agunt. Alia vero possunt et secundum irrationabiles potestates. si- . mul opposita suscipere, sed hoc idcirco dictum est quo- niam non omnis potestas oppositorum est, neque qua- cunque secundum eamdem spectem dicantur. Multa, inquit, sunt que unum esse possunt id quod sunt, non etiam aliud aliquid quod non sunt. Plura enim sunt que ab eo quod sunt non mutantur. Alia vero sunt que niulari possunt, ut colum unam rem Solam potest, id est moveri, huic vero oppositum, id est non moveri non potest ; ergo non omne quod est possibile vel esse vel ambulare, id est non omne de quo quelibet possibilitas praedicatur, etiam oppo- sila valet, ut utrumque possit fieri et facere quod facit, et huic oppositum, id est non facere quod fa- cit ; sed sunt quedam in quibus ita potestates przdi- centur, ut non sit verum de his dici quoniam et op- posità possunt, ut eliam in his qua preter rationem aliquam possunt, üt ignis. Namque ignis preter raz lionem aliquam calidus est, non est enim reddere rationem eur ignis sit calidus, natura enim est cali- dus, et eum possit esse calidus, non tamen potest id quod est oppositum, id est non potest non calere, quod est oppositum ei, scilicet quod est calere ; ergo secundum ralionem potestales ipse ezedem plurimo- rum etiam contrariorum sunt. Poteslates, inquit, quae sunt secündum rationem, id est in quibus est aliqua ralio, non unius possibilitatis, sed plurimorum sunt atque oppositorum, ut possibilitas medicins est cu- rare, que quoniam secundum rationem fit, ut curet medicus, ei est rationabilis potestas medico eurandi, non solum potest curare, sed etiam non curare, et potest aliquid plusquam unum, et ipsum quod po- test oppositum est, id est non curare. Oppositum namque est ei quod est curare id quod dicitur non curare, qua opposita contraria vocantur. Affirmatio namque et negatio contrarietatibus discernuntur. Ir- rationabilis vero non omnis, sed quemadmoduni di- ctum est, ignem non est possibile calefacere, et non omnis, inquit; secündum rationem potestas opposita quoque valet. Irrationabilium vero non omnis hujus- iodi potestas est, ut opposita non valeat: nam cum ferrum calere sineratione potestas sit (non enim ex ratione calet, quoniam rationem hon habet), potest eliam non calere, ignis aulem cum irralionabilis po- testas sil. calefacere non potest et non calefacere. Quare recte dietam est irrationabiles potestates non omnes non posse contraria, sed quasdam, ut ignem, qui cum sit calefactibilis, non calefactibilis non est. Qus aulem sint irrationabilia, que unam tantum habeant potestatem non eliam oppositam, sic demon- strat dicens, uec quecunque alia semper agunt. Ignis enim opposita non polest, sed non solum i ignis, sed C opposità, quecunque acíiu semper sunt, ut sol sem- per actu est lucidus, idcirco non potest non lucere ; et nix semper actu frigida est, et ideo nunquam po- test esse non frigida; erzo quicunque semper agunt, id estin eo quod sun!, semper in aetu sunt. Manife- stum est, quoniam sieut ignis non capit frigus, ila nec illa quoque opposita possunt. Idcirco enirn ignis quoque opposita non polest, quia sempér in aelu habet propriam polestatem. Semper enim est cali- dus, sed non omnia irrátionabilia (ut dictum est) unam tantum habent potestatem, ut opposita non possint, sed sunt quaedam irrationabiles potestates; qu: ulrumque possunt, ut in eo quod est secari pel- ,lem vel non secari pellem. Potest namque secari pellis, potest etiam non secari,sed hac sunt oppo- sita; secundum igilur irrationabiles quoque potesta- les possunt quaedam opposita ; sed idcirco superiora sunt dieta, inquit, quibus monstravimus quoniam ignis eL quecunque semper sunt actu, non possunt opposita, ut doceremus non omnem potestatem Ooppo- silorum esse potentiam, sed alias veras esse hujus- modi potestates qua actu essent, é£ unam rem solam possent, ab oppositorum vero poleslate discederent. Hoe autem non solum in his que secundum rationem potestates dicuntur, sed etiam secundum eam spe- ciem quz irrationabilis dieitur. Sunt enim quedam eorum qua irrationabiles potestates esse dieuntur; quz non solum id quod sunt, verum etiam opposita possint, alia vero unum tantum possunt. Pellis enim potest secari el non secari, et idcirco opposita po- test; ignis vero, cum sit calidus, frigidus esse non polest. Et idcirco nulla oppositorum est illi potestas. Quzedam vero polestates cequivoce sunt. Possibile entm non, similiter dicetur, sed hoc quidem. quoniam verum est, ut in actu, ut possibile est. ambulare, quo- niam ambulat, et omnino possibile est esse, quoniam est jam actu, quod. dicitur possibile. Illud vero. quoniam forsitan aget, ut possibile est ambulare,quoniam forsi- tan ambulabit,et hzecquidem in solis mobilibus esl po- testas.lllavero et immobilibus. In utrisque vero verum est dicere, non impossibile est ambulare vel esse, et quod ambulat jam et agit, et ambulabile est. Sic igitur possibile non est verum de necessario simpliciter. dice- re, alterwun autem verum est. Quare quoniam partem universale sequitur, illud quod ex mecessitate . 6t, consequitur posse esse, sed mon omnino. Possibilitatis breviter divisio facienda est, possi- bile enim duobus dicitur modis. Est enim unum pos- sibile quod eum non sit, esse possil, ut homo eum sedet, non quidem ambulat, sed ambulare potest. Aliud possibile est quod cum sit, esse possibile est, ut quoniam ignis calet, polest esse calidus, et quo- niam homo sedet, potest sedere. Hujus autem possi- bilis duze sunt species, una eum est quidem, potest tamen non esse, ut si quis sedeat, ita quidem potest sedere, ut possit eliam non sedere. Alia vero ut eum sit, non esse non possit, ut ignis calidus est, sed non 381 potest esso non calidus. Atque hoc est quod ait,que- À dam vero potestates sequivoce sunt. Possibile enim non simplieiter dicitur, sed hoe quidem quoniam verum est, ui in acl, id est quod est et fit, quod dici- tur esse possibile, ut in actu possibile est ambulare, quoniam jam ambulat, et est in aetu el omnino pos- sibile est esse quidquid in aetu est. Illud vero quod forsitan agel,ut possibile est ambulare quoniam am- bulabit,id est quod non est quidem, sed esse poterit» ut possibile est ambulare, non quoniam nune quidem ambulat, sed quoniam ambulaturus est aliquis. Hoe autem sunt quzecunque non secundum acetum dicun. tur,sed secundum potestatem tantum, qua nondum quidem in aetu sil, esse tamen possit. Hec quidem in solis mobilibus est possibilitas, illa vero et in im- mobilibus. Mobilia voeat quecunque sunt naturalia, et in generationeet in corruplione.Quecunque enim generata sunt et corrumpi possunt, ea semper in motusunt, ipsa etenim generatio motus quidam est, alque ipsa corruptio. Ergo in hujusmodi rebus que&- cunque generata sunt atque mortalia, in his vera est illa potestas, que non secundum actum dicitur, sed secundum id quod non es! qnidem sed esse polest. Nusquam enim evenit hujusmodi potestas nisi in his qua nascunlur et mortem oppelunt, illa vero quce sunt immobilia, id est que in sua natura fixa sunt et constiluta, ut mutari moverique non possint, id est divina solam illam habent potentiam que secundum aclum dieilur,ut sol immobilis quidem ad substan- tiam, quanquam sit mobilis secundum locum. Quo- niam ergo est immobilis secundum substantiam et ab ea non permutatur,neque movetur,habet in selumen, quod ita habere potest, ut non habere non possit. Sed in utrisque his vel mobilibus vel immobilibus illud verum est quod de his dicitur, non impossibile est esse, Nam et quod actu quidem non est, esse tamen poterit,ut homo cum non ambulat, ambulandi tamen retinel potestatem. Non est enim hominem impossi- bile ambulare, et solem non est impossibile habere lucem, quam actu retinet. sempiterno. In utrisque igitur et mobilibus el immobilibus, verum illud est quod dicitur, non im possibile esse. Nam et de eo quod agit, et de eo quod agere potes, de utrisque idem vere dicitur, quoniam non est impossibile esse. Nam et quod ambulat, non est impossibile ambulare, et quod est ambulabile, id est quod ambulare potest, non illi est impossibile ambulare.Sed quoniam dixi- müs eam quz secundum actum esl potestatem duas . habere species,unam quidem cum in actu quidem sit -et nunquam possit non esse, ut igni actu est calere el nunquam esse non polesl calidus; aliam vero secundum id quod dicimus esse quidem actu, posse tamen non esse, ut aliquis cum sedel,potest quidem sedere, sed potest etiam non sedere. Hujusmodi qui- dem seeundum acetum possibile de necessario nullo modo predieatur, quod enim in actu est, et neces- sarium est, esse, esi quidem, sed ita est ut non esse non possit. Hoc est enim quod ait. Sic igitur possi- bile, id est quod cum actu sit, possit tamen non IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA. B 382 esse, non est verüm de necessario simpliciter di- cere. Alterüm aulem verum est, nam quod ita est aciu, ul non esse non possil, et semper aclu est, hoe juste dé necessario praedicatur. Quod enim necesse esl esse, est quidem, sed non esse non potest. Quare quoniam parlem id quod es! universale sequitur, illud quod ex necessilate est, consequens est id quod est posse esse, sed non omnino. Quoniam semper, inquit, speciem sequilur genus, et partem suam se- quitur universalitas. Si enim hono est, animal est, id est si pars et species est, universalitatem et genus esse necesse est. Quod siila est, sequitur scilicet eam propositionem que dicil necesse esse, illa pro- positio quie dieil possibile esse, eique consenlit, sed non omnis significatio possibilitatis sequitur neces- sarium.Illa enim qui ilà possunt, ut non sint qui- dem, esse lamen possint, nulla ratione de necessario pradieantur. Necessarium vero non modo necesse est, sed etiam est, hoc est enim quod ait, sed non omnino. Etenim de necessario quod jam est, non potest illud possibile praedicari, quod non est adhuc quidem, sed esse poterit. Et est quidem [ortasse principium quod necessarium eslel quodnon necessarium estomntum, vel esse vel non esse. Etaliaut horum consequentia considerare oportet. Principium, inquit, est fortasse harum propositio- num consequentias inveniendi. Si quis primo in loco necessarium ponat,et non necessarium,secundo vero in loco possibile esse et cetera, naturaliter enim id quod necessarium est prius est, nam sj necessaria sunt ea qui semper aciu sunt, qua.autem sem- per aetu sunt sempiterna sunt, sempiterna vero rerum omnium principia sunt, recte initium quo- que speculandi, quz&e harum propositionum conse- quentia sit, ex his sumemus qua sunt necessarie; el propter has ex necessarii negalionibus, id est ex non necessario. Constat igitur a necessario et non neces- sario harum consequentias inveniendi sumenda esse prineipia. Ille enim, id est possibile esse et contin- gens esse, et esse necessarium et non necessarium, velut in natura ipsa preecedentes subsequuntur. At- que ideo ail: Et alia, id est possibile esse,et contin- gens esse,ut horum consequentia considerare opor- tet.Hooc est, ita he considerari debent, tanquam si quod est necessarium, el non necessarium praece- dant, consequantur vero possibile et contingens, et cetera. Manifestum est autem ex his quz dicta sunt, quo- niam quod, ex necessitate est, secundum aclum. est. Quare si priora sunt sempilerna, el quae actu sunt, potestate priora sunt ; el haec quae sine potestate sunt, actu sunt, ut prima substantiz. Alia vero sunt actu cum possibilitate, qux natura quidem priora sunt, tempore vero posteriora, alia vero nunquam sunt ac- tu, sed. potestate tantum. Palet, inquit, ae liquet omnia quaecunque secun- dum necessitatem sunt, semper esse secundum actum. Quoniam enim ignis ex necessitale calidus est,aelu quoque semper calidus est. Quocirca si que 383 AN. MANL. SEV. BORTII 384 sempiterna sunt omnibus quz non sunt sempiterna À tur opposita, que harum magis superiori affirma- priora sunt,eliam ea quz semper actu sunt, his quo sunt potestate priora sunt. Horum autem omnium divisionem facit : sunt enim,inquit,alia quidem prz- ter potestatem, aetu tantum, ut sol non potestate movelur, sed actu, ei illam movendi potestatem non habet, quzde non est quidem, sed esse potest, sed actum habet solum, a potestate vero quo» pra- ter actum solet esse, relinquitur. Prime etiam substan!ie aetu quidem sunt, nunquam vero po- testate, primas autem substantias dicit, divinas sci- licet et sempiternas, non eas quas in praedicamentis primas esse monstravit, id est individuas. Tune enim de his loquebatur primis, qux: nobis prime sunt, nunc de his qua natura sunt primo, qu: di- vine sunt scilicet et sempiterno. Alia vero, ait, sunt quoe sunt actu eum polestale, id est quae et actum habent, et aliquando habuerunt potestatem, ut fabri- cala jam domus, aliquando potuit fabricari, el prius habuit potestatem secundum tempus, postea vero actum ; sed natura actus prior esl potestate. Ars vero ipsa aclum cogitatione precipit, formamque domus prius sibi ipsa designat et efficit ; quare na- tura ae(us prior est potestale, potestas aclu prior est tempore. Alia vero sunt, inquit, qua actu quidem nunquam sunt, semper autem sunt potestate, ut nu- merus infinitus quidem est, quod cum semper in infinitum possis augere, sed actu infinitus non est. Quemeunque enim numerum sumpseris,actu finitus st; quemlibet enim dicas numerum, finita illum numerositas necesse est complectatur, nt decem vel centum. Infinitus vero idcirco est potestate, quod eum possis facere in infinitum concrescere, non ta- men ut quilibet actu sit nnmerus infinitus. QU/E MAGIS APT/E ENUNTIATIONES CONTRARIJE DICANTUR. Utrum autem contraria est affirmatio negalioni,an affirmatio affirmationi, el oratio, ut qux dicit omnis, homo justus esL, e quae est, nullus homo justus. est, an omnis homo justus est, ei quae est,omnis homo injustus est, ut Callias justus est, Callias justus non est, Gallias injustus est. Quaenam harum contraria est. Nam si ea qua sunt in voce sequuntur ea quae sunt in anima, il- lic autem contraria est opinio contrarii,ut omnis ho- mo justus esL, ei quee est, omnis homo injuslus. est, eliam in his qua sunt in voceaffirmationibus, necesse est similiter esse habere. Quod si neque illic contrarii opínatio contraria est, mec affirmutio affirmationi contraria erit, sed ea que dicta est, negatio. (Quare considerandum est qui£. opinio falsa opinioni vera contraria sit, utrum negationis, an cerle ea qut con- trarium esse opinalur. Dico aulem hoc modo, est qwedam opinatio vera bont, quoniam bonum esl. Alia vero falsa, quoniam bonum non est, alia quoniam malum est, quiemam harum contraria est vera, el 56 esL una, secundum quam contraria. Propositio quidem quaestionis talis est. Qucrit enim quoniam huie proposilioni qu: dicit, omnis homo justus est,ea qua proponit, nullus homo justus est, el rursus ea qua dicit,omnis homo injustusest,viden- B tioni, qua dieit, omnis homo justus est, contraria est, ulrum ea per quam proponimus, omnis homo injustus est, an certe negalio universalis, ea quae esi, nullus homo justus est. Similiter etiam huic proposilioni que est, Callias justus est, propositio qua proponit, Callias injustus est, an ea que dicit, Callias justus non est, contraria est. De quare hanc viam disputationis ingreditur : nam si ea, inquit, qu» sunt in voce illis qu» sunt in anima famulantur, hisque in significatione consen- tiunt, necesse est ut quod in opinionibus anim? reperitur, hoc idem evenire videatur in voce, quod si illie ei opinioni qu: arbitratur omnem hominem justum esse illa opinio opposita est, et illa est maxime contraria qua putat omnem hominem inju- stum esse, et in vocibus quoque affirmatio ea quae es!, omnis homo justus est, ei. affirmationi magis contraria est qu: dixil, omnis homo injustus est. Quod si in opinionibus non hee magis opponitur potius quam illa. que dicit, nullus homo justus est, et in vocibus quoque aífirmalio universalis videatur esse contraria, utreque ergo et affirmatio que diei, omnis homo injustus est, et negatio que dicit, nul- lus homo justus est, erunt contrarie ei que dicit, omnis homo justus est. Quod aulem dicit, quod si neque illie contrarii opinatio contraria est. Tale est enim justum esse et injustum esse, quanquam sit se- cundum habitum et privationem, praedicatio tamen hee nunc, id est injustum esse, pro contrario sumi- tur. Ergo si in opinionibus contrarii, id est injusti affirmatio contraria non est, non erit et in vocibus contraria affirmatio, sed potius negatio que est, nul- lus homo justus est. Quare, inquil, considerandum est cui opinioni false opinio vera sit contraria, nam s] qua res bona sit,verum est deea dicere, quoniam bonum est, contra quam propositionem falsum est dicere, quia malum est;falsum etiam quia non bo- num est, Sed videndum est quae harum sit magis contraria vere affirmationi, qu: dicit bonum esse quod bonum est ; utrum falsa illa contraria est,qua id quod bonum est dieit esse malum, an ea qua id quod bonum est dicit esse non bonum. Atque hoc est quod ait, dico aulem hoe modo : est quedam opinalio vera boni, quoniam bonum est, alia vero falsa, quoniam non bonum esl, alia vero, quoniam malum est. Quenam ergo harum eontraria est ve- re, id est utrum ea. quie negat id quod est, an ea quee ponit id quod non est, que magis harurn ei quae dicit esse, id quod est. videatur esse contraria, re- quirendum est. Sed quod his adjecit eL si est una, secundum quam contraria, tale est. Contrariorum alia sunt habentia medium, alia vero sunt non ha- bentia. Et illorum que habent, si quis unum con- trarium neget, non necesse est per illam negatio- nem illud aliud. contrarium intelligere. Nam quo- niam inter album et nigrum est aliquid,si quis dieat, non est album, non idcirco nigrum esse monslravil. Potest enim esse et rubrum. Et. quidquid aliud in talium eontrariorum meditate locatum est. In illis 385 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA. 386 vero eontrariis quc» medio carent, nihil differt ne- A tiones sunt contrarie, non eo quod sunt contrario- gare rem propositam, an affirmare contrariam. Ni- hil enim differt dicere diem non esse quam dicere noctem esse. lloc est enim diem non esse, quod esse noelem. Nihil enim est inter noetem atque diem. Ergo in hisaffirmalio contrarii idem valet, quod rei proposilze negatio ; ergo nunc hoc dicil : etiamsi in aliquibus, inquil, tales proposiliones inveniuntur, ut et negalio rei proposite, el affirmalio contrarii idem valeat, et sint un: significatione. Querendum esl secundum quam enuntiationem propositio magis esl contraria, an secundum eam qua dicil non esse diem, an secundum eam qua proponit esse noctem. Investigandum igitur est quae harum, quanquam unum utraque significet, magis est contraria ei quae dicil esse diem ; hoc est enim quod ail. Etsi est una secundum quam coutraria, id est, et si unum signi- fieabunt aliquando rei negatio el contrarii affirma- lio, secundum quam harum magis est contraria pro- positio superiori propositze enunlialioni. Nam arbiülrari contrarias opinwnes definiri in. eo quod. contrariorum sunt, faisum est. Boni enim quo- niam bonum est, et mali quoniam malum est, eadem fortasse opinio est eb vera, sive plures, sive una sit. Sunl autem isla contraria, sed non in eo. quod. con- trariorum sunt contraria, sed. magis in eo quod con lrarie. Contrariorum naturam prius recte delerminat, qui de contrariis propositionibus tracta. Quidam enim pulaverunl contrarias es:e opiniones, qua sint contrariarum rerum, quod Aristoteles negat ; dicitenim falsem esse definitionem, quc determinat eas esse conirarias opiniones, quo sunt contraria- rum rerum. Nam cum sit contrarium bonum malo, possumus hábere opinionem de bono quoniam bo- num es!, et hoc vera est; possumus rursus id quod malum est putare malum,et hoc rursus vera est, et opiniones quidem boni, quoniam bonum est, et mali quoniam malutu est, eontrariarum rerum sunt ; ta- men ulreque sunt verz. Sed contrarie utrzque ve- TO esse non possunt. Falso igitur definitum esl eas esse conlrarias opiniones, que eontrariarum sint rerum. Quod autem ait, boni enim quoniam bonum est, e& mali quoniam malum est, eadem fortasse opinio est el vera. Aut id quod dixit eadem ad id - retulit quod post secutus est, vera namque vera in eo quod ver: sunt eadem sunt, aut certes quod ejus- dem esset opinionis, quod bonum esset, bonum pu- tare, quod malui esset, malum. Siveautem eadem sinl, sive plures, contraria esse non polerunt, id- eireo quoniam simul vere sunt. Sunt aulem isla contraria, sed non eo quod contrariorum sint con- trari& sunt, sed magis eo quod contrariz. Sunt au- tem, inquit, isla, seilicet quze sunt in opinionibus eontraria, non tamen contraria quando contrario- rum sunl, séd polius quando de uno eodemque di- yerso modo et contrarize suspicantur, hoc est enim quod ait. Sunt autem ista contraria, ea seilicet qua in animo opinionibus posila sunt, quorum proposi- B C rum, sed potius eo quod de uno eodemque subjecto contrario suspieantur, ul si quis de bono suspice- lur quoniam bonum est, et rursus alius de eodem bono quoniam malum est, h»e sunt contraria qua vera simul esse non possunt. Et de eodem subjecto, id est bono, nune bene, nune vero male, id est contrarie suspicanlur. Si ergo boni, quoniam bonum est, opinatio est, alia vero, quoniam non est bonum. Est vero et alia quo- niam aliud aliquid est, quod mon est, meque potest esse. Aliarum quidem mulla ponenda est, neque qua- cunque esse quod non est-opinantur ,neque quacunque non esse quod. est. (Infinitze eniin utraeque sunt, et qua esse opinantur quod non est, et qua mon esse quod esl) sed in quibus fallacia est. Hacc autem. sunt, ex quibus sunt generationes, ex oppositis vero sunt. ge- neraliones. Quare etiam fallaci. Hujus argumenti principium est, quo pro confesso utitur et probato, quod unius rei plura atque infi- nita non possint esse contraria, quare unius rei unum erit contrarium. Est ergo opinio boni quoniam bonum est, et haec vera est; est rursus boni quo- niam bonum non est, et hac falsa est. Potest etiam esse quie pulel. esse bonum id quod non est, ut si quis dicat id quod est bonum quoniam malum est, vel quoniam quantitas est, vel quoniam aliquid quod non est. Sed hee qua de bono dici possunt, qua ipsum bonum nonlsint, infinita sunt. Rursus possu- mus de bono arbitrari multà non esse, qu: sunt. Bonum enim quod honestum est possumus dicere quoniam honestum non esl, possumus dicere quo- niam ulile non est, possumus quoque dicere quo- niam expelendum non est, eLalia plura. Infinita ergo sunt el ea quie possumus arbitrari de bono, quoniam est id quod bonum ipsum non est. Et eaque opina- mur nonesse bonum quod est, ea quoque sunt infi- nita. Quare nee ea. qui putat opinio bonum esse quod non est, nec ea qua pulat non esse quod est, ei opinioni ponenda est esse contraria, qua^ putat bonum esse quod bonuzn est. Hoc enim est quod ait: Aliarum quidem nulla ponenda est, neque quecun- que esse quod non est opinatur, ut dicamus debouo quoniam malum est, vel inulile, vel turpe, neque quecunqne non esse quod est, ut si de eodem bono dicamus, bonum expetendum non est, bonum hone- sium non est. infinile enim ulreeqne sunl, et quae esse opinantur quod non est, el qu: non esse quod est. Hi igilur rejiciendee sunt, et ad nullam contra- rii opinionum sumende, quoniam infinile sunt,cum semper contrariorum oppositio sit finita. Quzecunque autem contrarie ponenda sint opiniones, sequitur dicens : Sed in quibus est fallacia, ha autem sunt ex his ex quibus sunt el generaliones. Ex oppositis vero generationes, quare etiam fallacia opinioni, in- quit, de bono quoniam bonum est, contrariaiila sola ponenda est, in qua primu; fallacia reperitur. In qua autem fallacia primum reperiatur, ostendit per id quod dixit: Ex quibus sunt et generationes falla- 387 cia facillime reperitur. Generatio enim semper ex oppositis esL ; quoties enim aliquid fit album, non fit ex dulei, nee ex duro, nee ex liquido, sed ex non albo. Et quod dulce fit, non fit ex calido, neque fri- gido, nee nigro, nee ex ulla alla alia qualitate, nisi ex sibi opposito, id est non dulei. Eodemque modo in aliis sese res habet. Omnis ergo generatio ex eo fit quod non fuit, ut dulce ex non dulci, album ex non albo, calidum ex non calido. Quare si generaliones quidem ex oppositis sunt, in his autem est fallacia id quibus sunt generationes, erit in oppositis prima fallacia. Prima namque fallacia est non putare ali- quid esse quod est. Secunda putare esse quod non est, ut in eo quod est bonum prima fallacia est pu- lare illud non esse bonum. Secunda malum esse ar- bitrari quod bonum est. Quocirca illie maxime po- nenda est contrarietlas ubi est prima fallacia,in his aulem est prima fallacia ex quibus generationes oriuntur. Generaliones vero dico esse quz fiunt ex his que id fiunt non fuerunt. Generationes au- lem fiunt ex oppositis, in opposilis est igitur prima fallaeia ; sed in quibus est prima fallacia, maxime eontraria illa ponenda sunt: opposita igitur maxime contraria sunl, sed bonum esse et bonum non esse opposita sunt. Bonum igilur non esse ei quod est bonum esse contrarium est, non illud quod est ma- lum esse, quod majori argumentatione confirmat. Si ergo quod bonwm est, et bonum ei, non. malum esl, eL hoc quidem secundum se, illud vero secundum accidens. Accidit enim ei malum non esse,magis autem in unoquoque vera est, qua secundum se est, et falsa, siquidem el vera,ergo ea qua est, quoniam non est bo- num quod bonum esl, secundum se falsa est. Illa vero qua est, quoniam malum, est ejus quae est secundum accidens. Quare magis erit falsa de bono ea quae est negationis opinio, quam ea qua est contrarii. Persubtilis argumentatio tali ratione formata est: bonum, inquit, et bonum est, et non malum, quorum unum secundum se et proxime, el naturaliter est, hoc scilicet quod bonum est, alterum vero est acci- dentaliter, id est quod malum non est. Accidit enim ei quod bonum est, ul malum non sit ; ergo quod bonum est naturalius habet bonum esse quam non esse malum.illud enim secundum se inest, illud (ut dietum esl) seeundum accidens. Quod si boc est, ve- rior est ea propositio qua affirmal quod secundum seest quam illa quaeaffirmat quod secundum accidens est. Est autem secundum se bonum esse quod bo- num est, seeundum aceidens vero malum non esse quod bonum est: verius igitur el propinquius est di- cere de bono quoniam bonum est, quam dicere de bono quoniam malum non est; quod si hoc est, eliam opinio que secundum se falsa est mendacior juste videbitur ea que secundum accidens mentitur. Nam si illa vera est, propinqnius quae secundum se est, illa erit falsa propinquius que seeundum se est. Hoc est enim quod ait, magis autem in unoquoque esi vera, que secundum se esl etiam falsa, sicut et vera, si illa magis vera esi que secundum se AN. MANL. SEV. BOETII 388 est, recte illa magis falsa dieitur, quse secundum se falsa est, id est. quze id negat quod seenndum se verum est. Ergo ea que est quoniam non est bo- num quod bonum est, secundumseconsistentis falsa est. Ad quod tendit tota superior argumentatio con- linua disputatione subnectit. Superius euim dietum est opinionem eam qua pulal bonum esse, quod bo- num est, secundum se esse : quare illa opinio quce dieit non esse bonum quod bonum est, falsa est, et de ea re falsa est, que secundum se veraest, Secundum se enim vera est opinio que putat bonum esse quod bonum est, qui vero arbitratur non esse bonum quod honum est, ejus qus secundum se est, veri- latem opinionis intereipit. Nam bonum esse quod :bonum est, quisquis opinatur secundum ipsius boni naturam habet opinionem, atque ideo secundum se opiniones hujusmodi nominantur ; quare erit haee quoque seeundum se falsa, quoniam secundum se veritatis videlur auferrepropositionem ; idem autem bonum secundum accidens est, non malum. Et hoc de bono verum est dicere, quoniam non est malum, sed accidentaliter. Bono enim aecidit non esse ma- lum, illa vero que putat malum esse quod bonum est, aufert non malum ab eo quod bonum est, et in- terimit rem secundum accidens veram, vera namque est opinio quie dicit non esse malum quod bonum est, sed seeundum accidens ; quare secundum ac- cidens falsa erit ea que dicit malum esse quod bo- num est. Illam enim propositionem tollit quae se- cundum accidens vera est. Quare quoniam propior est ea qua secundumse est quam eaque secundum C. accidens, falsitas ejus que secundum se est fallaeior erit ea falsitate que secundum accidens est. Sed ea qui putat non esse bonum quod bonum est, secun- dum se veritalis peremptoria est ea, vero qua dieit malum esse quod bonum est, ejus quod est non esse - malum quod bonum est, secundum accidens rei vere peremptoria est. Quare falsior est ea qu» dieit non esse bonum quod bonum est, quam ea quse dicit esse malum id quod est bonum. Falsus autem est maxime circa singula. qui. habel contrariam opinionem.Contraria enim sunteorum qua plurimum circa idem differunt. Quod si harum. | con- traria quidem est altera, magis vero contraria est. con- tradictio, manifeslum est quoniam haee erit contraria. Quarebatur utrum affirmatio contrarii, an negatio D proposita rei, eidem proposit: rei affirmationi ma- gis possit esse contraria. Sed nune hoe dicit quod qua falsa sunt magis, ea sunt magis contraria. Con- iraria enim sunt quacunque circa eamdem rem plurimum differunt, ut cirea colorem album et ni- grum ; ergo que maxime falsa sunt el maxime vera, ea plurimum a se distant. Maxime aulem vera est secundum se consistentis rei enuntiatio. Maxime aulem falsasecundum se consistentis veritatis perem- ptoria. Necesse est autem iuter affirralionem con- trarii eL negationem proposite rei unam magis esse contrariam. Falsior autem et magis contraiia est opinio illa quz contradictionem cogitat, ul ea qua 389 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO PRIMA, 390 est non esse bonum quod bonum est, quam ea opinio À Zingit simul esse veras. At vero nec illa quz est, quo« qua habet malum esse quod bonum est, quoniam ea que sunl in vocibus opiniones sequuntur ; simili modo negalio ejus que est omne bonum bonum est, ea seilicet que dicit nullum bonum bonum est, ma- gis esl contraria quam ea qu? proponit omne bonum malum est. Quocirca et in aliis quoque ut in ea quce est omnis homo justus est, magis est contraria illa quae dieit, nullus homo justus es!, quam ea qua di- cit, omnis homo injustus est. llla vero qua est, quoniam malum est quod bonum est, implicita est. Etenim quoniam non bonum est, necesse esl forle idem ipsum opinari. Addit ad demonstrationem superiorem argumen- tum quod demonsiret magis esse contrariam eam qui negal potius quam eam que contrariam affimal ; implicita est, inquit, affirmatio contrarii. Quisquis enim putat id quod bonum est malum esse, fieri ali- ter non potest, nisi illud quoque putet non esse bo- num. Quare duplex quodammodo propositio est ea qui dieit malum esse quod bonum esl. Nam eliam illud in se continet, quod bonum non est. Simplex autem est propositio, bonum esse quod bonum est, et simpliei simplex potest magis esse contraria, sim- plexque est negatio quod bonum esl, non esse bo- num. Hec igitur magis contraria est. Amplius si etiam in aliis similiter oportet se habe- re, el hic videlur bene esse dictum, aut enim. ubique ea quae est contradictio, aut. musquam, quibus vero non est contrarium, de his quidem est [alsa ea. qux est vera opposita, ut qui hominem non putat. homi- mem, falsus est ; ergo si hae contrari sunt, el alia qua sunt contradictiones. Aut in omnibus, inquii, vere dicilur eonitradi- elionem magis esse contrariam quam contrarii affir- malionem, aut nusquam. Aut enim et in aliis quoque idem evenire oportet, aut nehie quidem verum est, quod dicitur, contrariam esse eam quo contradie- tionis est, id est negationis potius quam contrarii affirmationem. Hoe autem speeulemur, inquit, in his quie contrarium non habent, ut in homine. Si quis enim putel hominem hominem esse, vera esse, ve- rum est ; si quis vero hominem putel non esse ho- minem, E Si quis autem putet homineni equum esse, nullus dixerit hane magis esse contrariam qua putat hominem equum esse quam que hominem non esse homiaem arbitratur. Quare si in his quo contraria non habent, illa contraria est qua con- tradiclione formatur, in his quoque qua habent con- traria, non contrarii affirmationis, sed negalionis propositio magis contraria est. Amplius similiter se habent boni quoniam bonum est, et non boni quoniam non bonum est. EL. ad has boni quoniam non bonum est, eLnon. boni. quoniam bonum est. Illi ergo quae est non boni quoniam non bonum est, vera opinationi quamam est contraria. Non enim. ea qua dicit quoniam malum est. Simul enim aliquando erunt vera, nunquam aulem veia verz est contraria. Est. enim quiddam non bonwm, malum. Quare con- niam non malum, vera enim el haec, simul enim el ha erunt. Relinquitur ergo ei. qua. est. mon bonum quoniam non bonwm est, contraria ea. qua est. mon bonum quoniam bonum est. Falsa enim hac, quare et ei quae esl boni quoniam bonum est, ea qua esl bo- ni quoniam mon bonum est. Ex similitudine el proportione contrarietalis vim propositionum vesligare conatur. Sed has proposi- tiones prius disponamus, post autem quantum pos- sumus breviler vim Aristoteliee argumenlalionis exsequamur. Vera boni quoniam bonurn est. l'alsa boni quoniam bonum non est. Vera non boni quoniam non bonum est. Falsa non boni quoniam bonum est. Harum quatuor opiniorum du: vere sunt, duo false. Illa qua est boni quoniam bonum est,vera est ; illa qui est boni quoniam bonum non est, falsa est. Rursus illa qua est non boni quoniam bonum non est, vera est ; illa quie est non boni quoniam bonum est, falsa est. Ergo haee est simililudo et proportio harum quatuor propositionum.Nam quemadmodum se habet opinio boni quoniam bonum est, ad eam opinionem qus est boni quoniam bonum non est, eodem modo sese habet et opinio quie est non boni quoniam non bonum est, ad eam qu: est non boni quoniam bo- num est. Nam sieut illic vera una esl, altera falsa, ila quoque hie una vera est, allera falsa, Capil igitur exemplum prius ab ea que est non boni quoniam non bonum est, H»c enim, inquit, eum vera sit, quam huic ponemus esse contrariam ? eamne quo dicil, malum est? sed non est contraria. Potest enim si- mul esse vera, et ea quz dicit non esse bonum quod bonum non est, et ea quie dicil malum esse quod bonum non est. Sunt enim quedam non bona quae mala sunt. Quocirea contrarie non sunt, in quibus ponitur quod non bonum est, bonum non esse, et quod non est bonum, malum esse. Contrarie enim vere simul neqnent inveniri, et vera vere contraria nunquam est, sed nee illa poteril esse contraria huie, qui dieit malum esse quod bonum non est. Possunt enim quedam non quidem esse pona, non esse ta- men mala, ut ex arbore nullius utilititis causa ra- mum defringere, si arborem nihil ledat, neque ma- lum neque bonum est. Quare vere simul possunt esse, et haec quoque qua opinantur id quod est non bonum quoniam non bonum esl, ei id quod est non bonum qvoniam malum non est. Quare nec hae con- trarie sunt; restat igitur ut ejus opinionis quc est non boni quoniam non bonum est, ea sil contraria qua est non boni quoniam bonum est. Quo siin his quatuor propositionibus quie supra descripsimus simililudo servatur, et sieul est opinio non boni quoniam non bonum est, ad eam qui est non boni quoniam bonum est, sie opinio boni quoniam bonum est ad opinionem boni quoniam bonum non est. Con- traria autem est opinio non boni quoniam bonum non est, opinio non boni quoniam bonum est; 391 AN. MANL. SEV. BOETII 392 contraria igitur eril opinioni boni quoniam bonum A est. Nullus illi sciliceL opponit quz dicit omnis homo est, opinio boni quoniam bonum non est. Manifestum est autem quoniam nihil. ànterest, nec si universaliter, ponamus affirmationem. Huic enim universalis negatio erit contraria,uLopinioni qua» opi- natur quoniam omne quod est. bonum bemum est, ea qua est, quoniam nihil horum qua bona sunt, bonum est. Nam ejus quae. est. boni quoniam bonum est, si universaliter sit bonum, eadem est ei qug opinatur, id quod bonum est quoniam bonum est. Hoc. autem nihil differt ab eo quod est, quoniam omne quod est. bonum bonum est. Similiter autem el in. non. bono. Quare si in opinéone sic se habet. Sunt aulem. ha qua sunt in voce af firmationes et negationes nolae eorum quae sunt in anima. Manifestum est, quoniam affirmationi con- traria quidem inegationi est circa. idem universalis, ut ei qua est quoniam omne bonum bonum est, vel quoniam omnis homo bonus est, ea qua est, quoniam nullum, vel nullus, coniradictorize autem, quoniam non omne, aut non omnis. Illud quoquo recte commemorat quod nihil differt in opinionibus hzc esse contraria non universaliter conslitutis, et in iis quae sibi universaliter oppo- nuntur. Similiter enim in ea quoque opinione qua arbitratur omne bonum bonum esse, illa contraria est qua& putat nullum bonum bonum esse.Nam quod dici- mus bonum esse id quod bonum est, id siin opinione universaliter affirmetur; ita putandum est, quidquid bonum est bonum esse. Hoc autem nihil dilfert, tan- quam si dicamus, omne bonum bonum est. Qua opi- nio eum sit vera, illa ci contrarie opponitur que dicit quiquid bonum est bonum non est. Hoe autem nihil differt,tanquam si opinemur nullum bonum bo- num esse, eL in non bono quoque eodem modo,utsi ita dicamus, omne quod non bonum est non est bonum,et rursus, omne quod non bonum es! bonum est, eodem modo sibi sunt istae contrarie, ul una vera sil, al- tera falsa. Quod in contrariis maxime reperitur ; quare tota disputalio questioque ita concluditur. Nam si ea que sunt in anima principia, quedam sunt eorum qua significantur in voce, vox aulem nota quadam est anims» passionum, quidquid contingit in anima, idem quoque ad vocem redire necesse esl. Quod si universalis affirmatio et universalis negatio sunt in opinione contrarie, eodem quoque in vo- cibus erunt, id est, non erit ea contraria qua con- trarium affirmat, sed ea quae id quod ante propo- situm est per universalitatis contrarietatem negat, ut est omne bonum bonum est, vel omnishomo bo- nus est : his contraria est nullum bonum bonum est, vel nullus homo bonus est. Hoc est enim quod ait, vel quoniam nullum, vel nullus, nullum ad illam re- ferens propositionem,quze dicit omne bonum bonum B D bonus est, ut sint hoe modo, omne bonum bonum est, huic contraria est nnllum bonum bonum esl. Rursus omnis homo bonus est, huic contrari», nul- lus homo bonus est. Contradictorias aulem dicit eas esse quas supra posuit, dum de universalibus ac par- ticularibus loqueretur, eas scilicet quze sunt angu- lares. Universalis enim affirmatio partieulari nega- tioni, el particularis affirmatio universali negalioni per contradictionem opponi monstrata est. Manifestum est autem quoniam et veram vera non contingil esse contrariam, nec opinionem, nec contra- diclionem. Contrarize enim sunt qua circa. opposita sunt,circaeadem autem contingil verum dicereeumdem. Simul aulem non contingit eidem inesse ronlraria. Ex his que supra sunt dicta illud quoque colligit, quod nee ea que sunt contraria vera siniul esse. pos- sint, nec ea qua vera sunt sibi possint esse contraria, et hoe non solum in opinionibus esse, ut, vera opinio vere opinioni contraria sit, sed in proposilionibus quoque; neque enim fleri polest ul duas contrarias simul veras esse conlingit. Et hoc per syllogismum colligit hujusmodi. Omnia contraria sunt opposita. Que autem opposila sunt, simul eidem inesse non possunt, contraria igitur in uno eodemque esse na- lura non palitur, quare si duo vera de eodem pra- dicari possunt,duo autem contrariaeidem inesse non possunt. Qua contraria sun!, vera esse nulla na- ture ratione permittitur. Hoe est enim quod ait, contraria enim sunt que circa opposita sunt, id est omne contrarium oppositum est, nec fieri polest ul qua sunt contraria in opposilis non contineantur : sicut enim in preedicamentlis edocuil, contrariorum genus quoddam esl oppositio, circa eadem autem coatingit verum dicere eumdem, id est duo vera pos- sunl simul esse, el de eodem simul vere predicari, ut cum dicimus aliquid bonum non esse, et malum esse, utraque simul vere dici possunt. Possunt enim quedam qua eum bona non sint, tamen mala esse,ut turpitudo bona quidem non est, malum tamen est. Ergo ea que vera sunt, simul ul predicentur vere fieri polest, et ut in eodem sint, simul autem eidem non eontingit inesse contraria. Quocirca si vera qui- dem possunt eidem inesse, contraria aulem eidem inesse non possunt, ea que contraria sunt, vera si- mul esse non possunt: quare convertitur, nee quae vera simul sunt contraria esse possunt. Non igitur fieri potest ut, vel in opinionibus vel in propositio- nibus ea qua vera sunt, possit aliquis recte con- traria suspicari. Hzc autem quantum brevitas expo- silionis permittebat expressimus. Quid-autem altior hujus libri tractatus edoceat, secunde editionis se- ries explicabit. 393 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 394 AN. MISNE. SEV. EDORCE BH IN LIBRUM ARISTOTELIS DE INTERPRETATIONE. LIBRI SEX. —— [EDITIO SECUNDA, SEU MAJORA COMMENTARIA. LIBER PRIMUS. Alexander in commentariis suis hac se impulsum A vocem conjunctam compositamque,que]locutio prz- causapronuntiat aumpsisse longissimumexpositionis laborem, quod in multis ille a priorum sententiis scriptorum dissideret.Mihi vero major persequendi operis causa est,quod non facile quisquam vel trans- ferendi,vel etiam commentandicontinuam sumpse- rit seriem, nisi quod Vegetius pretextatus priores postremosque analyticos non vertendo Aristotelem Latino sermoni tradidit, sed transferendo Themi- stium,quod qui utrosque legit facile intelligit. Albi- nus quoque de eisdem rebus scripsisse perhibetur, cujus ego geometricos quidem libros editos scio,de dialectica vero diu multumque quzsitos reperirenon ' valui.Siveigitur ille omnino tacuit,nos pretermissa dicemus,sive aliquid scripsit,nos quoque docti viri imitati studium in eadem laude versabimur. Sed quanquam multa sint Aristotelis quc subtilissima philosophia arte celata sunt,hic tamen ante omnia liber nimis et acumine sententiarum, et verborum brevitate constrictus est. Quocirca plus hic quam in decem przedicamentis expositione sudabitur. Prius ergo quid vox sit diffiniendum est.Hoc enim - perspicuo et manifesto omnis libri hujus patefiet in- ientio. Vox est aeris per linguam percussio, que& . per quasdam gutturis partes,quee arterie vocantur, ab animali profertur. Sunt enim quidam alii soni qui eodem perficiuntur flatu, quos lingua non per- cutit,ut est tussis. Hec enim flatu fit quodam per arterias egrediente, sed nulla lingue impressione formatur, atque ideo nec illis subjacet elementis, scribi enim nullo modo potest. Quocirca vox hzc non dicitur, sed tantum sonus. Illa quoque potest esse diffünitio vocis, ut eam dicamus sonum esse cum quadam imaginatione significandi. Vox namque cum emittitur,significationis alicujus causa profer- tur.Tussis vero cum sonus sit,nullius significatio- nis causa, surrepit potius quam profertur. Quare quoniam flatus noster ita sese habet,utsi ita percu- tiatur atque formetur,ut eum lingua percutiat, vox sit. Si eum lingua ita percutiat, ut terminato quo- dam et circeumscripto sono vox exeat,locutio fit qua Grece dicitur A££c.Locutio enim est articulata vox, neque enim hunc sermonem,id est A&Etvy, dictionem dicemus, idcirco quod ctv dictionem interpreta- mur,A£ttv,locutionem.Cujus locutionis partes sunt . littere,que cum conjuncta fuerint, unam efficiunt PATROL. LXIV. dicatur.Sive autem aliquid quaecunque vox sienili- cet, ut est hic sermo,homo, sive omnino nihil,sive positum alicui nomen significare possit, ut est blictiri; hec enim vox cum per se nihil significet, posita tamen ut alicui nomen sit, significabit,sive per se quidem nihilsignificet,cum aliis vero juncta designet,ut sunt,conjunctiones,hec omnía locutio- nes vocantur, ut sit propria loculionis forma vox composita quz litteris describalur.Ut igitur sit lo- cutio, voce opus est, id est eo sono quem percutit lingua,et ut vox ipsa sit per linguam determinata in eum sonum qui inscribi litteris possit,similiter opus est eo sono quem percutit lingua.Sed ut heec locutio significativa sit, illud quoque addi oportet ut sit aliqua significandi imaginatio,per quam id quod in voce velin locutione est proferatur. Aut certe ita dicendum est si in hoc flatu quem per arterias emit- timus,sit lingue sola percussio, vox est.Si vero talis percussio sit, ut in litteras redigat sonum, locutio est.Quod si vis quoque quedam imaginationis ad- datur,illa significativa vox redditur.Concurrentibus igitur histribus,lingue percussione,articulato vocis sonitu,imaginatione aliqua proferendi,fit interpre- tatio. Interpretatio namque est vox articulata per seipsam significans.Quocirca non omnis vox inter- pretatio est,sunt enim czeterorum animalium voces, qua interpretationis vocabulo non tenentur. Nec omnis locutio interpretatio est, idcirco quia (ut di- ctum est) sunt locutiones quedam, que significa- tione carent et cum per se quzdam non significent, C juncta tamen cum aliissignificant,ut conjunctiones. Interpretatio autem in solis per se significalivis et articulatis vocibus permanet.Quare convertitur, ut quidquid sit interpretatio, illud significet. Et quid- quid significat,interpretationis vocabulo nuncupe- tur. Unde etiam ipse quoque Aristoteles in libris quos de Arte poetica scripsit,locutionis partes esse syllabas et. conjunctiones etiam tradidit, quarum syllabs,in eo quod sunt syllabe,nihil omnino signi- ficant. Conjunctiones vero consignificare quidem possunt, per se vero nihil designant. Interpretatio- nis vero partes hoc libro constituit nomen et ver- bum,que scilicet per seipsa significant. Nihilominus quoque orationem interpretationem esse constat, que et ipsa cum vox sil et. significativis partibus 13 305 AN. MANL. SEV. BOETII 396 juncta,significatione non caret.Quare quoniam non À gnent.Nam quoníam decem res omnino in omni na- de oratione sola,sed etiam de nomine et verbo,nec vero de sola locutione, sed etiam de significativa locutione, qui est interpretatio, in hoc libro ab Aristotele tractatur, idcirco. quoniam verbis atque nominibus,etsignificativis locutionibus nomer inter- pretationis aptatur, a communi nomine eorum de quibus in hoc libro tractatur,id est interpretatione, ipse quoque de Interpretatione liber inscriptus est, cujusexpositionem nosscilicetquam maxime a Por- phyrio, quanquam etiam a cseteris transferentes, Latina oratione digessimus.Hie enim nobis exposi- tor et intellectus acumine et sententiarum disposi- tione videtur excellere. Erunt ergo interpretationis duas prime partes nomeu etverbum,his enim quid- quid est in animi intellectibus designatur,his nam- que totus ordo orationis efficitur, etin. quantum vox ipsa quidem intellectus significal, in has duas (ut dictum est) secatur partes,nomen et verbum. ln . quantum vero vox perintellectuum medietatem sub- jectasintellectui res demonstrat, significantium vo- cum Aristoteles numerum in decem predicamenta partitusest,atque hoc distat libri hujusintentioa pre- dicamentorum in denariam multitudinem numero- sitate collecta, ut hic quidem tantum de numero siznificantium vocum queratur, quantumad ipsas attinet voces, quibus signiflcativis vocibus intellectts animi designentur,que sunt scilicetsimplicia qui- dem nomina et verba,ex his vero composite ora- tiones.Predicamentorum vero hecintentio est,desi- gnificativisrerum vocibus tractare intantum quan- tum easanimi medius significet intellectus. Vocis enim quedam qualitasestnomen et verbum,quae ni- mirum illa ipsa decem predicamenta significant. Decem namque praedicamenta nunquam sine aliqua verbi qualitate vel nominis proferuntur. Quare erit libri hujus intentio de signilficativis rerum vocibus in tantum quantum conceptiones animi intellectusque significent. De decem autem predicamentis libri intentio in ejus commentario dicta est, quoniam sit designifieativis rerum vocibus, quot partibus distribui possit earum significatio,in tantum q*antum per sensuum atque intellectuum medietatem res subjectas intellectibus voces ipse valeant designare. In opere vero de Arte poetica non eodem modo locutionem,sed omnes omnino locutio- nis partesapposuit,confirmans esse locutionis partes elementa, syllabas, conjunctiones, articulos, no- mina, casus,verba,orationes. Locutio namque non in solis signilicativis vocibus constat,sed supergre- diens significationes vocum, ad articulatos sonos usque consistit.Qualibet enim syllaba,vel qualibet alia vox qua scribi litteris potest, locutionis nomine continetur,que Grace dicitur A£ztc.Sed non eodem modo interpretatio,huio namque nonestsatis utsit hujusmodi vox que litteris valeat adnotari, sed ad hoc ut aliquid quoque significet. Predicameotorum: vero in hoc ratio constituta est,in quo he dus par- tes interpretationis res intellectibus subjectas desi- tura reperiuntur, decem quoque intellectus erunt, quos intellectus, quoniam nomina et verba signifi- cant,decem omnino erunt predicamenta,que verbis atquenominibusdesignentur;duo vero quedam sunt, id est nomen et verbum qu: ipsossignificent intel- lectus.Suntigitur elementa interpretationis verbaet nomina,proprie vero partes quibus ipsa constat in- terpretatio sunt orationes.Orationum vero alic sunt perfecte,alie imperfecte. Perfecte sunt ex quibus plene id quod dicitur valet intelligi;imperfecte vero in quibusaliquid adhuc plenius animus exspectat audire,ut est Socrates cum Platone.Nullo enimad- dito,orationis intellectus adhue pendet ac titubat,et auditor aliquid ultra exspectat audire.Perfectarum | vero orationum partes quinque sunt. Deprecativa, et:Jupiter omaipotens,precibussi flecteris ullis,Da deinde auxilium, pater,atque haee omina firma.Im- perativa, ut : Vade age, nate, voca zephyros et Ja- bere pennis. Interrogativa, ut : Dic mihi,Damoeta, eujum pecus, an Meliboi ? Vocativa, ut : O pater,o hominum rerumque eterna potestas.Enuntiativa,in qua veritas vel falsitas invenitur,ut:Prineipio arbo- ribus varia est natura creandis, Hujus autem due partes sunt, est namqueet simplex oratio enun- tiativa, et composita. Simplex,ut : dies est,lux est. Composita, ut : si dies est, lux est.In hoc igitur li- bro Aristotelis de enuntiativa simplici oratione dis- putat, et de ejus elementis, nomine seilicet atque verbo.Que quoniam significativa sunt, et significa- liva vox,et articulata interpretationis nomine conti- netur, de communi (utdictum est) vocabulo librum de Interpretatione appellavit Et Theophrastus qui- dem in eo libro quem de Affirmatione et Negatione composuit, de enuptiativa oratione tractavit. Et Stoici quoque in his libris quos Hep! à£icopdcoy ap- pellant, de eisdem nihilominus disputant, sed illi quidem et de simpliei et de non simplici oratione enuntiativa speeulantur.Aristotelesvero in hoe libro - nihil nisi desola simplicienuntiativa oratione consi- derat. Aspasius quoque et Alexander sieut in aliis Aristotelislibris,in hoc quoque commentarios edide- runt,sed uterque Aristotelem de oralione tractasse pronuntiat.Nam si proferre aliquid oratione(utaiunt ipsi) interpretari est, de interpretatione nimirum liber veluti de oratione perscriptus est, quasi vero D sola oratio, ac non verba quoque et nomina inter- pretationis vocabuloconcludantur./Eque namque ae oratio,tam verba et nomina, qus sunt interpretatio-- nis elementa,nomine interpretationis vocantur. Sed Alexander addidit imperfecte sese habere titulum, nequeenim designare de qua oratione perscripserit. Mult namque (ut dictum est) sunt orationes, sed adjiciendum vel gubintelligendum putat de oratione illum scribere philosophica vel dialectica,id est qua verum falsumque valeat expediri.Sed qui semel so- lam orationem interpretationis nomine vocari recipit, in intellectu quoque ipsius inscriptionis erravit.Cur enim putaret imperfectum esse titulum, quoniam 397 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 398 nihil de qua oratione disputaret adjecerit:ut si quis À vero magister ejus tacuit, ipse subtiliori modo con- interrogans, Quid est homo ? alio respondente, Ani- mal, culpet ac dicat, imperfecte illum dixisse,quid sit, quoniam non sit omnes differentias persecutus. (fáod si huio,id est homini,sunt quedam alia com- munia ad nomen animalis,nihiltamen impedit per- fecte demoustrasse quid homo esset,eum qui animal dixerit ; sive enim differentias addat quis,sive non, CCS animalnecesse est esse. Eodem quoque modo et de oratione,si quis hocjconcedat primum, nihil aliud interpretatione dici nisi orationem, cur qui de interpretatione inscripserit, et de qua inter- pretatione dicat non addiderit, culpetur? Satis est enim cum libri titulum etiam de aliqua continenti communione fecisse,ut nos eum et de nominibus et verbis el de orationibus,cum hec omnia unointer- B pretationis nomine continerentur, supra fecisse do- cuimus, cum hie liber ab eo de interpretatione no- minatus est.Sed quod addidit,illam interpretationem solam dici qua in oratione possit veritas et falsitas inveniri,ut est enuntiativaoratio, fingentis est(utait Porphyrius)significationem nominis potius quam do- centis,atque ille quidem et in intentione libri etin titulo falsus est, sed non eodem modo de judicio quoque libri hujus errat. Andronicus enim librum hune Aristotelis esse non putatquem Alexander vere fortiterque redarguit.Quem cum exactum diligen- lemque Aristotelis librorum et judicem etrepertorem . judicarit antiquitas,curin hujus libri judicio sit fal- suS, prorsus est magna admiratione dignissimum. - Non esse namque proprium Aristotelis hinc conatur ostendere,quoniam quxdam Aristoteles in principio libri bujus deintellectibus animi tractat, quos intel- " lectus anime passiones vocavit,et de his se plenius in libris de anima disputasse commemorat.Et quo- niam passiones anime vacabat, vel tristitiam, vel gaudium, vel cupiditatem,vel alias hujusmodi affe- ctiones dicit Andronicus ex hoc probari hunc librum : Aristotelis. non esse,quod de hujusmodi affectioni- "bus nihil in libri de anima tractavisset,non intelli- gens in hoc libro Aristotelem passiones animse non pro affectionibus, sed pro intellectibus posuisse.His Alexander multa alia addit argumenta cur hoc opus maxime Aristotelis esse videatur.Ea namque dicun- tur hic que sententiis Aristotelis qua sunt de enun- tiativaoratione consentiant;illud quoque, quod stylus - ipsepropterbrevitatem pressiorab Aristotelisobscu- ritate non discrepat; el quod Theophrastus, ut in aliis solet, cum de similibus rebus tractat,qua sci- licet ab Ariststele ante tractata sunt,in libro quoque. de affirmationeetnegatione,iisdem Midadds verbis utitur,quibus in hoclibro Aristotelesususest.Idem quoque Theophrastus dat signum hune Aristotelis librum esse:in omnibus enim de quibus ipsedispu- | tal post magistrum,leviter ea tangit que ab Aristo- tele dieta ante cognovit, alias vero diligentius res non ab Aristotele tractatas exsequitur.Hic quoqué idem fecit,nam qus Aristoteles hoc libro de enun- latione traetavit,leviterabillo transcursasunt,qua D siderationis adjecit.Additquoquehanccausam,quo- niam Aristoteles quidem de syllogismis scribereani- matus,nunquam id recte facere potuisset,nisiquaz- dam de propositionibus adnotaret. Mihi quoque videtur hoc subtiliter perpendentibus liquere,hunc librum adanalyticos esse preparatum.Nam sicuthic de simplici propositione disputat,ita quoqueinana- lyticisdesimplicibustantum considerat syllogismis, utipsasyllogismorum propositionumque simplici- tas,nonadaliud nisiad continensopus Aristotelis per- tinerevideatur.Quare non estaudiendus Andronieus, qui propter passionum nomen,hunclibrum ab Ari- stotelis operibus separat. Aristoteles enim idcirco passiones anims intellectus vocavit, quod intelle- ctus quos sermone dicere et oratione proferre con- suevimus, ex aliqua causa atque utilitate profecti sunt :ut enim dispersi hominesocolligerentur,et le- gibus vellent esse subjecti, civitatesque condere, utilitas quedam fuit et causa ; quocirca qui exali- qua utilitate eveniunt, ex passione quoque venire necesse est. Nam ut divina sine ulla sunt passione, ita nulla illis extrinsecus utilitas valetadjungi. Quse vero sunt passibilia semper aliquam causam atque utilitatem quibus sustententur inveniunt.Quocirca hujusmodi intellectus quiad alterum oratione profe- rendi sunt,quoniam ex aliqua causa atque utilitate videntur esse collecti, recte passiones animi nomi- nati sunt.Et de intentione quidem,etde libri inscri- ptione, et de eo quod hic maxime Aristotelis liber esse putandus est, hec dicta sufficiant. Quid vero utilitatis habeat,non ignorabit qui sciet qua in ora- tione veritas constel et falsitas. In sola enim hac enuntiativa oratione consistunt.Jam vero qua divi- dant verum falsumque; quave diffinita, vel qua va- rie et mutabiliter veritatem falsitatemque partian- tur; qui juncta diei possint, cum separata valeant predicari ; que separata dicantur eum juncta: non sint predieata; qu: sint negationes eum modo propositionum ; qu: earum. consequentie, aliaque piara, in ipso opere considerator poterit diligenter agnoscere, quarum magnam experietur utilitatem qui animum eura alieujus investigationis adverterit. Sed nuncad ipsius Aristotelis verba veniamus, DESIGNIS. Primum oporlet. constituere quid sit nomen, et. quid sit verbum,postea quid negatio,et affirmatio, et enun- tialio, et oratio. Librum inchoans de quibusin omni serie tracta- turus sit ante proposuit.Ait enim oporlere prius de quibus disputaturus est diffinire. Hie enim eonsti- tuere diffinire intelligendum est. Determinandum namque est quid haze omnia sint,id estquid nomen Sit, quid verbum,et cetera,qu: elementa interpre- tationis esse prediximus.Sed affirmatio atque nega. tio subinterpretationesunt.Quare nomen etverbum affirmationisetnegationiselementaesse manifestum est. Bis enim compositis affirmalio et negalio con- junguntur.Existit hic quedam questio cur duotan- 399 AN. MANL. SEV. BOETII 400 tum nomen et verbum se determinare promittat,cum À imperfecte, vel perfecte, cujus plures esse partes plures partes orationis esse videantur. Quibus hoc dicendum est, tantum Aristotelem hoc libro diffi- nisse, quantum illi ad id quod instituerat tractare suffecit. Tractat namque de simplici enuntiativa ora- lione,qua scilicet hujusmodi est,ut junctis tantum verbis et nominibuscomponatur.Si quis nomen jun- gat et verbum,ut dicat:Socrates ambulat, simplicem fecit enuntiativam orationem. Enuntiativa namque oratio est(utsupra memoravi)qua habetin se veri fal- sive designationem.Sed in hoc quod dicimus,Socra- tes ambulat,aut veritas necesse est contineatur,aut falsitas. Hoc enim si ambulante Socrate dicitur,ve- rum est, si non ambulante, falsum est. Perficitur ergo enuntiativa oratio simplex ex solis nominibus atque verbis.Quare superfluumest que&rerecur alias B quoquequa videnturorationis partes non proposue- rit, qui non totius simpliciter orationis,sed tantum simplicis enuntiationis instituit eleraenta partiri, quanquam he due proprie partes orationis dicendae sint, nomen scilicet atque verbum, hec enim per sese utraque significant. Conjunctiones autem ve] prepositioaes nihilomninonisi cum aliis juncte de- signant. Participia verbo cognata sunt, vel quod a gerundivo modo veniant, vel quod tempus propria significatione contineant. Interjectiones vero atque pronomina, nec non adverbia in nominis loco po- nenda sunt,idcirco quod aliquid diffinitum signifi- cant,ubi nulla est vel passionis significatio vel actio. nis.Quod si casibus horum quaedam flecti non pos- sunt,nihil impedit.Sunt enim quadam nominaque inonoptota vocantur.Quodsi quis longius istaetnon proxime petita essearbitretur,illud tamen concedat quod supra jam diximus,nonessezquum calumniari ei qui non de omni oratione,sedtantum de simplici enuntiatione proponat,quod tantum sibi ad diffini- tionem sumpserit, quantum arbitratus sit operi in- stituto sufficere. Quare dicendum est Aristotelem non omnis orationis partes hoc opere velle diffi- nire, sed tantum solius simplicis orationis enun- tiative, que sunt scilicet nomen et verbum. Ar- gumentum autem hujus rei hocest.Postquam enim proposuit dicens : Primum oportet constituere quid Sit nomen et quid verbum, non statim inquit quid sit oratio, sed mox addidit quid negatio,et quid af- firmatio,et quid enuntiatio,postremo vero quidora- tio. Quod si de omni oratione loqueretur, post no- D men et verbum non de affirmationeet negatione,et post haoc de enuntiatione, sed mox de oratione dixisset. Nunc vero quoniam post nominis et verbi propositionem, affirmalionem,negationem,et enun- tiationem et post orationem proposuit,confitendum est id quod ante diximus,non orationis universalis, sed simplicis enuntiativeorationis,que dividiturin affirmationem atque negationem,divisionem partium facere voluisse,que sunt nominaet verba.Hcec enim per seipsa intellectum simplicem servant, que eax- dem dicliones vocantur,sed non sola dicuntur.Sunt namque dictiones et alie quoque ul orationes vel C supra jam docui,inter quas perfecte orationis spe- cies est enuntiatio. Et hujus quoque alia simplex, alia composita est. De simplicis vero enuntiationis speciebus interphilosophos commentatoresque cer- tatur.Aiunt/enim quidam affirmationem atque nega- lionem enuntiationi ut species supponi oportere,in quibus et Porphyriusest.Quidam vero nuila ratione consentiunt,sed contenduntaffirmationem et rega- tionem &equivocam esse,etuno quidem enuntiationis vocabulonuncupari,przdicari autem enuntiationem ad utrasqueut nomen zquivocum,non ut genus uni- vocum, quorum princeps Alexander est, quorum contentiones apponere non videtur inutile.Ac prius quibus modis affirmationem atque negationem non essespeciesenuntiationis Alexander putetdicendum est.Post vero addam qua Porphyrius hec argumen- tatione dissolverit. Alexander namque ideirco dicit non essespecies enuntiationis affirmationem etne- galionem,quoniam affirmatio prior sit :priorem vero affirmationem idcircoconaturostendere,quod omnis negatio affirmationem tollat ac destruat ;quod si ita est,prior est affirmatio que subruatur,quam nega- tio que subruat. In quibus autem prius aliquid et posterius est, illa sub eodem genere poni non pos- sunt, ut in eo titulo predicamentorum dictum est qui de his quie sunt simul inscribitur. Amplius:Ne- gatio omnis, inquit, divisio est,affirmatio composi tio atque conjunctio est. Cum enim dico Socrates vivit, vitam cum Socrate conjunxi. Cum dico. So- crates non vivit, vitam a Socrate disjunxi. Divisio igitur quedam negatio est, conjunctio affirmatio, conipositi autem est conjunctique divisio. Prior est igitur conjunctio,quod est affirmatio;posterior vero divisio, quod est negaiio.Illud quoque adjecit,quod omnis peraffirmationem factaenuntiatio simplicicior sit,per negationem facta enuntiatione.Ex negatione enim particula negativa si sublata sit,affirmatio sola relinquitur.De eo enim quod est,Socrates non vivit, - si non particula qua est ad verbum auferatur, rema net Socrates vivit. Simplicior igitur est affirmatio quam negatio. Prius vero sit necesse est quod sim- plicius est.Inquantitate etiam quod ad quantitatem minus est,prius esteo quod ad quantitatem plusest. | Omnis vero oratioquantitas est; sed cum dico,Socra- tes non ambulat.Quare si secundum quantitatem af- firmatio minorest,eat priorem quoque esse-necesse est.Illud quoque adjunxit,affirmationem quemdam esse habitum, negationem vero privationem ; sed prior est habitus privatione,alfirmatio igitur nega- tione prior est.Et nesingula persequi laborem,cum his aliisque raodis demonstret affirmationem nega- tione priorem esse,a communi eas genere separavit. - Nullasenimarbitraturspecies sub eodem genereesse posse,in quibus prius vel posteriusaliquid conside- retur.Sed Porphyrius ait sese docuissespeciesenun- tiationis esse affirmationem et negationem, in his commentariis quosin Theophrastum edidit,hic vero 401 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 402 Alexandri argumentationem tali ratione dissolvit. A ab Alexandri quoque sententia nou discedit. Illud Ait enim non oportere arbitrari quecunque quolibet modo priora essent aliis, ea sub eodem genere poni non posse. Sed quaecunque secundum: esse suum atque substantiam priora vel posteriora sunt, ea sola sub eodem genere non ponuntur. Et recte dicitur. Si enim quidquid quolibet modo prius est cum eo quod posterius est sub uno genere esse non potest, nec primis substantiis et secundis commune genus poterit esse substantia ; quod qui dicit, a reclo or- dine rationis exorbitat. Sed quemadmodum quan- quam sint prim:w et secunde substantie, tamen utraeque squaliter in subjecto non sunt, et idcirco esse ipsorum exjeo pendet, quod in subjecto non sunt,atque ideo sub uno substantie genere collo- cantur. Itaquoquequanquam affirmationes negatio- nibus in orationis prolatione priores sint, tamen ad esse atque ad naturam propriam equaliter enuntia- tione participant. Enuntiatio vero est in qua veritas et falsitas inveniri potest. Qua in reet affirmatio et negatio equales sunt. /Equaliter enim affirmatio et negatio veritate et falsitate participant. Quocirca " quoniam id quod sunt affirmatio et negatio, :equali- ter ab enuntiatione participant, acommunieas enun- tiationis generedividi nonoportet. Mihi quoque vide. tur zuod Porphyrii sit sequeuda sententia, ut affir- matio et negatio communi enuntiationis genere supponantur. Longa namque illa et multiplicia Alexandri argamenta soluta sunt, cum demonstravit Porphyrius non rnodis omnibus ea quejpriora sunt, sub communi genere poni non posse ; sed qux»cun- que ad esse proprium atque substantiam priora sunt illa sola sub communi genere;constitui atque poni . non posse. Syrianus vero cui Philoxenus cognomen est, hoe loco qusrit cur proponens prius de negatio- ne, post de affirmatione pronuntiaverit dicens : Pri" mum oportet constituere quid sit no':nen, et quid verbum, postea quid negatio el affirmatio. Et primo quidem nihil proprium dixit,quoniam in quibus af- firmatio potest et negatio provenire, prius esse ne- galio, postea affirmatio potest, ut de Socrate, si sanus est. Potest ei talis affirmatio aptari, ut de eo dicatur : Socrates sanus est; et hujusmodi potest aptari negatio, ut de eo dicatur : Socrates sanus non est. Quoniam ergo in eum affirmatio et negatio po- . test provenire, prius evenit, ut sit negatio quam af- firmatio. Ante enim quam natus esset, potuit de eo dici, Socrales sanus non est, qui enim natus non erat, nec esse poterat sanus. Huic illud adjecit, ser- vare Aristotelis conversam propositionis el exsecu- . tionis distributionem. Hic enim prius post nomen et verbum de negatione proposuit,postdeaffirmatione, . et hinc de enuntiatione, postremo de oratione, sed proposita diffinitione nominis et verbi prius oratio- nem, postea enuntiationem, tertio affirmationem, ultimo loco negationem determinavit, quam hic post propositionent verbi et nominis primam locaverat. Ut igitur ordo servaretur conversus, idcirco negatio- nem prius ait esse propositam, qua in expositione D quoque est additum,quod non essetinutile,enuntia- tionem genus affirmationis et negalionis accipi opor- tere,quod quanquam (ut dictum estj ad prolationem prior est affirmatio,tamen ad ipsam enuntiationem, id est veri falsique equaliter subenuntiatione,Aristo- teles constituit. Id etiam Aristotelem probare dicit. Premisit enim primam negationem, secundam po- suit affirmationem,qu: res nihil habet vitii, si ad ipsam enuntiationem affirmatio et negatio ponantur equales,qua enim equales sunt,nihil retinent con- trarii indifferenter accepte.Estigitur ordo quo pro- posuit primum totius orationis elementum, scilicet nomen et verbum, post hxc negationem et affirma- ilonem, qua species enuntiationis sunt. Quorum genus,id estenuntiationem tertium nominavit,quar- tum vero orationem posuit,qus enuntiationis genus est,et horum se diffinitiones omnium daturum esse promisit,quas interim relinquens aique preteriens, etin posteriorem tractatum differens, illud nunc ad- dit que sint verba et nomina, autquid ipsa signifi- cent. Quare antequam ad verba Aristotelis ipsa ve- niamus, pauca communiter de nominibus atque verbis,et de his quz significantur averbis ac nomi- nibus disputemus. Sive enim quelibet interrogatio sitatquereeponsio,sive perpetua cujuslibetorationis continuatio, atque alteriusauditus et intelligentia, sive hic quidem doceat, ille vero discat, tribus his totus orandi ordo perficitur, rebus, intellectibus alque voeibus.Res enim ab intellectu concipitur. Vox vero conceptiones animi intellectusque signifi- cat,ipsi vero intellectus et concipiunt subjectas res et significantur a Vocibus.Cum igitur tria sint hec per qu: omnis oratio collocutioque perficitur, res que subject sunt, intellectus qui res concipiunt, et rursus a vocibus significantur, voces vero quz in- tellectus designant,quartum quoque quiddam est, quo voces ipse valeant designari, id autem sunt lit- tere.Scripte namque littere ipsas significant voces. Quare quatuorista sunt, ut littere quidem signifi- cent voces, voces vero intellectus, intellectusautem resconcipiant,que scilicet habent quamdam non con- fusam neque fortuitam consequentiam sed terminato nature su: ordine constant. Res enim semper comi- tantur eum qui ab ipsis concipitur intellectus, ip- sum vero intellectum vox sequitur, sed voces ele- menta ,id est litteree.Rebus enim ante propositis et in propriasubstantia constitutis intellectusoriuntur. Rerum enim semperintellectus sunt,quibus iterum constitutis mox significatio vocis exoritur. Preter intellectum namque vox penitus nihil designat.Sed quoniam voces sunt, idcirco littere, quas vocamus elementa, reperte sunt, quibus vocum qualitas de- signetur, ad cognitionem vero conversim sese res habet. Namque apud quod eedem sunt littere, et qui eisdem elementis utuntur, eisder: quoque nomi- 'nibus eos ac verbis, id est vocibus, uti necesse est, etqui vocibuseisdem utuntur,iidem quoqueapud eos intellectus in animi conceptione versantur.Sed apud 403 AN. MANL..SEV. BOETII 404 quos iidem intelleclus sunt, easdem res eorum in- A ctus; apud quos autem iidem sunt intellectus, apud tellectibus subjectas esse manifestum est, sed hoc nulla ratione convertitur. Namque apud quos ezedem res sunt, idemque intellectus, non statim eaedem voces, eedemque sunt litterae. Nam cum Romanus, Graecus ae barbarus simul videant equum, habent quoque de eo eumdem intellectum quod equus sit, et apud eos eadem res subjecta est, idemque a re ipsa concipitur intellectus,sed Graecus aliter equum vocat, alia quoque vox in equi significatione Roma- na est,et barbarus ab utroquein equi designatione dissentit, quocirca diversis quoque voces proprias elementis inscribunt. Recte igitur dictum est apud quos eedem res iidemque intellectus sunt, non - Statim apud eos vel easdem voces, vel eadem ele- menta consistere.Precedit autem res intellectum, ' intellectus vocem, vox litteras, sed hoc converti non potest; nequeenim si litterz;esunt, mox aliquas ex his significatio vocis existit, Hominibus namque qui litteras ignorant nullum nomen] qualibet ele- mentasignificant, quippe qui nesciunt; nequesi voces sunt,mox intellectus necesseest. Plures enim voces invenies que nihil omnino significent, nec intelle- ctui quoque subjecta res semperest. Sunt enim in- tellectus sine re ulla sibi subjecta,ut quos centauros vel chimaeras poete finxerunt. Horum enim intello- ctus sunt quibus subjecta est nullasubstantia, Sed si quis ad naturam redeat eamque consideret dili- genter, agnoscet cum res est, ejus quoque intelle- ctum esse. Quod si non apud homines, certe apud Deum, qui propriedivinitatesubstantie in propria natura ipsius rei nihil ignorat. Kt si intellectus et vox est, quod si vox fuerit ejus quoquesunt litter:e, qu: si ignorantur,nihil ad ipsam vocisnaturam per- linet. Neque enim quasi causa quaedam vocut est intellectus,aut vox causa litterarum, ut cum eedem sintapudaliquoslitlere, necesse sit eadem quoque esse nomina.Ita quoque cum ecdem sint vel res vel intellectus apud aliquos,mox non necesse est intel- lectuum ipsorum velrerum eadem esse vocabula. Namque cum eadem sit,etres et intellectus hominis, apud diversostamen homines hujusmodi substantia aliteretdiverso nominenuncupatur.Quare voces quo- quecum eadem sint,possurtlittere esse diverse, ut in hoec nomine quod est homo,cum unum sit nomen, diversislitterisscribi potest, namque Latinis litteris Scribi potest, potest etiam Grecis, potestaliis nnnc primum inventis figurarum figuris. Quare quoniam apud quos eedem res sunt,eosdem intellectus esse necesse est,apud quos iidem intellectus sunt, voces eidem non sunt, etapud quos eedem voces sunl, non necesse est eadem elementa constitui,dicendum est res et intellectus, quoniam apud omnes iidem sunt,esse naturaliter constitutos; voces vero neque ad litteras,quoniam diversis hominum positionibus permutantur, non esse naturaliter, sed positione. Concludendum est igitur quoniam apud quos eadem sunt elementa,apud eos quoque ezdem voces sunl; et spud quos eedem voces sunt,iidem sunt intelle- D eos quoque res ez&dem subjecta sunt. Rursus apud quos ezidem res sunt, iidem quoque sunt intellectus; apud quos iidem intellectus, non eedem. voces sunt; nec apud quos eaedem voces sunt, eisdem semper litteris verba ipsa vel nomina designantur.Sed nos in supradictis sententiis elemento atque littera pro- miscue usi sumus ; que autem sithorum distantia paucis absolvam. Littera est inseriptio atque figura partis minima vocis articulate, elementum vero sonus ipsius inscriptionis ; ut cum scribo litteram qua est formulaipsa que atramento vel graphio scribitur littera nominatur, ipse vero sonus quo ipsam lilteram voce proferimus dicitur elementum. Quocirca hoccognito illud dicendum est, quodis qui docet, vel qui continua orationeloquitur, vel qui in- terrogat, contrarie se habet his qui vel discunt, vel audiunt, vel respondent in his tribus, voce scilicet, intellectu et re,preetermittantur enim littere propter eos qui earum sunt expertes.Nam qui docet, et qui dicit,et qui interrogat, a rebus ad intellectum pro- fectus per nomina et verba vim proprie actionis exercet atque officium. Rebus enim subjectis ab his capiunt intellectus,et per nomina et verba pronun- tiant.Qui vero discit, vel qui audit, vel etiam qui respondet, anominibus ad intellectus progressus ad res usque pervenit. Accipiens enim is qui discit, vel qui audit, vel qui respondet, docentis, vel dicentis, vel interrogantis sermonem,quid unusquisque illo- rum dicat intelligit, et intelligens rerum quoque scientiam capit, et in ea consistit. Recte igitur di- ctum est in voce, intellectu, atque reconirarie sese habere eos qui docent, dicunt et interrogant, atque eos qui discunt,audiunt et respondent. Cum igitur haoc sint quatuor, littere, voces, intellectus et res, proxime quidem et principaliterlittere verba et no- - mina significant.Hec vero principaliter quidem in-. - tellectus, secundo vero locojres quoque designant, Intellectus veroipsi nihil aliud nisi rerum significa- tivi sunt. Antiquiores vero quorum est Plato, Ari- stoteles, Speusippus et Xenocrates, hi inter res et significationes intellectunm medios sensus ponunt, in sensibilibus rebus vel imaginationes quasdam,in quibus intellectus ipsius origo consistat. Et nunc quidem quid de haoc re Stoici dicunt pretermitten- dum est.Hoc autem ex his omnibus solum cognosci oportet, quod ea qua sunt in litteris, eam signifi- cent orationem que in voce consistit, et quod ea quz est vocis oratio,animi atque intellectus oratio- nem designet, qua tacita cogitatione conficitur, et quod hac intellectus oratio subjectas principaliter sibi res concipiat ac designet. Ex quibus quatuor duas quidem Aristoteles esse naturaliterdicit res et animi conceptiones,id est eam qus fitin intellecti- bus orationem, idcirco quod apud omnes eedem atque mutabiles sint; duas vero non naturaliter,sed positione constitui, que sunt nomina et littere, quasidcirco naturaliteríixas esse non dicit,quod (ut suprademonstratum est) noneisdem vocibusomnes, . 405 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 406 aut eisdem utanturelementis.Atquehoc estquodait: À tabant, et cum aliis item rebus in significalionibus Sunt ergo ea qua sunt in voce earum qua sunt in anima passionum notz, el ea qua scribuntur eorum quae sunl in voce.Ac quemadmodum nec litterde esedem omnibus, sic mec eadem voces. (Quorum autem hae primo nol(z? sunt, exdem omnibus passiones animae sunt, ei quorum he similitudines sunt,res ezdem. De his ilaque diclum est in his quae dicta sunt dejanima, alterius enim est negotii, Cum igitur prius preposuisset nomen et verbum, et quecunque secutus et postea se diffinire promi- sisset,hac interim pretermittens, de passionibus anim: deque earum notis, que sunt scilicet voces, pauca premittit.Sed cur hoc ita interposuerit, plu- rimicommentatores causas reddere neglexerunt,[sed & tribus tantum quantum adhue sciam ratio hujus interpositionis explicata est,quorum Herminiquidem & rerum veritate longe disjuncta est . Ait enim id - eirco Aristotelem de notis anims passionum inter- posuisse sermonem, ut utilitatem propositi operis inculcaret. Disputaturus enim de vocibus que sunt note anime passionum,recte de his quedam pro- misit.Nam cum sue nullusanima passionesignorel, notas quoque eum anime passionibus non nescire utilissimum est,nequeenim ille cognosci possuntni- si per voces quadesuntearum scilicet not», Alexander veroaliam hujusmodi interpositionis reddit causam, quoniam,inquit,nomina et verbainterpretatione sim- plieicontinentur.Oratio vero ex verbis nominibusque conjuncta est,et in ea jam veritas aut falsitasinveni- tur ; sive autem quilibet sermo sit simplex,sive jam oralio conjuncta alque composita,ex hisque signifi- cantur momentum sumunt. In illis enim prius est eorum ordo et continentia, post redundat in voces ; quocirca quoniam significantium momentum ex his quie significantur oritur,idcirco priusnos de his quo voces ipse significant docere proponit. Sed Hermi- nus hoc loco repudiandus est. Nihil enim tale quod ad causas proposilie sententia pertineret explicuit. Alexander vero strictim proxima intelligentia prae- .kervectus tetigitquidem causam,non tamen princi- palem rationem Aristotelice propositionis exsolvit. Sed Porphyrius hanc ipsam plenius causam origi- nemque sermonis hujus ante oculos collocavit,qui omnem apud priscos philosophos de significationis . vi contentionem litemque retexuit..Ait namque du- bieapud antiquorum philosophorum sententiascon- stilissequid esset proprie quod vocibus significare- tur; putabant namque alii res vocibus designari, earumque vocabula esseeaqu: sonuerintin vocibus arbitrantur.Alii vero incorporeos quasdam naturas meditabantur,quarumessentsignificationes quecun- que vocibus designarentur, Platonis aliquo modo species incorporeas emulali dicentis, hoc ipsum homoethocipsum equus,nonhane cujuslibetsubje- ctam substantiam, sed ipsum illum hominem specia- lemetillum ipsumequum universaliteret incorpora- liter cogitantes incorporeas quasdam naturas con- tituebant,quas ad significandum primas vonire pu- B D posse conjungi,ul ex his aliqua enuntiatio vel oratio conficeretur. Alii vero sensus,alii imaginationes si- gnificari vocibusarbitrabantur.Cum igiturista esset contentio apud superiores,ethec usquead Aristotelis pervenisset etatem, necesse fuit ut qui nomen et verbum significativa esset diffiniturus, prediceret quorum isla designativa sint. Aristoteles enim no- minibus et verbis res subiectassignificari non putat, nec vero sensus vel etiam imaginationes. Sensuum quidem non esse significalivas voces nominaet verba in opere de justitia declaral dicens: dócet yàp 8vny£- yn oavcazs vov, saca xa xà alo uoo, quee interpretari Latine potest hoc modo : Nalura enim sunt diversa intellectus et sensus. Dilferreigituraliquid arbitratus sensus atque intellectus ; sed qui passionesanime a vocibus significari dicit,is non de sensibusloquitur. Sensus enim passiones corporis sunt. Si igitur ita dixisset passiones corporis a vocibus significari, tunc merito sensusintelligeremus. Sed quoniam passio- nes anima nomina et, verba significare proposuit, nonsensussed intellectus eum dicere putandum est. Sed quoniam imaginatio quoque res animo eet,du- bitaverit aliquis ne forte passiones anim: imagina- tiones,quas Greci qavvaciec nominant,dicat.Sed haeo inlibris de Anima verissimediligentisimequesepara- vitdicens;"Ecct 8& qavcaala Exepov xoa xal dmo- q&ssu, 00 jn 0x7) Yào v01 ji kccov £x 0 2 m Qe T] peoBos, 1à 0b npa vorjuva v0 Gtoloec [oO M7, a0xà gavzác- parca elvat; Hoó9' a0cà gave paca 3A oDx liveo avvaa - pvo. Quod;sic[interpretatur, Est autem vmaginatio diversa affirmalione et negalione, complexio namque intellectuum est veritas vel falsitas, primi vero intel- lectus quid discrepabunl, ut non sint imaginationes ? Cerle neque haec sunt. imaginationes, sed. sine imagi- nationibus non sunt.Qui sententia demonstrat aliud quidem esse imaginationes,aliud intellectus, ex in- tellectuum quidem complexione affirmationes fieri et negationes : quocirca illud quoque dubitavit,utrum primiintellectus imaginationes quaedam essent.Pri- mos autem intellectus dicimus, qui simplicem rem concipiunt, ut siquis dicat Socrates solum, dubitat- que utrum hujusmodi intellectus, qui se nihil ne- que veri continet neque falsi, intellectus sit, an ip-- siusSocratis imaginatio. Sed de hoc quoque aperte quidem videtur ostendere, ait enim an certe neque hicsuntimaginaliones,sed nonsineimaginationibus sunt. ld enim quod hic sermo signi(icat,qui est So- crates, vel alius, simplex.non est quidem imaginatio. sed intellectus,qui intellectus preter imaginationem fieri.non potest.Sensus enim atque imaginatio qua- dam prime figure sunt,supraquas velut fundameuto quodam superveniensintelligentianititur.Nam sicut pictores solentdesignarelineatim corpus atque sub- sternere in corpore ubi coloribus cujuslibet expri- mant vultum,sicsensusatqueimaginatio naturaliter in anims perceptione substernitur. Nam cum res aliqua sub sensum vel cogitationem cadit,prius ejus necesse est ut quzeedum imaginatio nascatur. Post A07 AN. MANL. SEV. BOETII 408 vero plenior superveniat intellectus, cunctas ejus À sunt inanima passionum note,etea verba et nomina explicans partes quc confuse fuerant imaginatione presumptie.Quocircaimperfectum quiddam estima- ginatio. Nomina vero et verba non curta quedam, sed perfecta significant:quare recta Aristotelissen- tentia est, quecunque in verbisnominibusque ver- santur, ea neque sensus, neque imaginationis, sed solam significareintellectuum qualitatem.Undeillud quoque ab Aristotele fluentes Peripateci rectissime posuere,tres esse orationes,unam quie scribi possit litteris, <eram qua voce proferri, tertiam qua co- gitationeconnectitur,unamqueintellectibus,alteram voce,tertiam litteris contineri.Quocirca quoniam id quod significaretura vocibus intellectus esse Aristo- ieles putabat, nomina vero et verba significativa esse in eorum erat diffinitionibus positurus, recte quorum essent significativa predixit, erroremque lectoris ex multiplici veterum lite venientem senten - tie sus manifestatione compeseuit,atque hoc modo nihil in eo deprehenditur essesuperfluum,nihilque ab ordinis continuatione sejunctum. Querit vero Porphyrius cur ita dixerit : Sunt ergo ea que sunt in voce, et non sie, sunt ergo voces; et rursus cur ita et ea qux scribuntur, et non dixerit, et littere, quod resolvit hoc modo.Dictum est tres esseapud. Peripateticos orationes,unam que litterisscribitur, aliam qus profertur in voce,tertiam queconjunge- retur in animo. Quod si tres orationes sunt,!partes quoque orationis triplices esse nulla dubitatio est. Quare quoniam verbum et nomen principaliter ora- tionis partes sunt, erunt alia verba el nomina que scribantur, alia que dicantur,alia qus tacita mente tractentur.Ergo quoniam proposuitdicens:Primum oportet constituere quid sit nomen et quid sit yer- bum, triplex autem nominum natura est atque ver- borum, de quibus potissimum proposuerit, et qua diffinire velit ostendit,etquoniam de his nominibus loquitur ac verbis, que voce proferuntur,idipsum planius explicans ait: Sunt ergo ea que sunt in voce earum qua sunt in anima passionum note, et ea que scribuntur eorum que suntin voce,velut si diceret:Ea verba etea nomina quein vocalioratione proferuntur,anime passiones denuntiant:Illa autem rursus verba et nomina qua scribuntur,eorum ver- borum nominumquesignificationi presunt quae voce proferuntur. Nam sicut vocalis orationis verba et nominaconceptionesanimiintellectusquesignificant, D ita quoque verba et nomina illa que in solislittera- rum formulis jacent illorum verborumet nominum significativa sunt que loquimur, id est ques pervo- cem sonamus ;nam quod ait:Sunt ergo ea quesunt in voce,subaudiendum est itomina et verba.Et rur- sus cum dicit : Et ea qua scribuntur,idem subne- ctendum rursus est,verba seilicet etnomina.Et quod rursus adjecit :Eorum qua sunt in voce,addendum est; eorum hominem atque verborum que profert atque explicat vocalis oratio. Quod si nihil deesset omnino, ita foret totius plenitudo sententie. Sunt ergo eanomina et verbaque in voce suntearum qua qua scribuntur eorum verborum et nominum qua suntin voce:quod communitersub intelligendum est, licetea qua subjunximusdeesse videantur;quarenon est disjuncta sententia,sed prima propositioni con- tinua. Nam cum quid sit verbum, et quid nomen diffinire constituit,cum nominis et verbi natura sit multiplex, de quo nomine et verbo tractare vellet clara significatione distinxit.Incipiens igitur ab his nominibuset verbisquein voce sunt,quorum essent significativa disseruit.Aitenim hac passionesanima designare.Illudiquoque adjecit quibus ipsa nomina et verba qua in voce sunt designentur,his scilicet qua litterarum formulisexprimumtur.Sed quoniam non omnis vox significativa est,verba autem etno- B minanunquam significationibus carent quoniamque non omnis vox que significatquadam positione de- signat,sed quadam naturaliter,ut lacryme,gemitus atque meeror,animalium quoquecsterorum quedam voces naturaliter aliquid ostendunt,ut ex canumla- trantibus iracundia, eorumque alia quadam voce blandimenta monstrantur; verba autem et nomina positionesigniflcant,nec solumsuntverbaetnomina voces,sed voces significative, nec solum voces si- gnificative,sed etiam qu: positione designent ali- quid,non natura,non dixit; sunt igitur vocesearum quz sunt in anima passionum note ; namque neque omnis vox significativa est,etsunt quedam signifi- caliva que naturaliter non positione significent : quod si ita dixisset,nihilad proprietatem verborum et nominum pertineret.Quocirca non voluitcommu- niter dicere voces, sed dixit tantum ea que suntin voce. Vox enim universale quiddam est, nomine vero et verba partes,pars autem omnis in toto est, verba ergo et nomina quoniam sunt intra vocem, recte dictum est,ea que sunt in voce,velut si dice- ret,quoniam intra vocem continentur,intellectuum designativa sunt;sed hoc simile est ac si ita dixisset, vox certo modo se habenssignificat intellectus.Non " enim (ut dictum est) nomen et verburm voces tan- tum sunt.Sicut nummus quoque non solum zsim- pressum quadam figuraest,ut nummus vocetur,sed etiam ut alterius sit rei pretium ; eodem quoque modo verba et nomina non solum voces sunt, sed posite ad quamdam intellectuum significationem. Vox enim que nihil designat, ut est gargulus,licet eam grammatici;figuram vocis intuentes nomen esse - contendant,tamen eam nomen philosophia non pu- tavit, ni sit?posita ut designaret aliquam animi conceptionem,eoque modosignifieare aliquid rerum possit, etenim nomen alicujus nomen ésse necesse erit ;sed si vox aliquanihil designat,nullius nomen est ;quaressi nullius nomen est,nec nomen quidem esse dicitur.Atque ideohujusmodi vox,id est signi- ficativa, non vox tantum, sed verbum vocatur aut nomen,quemadmodum nummus non es,sed proprio nomine nummus,quod ab alio ere discrepet,nuncu- patur.Ergo Aristotelis hec sententia qua ait ea qua sunt in voce, nihil aliud designat nisi eam vocem, 409 IN LIBRUM DE JNTERPRETATIONR EDITIO SECUNDA. 410 qua non solum vox sit, eed quee cum vox sit, ha- A lectus profecti suntsignificatione nitantur,quidquid beat tamen aliquam proprietatem et aliquam quo- dammodo figuram posite significationisimpressam, horum vero,id est verborum et nominum que sunt in voce, aliquo modo sese habente, ea sunt scilicet significativa qua scribuntur,ut hoc quod dictum est, qu: seribuntur,de verbis ac nominibusdictum, que sunt in litteris,intelligatur. Potest vero htee quoque esse ratio cur dixerit,et ea qua scribuntur,quoniam litteras et scriptas figuras el voces, que eisdem si- gnificantur formulis,nuncupamus,uta etipse sonus littere nomen capit, et illa quz in subjecto cere vocem significans forma describitur.Designareergo volens quibus verbisatque nominibus ea qua in voce sunt apparent, non dixitlitteras, quod ad sonos etiam referri poterat litterarum sed ait quc scribun- tür, ut ostenderet de his litteris dicere qua in scri- ptioneconstiterunt, id est quarum figura etin cera, stylo, et in membrana, calamo posset effingi. Alio- qui illa etiam qua in sonis sunt, ad ea nomina refe- runtur quz in voce sunt, quoniam sonis illis nomina et verbajunguntur. Sed Porphyrius deutraqueexpo- sitione judicavit dicens:Id quod ait,et qua scribun- tur,non potius ad litteras, sed ad verba et nomina que posita sunt in litterarum inscriptione, referen- dum.Restat igitur ut illud quoque addamus curnon ita dixerit. Sunt ergo ea que sunt in voce intelle- ctuum nolz.Sed ita,earum que suntinanima passio- num nola.Nam cum ea quae sunt in voce res intel- lectusque significent, principaliter quidemintellec- tus,res vero quasipsaintelligentia comprehendit,se- cundariasignificatione perintellectum medietatem, intellectus ipsi non sine quibusdam passionibus sunt qui in animam ex subjectis veniunt rebus. Passus enim quilibet ejus rei proprietatem,quam intellectu complectitur,ad ejusenuntiationem designationem- que contendit: cum enim quis aliquam rem intelligit, prius imaginatione formam necesse estintellecte rei proprietatemque suscipiat,et fiat vel passio,vel cum passione quedam intellectus perceptio;hac vero po- sita ac in mentis sedibus collocata,fit indicandie ad alterum passionis voluntas,cui actus quidem conti- nuanda intelligenti: protinus exintima rationis po- testate suporvenit, quem explicat scilicet et effudit oratio,nitens ea qu: primitus in mente fundata est passione,sive, quod est verius,progressa oratio,pro- grediente simul et significatione et significantis se orationis motibus adequante. Fit vero hec passio velut figure alicujus impressio,sed ita ut in animo fieri consuevit. Aliter namque naturaliter est in re qualibet propria figura,aliter vero ejus ad animum forma transfertur,velut non eodem modo cere,vel marmori, vel chartis, littere, id est vocum signa, mandantur,et imaginationem Stoici a rebus in ani- mam translatam loquuntur,sed cum adjectione sem- per,dicentes, ut in anima fieri consuevit. Quocirca cum omnis anima passio rei quedam videnturesse proprietas,porro autem cum designative vocesintel- lectuum principaliter, rerum dehinca quibus intel- C D est in vocibus significativum, id anime passiones designat;sed hi» passiones animorum ex rerum si- militudine procreantur : videns namque aliquis spheram,vel quadratum,vel quamlibet rerum aliam figuram, eam in animi intelligentia quadam vi ac similitudine capit. Nam qui spheram viderit, ejus similitudinem in animo perpendit et cogitat,atque ejus in animo quamdam passus imaginem,id cujus imaginem patitur agnoscit. Omnis vero imago rei, cujus imago est similitudinem tenet; mens igitur cum intelligit,rerum similitudinem comprehendit. Unde fit ut cum duorum corporum majus unum, minus alterum contuemur, a sensu postea remotis corporibus illaipsacorpora cogitantes,illud quoque memoria servantes, noverimus sciemusque quod minus,quod vero majus corpus fuisse conspeximus, quod nullatenus eveniret nisi quas mens semel passa est rerum similitudines obtineret. Quare quoniam passiones anime quas intellectus vocantrerum qua- dam similitudines sunt,idcircoAristoteles cum paulo post de passionibus anima loqueretur continenti ordinead similitudinestransitum fecit,quoniamnihil differtutrum passiones diceret an similitudines.Ea- dem namqueresanimz quidem passio est,rei vero si- militudo.Et Alexanderhunelocum:Sunt ergo ea qua sunt in voce earum qua sunt in anima passionum note,etea qui scribuntur eorum qua suní in voce, et quemadmodum nec littere omnibus eadem, sic nec eedem voces, hoc modo conatur exponere. Pro- . posuit,inquit, ea que sunt in voce intellectus animi designare,et hoc probat exemplo.Eodem enim modo ea qua sunt in voce passiones anime significant quemadmodum ea que scribuntur voces designant, ut id quod ait et ea que scribunturita intelligamus, tanquam si diceret, quemadmodum etiam ea qua scribuntur eorum quasuntin voce,ea vero quescri- buntur,inquit Alexander, notas esse vocum, id est nominum ac verborum:exhoc monstravit quod dixit, et quemadmodum nec littere omnibus eedem, sic nec eedem voces. Signum namque est vocum ipsa- rum significationem litteris contineri,quod ubi va- rie suntlittere etnoneedem quz scribuntur, varias quoque voces esse necesse est, hec Alexander. Por- phyriusvero quoniamtres proposuitorationes,unam - qua litteris contineretur, secundam qus verbis ac nominibus personaret,tertiam quam mentis evolveret intellectus,id Aristotelem significare pronuntiat,cum dicit:Suntergo ea queesuntin vocesearum qua sunt in anima passionum note, quod ostenderet ac si ita dixisset, Sunt ergo ea qua sunt in voce,et verba, et nominaanime passionum note;elquoniam monstra- vitquorum voces essent significative, illud quoque docuisse pronuntiat quibus signis verba et nomina panderentur,ideo addidisse,et ea quzescribuntureo- rum qua sunt in voce,tanquam si diceret,ea que scri- buntur nomina et verba eorum qua suzt in voceno- minum et verborum note sunt,nec disjunctam esse sententiam,nec(ut Alexander puta)id quod ait:Et ea A11 AN. MANL. SEV. BOKTII 412 qua seribuntur,ita intelligendum,tanquam si dice- À fieri potest ut quod apud Romanos homo intelligi- ret,sicutea qui scribuntur,id estlittereillaque sunt in voce significant,itaea que suntin vocelnotasesse animi passionum.Primo quidem quod ad simplicem sensum nihil addi oportet,deinde quod tam brevis ordo,tanquam necessaria orationis non est interci- denda partitio, tertio quoniam si similis est signi- ficatio litterarum vocumque,qua est vocum ei ani- me passionum, oporteret sicut voces diversis lit- teris permutantur,ita quoque passiones anims di- versis vocibus permutari,quod non fitjidem namque intellectus variatis potest vocibus significari. Sed Alexanderid quod eum sensissesuperius memorovi, hoc probare nititur argumento. Ait enim etiam in hoc quoquesimilem esse significationem litterarum 86 vocum,quoniam sicut littere non naturaliter vo- ces,sed positione significant, ita quoque voces non naturaliter animi intellectus, sed aliqua positione designant.Sed qui prius recepit,ut id quod Aristo- teles ait : Etea quieseribuntur,ita dictum esse tan- quam si diceret,sicut ea qua scribuntur,quidquid ad hanc sententiam videturadjungere, qualiter non dubitatur errare.Quocirca nostro judicio qui rectius tenere volent, Porphyrii sententiis applicabunt.As- pasius quoque secunde sententie Alexandri, quam supra posuimus,valde consentit, qui a nobis in eo- dem quo Alexandererroreculpabitur. Aristoteles vero duobus modis has notas esse putat, litterarum, vo- cum,passionumque anime constitutas,uno quidem positione,alio vero naturaliter.Atque hoc est quod ait, Et quemadmodum nec littere omnibus edxdem,sio nec eedem voces. Naim si litter: voces, ipse vero voces intellectus animi naturaliter designarent, omnes homineseisdem litteris,eisdem etiam,vocibus uterentur. Quod quoniam apud omnes nec eedem littere,nequeesdeém voceasunt,constat eas non esse nalurales.Sed hio dupiex lectio est.Alexander enim hoc modo legi putat oportere: Quorum autem hae primo not&,eedemomnibus passiones animesunt, et quorum eedem similitudines, res etiam eadem. Volens enim Aristoteles ea que positione signifi- cant abiis quaealiquid designant naturaliter segre- gare,hoc interposuit,ea que positione significant va- ria esse ; ea vero quie naturaliter apud omnes ea- dem.Et inchoans quidem a vocibus ad litteras venit, easque primo non esse maturaliter significativas demonstrat dicens : Et quem&dmoduni neo litterze D omnibus eedem,sic nec ezeedem voces ; nam si id- circo probantur littere non esse naturaliter signi- ficantes, quod apud alios alia sint ac diverse, eo- dem quoque modo probabileerit voces quoque non naturaliter significare, quoniam singule hominum gentes non iisdem inter se vocibus colloquuntur. Volens vero similitudinem intelleetuum rerumque subjectarum docere naturaliter constitutam, ait : Quorum autem he primo note, eedem omnibus passiones anime sunt, quorum, inquil, voces que apud diversas gentes ipse quoque diverse sunt si- gniflcationem retinent,quescilicetsunt animse pas- siones, ille apud omnes eedem sunt. Neque enim tur,lapis apud barbaros intelligatur.Eodem quoque modo de cateris rebus, Ergo hujusmodi sententia est,qua dicit ea qua vocee significent apud omnes hominum gentes non mutari, ut ipse quidem vo- ces, sicut supra monstravit cum dixit quemadmo- dum nec littere omnibus eedem, sic nec eidem voces,cum apud plures diversa sint,illud veroquod voces ipsa significant apud omnes homines idem sit,nec ulla ratione voleat permutari,quid sunt sci- licet intelleetus rerum,qui quoniam naturalitersunt permutari non possunt. Atquebocest quod ait,Quo- rum autem he primo note,id est voces eedem om- nibus passiones animssunt,ut demonstraret voces quidem essediversas,quorum autem ipse vocessi- p gnificativie essent, quesuntscilicetanime passiones, easdem apud omnes esse,nec ulla ratione,quonium sunt constitute naturaliter, permutari. Nec vero in hoeconstituitut de solisvocibus atque intelleetibus loqueretur. Sed quoniam voces atque litleras non esse naturaliter constitutas per id significavit,quod eas non apud omneseasdem esse proposuit,rursus intellect8 quosanime passiones vocat, per hocesse naturalés ostendit, quod apud omnes iidem sint, a quibus, id est intellectibus, ad res transitum fecit. Ait enim quorum he similitudines, ves etiam eedem. Hoo scilicet sentiens, quod res quoque naturaliter apud omnes eesent ezdem : sicut. enim ipse ani- mew passiones qute ex rebus sumuntur apud om- nes homines eedem,eunt,ita quoque eliam ipseres quarum similitudinessuntanime passionesesdem apud omnes sunt. Quocirca res quoque naturales sunt,sicut suntetiam similitudines rerum,qua sunt passiones animc.Herminus vero huie est expositio ni contrarius. Dicit enim non esse verum eosdem apud omneshomines esseintellectus;quorum voces significative.Quid enim,inquit,in equivocatione di- cetur?j ubi unus idemque vocis modus plura si- gnificat: sed magis hane lectionem veram putat,ut ita sit.Quorum autem he» primo notie,he omnibus passiones anime sunt,et quorum ho similitudines, res etiam eidem : ut demonstrasse videatur quo- rum voces significative sint,vel quorum passiones anime similitudines. Et hoc simpliciter accipien- dum est secundum Herminum,ut ita dicamus,Quo- rum voces significative sunt, ille sunt anime pas- siones,tanquam diceret: animam passiones sunt,quas significant voces,et rursus quorum similitndines sunt ea qux intelleotibus continentur,ill:z sunt res. Tanquam si dixisset, res sunt quas intellectus si- gnificant.Sed Porphyrius de utrisque acute subtili- terquejudieat,etAlexandrisententiam magis probat, quod dieat non debere dissimulari ne multipliei &equivocationis ^ significatione. Nam et qui dicit ad unam quamlibet rem accommodat animum,scilicet quam intelligens voce declarat,et unum rursus in- tellectum quemlibet is qui audit exspectat.Quod si cum uterque ex uno nomine res diversas intelligit, ille qui nomen equivocum dixit, designet clarius quid illo nomine significarevoluerit,accipit inoxqui 413 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 414 audit, eL ad unum intellectum utrique conveniunt, A verbumetnomen diffiniturusesset,eaque significa- qui rursus fit unus apud eosdem illos apud quos pri- mo diverse fuerant anime passiones propter equi- vocationem nominis.Neque enim fieri potest ut qui- voces positione significantes a natura eo distinxit quod easdem omnes esse non dicerel, eas res quas naturaliter esse proponebat, non eo tales esse mon- Straret,quod apud omnes easdem esse contenderet. Quocirca Alexander, vel propria sententia, vel Porphyriiauctoritate probandus est, Sed quoniam ita dixit Aristoteles, Quorum autem hz primo note, eedem omnibus passiones anime sunt, querit Alexander si rerum nomina sunt, quid causej?est ut primo intellectuum nolas esse voces dixerit Aristo- teles. Rei enim ponitur nomen, ut cum dicimus homo,significamus quidem intellectum, rei tamen nomen est,id est animalis, rationalis, mortalis. Gur ergo non primarum rerum magis note sunt voces quibus ponuntur; potius quam intellectuum ? Sed fortasse quidem ob hocdictum est,inquit, quod licet voces rerum nomina sint,tamen non idcirco utimur vocibus,utres sigaificemus,sed utjeas qua nobis ex rebusinnat:suntanime passiones.Quocirea propter quorum significantiam voces ipse proferuntur,recte eorum primo esse dixit notas.In hoc vero Aspasius permolestus est.At enim qui fieri potest, ut eedem apud omnes anima passiones sint,cum tam diversa sententia de justo ac. bono sit ? Arbitratur enim Aspasius passiones anime non de rebus incorpora- libus,sed de his tantum qus sensibuscapi possunt, ' Aristotelem passiones anima dixisse,quod perfalsum est. Neque enim unquam intellexisse dicetur, qui failitur,et fortasse quidem passionem animi habuisse dicetur, quicunque id quod bonum est, non eodem modo quo est,sed aliter,arbitratur, intellexisse vero non dicitur.Aristoteles autem cum de similitudine loquitur, de intellectu pronuntiat. Neque enim fieri potestut qui quod bonum est malum esse arbitretur, similitudinem boni mente conceperit. Neque enim intellexit rem subjectam sed quoniamque,sunt justa ac bona ad positionem omnia naturamve referuntur, et si de justo ac bono ita loquitur, ut de eo quod civile jus,aut;civilisinjuria dicitur,recte non eedem sunt passiones anime,quoniam civile jus,civile bo- num positione estnon natura. Naturale vero bonum atque justum apud omnes gentes idem est.Et de Deo tiva positurus,dicit priusquorum significativa sint ipsaverbaet nomina,etinchoat quidem ab his nomini- bus et verbis quz& sunt in voce dicens: Sunt ergo ea qua suntin voce, et demonstrat quorum sint si- gnificativa,adjicienseorum qu: sunt in anima pas- sionum note.Rursusnominum ipsorum verborum- que qua in voce suntea verbaetnomina qua essent inlitterisconstitutasigni(icatica esse declarat dicens, et ea quae scribuntur eorum quas sunt. in voce. Et quoniam quatuor ista quadam sunt, littere, voces, intellectus, res, quorum littere et voces positione sunt, natura vero res atque intellectus,demonstra- vit voces non esse naturaliter, sed positione, per hoc quod ait non easdem esse apud omnes, sed p varias,ut et,est quemadmodum neclittera omnibus ecdem, sic nec eedem voces. Ut vero demonstraret intellectnset res esse naturaliter,aitapud omnes eos- dem esse intellectus,quorum essent voces significa- tive, et rursus apud omnes easdem res, quarum similitudines essentanime passiones,ut est,quorum autem he primo note, scilicet qua sunt in vooe, eie dem omnibus passiones animesunt,et quorum hz similitudines, res etiam esdem. Passiones autem anime dixit,quoniam alias diligenter ostensum est omnem vocem animalis aut ex passione anims, &ut propter passionem proferri.Similitudinem vero passionem animae vocavit, quod secundum Ari- stotelem nihil est aliud . intelligere, nisi cujuslibet subjecta rei proprietatem atque imaginationem in anim: ipsius reputatione suscipere, de quibus anime passionibus inlibris se deAnima commemo- rat dilizentius;disputasse.Sed quoniam demonstra- tum est quomodo verbaet nomina et oratio intelle- ctuum principaliter significativasunt,quidquid est in voce significationis ab intellectibus venit. Quare prius paululum de intellectibus perspiciendum erat ei qui aliquid recte de vocibus disputaret.Ergo quod supra passiones anima et similitudines vocavit, nmn nunc apertius intellectum vocat dicens : Est autem quemadmodum in anima aliquoties qui- dem Zntellectus sine vero vel falso.Aliquoties aulem cui jam necesse est horum alterum inesse,sic etiam in voce. Circa compositionem enim et divisionem est veritas et falsitas. Nomina igitur ipsa et' verba. consimilia sunt sine compositione et divisione intellectui, ut homo vel quoque idem est,cujus quamvis cultura diversa sit,!D album,quando non additur aliquid.Neque enim adhuc . idem tamen cujusdam eminentissima naturse est . intellectus.Quare repetendum breviter à principio est, partibus enim ad orationem usque pervenit : nam quod se prius quid esset nomen, quid verbum constituere dixit, ha minime partes orationis sunt ; quod vero affirmationem et negalionem, jam de composita ex verbiset nominibus oratione loquitur, qua eedem rursus partes sunt eountiationis, Et post enuntiationis propositionem, de orationeloqui -proposuit,cujus ipsa quoque enuntiatio pars est. Et quoniam (ut dietum est) triplex est oratio, que in litteris, que in voce,que in intellectibus est, qui verum vel falsum est, signum autem hujus est. Hirco- cervus enim signéficataliquid, sed. nondum verum vel falsum, si non, esse, vel non esse, addatur, vel sim- . pliciter, vel secundum tempus. Quoniam nomen et verbum atque omnis oratio significativa sunt anime passionum, ex ipsis sine dubioqu:e designantin eisdem vocibus proprietassi - gnilicationis innascitur.Hic veraest totus atque con- tinuus Aristotelicz ordo sententie.Quoniam inquit, eaprimum vocibus significantur quae in animo et cogi- tationeversantur,intellectuuni vero alios quidem sim- plices,et sine veri vel falsi enuntiatione perpendimus 415 N. MANL. SEV. BOETII 416 ut cum nobis hominis proprietastacitaimaginatione A nullus dixerit compositionem.In hoc vero divisionis suggeritur,nulla namque ex hac intelligentize sim- plicitate vel veritatis nascitur vel falsitatis agnitio ; sunt vero intellectus quidam compositi atque con- juncti in quibus inest jam quaedam vel veritatis vel falsitatis inspectio,ut cum &d quamlibet simplicem perceptionem mentis adjungituraliud quod vel esse aliquid vel non esse constituat,utsi ad hominis intel. lectum esse vel non esse,vel album esse, vel album, non esse copuletur, fient enim cogitabiles orationes veritatis vel falsitatis participes,hoc modo: Homo est,homo non est, homo albus est,ihomo albus non est, quarum quidem homo est,vel homo albus est, compositio dicitur, nam prior esseatque hominem posterior hominem albo compositaintellectus przedi- catione connectit, sin vero ad hominis intellectum adjiciam quiddam,ut ita sit, homo est, vel non est, vel albus est,aut aliquid tale, tunc in ipsa cogita- tione veaitas aut falsitas innascitur; ergo inquit, quemadmodum aliquotiesquidam simplices intelle- ctus sunt,qui vero falsoque careant,quidam vero in quibusalterum horum reperiatur,sic etiam in voce. Nam que voces denuntiantsimplicesintellectusipse quoquea falsitateet veritate sejuncle sunt. Quae vero hujusmodigsignificant intellectus in quibus jam vel veritas vel falsitas constituta est,in ipsis quoque ho- rum alterum inveniri necessezest. Nam si quis hoc solum dicit,homo vel album,vel etiam hircocervus, quanquam ista quidem significent, quoniam tamen significant simplices intellectus, manifestum est omni veritatis vel falsitatis proprietate carere.Et tota quidem sententiahoc modo se habet. Diligentius ta- men estatlendendum quid estquod ait,Circa compo- 'Sitionemenimet divisionem est;veritas falsitasque ; quid eliam quod diclum est,nominaigitur ipsa ei verbaconsimilia suntsinecompositione vel divisione intellectui;illud quoque cur composito nomine, vel cur etiam usus est rei non subsistentisexemplo, ut diceret, hircocervus enim significat aliquid. Nec il- lud pretereundum est quid sit quod dictum est, vel simpliciter vel secundum tempus.Et primum quidem de eo dicendum est quod ait. Circa compositionem enim et divisionem est veritas falsitasque. Queritur namque utrumneomnis veritas circa compositionem et divisionem sit,an quaedam est,quedam vero mi- nime.Illud quoque an in omni compositione vel di- visione veritas falsitasque constituta sit, an hoc non generaliter,sed in quadam compositionis vel divisio- nis parte veritas falsitasque versetur.In opinionibus namque veritas est, quoties ex subjecta re capitur imaginatio vel etiam quolies, ila ut sese res habet, imaginationem aecipit intellectus ; falsitas vero est quoties aut non ex subjecto, autita ut sese res non habetimaginatio subjiciturintellectui; sed adhuc in veritate atquefalsitate nihil equidem aliud reperitur, nisi quedam opinionis habitudo ad subjectam rem. Queenim habitudine et quomodo sese babet imagi- natio ad rem subjectam,hoc solum in hac veritate vel falsitate perspicitur,quam quidem habitudinem nullus ne fictus quidem modus intelligi potest.Illud quoque considerandum est numne aliqua sitin his compositio vel divisio, quae secundum substantiam suam vera dicunturaut falsa, ut est vera voluptas bene vivendi, ut est falsa voluptasbellandi. Etiam illud quoque respicendum est, quod in omnium ma- ximo Deo quidquidintelligitur,nonin eo accidentali- ter,sed substantialiterintelligitur,etenim que bona suntsubstantialiter de eo non accidentaliter credi. mus.Quod si substantialiter credimus Deum, Deum veronullus dixerit falsum,nihilquein eoaccidentali- ter poteritevenire,ipsa veritas Deus dicendusest; ubi est igitur compositio vel divisio in iis quzesimplicia naturaliter sunt, nec ulla cujuslibet rei collatione B junguntur.Quare non omnis veritas neque falsitas circa compositionem divisionemqueconstat,sed sola tantum que inintellectuum multitudine fit,etin pro- latione dicendi.Nam in ipsaquidem habitudineima- ginationisetrei nullacompositio est,in conjunctione vero intellectuum compositio fit. Nam cum dico, So- crates ambulat,hoc ipsum quidem,quod eum ambu- lare concepi,nulla compositio est ; quod vero intel- lectus progressione ambulationem cum Socrates conjungo,quiedam jam facta est compositio.Quod si hoc oratione protulero, rursus eadem compositio est,et circa eam vis veritatis et falsitatis apparet. Quocirca in his solis compositionibns invenitur veri- tas atque mendacium, de quibus tota nunc quastio est,in nomine scilicetet in verbo, in negatione et affirmatione, in enuntiatione et oratione.Quam sci- licet compositione veritatiset falsitatis naturam ab intellectibus accipientes in vocis prolatione conser- vant. De divisione autem qua ad negationem perti- net,deque compositione que ad affirmationem,paulo post enucleatius dieam. Nunc illud videndum est, utrum verum sit cireaomnem compositionem, circa- que omnem divisionem, veritatem vel mendacium provenire,quod omnino falsum est. Quis enim di- xerit hujusmodi nominum conjunctionem,et Socra- tes et Plato,vel sia se hec nomina dividentur, nec Socrates nec Plato, verialiquam falsivetenere signi- ficantiam ? Quare confitendum est neque circa om- nem divisionem,nequecircaomnem compositionem, eam scilicet qua in oratione versatur, mendacium veritatemque subsistere. Sed illud verissimum est, D quod omnis]que est in oratione veritas falsitasque, in compositione et divisione nascitur, non tamen omnis orationiscompositio vel divisio verum retinet aut falsum. Ergo si sic dixisset, cirea omnem com- positionem vel divisionem veritas falsitasque est, mentiretur. Sed quoniam dixit simpliciter, veritas falsitasque circa compositionem divisionemque est. verissime subtilissimeque dixisse putandum est; iila enim|nominaquaita dicuntursimplicia, ut veritatem aut falsitatem quodammodo valeant designare, hu- jusmodi suntut intra se atque intra significationem suamquamdam retineant compositionem, ut si quis dicat, lego. Hoc est enim dicere, lego, tanquam si 417 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 418 dicat, ego lego. Hoc autem compositio est; vel quo- A que secundum intellectum qualitatem veraset fa- ties interrogante alio,respondet alius, uno tantum sermone, videtur quoque tunc simplex sermo veri- tatem mendaciumque perficere,quod perfalsum est. Audientis namque responsio ad totum ordinem su- perioris enuntiationis adjungitur,utsiquis interro- ganti mundusne animal sit,est, respondeat,videtur hec una particula veritatem vel mendacium conti- nere, sed falso. Non enim una est, sed ad vim ip- sius responsionis intuenti tale est ac si diceretur mundus animal est. Quod vero ait nomina ipsa et verba consimilia esse, sine compositione vel divi- sione intellectui,illud designat quod supra jam dixit ea que sunt in voce notas esse anims passionum. Quod si nota sunt,sicut littere vocum in se simili- tudinem gerunt,ita voces intellectuum.Et quoniam dictumestcur desimilitudine verborum etnominum atque anime passionum dixerit, cur etiam circa compositionem et divisionem falsum verumqueesse proposuerit, dicendum est quid sit ipsa compositio vel divisio,in qua aut veritas aut falsitas invenitur. Nam quoniam desimplici enuntiativa oratione per- pendit,ut posterius ipsein divisione declarat,dicens: Est autem una prima oratio enuntiativa affirmatio, deindenegatio,illam nunc compositionem designare vult, que alicujus vel substantiam constituit, vel aliquid secundum esse conjungit. Nam cum dico,So- crates est, hoc ipsum esse Socrati applico, et sub- stantiam ejus esse constituto. Sin vero dixero, So- crates philosophus est, philosophiam et Socratem secundum esse composui; vel si dicam, Socrates ambulat,hujusmodi est tanquam si dicam,Socrates ambulans est.Igitur quoties hujusmodi fuerit com- positio,quze secundum esse verbum vel substantiam constituat,vel res conjungat,affirmatio dicitur,et in ea veri falsique natura perspicitur:et quoniam omnis negatio ad predicationem constituitur, hujus enim affirmationis qua est, Socrates est, negatio non ea qu& dicit,non Socrates est, sed ea quc pronuntiat, Socrates non est;et ad id quod esse Socrates dictus est, non, negatio apponitur,ut cum id dicamus non esse, quod ante dictum est esse; ergo quoniam id quod inaffirmatione secundum essevel constitutum vel conjunctum fuerit, ad id addita negatio separat vel ipsam substantie constitutionem,vel etiam factam | per id quod dictum est,esse aliquid,conjunctionem, B divisio vocatur. Quando enim dico, Socrates non D est, esse a Socrates ejunxi, et cum dico, Socrates philosophus non est, Socratem ab eo quod est philosophum esse, separavit, quam separationem, : que ad negationem pertinet, divisionem vocavit. Ergo manifestum est quod si simplex in ani- me passionibus intellectus fuerit,cum ipse intelle- ctus nullam adhuc veri falsique retineat naturam, eorum quoque prolationem ab utrisque esse separa- tam. Sed'cum compositio secundum esse facta vel etiam divisio intellectibus, in quibus principaliter veritas et falsitas procreatur, evenerit, quoniam ex intellectibus voces capiunt significationem,eas quo- sas esse necesse est. Maximam vero vim habet exempli novitas et exquisita subtilitas. Ad demon- strandum enim quod unum solum nomen neque ve- rum sit, neque falsum, posuit hujusmodi nomen, quod compositum quidem esset, nulla tamen ejus substantia reperietur. Si quod ergo unum nomen verilatem posset falsitatemve retinere, posuit hujus- modi nomen, quod est hircocervus, quod quoniam omnino inrebus nullailli substantia est,falsum ali- quid designare videtur, sed non designat aliquam falsitatem. Nisi enim dicatur hircocervus vel esse vel non esse,quanquam ipsum perse non sit,solum tamen dictum nihil falsi in eo sermone verive per- penditur.Ergo ad demonstrandam vim simplicis no- minis, quod omni veritate atque mendacio careat, lale in exemplo posuit nomen,cui res nulla subjecta sit.Quod si quid verum vel falsum unüm nomensi- gnificare posset, nomen quod eam rem esse desi- gnat,qua in rebusnon sit,omnino falsum esset: sed non est; non igitur ulla veritas falsitasque in sim- plici uaquam nomine reperitur. Nec illud parva cure fuit,nomen non ponere quod omnino nihil si- gnificaret, sed quod cum significaret quiddam, ta- men verum autfalsum esse non posset,ut non vide- retur veritatis falsitatisque causa esse,eo quoniam - nihil significaret;sed quoniam esset simpliciter di- ctum:quanquam in eodem illud quoque conficit,ut ostenderet nonsolum simplex nomen veritateatque mendacio esse alienissimum, sed etiam composita quoque nomina,si non habeant aliquam secundum esse vel non esse(sicut superiusdictum est)compo- sitionem, verum vel falsum significare non posse; tanquam si diceret,non solum simplex nomen pre- ter aliquam compositionem, nihil verum falsumve significat,sed etiam composita utroquecarent(sicut jam ipse dixit)nisi illis aut esse aut non esse adda- tur, vel simpliciter, vel secundum tempus.Hoc vero idcirco addidit quodin quibusdamita enuntiationes fiunt, ut quod de ipsis dicitur, secundum substan- tiam proponatur,in quibusdam vero hoc ipsum esse quod additur non substantiam sed presen- tiam quamdam significet. Cum enim dicimus Deus est,non eum dicimus nunc esse, sed tantum in sub- stantia esse,ut hoc ad immutabilitatem potius sub- stantie quam ad tempus aliquod referatur.Si autem dicimus,dies est,ad nullam diei substantiam perti- net, nisi tantum ad temporis constitutionem : hoc enim quod significat tale est, tanquam si dicamus nunc est:quare cum. dicimusesseut substantiam de- signemus,simpliciter est addimus;cum vero ita ut aliquid presens significetur,secundum tempus.Hac est una quam diximus expositio. Alia vero hujus- modi est. Esse aliquid duobus modis dicitur, aut simpliciter,aut secundum tempus; simpliciter qui dem secundum presenstempus,utsi quis dicat,hir- cocervus est, presens autem quod dicitur, tempus non est, sed confinium tempus, temporum, finis namque preteriti est futurique principium.Quo- 419 AN. MANL. SEV. BOETII- 420 circa quisquissecundum presenshoe sermonequod A bilis, vox vero flatas per quasdam gutturis partes est esse utitur,simpliciter utitur,qui vero aut pra- terium jungit aut futurum,ille non simpliciter,sed jam in ipsum tempus incurrit.Temporanamquetut dictum est) duo ponuntur, preteritum atque fatu- rum.Quod siquis cum presens nom'nat,simpliciter dicit,cum utrumlibet preteritum vel. futurum dixe- rit,secundum tempus utitur enuntiatione.Est quo- que tertia hujusmodi expositio,quod aliquoties ita tempore utimur,ut indefinite dicamus;ut si quis di- cat, est hircocervus,fuit hircocervus,erit hircocer- vus, hoc indefinite et simpliciter dictum est. Sin vero aliquis addat, nunc est, vel heri fuit, vel cras erit,ad hoeipsum esse quod simpliciter dicitur,ad- dit tempus.Quaresecundum unam trium harum ex- positionum intelligendum est quod ait, si non esse vel non esse,addatur,vel simpliciter vel secundum tempus.Sed ei quod ante proposuit,quemadmoódum essetaliquoties quidemin anima intellectus sine ve- ro vel falso,post quasi consequens reddidit nomina ipsa per se verbaque esse simplicibus intellectibus -consimilia,ut homo vel album;ei vero quod ait,cui jam necesse sit alterum horum inesse, nihil interim reddidit,sed hoc eo supplevisse pultabitur,quod ait, sed nondum verum vel falsum est, si non esse vel non esse addatur: hec est enim intellectum qua- dam compositio,cui jam necesseest alterum horum inesse, qua in oratione vel esse vel non esse addi- tur. Quocirca.quoniam de nomine verboque propo- suit, et quam breviter potuit vocum, litterarum,in- tellectuum, rerumque consequentias altissima ra- tione monstravit,ad id quod primum proposuit di- cens: Primum oportet constituere, quid sit nomea et quid verbum, ad hec inquam qua promiserat diffinire revertitur. Nomen vero diffiniens, ita sub- jecit. DE NOMINE. Nomen igüur esi vox significativa, ad. placitum, sine lempore, cujusnulla pars est significativa sepa- . rata.In nomine enim quod est equiferus, ferus per se nihil significat quemadmodum in. oratione quz est equus ferus. Omnis diffinitio generis constitutione formatur, differentiarum vero compositione perficitur.Nam si ad propositum genus differentias colligamus, easque ad unamquam difünire volumus speciemaptemus, usque dum uni tantum speciei collectio illa conve- nist,nihi! est quod ultraad faciendam diffinitionem desideretur,ut ipsum hominem si quis diífiniat ge- neri ejus quod est animal, duas necesse est diffe- rentias jungat, rationale scilicet atque mortale,fa- ciatque hujusmodi ordine, animal rationale mor- tale; quae diffinitio, si ad hominem referatur, plena est rationis aubstantieque descriptio. Volens ergo Aristoteles dif(inire quid esset nomen,prius ejus ge- nus sumpsit, dicens nomen vocem esse,idcirco sci- licet ut hoc quod dicimus nomen ab aliis que non voces, sed tantum soni, separaret. Distat enim Sonus à voce,sonus enim est percussio aeris sensi- egrediens,quea arterie vocantur quia aliqua lingua impressione formatur, Et vox quidem nisi animan- tiur: non est, sonus vero aliquoties inanimatorum quoque corporum conflictatione. perficitur. Quare quia nomen vocem esse monstravit,abaliis qua vo- ces non sunt, sed tantum soni,hanc orationis par- tem separavit atquedistribuit,et vocem quidem no- minis velut. genus sumpsit. Habet namque aliud quiddam speciei loco differens a nomine quod est verbum ;habet quoque quasdam locutiones que ni- hil ulla ratione significent, ut sunt articulate vo- ces quarum ipsa significatio non potest inveniri,ut Scindapsus.Huic ergo generi. alias differentías rur- sus:apponit, quod nomen sicul vox a sonis aliis se- B ®avit, ita quoque he dilferentiee nomen ab aliis D speciebus sub voce positisdividant atquediscernant; quod enim addidit, nomen vocem esse significati- vam,ab his inquam vocibus nomen disgregavit que nihil omnino significant, ut sunt syllabe. Syllabe enim cum ex his totum nomen constet,adhuc ipse omnino nihilsignificant.Sunt quoque queedam voces litteris syllabisque composite, que nullam habent significationem, ut est blitiri. Ergo quoniam vide- bantur quidam voces esse qu: significatione care- rent, nomen quod vox est et alicujus designationis semper causa profertur,non aliter diffiniendum erat, nisi illud ante a non significantibus vocibus segre- garet.Itaque ait nomen esse vocem significativam ut vocem quidem ab aliis sonis,significatione vero a-- dita ab iis que sub voce sunt nihil designantia,se- gregaret. Sed hoc nondum ad totam diffinitionem valet ;neque solum nomen vox significativa est,sed sunt quedam voces quesignificant quidem,sed no- mina nonsunt, ut eaque a nobisin aliquibus affeeti- bus proferuntur,utcum quis gemitum edit,vel cum dolore concitusemittit clamorem.Illud enim doloris animi,illud corporis signum est, et cum siut voces et signilicent quamdam vel animi vel corporis pas- sionem,nullus tamen gemitum clamoremque dixerit nomen. Mutorum quoque animalium sunt qua- dam voces qua significent :ut canum latratus iras significat canum, alia vox àutem mollior qui- dam blandimenta designat, quare adjecta diffe- rentia. separandum erat nomen ab his omnibus qua voces quidem essent et significarent, sed no- minis vocabulo non tenerentur; igitur adjecit no- . men vocem esse significativam non simplieiter, sed secundum placitum. Secundum plaeitum vero est,quod seeundum quamdam positionem placitum- que ponentis aptatur;nullum enim nomen naturali- terconstitutum est,neque unquam sicut subjecta res à natura est,ita quoque a natura veniente vocabulo nuncupatur.Sed hominum genus quod et rationeet oratione vigeret,nomina posuit,eaque quibus libuit littoris syllabisque eonjungens singulis subjeetarum rerum substantiis dedit. Hoe autem illo. probatur, quod sel natura essent nomina eadem, apud omnes gentes essent,ut sensus, quoniam naturaliter sunt 421 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 422 iidem apud omnes sunt.Omnesenim gentes nonaliis A cum dico,hodie,vel cras,temporis nomina sunt,sed nisi solis oculis intuentur,audiunt auribus,naribus odorantur, ore accipiunt gustatus,tactu calidum vel frigidum, lene vel asperum judicant,atque hic hu- jusmodi sunt, ut apud omnes (ut dictum est)gentes eadem videantur;ipsa quoque quz sentiuntur,quo- niam constituta naturaliter sunt, non mutantur.Dul- cedo enim et amaritudo, album et nigrum,et qua- que alia sensibus quinque sentiuntur, eadem apud omnes sunt.Nequeenimquod Italisdulceest insen- su, idem Persis videtur amarum, nec quod album oculis apud nos apparet,apud Indos nigrum est,nisi forte aliqua sensus cgritudine permutetur ;sed hoc nihil attinet ad naturam. Igitur quoniam ista sunt naturaliter, apud omnes gentes eadem manent, Sic ergo et nomina si naturalia esse videntur, eedem B essent apud omnes gentes, neo ullam susaiperent mutationem.Nunc autem ipsum hominem alio voca. bulo Latini, alio Greci, diversis quoque vocabulis barbare gentes appellant,que in ponendis nomini. bus dissensio signum est non naturaliter, sed ad ponentium placitum voluntatemque rebus nomina fuisse composita,idem quoque monstrat quod sepe singulorum hominum permutata sunt vocabula. Quem enim nunc vocamus Platonem, Aristoteles antea vocabatur,et qui Theophrastus nunc dicitur, ante Aristotelem a suis parentibus Tirtamus appella- batur, in eadem quoque lingua quando plura voca- bula uni adduntur rei, monstralur rem illam non naturalibus,sed appositis nominibus nuncupari,si . enim naturalibus nomiaibusres quoque vocarentur, unam rem uno tantum nomine signaremus. Quid enim altinet,si naturalia sunt vocabula, unius rei plures esse nominum voces, que ad unam designa- tionem demonstrationemque concurrerent.Dicimus enim gladius,ensis,mucro,et hiectriaad unam sub- jectam substantiam concurrent. Ergo monstratum est nomina esse secundum placitum,id est secun- .dum ponendum ponentium placitum, ac si diceret nomen esse quidem et significativam,sed non natu- raliter significativam,sed secundum placitum vo- luntatemque ponentis, hoc scilicet dividens ab his vocibus qus naturaliter designarent, ut sunt he vel quas. nosin passionibus affectibusque prolo- quimur, vel quas edere amimalia muta conantur. Sed nondum supra. dicta differentia plenam no- minis formam diffinitionemqueconstituit. Est nam- que verbo commune cum nomine quod vox designa- liva et secundum placitumest,sed addita differentia quie est, sine tempore, nomen a verbo distinxit, nequeenim nomen ullum consignificat tempus; verbi namque est,cum aut passio significatur, autaetio, aliquam quoque secum trahere vim temporis, qua illud cum vel facere vel pali diciturproferatur.Cum enim dico Socrates,nullius est temporis;cum lego, vel legi, vel legam,tempore non carent.Addito ergo nomini quod sine tempore esse dicatur, nomen a verbo disjungitur.Sauenos nemo arbitretur opinari quod nullum nomen significet tempus. Sunt enim nomina quatempussignificationedemonstrent, velut * illud dicimus,quod cum eodem nomine tempus quo- que non consignificatur. Aliud est enimsignificare tempus,aliud consignificare. Verbum enim cum ali- quo proprio modo tempus quoque significat, utcum agentis vel patientis modum demonstrat, Nam sine lempore ipsa passio vel actio non profertur, unde non dicimus quod nomen nonsignificet tempus,sed quod nomen significatio temporis non sequatur.Re- stat autem una soladifferentia,que si superioribus adjuugatur, plenissima fere nomen diffinitione for- malitur, hz: autem est qua nomen ab oratione se- paratur. Inveniuntur enim quedam sine dubio ora- tiones qua cum voces sint et significative etsecun- dum placitum,quippe qua sunt nominibus colligate, tamen sunt sino tempore, ut cum dico Socrates et Plato,hec namque oratio,cum ex nominibus juncta sit,nomen quidem non est,vox veroest significativa secundum placitum et tempore vacat, ut igitur no- men ab hujusmodi oratione divideret,addidit hanc dilferentiam,qu:z est cujus nulla pars est significa- liva separata, Oratio enim quoniam verbisque nomi- nibusque conjungitur,verba vero vel nomina sigui- ficativa esse palam est, partes, quoque. orationissi- gnificare aliquid dubium non est.Nominis vero parg quoniam simplex est, nihil omnino significat ; sed cum omnis oratio omneque nomen et verbum ex subjectis intellectibus vim significandi sumat, est aliquoties ut unum nomen multos significet intelle - ctus.Quocirca erit quoque ut nonsimplex nomen sit, quod non unam tantum animi passionem intellectum- que designet.Nam cum dicosuburbanum,urbanum imaginationem signicandi tenet, sed ita ut a toto nomine separatum, cum ad ipsum refertur nomen, signilicet nihil,et ut in eo quod dicimus equiferus, ferus vult quidem aliquid significare, sed si a tota compositione separatur,nihil omnino designat in eo nomine scilicet in quo cumequi particula junctum equiferum consignificabat.Omnis namque heccom- positio unius intellectus designativa est,quarein ora- tione quidem ferus significat. Etenim equus ferus oratio duos retinet intellectus,in nomine vero nihil, quoniam hoc quod diciinusequiferus uniusintellec- tus designativuin est.Sed fortasse ferus cum ea parte quajunctumest,simul quidem consignificat,separa- tum vero nihil, hoc est ergo quod ait : Aiveronon quemadmodum in simplicibus nominibus, sic se habel etiam in. compositis. In. illis enim nullo modo pars significativa est.In his autem vult quidem, sed nihil significat separata,ut in eo quod est equiferus, ferus. Secundum placitum vero, quoniam naturaliter nomen nullum est, sed quando fit nota, nam designant et illilterati soni, ul ferarum, quorum nullus est no- men. Simplexenim nomen nec imaginationem aliquam partium significationis habet. Compositum verotales habet partes, ut quasi conentur quidem aliquid si- gnificare,sed consiguificent potius quam quidquam extrasignificent, Addito igitur nomini quod ejus par- A23 AN. MANL. SEV. BOETII A24 tes nihil separate significent, nomen ab oratione A latratus canum,dicitur tamen latratus, et leonis fre- disjunctum est.Postquam adjectionem que est,cujus nulla pars est significativa separata, quid in nominis definitione valeret,explicuit,hoc scilicetquo nomen ab oratione sejungeret; illud quoque disserit cur sit additum quod dictum est secundum placitum.Nam quoniam nulla nominum significatio naturaliterest, sed omne nomen positione designat,idcirco dictum est, secundum placitum. Quod enim placuit ei qui primus nomina indidit rebus,hoc illis vocabulis de- signatur. Age enim quis naturaliter nomina esse confirmet, quorum apud omnes gentes est tam di- versa varietas.Nec vero dicitur quod nulla vox natu- raliter aliquid designet,sed quod nomina non natu- raliter,sed positione significent.Alioqui habenthoc ferarum,mutorumque animalium soni, quorum vox p quidem significat aliquid,ut hinnitusequi consueti equi inquisitionem, latratus canum latrantium ira- cundiam monstrat,et alia hujusmodi.Sed cum voces mutorum animalium propria natura significent nullis tamen elementorum formulis conscribuntur.Nomen vero quanquam subjacet elementis, prius tamen quam ad aliquam subjects rei significationem po- natur,per se nihil designat, ut. cum dicimus scin- dapsus vel hereceddyn, hec per se nihil quidem- significant, sed si ad subjecta rei alicujus signi- ficationem ponantur ut dicatur vel homo scindap- sus,vel lapis hereceddyn,tunc h»c qua per se nihil significabant,positione et secundum ponentis quod- dam placitum designant. Ergo cum nomen signi- ficativum est, quando (ut ipse ait) fit nota, tunc autem fit nota cum secundum poneniis placitum C vocabulum quod naturaliternihil designabat ad sub- jecte rei significationem datur ; hoc est enim quod ait,fit nota;si enim naturaliter nomina signifi- carent,nunquam de his Aristoteles diceret, fit nota, tunc enim non fieret nota, sed esset ; ergo quo- niam nomina secundum placitum significativa sunt, ferarum vero illitterati soni secundum naturam, id- circo horum voces esse nomina non dicuntur.Univer- saliter autem dicimus;omnium vocum aliesunt que inscribi litteris possunt, alie que non possunt. Et rursus earum quainscribuntur vel minime;alie qui- dem significant,alie vero nihil. Amplius quoque omnium vocum,alie secundum placitum designant, alie vero naturaliter, Nomen ergo secunduni placi- tum est,positione enim factum est subjecte rei nota. Nihilenim nominum est quod naturaliter significet, non enim nomen informatsignificatio secundum na- turam, sed secundumjplacitum significatio. Nam et illiterati soni significant, ut sunt ferarum, quos ideo sonos vocavit, quoniam sunt muta quedam ani- malia que vocem omnino non habent, sed tantum sonitu quodam concrepant.Quidam enim pisces non voce,sed branciis sonant et(ut Porphyrius autumat) cicada per pectus sonitum mittit, quorum omnium nihil est nomen.Hoc autem dictumest non quod nul- ]um nomen sit harum vocum quas animalia profe- runt,sed quod his non velut nominibus utantur.Nam quamvis illitterata sit vox et natura significet, ut mitus, et tauri mugitus, heec sunt nomina ipsarum vocum que mutis animalibus proferuntur;sed non hoc dicimus quoniam eorum nihil est nomen, sed quoniam horum sonorum nihil tale est, ut nomen esse possit, id est ut secundum ea velut nominibus utentes fere sibi invicem colloquantur,habent enim significationem, sed (ut dictum est) naturalem.No- men autem secundum placitum est. Non homo vero non est nomen, at vero nec positum esi nomen, quo illud oporteat appel:are. Nam neque oratio, neque negalio est, sed. sit nomen. infinitum, quoniam similiter (n quolibet est, et quod est, et quod non est. Catonis autem vel Catoni,et qugcunque lalía sunt, non sunt nomina, sed casus nominis. Ratio au- tem ejus est in aliis quidem eadem, sed differt. Quo- niam cumest, vel fuit, vel erit, adjunctum, neque verum, neque falsum est, nomen vero semper, ut Ca- tonis est, vel non est, nondum enim aliquid. dicil ve- rum aut falsum. Superius omnia quecunque extra nomen essent predictis adjectionibus a nomine separavit ; nunc vero quoniam sunt quedam que sub diffinitione quidem nominis cadunt, videntur tamen a nomine discrepare, de his disserit, ut quid esse nomen in- tegre videatur expediat. Quod enim dicimus non homo, vel non equus, oratio quidem non est. Om- - nis enim oratio aut nominibus constat et verbis,aut solis duobus vel pluribus verbis, vel solis nomini- bus.In eo autem quod est non homo,unum tantum nomen est, quod dicitur homo, id autem quod est non, neque nomen est, neque verbum. Quare ne- que ex duobus verbis constat, aut. ex verbo et no- mine. Verbum enim in eo nullum est, quare id quod dicimus non homo, oratio non est. Jam vero nec verbum esse monstrare superfluum est,cum in verbis tempora semper reperiantur, in hoc vero nullum omnino quisquam tempus inveniat.Sed nec negatio est. Omnis enim negatio oratio est, non homo vero cum oratio non sit, nec negatio esse potest. Illud quoque, quod omnis negatio aut vera aut falsa est, non homo vero neque verum neque falsum est, sensus enim plenus non est, quare ne- gatio esse propter hoc quoque non dicitur. Nomen vero esse quis dicat, cum omne nomen sive pro- prium, sive appellativum sit, definite significet. Cum enim dico Cicero, unam personam, unamque substantiam nominavi, et cum dico homo,quod est - nomen appellativum,definitam substantiam signifi- cavi. Cum vero dico non homo, significo quidem quiddam,id quod homo non est, sed hoc infinitum est. Potest enim et ;canis significari; et equus, et lapis, et quodcunque homo non fuerit, et equaliter dicitur, et in eo quod est. et in eo quod non est. Si quis enim de Sylla qui non est, dicat non homo,si- gnificat quiddam quod in substantia atque in rerum natura non permanet. Si quis autem vel de lapide vel de ligno, vel dealiis que sunt rebus dicat non homo, idem tamen aliquid significabit, et semper 425 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE &DITIO SECUNDA. 426 preter id quod nominat hujusmodi vocabuli signifi- A mini omni diffinitione conjuncti. Magna est enim catio est.Sublato enim homine quidquid preter ho- minem est, hoc significat non homo, quod a no- mine plurimum differt; omne enim nomen (ut di- ctum est) definite id significat quod nominatur, et non similiter et de eo quod est, et de eo quod non est dicitur, sed hzc hujusmodi vox et designativa est, et ad placitum, et sine tempore, et (ut dictum est) partes ejus nihil extra designant.Quare dubia apud antiquos sententia tuit,utrum nomen hoc non dicerent, an hoe aliqua adjectione nominis diffini- tioni subjicerent. Et qui hoc a nomine separabant, ita nomen diffinitione claudebant dicentes nomen esse vocem designativam secundum placitum sine tempore cireumscripte significationis,cujus partes nihil extra designarent,ut quoniam non homo rem p circumseriptam non designaret,a nomine separetur. Alii vero non eodem modo,sed dicebant quidem id esse nomen, sed non simpliciter. Quadam namque adjectione sub nomine poni posseillud putabant hoc modo,ut sicut homo mortuus non dicitur simplici- ter homo,sed homo mortuus.Ita quoque et nomen hoe quod nihil definite significaret, non diceretur nomen simpliciter,sed nomen infinitum,cujus sen- tenti Aristoteles auctor est, qui se hoc rei voca- bulum autumat invenisse. Ait enim, at vero nec nomen est positum, quo illud oporteat appellare, dicens id quod dicimus non homo quo vocabulo de- beat appellari non novit antiquitas, et usque ad Aristotelem nullus noverat quid esset id quod non homo diceretur, sed hic huic sermoni vocabulum posuit dicens,sed sit nomen infinitum non simpli- citer nomen,quoniam nulla cireumscriptione signi- ficat,sed infinitum nomen, quoniam plura et in ea inlinite signifieat.Sed hoc non solum hujusmodi vo- cibus eontingit,ut simpliciter sub nomine poni non possint,sed sunt quedam alie que omnia quidem accidentia nominis habent, et definite significant, sed quadam alia diserepantia,nomina simpliciter dici non possunt,ut sunt obliqui casus,ut cum dicimus Catonis, Gatoni, Catonem, et czteros. Horum enim discrepantia est a nomine,quod nomen rectum jun- ctum cum est, vel non est, enuntiationem facit, ut si quis dieat, Socrates est, hoc verum vel falsum est. Si enim vivente Socrate diceretur, verum es- Sel, si vero mortuo, falsum esset, quare affirmatio est. Si quis autem dicat,Socrates non est, rursus fa- D cit negationem,et in ea quoque veritas vel falsitas invenitur.Ergo omne nomen rectum junctum cum est vel non est, enuntiationem conficit. Hi vero obliqui casus juncti cum est, vel cum non est, enuntiationem nulla ratione perficiunt. Enuntiatio namque est perfectus orationis intellectus in quem veritas aut falsitas cadit.Si quis ergo dicat,Catonis est,nondum est plena sententia ; quid enim sit Ca- tonis non dicitur, atque eodem modo, Catoni: est, vel Catonem est. In his ergo quoniam cum est vel - non est injuncta,enuntiationem non perficiunt, est ' . qüedam a nomine discrepantia,quanquam sint no- PATROL. LXIV. discrepantia quod rectum nomen cum est junctum, perfectam orationem facit, obliqui casus imperfe- ctam. Quod autem diclum est obliquos casus cum est verbo junctos orationem perfectam non facere, nondicimus quoniam cum nullo verbo obliqui casus junguntur ita,ut nihil indigentem perficiant oratio- nem.Cum enim dico, Socratem panitet,enuntiatio est,sed non cum omni verbo,sed tantum cum est vel non est, hi casus juncti perfectam orationem nulla ratione constituunt. Atque est hoc quod ait : Catonis autem vel;Catoni et quecunque talia sunt, non sunt nomina, sed casus nominis. Unde etiam discrepare videntur,hac enim nomina non vocantur. Illa enim rectius dieunturnomina quas prima posita sunt; id est que» aliquid monstrant.Genitivus enim casus non aliquid, sed alicujus, et dativus alicui, et caeteri eodem modo.Rectus vero qui est primus rem monstrat,ut si quis dicat Socrates, atque ideo hic nom:nativusdicitur,quod nominis quodammodo solus teneat vim, nomenque sit, et verisimile est eum qui primus nomina rebus imposuit ita dixisse, vocetur hic homo,et rursus vocetur hic lapis. Pos- teriore vero usu factum est, ut in alios casus primi- tus positum nomen derivaretur.Illud quoque majus est quod omnis casus nominis alicujus casus est. Ergo nisi sit nomen,cujus casus sit,casus nominis dietirecte non potest. Casusautem omnisinflexioest. Sed genitivus, et dativus, et caeteri nominatavi in- flexionessunt,quare nominativi casuserunt,sed om- niscasus quisecundum nomen est, nominis casus est. Nomen igitur nominativus est.Aliud vero est casus alicujus quamestidipsum cujus casus est,casus igi- tur nomiiis;aomen non est.Quod vero adjecit,ratio vero ejus est in aliis quidem eadem,hoc inquit. Ra- tioet definitio obliqui casus et nominiseadem in om- nibus aliis est, nam et voces sunt et significative, et secundum placitum, et sine tempore,et cireum- scripte designant.Sed (ut ipse ait) differt quoniam cum est,vel fuit,vel erit, adjunctum, neque verum neque falsum est.Quod a recto nomine sine ulla du- bitatione perficitur,utcum est vel fuit, veleritadjun- ctum verum falsumve conficiat,quod designavit per hoe quod ait. Nomen verosempersubaudiendum est, scilicet, facit verum falsumve, cum est vel fuit vel erit adjuncfum,eorumque ponit exempla.Catonis est, vel non est, in his enim (ut ipse ait) neque verum aliquid dicitur,neque falsum,quare integranominis diffinitio est hujusmodi.Nomen est vox designativa, secundum placitum, sine tempore, circumscripta significationis, cujus partes extra nihil designant, et cum est, vel erit, vel fuit adjunctum, nullius in- digentis orationis perfieiens intellectum enuntiatio- nemque constituens ; quoniam igitur de nomine ex- peditum est, ad diffinitionem verbi veniamus, DE VERBO. Verbum autem est quod consign?ficat tempus cujus pars nihil extra significat,el est semper eorum quz de allero pra&dicantur, nota.Dico autem quoniam consi- 14 A21 gnificat tempus, autem verbum, consignificat. enim nunc e5se. Et esse semper eorum qua de altero dicuntur,nota, uL eorum qua de subjecto vel in subjecto sunt. Verbi quidem integra diffinitio est hujusmodi. Verbum est vox significativa secundum placitum, qu: consignificat tempus,cujus nulla pars extra de- signativaest.Sed quoniam commune est illi cum no- mineessevocem etsignificativam,et secundum placi- tum idcirco illa reticuit.Ab his autem que proprie suni verbi inchoavit. Verbi autem proprium est,quo a diffinitionenominis segregatur,quod consignificat tempus. Omne enim verbum consignificationem temporis retinet, non significationem. Nomen enim significat tempus. Verbum autem cura principaliter actus passionesque significet, cum ipsis actibus et passionibus temporis quoque vim trahit, ut in eo quod dieolego,actionem quidem quamdam principa- liter monstrat.Hoc verbum,sed cum ea ipsa agendi significatione presens quoquetempus adducit,atque ideo non ait verbum significare tempus,sed consi- gnificare.Nequeenim principaliter verbum significat tempus (hoc enim nominis est), sed cum aliis que principaliter significat,vim quoquetem poris inducit et inserit.Ergo cum nomen et verbum voces signifi- caliva sint, eb secundum placitum, additum verbo quod consignificat tempus;a nomine segregatur,ut enim sepe dictum est,nomen significare tempus po- terit, verbum vero consignificare, el sicut in diffi- nitione nominis addidit,nihil omnino partes separa- ratas atota compositionenominis designare,propter orationes qu& nominibus essent com positz, ut est Plaio et Socrates, ita quoque in verbo addidit, nihil extra verbi partes significare,propter eas orationes quas verba componunt,ut est ambulare et currere, hac enim oratio ex verbis est composita, et singula verba et in ipsa oratione et preter eam perse ipsa significant. In verbo vero nullo modo, et sicut in nomine pars nominis nihil designat separata,ita in vero pars verbi nihil separata designat. Dicit autem esse verbum semper eorum qu de altero prediean- tur notam, quod hujusmodi est ac si diceret nihil aliud nisi accidentia;verba significare. Omne enim verbum aliquod accidens designat ; cum enim dico cursus,ipsum quidem est accidens,sed non ita di- citur uL id alicui inesse vel noninesse dicatur.Si au- tem dixero currit, tunc ipsum accidens in alicujus actione proponens, alicui inesse significo, et quo- niam quod dicimus currit, preter aliquod subjectum esse non potest (neque enim dioi potest praeter cum qui currit) ; idcirco dictum est omne verbum eorum esse qu:e de altero priedicantur significativum, ut verbum quod est currittale significat quiddam quod de altero pradiceturjid est de currente ; his igitur expeditis quod ait verbum consignifcare tempus, exemplis aperuit.Ait enim, dico autem quoniam con- significat tempus,ut cursus quidem est nomen ,cur- rit vero verbum;consignificat enim nunc esse. Ex- peditissime quod verbum distaret a nomine,verbi et AN. MANL. SEV. BOETII ut cursus quidem nomen est ; currit A nominis G A28 interpositione monstravit;etenim quoniam cursus accidens est,et nominatum est,ita ut sit no- men,non consignificat tempus.Currit vero,id estac- cidens in verbo positum praissens tempus designat,et hoc verbum distare videtura nomine quod illud con- significattempus,illud vero preter omnem consigni- ficationem temporis predicatur. Sed postquam ver- bum consignificare tempus ostendit, id, quod supra jam dixerat, verbum semper de altero przedicari,nunc memoriter quemadmodum predicatur ostendit. Ait enim; Et semper est eorum qua de altero dicuntur nota, ut eorum quae de subjecto vel in subjecto.lHoe scilicet dicens,ita verbum signi(icat aliquid,utid quod significat de altero predicetur, sedita ul accidens, ómnenamque accidensetin subjectoest,etde sub- jectasubstantiasibi praedicatur.Namcumdico currit, id de homine;siita contingit,predico scilicet de sub- jecto,etipsecursusin homine est. Unde verbum eurrit inflexum estergo quod dicitsemper eorum esse notam verbum qu de altero predicentur, hoc monstrat: Verbum accidentia semper significare, quoniam ait, easres verbi significatione monstrari qu:e velin sub- jecto esset, vel de subjecto dicerentur,vel certe ut sit alius intellectus,quoniam solet indifferenter uti de subjecto aliquid predicari,tanquam si dicat in sub- jecto esse,et sepe cum dicit de subjecto aliquid prze- dicari, in subjecto esse significat, cum vellet os- tendere accidentium significationem contineri ver- bis,aitea semper designari verbis que desubjecto es- sent.Sed quoniam hoe videbatur obscurius, patefecit addito vel in subjecto, ut quid esset de quo supra dixerat de subjecto, exponeret cum addidit vel in subjecto,tanquam enim si ila dixisset: Verbum qui- dem semper eorum nota est, quz de altero pradi- cantur ut de subjecto ; sed ne hoc fortasse cuipiam videatur obscurius,hoc dico esse de subjecto,quod est esse in subjecto. Vel meliór hac expositio est, si similiter dixisseeum arbitremur,tanquam si diceret: omne verbum significat quidem accidens,sed ita ut id quodsignificataut particulare sitautuniversale,ut id quoaitdesubjecto, ad universalitatem referamus, - quod in subjecto, ad solam particularitatem. Cum enim dico movetur, verbum quidem est et accidens, sed universale. Motus enim plures species habet, ut cursus sub motu ponitur.Ergo cursus sidiffiniendus est, motum de cursu praedicamus. Quocirca motus D genus quoddam est cursus, atque ideo motus de cursu ut de subjecto predicabitur,cursus vero ipse, quoniam species alias non habet,insubjecto tantum est, id estin currente. Motus autem quanquam et ipse sit in subjecto,tamen de subjecto praedicatur. Ideo dicit,eorum esse notam verbum qua dealtero . predicentur,atque addit,ut eorum que de subjecto velin subjecto. Hoc dicit accidentium quidem vim verba significant, sed talium qua aut universalia sint,aut particularia, ut cum dico moveor, univer- sale quiddam est,et de subjecto dicitur,ut de cursu. Cum vero dico curro, particulare est,et quoniam de subjecto non dicitur,in subjecto solum est. Non currit autem, et non laborat, verbum non dico, 429 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. A30 consignificat enim lempus, et semper de aliquo est. A est,propriamque retinens sententiam hujus verbi si- Differentize autem huic non est positum nomen, sed fi infinstum verbum. uoniam similiter An quolibet est, et quod esl, et quod non est. Similiter autem curret, et currebat non est. verbum, sed. casus verbi, differunt autem a verbo : Quoniam hoc quidem praesens tempus consignificat,itla vero quae circa sunt. Quomadmodum dixitin nomine,nonhomo nomen non est, idcirco quod multis aliis conveniret, que homines non essent,quoniamque de homine id quod dicerat auferret,nihilque definitum in eadem predi- catione relinqueret,quod enim non homo est, potest esse et centaurus, potest esse et equus,et alia que vel sunt vel non sunt, atque ideo infinitum nomen vocatum est, ita quoque etiam in verbo, quod est non currit,vel non laborat,infinitum quoque ipsum B est, quoniam non solum de eo quod est, verum est, " sed etiam de eo quod non est predicari potest. Pos- sum namque dicere,homo non currit,et id quod aio non currit, vel non laborat, deea reque est pre- dico,id est de homine. Possum rursus dicere, Sylla non eurrit, sed Sylla non est, ergo hoc quod dico non currit, et de ea re que est valet, et de ea que nihil est, predicari.Sed forte aliquis hoc quoque in verbis esse finitis contendat.Possum namque dicere. equus currit, hyppocentauruscurrit, etdeeare sci- licet quest, et de ea qua non est. Et quod comple- ctiturde futuro ac preterito dixit quod futurum qui- dem ante presens tempus est, preteritum vero retro relinquitur,et novo admirabilique sermone usus est, quod aitcomplectitur,sed nos id quantum Latinitas passa est, transferre diu multumquelaborantes, hoo solo potuimus, Greca vero oratione luculentius di- ctum est.Ita enim se habet«à 95 «àv mipit.Quod qui Greca lingue perius est, quantum melius Greca oratione sonet, agnoscit. Ipsa itaque secundum se dicta verba, nomina. sunt, el significanl aliquid. Constituit enim qui dicit, intel- - lectum, et qui audit, quiescit, sed s est, vel non est, nondum significat,neque enim signum est rei esse vel non esse,nec si ipsum est purum dixeris.Ipsum enim mihil est,consignificat autem quamdam compositionem, quam sine composilis non est intelligere. Hoc in loco in Porphyrius deStoicorum dialectica, aliarumque scholarum multa permiscet, et in aliis '" quoque hujus libri partibus,id estin expositionibus idem facit, quod interdum nobis est negligendum. S:pe enim superflua explanatione magis obscuritas comparatur.Nuncautem Aristotelis hujusmodi sen- ientia est, Verba, inquit, ipsa secundum se dicta nomina suni, non secundum id quod omnis pars orationis communiter nomen vocatur,ut dicimusno: mina rerum,sed quod omne verbum per se dictum, neque addito de. quo praedicatur tale est,ut nomini sit affine. Nam si dicam Socrates ambulat, id quod - dixi ambulat, totum | pertinet ad Socratem. Nulla -jpsius intelligentia propria.At vero cum dico solum ambulat,ita quidem dixi, tanquam si alicui insit, id est tanquam si quilibet ambulet,sed tamen perse D gnificatio, unde fit ut apud Grecos quoque cum ar- ticularibus prepositivis sola verba dicta proferan- tur,utest, «à mepvmaeiv, xo0 mepumately, tip mepuma- seiv. Quod si verba cum nominibus conjungatur in oralione Graca,articularia prepositiva addi non pos- sunt,nisi sola dicta sint. Quoniam significant rem, etitaut quamvisea significent que alicuiinsint, ta- men quod secundum se, et per suam essentiam di- cantur,ideirco sunt nomina,et quod Aristoteles ait : Ipsa quidem secundum se dicta verba nominasunt, tale est ac si diceret, ipsa quidem sola neque cum aliis juncta verba,nomina sunt.Cujus rei hoc argu- mentum reddit. Constituit enim ,inquit,qui dicit in- tellectum,et qui audit quiescit, hoc autem tale est. Omne nomen auditum, quoniam per syllabas pro- grediens aliquantulum temporis spatium decerpit inipsa progressionetemporis qua dicitur nomen, au- dientis quoque animus progreditur, utcum dicoim- perterritus sicut per syllabas im, et per, et ter, et ccteras progreditur nomen, ita quoque animus au- dientis per easdem syllabas vadit. Sed ubi quis ex- pleverit nomen et dixeritimperterritus, sicut nomen syllabarum progressione finitum consistit, ita quo- que audientis animus conquiescit.Nam cum totum nomen audit,totam significationem capit,et animus audientis, qui dicentis syllabas sequebatur, volens quod ille diceret intelligere, cum | significationem cceperit, consistit, et ejus animus perfecto demum nomine constituitur, hocest enim quod ait : Consti- iuit enim qui dicit intellectum,et qui audit quiescit. Etenim is qui loquitur postquam totum sermo- nem dixeri* audientis animum constituit. (Non est enim quo progrediatur intelligentia)ipsoque nomine terminato,animusauditoris qui progrediebatur,ex- plicatione nominis constituitur,et quiescit,et ultra ad intelligentiam, quippe expedita significatione nominis, non procedit, sed hoe verbo nominique commune est,sed si verbum solum dicatur. Namque si cum nomine conjungatur,nondum audientis con- stituitur intellectus. Est enim quo ultra progredi animus audientis possit. Quod cum dico, Socrates ambulat, hie ambulat non per se intelligitur, sed ad Socratem refertur, et in tota oratione consistit intellectus, non in solo sermone ; at vero. si solum dictum sit, ita in significatione consistit, quemad- modum in nomine. Recte igitur dictum est ipsa se- cundum se dicta verba nomina esse,quoniam con- stituit is qui dicit intellectum,et qui audit quiescit. Vel certe erit melior expositio si ita dicamus verba ipsa secundum se dicta nomina esse, idcirco quo- niam cujusdam, rei habeant significationem,neque enim si talis rei significationem retinet verbum,qua semper aut in altero sit, aut de altero predieetur, idcirco jam nihil omnino significat, neo si significat aliquid quod preter subjectum esse non possit,id- circo jam etiamillud significat quod subjectum est, ut cum dico sapit,non idcirco nihil significat, quo- niam hoc ipsum sapit, sine eo quod' sapere potest, A31 AN. MANL. SEV. BOETII 432, esse non possit, nec rursus cum dico sapit, illum A tas non videtur existere, quoeirca preter aliquam ipsum quod sapit in altero esse, sed illud quod dico sapit, nomen est cujusdam rei, que semper sil in altero et de altero priedicetur, unde fit ut intellectus quoque sit. Nam qui audit sapit,licet per se con- stantem rem non audiat (in altero namque semper est) et in quo sit dictum non est, tamen intelligit quiddam et ipsius verbi significatione nititur, et in ea constituit intellectum et quiescit,utad intelligen- tiam nihil ultra querat omnino sicut fit in nomine. Quemadmodum enim nomen cujusdam rei significa- iio propria est per se constantis,:ta quoque verbum significatio rei est non per se subsistentis,sed afte- rius subjecto,et quodammodo fundamento nitentis. Est hic quaestio,non enim verum videri potest,quod ait ; constituit enim quod dicit intellectum,et quod audit quiescit.Nam neque qui dicit constituitintel- lectum,neque quod audit quiescit ; deest enim quid- dam sermoni vel nomini, ut si quis dicat Socrates, mox audientisanimus requirit quid Socrates, facitne aliquid an patitur? et nondum audientis intellectus est quietus,cum horum aliquid requirit,et in verbo idem est,cum dico legit,quis legat animusaudientis requirit. Nondum ergo qui dicit constituil intellec- tum,ne qui audit quiescit. Sed ad hoc Aristote- lem retulisse putandum est, queniam quilibet au- diens cum significativam vocem ocperit animo,ejus intelligentia nititur, ut cum quis audithomo, quid si hoc ipsum quod accipit mente comprehendit,con- slituitque animoaudisse animal rationale mortale; Si quis vero hujusmodi vocem coeperit, que nihil omnino designet, animus ejus nulla significatione neque intelligentia roboratur errat,ac vertitur, nec ullis designationis finibus conquiescit,quareAristo- telis recta sententia est,et verba secundum se dicta esse nomina, et dicentem constituere intellectum, audientemque quiescere,sed hujusmodi questio ab Aspasio proposita est et ab eodem resoluta. Post- quam igitur Aristoteles secundum se dicta verba nomina esse constituit,inquit,sed si est vel non est nondum significant,quod hujusmodi est ac si dice- ret : Signifieatur quidem quiddam a verbis, veiut à nominibus,sed nullatamen inde negatio affirmatiove perficitur.Cum enim dico sapit,est quidem quaedam significatio, sed nihil aut esse aut non esse demon- strat, id est neque affirmativum aliquid, neque ne- gativum est; nam si affirmatio et negatio in intellec- tuum compositionibus invenitur, utsuprajam docuit neque sola nomina dicta neque verba aut affirmatio- nem, aut ullam facient negationem. Pluribus enim modis docuit Aristoteles alias non in rebus, sed in intellectibus veritatem falsitatemque esse constitu- tam, quoniam siin rebus veritas falsitasve es- set, una res gola aut affirmatio esset, aut quce ei contraria est, negatio. Nunc vero quoniam in- tellectibus functis, veritas et falsitas ponitur, ora- iio quoque opinionis atque intellectus passionum- que anime interpres est Quare sine composi- tione intellectuum, verborumque veritas et falsi- D compositionem nulla affirmatio vel negatio est. Verbaigitur perse dictasignificant quidem quiddam, et sunt rei nomina, sed nondum ita significant, ut vel esse vel non esse aliquid constituant, id est ut affirmationem faciant aut negationem.Nam sicutin nominis partibus aut verbi,partes ipsc nibil signi- ficant, omnes vero designant simul, ita quoque in alfirmationibusautnegationibus, partes quidem si- gnificant, tote vero conjuncti verum falsumve de- signant, ut cum dico Socrates philosophus est, So- crates philosophus non est,sigillatim posite partes propria significatione nituntur, sed nihil verum falsumve significant, omnes vero simul junctze, ut est Socrates philosophus est, veritatem faciunt, vel quod est huie contrarium, falsitatem. Quare cum verba secundum sedicla nomina sint, et significent aliquid,et partes quedam ejus compositionis sunt, qui verum falsumve faciant, non tamen ipsa in propria significatione vel esse,quod est affirmatio- nis, vel non esse, quod est, negationis, designant. Nisi enim cuiinsit verbum illud fuerit additum,non fit enuntiatio, ut cum dico sapit, nisi qui sapiat, dicam, propositio non est. Quod autem addidit, neqne enim signum est rei esse vel non esse, tale quiddam est esse, quod verbum est, vel non esse, quod infinitum verbum est, indicat,non est signum rei, id est nihil per se significat. Esse enim nisi in- aliqua compositione non ponitur. Vel certe omne verbum dictum per se significat quidem aliquid,sed si est vel non est, nondum signilicat.Non enim cum aliquid dictum fuerit,idcirco aut esse aut non esse significat. Atque hoc est quod ait: Neque enim signum est rei esse vel non esse, elenim quam rem verbum designat, esse ejus vel non esse non est. signum ipsum verbum, quod de illa re dicitur, ac si sic diceret ; Neque enim signum estverbum quod dicitur,rei esse vel non esse, hoc est de qua dicitur re, ut id quod dico, rei esse vel non esse, tale sit, tanquam si dicam, rem ipsam significare esse vel non ess?, atque hic est melior intellectus, ut non sit signum verbum ejus rei de qua dicitur esse vel non esse subsistendi, scilicet vel non subsistendi, quod illud quidem affirmationis est, illud vero ne-- gationis ut sit talis sensus,neque enim quod dicitur verbum signum est subsistendi rem vel non subsi- stendi. Sed quod addidit, Nec si hoc ipsum. est, purum dixeris,vel si ita dicamus,Nec si hoc ipsum ens,purum dixeris. Alexander quidem dicit est vel ens quivocum esse. Omnia enim predicamenta, que nulli communi generi subduntur, equivoca sunt, et de omnibus esse predicatur. Substantia enim est, et qualitas est, et cetera, Ergo nunc hic dicere videturipsumens velest,unde essetraductum est, per se nihil designat. Omne enim zquivocum perse positum nihil designat; nisi enim ad res quasque pro voluntate significantis aptetur, ipsum per se ideo nullorum designativum est,quod multa significat. Porphyrius vero aliam protulit expositio- 433 IN LIBRUM DE (NTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 434 nem,qui hujusmodi est. Sermo hic,quem dicimus A sine compositis vero quod significet, non est intelli- est,nullam persesubstantiam monstrat,sed semper aliquam conjunctionem vel earum rerum qua sunt, si simpliciter apponatur,velalterius secundum par- ticipationem : nam cum dico,Socrates est, hoc quod dico Socrates aliquid eorum est qu: sunt, et in re- bus iis que sunt Socratem jungo ; sim vero dicam, Socrates philosophus est,hic,inquam, Socrates phi- losophia participat. Rursus hic quoque Socratem philesophiamque conjungo, ergo hoc quod dico est, vim conjunctionis cujusdam obtinet, non rei, quod 8i propositionem aliquam copulationemque promittit solum dictum nihil omnino significat, atque hoc est quod ait,nec si hoc ipsum est, purum dixeris,id est solum,non modo neque veritatem neque falsitatem designat, sed omnino nihil est,et quod secutus est planum fecit,significat, inquit, quamdam composi- lionem quam sine compositis non est intelligere. Nam si est verbum compositionis conjunctionisque cujusdam vim et proprium obtinet locum,purum et sineconjunctione predicatum nihil significat, sed eam ipsam compositionem,quam designat cum fuerit conjunctum,ea qus componuntur,significare potest, B gere. Vel certe ita intelligendum est quod ait,ipsum quidem nihil est non, quoniam nihil significet,sed quoniam nihil verum falsumve demonstret,si purum dictum sit; cum enim conjungitur, tunc fit enun- tiatio. Simpliciter enim dicto verbo nulla veri vel falsi significatio fit, et sensus quidem totus hujus- modi es!,ipsa verba quidem per sedictanomina sunt, nam et qui dicit intellectum constituit, et qui audit quiescit, sed quanquam significent aliquid verba, nondum tamen affirmationem negationemve signifi- cant. Nam quamvis rem designent, nondum tamen subsistendi ejus rei signum est,nec si hoc ipsum est velens dixerimus, aliquid ex eo verum vel falsum poterit invenire. Ipsum enim quanquam significet aliquid,nondum tamen verum vel falsum est, eed in compositione fit enuntiatio,et in ea veritas vel falsi- tas nascitur ;quam veritatem falsitatemque sine his qua componuntur,conjungunturque intelligere im- possibile est, et de verbo quidem et nomine suffi- cienter dictum est. Secundo vero volumine de ora- tione est considerandum. LIBER SECUNDUS. In quantum laborhumanum genus exoolit et bea- lissimis ingenii fructibus complet, si in tantum cura exercende mentis insisteret, non tam raris homines virtutibus uterentur, sed ubi desidia de- mittit animos, continuo feralibus seminariis,animi uber horrescit. Nec hoe cognitione laboris evenire concesserim, sed potiusignorantia ; quisenim labo- randi peritus unquam a labore discessit ? Quare C - intendenda vis mentis est,verumque est amitti ante. mum,si remittitur. Mihi autem si potentior divini- tatis annuerit favor,haoc fixa sententia est, ut quan- quam fuerint preclara ingenia, quorum labor ac studium multa de his qu: nunc quoque tractamus Latine lingue contulerit, non tamen quemdam quodammodo ordinem filumque disponendo disci- plinarum gradus ediderunt. Ego omne Aristotelis opus quodcunque in manus venerit, in Romanum stylum vertens, eorum omnium commenta Latina oratione perscribam,utsiquid exlogice artis sub- lilitate, et ex moralis gravitate peritize, et ex natu- ralis acumine veritatis &b Aristotele conscriptum est, id omne ordinatum transferam,atque id quo- dam lumine commentationis illustrem, omnesque Platonis dialogos vertendo, vel etiam commentando in Latinam redigam formam.His peractis non equi- dem contempserim Aristotelis Platonisque senten- tias, in unam quodammodo revocare concordiam, etin his eos non ut plerisque dissentire in omnibus, sed in plerisque que sunt in philosophia maxime consentire demonstrem,hacsi vita otiumque super- erit,cum multa operis hujus utilitate,nec non etiam laude contenderim, qua in re faveant oportet, quos nuilla eoquitinvidia. Sed nunc ad proposita reverta- mur. Aristoteles namque inchoans librum, prius nomen diffiniendum esse proposuit ; post verbuin hinc negationem, post hanc affirmationem, conse- quenter enuntiationem orationem vero postremam. Sed nunc cum de nomine et verbo dixerit, converso ordiae, quod ultimum proposuit, nunc exsequitur primum, de oratione namque disputat, quam pos- tremam in operis dispositione proposuit, ait enim : DE ORATIONE. Oralo autem est voa significativa, cujus partium aliquid significativum est separatum uL dictio,non ut affirmatio vel negatio.Dico autem, ut homo significat aliquid,sed non quoniam est aut non est,sed erit affir- matio vel negatio, si aliquid addatur, sed non una hominis syllaba, nec enim in hoc quidem quod est sorez,rex significat,sed voz est nunc sola. In dupli- cibus vero significat quidem aliquid, sed non secun- dum se, quemadmodum diclum est. Videtur Aristoteles illas quoque voces orationes putare, quecunque vel ex nominibus vel ex verbis constent, non tantum quz integrum colligant intel- lectum, ut sunt Socrates et Plato, et ambulare et di- cere; hiecenim quanquam pleni intellectus non sint, verbis tamen et nominibus componuntur. Ait enim orationem esse vocem $ignificativam, cujus partes significarentaliquid separatim, significarent, inquit non consignificarent, utin nomine et verbo. Docet autemilla quoqueres, eum etiamimperfectas, com- positas tamen ex nominibus ac verbis voces, orationes dicere, quod ait cum de nomine loqueretur, in eo quod est equiferus nihil significare ferus, quemac- modum in oratione qua est equus ferus, namque equus ferus vox composita ex nominibusest,sed sen- tentiam non habet plenarm,etille ait, quemadmodum in oratione qua est equus ferus. Nam si secundum 435 ÀN. MANL. SEV. BOETII 436 Aristotelem equus ferus est oratio, curnonalie quo- A beat partes.Neque enim fieri potesl ut prima dicatur que qui nominibus verbisque constent, quanquam sint imperfecte sententie, tamen orationes esse vi- deantur,cum przsertim orationem ipse ita definiat; Oratio est vox significativa, cujus partium aliquid significativum est separatum. In his ergo vocibus qua verbis et nominibus componuntur,partes extra significant, et non consignificant. Nam si nomen et verbum significativum est separatuu, in his vero vocibus qué verbis et nominibus componuntur, partes extra significant, non consignificant, etiam voces imperfecte nominibus et verbis composite orationes sunt, Nam si nomen omne et verbum si- gnificativum est,he autem voces, id est orationes nominibus componuntur et verbis, dubium non est in his vocibus, que ex nominibus et verbis con- junctz sunt,partes per se significare; quod si hoc est,et vox cujus partium aliquid separatum, etiam per se significat, licet sit imperfecte sententie, ta- men orationem esse manifestum est. Sed quod ad- didit orationis partes significare, ut dictionem,non ut affirmationem vel negationem. Alexander ita dictum esse arbitratur.Sunt enim, inquit,alice qui- dem simplices orationes,qua solis verbis et nomi- nibus conjunguntur, alit vero composite quarum partesin unum corpus junctz jam faciunt orationes, et simplices quidem orationes,partes habent easex quibus componuntur, verba et nomina, ut est : 80- crates ambulat.Compositze autem aliquoties quidem tantum orationes,aliquoties vero etiam affirmatio- nes,ut cum dico Socrates ambulat,et Plato loquitur, utrzeque sunt affirmationes, vel cum dico : Aio te JEacida Romanos vincere posse,ex orationibus non ex affirmationibus componitur talisoratio.Priorautem simplicitas est, posterior vero compositio.In quibus estautem prius vel posterius aliquid,illud sinedubio difüniendum est priori loco, quod natura quoque procedit.Ita ergo quoniam prior simplex oratio est, posterior vero composita, prius simplicem orationem diffinitione constituit dicens,cujus partessignificant ut dictio,non ut affirmatio,dictionem simplicis no- minisautverbinucupationem ponens.In simplicibus enim orationibus hujusmodi partes sunt.In compo- sitis vero aliquoties vero affimationes tantum, ali- quoties veroaffirmationes, utsupra monstravimus ; addit quoque illud.Omnem,inquit,difünitionem vel coniraetiorem esse diffinita specie,vel excedere non oportet:quod si Aristoteles ita constituisset diffinitio- nem, ut significare partes orationis diceret ut ora- tiones, ac non ut dictiones, simplices orationes ab hae diffinitione secluderet.Orationum namque sirm- plieium partes, non ut orationes, sed ut simplicia verba nominaque eignifieant, Nàm $i omnis oratio oraliones habebit in partibus, rursus ipse partes qui sunt orationes,aliisorationibus conjungerentur et rureus partium partes,que eedem quoque ora- tiones sunt,alias orationes habebunt in partibus.Ac si quis hoc intelligentia sumpserit,ad infinitum pro- cedet, nec ulla erit prima oratio que simplices ha- G D oratio qua alias orationes habetin partibus ;partes enim priores sunt propria compositioae ; quod siin infinitum ducatur intelligentia, nulla prima oratio reperitur, et cum nulla sit oratio prima, nec ulla postrema est.Quocirca interrempta prima atque po- strema,omnis quoque interimitur, etnulla omnino erit oratio ; quare non recta fuisset diffinitio, si ita dixisset : Oratio est vox significativa, cujus partes aliquid extra significant, ut orationes. At vero, in- quit Alexander, nec si quedam orationes in parti- bus continent,idcirco jam necesse est ipsarum ora- tionum pártes affirmationes esse, ut cum dico : Desine meque tuis incendere teque querelis.Est er- go hujus orationis pars una.Desine meque tuis in- cendere,teque qüerelis,alia.Neutra harum affirmatio est, quanquam videatur esse oratio. Quocirca nec illa fuisset recta diffinitio, si ila dixisset. Oratio est vox significativa cujus partes extra aliquid signifi- cánt, ut affirmatio.Hujusmodi enim orationes cum sintejüs partes exorationibusjuncte, nontamen af- firmationibus totum ipsiuscorpus orationis efficitur. Sed quoniam in omni oratione verba sunt etnomina, que simplices suntdictiones,non autemin omnibus orationibus, aut affirmationes aut orationes partes sunt, quod commune erat;id in definitione consti- tuit,tanquam si ita diceret : Oratio est vox significa- tiva secundum placitum, cujus partes aliquid extra significant,ex necessitate quidem utdictio,non tamen semper, ut affirmatio,aut oratio. Neque enim potest fieri, ut inveniatur oratio, cujus partes non ita ali- quid extra significent ex necessitate, ut nomen aut verbum eum inveniri possit, ut itu extra significent orationis partes, uLtamen oratione autaffirmationes non sint. Quare si ita dixisset. Oratio est vox signi- ficativa, cujus partes aliquid extra significant, ut afirmatio, illas orationes hac diffinitione non cir- currscripsisset,quarum partes quidem orationessunt sed non affirmationes,ut ille versus est quem supra jam posui. Sin vero sic dixisset: Oratio est vox si- gnifleativa, cujus partes extra significant aliquid ut oratio,illasoraliones in diffinitionesreliquisset,qua- rum partessimplices sunt, utest, Socrates ambulat. - Sed cum dicit orationis partes ita significare ut dictiones,non omnino ut affirmationes,et simplices et compositas,hae diffinitione conclusit. Simplices quidemideirco quod quelibet sim plex parvissimaque . oratio nomine et verbo conjungitur, que sunt sim- plices dictiones. Compositas vero, quce cum habent orationes in partibus,partes, ipse habent simplices dietiones,qua& ipse simplices dictiones tolius eor- poris partes sunt,ut cum dico, si dies est, lux est. Dies est, et lux est, partes sunt totius orationis. Sed rursus harüm partium partes sunt dies, etest,et rür- sus ux,et est,quz rursus totius orationis,per quam dico,si diesest, lux est, parles sunt; sed dies, el est, et rursus lux, et est, sunt simplices dictiones. Quo- circá etiam eompositarum orationum parles indubi- tanter, ita semper significant, ut dictiones non ut A37 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE£ EDITIO SECUNDA. 438 affirmationes, aut qu:»dam orationes. Quare hanc À sistit,sed ultra etiam ad simplices affirmationes ne- diffinitionem Aristoteles recte constituit. Ad hanc ergosententiam locum hunc Alexanderexpedit.Illud quoque addens sepe Aristotelem de affirmationibus dicere dictiones, quod distinguere volens,cum di- ceret ita significare partesorationistanquam dictio- nem,ne forte dictionem hancaliquisin affirmationem susciperet,addidit,ut dictio non ut affirmatio,tan- quam sidiceret:Duplex quidem est dictio, una simplex alia veroaffirmatio.Sed ita partes orationis aliquid extra significant,ut ea dictio, quie est simplex, non ut ea que est affirmatio, et hujuscemodi quodam- modo intellectum tota Alexandri sententia tenet. Porphyrius quoque in eadem sententia est, sed in uno discrepat, eujus expositio talis est. Dietio, in- quit, est simplex nomen, et simplex etiam verbum, p et ex duobus compositum,utcum dico Socrates, vel rursus ambulat,velequiferus.Proceditetiam nomen dictionis ad orationes quidem, sed simplicibus verbis et nominibus conjunetas, et cum dico Socrates et Plato, etsi sit ex composito nomine, ut est equi- ferus et homo ;he orationes quanquam conjunctee sint atque imperfecte, tamen dietionis nomine nuneupantur, nec non etiam transit nomen hoc dietionis usque ad perfectas orationes, quas enun- tiationis nuncupari posterius est dicendum. Est autem enuntiatio simplex,ut si quis dicat, Soerates ambulat. Et hac dicitur affirmatio hujus negatio est, Socrates non ambulat.Simplices ergo enuntia- tiones sunt affirmationes vel negationes, qui sin- gulis verbis ac nominibus componuntur.ltaque cum € dico, si dies est, lux est, tota quidem hujusmodi oratio dictio esse non dicitur. Composita namque conjunetaque est ex orationibus,que sunt dies'wet,. et lux est.He& autem sunt affirmationes,et dicuntur dictiones.Ipsa vero affirmationes que dictiones sunt habent rursus alias dictiones simplices,ut est dies, et est,et rursus lux,et est. Ergo cum dico, Socrates ambulat, hac oratio partes habet dictiones, nomen scilicet et verbum, qua dictiones quidem sunt,non tamen aífirmationes. Sin vero dicam, Socrates in lyczo cum Platone et cteris discipulis disputavit, hmc pars orationis qua est, Socrates in lycso ipsa quoque est dictio, sed non ut simplex nomen vel verbum,qu: dictiones quidem sunt,non tamen affir- mationes,neque ut affirmatio,sed tantum utimper- fecta oratio qu: verbistamen nominibusque com po- sita est ; quod si sicdicam,si homo est,animal est, hae rursus oratio habet dictiones in partibus, sed neque ut simplices dictiones,neque ut imperfectas orationes,sed ut perfectas,simplicesque laffirmatio- nes,et una est affirmatio anima! est,alia vero homo est. Tota vero ipsa oratio dictio non est: quod si dicam,si animal non est,homo non est, rursus hec oratio ex duabus simplicibus dictionibus negativis videtur esse, composita, que nihilominus tota dictio non est.Ita ergodictioinchoans asimplicibusnomi- Jnibusatque verbis usque ad orationes,quamvis ad imparfeetas provehitur,nec in histantummodo con - gationesquetransit,et ineo progressionis terminum facit. Ergo quoniam non omnis oratio partes habet affirmationes et negationes,qua suntsimplicium di- ctionum . perfect:e. enuntiationes, quoniam non omnis oratioimperfectas orationes habet in partibus, omnis tamen oratio simplices dictiones retinet, quippe cum omnis oratio ex verbis nominibusque jungatur hoc ait,orationis partes significare semper quidem ut dietiones,non tamen semper ut affirma- tiones, consentiente Alexandro,cujus expositionem supra jam docui ,atqueita diligentior lectordifferen- tias eorum recte perspicial,et consentientes quidem communicet intellectus.Hoe loco Aspasius inconve- nienter interstrepit,ait enim Aristotelem non inom- nes orationes diffinitionem constituere voluisse,sed tantum in simplices,que ex duobus constant,verbo scilicet et nomine:sed ille perfalsusest. Nequeenim si simplex oratio,simplicibus verbis nominibusque consistit,idcirco non composita quoque oratio verba et nomina similiter in partibus habet. Quod si hoc commune estsimplicibus orationibus atque compo- sitisut habeant in partibus quidem dictiones sim - plices, non etiam affirmationes, cum etiam ora- tiones qu& affirmationes habenthabeantin partibus simplices dictiones,cur hane questionem in Aristo- telem jaciat, ratione relinquitur. Syrianus vero,qui Philoxemus cognominatur,non putat orationes esse quarum intellectus sitimperfectus,atqueideoneceas aliquas habere partes.Nam cum dicit Plato in Aca- demia disputans, hec quoniam perfecta non est, partes,inquit,non habent,arbitrans omne quod im- perfectum est nullis partibus contineri atqueideo, cum dicit Aristoteles, oratio est vox significativa, cujus partesaliquid extra signifieant,illam orationem constitui putat,qua perfectum retinet sensum,ipsius enim partesesse verba etnomina.Sed hoc ridiculum est.Nequeenim aliquid compositum fleri potest, nisi propriis partibus.Quod si quelibetres ut compona- tur habeatdecem partes,eastamen sigillatim apponi necessesit,antequam ad decimam veniamus partem, nihilo tamen minus erunt partes quas sibimet ad componendam totius corporis summam sigillatim superponimus,etiam si adillud quod componendum fuit minime perventum est. Quocirca si antequam perveniatur ad decimam partem prioris effecti com- ' D positique partes sunt,nulli ratio est imperfect» rei partes dici non posse. Neque enim diciturtotius com- positi partes esse,qus 'sint imperfecti ut si sitinte- grum nomen,habeat partes quatuor,id est syllabas, ut Mexentius,si unam syllabam demam, dicamque méxenti,vel si unam rursusduasque ponam,ut sunt mezen,hujus tamen utraquesyllabame scilicetetzen partes sunt,etcum eitcompositio ipsasensu vacua, acsitimperfecta,tamen partibus continetur.Syrianus igitur minimeaudiendus est.Sed Porphyrius potius, quiita Aristotelis mentemsententiamque persequitur ut ejus diffinitionem, qua vera est, labare etin ali- quibus aliis discrepare non faciat. De his quidem 489 AN. MANL. SEV. BOETII 440 hactenus.Porphyrius autem itadicit :Volens,inquit, À ut dictionem non ut affirmationem,quz esset dictio Aristoteles ostendere non omnem orationem, aut simplices tantum habere partes, aut compositas, a simplicibussumpsitexemplum, ut diceretsignificare partes orationis,utdictionem non ut affirmationem, ut cum est oratio. Plato disputat, dictiones quidem sunt,sed non ut affirmaliones.Si vero sic esset ora- tio, Si Plato disputat verum dicit, Plato disputat et verum dicit,cum sint dictiones,non sunt tantum ut simplices, sed eliam ut affirmationes. Neque enim simplex dictio affirmatio est aut negatio, sed tuno fit cum additur aliquid, quod aut affirmationis vim teneat aut negationis, atque hoc est quod ait: Dico autem ut homo significat aliquid,sed non quoniam est, aut non est, sed erit affirmatio vel negatio, si quid addatur.Hujusmodi hoc est, tanquam sidi- ceret,nomen quidem simplexaffirmationem aut ne- gationem non facit,nisi autest verbum addatur,que est affirmatio, aut non est, que est. negatio. Quod autem additur,sed non una hominis syllaba, necin eo quod est sorex, rex significat, sed vox est nunc sola. In duplicibus vero significat quidem,sed nihil secundum se,quemadmodum dictum est.Hujusloci duplex est expositio. Quod enim dixerat prius, sed erit affirmatio vel negatiosi quid addaturei dictioni, quam suprasimplicem esse proposuit,cum de signi- ficativa orationis parte loqueretur,nuncid adimpiet et explicat dicens:Non si quidlibetaddatursimplioci dictioni,statim fieri affirmalionem vel negationem, nec vero orationem, neque enim si quid non per se significativum dictionisimplicicopuletur,ideircojam vel oratio,vel affirmatio vel etiam negatio procrea- bitur,neque enim si una syllaba hominis quesigni- ficativa per senon est,copuletur eidemipsi dictioni, jam ulla inde procreatur oratio. Quod si oratio non sit, nec propositio est, hae enim orationes quedam sunt, ut si quis ex eo quod est homo tollat unam syllabam,eamque toti dictioni simplici aptet,dicat- que homo, vel alio quolibet modo decidens, partem toti corpori dictionisadjiciens non faciet orationem. Quod si hoc est.nec affirmationem nec negationem, quadam sunt orationes, Ita ergo accipiendum est, tanquam si hoc modo dixisset,dico autem uthomo significat aliquid,sed non quoniam est aut nonest; sed erit affirmatio, vel negatio si quid addatur, sed non ut una hominis syllaba addatur,neccuilibetal- terius dictionis, si quid non per se significat,ut in eo quod est sorexrex nonsignificat,sed vox est nuno sola.Atque ideo si quis velut partem tollat,id quod est rex,ut apponatque eiquodest sorex,dicatqueso- rex rex,ul rex tanquam pars sit ejusquod estsorex, oratio nulla est, atque ideo neque affirmatio neque negatio. Hac enim ex vocibus per se significativis constant. Rex vero in eo quod est sorex, quoniam pars est nominis, nihil ipsa significat, Vel certe erit melior intellectus si hoc quod ait, sed non una ho- minis syllaba, non aptemus ad orationis perfectio- nem,sed potius ad dictionissignificationem,ut quo- niam dixit superius, orationis partes significare ita, manifeste monstret.Dictiones namque constituit vo- cem per se significantem : ergo cum dicit, sed non una hominissyllaba,tale est acsi diceret :Significat quidem pars orationis ut dictio.Sed he ipse dictio- nes perfectzee nomina sunt el verba, non partes no- minum verborumque.In eo enim quodest equiferus currit,equiferus quidem dictio est totius orationis, significat enim ut pars orationis,sed ferusconsigni- ficat ut pars nominis,atqueideo ferus dictio non est Quocircasi que alie syllabe in;parteorationis sunt, idest in nomine vel verbo,nihil per se significant, quanquam sint in parte nominis,quod nomen pars orationis est, nihil tamen ipsum significat in tota oratione, quare nec dictio erit.Audiendum ergoest pita, tanquam si sie. diceret : Oratio autem est vox D significativa,cujus partium aliquid significativum est separatum,ut dictio,non ut affirmatio ; dico autem ut homo significataliquid,et estquedam dictiosim- plex. Nam neque oratio est, quoniam simplex est, nec affirmatio nequenegatio,quoniam non significat autesse au non esse.Sed erit tunc affirmatio,quando aliquid additur, quod affirmationem negationemve constituat.Sed quod ad dictionem esseid quod dici- mus homo.Idcirco dictio est,quoniam per se signi- ficat.Syllaba veroejus nominis quod est homo;quo- niam nihil designat, non est dictio. Hoc est enim, sed non ura hominissyllaba,vel si videaturquidem significare,pars tamen sit nominis, et consignificet in nomine, in tota oratione nihil significet. Neque enim est pars orationis.Quod per hoc dixitquod ait, nec in eo quod est sorex rex significat, sed vox est nunc sola nihilsignificans,unde probaturhujusmodi particulas non esse dictiones.Vox enim sola non est dictio,sed vox per se significans.Si quiesunt,inquit, nomina,quea sint compositaex aliis,ut est equiferus, emittunt quidem quamdam imaginem significandi, sed per senihil significant,consignificant autem.In si.nplieibus vero nominibus neciraginatio ullasigni- ficandi est,ut in eo quod est Cicero, partes ejuscum simplicessono,tum eliamintellectu preter cujuslibet imaginationissimilitudinem significationemvesunt. In duplicibus vero vult quod est pars significare,sed nullius separatim significatio est. Idcirco quoniam solum consignificat id quod totum compositi nominis corpus designat, ipsum vero separatum (ul sepius dictum est) nihil extra significat. Estautem oratio omnisquidem significativa non sicut instrumentum,sed (quemadmodum dictum est) secun- — dum placitum. Secundum placitum esse orationes illa res appro- bat,quod earum partes sunt ad placitum,id est no- men et verbum.Quod si omne compositum abhisex quibus est compositum, sumit naturam, vox quas positione constitulis vocibus jungitur,ipsa quoque secundum placitum positioaemque formatur.Quare manifestum est orationem secandum placitum esse. Plato vero ineo libroqui inscribitur Cratylus,aliter esseconstituit,eamque dicitsupellectilem quamdam 441 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 442 atque instrumentum esse significandi res eas quc À partiuntur, at vero Peripatetici quinque partibus nalturaliterintellectibus eoncipiuntur, earumque in- tellectumvocabulis discernendi.Quod si omneinstru- mentum naturalium rerum secundüm naturam est, ut videndi oculus, nomina quoque secundum natu- ram esse arbitratur. Sed hoc Aristoteles negat, et Alexanderraultisin eo nititurargumentis,monstrans orationem non esse instrumentum naturale.Aristo- teles vero ita utitur dicens: Estautem oratio omnis quidem significativa, non sicut instrumentum,tan- quam si diceret: Est quidem omnis oratio significa- tiva,non tamen naturaliter, instrumentum enim hoc demonstrat, tanquam si diceret naturaliter signifi- care.Quod quiinstrumentum orationem esse negant, non eam naturaliter significare dicunt,sed ad placi- tum.Naturalium enim rerum naturalia sunt instru- menta. Idcirco autem instrumentum pro natura po- suit, quod (ut dictum est) Plato omnium artium in- strumenta, secundum naturam ipsarum artium con- sistere proponebat. Et Alexander quidem non esse instrumentum orationem sic ingrediturapprobare. Omnis, inquit, naturalium actuum supellex, ipsa quoque naturalis est, utin sensu quoniam natura datur,ejus quoque supellex est naturalis,ut oculus. Eodem quoque modo auditus cum naturalis sit,aures nobis qua sunt audiendi instrumenta, naturaliter esse datas cognoscimus.Quare quox/àm oratio ad placitum non na!uraliter est, partes enim manifestum est orationis ad placitum positas, que sunt scilicet nomina et verba sicut monstrat apud omnes gentes diversitas vocabulorum,quoniam ergo per hecsecun- dum placitum omnis oratio esse monstratur, quod autem secundum placitum est, non est secundum naturam, non est ergo oratiosupellex. Significandi enim ralio atque potestas naturaliter non est.Quod si oratio naturaliter non est,non est supellex. His aliisque similibus rationibus monstrat non esse su- pellectilem orationem.Quocirca dicendum nobis est, -maturaliter quidem esse voces potestatesque natura- liter vecabula rebus imprimendi,non tamen natura- liter significativas, sed positione.Sicut ergo natura- litersingularium artium sumus susceptibiles,sed eas non naturaliter habemus, sed doctrina concipimus, ità vox quidem naturaliter est, sed per vocem signi- ficatio non naturaliter. Neque enim vox sola nomen est, aut verbum, sed vox quedam addita significa- tione,et sicut naturaliter est moveri,saltare vero cu- jusdam jam artificii et positionis,quemadmodum aes quidem naturaliter est,statua vero positione vel arte. Ita quoque possibilitasipsasignificandi,et vox natu- ralis est. Significatio vero per vocem positionis est, non nàture. Haclenus quidem de communi oratione locutus est, nunc autem iransil ad species ejus. Ait enim : Enuntiativa vero non omnis, sed. illa in qua verum vel [alsum est, non autem in. omnibus inest, ut de- precaliva, ordiio quidem est, sed neque vera neque falsa. Canter igitur relinquantur, rhetoricae enim vel poetice convenientior est consideratio ,enuntiativa vero presentis est speculationis. Species quidem orationis multe sunt,sed eas varie omnes species orationis ac membra distribuunt. Orationis autem species dicimus perfecte, non ejus qua est imperfecta. Perfectas autem voco eas qua complent expediuntque sententiam. Et sit nobis hoc modo divisio. Sit genus oratio, orationis aliud est imperfectum, quod sententiam non expedit, ut si dicam Platoin lycao, aliud vero perfectum. Perfecta autem orationis alia est deprecativa,ut,Adsitlcetitice Baechus dator; alia imperativa, ut, Accipe daque fidem ; alia interrogativa, ut, Quo te, Meri,podes ? an quo via ducit,in urbem?alia vocativa, ut, O qui rex hominumque deumque eternis regis imperiis;alia enuntiativa, ut, Dies est, dies non est. In hae sola quz est enuntiativa, veri falsive natura perspicitur. In ceteris enim neque veritas neque falsitas inveni- tur, etmulti quidem plures species esse dicunt per- fecte orationis, alii autem innumeras eorum dilfe- rentias produnt, sed nihil ad nos. Cuncte enim spe- ciesorationis,autoratoribus accommodate sunt, aut poetis,sola enuntiativa philosophis.Ergo hoc dicit: Nonomnisoratioenuntiativaest.Suntenim plurimae quaenuntiative non sunt, ut hie quas supra posui. Hac avtem sola est in qua verum falsumve inveniri queat.Quocirea quoniam istam in qua veritas vel fal- sitas invenitur,dialectici philosophiqueestquarere. celer: autem oratoribus atque poetis accommodatze sunt, jure de hac sola tractabitur, id est de enuntia- tiva oratione. Hucusque ergo de partibus interpre- talionis et de communi oratione locutus est. Nunc autem astringit modum disputationisin speciem, et deunaspecieorationis tractat deque una interpretatio- neque estenuntiativa.Speciesnamque est enuntiatio interpretationis,negatio vero et affirmatio enuntia- tionis. Quare de enuntiativa oratione consideran- di,hine cum ipso Aristotele commodissimum su- mamus initium. Est autem una prima oratio enuntiativa, affirmatio, deinde negatio,aliz vero omnes conjunctione unz. Ne- cesse est autem omnem orationem enuntiativam ex verbo esse, vel casu verbi; elenim hominis ratio, si non est, aut fuit, aut erit, aut aliquid hujusmodi addatur» nondum est oralio enuntialiva. Quare autem. unum quidam est, et non multa animal gressibile bipes. Ne- que enim eo quod propinque dicuntur unum erit. Est autem alterius hoc tractare negotii. Una oratio duplici modo tractatur, vol cum per se una est,vel cum per aliquam conjunctionem jun- gitur. Vel certe ita dicendum est. Alice orationes naturaliter une sunt, alie vero positione. Et natu- raliter une quidem sunt orationes que non dissol- vuntur in alias orationes, ut est,sol oritur. Qu: au- tem positionesuntuns in alias orationes dissolvun- tur,utest,sihomoestanimalest; hecenim in oratio- nesaliasseparatur,etquemadmodur lignum vella pis sigillatim in propria natura consistunt et sunt una, ex his autem facta navis vel domus que cum plu- ribus quidem constent, una tamen arte sunt, non natura. Ita quoque in orationibus simplices eas et per se naturaliter una orationes dicimus, que A43 AN. MANL. BEV. BOETII A44 verbo tantum et nomine conjunguntur. Compositas À monstrant;enuntiatio igituraffirmationis et negatio- autem quz in alias (ut dictum est ) orationes di- viduntur. Multas enim orationes in hujusmodi orationibus conjunctio jungit, ut si dicam Plato est et Socrates est,hascconjunetioeft utrasque conjunxit, atque ideo una videtur positione, qud naturaliter et perse una non fuerat, naturaliter autem unius ora- tionis du: partes suntaffirmatio et negatio ;sed quo- niamnonitadixit,estautem una oratio enuntiativa, affirmatio vel negatio, deinde est una conjunctione. Sed ait : Est autem una prima oratioenuntiativa af- firmatio, deinde negatio, hujusmodi oritur questio. Utrum id quod ait prima ad affirmationem referatur, ut sit posterior negatio, an id quod ait prima adsim- plicem retulerint orationem, utsecundasit, que ex orationibusjungitur,quamdubietatem ipse dissolvit. Sicenim inquit: Est autem una primaoratio enun- tiativa, affirmatio,et ut quam secundam diceret de- monstraret, ait,deindenegatio,ut primam affirma- tionem poneret, secundam negationem. Quod si ita dixisset, estautem una prima enuntiativa oratio af- firmatio vel negatio, deinde conjunctione una, ita oporteretintelligi tanquam si diceret, illam esse pri- mam orationem quz simplexesset, cujus partes af- firmatio essent atque negatio ; secündam veroillam qua conjunctione quadam una fieret,cum ex oratio- nibus jungeretur. Sed quoniam id quod ait prima ad affirmationem junxit dicens, est autem una prima oratio enuntialiva affirmatio, ad negationem vero, deinde subjunxit dicens, deinde negatio. Dicendum est primam eum orationem esse arbitrari affi rmatio- nem ; secundam vero negationem cui deinde conti- nenterapposuit. Sed rursus incurrimus Alexandri quastionem. Perhocenim negat affirmationem ne- gationémque sub uno genere poni oportere,id est sub enuntiatione, quod in iis quz priora vel posteriora sunt, commune genus non potest inveniri. Sed hoc supra jam dictum est,nam oportere omnia qu&cun- que quolibet modo priora vel posteriora sunt a ge- nere communi secernere, Alioqui sic prim: et se- cunds substantie sub uno genere substantie non ponentur.Sic etiam simplices et composita oratio- nes, quarum simplices propositiones prime sunt, posteriores composite, uno genere non continebun- tur. Sed illa sola putanda sunt sub eodem genere poninon posse, qua ad substantiam priora vel poste- riora esse cognoscimus. Qua vero ad suum esse equalia sunt, nihil prohibetsub eodem genere utra- que constitui. Ergo quoniam affirmationi et nega- tioni hoc est esse, quod in his veritas et falsitas re- peritur, hec autem est enuntiatio in qua scilicet veritatis et falsitatis constitutasit ratio, quoniam ad id quod veri falsivesignificative sunt,neqoeaflirma- tio prior, nequenegatio posteriorest. NulTus dubitat eo quod :qualiter participant affirmatio et negatio, eidem generi posse supponi ; sed affirmatio et negatio sgqualiter participant enuntiatione, siquidem: enun- tiatio veri falsique utitursignificatione,et affirmatio étnegatio veritatem atque mendacium equaliter B nis genus esse ponenda est. Quod ergo ait : Est au- tem una prima oratio enuntiativa,affirmatio, deinde negatio, alie vero conjunctione uns, ita intelligen- dumest,quod affirmationemprimam secundam vero negationem, cui addidit deinde, in prolatione po- suerit, Prior enim est affirmatio, posterior negatio in prolatione duntaxat, non secundum veri falsique designationem. Quocirca nihil prohibet et priorem putari affirmationem negatione, et tamen utrasque sub uno genere, id est enuntiatione constitui. Sed quod secutus est : Necesse estautem omnem oratio- nem enuntiativam ex verboesse velcasu, hüjusmodi est volens Aristoteles distribuere dictionem affirma- tionem negationem,enuntiationem contradictionem sensum confusa brevitate permiscuit,et nebulis ob- scuritatisimplicuit,oportuitnamque prius quid esset dictio, post autem quid affirmatio ,et negatio,et rur- susquid essetenuüntiatio,et contradictio constituere. Sed hoc interim pretermittit, nune vero quemad- modum constituatur enuntiatio docet dicens :Quod omnis enuntiatio constet verbo, quoniam simplex dictio est nomen autverbum.Omnis enuntiatio sim- plex hujusmodi est, ut semper quidem vel verbum vel aliud aliquid quod idem valeat,tanquam si dice- retur, verbum vel casum verbi in predicatione reti- neat, sed non semper subjectus terminus fit ex no- mine, semper tamen predicatus ex verbo : sit enim hujusmodi propositio,que est, sol oritur ;in hae ergo propositione quod dico, sol oritur, subjectum est sol, quod véro dico,oritur,praidicatum.Et utras- que has dictiones terminos voco, sed quodeunque prius dicitur, in simplici enuntiatione, illud subje- ctum est, ut in hac sol, quod vero posterius, illud predieatum, ut in eadem, oritur. Ergo necesse est omnem enuntiativam orationem.si simplex sit, ver- bum in praedicatione retinere,ut in eadem ipsa,cum dico, 80] oritur, oritur verbum est, vel quod idem valeat, ut est, Socrates non ambulat ; non ambulat enim infinitum verbum est, et verbum quidem non est, sed eamdem vim retinet quam verbum. Casus etiam verbi ponitur sepe,ut Socrates fuit ; subjectus vero terminus non semper consistit in nomine, po- test enim infinitum nomen habere,ut cum dico,non homo ambulat, potest et verbum, ut cum dico, am- bulare, moveri est ;ergo (ut arbitror)plene monstra- D tum est non semper subjectum nomen esse, sed semper predieatumin solo verbo consistere. Appro- bans ergo verba semperin predicationibus poni,hoe addidit, nisi enim aut est, fuit, aut aliquid hujus- modi sit additum, aut quod idem valeat apponatur, enuntiatio non fitcum enim dico, homo est, est ver- bümin predicatione proposui.Sin vero dixero,homo vivit, idem valet tanquam si dicam homo vivus est. Ergo non posse sine verbo affirmationem negatio- memve constitui, docuit per id quod ait,etenim ho- minis ratio si non aul est, auterit, aut fuit, aut ali- quid hajusmodi addatur,nondum estoratioenuntia- tiva. Hoc enim dicere videtur : Dif(initio hominisest, 445 verbi gratia, animal gressibile bipes,et hec ratio À unum subjectum, est hümansa, substantis ergo hzc ratio nisi el est, auterit,aut fuit,aut quodlibet verbum (sicut supra dictum est) apponatur, enuntiatio non fit, neque enim verum neque falsum est. Sienim dicam tantum animal gressibile bipes,nulla me veritas menda- ciumve consequitur. Sin autem dixero animal gres- sibile bipes est, vel nonest,affirmatio mox negatio- que conficitur,quas enuntiationes esse quis dubitet? Sed cum de simplicibusenuntiationibus loqueretur, ait, hominis rationem, idest diffinitionem non esse enuntiationem,nisi eijaut est,aut erit,aut hujus- modi aliquid apponatur, approbans seilicet unam esse, et non multiplicem orationem diffinitionis hu- mans, cui si est,aut erit,aut fuit adderetur, enun- tiationem simplicem faceret.Cur vero una sit talis oratio causa quiritur,neque enim ex solis duobus terminis constat,id quod dicimus animal gressibile bipes, et qui nominat, plura sunt, quare ipse sibi institit, et de sua propositione rationem quaesivit quam nunc dicere supersedit ; ait enim : Quare au- tem unum quiddamestet non multa,animalgressi- bile bipes,neque enim in eo quod dicuntur propin- que,unum erit. Est autem alterius hoc tractare ne- gotii. Hoc scilicet querens tanquam siita ipse ex persona sua diceret,de simplicibus enuntiationibus omnibus ipseloquebar,deque his proposuit eas pr&- ter verbum esse non posse,et ad hanc rem proban- damexemplum sumpsi diffinitionem hominis,cui nisi est,aut erit, aut fuit apponetur, enuntiationem non fieri dixi, quasi una et non multiplex esset oratio, ea per quam dieitur animal gressibilebipes, dequa fieri possit simplex enuntiatio. Curautem esset una oratio, animal gressibile bipes,alterius, inquit, est hoe tractare negotii, cum de rebus,non de proposi- tionibusinspiciendumest. Nam non idicirco unaora- tio est, quia continue dicitur,et conjuncte sibimet, animal gressibile bipes ;hoc enim si ita esset, posse- mus et hane orationem qui tam multa significat, unam dicere,si continue proferatur,ut est Socrates philosophus simus,calvus, senex. Ergo quemadmo- dum hujusmodi oratio sit multiplex, et non una, posterius dicemus ; ergo nunc manifestum sit hanc orationem qua dicit Socrates philosophus simus, calvus,senex,non esse unam, sed multiplicem. 8i ergo propinquitas proferendi ipsa continuatione unam faceret orationem, possethec quoque unà esse oratio, qu: manifeste non una esse doce- bitur. Quare non idcirco erit una oratio ea que dicit,animal gressibile bipes, quod continue 6t propinque profertur. Qus autem causa sit ut una sitjipse dicere distulit,sed in libris ejus ope- ris quod Msz zÀ goaixà inscribitur,expedivit. Theo- phrastus autem de affirmatione et negationesic do- cuit, diffinitionem unam semper esse orationem, eamqueoportere continuatim proferri ; illaenim una oratio esse dicitur,qu:e unius substantia designativa - est. Diffinitio autem,ut verbigratia hominis animal .gressibile bipes,una est oratio per hoc, quoniam IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. B D A46 id hominem monstrat. Si ergo continue proferatur,et non divise,una est oratio, et quia continue dicitur,et quia unius rei substantiam monstrat. Sin vero dividat, et orationem unam rem signifieantem proferendi intermissione distribuat multiplex fit oratio,ut si dicatanimal,gressibile bi- pes,unam rem mihi tota monstrat oratio,et continue dicta est. Sin vero dicatanimal etrursus gressibile, et sub intermissione repetat bipes, multiplex erit dis- tributa intermissione oratio. Est rursusadversum id quaestio, et quis hoc nonjure culpet,posse eam qua unaestorationem intermissione proferendi fieri mul- tiplicem, cum continuatio proferendi non facere unam,qu& esset multiplex per naturam. Sicut enim in illis qu: multiplices suntnaturaliter,non potest continuatio proferendi,unam facere orationem, sic quoque non debet quie est unanaturaliter oratio,id- circo quod de uno subjecto dicatur, fieri multiplex per intermissionem. Sed hoe itasolvitur. Namcum animaldicimus,et sub intermissionerursus gressi- bile,sodemque modo iterum bipes, non heec ita dici- mus,tanquamsiin unum cuneta conjuncta sint.Quo- circa quoniam est quidem ànimal,rursusgressibile est, rursus bipes, quoniam plura sunt,et pluraliter dicta,id est distributa,non videntur ad unum sub- jectum distributa posse praedicari, sicut cum dico Socrates, philosophus, simus, calvus, senex, haec omnia non estsimplex oratio, nec si continue profe- ratur,quod ad unamsubstantiam nontendunt,aeci- denlia enim sunt, et extrinsecus veniunt. Probatur autem neque eas orationes, qua per divisionem di- cuntur, neque eas qua non ad unam substantiam tendunt, unasesse, hoc modo : Si dicat quis animal, et rursus gressibile, et iterum bipes non unum est animal, nec unum gressibile,nec unum bipes. Sin vero dixero,animal gressibile bipes continue,et pro- pinque, unum est, quod tria ista juncta signifi- cant,idest homo. Convertamus nunc animum ad eas que pluraquidem significant,sed continue proferun- tur,utcum dieo Socrates philosophuscalvus senex, videtur quasiquedam Socratis esse diffinitio, philo- sophus calvus senex,sed non necesse est,si hujus- modi ratio Socratis fuit,omnem quicunque philoso- phusestsenex calvus, etiam Socratem esse. In multis ergo continuatio ista valet accidere. Quocirca non- unum significat, quanquam continue proferatur.Ergo si ex omnibusunum quidem significetur,et continue proferatur,una est oralio, ut partes quedam rei de- finite sintea que in diffinitione ponuntur,non [acci- dentia. Et proficit quidem aliquid continuo prolatio ad perficiendam unam orationem,sedipsasola non sufficit,nisi unum quodquesubjectum sit:atqueideo dixit Aristoteles,animalgressibile bipes,non ideirco esse unam orationem,quod propinque dicatur, nam neque sufficitad constituendam unam orationem pro- pinquitas proferendi,nihilque probiberet qui natu- raliter essent multiplices,eas continue et propinque prolatas unas videri,sed hujusmodi rei rationem Ari- stoteles ponere distulit. Sensus ergo hujusmodi est: AAT AN. MANL. SEV. BOETII 448 Necesse est,inquit,omnem enuntiativam orationem A multiplexacomposita.Estergo una oratio quz unum ex verbo esse vel casu.Elenim hominis ratio, quz etipsa quoque oratio est, si non est, aut erit, aut fuit,aut aliquid hujusmodi illi addatur,nondumest enuntiatio,hoc vero in solis simplicibus enuntiatio- nibus evenit. [In his autem quae conjunctione una sunt(ut supra jam ait) non omnino est. Cum enim dico, dies est,vis tota in verbo est. Si autem cum conjunctione proferam,si dies est, lux est,tota vis inconjunctione consistit. Veritatisenim aut falsitatis rationem sola eonjunctio tenet, que conditionem proponit, eum dicit, si diesest, lux si enim illud est, illud evenit.Igitur in conjunctione omnis vis hujumodi propositionisest,omnis autem simplex propositio totam vim in verbo habet positam. Et quemadmodum in his qua hypothetice vel conditio- nales dieuntur,conjunctiones vim propositionis te- nent,sic in simplicibus propositionibus praedicatio vim obtinet,unde et Grece quoque tales propositio- nes xacn'voouxal,id est predicative,dicuntur,scilicet quiesuntsimplices,quod in histotam propositionem obtineat praedicatio, atque ideo Aristoteles ait, ex verbo vel casu fieri simplicem enuntiationem.Nam preterid quod continet totam propositionem pradi- cativam, scilicet preter praedicationem, enuntiatio non fit,undeest ut negatio quoquenon ad subjectum, sed ad predicatum semper apteturNam, cum dico, s0l oritur,non est hujus negatio,non sol oritur,sed illa qua est,sol non oritur, atque ideo negatio ad subjectum posita,non facit contrariam propositio- nem, ad praedicatum vero reddit contrariam, Recte igitur Aristoteles de subjecto nihil locutus est.Non enim przedicativam propositionem subjectus termi. nus tenet, sed tantum predicatus,qui totam enun- tiationem propria virtute confirmat. : Est autem una oratio enuntiativa,vel qux unum si- gnificat, vel conjunctione una,plures vero,qua;plura,e, non unum vel inconjunclav. Nomen ergoel verbum dictio sil sola,quoniam non est dicere,sic aliquid significan- tem voce, enuntiare, vel aliquo interrogante, vel non, sed. ipso proferente. Hic monstratur quoniam tune cum dixit : Est au- tem una prima oratio enuntiativa aflirmatio,deinde negatio.Primam eum non de ea oratione dixisse pu- tandum est,que naturaliter una est,sed affirma- tione, alioqui hie quoque repetens ita dixisset. Est autem oratio una prima enuntiativa que unum signi- ficat, sed quoniam non ita dixit, manifestum est quod dudum ait primam, non ad orationem, quie preterconjunetionem unaest,retulisse,sed ad affir- mationem,quam negatione priorem esse constaret: sed hoc jam superius dictum est.Quid autem sibi velit hec enumeratio,paucis exponam.Multas enim confusiones multosque in orationibus errores, hic locusoptime intellectus veraciterque perceptus sus- tulit,et hec est expositio quam nullusante Porphy- rium expositorum vidit. Non est idem namqueunam esse orationem et multiplicem, quod simplicem et compositam, et distat una a simplici, distat etiam C D signi(icat,multiplexautem quse non unum,sed plura. Fitautem hocin hujusmodioralionibus,utcum dico: Cato philosophus est, hac oratio non est una, non enim unum significat; potest enim; monstrare et Ca- tonem Uticensem esse philosophum, potest etiam ostendere et Catonem Censorium oratorem esse phi- losophum,qua in renon unaestoratio,atque idcirco in Uticensi quidem Catone est vera,in oratore vero falsa. Hujusmodi ergo orationes multas vocamus.Sin vero unum siznificat, utcum dicimus in charta seri- bitur, illam dicimus unam. Ergo una que sit vel multiplex oratio,ex his intelligitur qua significan- tur; si enim unam significat rem,una est,si multas, multiplex.Simplices autem et composite orationes non ad significationem,sed ad terminosipsos dietio- nesque qua in propositionibussumuntur,referen de sunt.Et est quidem simplex oratio enuntiativa,que ex solis duobus terminis eonstat,ut est,homo vivit. Siveautem his propositionibusomnisaddatur,utest, omnis homo vivit, sive nullus, ut nullus apis vivit, sive aliquis,ut aliquis homo vivit,vel aliquis homo non vivit, quoniam termini ipsi duo sunt, simplex vocatur propositio,composita vero si ultra terminos duos enuntiat,ut est Plato philosophusin lycao am- bulat.Hie enim quatuor sunt termini,vel sitressint, ut Plato philosophus ambulat,hza quoquesi eis om- nis, aut nullus, aut aliquis addatur, eodem modo composite sunt.Ergouna vel multiplex oratio intel- ligitur,si unum vel multa significat, et de propria significatione semper judicatur. Simplex autem et composita non exsignificatione,sed ex verborum et nominum pluralitatecognoscitur; si enim ultra duos terminos habet propositio, composita est, si duos tantum,simplex.8i ergo semper oratio quz simplex est,id est quae duobusterminisconstat,unam tantum significationemretineret,indifferenter dici possel una oratio et simplex,eadem enim una esset,que etiam simplex;sed quoniamnon omnissimplex,unamsigni- ficat,non omnis simplex,una est.Potest ergo fieri ut simplex quidem sit propositio,multz: tamen oratio- nes; simplex quidem ad compositionem dictionum, multe vero ad significationem sententiarum.Quare erit in hoc gemina differentia,ut nam dicamus sim- plicem unamque orationem, alteram simplicem et plures orationes. Rursussiomuescomposita oratio - nes pluresetiam res significarent,indifferenter dice- remus multiplicem et compositam; sed quoniam fieri potest ut propositio aliquoties quidem constet ex nu- merosis pluribusque terminis quam sint duo,unam tamen sententiam monstret, Potest quidem fieri ut composita -sit, una tamen oratio sit significatione compesita dictione,ut est animal rationale,mortale, mentiset discipline capax: hec quidem plura sunt, sed his una substantia subjecta est,id est homo. Quare una quoque sententiaest.Sin vero quis dicat, Socrates et ambulat, et loquitur, et cogitat, multa sunt.Diversa sunt enim, et quod ambulat, et quod loquitur,et quod cogitat.Quare erit aliquando com- 449 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. A450 posita quidem oratio,una tamen:sed quoniam com- A cum sine conjunctione'non est. Alio vero eum unam posita oratio aliquoties quidem continue sine con- junctione dicitur,aliquoties conjunctione copulatur, fiunt hinc quatuor differentie. Est enim una oratio composita ex terminis continuatim dictis, et sine conjunctione unam sententiam monstrant, ut est animal rationale,mortale,mentis et discipline per- ceptibile.Hac enim oratio composita quidem est ex multis terminis,sed conjunctionem non habet,nam quod dictum est mentis et discipline perceptibile, heo conjunctio qua est et nullam in tota proposi- tione vim obtinet, neque enim conjungit propositio- nem,sed artem addit,cujus susceptibilis homo esse videatur,ethabet unam subs!antiam subjectam,quae est homo.Alia vero est composita ex terminis, nulla conjunctione copulatis, multiplex, et non unam si- gnificans propositionem, ut est, Plato Atheniensis philosophus disputat.Aliud enim est esse Platonem, aliud esse philosophum, aliud esse Atheniensem, aliud disputantem,et haec conjuncta unum aliquid non faciunt,quasi substantiam.Quare hic multiplex est,sed eam manifestum est nulla conjunctione co- pulari. Alia vero est composita ex propositionibus inconjunctis multiplex,ut est:Jupiteroptimus maxi- mus est, Juno regina est, Minerva dea sapienti- est,quas si quis sub unum continueque profecat, plures quidem propositiones sunt, et oratio multi- plex,sed conjunctione carent. Alia vero est compo- gila,vel ex terminis,vel ex propositionibus, conjun- ctione copulatis; multiplex et multa significans, et exterminis quidem composita, ut si quis dicat : . Jupiter et Apollosunt dii.Ex propositionibus autem conjuncta multa significans est,u*si quis dical, et Apollo vates est, et Jupiter tonat. Est autem pre- terhasalia composita oratio ex propositionibuscon- junciione conjunctis,unam significans rem ut cum dico : Si dies est, lux est. Du» enim propositiones qua sunt istz,dies est,lux est, si conjunctione co- -pulantur;sed hac oratio non significat mulla,neque enim diem esseetlucem proponitesse,sed si dies est, ]ucem esse.Quocircasignificat consequentiam quam- dam,non existentiam propositionis, non enim dicit utrasque esse,sed si una est, aliam consequi, quod utrumquein unam quodammodo intelligentiam con- gruit.Sed hanc Porphyrius propositionem extrinse- cus proponit,idcirco qnod plura sigaificare videba- rem significat, rursus uno dicitur modo muttiplex oratio cum aliqua conjunctione non copulatur, alio vero cum plura siguificat, atque hoc est, quod ait : Estautemunaoratioenuntiativa qui unum significat vel conjunctione una. Plures autem qu: plura et non unum,vel inconjunctie;est enim (ut dictum esl) du- pliciter unaoratio,vel quando cum conjunctione est, vel eum unam rem signilicat.Multiplex autem oratio est,vel qu:e multa significat, vel que sine conjun- ctione conjungitur, multas enim orationes vocavit eas que sint multiplices,et vel significationis plu- ralitatem teneant, vel preter conjuncliones sint. Quod autem ait,vel inconjuncto, totum complexus est, multiplex est enim propositio vel si fuerit, in- composita,quemadmodum est,Cato philosophus est. Multiplex etiam vel si fuerit composita ex terminis praeter conjunetionem,quemadmodum dictum est, utPlatoAtheniensis in lyoeo disputat:vel si compn- sita sit ex propositionibus preter conjunctionem, quemadmodum est,homo est,animal est;vel si com- posita sit ex terminis conjunctione copulatis,utJu- piter et Apollo dii sunt; vel si composita sit ex pro- positionibus perconjunctionem,quemad modum est, et Apollo vates est, et Jupiter tonat. Cur aulem dixit, plures autem, qua plura, et non unum, hoc est quod sunt quedam que plura significent in ser- monibus, unum tamen in lota compositione de- monstrent, ut est, animal rationale, mortale, hoo enim omnia multa signilicant ; aliud est enim ani- mal, aliud rationale, aliud mortale, sed totum si- mul unum est, quod est homo. Cum autem dico, Socrates Atheniensis philosophus,et singulis plura sunt, et omnia simul plura nihilominus sunt. Hoc enim accidentia sunt,et nullam substantiam infor- mant, atque hoc quidem dixit de orationibus quoe vel conjunctione una essent, vel significatione, et rursus de multis quo vel preeter conjunctionem mul- te essent,vel significatione multiplici, Qu:e vero in simplicibus atque compositis posterius dixit,cum ud id loci expositio venerit, explicabitur ; nunc autem revertamurad ordinem.lIgitur quoniam supra dixerat simplicem propositionem,quam »ac1Aopv«f» Graci dicunt, nos predicativam interpretari possumus, semper verbi predicatione constitui,non autem sem- per nomine subjecto,quod aliquoties quidem vel in- tur,ipsaenim propositionum pluralitasmultitadinem D finitum nomen,vel casus nominis, si verba subjecta simulatsignificationum,sed(ut dictum est)non plures significat res,sed unam consequentiam.Composita- rum igitur et unam rem significantium propositio- num duplex modus est.Aut enim ex terminisincon- junctis unam rem significans composita oratio, ut animal rationale,mortale est. Autex propositionibus composita et conjunctione copulata, imaginer qui- dem emittens plura significandi, unam vero rem significans oratio,ut si dicamus, si dies est,lux est. Cum ergo hec sit distributio compositarum et sim- pliecium orationum,duplici modo unceorationes sunt, et duplici multe. Sive autem incomposite, et sive composite,et uno quidem modo una oratio dicitur sunt.Cum ergo dictionibus simplicibus constituidi- ceret simplicem orationem,et affirmationem nega- tionemqueorationes esse constaret, manifestum fecit affirmationem et negationem diclione constitui et formari,ita quidem ut affirmationem et negationem semper sola verbi dictio praedicata, non. autem semper dictio nominis subjecta perficeret. Cum igitur ha ita proposuisset, nunc quid sit dictio, quie predicativas, id est simplices propositiones format,exponit, dicens: Nomen ergo, el verbum dic- tio sit sola, quod ideo ait,dictio sit sola, quod sunt quedam dictiones simul etiam affirmationes, vel imperfectz orationes, quod jam supra dictum est. A51 Qur autem nomen et verbum solo» sint dietiones À monstrat.Quoniam non estdicere siealiquid signifi- caniem voce enuntiare,vel aliquo interrogante vel non, sed ipso proferente. Sensus hujusmodi est : Enuntiativa propositio 3is maximeduobus formatur, per propriam naturam atquesubstantiam,et per ejus usum atque tractatum,et natura quidem ipsius est, ut in ea veritas inveniatur aut falsitas, usus autem cum aliquid autinterrogando proponitur etrespon- detur,ut utrum aaima immortalis est,autcertecum aliquis per suam sententiam enuntiat atque profert, ulsi quis dicathocipsum ex propria voluntateanima immortalis est,unde definitio quoque enuntiationis uniusquidem nature atquesubstantietalis redditur. Enuntiatio est oratio,in qua verum falsumveest.Ex usu vero ejus atque tractatu enuntiativa oratio est, quaminterrogantes proponimus ut verum vel falsum aliquid audiamus.Ex nostra vero prolatione, quam proponentes aliquid verum falsumve monstramus. Ergo cum omnis enuntiativa oratio autin interroga- tione posita sit, autin spontanea prolatione, et in utriusqueenuntiationis natura et substantiailla ver- setur,utsivein interrogatione sit posita curn respon- sione conjuncta, verum habeat vel falsum, sive per se prolata utrumlibet retineat,dictiones,inquit, vel alio. interrogante, vel. quolibet proferente, et sponte dicente, verum falsumve non continetur. Si enim quis dicat interrogans, Socratesne disputat? alius respondeat.Disputat,hoc quod respondit, dis- . putat, si cum tota interrogatione jungatur, potest habereintellectum verum falsumvesignificantis ora- tionis.Sin veroper se intelligatur, disputat, quan- quam alio interrogante responderit,sine vero tamen falsoque relinquitur.Similiter etiam si quis dicat,So- crates vel ambulat,nullo interrogante,sed ipse pro- ferens,nec verum aliquid nec falsum designat. Ergo verba et nomina dictiones solum sunt, quoniam et simplicessunt.Erant enim alice quidam dietiones in orationibus, nominibus verbisque compositis sed- nondum perfecte sententie,quoniam neque verum, neque falsum, vel alio interrogante, vel quolibet sponte proferente significant.Erunt enim alie quze- dam dictiones que alio interrogante et quolibet sponte proferente verum falsumve retinerent,in his scilicet 1uze erant affirmationes aut negationes.Quo- eirca sensus hujusmodi est. Ordo autem verborum sie se habet:Nomen ergo et verbum dictio sit sola, quoniam non possumus dicere signifieantem aliquid sic voce, id est verbo vel nomine enuntiare.Non enim possumus dicere quoniam quisquis verbo vel nomine significat aliquid, ille enuntiat, vel aliquo interro- gante, vel non, sed ipso proferente, tanquam si sic diceret,verba ipsa et nomina dictiones sole sunt, quoniam verbisetnominibus significantem hominem aliquid non possumus dicere quoniam enuntiatquid- quam sive cum aliquis interroget, sive ipse sponte proferat simplicem dictionem.Enuntiare autem est orationem dicere qu: verum falsumve designat. Harwm aulem ,hzcsimplex quidem est enuntiatio,ut AN. MANL. SEV. BOETII D 452 aliquid de alaquo, vel aliquid ab aliquo. Haec autem ex his conjuncta, velutoratio quaedam jam composita. Quoniam superius de unis orationibus atque plu- ribusdixit,etunam quidem posuit,qua aut conjun- ctione una esset secundum prolationem,aut signifi- catione secundum propriam naturam. Plures vero qui aut conjunctione carerent,aut inulta signifiea- tionesuacomplecterentur quoniamque aliud erat una ralio, aliud simplex, aliud composita, aliud plures post illaad simplicem compositamque revertitur di- cens simplicem esse orationem enuntiativam quae duobus terminis continetur,quorum unum subjectum est,alterum predicatum. Quod vero ait,Harum au- lem,enuntiativarum scilicetorationum, dixit quarum hac quidem simplex est enuntiatio, et qui simplex est enuntiatio, ipse proposuit dicens, ut aliquid de aliquo subaudiendum est priedicemus, ut si hicsen- sus.larum autem enuntiativarum orationum est simplex enuntiatio, si aliquid unum de uno aliquo priedicemus, ut si dicam Plato disputat, de aliquo Platone aliquid, id est disputat, praedicavi. Et haee simplexestenuntiatio.Idoirco quoniam duobus ter- minis partibusque conjungitur. Si qua vero plures habeatterminos,etejus partes duorum terminorum multitudinem egrediantur,ille composite orationes dicuntur,et est enuntiatio composita hujusmodi: si dies est,lux est,dies enim est, et lux est. Duc sunt simplices enuntiationes,queconjuncte unam com- positam perfecerunt, atque hoc esl quod ait : Hec autem,id est alia oratio, ex his conjuncta, id est ex simplicibusenuntiationibus velutoratioquedamjam composita est, hiec enim non simplex est oratio. Simplex enim oratio solas dictiones duas habet in partibus,composita vero etiam orationes,sicut haec - quam supra posui.Est ergohicordo quem ipse con- fudit,prius enim de affirmatioune et negatione, quae prima esset, que posterior, expedivit. Dehine de unis orationibus,et de pluribus dixit, postremo de simplicibus atque compositis.Sed quoniam quadam in medio permiscuit,ea paululum differentes dire- ctam sententie seriem conlinuavimus,longum Ari- stotelishyperbaton parlium conjunetione recidentes neque enim simile videtur quod ait.Est autem una j prima oratio enuntiativa affirmatio,deinde negatio, alie vero conjunctione une, et rursus cum dicit : Est una oratio enuntiativa que unum significat,vel conjunelione una.Plures autem que plura, et non unum,velinconjuncte,velcum rursus addit.Harum autem hecsimplex quidem est enuntiatio,ut aliquid de aliquo,vel aliquid ab aliquo. Bi»c autem ex his conjuncta velut oratio qusedam jam com posita. Sed. illud quidem quod prius dixit,est autem una prima oratio enüntiativa affirmatio,deinde negatio,ad hoo retulit,ut priorem affirmationem esse monstraret, posteriorem vero negationem;ait enim deinde nega- tio,unde quod ait prima ad affirmationemponendum est,quod vero secutus est paulo post. Est autem una oratio enuntiativa que unum significat,vel conjun- clione una.Plures autem,qua plura, et non unum 453 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. A54 vel inconjuncts,ad hoc retulit,ut doceret quasunas A tanquam si diceretur,non omnia enuntiatiosignili - esse orationes putari oporteret, expediens aut qu& unum ;signi(icarent,aut quasconjunctio unas faceret. Et quas plures,aut que multa insignificatione reti- nerent,aut quarum corpus nulla esset conjunctione compositum. Quod vero postremo addidit, Harum autem,hsc quidem simplex est enuntiatio,ut aliquid de aliquo vel aliquid ab aliquo. Haec autem ex his conjuncta, velut oratio quaedam jam com posita,ad simplices orationes relulit, atque compositas.Sim- plices dicens duobus solisterminis junctas,composi- tas,quaex simplicibus orationibuseenuntiativis con- jungerentur, ut sit totus ordo hoc modo.Est autem una primajoratio enuntiativaaffirmatio,deinde nega- tio,et rursus intermissis qu: sequuntur, hocsubji- ciatur.Est autem unaoratio enuntiativa, quae unum significat, vel conjunctione una.Plures autem,qua plura, et non unum, vel inconjuncte,et post hoc in- termissis quoque sequentibus,hoc sequatur,harum autem h»c quidem estsimplex enuntiatio,ut aliquid de aliquo vel aliquid ab aliquo, hae autem ex his conjuneta, velut oratio quedam jam composita, tanquam si sicdiceret:Prima quidem inter enuntia- tiones oratio, affirmativa est, secunda vero nega- tio, affirmationum autem etnegationum, unaoratio est,que unum significat,vel qua conjunctione una est. Multiplex autem vel cujus partes conjunctione copulantur, que multa significat, vel quae conjun- ctione non jungitur.Harum quoque simplex estqui duobus terminis constat,utaliquid dealiquo, vel ali- quid ab aliquo; alia vero composita,qua ex simpli- cibus affirmationibusjungitur.Quod autem dicit ali- quid de aliquo, vel aliquid ab aliquo, tale est: Ali- quid enim dealiquoaffirmationem significat,utcum dieo, Socrates disputat,de aliquo Socrate aliquid,id - est disputat, praedicavi, et fit affirmatio. Si autem dico,Socrates non disputat,a Socratedisputationem sejunxi,etab eo abstuli,et hoc est negatio.Affirmatio enim de alia re aliam rem predicat eique conjun- git.Negatio vero a qualibet requamlibetrem predi- cando tollit,ergo hoc quod ait, aliquid dequo,aflir mationem simplicem significavit,quod dicitaliquid ab aliquo, simplicem negationem. Est aulem simplex enuntiat io voz significativa de eo quod esl aliquid, vel non est, quemadmodum tempora divisa sunt. Affirmatio vero est enuntiatio alicujus de aliquo.Negatio vero est enuntiatio alicujus ab aliquo. Postquamdemultisatque unis nec non siupplicibus compositisqueenuntiationibus expedivit,enuntialio- nem simplicem tractat,et eam diffinitione concludit dicens, vocem eam esse significantem aliquid esse vel non esse. Quod ergo ait vocem eam esse,ad ge- - nusretulit,quod significalivam ad ipsius differentiam vocis.Quod de eo quod esset aut non esset aliquid, ad significatarum rerum rursus differentiam retulit, habet enim secum ipsam vocem qua profertur, ut si- gnificet quiddam. Quid autem significet, aut circa quid designationem enuntiatio teneatad differentiam .. gignificativarum pertinet vocum,ita enim dietum est, C D cat, sed esse aliquid aut non esee. Est ergoenuntia- tio simplex vox significativade eo quodestesse ali- quid,vel non esse,id est omnis enuntiatio,aut affir- matio, aut negatio est, esse enim ponit affirmatio, nonesse negatio;sed quanta diffinitionem brevitate constrinxit, quidam non videntes in errorem stoli- dum falsitatis abducli sunt:contendunt igitur affir- mationiseetnegationisnonesseenuntiationem genus Nam sihzo,inquit,diffinitio estenuntiationis,omnis aut generis diífinitio propriis speciebus accominodari potest(omne enim genus univoce de speciebus pro- priis predicatur),dubium non est quin hecquoque diffinitio enuntiationis,si enuntiatio genus esl,affir- mationinegationiqueconveniat si tamen ejusspecies hac sunt;sed quis unquam dixeritaffirmationicon- venire hano diffinitionem quaest vox significativa de eo quod est, aliquid esse, vel non esse? Neque enim fieri potest ut affirmatio vox significativa sit, de eo quod est esse, vel non esse,sed tantum de eo quod est esse,negatio rursus non de eo quod estesse, el de eo quod est nonesse,sed tantum de nonesse, nunquam etiam de esse.Interimit enim semper ne- gatio,jungit atque constituitaffirmatio.Quaresi haec diffinitioenuntiationis ad affirmationem negationem quenon potest predicari,affirmatio et negatio enun- tiationis species nonsunt, qui mihi nimium videntur errare,quasi vero quidquam vetet utrasque affirma- tionem et negationem simul eadem diffinitione con- cludere. Possum enim dicere: affirmatio et negatio est vox significativa de eo quod est esse aliquid, vel nonesse,ut vox significativa utriusque communis sit, de eo quod est esse aliquid, affirmationis solius,de eo quod est non esse,solius sit negationis.Bed nihil potuit fieri brevius, nisi ut in eadem diffinitione et enuntialionis naturam constitueret,etipsius faceret divisionem,tanquam enim siita dixisset;Enuntiatio est vox significativa,in qua verum falsumque desi- gnantur, hujus autem una species affirmativa est, alia negativa,ita ait.Enuntiatio estvox significativa de eo quod est aliquid, vel non est. Namque dixit, de eo quod est aliquid vel non est:tale est ac si di- ceret qu: verum falsumque demonstrat.Omneenim quod esse ponit aliquid,ut si dioam dies est; vel non esse, ut si dicam dies non est,verum falsumve de- monstrat.Si erzoaliquid ponatur esse vel non esse, in eo veritas et falsitas invenitur, est igitur in noc quod ait vocem significativam esse deeo quod est aliquid,vel non est,tanquam si diceret:Est enuntia- tio vox significativa verum falsumque significans.Si- gnificatio namque de eo quod est esse aliquid, vel non esse, veri falsique demonstratio est; sed in ea- dem diffinitione species admirabili brevitate partitus est, tanquam enim si diceret, vox significativa est enuntiatio,in qua verum falsumque demonstratur. Sed una ejus pars affirmativa est, alia negativa,ita ait, de eo quod est aliquid vel non est. Significatio enim de eo quod est aliquid, affirmatio est, de eo vero quod non est, negatio.lta id quod ait designa- tivam esse vocem enuntiationem deeo quod estali- 459 AN. MANL. SEV. BOETII 456 quid ,autnon est, utrumque unacolligitintelligentia. A applicuit, sed tota hujusmodi propositionis vis est, Hoe enim quod dixitde eo quod estaliquid,aut non est, utrumquesignificat,et veri falsique demonstra- tionem, et affirmationis negationisque divisionem. Sed Alexander et propriajsententia non desistit,nec alio quam ceteri tenetur errore.Ait enim hic quo- que apparere non esse genus af(irmationis et nega- tionis enuntiationem, quoniam ita in diffinitione enuntiationis affirmatione,et negatione,ut partibus ususest.Omneautem compositum atque omne iqui- vocum vel suis partibus, vel suis significatis definiri potest,ut si quisternarium numerum definire volens dicat: Ternarius numerus est qui exunoduobusque conjunctus est;vel si quis hominem definirevolens dicat: Homo est, aut animal rationale mortale, aut hujusmodi coloribus,vel metalio facta simulatio,ita nomen zequivocum ex his que ipsum nomen zqui- vocum designabat, ostensum est, hic ergo eodem modo: Enuntiatio,inquit, est vox significativa de eo quod est aliquid, vel non est, tanquam si diceret: Enuntiatio est vox aut affirmativa, aut negativa,in eumdem sciliceterrorem labens,nec videns quemad - modum una diffinitione,et divisionem fecerit,et na- turam enuntiationis ostenderit,sed hanc expositio- nem (quod adhuc sciam) neque Porphyrius, neque ullus alius commentatorum vidit. Aspasius etiam consentit Alexandro: dicit enim Alexander eodem modo hic diffinisse Aristotelem enuntiationem,sícut alibi quoque, id est, in resolutoriis: illic enim ita propositionem, qua est enuntiatio,diffinitione con- clusit dicens:Propositio ergo est oratio affirmativa vel negativa alicujus de aliquo, vel alicujus ab ali- quo.Idem quoque Aspasius sequitur.Porphyrius au- tem sic dicit:Admirabilem esse subtilitatem diffini- tionis, ex sua enim vi affirmationis et. negationis, enuntiatio diffinita est. Ex terminis vero,ipsa affir- matio,atque negatio,affirmatio namque in duobus terminis constans, aliquid alicui inesse significat. Tota autem vis ipsius est aliquid annuere, negatio quoque aliquid alicui non inesse significat,sed tota vis ipsius est aliquid abnuere atque disjungere, vel rursus affirmatio aliquidalicuiinesse designat,sed vis ipsius tota ponere aliquid est.Cum enim aliquid alicui inesse demonstrat,ponit aliquid; rursus nega- tio quidem aliquid alicui non inesse declarat, sed tota vis ejus auferre est.Ergo nunoc,inquit,enuntia- tionem extota vi affirmationis negationisquediffinit [) dicens: Enuntiatio est vox significativa de eo quod aliquid est vel non est. Hoc autem ad negationis per- tinetaffirmationisque vim,tanquam si diceret,enun- tiatio est vox significativa que ponit aliquid, aut tollit,que proprie virtutes sunt affirmationiset ne- gationis. Si enim ita dixisset,enuntiatio est de eo quod est aliquid alicui vel non est,tunc ex terminis affirmationis vel negationis enuntiationem diffinisse videretur; cum autem dieitdeeo quod est aliquid vel non est, de tota utrorumque vi determinat. In hac enim affirmatione quz dicit dies est,aliquid alicui secundum terminos adesse monstravit,est enim diei alquid esse declarare: rursus cum dico, dies non est, aliquid alicui non esse pronuntio, sed tota vis hujus est non esse dicere;quare manifestum estse- cundum Porphyriumextotavi affirmationisetnega- tionis enuntiationem esse descriptam,ex suis vero terminis ipsam affirmationem et negationem. Ait eniuaffirmatio vero est enuntiatio alicujus dealiquo in affirmationis diffinitione genus sumens;enuntiatio enim(ut dictum est)genusest affirmationis etnega- tionis, quod ipse Aristoteles clarius demonstrat,qui in utrorumque diffinitione enuntiationis nomen ascripsit dicens: Affirmatio vero est enuntiatio.Hoc enim retulit ad genus,quod vero addiditalicujus de aliquo reduxit ad terminos, in simplici enim affir- matione aliquid de aliquo enuntiando predicatur, ut ineo quod est,dies est,esse diem.Negstio quoque ita diffinita est: negatio est enuntiatio alicujus ab aliquo,quantum ad enuntiationem rursus a genere, quantum alicujus ab aliquo,rursus ad terminos.In hae enim negalione qua est,diesnon est,esse a die enuntiando tollimus; sed ut non solum presentis temporis enuntiationem diffinisse videretur, addi- dit enuntiationis diffinitionem de aliis quoque tem - poribus intelligi;aitenim:enuntiatio est vox signifi- cativa de eo quod est aliquid vel nonest,adjecitque quemadmodum tempora divisa sunt.Divisaenimsunt tempora in tribus, omne enim tempus aut futurum est,aut presens,aut preteritum;aut ex his mistum. Enuniiatio est ergo vox significativa,significans aut esse aliquid, aut non esse. Sed quoniam hoc tem- pus presens designat, non solum de presenti, in- quit,loquimur,sed etiam de his temporibus que di- viduntur, ut hoc esse, et non esse, et in. futurum veniat et in preleritum,ut aliquoties sic esse,et non esse significet, id est sic ponat atque sic auferat enuntiatio,utet presens tempus ponat,et auferat,ut est,Socrates est,Socrates non est,et preteritum po- nat, et auferat, ut Socrates fuit, Socrates non fuit, eodem quoque modo futurum, Socrates erit, Socra- tes non erit. Ergo in-his omnibus temporibussecun- dum esse aliquid vel non esse aliquid,id est secun- dum ponere, et auferre: tota enuntiationis vis est; hoc ergo est quod ait, de eo quod est aliquid, vel non est, quemadmodum tempora divisa sunt, tan- quam si diceret,de eo quod est aliquid,vel non est, vox enuntiativa significat,velin presens,veliu pre- teritum,velin futuruüm,quemadmodumipsatempora dividupntur.Cur autem talis ordo diffinitionis fuerit, paucis absolvam. Prius enim de nomine, post de verbo, hine de oratione,rursus de enuntiatione,de-. hine de affirmatione,postremo de negatione disse- ruit.Omne compositum suis partibus posterius est, omne genus suis partibus prius:ergo in compositis - partes toto priores sunt, in generibus et speciebus partes toto posteriores. Rursus in compositis totum partibus posterius,in speciebus et generibus totum partibus prius est; ergo quoniam verba et nomina, neque affirmationis neque negalionis,neque enun- 451 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 498 tiationis,neque orationis species erant,sed quedam A quoniam novimus alias resesse, alias non esse, horum omnium partes quibus hzeecomnia jungeren- tur, oratio autem genus enuntiationis, enuntiatio affirmationis et negationis, affirmatio prior negatio- ne,scilicet secundum prolationem, sicut ipse testa- tus est.Ergo quoniam hac omnia,et oratio, et enun- tiatio, et affirmatio, et negatio verbis et nominibus conjunguntur, his omnibus nomina et verba priora sunt.Nomine autem res aut per se subsistens, aut tanquam per se subsistens significatur,verbo autein accidens designatur, et velut alii accidens,quod ex supradictis planum est,quod autem per se consistit prius est. Ergo id quod nomensignificat prius est quam id quod verbum,quare verbo prius est nomen Ergo qaoniam nomen et verbum oratione, enuntia- tione, affirmatione et negatione priora sunt,partes enim priores sunt his que componuntur, jure hec ante omnia definita sunt. Quoniam vero nomen prius est verbo,prius nomen,postea vero diffinitum est verbum. Sed quoniam omne genus speciebus suis prius est, post haec, id est nomen et verbum, orationem diffinitione descripsit, quee et proximum enuntiationis genus esset, etsuperiusaffirmationis el negationis : post orationem vero enuntiationem, que cum sit species orationis, affirmationis tamen et negationis esset genus.Post enuntiationem vero affirmationem, que quanquam negationi equeva Species esset secundum genus proprium, id est enuntiationem:in prolatione tamen priorest,ut ipse supra jam docuit dicens : Estautem una prima ora- tio enuntiativa affiematio, deinde negatio. Sed quo- niam a nobis superius dictum est has eum quinque res diffinire velle, quid sit dictio, quid enuntiatio, quid affirmatio, quid negatio, quid contradictio. Dictionem quid sit ostendit per id quod ait: Nomen ergo et verbum dictio sit sola,enuntiationem vero per id quod ait : Estautem simplexenuntiatio vox signi- fieativa de eo quod est aliquid vel non est, quemad- modum tempora divisa sunt,affirmationem vero per id quod ait : Est autem affirmatio enuntiatio alicu- jus dealiquo ; negationem quoque diffinivit dicens : Negatio vero alicujus enuntiatio ab aliquo. Restat ergo de contradictione disserere. Quid sit ergo con- iradictio ipse prosequitur dicens : Quoniam autem est enuntiare el quod est non esse, . ek quod non est esse, et quod est esse, et quod non est non 65se, el circa ea quae sunt extra prasens tempora similit2gr omne — contingit quod quis affirmaverit. negare, el quod negaverit affirmare; quare manifestum e$t quoniam omni affirmationi negatio est opposita, el omni negalioni affirmalio, et sit hoc 'contradictio, affirmatio et negalio opposilae. Expeditis omnibus que sese explicaturum esse promiserat, nunc ad reliquam scilicet contradictio- nem ordine venit, eamque ab affirmationibus nega- tionibusque reperitdicens omnibus affirmationibus posse proprias negationes opponi, et omnibus nega- lionibus proprias quoque rursus ex adverso affir- mationes posse constitui; hoc autem hinc sumitur. ParcROL. LXIV. et quoniam non ipsi dicere possimus et sentire alias res esse, alias non esse. Ex his quatuor enuntiatio- nibus fiunt gemin:e contradictiones; si quis enim id quod est dicat non esse,ut si vivente Socrate dicat, Socrates non vivit, quod est negat, et erit negatio falsa ; rursussi quis id quod non est esse confirmet, ut si non vivente Socrate dicat, Socrates vivit, hec rursus affirmatio falsa est; si quis etiam id quod est esse enunliatione constituat, ut si viven- te Socrate dicat,vivit Socrates, vera erit affirmatio. Sin vero quod non est esse negaverit, est negatio vera, ut si quis non vivente Socrate dicat, Socrates non vivit. Ex his igitur, id est ex affirmalione vera et negatione falsa, et rureus ex negatione vera et p affirmatione falsa, quatuor quidem sunt. enuntia- tiones, sed in duabus affirmatio, in duabus negatio continetur. Contradictiones vero due, hoc est enim quod ait : Quoniam autem est enuntiare et quod est non esse,falsam enuntiationem negationis ostendit ; quodque addidit,et quod non estesse, falsam affir- mationem in enuntiatione proposuit. Illud quoque quod dixit, et quod est esse,enuntiationem veram designat, quia id quod est esse vera affíirmatione profertur; amplius quod ait, et quod non est. non esse, vere negationis speciem dedit. Quare et si quod est vere potest dici esse, et id quod est falso potest predicari non esse,et id quod non est vere potest enuntiari non esse, et id quod non est falso esse poterit affirmari,manifestum est omnem affir- mationem haberealiquam contradictionem negatio- nis oppositam, et omnem rursus negationem affir- mationisoppositione facere contradietionem.Etenim si omne quod quis affirmat negari poterit, et quod quis negataffirmari,quis dubitaverit nec affirmatio- nem posse constitui cui negatio non contradicat, nec negationem cujus nulla affirmatio valeat inve- niri.Omnis igitur affirmatio negationem, et negalio habet oppositam affirmationem, est igitur conira- dictio affirmatio et negatio opposite. Quid autem sit oppositio posterius dicendum est, aut quid sit contradictio post diligentissima ratione monstrabo. Quod autem ait,et circa ea qu: sunt extra presens tempora,tale'est tanquam si diceret : Sicut affirma- tio et negatio in presenti tempore fieri potest, ita etiam vel in preterito vel in futuro: nam sicut po- D test id quod est esse constitui, ita potest id quod - fuit fuisse proponi, et id quod futurum est in spe- ciem futuri temporis affirmari,ut cum dicimus S$o- crates fuit, sol estate in Cancro futurus est. Eodem modo ergo et de futuro et de preterito affirmatio et negatio constituuntur,quemadmodum de presenti: futurum autem et preteritum exítrinsecus est, et preter presens tempus.Illud enim veniet, illud re- cessit. Recte igitur el circa ea qux sunt extrà pra- sens tempora hujusmodi posse affirmatione nega- tionesque dixitevenire; circa enim preteritum et futurum, quod estextrinsecus a presenti tempore, similiter omne contingit (utipseait) quod quis affir- 15 459 maverit negare, et quod quis negaverit affirmare ; A unde fit utin omnibustemporibus illud constet,om- ni affirmationi posse opponi negationem, omnique negationi oppositam affirmationem posse constitui. Nunc autem qualis debeat sumi oppositio, in affir- matione et negatione demonstrat,hoc enim est con- tradictio,affirmatio et negatio opposite. Quod si hee opposita constituunt contradictionem, qualis in his debat esse oppositio qua contradictionem constituit recte prosequitur. Dico autem opponi ejusdem de eodem, non autem aquivoce, et qnaecunque cetera talóéum determinavimus contra sophisticas àmportunitates. Cum duobus terminis simplex propositio constet, et unus subjectus sit,et alius predicetur ; subjectus. autem sit qui primus dicitur, pradicatus vero qui posterius ; dicit illa oppositione affirmalionem et negationem integram constituere contradictionem, qui idem subjectum habeant, idem etiam praedica- ium, ut neque subjectum neque predicatum plura significet,alioqui non erit contradictio nec aliqua oppositio ut cum dico, Socrates albus est, et alius dieit, &thiops albus non est, hec affirmatio atque negatio non sunt opposite, idcirco quia est aliud subjectumet idem predicatum.In alfirmalione enim Socrates subjectus fuit,in negatione /Ethiops. Rursus cum dico,Socrates albus est, et alius dicit, Socrates philosophus non est,nec hao rursus nega- tio contra affirmationem retinet oppositionem, ideo quia aliud praedicatum in utrisque proponitur, in affirmatione enim album predicatur ad Socratem, in negatione philosophus.Quod si utraque suntdi- versa,multo magis nulla fit oppositio, ut cum dico Socrates philosophus est,si respondeat alius, Plato Romanus non est, hic neque idem subjectum est, neque idem predicatum,et plus iste diverse sunt,et nulla contra se oppositione composita, alque ideo possunt utreeque simul esse vere, etsi ita contin- git utrisque simul esse false, nec non etiam una vera,altera falsa.Que enim se non perimunt, nihil eas impedit aut utrasque falsas,aut utrasque veras, aut unam veram falsum alterareperiri : quare quo- rum vel aliud subjectum est, vel aliud predicatum, illa opposita esse non dicimus ; unde fit at nec illa quoque qu: plura significant, si subjecta aut pre- dicata sint contradictoriam negationem valeant cu- stodire.Si quis enim nomen equivocum subjiciat, et aliud predicet, ut si quis contra hujusmodi affir- mationem constituat negationem, non faciet oppo- sitionem : ut eum dico, Cato se Utiez occidit, no- men hoc quod dicitur Cato equivocum est. Potest enim et Orator intelligi, et hio qui exercitum duxit in Africam.Si quis igitur dicat, Cato se Utica occi- dit, potest fortasse intelligi de Catone Marcia. Si quis respondeat, Cato se Uticz non occidit, potest de Catone Censorio constituisse negationem. Sed quo- niam diversus est Cato Censorius a Catone Marci, et nomen ipsum Catonis dlversa significat, diverse a se affirmatio et negatio.Et id non omnino perimit D AN. MANL. SEV. BOETII 460 negatio, quod constituit affirmatio. Affirmatio enim constituit Marcie Catonem se Utica peremisse. Ne- gatio vero dicit Catonem, si ita contingit, Oratorem non se Utice peremisse.Quare non constituunt ve- rum inter se falsumque, idcirco quod a se diverse sunt. Nam utrumque verum est, e& quod se Cato Utica oceidit,scilicet Marciz, et quod se Cato Utiece non occidit, scilicet Orator, atque hic sequivocum subjectum fecit,ut hac affirmatio et negatio oppo- sitionem nullo modo constituevent. Quod si predi- calum fuerit equivocum, eodem modo contradictio non fit.Dicat enim quisquam, Cato fortis est, et. de Catone praedicet fortitudinem mentis, aliusque res- pondeat, Cato fortis non est, ad imbecillitatem cor- poris spectans, ita igitur eequivocatio forlitudinis ambiguitatem fecitque oppositionem nulla ratione componeret ; et si uterque terminus subjectus et predicatus equivoci fuerint, multo magis diverse a se erunt propositiones et non opposite,nec inter se verum falsumque dividentes, sed utrasque veras, interdum utrasque falsas esse contingit. Quare unum oportetessesubjectum,unumque prediceatum, utid quod affirmatio predicavit el junxit, idem ne- gatio dividat et abjungat, et id quod de subjecto af- firmatio praedicavit de eodem negatio neget. Nam si sit uterque :equivocus lerminus aut quilibet unus eorum, fieri potest ut aliud tollat negatio quam af. firmatio posuit. Itaque nulla fit oppositio.Quare non ita faciendum est, sed idem subjeclum et predica- tum in affirmatione esse debet, idem in negatione ; atque hoc est quod ait : Dico autem opponi ejusdem de eodem, non autem equivoce.Quod enim ait ejus- dem,ad predicatum retulit, quod de eodem ad sub- jectum, etsubaudiendum est, dico autem opponi ne- gationem ejusdem predicati de eodem subjecto,sed non sint e&quivoca, neque subjéctum, neque predi- catum, et multo magis utraque, sed unum aliquid significent. Quod per hoc dixit quod ait, nonautem equivoce, neo sola si non sit equivocatio,ratio firma est ad constituendam oppositionem. Multa enim. sunt qua in sophisticis elenchis contra eos qui ar- gumentis fallacibus vere, rationis viam conantur evertere determinavit, quemadmodum faciendae essent propositiones, et quemadmodum invenienda esset argumentorum fallacia, quod hic ait : Et qua- cunque cetera talium determinamus contra sophi- sticas importunitates, tanquam si diceret : Dieo qui- dem opponi affirmationem negationi ejusdem pradi- cati de eodem subjecto, hoc et quaecunque alia sunt, qua in sophisticis elenchis determinatasunt contra argumentorum importunitates. Et hic quidem quoniam aliud negotium erat, commodissime bre- viterqué perstrinxit. Nos autem quid in sophistieis elenchis determinaveritad constituendam oppositio- - nis contradictionem, quantum brevitas patitur,non gravamur apponere. Non enim solum si equivoocatio in propositionibus collocetur nulla fit contradictio, verum etiam si univocatio in negatione ponitur, illa oppositio contradictionem penitus non habebit ; 401 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 462 est enim oppositio habens contradictionem, in qua À esse,idemque aufert negatio,et est contradictio af- affirmatio si vera est, negatio falsa sit, si negatio vera est,fallax affirmatio videatur. Positis ergo se- cundum univocationem terminis,utrasque simul et aífirmationem et negationem veras esse contingit,ut si quis dicat: Homo ambulat, homo non ambulat, affirmatio de quodam homine vera est, negatio de speciali vera est,sed specialis homo et particularis univoeasunt.Quocirca sumptis univocis contradictio non fit : at vero nec si ad aliam et aliam partem af- firmatio negatioque ponatur, fit in ipsis ulla veri falsique divisio, sed utrasque veras esse contingit, ut cum dico oculus albus est, ocu!us albus non est. In alia enim parte albus est,in alia albus non est: atque ita et negatio vera est,et affirmatio,neoc si ad aliud atque aliud referens dicat,nulla inde contra- dictio procreatur, ut cum dico, decem dupli sunt, decem duplinon sunt.Nam si ad quinarium referam, vera est affirmatio,si ad senarium vera negatio,nec si diversum tempus in affirmatione ac negatione su- matur, ut cum dico, Socrates sedet, Socrates non sedet. Alio enim tempore sumptum sedere veram facit affirmationem,alio tempore non sedere veram facit negationem. Amplius quoque si diverso modo -quis dicat in negationequodjam inaffirmatione pro- | posuit,vim contradictionis intereipit. Si quis enim dicat affirmationem potestatle,negationem veroactu, possunt affirmatio et negatio uno tempore con- gruente veritate constitui ; usi quis dicat catulus vi- det,catulus non videt,potestate enim videt, actu vero non videt.Quocirca oportet fieri si facienda est con- iradictio ejusdem (ut ipse ait) praedicati de eodem subjecto, non :equivoce, sed univoce, ad eamdem ;partem,et ad idem relatum,ad idemque tempus,et eodem modo constitui. Que omnia in sophisticis eleachis diligentissime prosecutus est.Nunc pauca commemorans distulit in illislibrisintegram dispu- tationem.Est autem enuntiatio de eo quod est ali- quid esse, vel non esse ; affirmatio quidem de eo quod est esse,ut Plato philosophus est; negatio vero de eo quod est non esse, ut Plato philosophus non -est. Hec utraque enuntiatio Plato philosophus est, Plato philosophus non est,sese perimentia et in con- trarium quasi quodam locata litigio faeiunt contra- dietionem. Contradictio vero est oppositio affirma- . tionis et negationis,in qua neque ambas falsas,ne- que ambas veras esse contingit,sed unam semiper D veram;alteram vero falsam.Si qua autem sunt hu- | jusmodi,in quibus verum falsumque affirmatio ne- - galioque non dividal, in illis aliquid diversum, et non ad oppositionem integrum reperitur. Dicit au- lem Porphyrius argumentum esse ad id quod dici- mus affirmationem negationi ita oportere opponi,ut una vera opposita in alteram mox falsitas veniat, eommunem inter nos consuetudinem colloquendi. Quando enim quis aliquid esse dixerit et idem alius negaverit, unum ipsorum verum dicere, mentiri alium suspicamur.Amplius quoque. Si aliquid aut - est,aut non est, mediumque inter esse et non esse nihil poterit inveniri,affirmatio autem ponit aliquid firmatio el negatioopposite,talisoppositiointegram facit contradictionem,in qua affirmatio et negatio utreque vere simul esse non possunt. Affirmatio- nisautem negationisquenaturaad qualitatem quam- dam refertur.Qualitas enim quedam est affirmatio atque negatio, preter hanc vero qualitatem est etiam quantitas propositionum, de qua posterius paulo dicendum est. Sed volens Aristoteles quid esset contradictio nos docere,prius ubi esset osten- dit. In oppositione enim eontradictionem omnem necesse est esse. Quare quoniam contradictio in op- positione est, qualis autem oppositio hane contra- dictionem faciat adhuc ignota est. Estque haec op- positio aut in qualitate oppositionum,aut in quan- B titate,aut in utroque,et de qualitate propositionum qua in affirmatione et negatione consistit, dietum est.Nunc de quantitate dicetur, ut ea quoque cogni- ta perspiciatur an in qualitate,an in quantitate,an in utroque propositionum contradictio sit. DE SUBJECTIS ET PR/JEDICATIS ENUNTIATIONUM. Quoniam autem sunt haec quidem rerum universalia, illa vero singularia. Dico autem universale quod. de pluribus natum est pra dicari,singulare vero,quod non, uL homo quidem wniversale est. Plato vero eorum qua singularia sunt. Necesse est autem enuntiare quoniam inest aliquid aub non, aliquoties quidem eorum alicui qua universalia sunt, aliquoties autem alicuz eorum qua sunt singularia. Omnis propositiosignificationis suc: proprietatem ex subjectisintellectibus capit.Sed quoniam necesse est intellectus rerum esse similitudines,vis propo- sitionum per intellectus ad res quoque continuatur. Atque ideo cum aliquid vel affirmare cupimus vel negare, hocadintellectusetconceptionis animi qua- litatem refertur.Quod enim imaginationeintellectu- que concipimus,id in affirmatione autin negatione ponentes,affirmamus scilicet vel negamus,et prin- cipaliter quidem ab intelligentia propositiones vim capiunt et proprietatem, secundo vero loco ex re- bus sumunt ex quibus ipsos intellectus constare ne- cesse est. Unde fit ut etquantitate propositio et qua- litate partieipet: qualitate quidem in ipsa affirma- tionis et negationis prolatione,quam éx proprio quis judicio emittit ac profert ; quantitate veroex subje- ctisrebus quas capiuntintellectus. Videmus namque aliasesseinrebushujusmodiqualitates,quiinaliam convenire non possunt, nisi in unam quamcunque partieularem singularemque substantiam : alia est enim qualitas singularis, ut Platonis vel Socratis, alia est qus& communicata cum pluribus totam se singulis et omnibus przbet,ut est ipsa humanitas. Est enim quedam hujusmodi qualitas, que et in sin- gulis tota sit, etin omnibus tota. Quotiescunque enim aliquid tale animo speculamur,non in quamli- bet unam personam pernomen hoe mentis cogitatio- nem deducimur,sed in omnes eos quicunque huma- nitatis diffinitione partieipant.Unde fit ut hee qui- dem sit communis omnibus,illa vero prior incom- 463 municabilis quidem cunclis,u si nomen fingereliceret,illam singularem quamdam qualitatem etincommunicabilem alicui alii subsis- tentia suo ficto nomine nuncupareia, utclarior fieret forma propositi.Age enim incommunicabilis Plato- nis illa proprietas Platonitas appelletur, eo enim modo qualitatem hanc Platonitatem ficto vocabulo nuncupare possumus,quomodo hominis qualitatem dicimus humanitatem, hec ergo Platonitas solius unius est hominis,et hoc non cujuslibet,sed solius Platonis ; humanitas vero et Platonis et caeterorum quicunque hoc vocabulo continentur.Unde fit ut quo- niam Platonitas in unum convenit Platonem, au- dientis animus Platonis vocabulum ad unam perso- nam unamque particularem substantiam referat;cum autem audit hominem,ad plures quoque referat in- tellectum quoscunque humanitatem continere novit; atque ideo quoniam humanitas et omnibus homini- bus communis est,et in singulis hominibus tota est, equaliter cuncti homines retinent humanitatem sicut unus homo.Si enim id ita non esset,nunquam specialis hominis diffinitio particularis hominis substantie conveniret. Quoniam igitur hzc itasunt, idcirco homo quidem dicitur universale quiddam, ipsa vero Platonitas et Plato particulare.His igitur ita positis quoniam universalis illa qualitas et in omnibus potest et in singulis predicari,cum dici- mus homo ambiguum est et dubitari potest utrum de speciali dictum sit an de aliquo particulari, id- circo quod nomen hominis et de omnibus dici po- test et de singulis quibusque qui sub humanitatis specie continentur.Quare indefinitum est utrum de omnibus dictum sit id quod diximus homo, an de unaquaqueindividua hominiset particulari substan- tia.Hancigiturqualitatem humaaitatissiambiguita- teintellectus separare nitamur,determinanda est, et aut in pluralitatem distendenda,autin unitatem nu - meri colligenda.Nam eum dicimus bomo indefini- tum est utrum omnes dicamus an unum.Sin vero additum fuerit omnis, ut sit praedicatio omnis homo vel quidam, tunc fit distributio et. determi- natio universalitatis,et nomen quod universale est, id est homo, universaliter proferimus dicentes, omnis homo, aut particulariter dicentes quidam homo,omnis enim nomen universalitatis significa- tivum est. Quocirca si omnis quod universale si- gnificat ad hominem quod idem ipsum universale est adjungatur,res universalis,que est homo, uni- versaliter predicatur secundum id quod diffinitio ei adjicitur quantitatis.Sin vero dictum fuerit,quidam homo,tunc universale,quod est homo,addita parti- cularitate per id quod ei adjectum est quidam parti- culariter profertur,et dicitur res universalis prolata particulariter.Sed quoniam particularis est predi- catio,quidam homo,particularis rursus predicatio Platonis, de uno enim dicitur quidam homo, et de uno dicitur Plato, non eodem modo utreque parti- culares esse dicuntur.Plato enim unam ac definitam substantiam proprietatemque demonsirat,que con- AN. MANL. SEV. BOETII B A64 nitamen propria.Nam A venire in alium non potest.Quidam homo vero,quod dicitur,particulariter quidem ipsum nomen univer- sale determinat, sed si deesset. quidam, id quod dicimus homo universale esset, ac per hoc ambi- guum permaneret, quid vero dicimus Plato nun- quam esse poterit universale.Nam etsi quando no- men hoc Plato pluribus imponatur,non tamen hoc nomen idcircoerituniversale. Namque humanitas ex singulorum hominum collecta naturisin unam quo- dammodo redigitur intelligentiam atque naturam. Nomen vero hoc quod dicimus Plato multis secun- dum vocabulum fortasse commune esse videretur ; nulli tamen illa proprietas Platonis conveniret,quze erat proprietatis aut nalure ejus Platonis qui fuit Socratis auditor, licet eodem vocabulo nuncupare- tur.Hoc vero ideo quoniam humanitas naturalis est, nomen vero proprium,positionis. Nec vero hoc nuno dicitur quod nomen Plalonis de pluribus non potest predicari,sed proprietas Platonia.Illa enim proprie tas naturaliter de pluribus non dicitur,sicut homi- nis,etideoincommunicabilis (ut dietum est) qualitas estipsa Platonitas,communicabilis vero qualitas uni- versalis qua» et in pluribus et in singulis est. Unde fit ut cum dico, omnis homo,in numerum proposi- tionem tendam ; cum vero dicu,Socrates aut Plato, noninnumerum enmittam, sed qualitatem proprieta- temque unius insuaindividuasingulariquesubstan- tia constringam ac predicem.Quare in hoc quoque maxime he due particularitates, quidam homo, et. Plato,distant,quod cum dico Plato quem hominem dixerim vocabulo designavi,proprietatemque unius- . cujusque quem nomino,cum vero dieo quidam ho- mo, numerum tantum rejeci, et ad unitatem propo- sitionem redegi. Dequo autem dicam, hec particu- - laritas mihi non subdidit,quidam enim homo polest esse et Socrales et Plato et Cicero et unusquisque singulorum quorum proprietates a se insingulari-. tatis ratione et natura diverse sunt. Unde commo- dissime Theophrastus hujusmodi particulares pro- positiones,quales sunt quidam homo justus, particu- lares indefinitas vocavit. Partem namque tollit ex - homine quod est universale vel vocabulo vel natura, Quz tamen ipsa sit pars et qua proprietaledescripta non determinat nec definit; Unde universale vocavit quod de pluribus naturaliter predicatur, ut homo, non quod positione,quemad modum nomen Alexan- dri de Trojano et de Macedone Philippifilio depluri- bus dicitur.Hoc enim positione de pluribus dicitur, illud natura.Et persubtiliter ait, quod in pluribus natum est predicari.Est enim hzc universalitas na- turalis,illam vero nominisreique proprietatem qua particularis est. singularem vocavit dicens: Plato vero eorum qua sunt singularia ; quod autem secu-- tus est dicens : Necesse est autem enuntiare quo- - niam inest aliquid aut non,aliquoties quidem eorum alicui que sunt universalia, aliquotiesalicui eorum qua sunt singularia,hujusmodi est tanquam si dice- ret : Omnis quidem affirmatio et negatio inesse aut non inesse demonstrat.Et quidquid enuntiatur,aut 465 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 466 de eo quod estesse proponitur,ut Plato philosophus A in affimationo et negatione est ; aut enim universa- est,hiecenim propositio Platoni philosophiam inesse constituit, aut de eo quod est, non inesse, ut Plato philosophus non est: hac enim a Platone philoso- phiam dividens,eidem philosophiam non inesse pro- ponit. Ergo quoniam necesse est, aut aliquid alicui inesse dicere, aut aliquid alicui non inesse, illud quoque necesseest ut intelligamus cui inesse aliquid dicimus,aut universale esse, ut cum dicimushomo albus est, albedinem universali rei inesse monstra- mus,id est homini,aut certe particulare ac singulare, ut si quis dicat,Socrates albus est,albedinem enim Socrati singularisubstantisx et proprietati incommu- nicabili inesse significavit ;sed in singularibus sive affirmetur aliquid, sive negetur, unus oppositionis modus est, quod vim contradictionis obtineat. B Nam quoniam singulare atque individuum nuila sectione dividitur, secundum ipsum quoque facta contradictio simplex erit. In his autem que in universalibus fiunt, non est unus modus contradi- ctionis. Nam cum dico,Socrates homo est, Socrates homo non est, sola hujusmodi oppositio, si om- nia illa conveniant que contraargumentorum im por- iunitates supra jam dicta sunt,ad faciendam contra- dictionem idonea reperitur. Sin vero tale aliquid subjectum sit de quo aliquid predicetur quod sit universale,et in pluribus (ut ipse ait) natum sit pree- dieari, non est-simplex oppositio contradictionis. -. Sunt enim earum propositionum quz de universa- libus rebus fiunt tres differentie, una qua omnes eomplectitur,ut cum dico, omnis homo animal est; alia qua ex indefinita multitudineet innumera plu- palitate ad unum propositionis vim colligit atque constringit.Hec hujusuodi est tanquam si quis di- cat,quidam homo animal est.Alia vero estqui: neque in pluralitatem propositionem tendit,nequein par- ticularitatem redigit,ut eaque sineulla determina- tione proponitur, ut. est, homo animal est, homo animal non est :huic enim nee quidam, quod parti- cularitatis, nec omnis, quod est universalitatis, ad- junximus. Unde fit ut singularitas simpliciter pre- dicetur, universalitas vero aliquoties universaliter, utomnishomo animal est, homo res universalis universaliter predicataest.Nam cum sit homo uni- versalis, quod ei adjectum est omnis, universali- tatem universaliter appellari fecit. Rursus est ut universalitas particulariter predicetur,ut cum dico, quidam homo animal est,quidam particulare deter- minat, sed junetum ad hominem universalem sub- stantiam particulariter predicari fecit. Est quoque universale non universaliter preedicare,quoties sine adjectione universalitatis vel particularitatis sim- pliciter nomen universale ponitur,ut est,homo ani- mal est. Determinationes autem dicuntur que rem universalem vel in totum fundunt, ut omnis,vel iu partem contrahünt,ut quidam.Omnis vero vel qui- dam quantitatem propositionis determinat, qua - quantitas juncta cum qualitate propositionum qua- tuor variatur modis. Qualitas autem]propositionum D lem rem universaliter predicataffirmative, utomnis homo animalest,aut universalem rem particulariter alfirmative, ut quidam homo animal est, aut uni- versalem remuniversaliter negative,ut nullus homo lapis est, aut universalem rem particalariter nega- tive,ut quidam homo lapis non est.Oportet autem in his que universali determinatione proponuntur in ipsis determinationibus fieri negationem,ut quoniam determinatio universalis rei est universaliter, cum dicimus,omnis homo justus est,si universaliter ne- gabimus, dicamus nullo homo justus est, et quod aio nullus eam universalitatem que est omnis inter- cipit,non eam qua est homo.Rursussi idem ipsum, omnis homo justus est,negare particulariter velim, dicam non omnis homo justus est,per particularem negationem universalitatis vim interimens. In par- ticularibus vero non ita est. Si enim eam que est particularis determinatio universalis rei,ut est qui - dam homo justus est, negare velim, particulariter dicam, quidam homo justus non est. Hoc autem id- circo fit, quoniam habel quamdam similitudinem at- que ambiguitatem utrum universaliter an sit parti- culariter dictum,si in universalibus propositionibus negative particulz ad preedicationes potius quam ad terminationes ponantur. Si enim contra hanc affir- mationem quaest,omnis homo justus est, ponam hane que dicit, omnis homo justus non est, hec duas res significare videbitur,et quod nullus homo justus sit, omnem enim hominem justum non esse proposuit, et quod sint quidam homines non justi, omnem enim hominem negavit justum esse.lIoc au- tem nihilimpeditutaliquissitinjustus aliquisjustus. Nam si aliquis est justus, non repugnat ne vera sit propositio quze dieit, omnis homo justus est, non enim est justus omnis homo, si alii justi sint, alii vero injusti.Quare quoniam duplicis significationis est,idcirco universalis negationis diffinitio, quz est nullus,universalis affirmationis tollit determinatio- nem,qua est omnis,atque ideo in partieularibus ne7 gationibus ad ipsam universalitatem affirmationum negatio necesse est apponatur, ut in eo quod est omnis homo justus est, illa est ei opposita negatio qua est, non omnis homo justus est, non illa que est, omnis homo Justus non est, ne sit ambiguum utrum universaliter an particulariter neget. Dictum est enim hane negationem que est, omnis homo justus non est, et universalitatis interpretationem designare et particularitatis propositionem.Quoties vero particulare aliquid tollitur, in his non jam ad determinationem, sed ad predicatum particula ne- gationis apponitur,ut in eo quod est,quidam homo justusest, nullus dicit, non quidam homo justus est. Neque enim hic ad determinationem particu- larem, quod est quidam, negatio ponitur, sed di- cimus quidam homo justus non est,scilicet ad prz- dicatum quod est justus.Unde etiam ad indetermi- natas propositiones,que sunt sineomnis,autnullus, aut alieujus determinatione,ad predicatum semper 467 AN. MANL. SEV. BOETII 468 apponitur particula negativa,ut est,homo justus non A in eo quod est ullus, quod est diminutivum unius. est.Nemo enim dicit non homo justus est,sed homo justus non est.In singularibus quoque non dico,non Socrates justus est, sed Socrates justus non est, et nisi aliquoties ambiguitas impediret ad przedicatum semper negatio poneretur. Sed omnia quascunque in determinatione ponuntur, talia sunt,quz aut to- tum colligantin affirmativo,ut est omnis,aut totum perimant in negativo, ut est nullus, aut colligant in affirmativo partem, ut esl quidam, aut inte- rimant in negativo partem, ut quidam non, aut in negativo perimant totum particulariter,ut est non omnis ; sed quidam non et non omnis particulares negationes sunt.Siveenim quis partem ex toto sur- ripiat, particulare est quod reliquit, quia a totius perfectione discessit.Sive quis totum esse negotsive partem relinquat,rursum particulare est quod reli- quum fit. Nam cum dico,quidam homo justus non est, abstuli partem;et rursus cum dico, non omnis homo justus est, cum negavi omnem, aliquem qui justus non esset ostendi. Hec ergo, non omnis, et quidam,determinationes planissime sunt, et com- muni intelligentie subjecta: has due particulares recipiunt negationes,ut ea qu: est quidam non de- terminationem particularem negat, ea vero qua est non omnis universalem negat determinationem,sed utreque negationem (ut dictum est) in particulari- tatem constringunt. Quod autem dicimus, nullus, proprium quoddam videtur esse vocabulum, non omnis enim quod dicitur omnem per adverbium nezativum quod esi non adimit. Rursus cum di- cimus quidam nonin eo quod est quidam adver- bium quodest non additum a subjectotermino par- ticulare separat.Nullus vero in vocabulo ipso quid separet non monstrat, et videturquodammodo non potius esse negatio quam affirmatio,nequeenim ad- verbium est, nec conjunctio,adverbium namque at- que conjunctio declinationibus carent. Nullus vero quod dicimus et generibus subjacetet inflectitur ca- sibus, quid igitur est ?an erit nomen ?sed nulla ne- gatio nomen esse monstratur.Quid sit ergo tali in- vestigatione querendum est.Videtur enim quod di- citur nullus taleesse tanquam si dicamusnec unus; nam quidicitnullus homoanimalest,tantumdem va- let quantum nec unus homo animal est. Quod vero dicimus ullus,hoc ab eo diminutivum est quod est unus.Diminutio namque unius ullus est tanquam,si dicerem nullus ;ergo plus negat quisquis etiam di- minutionem neget, ut si quis dicat non modo non habet gemmam quod majus est, verumetiam nec gemmulam quod est minus.Sic ergo qui negare vult etiam unum, plus negat si dicat nec ipsum unius diminutivum illud esse quod dicitur ;ut si quis velit dicere nec unum esse hominem in theatro,ita dicat, non modo illic unus homonon est, verum nec ullus, Cum ergo dicimus nullus,ita preponimus tanguam si dicamus nec ullus. Tenet igitur hac in se deter- minatio,qus estnullus,vicem negationiset nominis. Negationis quidem in eo quod est nec,nominis vero Ita igitur maxima fit negatiorei parvissime quod est unus,siipsius diminutivum quoque subtrahat,quod est ullus. Quare et omnem et quemdam statim tol- lit negatio, que unius quoque ipsius diminutivum predicatione subducit, ut ea qua est nullus homo justus est. Hoc enim tantum est,tanquam si dieat, non ullus homo justus est,hoc idem valet tanquam si dicatur,non unus homojustus est.Quarequoniam de his quoque sufficienter dictum est,ad Aristotelis verba consequenti ordine veniamus. Si ergo universaliter enuntiet deuniversali,quoniam est aut non est,erunt ha coniraria enuntiationes dico autem in universali emuntiationem unzversalem ut om- nis homo albus est, nullus homo albus est. Demonstrareoppositionemcontradictionisintendit sed quoniam viam reperiendiordinemque permiseuit idcirco nos quoque pauca quedam prius ordinataex- positione predicemus,nelector confusioniscaligine atque obscuritateturbetur. Omnium propositionum, quie sunt simplices,quas categoricas Greci vocant, nos praedicativas dicere possumus,quatuor sunt di- versitates. Aut enim affirmatio est, et negatio uni- versalis,ut est omnis homo justus est,nullus homo Justus est. Aut affirmatio et negatio particularis,ut est quidam homo justus est, quidam homo justus non est.Autaffirmatio et negatioindefinita,ut homo justus est, homo justus non est. Aut de singulari subjecto affirmatio et negatio, nt Cato justus est, Cato justus non est. Harum vero inter severitas fal- (j Sitasque non se habet similiter sed diverse.Et prius de universalibus atque particularibus, id est de his qu: determinate sunt dicendum est,post dereliquis disputabitur. Disponaturergo affirmatio universalis qu: est, omnis homo justus est,et contra hane ne- gatio universalis, qus est, nüllus homo justus esl. Sub his autem,sub affirmatione quidem universali, particularis affirmatio que est,quidam homo justus est; sub universali negatione particularis negatio qua est, quidam homo justus non est. Hoc autem demonstrat descriptio subjecta : Universalis affirmatio. Universalis negatio. Omnis homo justus est. Nullus homo justus est. Quidam homo justus est, Quidam homo justus non est. - Particularis affirmatio. Particularis negatio. Hoigiturducuniversalisaffirm;atio et particularis af- - firmatio dicuntur subaltern:.Rursus universalisne- gatio,et particularis negatio dicuntur subalternz,id- circo quoniam particularitas semper sub universali- tateconcludit.In quibusilludestconsiderandum quod ubiestaffirmatio universalis vera, affirmatio quoque particularisveraest, etubi negatio universalis vera " A69 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. XTO est, particularis quoque negatio vera est. Nam si À false esse possunt.Ut vero una vera sit,altera falsa, vera est omnis homo animal, est. vera est quidam homo animal est.Etsi vera estquoniam nullus homo lapis est, vera est quoniam quidam homo lapisnon est. At si falsa sit particularis affirmatio,ut ea qua est quidam homo lapis est, falsa est universalis af- firmatio,omnis homo lapis est. Idem in negatione. Si euim negatio particularis falsa est,ut quidam homo animal non est, falsa est universalis, nullus homo animal est.Ka ut precedunt universales in vero, eodem modo precedunt particularesin falso.Dicun- tur vero affirmatio universalis et negatio universalis contrariz.Hoc autem idcirco,quoniam contrariorum hujusmodi natura est,ut longissime a se distent,et sialiquam interse habeant medietatem,nor semper alterum ipsorum subjecto insit,ut album et nigrum non possumus dicere,quoniam ornne corpus autal- bum aut nigrum est;potest enim nec album nec ni- grum esse, et utrumque falsum esse quod dicitur, idcirco quoniam medius est color.Quod si non ha- bent medietatem, alterum ipsorum necesse est in- h:erere subjectis,ut cum dicimus omne corpus aut quietum est,aut movetur,horum nihil est medium, et necesse esL omne corpus vel consistere vel moveri. Ut autem in eodem simul possint esse contraria, fieri non potest.Neque enim possibile est ut idem album nigrumque sit,quod in affirmationibuset negationi- bus universalibus apparet.Negativaenim et affirma- tiva universales plurimum quidem distant a se.Nam quod illa ponit omnibu s,illatollit omnibus et totum negat.Nam quie dicit omnis homo justus est omnem hominem ponit, qu: dicit nullus homo justus est C nihil eorum que in humaaitatis sunt diffinitione ju- stum esse concedit, Ita ergo a se longissime discre- pant. Adhuc si ea que significant habentinter se ali- quam medietatem, unam veram,unam falsam esse non est necesse, ut in eo quod est omnis homo ju- stus est,nullus homojustus est.Quoniam potestquae- dam esse medietas, ut nec nullus homo justus git, cumsit quidam;nec omnis homo justus sit,cum non sit quidam. Et possunt utreque fals: et affirmatio et negatio reperiri. Neque enim verum est aut omnem hominem justum esse, aut nullum hominem justum esse.Quocirca potest fieri ut in his in quibus aliqua medietas invenitur universalis affirmatio et universalis negatio veritatem falsitatemque non di- " vidant,sed utreque sint false ad exemplum scilicet T) contrariorum, quz aliquam inter se continent me- dietatem.Potest enim in illis fieri ut utraque contra- via possint non inesse subjecto sicutsupradocuimus. In his vero qu: medietate carent,necesse est ut una vera sit semper, altera semper falsa. Ut in eo quod est,omnis homo animalest,n allushomo animal est, he propositiones hujusmodi sunt,ut una vera sit et una falsa, idcirco quoniam inter animal esse et non esse nihil interest ad eorum scilicet contrariorum similitudinem que medietate carent. In illis enim " necesse erat alterum inesse subjecto.Sic ergo uni- versalis affirmatio et universalis negatio utreque id quoque conceditur; ut utrieque sint vere fieri non potest,sicut illud quoque verum est, contraria simul esse non posse.Bectissime igitur universalis affirmatio, universalisque negatio contrarie nomi- nantur. Particularis autem affirmatio que est,qui- dam homo justusest,et particularis negatio quaest, quidam,homojustus non est,universalibus coutrariis contrarias proprietates habent.Ille enim simul vere esse non poterant;ut vero essent simul false, sepe aliquaratione concedebatur. Particularibus vero ut utrequevere sintevenire potest, ut utreque falsaesint fieri non potest:utineo quod est,quidam homojustus est,verum est;quidam homo justus non est,id quo- que verum est ; ut utreque false sint,inveniri non potest,et in hoc quidem sunt dissimiles contrariis. Similes autem eis videntur quod sicut contraris ali- quoties verum falsumque dividunt,ut una vera sit, altera falsa, ita quoque et particularis una vera po- test esse, altera falsa, utquidam homo animal est, quidam homo animal non est.Servant autem stabi- lem incommutabilemque ordinem et similitudiniset contrarietatis.Contrarie enim quoniam possuntesse utrique false,in quibuscunque utraeque false con- trarie reperiuntur,in his subcontrarieutrequevere sunt.Sed quoniam utraque conirariwe vere inveniri non possunt, ideo utreque subcontraric false ne- queunt reperiri,ut ineo quod est omnis homo justus est, nullus homojustus est.Quoniam he false: sunt, ha quas sub se continent, particulares vere sunt, ut est quidam homo justus est,quidam homo justus non est;sed si universaliter inter se verum falsum- que dividunt, et una vera est,et altera falsa, parti- culares quoque idem faciunt, ut in eo quod est, omnis homo animal est, nullus homo animal est, universalis affirmatio vera est, falsa negatio. Sed cum dico quidam homo auimal est, quidam homo animal non est,particularisaffirmatio vera est,falsa negatio particularis.He igitur dicuntur subcontra- rie, vel quod sub contrariis posite sunt, vel quod ipse superioribus sub quibus sunt (ut dictum est) contrarias proprietates habent.In hac igitur recta oppositione contrariarum et subeontrariarumin su- perioribus utrisque falsitas esse potest,nunquam ve- ritas;in inferioribus vero utrisquequidem veritas in- esse potest,nunquam falsitas.Sin vero quis respiciat angulares,et universalem affirmationem particulari opponat negationi, universalem negalionem par- tieulari comparet affirmationi, una vera semper, falsa altera reperietur.Nec unquam fleri potest ut affirmatione universali vera, particularis negatio non falsa sit, ve] hac vera non illam continuo falsitas subsequatur.Rursus si negatio universalis vera est, falsa particularis affirmatio; si particularis affir- matio vera est,falsa universalis negatio est. Licet au- tem hoc et in subjecta descriptione metiri,et in aliis quoque terminis quoscunquesibi mens consideran- tis affinxerit,idem videbit,nam in eo quod est,omnis homo justus est, quoniam hec falsa est, vera est, AT] AN. MANL. SEV. BOETII 472 quidam homo justus non est. Et rursus in eo quod À pis non est, una vera, statim falsa altera reperitur, est,nullus homo justus est, quoniam falsa negatio est,vera est affirmatio,quidam homojustus est. Hoc antem universalis affirmatio et particularis negatio qua sunt angulares, et universalis negatio,et parti- cularis affirmatio,que ipse quoque sunt angulares, contradictori:& nominantur. Et hec ille est quam quaerit contradictio in qua una semper vera, altera semperfalsa sit.Superioris autem disputationisinte- grum descriptionis subdidimus exemplar,quatenus quod animo cogitationeque conceptum est oculis expositum memori: tenacius infigatur. Affirmatio universalis. buda omms bo T0 u[ Lue (E Negatio universalis. 2o APIBUS nullas bo quidd bo me iuftus non eft Affirmatio particularis. Negatio particularis. His ergo ita sese habentibus,indefinitas propositio- nes singularesque videamus, et primum de infinitis disputandum est.Indefinitz igitur per se veritatem falsitatemque non dividunt;etenim cum dico;homo justus est,homo justus non est,utrasque veras con- tingitesseindefinitas. Quocircaeas acontradictione separamus :.contradictio namque constituitur (ut sepe dictum est) eo quod nunquam utraeque vere aut utraeque false reperiri queant, sed una semper veritatis, altera falsitatis capax est. Sed que uni- versalitatem proferunt indefinitam,ille definitarum particularium vim tenent.'T'ale enim est quod dico, homo justus est, tanquam si dicam, quidam homo justus est:et rursus tale est quod dico, homo justus non est,tanquam si dicam,quidamhomo justus non est.Hoc illa res approbat, quod quemadmodum de- finite et particulares in aliquibus vere esse pos- sunt, in aliquibus verum falsumque dividunt, nun- quam vero utrasque falsas esse contingit.Ita quoque in indefinitis universale significantibus, utrasque C atque ideo he conlra universales universaliter prediecatas faciunt contradictionem. Nam si contra illam quz est omnis homo justus est,ea que est homo justus noa est, in oppositione constituatur, una semper vera est, altera falsa. Es si contra eam qua est nullus homo justus est indefinita proposi- tio que est, homo justus est opponatur, verum inter se propositiones falsumquedistribuunt sicut definite quoqueuniversalium propositiones,secundum parti- culares atque universales opposita; quantitates, con- tradictorias faciunt oppositiones. Quare constat eas qua universale non universaliter proferunt, el sunt indefinite,neque particulareneque universale profe- rentes, ipsas quidem non semper inter se verum fal- sumque dividere,particularibus tamen definitis esse consimiles. Singulares vero qu: sunt unum opposi- tionis;modum inter se tenent: hassi ad idem subje- ctum, ad idem predicatum, ad eamdem partem, ad idem tempus, ad eamdem relationem, eodem modo proposueris,interseverum falsumve distribuunt, ut est Socratesjustusest, Socrates justusnon est. Sunt igitur duse contradictiones, una qus fit in universa- libus angulariter particularibus contra positis,altera qua fit in singularibus cum omnibus his quas in so- phisticis elenchis exposuit delerminationibus oppo- sitis. Quare quoniam quemadmodum se habent pro- positiones, quoque modo faciant contradictorias op- positiones ostendimus, ad ipsa Aristotelis verba veniamus, in quibus per h»c ante cognita facilis pe- terit evenire cognitio. Superioris descriptionis intel- ligentiam plenius notat. Aitenim quando res univer- salis universaliter designatur,et eam quis universa- D simul veras esse contingit, ut in eo quod dicimas, - homo justus est, homo justus non est, utrasque fal- sas proferre impossibile est, sed unam veram, alte- ram falsam in his facillime reperimus in his scilicet terminis qui naturaliteret necessario subjectis sub- stantiis inherescunt, vel in his qui inesse non pos- sunt : ut quoniam animal homini ex necessitate in- est, si quis dicat, homo animal est, idque negetur, homo animal non est, vel homo lapis est, homo la- liter affirmat, si eamdem alius universaliter neget, itasibimet comparatas propositionesesse contrarias. Atquein hoesuam sententiam manifestius ostendit, Ait enim, dico autem universalem enuntiationem in universali, ut omnis homo albus est. Nam cum uni- versalis sit homo, in universali homine universalis est enuntiatio, per quam dicitur omnis homo. Res ergo universalis, id est homo, per omnis que est de- terminatio universaliter praedicata est, et hoc affir- mative. Negative vero universaliter ita dicetur, nul- lus homo albus est, nullus enim universalitas uni- versalitati qu: est homo adjecta est ; hoc modo igi- tur universale universaliter enunliantes aífirmatio et negatio contrarie sunt, sicut et ipse testatur, et nos superiori expositione digessimus. Quando autem de universalibus non. universaliter, non sunt hae contrarie, quie autem significantur est esse aliquando contraria. Dico autem non universali- ler enuntiare de his qua sunt "universalia, ut est albus homo, non est albus homo : cum enim univer- sale sit homo, non universaliter ulitur enuntiatione. Omnis namque non universale significat, sed quoniam universaliter. Volenti indefinitam propositionem qualis esset ostendere, non modo auferenda fuit ab universali termino universalis determinatio, verum etiam par- ticularis, et oportuit dici hoc modo. Quando autem AT3 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. XT in universalibus non universaliter neque particulari- A quidem contrari; non sunt,possunt tamen quedam ter,non sunt contrarie. Nunc autem quoniam non addidit neque particulariter, videtur non deindefini- tis,in quibus neque universalitas,neque particula- ritas adest, sed tantum de particularibus loqui, a quibus solum universale non etiam particulare sub- traxit,sed quid velit ostendere ipse convenientibus exemplis edocuit.Non enim posuitexempla particu- laris propositionis, sed indeflnit:e. Ait enim, dico autem non universaliter enuntiare in his qua sunt universalia,ut est albus homo,non est albus homo. Quod si particularem monstrare voluisset,ita dice- ret ut est quidam homo albus,non est quidam homo albus.Sed quoniam per exemplum quid vellet osten- dit, nos quoque superiori propositione que est : Quando autem in universalibus non universaliter, de esse putemus aut particulariter,ut et particulari- tatem et universalitatem ex tota auferat dictione,ut post exempla docuerunt non eum loqui de particu- laribussed de indefinitia.Quare hoc dicit,utsi neque universales sint propositiones neque particulares, quod subaudiendumest,ille non suntcontrarie,suut enim contrarie qu: universaliter universalem ter- minum proponunt.Inde(nite vero ad universalem terminum universalem determinationem non habent. Idcirco autem ab indefinitis universalitatem solam et non particularitatem quoque sejunxit, quod indefi- nitas propositiones a cantrariis solum,non etiam & : particularibus segregabat. Quodautem dico tale est: si velletostendere indefinitas propositiones, proprie diceret indefinitas neque particulares esse, neque universales;que autem in universali neque univer- saliter neque particulariter proponuntur,id est quae neque universales suntneque particularesindefinitze sunt.Nam qua neque contrarie sunt neque parti- culares,he neque contrarie sunt neque subcontra- ri:».Subeontrari» quidem idcirco non sunt,quia non habent additam particularem determinationem,id- circo vero contrariae non sunt, quia determinatio universalis in his non est. Nunc autem cum tantum vellet ostendere eas contrarias non esse,de subcon- trariis vero in presenti vellet omittere, has esse in- definitas dixit, qu: universale determinatum uni- versaliter non habent,;ut scilicet has non esse con- irarias intelligeremus. Idcirco vero non adjecit partieularitatem eas non habere, quoniam a solis contrariis separare indefinitas volebat,non etiam a subeontrariis.Ergo si indefinitas a contrariis etsub- contrariis separare voluisset, ita diceret : Quando aulem in universalibus non universaliter nec par- ticulariter,non sunt contrarie neque subcontrariw, Sed quoniam non eas volebat nunc non esse subcon- trarias demonstrare,sed tantum non esse contrarias, idcircoei dicto quod est,quando autem in universa- libus,non universaliter non addidit, vel particulari- ter; hoc enim si addidisset, ad subcontrarias ten- deret,de quibus nihil est additum;quare hoo dicit: hz que indefinite sunt,quoniam non habent uni- versalitatem, contrarie non sunt. Sed cum per se D significare contraria.Hoc quid sit multipliciter ex- positorum sententiis expeditur.Herminus namque dicit ideirco indefinitas posse aliquando significare contraria, cum ipsa careant contrarietate, quippe qu:e universalium rerum sunt,additum tamen uni- versale non habent,in solis his quibus ea qua affir- mantur aut negantur subjecto naturaliter insunt:ut cum dicimus homo rationalis est, homo rationalis non est,quoniam rationalitas hujusmodi est qua in natura sit hominis.Et affirmatio et negatio. inter se verum falsumque dividunt,et quodammodo ab his contraria falsumque dividunt,et quodammodo ab his contraria designantur.Sed nihil hoc attinet ad con- traria significanda in his que sunt indefinita.Nam etiam particulares ipsz quoquein talibus verum fal- sumque dividunt, ut est. quidam homo rationalis est,quidam homo rationalis non est;has igitur se- cundum Herminum videmus posse significare con- traria.Cur ergo dixit in his quoque quoniam quidem contrarie nonsunt,qua autem significantur est esse contraria?Alexander autem hoc dicit: quoniam in- definite sunt hz,nihil eas,inquit,prohibet sicut ad particulares ita quoque ad universales reducere, que videntur esse.contrariz, ut in eo quod est homo animal est,homo animal non est,quoniam he pro- positiones indefinite sunt,possunt accipi quasi con- trarie.Nam si dicimus,homo animal est, potest ita accipi tanquam si dicatur,omnis homo animal est;et rursus homo animal non estitaaudiripotesttanquam sidicaturnullus homo animal est.Cum autem dicitur homo ambulat,homo non ambulat,non adcontrarias sed ad subcontrarias mens ducitur auditoris.Quocir- ca. possunt indefinita aliquando significare contra- ria,quoniam eo ipso quod sunt indefinite nihil eas prohibet ad contrariorum significationem universa- lium que reduci.Et hiec quidem sententia habet ali- quid rationis, non tamen integre id quod ab Aristotele dicitur ostendit,et meliorem sententiam sponte reje- cit, quam Porphyrius approbavit. Sunt enim qu&- dam negationesque&intra se affirmationisejus quam negant retineant contrarietatem, ut in eo quod est, sanus est, et non est sanus, id quod dicitur non est sanus significat zeger est, quod est conirarium sano esse. Rursus cum dicimus, horno albus est,si coptra hanc negamus peream qua dici&i homo albus non est, significare poterit quoniam homo niger est, nam qui niger est albus non est,sed nigrum esse et album non esse contrarium est. Quare significant qusdam negationes affirmationesque contraria,sed hoc non semper,nam in eoquod est homo ambulat, hómo non ambulat,nullum contrarium continetur. Ambulationi enim nihil est contrarium,atque ideo dicit:constàt duas has quidem contrarias non esse, idcirco quod cum sunt universales,non universali- ter enuntientur.Posse autem aliquoties contraria significare,cum intra negationem contrarium affir- mationis includatur. Aspasius vero et Alexander hanc posteriorem non probant.Nos vero dicimusnon quidem Alexandri sententiam abhorrere ralione, A75 AN. MANL. SEV. BORETII 416 sed hane Porphyrii esse meliorem. Nam quod ait, A tur subjectum ne debeat cum determinatione dici, quando autem in universalibus, non universaliter, non sunt contrarie,ques autem significantur estesse contraria,ab Alexandro non est expositum,sed tan- tum dictum quando possunt esse propositiones ipse contrari:.A Porphyrio vero diligenter est expositura quando ea qu: significantur possint esse contraria. Quod ipse Aristotelis textus expressit, quanquam Alexander quoque eamdem quam Porphyrius expo- suit viderit expositionem. Eam tamen (ut dictum est)sponte rejecit,el sibi hujusmodi expositionis con- firmavit sententiam displicere. Mihi vero aut utrze- que recipiend:»expositiones videntur, aut meliorju- dicanda posterior,hoc enim ipse quoque Aristoteles quodammodo subter ostenditcum dicit:Simul enim verum est dicerequoniam est homo albus,et non est homo albus, et est homo probus, et non est homo probus ; si enim turpis est, non est probus ; et si fit aliquid,etiam non est. Cojus quidem loci que sit expositio, cum ad id venerimus, demonstrabimus. Cognoscendum autem est et memoria retinendum quod quacunque propositiones universales univer- saliter fuerint predicatz, si he affirmative, ille vero sint negatives, semper utraque esse contrarias, si nihil equivocationis, aut temporis, aut aliquorum qui supra determinata sunt, ad faciendam oppo- silionem eontrarietalis ftnijediat. Non tamen omnes quicunque contrarie sunt,he aut in universalibus universaliter ponunt enuntiationem, aut una affir- mativa est, altera negativa, ut in eo quod est, So- crates sanus est, Socrates cger est. Hie enim ne- que in universali universalitas posita est, rursus una est affirmatio, altera negatio, sed sunt contraria propositiones. Contraria enim sunt que significant : quocirca rectissime dictum est, quod quacunque in universalibus universaliter enuntia- rent, siuna earum esset affirmativa,altera negativa, statim naturaliteressent contrarie.Quod autem con- trarize essent,non necesse est eas vel universale uni- versaliter enuntiare,vel unam esse affirmativam, al- teram negativam.Sed aliquoties quidem posse has es- se contrarias, que universalein universalibusnon si- gnificarent,sed hoc in his tantum que esset in sub- jecto de quo fit affirmatio naturalis,ut in eo quod est animal,et homo.Cum dicimus homo animal est,ho- mo animal non est,quoniam in natura hominis ani- mal est,idcireo hec affirmans illa negans videntur esse contraria, quanquam illic nulla determinatio neque particularitas neque universalitatis addatur. In eo vero quod universale praedicatur, id quod est universaliter przdicare, non est verum ; nulla, enim affirmatio erit vera in qua universale pra dicatum uni- versaliter prazdicetur,ut,omnis homo est omne animal. Quod dicit hujusmodi est,omnis propositio sim- plex duobus terminis constat : his sepe additur aut universalitatis aut particularitatis determinatio,sed ad quam parlem he determinationes addantur ex- ponit. Videtur enim Aristoteli predicato termino determinationem non oportere conjungi. In hac enim propositione que est,homo animal est, queri- ineque C D ut sit omnis homo animal est, an predicatum, ut sit homo omne animal est,an utrumque;ut sit om- ni Romo omne animalest. Sed neutrum eorum qu& posterius dicta sunt,fieri oportet: namque ad predi- catum nunquam determinatio jungitur,sed ad sub- jectum tantum, neque enim verum est dicere om- ne animal omnis homo est; idcirco quoniam om- nis predicatio, aut major est subjecto, aut equa- lis, ut ineo quod dicimus, omnis homo animal est, plus est animal quam homo. Et rursus in eo quod dieimus homo risibilis est,risibile sequatur homini ; ut autem sit minus predicatum, atque an- gustius subjecto, fieri non potest.Ergo in his pre- , dicatis quie subjecto majora sunt,utin eo quod est animal, perspieue falsa est propositio, si determi- natio universalitatis ad predicatum terminum po- nitur. Nam si dieamus, homo est. animal, animal quod majusesthomineperhane determinationem ad subjectum hominem usque contrahimus, cum non solum ad hominem,sed ad alia quoque nomenani- malis possit aptari.Rursus in iis qu: equalia sunt idem evenit.Nam si dicam omnis homo omnerisi- bile est,primum si ad numanitatem ipsam referam - superfluum est adjicere determinationem. Quod si ad singulos auosque hominum,falsa est propositio ; nam cum dico omnis homo omne risibile est, hoe videor significare, singuli homines omne risibile sunt,quod fierínon potest.Nonigiturad predicalum, sedad subjectum determinatio ponenda. Verbaautea Aristotelis hoc modo sunt, et ad hanc sententiam ducuntur:in his predicatisque sunt universalia, his adjicereuniversalealiquid,ul universale predicatum universaliter predicetur, non est verum,hoe enim est quod ait :In eo vero quod predicatur universale, id est quod habet predicatum universale,ipsum uni- versale praedicatum universaliter non est verum.In praedicato enim universali,id est quod universaleest et praedicatur, ipsum predicatum,quod universale - est, universaliter pradicare,id est adjecta determi- natione universalitatis,non est verum ; neque enim potest fieri ut ulla sit affirmatio vera in qua de uni- *ersaliter predicato universalis determinatio prredi- cetur. Eisque rei notionem exemplo aperit dicens,ut omnis homo omne animal est; hoc autem quam sit inconveniens, supra jam diximus. DE REGULIS OPPOSITORUM. Opponi itaque dico affirmationem negationi contra- dictorie quce universaliter significat ei quae non uni- versaliter,ul omnis homo albus est,non omnis homo al- busest; nullus homo albus est, quidam homo albus e5t ; contrariae vero universalem affirmattonem et wuni- versalem megationem, ut omnis homo justus est,nul- lus homo juslus est. Quocirca has quidam impossibile est simul esse veras, his vero oppositas contingil ali- quando in eodem, ut non omnis homo albus est, et quidam homo albus est. Qua sit integra contradictio, his verbis ostendit, Ait enim illam esse oppositionem eontcatieloRials quacunque dicitnon esse universaliter rem universa- ATI IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. AT8 lem contra eam qua rem universalem universaliter A est quidam homo albus. Positis igitur duabus pro- proponit, atque hoc est quod ait: Opponi autem af- firmationem negationi dico contradictorie, que uni- versaliter significat, eidem quae non universa- liter, ut ei quee est omnis homo justus estopponitur eaque universalesignificat nontamen universaliter, ut ea que est, quidam homo justus non est : homi- nem enim universalem significat non universaliter, ut cum dicit,nonomnis homo justus est, hec est con- tradictoria oppositio, ut sisit universalis affirmatio, sit particularis negatio; si sit universalis negatio,sit particularis affirmatio. Angulares enim (ut dictum est) solae faciunt contradictionem, verba igitur se ohscure habent, sed sententia manifes:a est ; dicit enimilla opponi contradictorieaffirmationem nega- tioni, vel negationem affirmationi, quicunque id quod res altera universale universaliter significaret, eidem significaret, non universaliter quod esset uni- versale, utin his quas supra diximus; etut hiec que est, omnis homo justus est, rem universalem uni- versaliter significavit, illa quae est non omnis homo justus est, eidem affirmationi opposita, de univer- sali homine non universaliter negavit, dicens non omnishomo justusest. Rursus ea qua dicit,nullus homo justus est, rem universalem universaliter ne- gavit dicens nullus.Ea vero que dicit, quidam homo justusest,rem universalem particulariter affirmavit, et non universaliter; hominem enim quemdam ju- stum esse proposuit,sed hominem non universaliter enuntiavit rem universalem.Persequiturergo omnes proprietates propositionum. Ait enim:contrarie ve- ro universalem affirmationem,et universalem nega- tionem. Sicutenim supradixiteasquae universaliter universale significarent, vel in affirmatione, vel in negatione esse contrarias, itanunc quoqueidem re- petit contrarias esse dicens universalem affirmatio- nem universalemque negationem; earumque ponit exempla, quz universales utrasque esse monstra- rent, ut omnis homo justusest, nullushomo justus est. Horum autem quz proprietas esset proposuit dicens: hujusmodi propositiones impossibile esse utrasque sibi in veritate invicem consentire,qua au- tem his essent opposite contingere utrasque veras esse.Sunt autem opposite his utraeque particulares, universali enim affirmationi particularis negatio op- ponitur, et universali negationi particularis affirma- tio opposita est. Quocircahe due particularisnega- tio et affirmatio, que opposite sunt affirmationi et negationi universalibus angulariter, hz» possunt ali- quando esse vere et in eodem, ut in eo quod est, quidam homo justus est, quidam homo justus non est; sed quidam homo justus est opposita est ei qu: est nullus homo justus est ; illa vero. que est quidam homo justus non est, opposita est, ei qua est omnis homo justus est. Sed utrique inter se quidem, quidam homo justus est, et quidam homo justus non est, in veritate consentiunt. Hoc est ergo ' quod ait: Hisvero oppositas contingit in eodem eas- que designatexemplis, ut non omnis homo albusest, positionibus, affirmatione universali, et universali egatione, ars danda est quatenus earum invenian- tur opposita. Opposita autem dico contradietorie, non eontrarie, neque ullo modo alio. Sit enim hec affirmatio, omnis homo justus est, et hzc negatio, nullus homo justus est, contra affirmationem que est omnis homo justus est videntur esse negaliones hz, una nullus homo justus est, altera quidam ho- mo justusnon est,altera aon omnis homojustus est, et postrema indefinita, homo justus non est. Qui harum igitur contra eam quc estomnishomo justus est contradictione constituitur. Contradictoriam au- tem voco oppositionem in qua affirmatio et negatio neque utrique vere sint, neque false utraque,sed una semper vera, allera falsa. Si ergo opponatur contra eam que estomnis homo justus est, ea quae estnullus homo justusest, universalis scilicet nega- tio, non est oppositio contradictoria, utreeque enim false sunt. Si vero ponatur ea que est, homo justus non est, indefinita, nec ipsaquoque facitoppositio- nem; quoniam enim indefinita est, potest aliquoties pro universali negatione pro exspectatione audito- ris intelligi. Quocirca nec ipsa facit oppositionem, si enim hoc modo audita sit, cum ita accipitur ut contraria, simuleas falsas inveniri contingit.Restat ergo ut aut ea sit qui est non omnis homo justus est, aut ea qu: est quidam homo justus non est.Sed ha sibi consentiunt. Idem enim dicit qui proponit quidam homo justus non est, et idem qui dicit non omnis homo justus est. Nam si quidam homo justus non est, non omnis homo justus est; et si non omnis homo justus est, quidam homojustus non est. Quareutreque particulares negationes contradictorie opponuntur contra universalem affirmationem. In his enim neque vere utreque sunt, neque vuireque falsze,sed una vera, altera falsa. Rursus sit negatio universalis ea que est, nullushomo justus est.Con- trà hanc videnturopposite affirmationes, he omnis homo justus est, homo justus est, quidam homo ju- stus est: sed contra hancqueestnullus homo justus est si opponatur ea qua est omnis homo justus est, possunt utreque esse false; quare non opponuntur contradictorie. At vero etiam ea que dicit homo justus est, quoniam indefinita est, potest ita in ali- quibus intelligi tanquam sidicatomnis homo justus " est. Quod si sic est, poterit aliquando cum ea ne- gatione qua est nullus homo justusest simul esse falsa; quare non est opposita. Relinquitur ergo ut ea quz: est quidam homo justus est contra eam qua est nullus homo justus est contradictorie vi- deaturopposita. Angulariterigitur requirende sunt, ul eontra universalem afüimationem illa opponatur qua sub universali negatione est, contra universa- lem negationem illa contradictorie constituatur qum est sub'universali affirmatione, quod scilicet volens Aristoteles ostendere sic ait: Quzecunque igitur contradictiones universalium sunt universaliter, necesse est alteram esse veram, vel fal- ATO AN. MANL. SEV. BORTII 480 sam, Et qucecunque in singularibus sunt, ut est Socra- A pla proponatur que contraria esse videantur. Albus tes albus est, non est Socrates albus. Inillisenim qu: contradietoriesuntuniversalibus universaliter predicatis, in his verum semper fal- sumque dividitur ; contradictorie autem sunt uni- versalis affirmationis particularis negatio, et uni- versalis negationis particularis affirmatio.In his igi- tur una semper vera, altera semper falsa. Atquehoc est quod ait: Quecunque igitur contradictionessunt universalium universaliter. Et hic distinguendum est, ut intelligatursic, quecunqueigitur contradictiones sunt universalium propositionum universaliter pro- positarum, necesse estalteram veram esse, alteram falsam. Et in his primum dividitur veritas falsitas- que,que& sibietquantitateet qualitate opposite sunt, qualitate quod illa negatio est, illa affirmatio; quan- titate quod illa universalis, illa particularis est.Se- cundo autem modo in iis qua sunt singularia, si nulle argumentorum nebulz sint, veritas falsitasque dividitur,ut in eo quod est Socrates albus est, So- crates albusnon est; una enim vera est, altera falsa est, si (ut dictum est) nullaambiguitas equivocatio- nis impediat. Qua&cunque autem universalium non universa liter, non hzc quidem semper vera est, illa vero falsa.Simul enim verum est dicere quoniamest homo albus ,et non est homo albus,et est homoprobus; et nonest homoprobus. Sienim Lurpis est,non probus est,et si fit aliquid,etiam- num non est.V idebitur autem subito inconveniens esse, idcirco quoniamvidetur significarenon est homo albus, simul etiam quoniam nemo homo est albus. Hoc autem neque idem significat, neque simul necessario. Propositiones eas que iu universalibus non uni- . versaliter proferuntur, non semper veras esse, vel f»slsas conatur ostendere, hoc autem per contraria monstrat. Ea enim propositio que est homo albus est, et hujus negatio qua est homo albus non est, hoc modo ostenduntur verum et falsum inter se in- terdum non posse dividere.Nam si verum est ut hz du: affirmationes, est homo albus et est homo ni- ger, utraeque uno tempore vere sint,verum est quo- que affirmationemindefinitam et indefinitam nega- lionem utrasque veras aliquoties. inveniri. Nam si verum est quoniam est homo albus, verum itidem est quoniam est homo niger : nam cum 6allus sit candidus, /Ethiops nigerrimusinvenitur simul.Ergo verum est dicere quoniam est homo albus et est homo niger: sed qui niger est albus non est; simul ergo verum est dicere quoniam est homo albus, et non est homo albus. Idem quoquede probo et turpi. Nam si verum est dicere quoniam est homo probus, si quis hoc de philosopho dicat, et rursus quoniam est homo turpis verum est si quis hoc de Sylla di- ceret, verum esset utrumque, et quoniam est homo probus, et est homo turpis; sed qui turpis est,pro- bus non est. Simul igitur verum est dicere quoniam est homo probus,et non est homo probus. Sed vide- bitur fortasse aliquid sibi dixisse contrarium et dif- ficilior procedat ostensio quz per hujusmodi exem- B D enim et niger, probus et turpis contraria sunt, et. fortasse dubitet quidam utrum uno tempore contra- ria hec in aliquibus valeant reperiri. Sed adjecit exemplum aliud, quod cum contrarianon sint,tamen ex eo sicut in contrariis quoque negatio procreatur: ut si quis dicat, est homo probus, et alius dicat, fit homo probus,si quis vel alio docente, vel seipsucor- rigente aliqua disciplina rationis eniteat. Nihil ergo contrarium habet esse probum, et fieri probum; ne- que enim ita contrarium est, ut esse hominem pro- bum, et esse hominem turpem. Quare si nihil con- trarium habet, dubium nonest quin simul esse pos- sint.Sed quod fit inondum est adhuc cum fit quare nondum est probus qui fit probus. Sed verum est dicere cum eo quod est : est homo probus, quoniam fit homo probus; sed qui fit probus homo, non est probus homo. Verum est igitur dicere simul quo- niam est homo probus, et non esthomo probus,li- cet non invalida exempla sint posita de contrariis. Nihil enim prohibet uno tempore contraria aliis at- quealiisinesse subjectis: quocircaconstatindefinitas per id quod in exemplis supra posuit simul aliquo- ties veras videri, et non semper inter se verum fal- sumque partiri. Quod vero ait: videbitursutem su- bitoinconveniens esse,idcirco quoniam videtursigci- ficarenon estalbus homo,simuletiam quoniam nemo homo albus est, hujusmodi est. Dixit enim proposi- lionem affirmationis, eam que dicitest homo albus, veram posse esse cum ea que dicit non est homo albus. Nunc hoc notat: Videtur, inquit, aliquoties inconveniens esse, et incongruum dicere eam quae dicit est homo albus et eam qua est non est homo albus simul veras esse posse, idcirco quod ea qua est non esthomoalbus emittitimaginationem quam- dam quod significet quoniam nullus homo albus est. Videtur enim negatio hujusmodi quo est, non est homo albus, illud quoquesignificare simul quoniam nullus homo albus est: ut si quis dixerit, non est homo albus,hoc eum dixisse putandum sit quoniam nullus homo albus est. Hoc autem,inquit,id est,non est homo albus, et rursus nullus homo albus est,ne- que idem signifieant, neque semper simul sunt. Nam qui dicit nullus homo albus est, universalem determinans negationem, de universalitate pro- ponit. Qui vero dicit, non est homo albus, non om- nino de tota universalitate negat, sed eitantum euf- ficit de particularitale negasse; atque ca qua est nullus homo albus est, si unus homo albus fuerit, falsa est. Ea vero qua dicit non est homo albus,si unus homo albus non fuerit, vera est; quare non significat idém. Dico autem quoniam nec omnino quotiescunque dictum fuerit quoniam non est homo albus,mox significat quoniam nullus esthomo albus. Nam eum dico nullus homo albus est, hec eadem significat quoniam non est homo albus. Universalis . enim intra secontinetindefinitam.Cum autem dici- mus non est homo albus, non omnino significat quoniam nullus homo albus est,indefinita enim non A81 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. A82 intra se continet universalem. Superius namque A universalis negatio polest, et est. alia universalis, monstravimus quod indefinite vim particularium obtinerent. Quare si cum est universalis negatio,est indeüinita negatio, cum vero est indefinita negatio, non omnino est universalis negatio,non convertitur secundum subsistendi consequentiam ; quare non sunt simul. Qu: enim non convertuntur,simul non sunt, ut nos Predicamentorum libere docuit; quare neque idem significant negationes non est homo albus et nullus homo albus est, neque simul sunt, quoniam non convertuntur ad consequentiam sub- sistendi. Syrianus tamen nititur indefinitam nega- tionem vim definita obtinere negalionis ostendere, et hoc multis probare nititur argumentis,Aristotele maxime reclamante; neque hoc tantum suis, sed Platonicis quoque Aristotelicisque rationibus,pro- bare contendit,eam quz dicit non est homo justus hujusmodi esse qualis est ea que dicit nullus homo justus est. Sed nos Aristotelico: auctoritali servien- tes id quod ab illo veraciter dicitur approbamus. Nam quodSyrianus dicitindefinitam quidem affirma- tionem particularis obtinere vim, indefinitam vero negationem universalis,quam mendaciter deceretur, quamque utreque in particularis rectissime pro- ponerentur, et scpra monstravimus, et in his li- bris quos de Categoricis Syllogismis composuimus, idque in libro primo diligenter expressimus. Nunc nobis ipse quoque Aristoteles lestis est, et Syrianus facillima rationeconvincitur,quod in Analyticis quo- que ex duabus indefinitis dicitur non posse colligi syllogismum, cum ex affirmativa particulari et ne- galiva universali particularis negativa possil esse collectio. Quod si indefinite affirmatio et negatio negalionis universalis et particularis affirmationis vim obtinerent, nunquam Aristoteles diceret has propositiones non colligere syllogismum. Sed illud verius est, quoniam ex duabus particularibus nihil in qualibet propositionum complexione colligitur, quod in his propositionibus que indefinite sunt nihil colligi dixit,quia particularium vim proposi- tiones indefinitasarbitratus estobtinere.Quare mul- lis modis Syriani argumenta franguntur. Sed nos expositionis cursum ad sequentia convertamus. Manifeslum est autem quoniam negatio una unius affirmationis est, idem oporlet negare negationem quod affirmatio affirmavit, et de eodem,vel de aliquo singularium vel dealiquo universalium, vel univer- saliter vel non universaliter. Dico autem, ut est So- crates albus, non est. Socrates albus. S autem aliud aliquid de eodem,vel de alio idem,non opposita erit, sed ab ea diversa. Huic aulem. qua est. omnis homo albus est contradicit illa quae est non omnis homo al- bus est; illi autem quae est aliquis homo albus est 2lla qua est nullus homo albus est ; illiautem qua est homo albus est illa qua est non est homo albus. Hinc quoqueapparet affirmationem indefinitamel indefinitam negationem non semper unam in. veri - tate,aliam in falsitate consistere. Atque hine doce- tur indefinitam negationem non idem valere quod B D aliaindefinitanegatio.Nam si unicuiqueaffirmationi una negatio videtur opponi,cumque diverse sint ea affirmatio qua dicit est homo albus et ea qua dicit est quidam homo albus,diversas quoque habebunt in negationibus enuntiationes, et ilia quidem quae indefinita est affirmatio habebitindefinitam negatio- nem, ut ea qua dicit est homo albus huic opponi- tur non est homo albus. Ea vero que dicit est qui- dam homo albus negationem habebitopeositam eam qua dicit nullus homo albus est. Quare si particu- laris affirmatio definita et rursus affirmatio indefi- niia a se ipse diverse sunt, illud verum est, oppo- silas quoque contradictorie negationes habere dissi- miles. Quare ea qui est nullus homo justus est diversa est ab ea qua dicit homo justus non est, atque hoc nuncAristoteles exsequitur.Aitenim unam semper negationem contraunam affirmationem pos- se constitui,et ejuscausam conatur ostendere,quod omnis negatio eosdem terminos habet in enuntia- lione,sed enuntiandi modo diversa est. Nam quod ponit affirmatio id aufert, negatio ; et quod illa pre- dicatum subjecto jungit,hoc illa dividitatque disjun- git. Quaresi idem subjectum,idem predieatum in negatione sit,quod affirmatio ante posuerat,non est dubium quin unius affirmationis una negatio videa- tur.Nam si due sint,aut subjectum alterum muta- tura est, aut priedicatum. Sed quecunque sunt hu- jusmodi non sunt opposite,hoc enim est quod ait : Siautem aliud aliquid,veldealio idem,non opposita, sed erit ab ea diversa. Sensus enim hujusmodi est : Si negatio aliud aliquid praedicando neget quam in affirmatione fuit, ut sisit aífirmatioest homoalbus, negatio dieat non est homo justus,aliud praedicavit innegationequamin affirmatione fuerat constitutum velsi de alio subjecto quam in affirmatione fuerat idem quod in affirmatione fuerit dixerit predicatum, ut si affirmatio sit est homo justus,negalio respon- deat non est leo justus, idem predicatum est,sub- jecta sunt diversa.8i ergo vel aliud aliquid praedicet in enuntialione propositio, vel de alio subjeeto pra&- dicet idem quod affirmatio ante posuerat,non erunt illaaffirmatio negatioque opposita,sed tantum a se diverse ;neque enim se perimunt. Et hanc rem de- monsirativam addidit, et qua esset argumentum unius affirmationis preter unam negationem esse non posse,sive in singularibus, ut in eo quod ipse dicit exemplo, est Socrates albus, non est Socrates albus ; sive in universalibus universaliter predica- lis,cum his particulares in oppositione contradictoe rie constituuntur,ut in universali universaliter af(ir- mativa,omnis homo albus est,in universali particu- lariter negativa predicetur,non omnis homo albus ; illi vero que estin universali particulariter affirma- tiva quidam. homo albus est opponatur universalis universaliter propositio negativa nullus homoalbus est : illi vero que in universali ron universaliter af- firmativa est homo albus illa que in universali non universaliter negativa est non est homo albus, e 483 ut quod ait vel de tinet exempla,estSocrates albus,non est Socrates al- bus.Quod autem secutus est,vel de aliquo universa- lium universaliter, ad illa exempla dictum esse vi- debitur que sunt,omnis homo albus est,non omnis homo albus est,aliquis homo albus est,nullus homo albus est, Quod vero addidit, vel non universaliter, scilicet in universalibus,ad illa exempla retulit que eunt,homo albus est, homo albus non est. .. Quod igitur una affirmatio uni negationi opponitur contradictorize,et qua sunt hae dictum est,et quod sunt alize contrarie. Et quae sunt hz, dictum est, et quod " non omnis jvera vel falsa contradictio, et quave, et quando vera vel falsa. Hinc igituromnia rursus brevissime repetit dicens jamse dixisse quoniam uni negationi una affirmatio esset opposita,ethoenon quolibet modo sed contra- dictoriz,in quibus scilicet verum falsumvedividere- tur.Dixisse etiam commemoratque essent he quas contradictorias nominaret, dixit autem esse angula- res affirmativam universalem, et negativam parti- cularem,rursus affirmativam particularem et nega- tivam universalem.Disserui quoque, inquit,et quo- niam alise sunt contrarie, alie contradictorie, non enim e&dem sunt contrarie qui» sunt contradicto- ri».Contrarie enim sunt universalis affirmatio,uni- versalisque negatio. Exposui illud quoque, inquit, quoniam non omnis vera vel falsa est contradictio, nunc autem contradictionem non illam proprie,sed communiter de his dixit que sunt opposite, sive contrario modo,sive subcontrario. H& namque non AN. MANL: 8EV. BOEKTII aliquo singularium ad hzc per- A est, quidam homo albus non est. Quod si quid nata- semper verum inter se falsumque dividebant, ut C una semper est vera,alia fajsa,poterat enim fieri ut contrarie simul invenirentur false, subcontraris simul vere.De his autem que propria contradicto- rie sunt dehine sequitur et se jam exposuisse com- memorat, et quare una vera, altera falsa est, et quando.Ideirco enim universalis affirmatio particu- lari negationi in contradictione opponitur,quod in omnibus a seipse diverse sunt et qualitateet quan- titate.Illa enim est affirmatio, illa negatio,illa uni- versalis,illa partieularis. Ideo ergo aut utreque false,aut utraeque vere inveniri non possunt.Quan- do autem ita fuerit,constat unam veram esse, alte- razi falsam, atque hoc est quod ait, et quare et quando vera vel falsa dictum est,scilicet memorans quare oppositio et quando una semper sit vera,al- tera falsa, tunc ulique quando angulariter consti- tuuntur, ideirco quoniam et quantitate a se propo- sitiones et qualitate diverse sunt.Nobis autem di- cendum est quando oppositiones contrarie vel sub- contraris,aututraeque ille simul false sint, aut utre- queillg simul verie,aut una falsa,aliarursus iüveni- atur vera.In contrariis enim si ea que non sunt na- turaliter predicentur,utreeque sunt false ut albedo, quoniam naturaliter homini non inest ,utreque fal- D se sunt que albedinem predicant. Falsum est enim, omnis homo albus est, et falsum est, nullus homo albus est. Sed quando ille ambe false sunt, vere sunt subcontrarice ut est, quidam homo albus A84 rale preedicetur in contrariis,affimatio veraest, falsa negatio,utquoniam naturale est homini esse animal, vera est ea qua dicit, omnis homo animal est, falsa est qua dicit,nullushomo animal est. Eodem quoque modo in subeontrariis vera estaffirmatio,falsa nega- tio.Sin vero aliquid impossibile predicetur,falsa est affirmatio,vera negatio,ut quoniam impossibile est hominem lapidem esse. Si dicamus, omnis homo lapis est, falsum est, nullus homo lapis verum est. Eamdem quoque vim retinet subcontrarii natura, affirmatio enim hac falsa est, vera negatio. DE AFFIRMATIONE ET NEGATIONE UNA. Una autem affirmatio et negatio est, quad? unum de uno significat, vel cum sit. universale universaliter, vel non similiter, ut omnis homo albus est, non om- nis homo albus est,esL homo albus, non est homo albus, nullus homo albus est, quidam homo albus est, sé album unum significat. Ea que sunt a nobis diligenter superius exposita, nuncipse clarius monstrat. Diximus namqueunam propositionem esse quee unam quamlibet rem signi- ficaret et non plurimas, ita ut nec equivocum sub- jectum haberet, nec equivoeum predicatum. Una enim propositio sic fit: Nune hoe dicit, una propo- sitio est qu» unam rem significat, id est, quae neque equivocum habet subjectum, neque predicatum, sive autem universalissit affirmatio,sive universalis negatio, sive particularis negatio, sive particularis affirmatio, sive indefinite utraeque, sive contra sé angulariter ponantur ; una illa propositio est, qua unamremin affirmatione vel negationesignificat.Sed hicquestioest quemadmodum universalis affirmatio unam rem significare possit, cum universalis ipsa non de uno, sed de pluribus praedicetur. Nam cum dico, omnis homo albus est, singulos homines qui plures sunt significans, multa in ipsa affirmationis predicatione designo.Quocirca nulla erit affirmatio velnegatio universalis, que unarn rem significare possit, ideirco quod ipsa universalis de pluribus (ut dictum est) individuis predicatur. Sed ad hoc respondemus cum universale quiddam dicitur, ad unam quodammodo collectionem totius propositio- nisordo perducitur,etejus unitas non ad particulari- tatem, sed ad universalitatem,que est una qualitas, applicatur, ut eum dicimus,omnis homo justus est, non turc singulos intelligimus,sed ad unam huma- nitatem quidquid de homine dictum est dieitur. Quare sivesit universalis affirmatio,sive universalis negatio, vel in singularibus, potest fieri ul he una sint, si'una significatione tenéantur. Atque hoc est quod ait, eas propositiones quas supra posuit, qus sunt, omnié homo albus est, non omnis homo albus est,homo albusest,homo albus non esi,nullus homo albus est, est quidam homo albus, unas videri si al- bum,inquit, unum significat.Si enim album quod preedicatur multa signiticet, vel si homo qui subje- ctus est, non unum,non est una affirmatio, nec una negatio. Boc autem in sequentibus clarius monstrat dicens ; 485 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 486 Sin aulem duobus unum nomen positum est, ex qui- A necesse est. affirmationem vel negationem veram vel bus non est unum, non est una affirmatio, neque una negatio. Sensus hujusmodi est : Si unumnomen plurasi- gnificet,ex quibus multisunum effici non possit;illa affirmatio in qua illud nomen vel praedicatur, vel subjicitur, multa significat,ut ineo quod est homo, quod dicimus,homo significat animal, significat ra- tionale,significat mortale ; sed ex his quz multa si- gnifieat,unum potest effici, quod est animal ratio- nale,mortale. Quare hoc nomen homo, licet plura sint quzsignificet,tamen quoniam conjuncta in unum quodammodo veniunt corpus.Et unum quiddam ex se juncta perficiunt,cum id dictum ita fuerit quasi ex his que significet unum aliquid fiat, unum quod tota illa juneta perficiunt nomen illud significare manifestum est ; atque hoo est quod ait: Sin vero duobus unum nomen sit positum,ex quibus non est unum, non est una affirmatio nec una negatio. Si enim talia quilibet sermo plura significet,ex quibus junetis unum effici nequeat corpus, nec possint ea que significantur uno illo nomine in unam speciem substantiae convenire, non est illa una affirmatio. Qualeautem nomen sit quod positum unam affirma- tionem non faciat, idcirco quod plura significet ex quibus unum fieri non possit,exempli solertissima virtute monstravit dicens : Ut 5i quis ponat hoc. nomen tunica homini et equo, et dicat tunica est alba, haec nom. est una affirmatio, nec una negalio.Nihil enim differt quam hoc dicere, est homo equus albus. Hoc autem | nihil differt. quam dicere,est homo albus,et est equus albus. Siquis ponat homini et equo nomen tunica,inquit, et in propositione nomen hoc ponatur;illa propositio non unased multiplex est: nam si, verbi gratia,tu- niea homo atque equus dicatur,ut cum dicit aliquis, tunica aut hominem designet aut equum,ut si quis dical in propositione sic, tunicaalbaest,nonest una affirmatio; quod enim dicit,tunica alba est,hujus- modi est quasi dicam,homo et equus albus est,tu- nicaenim hominem atque equumsignificatione mon- stravit. Quod vero dicit, homo et equus albus est, nihil differt tanquam si dicam equus albus est, et homo albus est. Sed hae duse sunt propositiones et non similes,in hisenim subjecta diversa sunt.Quo- circa si he du: affirmationés sunt, duplex quoque illa estaffirmatio quz dicit,homoatque equus albus est. Quod si hecrursus est duplex,quoniam homi- nem atque equum tunicamsignificare positum est, cum dicimus tunica alba est,non unum,sed plura significat. Quocirca si ea affirmatio que multa desi- gnat non est una, hec quoque affirmatio una non erit,cujus aut predicatio equivoca fuerit aut. sub- jectum, atque hoc est quod ait : Si ergo ha multa significant, et sunt. plures,mani- festum esi quoniam et prima multa vel nihil significat, neque enim aliquis est homo equus,quare nec in. his ne- . cesse esthanc quidem contradictionem veram esse illam vero falsam. In his ergo et quz sunt,et quz [actasunt, B D falsam esse. Ac in universalibus quidem universaliter semper hanc quidem veram,illam vero falsam esse, et in iis quae sunt singularia,quemadmodum dictum. est ; in his vero qua in universalibus non universaliter di- cuntur non est necesse, diclum est autem et de his. Quod si,inquit,est equus albus etest homo albus multa significant,illa quoque prima propositio quz est,tunica alba est, unde he fluxerunt, multa de- signat ; aut si quis dicat non eam multa significare, concedit profecto nihil omnino propositionis ipsius significatione monstrari. Tunc enim nomen unum multa significans in urnam significationem poterat converire,quotiesex hisquesignificabantur una pos- set conjungiconstituique substantia,utin eo quod su- pra posui, cum homo animal rationale et mortale si- gnificet,quein unum possunteonjuncta congruere. Nuneautem si tunicahominem equumquesignificet, multa designat,sed ea ipsa in unum corpus non ve- niunt.Neque enim fieri potest ut aliquishomo equus sit.Quare aut multa significet,quod verum est, aut si contendat non eam multa significare,sed quiddam ex his que signifieat junctum, quoniam nihil est quod ex equo et homine conjungatur, nihil omnino significat. Hoc enim est quod dixit, neque enim est aliquis homo equus, et hoc quidem sub uno accentu legendum est, non discrete pronuntiandum homo et rursus equus, sed homo equus, ut ex his junctis ap- pareat nihil omnino posse constitui. Cur autem hoc dixerit, sequens monstret oratio.Si enim ita facienda propositio est, ut contra affirmationem hujusmodi opponatur negatio,quz in oppositione verum falsum- que dividit, ut una vera,altera falsa sit, unam opor- tet esse affirmatione et unam negationem, quod conlingit, si neque subjectum neque predicatum multa significet. Quod si plura designet et sit equi- vocum, non erit in hujusmodi propositionis una semper vera,altera falsa.Herminus vero sic sentit, Quod ait Aristoteles : Sin vero duobus nomen unum est positum, ex quibus non est unum, non est una affirmatio nec una negatio,ut in eo,inquit, quod est, homo gressibilis est, quoniam quod dicimus gressi- bile,potest et bipea esse, et quadrupes, et multipes animal demonstrari. Ex his, inquit, omnibus unum fit, quod est pedes habens. Isa, inquit, hujusmodi affirmatio non multa significat.Sed sententia Aristo- telis omnino non sequitur, neque enim ex his omni- bus unum fit, nec quadrupes et bipes, et multipes, pedes habere faciunt.Hicenim numerus pedum est, non pedum constitutio,quare Herminus pretermit- tendus est.Huic autem expositioni quam supra diís- serui,et Aspasius,et Porphyrius,et Alexander in his quos in hunc librum edidere commentariis consen- sere ; sed nediutius nobis Aristotelis exemplum ca- liginis obscuritatem ferat,hoc in aliquo noto exem- plo vocabuloque videndum est. Cum enim dicimus: Ajax se perimit,etTelamonisAjacem filium ,etOileum, demonstrat, ex quibus unum fieri aliquid non po- test. Ex duobus enim individuis nihil omnino 487 AN. MANL. SEV. BOETII 488 conjungitur.Quare hujusmodi propositio multasigni- A bunt, si quis neget Franci Gothos non superabunt, ficat.Sed hzc hactenus.Nuncautem determinat haec qua de propositionibus supra jam dixerat, non de omni tempore,sed de solis tantum preterito et prae- senti, quemadmodum sein veritate et falsitate habent disseruisse.In futuris vero non idem est, quale:de prasenti et, preterito in propositione judicium, id- circo quia jam vel cum contingit, vel cum est,definita veritas et falsitas in propositionibus invenitur, ut cum dico,Brutus consulatum primus instituit sub rege Tarquinio, dicat alius. Brutus consulatum non primus instituitsub rege Tarquinio: hic una vera est,una falsa, etiam affirmatio definite vera est, de- finite falsa negatio.Rursus in presenti cum dicimus, vernum tempus est, vernum tempus non est, si hoc verno tempore dictum sit, affirmatio vera estet de- finite vera, negatio falsa est et definite falsa. Quod si hoc autumno dictum sit, definite falsa affirmatio, et definiteesse vera negatio, idcirco quod sivein pre- senti sive in preterito veritas affirmationis negatio - nisve jam contingit, in futu»o vero non eodem modo sese habet : ut cum dicimus, Franci Gothos supera - una quidem vera est altera falsa.Sed que vera quae falsa sit,ante exitum nullus agnoscit,atque hoc est quod ait: In his ergo que» sunt et que facta sunt, necesse est affirmationem vel negationem veram vel falsam esse ; in universalibus quidem universaliter semper hanc quidem veram,illam vero falsam ; et in his qus sunt singularia, quemadmodum dictum est,ut non modo una semper vera sit, altera falsa in tola contradictione. Sed illud quoque habeat,ut in una qualibet definite veritas aut falsitas reperiatur. Itautin his singularibus veritaset falsitasin propo- sitionibus dividatur ; in universalibus autem si his particularitates opponantur(quemad modum dictum , est),unam necesse est veram esse,alteram falsam, sed nondefinita propositionum veritate vel falsitate, sicut supra disserui.Quare in sequeniibus quaedam de futuris tractanda sunt,et quoniam majus opus est quam hic breviter dici posse viderimus, et nos secundi voluminis seriem longius extraximus,hoc loco fastidiosam longitudinem terminemus. LIBER TERTIUS. Eaque hujus libri series continebit exponere altioris pene tractatus est quam ut in logica disci- plina conveniat disputari ; sed quoniam (ut sepe dictum est) orationibus sensa proferuntur, quibus subjectas res esse manifestum est, non est dubium quin quod in rebus sit idem sepe transferatur ad voces.Quare mihi recte consilium fuit subtilissimas Aristotelis sententias gemino ordine commentationis aperire. Nam quod prior tenet editio ingredientibus ad hzc altiora et subtiliora quamdam quodammodo faciliorem semitam parat.Quod autem secunda edi- tio, in patefaciendis subtilibus sententiis elaborat, hoc studio doctrinaque provectis legendum discen- dumque proponitur. Quare prius quedam pauca di- cenda sunt, quatenus ea de quibus postea tractaturi sumus, hac ipsa legentibus non videantur ignota. Catlegoricas propositiones Greci vocant qua sine aliqua conditione propositionis promuntur, ut est, dies est, sol est, homo est, homo justus est, sol calet, et cetera que sine alicujus conditionis nodo atqueligamine proponuntur.Sunt autem conditiona- les propositiones hujusmodi, si dies est, lux est, quas Grasci hypotheticas vocant.Conditionalesautem dicuntur, quod talis quedam conditio proponitur ut dicatur, si hoc est, illud est, et illas quidem quas categoricas Greci nominant, Latine predicativas dicere possumus.Nam si xacyop!a preedicamentum est, cur non quoque xxc1yop:xat propositiones prae- dicativz dicantur? Harum autem quedam suntqua cum sempiterna significent, sicut ha res quas signi- ficant semper sunt, cb nunquam a propria natura discedunt, ita quoque ipse propositiones immuta- bilf significatione sunt, ut si quis dicat, Deus est, — C Deusimmortalis est.He& namque propositionessicut de immortalibus dicuntur,ita quoque sempiternam habent et necesssariam significationem,nec hoc in unius temporis natura perspicitur,sed in omnium. Nam cum dicimus,Deus immortalis est vel immor- talis fuit,vel immortalis erit,a propria significatio- nis necessitate nil discrepat.Necessarias autem pro- positiones vocamus in quibus id quod dicitur, aut fuisse,aut esse,aut certe necesse est evenire,et hec quidem qua sempiterna significant,sempiternene- cessitatis sunt.Nam etiam si in hisnon sit manifesta veritatis natura,nihil tamen prohibel fixam esse ne- cessitatisin natura constanliam, ut si nobis ignotum est utrum paria sint astra, an imparia, non tamen idcirco poterit evenire ut nec paria, nec imparia videantur,sed sine ulla dubitatione aut paria sunt, aut imparia.0mnis enim multitudo,horum alterum retinet in natura. Quocirca el in his si quis dicat astra paria sunt, aliusque respondeat, astra paria non sunt; vel siquis dicat, astra imparia sunt, aliusque respondeat, astra imparia non sunt, unus horum verum ex necessitate proponit,et quanquam id quod quilibet horum verum dixerit,nobisignotum est,necesse est tamen immutabiliter esse quod di- citur,atque hz» quidem sunt immutabiliter necessa- rie propositiones. Alie vero sunt quae non sempi- terna significantes,sunt tamen et ipse necessarie, quousque illa subjecta sunt de quibus propositio aliquid affirmat aut negat,ut cum dico,homo mor- talis est,quandiu homo est,tandiu hominem mor- talem esse necesse est,Nam si quis dicat, ignis ca- lidus est, quandiu est ignis, tandiu ex. necessitate vera est propositio.Alie vero sunt quse a natura 489 IN LIBRUM DRE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. A90 necessitatis recedunt, et quzdam tantum contingen- A presenti definitum et constitatum habenteventum ; tia significant. Sed hec aut :equaliter se ad affirma- tionem negationemque habentia sunt, autad unum vergentia frequentius. /Equaliter quidem se habent, ut si quis dicat me hodie esse lavandum, hodie me non esse lavandum. Nihil enim vel negatio magis vel affirmatioflet, utreque enim equaliter necessarie non sunt. Ille. vero qua plus ad alteram partem vergunt hujusmodi sunt,ut si quis dicat hominemin senectute canescere, hominem in senectute non ca- nescere, fit quidem frequentius ut canescat, non ta- men interclusum est, ut non canescat. Predicativa- rum autem propositionum natura ex rerum veritate et falsitate colligitur.Quemadmodum res esse habent, ita sese propositiones habebunt,quz res significant. Namsiinseres ullam retinent necessitatem, pro: positiones quoque necessarie sunt, sin vero tantur. inesse significent, ut si quis dicat, homo ambulat, homini ambulationem inesse monstravit, preter aliquam necessitatem sunt,tantum inesse significan- tes omni vacuea necessitate. Quod siresimpossibiles sunt, propositiones que illas res demonstrant, im- possibiles nominantur; sin vero res contingenter sunt venientes atque abeuntes,que illas prodit,con- tingens propositio nuncupatur.Quoniamautem tem- porum alia sunt futura, alia presentia, alia vero praeterita, res quoque subjecta temporibus, his quoque teinporum diversitatibus varie sunt. Alis enim presentis temporis sunt, alie futuri, alic preteriti. Eodem quoque modo propositiones alias preteriti temporis significatio tenet, ut cum dico, Greci Trojam evertere ; alie presentis, ut cum dico, Francorum Gothorumque pugna committitur ; alie futuri, ut, Perse et Greci bello morituri sunt. Et de preteritis quidem et de presentibus,ut resipss sta- biles sunt et definitz,sio et propositiones.Nam quod factum est, non est non factum, et quod est non fa- etum,nondum factum est. Idcirco de eo quod factum est, verum est dicere definite, quoniam factum est, 'etfalsum est dicere,quoniam factum non est.Rursus de eo quod factum non est, verum est dicere, quo- niam factum non est, falsum est, quoniam factum est. Et de presenti quoque quod fit, definitam habet - naturam in eo quod fit, definitam quoque in propo- - gitionibus veritatem falsitatemque habere necesse est, Nam quod fit definite verum est dicere, quo- niam fit, falsum quoniam non fit. Quod non fit, ve- rum est dicere non fieri, falsum autem fieri. De de- finitione ergo propositionum preteriti vel presen- tis,supra jam dictumest. Nune vero ad illarum pro- positionum veritatem falsitatemque disputationis ordinem convertit, qua in futuro dicuntur, queque sunt contingentia. Solet autem futura vocare, que eadem contingentia dicere consuevit. Contingens autemsecundum Aristotelicam sententiam est quod- cunque aut casus fert, aut ex libero cujuslibet arbi- irio et propria voluntate venit, aut facilitate nature ' in utramque partem redire possibile est,ut fiat scili- - eet, et non fiat. Heec ergo in preterito quidem et PATROL. LXIV. ^ qui enim evenerunt, non eVenisse non possunt, et qua nunc fiunt ut nunc non fiant, cum fiunt, fieri non potest. In his autem que in futuro sunt, et contingentia sunt, et fieri. potest aliquid, et non (ieri.Sed quoniam tres modos supra posuimus con- tingentis,de quibus melius in physicis tractavimus, singulorum subdamus exempla. Si hesterno die egressus domo inveni amicum,quem in animo habe- bam querere: non tamen tunc quaerebam, ut non invenirem quem inveni antequam invenirem fieri poterat. Cum autem inveni, vel postquam inveni,ut non invenissem fieri non poterat. Rursus si ipse sponte, preterita nocte profectus sum in agrum,an- tequam hoc fieret, utnon proficiscerer fieri poterat. Postquam profectus sum, vel cum profectus sum, ut id non fieret quod fiebat, aut non factum esset quod erat factum, fleri non valebat. Amplius, possibile est scindi hanc quam vestior tunicam ;si hesterno die scissa est,cum scindebatur,aut postquam scissa est, ut non scinderetur aut non esset scissa, fleri nequibat. Ante vero quam scinderetur, fieri poterat - ut non scinderetur. Perspicuum ergo est in presen- tibus atque preteritis earumdem rerum que sunt contingentes definitum conslitutumque esse even- tum. In futuris autem unum quodlibet duorum fieri posse, unum vero definitum non esse, sed in utra- que parle vergere, et aut hoc quidem aut illud ex necessitate evenire, Ut autem hoc quodlibet definite, vel quodlibet aliud definite fieri non posse, que enim contingentia sunt,in utraque parte contingunt. Quod autem dico, tale est: Egrediente me hodie domoamieum; invenire aut non invenire necesse est. In omnibus enim aut affirmatio est, aut negatio, sed invenire sine dubio definite, aut certe si hoc non est, rursus definite non invenire non est necesse, quemadmodum hesterno die,quo amicum egrediens domo inveni, definitum est: definitum est autem, quod non est verum me non invenisse. Non eodem modo in his que sunt contingentia et futura, sed tantum aut hoc quidem, aut illud est, et hoe ex ne- cessitate. Quod autem una res vel quilibet unus eventus definitus et quasi certus sit, fieri non po- test. Et in hac re dissimiles sunt propositiones con- tingentium et futurorum,his qua sunt preteritorum vel presentium. Nam cum similessintin eo quod in p his aut affirmatio est, aut negatio, sicut etiam in his qua sunt preterita vel presentia, in illo diverse sunt, quod in his quidem, id est prateritis et pree- sentibus rerum definitus eventus est, in futuris vero et contingentibus indefinitus est et incertus; viden- tur tamen quedam presentia vel preterita incerta et indefinita,sed solum nobis ignorantibus, non na- ture. Nam licet ignoremus nos utrum astra paria sint an imparia, unum tamen quodlibet definite in natura stellarum esse manifestum est, el hoc nobis quidem ignoratum est nature vero notissimum. Sed non iia, hodie me visurum esse amicum, aul non visurum. Nobis quidem quid eveniat ignotum est, notum vero nature non enim hoc naturaliter, 16 A91 AN. MANL. SEV. BORTII sed casu evenit.Quare hujusmodi propositiones non À modo ad nostram, sed ad nature ipsius notitiam se- cundum incertum eventum et inconstantem verita- tem atque mendacium derivabuntur. Talis enim est contingentis natura, ut velin utraque parte :equali- ter sese habeat, ut hodie me esse lavandum, vel hodie me non esselavandum, vel in una plus,minus in altera, ut hominem canescere senescentem, vel hominem non canescere insenescentem. Illud enim plus fit, illud minus. Sed nihil prohibet, id quod rarius fit, tamen fieri, de his ergo Aristotelica sub- tilitas disputatura primum a singularibus inchoans ad universalia tractatui viam pandit. Duobus enim modis contradictiones fiebant, aut in singularibus, aut in universalibus universaliter predicatis et his. oppositis. Ingreditur autem ex his tribus que supra dicta sunt ex casu, ex libero arbitrio, ex possibili- tate, que omnia uno nomine utrumlibet vocavit, fingens scilicet nomen ad hoc, quod non unius et certi eventus ista sint, sed utriuslibet, et quomodo contingit ea fieri, vel non fieri ; hoc autem monsira- tivum est nature instabilis, et ad utramque partem sine ullius rei obluctatione vergentis. Non autem oportet arbitrari illa esse utrumlibet et contingen- iium nature, quecunque nobis ignota suat. Neque enim si nobis ignotum est a Persisad Grecos missos legatos, idcirco missos esse incerti eventus est. Nec si lethale signum in cegrotantis facie medecina de- prehendit,ut aliud esse non possitnisi ille moriatur, nobis autem ignotum sit, propler artis imperitiam, ideirco illum e&grum esse moriturum, utrumlibet, et contingentis nature esse judicandum est, sed illa sola talia sine dubio esse putanda sunt,quaecunque idcirco nobis ignota sunt, quod per propriam natu- ram qualem habeant eventum, sciri non possunt: ideirco, quoniam propria instabilitale natura ad utraque verguntur, id est, ad affirmationis et nega- lionis eventum propria instabilitate atque incons- tantia permutantur. Est autem inter philosophos disputatio de rerum quse fiunt causis, necessitatene omnia fiant, an quzedam casu, et in hoc epicureis, etstoicis, et peripateticis noslris magna contentio est,quorum paulisper sententias explicemus.Peripa- teticienim,quorum Aristoteles princeps est,et casum et liberi arbitrium judicii, el necessitatem in rebus qua sunt,quaequeaguntur cum gravissima auctorita- te,tum apertissima ratione confirmant.Et casum qui- dem esse in Physicis probant quoties aliquid agitur, et nonid evenit, propter quod illa res est coepta. quee agebatur, id quod evenit, ex casu evenisse putan- dum est,et casus quidem non sine aliqua actione fit. Quoties autem aliud quiddam evenit per actio- nem qua geritur quam speratur,illud evenisse casu peripatetica probat auctoritas. Si quis enim terram fodiens vel scrobem demiltensagri cultuscausa the- saurum reperiat, casu ille thesaurus inventus est, non sine aliqua quidem actione, terra enim fossa est, cum thesaurus est inventus. Sed non illa erat agentis intentio ut thesaurus inveniretur. Ergo ali- D 492 quid agenti homini propter aliud tamen agenti res diversa successit. Hoc igitur ex casu evenire dicitur, quodcunque per aliquam actionem evenit, non pro- pter eam rem ccptam,que aliquid agenli successe- rit. Et hoc quidem in ipsa rerum natura est, ut non hocexnostra constaret ignorantia, ut non idcirco quadam essecasu viderentur, quod nobis ignota essent,sed potius idcirco a nobis ignorentur, quod hac in natura quecunque casu fiunt,nullam neces- sitatis constantiam, aut providentie modum tene- rent. Stoici dum omnia quidem ex necessitate et secundum providentiam fieri putant, id quod ex casu fit, non secundum ipsius fortune naturam, sed secundum nostram ignorantiam metiuntur, id enim casu fleri putant, quod cum necessitate sit, tamen ab hominibus ignoretur. Et de libero quoque arbitrio eadem nobis pene illisque contentio est.Nos enim liberum arbitrium ponimus,nullo extrinsecus cogente in id quod nobis faciendum, vel non facien- dum judicantibus perpendentibusque videatur, ad quam rem presumpta priuscogitatione perficiendam et agendam venimus, utet id quod fit; ex nobis et ex nostro judicio principium sumat, nullo extrinsecus aut violenter cogente, aut violenter impediente. Stoici autem omnia necessitatibus dantes, converso quodam ordineliberum voluntatis arbitrium custo- dire conantur. Dicunt enim naturaliter quidem ani- main habere quamdam voluntatem,ad quam propria natura ipsius voluntatis impellitur. Et sicut in cór- poribus inanimatis quzdam naturaliter gravia fe- runtur ad terram,levia sursum meant.Etheoc natura fieri nullus dubitat, ita quoque in hominibus et in ceteris animalibus voluntatem quidem naturalem esse cunctis,et quidquid fiL a nobis, secundum vo- luntatem qus naturalisnobis est, putant fieri, illud tamen addunt, quod ea volumus que providentic illius necessitas imperavit, ut sit quidem nobis vo- luntasconcessanaturaliter,etid quod facimus volun- tatefaciamus,qus scilicet in nobis est, ipsam tamen voluntatem illius providentis necessitas constringit, ita fieri quidem omnia ex necessitate, quod voluntas ipsa naturalis necessitatem sequatur,fieri etiam quae facimus ex nobis, quod ipsa voluntas ex nobis est et secundum animalis naturam. Nos autem liberum voluntatis arbitrium non id dicimus quod quisque voluerit, sed quod quisque judicio et examinatione collegerit. Alioqui multa quoque animalia habebunt liberum voluntatis arbitrium, Illa enim videmus sponte quzdam refugere, quibusdam sponte COnQUI- - rere, Quod si velle aliquid vel nolle hoc recte li- - beri arbitrii vocabulo teneretur, non solum hoc essel hominum, sed czterorum quoque animalium, quibus hano liberi arbitrii potestatem abesse quis nesciat: sed est liberum arbitrium, quod ipsa quoque vocabula produnt, liberum nobis de vo- luntate judicium. Quotiescunque enim imagina- tiones qui&dam concurrunt animo, et voluntatem irritant, eas ratio perpendit, et de his judicat, et quod ei melius videtur cum arbitrio perpenderit et 493 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 494 judicatione collegerit,facit,atque ideo quz&edam dul- A enodandasque perveniamus.In his ergo qua sunt,et ciaetspeciem utilitatis monstrantiaspernimus,qua- dam amara,licet nolentes,fortiter sustinemus. Ideo non in voluntate, sed in judicatione voluntatis libe- rum constat arbitrium, et non in imaginatione, sed in ipsius imaginationis perpensione consistit,atque ideo quarumdam actionum nos ipsi principia non sequaces sumus. Hoc est enim uti ratione,uti judi- catione. Esse enim commune nobis est cum ceteris animantibus sola ratione disjungimur.Quod si sola est judicatione inter nos et cetero animalia distan- tia, cur dubitemus ratione uti, hoc esse quod uti judicatione? Quam si quis ex rebus tollat,rationem hominis sustulit, hominis ratione sublata, nec ipsa quoque humanitas permanebit.Melius igitur peripa- tetici nostri et casum in rebus ipsis fortuitum/dan- tes, et pr:eter ullam necessitatem, et liberum quo- quearbitrium, nequein necessitate,nequein eo quod ex necessitate quidem non est, non tamen in nobis est ut casus, sed in electione judicatiouis et volun- tatis examinatione posuere. In eo autem quod pos- sibile esse dicitur,est quadam inter peripateticos et Stoicos dissensio, quam hoc modo paucis absolvi- mus. Illi enim diffiniunt possibile esse quod possit fieri, et quod fieri prohibetur, non sit, hoe ad no- stram possibilitatem scilicet referentes,ut quod nos possumus, id possibile diceretur. Quod vero nobis impossibile esset, id possibile negarent. Peripatetici autem non in nobis hoc, sed in ipsa natura posue- - runt,ut quaedam ita possibilia essent fieri, ut essent possibilia non fieri,ut,hunc calamum frangi quidem possibile est,et etiam non frangi,et hoec non ad no- stram possibilitatem referunt,sed ad ipsius rei na- turam. Cui sententie conlraria est illa que dicit omnia fato fieri, cujus Stoici auctores 'sunt. Quod enim fato fit, ex principalibus causis evenit. Sed si ita est hoc,quod non fiat,non potest permutari. Nos autem ita dieimus quedam esse possibilia fleri, ut eadem sint etiam possibilia non fieri, hoc non ex necessitate, nec ex possibilitate nostra metientes, . His igitur expeditisillud addere sufficiat,hoc Aristo- teli fixum in sententia et disciplina retinenti, facile J. faissecontingentium propositionum modum de futu- ris ostendere,id est equaliter se habere in affirma- Lione et negatione, et in utraque parte facere. Atque ideo determinatam eventus constantiam non habere, - quodni ita esset, omnia ex necessitate fleri crede- . rentur,quod melius liquebitcum ad ipsa Aristotelis , 3 x verba venerimus. Non autem incommode neque in- congrue Aristoteles de rebus altioribus et fortasse non pertinentibus ad artem logicam disputationem transtulit,eum de propositionibusloqueretur.Neque - enim esset firmam rectitudinem et significantiam propositionum constituere,nisi hanc ex rebusita esse .probavisset. Predicative enim propositiones (ut - dietum est) nonin sermonibus nequein complexione " predicationum, sed in rerum significatione consi- Sstunl. Quare omnibus que praedicenda erant expli- citis, ad ipsius Aristotelis sententias aperiendas D facta sunt,necesse estaffirmationem vel negationem veram vel falsam esse,in universalibus quidem sem- per hanc quidem veram,illam vero falsam,et in his qua sunt singularia quemadmodum dictum est, in his vero qua in universalibus non universaliter di- cuntur, non est necesse. Categoricas propositiones qua predicative Latine possunt nominari (ut supra jam diximus) ex rebus quas ipse propositiones si- gnificant,integra rotiocinandi norma dijudicat. Ille namquequashypotheticas vel conditionales vocamus ex ipsa conditione vim propriam trahunt,non exhis que significant. Cum enim dico, si homo est, ani- mal est,et silapisest, animal non est,illud est con- sequens,illud repugnans, quare ex consequentia et repugnantia propositionum tota in propositione via vertitur : unde fit ut non signifieatio, sed conditio propositam hypotheticarum enuntiationum vim na- turamque constituat. Predicative vero propositio- nes (ut dictum est) ex rebus principaliter substan - tiam sumunt.Atque ideo quoniam quedam res sunt preseníistemporis,quedam preeteriti,sicuteventus ipse rerum presentis temporis vel preteriti certus est, ita quoque predicativarum propositionum de preteritis et presentibus certa veritas, falsitasque est. Erat autem contradictionis modus duplex, aut enim universales particularibusangulariter oppone- bantur,aut singularis significatio affirmativa singu- larem negationem contradictoria oppositione perime- bant. Etin hisuna vera semper,altera falsa reperie- bat. In his autem qua essent indefinite,non neces- se erat unam veram esse, alteram falsam; sed in his,in quibus veritas et falsitas dividebatur. In his nonsolum una vera semper est,altera semper falsa, in preterito scilicet et in presenti, sed etiam una certam et definitam veritatem retinet,certam et de- finitam altera falsitatem.In his autem quse sunt in futuro, si necessarie quidem propositiones sunt, licetsecundum tempus futurum dicantur,necesse est tamen non modo unam veram esse, alteram falsam, sed etiam unam definite veram,alteram falsam defi- nite. Cum dico,sol hoc anno verno tempore in Arie- tem venturus est, si hoc alius neget,non solum una vera est, altera falsa, sed etiam in hoc vera est affir- matio definite,falsa negatio.Sed Aristoteles non solet illa futura vocare qua sunt necessaria, sed potius qua sint contingentia.Contingentia autem sunt(ut supra diximus) quacunque vel ad esse,vel non ad esse dequaliter sese habent,el sicut ipsa indefinitum habent et esse et non esse, ita quoque de his affir- mationes et negationes indefinitam habent veritatem velfalsitatem, cum una semper vera sit,semper al- tera falsa,sed qua vera sit,queve falsa, nondum in contingentibus notum est. Nam sicut qua& sunt ne- cessaria esse, in his esse definitum est, que au- tem sunt impossibilia esse,in hisnon esse definitum est, ita quoque quai possunt esse, et possunt non esse, in his neque esse, neque non esse est defini- tum, sed veritas el falsitas ex eo quod est esse rei, 495 AN. MANL. SEV. BOETII 496 et ex eo quodest non esse rei sumitur. Nam si sit A bitrio,ut quod possum et velle et nor. velle, an ve- quod dicitur,verum est, si non sit quod dicitur, fal- sum est.Igitur in contingentibus et futuris sicut ip- sum esse et non esse instabile est. Esse tamen aut non esse necesse est.Ita quoque in affirmationibus contingentia prodentibus,veritas quidem et falsitas ir incerto est. Qus enim vera sit, que falsa secun- dumipsarum propositionum naturam ignoratur,ne- cesse est tamen unam veram esse, alteram falsam. Porphyrius taraen quedam de Stoica dialectica per- miscet,que cum Latinis auribus nota non?sit, nec hoc ipsum quod inqu:estione venitagnoscitur,atque ideo illa studio pretermittemus, DE FUTURIS CONTINGENTIBUS. In singularibus vero et futuris non similiter. Nam si omnis affirmatio vel. negatio, vera. vel falsa, est, et omne necesse est vel esse, vel non esse. Quare si hic quidem dicat futurum aliquid, ille vero mon dicat hoc idem ipsum, manifestum est, quoniam necesse est ve- rum dicere allerum ipsorum si omnis affirmatio vel ne- gatio vera, vel falsa est, utraeque enim non erunt simul in talibus.Nam si verum est dicere quoniam est album vel non album;necesse est album esse,vel non album. Et si est album vel non album, vexum est vel affirmare vel negare,et si nonjest,mentitur : et si non mentitur, non est.(uare necesse est aut affirmationem,aut nega- lionem veram esse vel falsam. Nihil ergo neque est, neque filneaue casu neque utrumlibet, nec erit, nec non erit, sed ex necessitate omnia et non utrumlibet. Aut enim qui dicit verus est,aut qui negat: similiter enim vel fieret, vel non fieret. Geminas esse contradictiones in propositionibus supra jam dictum est, et nuno quoque commemo- rat, in quibus necesse est enim veram esse, alteram falsam ;sed ea que dicentur de futuriset contingen- tibus melius intelligentur, si de his contingentibus loquamur, qua in singulari contradictione prove- niunt.Est enim universalium angularis contradictio in contingentibus hujusmodi.Cras omnes Athenien- ses bello navali pugnaturi sunt. Cras non omnes Athenienses bello navali pugnaturi sunt. In sin- gularibus autem talis est: Cras Socrates in pale- stra pugnaturus est. Cras Socrates in palestra pu- gnaturus non est. Non autem oporlet ignorare non esse similiter contingentes has que dicunt Socrates morietur, et Socrates non morietur,et illas que di- cunt,Socrates morietur eras, Socrates non morietur :; cras.Ille enim superiores omnino contingentes non sunt, sed non necessarie. Morietur enim Socrates ex necessitate, he vero qus tempus diffiniunt, nec ipse in numero contingentium recipiuntur,idcirco quod nobis quidem eras moriturum esse Socratem incertum est.Nature autem incertum nónest.Atque ideo nec Deo quoque incertum est, qui ipsam natu- ram optime novit.Sed ille sunt proprie contingen- tesque neque in natura sunt,neque in necessitate, sed autin casu,autinlibero arbitrio,aut in possibi- litate nature.Ex casu quidem ut cum egrediordomo amicum videam,non ob hoc egrediens.Ex libero ar- lim hoe antequam fiat incertum est.Ex posaibilitale, quod cum fieri possit, et non fieri possit, id ante- quam fiat quod utroque modo potest fieri,incertum sit.[deoque eras Socrates disputaturus est in pala- stra, contingens est, quod hoe ex libero venit arbi- irio.Ergoin hujusmodi contingentibus si in futuro una semper vera est,altera sem per falsa,et unadefi- nite vera, altera falsa definite,etres verbiscongrue- rent, omnia necesse est esse, vel non esse,et quid- quid fit ex necessitate fit,et nihil neque possibile est esse,quod possibile sit non esse, nequeliberum erit arbitrium,neque in rebus ullus casus erit, in omni- bus necessitate dominante. In his namque,id est in singularibus contradictionibus verum dicere uterque non potest. Contradictorie enim erant qu: simul esse non possunt,sed nec utreque,id est negationes atque affirmationes false esse in contradictoriis pos- sunt.Ille enim erant contradictoricz,quae simul esse non poterant.Quare unus verum dicturus cst,unus falsum.Quod si nihil datur in hujusmodi rebus,]id est contingentibus instabile, eventus ordine et in- certa veritatis et falsitatis enuntiatione provenire, quidquid verum diciturinaffirmatione definite,hoc definite esse necesse est,quidquid falsum dicitur in negatione, hoc non esse necesse est, Omnia igitur ex necessitate aut erunt, aul ex necessitate non erunt. Nihil ergo nec casus,nec liberum arbitrium, nec possibilitas ulla in rebus est. Siquidem tenet cuneta necessitas. Aristoteles verosumensistam hy- potheticam propositionem,siomnequod in futuro di- citur,aut verum definite,aut falsum est definite, om- nia ex necessitate fieri, et nihil casu, nihil judicio, nihil possibilitate ea convenienti,ordine monstrat, - et hoc posito,unam veram, alteram definite falsam esse,omnia ex necessitate contingere. Ex consensu rerum propositionem demonstrat hoc modo.Propo- nit enim hane conditionem,et hane veram esse, ex rerum ipsarum necessitate confirmat. Est autem conditio,si omnis affirmatio vel negatio in futurum ducta, vera vel falsa est definite,et omne quidquid fit ex necessitate fieri, et nihil, neque easu, neque propria et libera voluntate atque judicio, nec vero aliqua possibilitate, que omnia utrumlibet vocabulo nuncupavit. Ponit enim hane conditionem dicens: Nam si omnis affirmatio vel negatio vera vel falsa est,subaudiendum est definite,et omne necesse est esse vel non esse; si hic quidem dicat futurum ali- quid,ille vero non dieat hoc idem ipsum, manife- stum est,quoniam necesse est verum dicere, alte- rum ipsorum, si omnis affirmatio vel negatio vera vel falsaest,utrequeenim non eruntsimulintalibus. Ergo sensus hujusmodi est : 8i omnis, inquit,affir- malio vel negatio vera, vel falsa est definite,et om- ne necesse est, aut esse,aut non esse,quod vel affir- matio ponit, vel negatio perimit. Nam si quilibet. dixerit esse aliquid,et alius dixerit idem ipsum non esse,unus quidem alfirmat,alius vero negat ; sed in affirmatione et negatione,que in contradictione po- 407 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 498 nuntur,unasemper vera est,altera falsa. Nequeenim A quod si nonest id quod dicitur,falsa enuntiatio est, fieri potest ut utreque sint vere, non enim nunc sermo est, aut de subcontrariis, aut de indefinitis. Namque subcontraria,id est particularis negatio et affirmatio particularis, et indefinite utreque vere in eodem esse poterant.Contradictorie autem mini- me,neque enim fieri potest ut he que vel in singu- laribus contradictionessunt,velin universalibus an- gulariter opponuntur,simul unquam vere sint.Hoc enim est quod ait,utreeque enim non eruntsimul in talibus, id est, utreque enunliationes non erunt vere in enuntiationibus contradictoriis, posita ergo hae conditione,si omnis affirmatio definite vera vel falsa sit, omnia ex necessitate evenire. Hanc ipsam rerum ipsarum,et propositionum consequentiam, et similitudinem monstrare contendit, dicens : Nam si verum est dicere quoniam album, vel non album est, necesse est esse album, vel non album ; et si est album, vel non album, verum est aífirmare vel ne- gare, e si non est, mentitur, et si mentitur, non esl: quare necesse ?est affirmationem vel negatio- nem veram esse vel falsam. Omnis,inquit,affirma- tio omnisque negatio cum rebus ipsis, vel vera,vel falsa est. Hujus autem rei exempla ex presentibus sumit, Nam sicut se habent secundum necessitatem in presenti tempore enuntiationes, ita se habent,et in faturo.Speculemur igitur in presenti,quze sitre- rum propositionumque necessitas.Si qua enim pro- positio de qualibet re dicta vera est,illam rem quam dixit, esse necesse est.Si enim dixerit,quoniam nix alba est, et hoc verum est, veritate propositionis 'sequitur necessitas rei.Necesse est enim nivem esse albam,si propositio que de eadem re praedicata est, vera est.Quod si dixerit quis non esse albam picem, et h»c vera est, manifestum est rem quoque propo- - Ssitionis consequi veritatem.Ampliusquoque propo- "sitiones rerum necessilales sequuntur ; si enim est aliqua res, verum est de ea dicere quoniam est, et si non est aliqua res, verum est de ea dicere quo- niam non est,ita secundum veritatem affirmationis vel negationis necessitas rei substantiam sequitur, .etrerum necessitas propositionum comitatur necessi- tatem, atque hoc quidem in veris, in falsis quoque idem est, econteario. Nam si falsa est affirmatio, rem de qua loquitur non essenecesse est,ut si falsa est affirmatio quz dicit picem esse albam,non esse : albam pieem necesse est. Rursus si falsa est. negatio quie dieit nivem non esse albam,nivem esse albam necesse est. Rursus si res non est, affirmatio quo- -que de ea renecessario falsa est.Quod si rursus res non sit,id quod potest dicere,falsa negationesineulla dubitatione, illa negatio falsa esl, et hoc esse ne- ce3se est,ut quoniam de nive potest dicere falsa ne- gatio, qnoniam alba non est, hoc ipsum quod falsa negatio dicit, id est albam non esse, non est. Nix enim non alba non est. Quare rerum necessitati falsitas utraque convertitur,nam si est aliquid,vere deeodem dicitur,quoniam est,et si vere dicitur illam . rem de qua vere aliquid predicatur esse necesse est; et si enuntiationes false sunt,res non esse necesse est.Quod si h»c ita sunt,positum est autem omnem affirmationem et negationem veram esse definite, quoniam propositionum veritatem vel falsitatem re- rum necessitas secundum esse vel non esse conse- quitur:esse quidem secundum veritatem, ut dictum est, non esse secundum falsitatem. Nihil sit. casu, neque libera voluntate, neque aliqua possibilitate, Hc enim qus utrumlibet vocamus talia sunt, quae cum nondum sunt facta et fieri possunt,et non fieri. Si enim facta sunt, non fieri potuerunt, ut hodie me librum Virgilii legere,quod nondum feci,potest qui- dem non fieri, potest etiam fieri,quod si fecero,po- tui non facere. Hec igitur hujusmodi sunt que&cun- que utrumlibet dicuntur.Utrumlibet autem quid sit ipse planius derronstrat, dicens: Utrumlibet eném nihil magis sic vel non sic sehabet, aut habebit. Est enim utrumlibet quod,vel ad esse,vel ad non esse qualiter se habet, id est neque illud esse ne- cesse sit,neque non esse necesse sit.Putaveruntau- tem quidam,quorum stoici quoque sunt, Aristotelem dicere,in futuro contingentes nec veras,nec falsas, quod enim dixit nihil se magisadesse habere quam ad non esse,hoc putaverunt tanquam nihil easinter- esset falsas an veras putari, neque veras enim ne- que falsas esse arbitrati sunt, sed falsum est; non enim Aristoteles hoc dicit, quod utreque nec vera, nec falso sint,sed quod una quidemipsarum queli- bet aut vera autfalsaest.Non tamen quemadmodum in preteritis definite, nee quemadmodum in presen- tibus,sedenuntiativarum vocum duplicem,quodam- modo esse naturam,quarum quedam essentinqui- bus non modo verum et falsum inveniretur,sed in quibus,etiam unam esse definite veram,alteram de- finite falsam, in aliis vero una quidem vera, altera falsa, sed indefinite, et commutabiliter, et hoc per suam naturam,non ad nostram ignorantiam atque notitiam. Quocirca recte dictum est,si omnis affir- matio vel negatio vera definiteesset,nihilfieri neque esse, vel casu, vel a communi nomine utrumlibet, nec esse autnon esse contingenter,sed aut esse,aut non esse definite, sed magis ex necessitate omnia, Hoc enim consequitur eum qui dicit, aut eum qui affirmat verum esse,aut eum qui negat ;quod sihoc verum esset, similiter cum veritate, vel fieret, vel cum falsitate non fieret, et quod vere falseve ab enuntiationibus dicebatur.Quod si hoc impossibile esl, etsunt quadam ree qu: necessitate non sunt. Videmus aut quasdam essecasu,quasdam ex volun- tate, quasdam ex propria possibilitate nature, fru- stra putatursicut in preteritis,ita quoque in futuris enuntiationibus, unam esse veram, alteram falsam definite.Quare his quidem una fuitejus argumenta- tio, aliam vero quasi ipse sibi opponens aliquam questionem ingreditar validiore tractatu. Amplius si est albummunc, verum eratdice re prius, quoniam erit album, quare semper fuit verum dicere, 499 AN. MANL. SEV. BOETII 500 quodlibet eorum quae facla sunt,quoniam est,vel erit. A cessitati valet contrarie predicatum, ut ipse post Quod si semper fuit dicere, quoniam est vel. erit, non potest hoc non esse, vel non futurum esse. Quod au- tem non potest non fieri, impossibile. est non fieri. Et quod impossibile est nom fieri, necesse est fieri. ümnia ergo qug futura sunt, necesse est. fieri, nihil igitur utrumlibet, neque casu erit, nam si casu, non ex ne- cessitate. Ad astruendum non esse omnes enuntiationes ve- ras definite in futuro velfalsas,ex eadem argumen- tationis virtute, et ex eodem possibilitatis eventu, diversam tamen ingreditur argumentationis viam. Dudum enimex his que nondum erant facta,si vere futura esse predicerentur, in rebus necessitatem solam esse posse collegit. Nunc autem ex his rebus qua facte sunt,argumentationem capit,si vere an- tequam fierenl! predicerentur, necessitatis nexu eventus rerum omnium contineri ;arbitrantur enim hi qui dicunt contingentium quoque propositionum stabilem esseenuntiationis modum secundum veri- tatem scilicet atque mendacium,quod omnia que- cunque facta sunt, inquiunt, potuere predici, quo- niam fient. Hoc enim in natura quidem fuit ante, sed nobis hoc rei ipsius patefecit eventus. Quare Si omnia quaecunque evenerint sunt, et ea que sunt futura esse predici poluerunt necesse est om- nia qu& dicuntur, aut definite vera esse, aut defi- nite falsa,quoniam definitus eorum eventus secun- dum preseas tempus est. Quare inomnibus in qui- bus aliquid. evenit, verum erat dicere, quoniam eventurum est,et si nondum adhue factum est.Hoc autem illa res probat verum fuisse tunc dici, quo- niam evenit id quod predici potuerat,quod si pra- dictum esset,res eventura definita veritate.predice- retur. Hoc Aristoteles sumens ad idem impossibile validissima ratione perducit,et presentis temporis naturamcum futuri enuntiatione conjungit.Aitenim simileesse de presentibus enuntiaresecundum veri- tatis necessitatem et de futuris. Nam si verum est dicere, quoniam est aliquid, esse necesse est, et si verum est dicere, quoniam erit,futurum esse sine dubio necesse est. Omnia igiturex necessitate fu- tura sunt, ad ider,scilicet, impossibile argumenta- tionem trahens.Sumit autem hujus impossibilitatis ordinem ex his propositionibus qu:e faciliores qui- dem ad intellectum sunt, idem tamen valent hoc modo: Si semper, inquit, verum est dicere, quo- niam est, vel erit, quidquid enim tunc verum fuit praedicere, illud non potest non esse,nec non futu- rum esse,quemadmodum enimid quod in presenti vere dicitur esse, hoc non potest non esse, et vera de ea. propositio fuit, qux dicebat esse, ita quoque in futuro qua dicit aliquid futurumesse,illa si vera est,non potest non futurum esse quod predicit. Quod si non potest non fieri quod avera propositione predicitur, impossibile est non fieri.Idem enim est dicere, non potest non fieri, quod dicere; impossi- bile est non fieri. Quod autem impossibile est non fieri, necesse est fieri. Impossibile enim idem ne- D docuit. Nam quod impossibile est esse, necesse est non esse. Quod necesse est utsit, possibile nonest illud non esse, quod enim ut sit possi- bile non est, non esse necesse est. Quod si hoc est, et contraria se eodem modo habebunt.Quod est im- possibile non esse,hoc esse necesse est.Sed dictum est ea que vero predicantur impossibile esse non esse, hoc autem est ex necessitate esse. Ea igitur quz predicuntur ex necessitate futura sunt. Nihil igitur utrumlibet,neque casu,neque omnino secun- dum liberum arbitrium, quod utrumlibet significa- tio totum clausit.Nam quod dicit utrumlibet,possi- bilitatem, et casum,et liberum in significatione ar- bitrium tenet. Ergo nihil fit casu. Nam si quedam fieri cásu dicat,ille rursus in ea re perimit necessi- tatem, quod enim casu est, non ex necessitate est, nihil autem fit casu,quoniam omnia ex necessitate proveniunt, quzecunque enuntiatio vera predixit. Evenit,autem hujusmodi impossibilitas ex eo quod concessum est prius, omnia quecunque facta sunt definite vere predici potuisse.Nam si ex necessitate contingit id quod evenit,verum fuit dicere quoniam erit, quod si ex necessitatenon contingit,sed contin- genter, non potius verum fuit dicere quoniam erit, sed magis quoniam contingit esse;nam qui dieiterit, illequamdam necessitatem inipsa predicatione ponit Hoc inde intelligitur,quod si vere dicat futurum esse - id quod predicitur, impossibile fit non fieri.Hoc au- - tem ex necessitate sit fieri, ergo qui dicit quoniam erit aliquid eorum qus contingenter eveniunt,ia eo quod futurum esse dicit,id quod contingenter evenit, fortasse mentitur; vel si contigerit res illa quam - predicit,ille tamen mentitus est,non enim eventus falsus est, sed modus predicationis. Namque ita oportuit dicere, cras bellum navale contingenter eveniet, hoc est dicere, ita eveniet si evenerit, ut potuerit non evenire. Hoc ergo qui dicit, verum di- cit. Eventum enim contingenter predixit. Qui au- tem ita dicit,cras erit bellum navale,quasi necesse sit,ita pronuntiat,quod si evenerit,non jam idcirco quia predixit,verum dixerit,quoniam id quod con- tingenter eventurum erat, necessarie futurum esse predixit.Non ergo in eventu est falsitas,sed in pre- dicationis modo.Quemadmodum enim si quisSocrate : ambulante dicat: Socrates ex necessitate ambulat, ille mentitus est non in eo quod Socrates ambulat, sed in eo quod ilIe ex necessitate eum ambulare prae- dicavit, ita quoque in hoc: Qui dicit quoniam erit aliquid, etiam si hoc fiat, ille tamen falsus est,non ineo quod factum est,sedin eo quod non ita factum est, ut ille predixit futurum. Quod si verum esset definite, ex necessitate esset futurum.Igitur ex ne- cessitate futurum esse predixit, quodeunque sine ullo alio modo eventurum pronuntiavit. Quare non in eventu rei,sed in preedicationis enuntiatione,fal. sitas invenitur. Oportet enim in contingentibus ita aliquid predicere, si vera erit enuntiatio, ut. dicat quidem futurum esse aliquid;sed ita,ut, rursus re- Fe 501 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 502 linquat esse possibile, ut futurum non sit. Hic aü- À gationem esse non veram.Igitur nec hoc est dicere, tem est contingentis natura,contingenter in enun- tiatione priedicare.Quod si quis simpliciter id quod forlasse eontingenter eveniet,füturum esse predixe- rit, ille rem contingentem necessarie futuram pr&- dixit.Atque ideo etiam si evenerit id quod dicitur, tamen ille mentitusest,in eo quod hoc quidem con- tingenterevenit,ille autemex necessitate futurum esse predixerat.Cum ergosintquatuor enuntiationem ve- ritatiset falsitatis modi,de hisscilicetpropositionibus quiin futuro predicantur. Aut quoniam erit, etnon eritid quod dicitur,id est,ut etaffirmatio et negatio vera sit,aut quoniam nec erit,nec non erit, id est, ut affirmatio et negatio falsze sint, aut quoniam erit aut non erit, una tamen definite vera, altera falsa, autrursus quoniam erit aut non erit, utrisque Se- p cundum veritatem et falsitatem indefinitis, et equa- liter ad veritatem mendaciumque vergentibus docuit quidem supra, et esse et non esse fieri non posse, cum dixit.Utrequeenim simul nonerunt in talibus. Docuit etiam aliquantisperautesse aut non esse de- finite, in contingentibus et futuris propositionibus esse non posse.Nuno illud addit : Quod neque esse, neque non esse,id est quod nec illud dici vere pos- sit, posse utrasque inveniri falsas, que dicuntur in futuro propositiones. Quod si neque utreque vere sunt,neque utreque false, neque una definite vera, falsa altera definite.Restat ut una quidem vera sit, - altera falsa,non tamen definite,sed utrumlibetet in- stabili modo,ut hoe quidem authoe evenire necesse git, ut tamen una res qualibet quasi necessarie et ' definite proveniat aut non proveniat fieri non possit. Quemadmodum autem utrasque falsas non esse de- monstraret, hic inchoat. Al vero nec quoniam verum, est, neutrum contingit dicere, ut quoniam neque erit,neque non erit.Primum enim cum sit affirmatio falsa, erit negatio non vera, et cum hzc fit falsa,contingit affirmationem esse non ve- rum. Adhzc si verum. est dicere, quoniam album est et magnum, oportet esse utrumque ; si vero erit cras, oportet esse cras, sí autem neque erit neque non erit —. eras, non erit utrumlibel, ut navale bellum, oportet enim neque navale bellum, neque mon fieri. Sensusargumentationis hujusmodiest : Necillud, inquit, diei poterit, quod contingentium propositio- num neutra vera sit in futuro. loc autem nihil dif- fert dicere quam si quis dicat utrasque esse falsas, hoc enim impossibile est in contradietionibus. Nam utrzque false inveniri non possunt,hoc enim pro- prium contradietoriarum est,ut proprietatem | con- trariarum fugiant, propositiones ergo contradictoria ut proprietatem subeontrariarum fugiuntineo quod simul verse esse non possunt,ita quoque contraria- rum proprietatem vitant,in eo quod simul false non reperiuntur.Habent ergo propriam naturam, ut ne- que falsze simul sint, neque vera, quare una ipsa- Tum semper vera,semper altera falsa. Impossibile estigitur cum sit falsa negatio, non veram esse af- - firmationem,et rursus cum sit falsa affirmatio, ne- D quod utreque non vere sint. Qaod. per hoc dixit quod ait, at vero nec quoniam neutrum verum est, contingit dicere, id est, non nobis contingit dicere, hoc est impossibile est dicere,quoniam neutrum ve- rum est dicere, scilicet quod in affirmationibus et negationibus qua proponuntur,contingentibus scili- cet et futuris. Qui autem Aristotelem arbitrati sunt, utrasque propositiones in futuro falsas arbitrari, si hacqu: nunc dicit diligentissime perlegissent,nun- quam tantis laberentur erroribus.Neque enimidem est dicere neutra vera est quod dicere neutra vera est definite.Futurum enim esse cras navale bellum, et non futurum,non dicitur, quoniam utreeque om- nino falssint,sed quoniam neutra vera sit definite, aut quelibet ipsarum definite sit falsa,sed hzc qui- dem vera, illa vero falsa, non tamen una ipsarum definite,sed qualibet illarum contingenter. His au- tem adjecit aliud quidam dicens, si propositionum veritas ex rerum substantia pendet,ut quidquid ve- rum est in propositionibus dicere, hoc esse necesse est, si verum est dicere, quoniam erit album ali- quid, veritatem propositionis sequitur rei necessa- rius eventus.Quod si quis dicat quamlibet illam rem cras albam futuram,si hoc vere dixerit, cras ex ne- cessitate alba futura est.Sic igitur si quis verum dieat neutram esse veram propositionum earum qua in futuro dicuntur, necesse est id quod dicitur, et significatur ab illis propositionibus, nec esse, nec non esse,falsa enim et affirmatione et negatione,nec quod affirmatio dieit fieri potest, nec quod negatio, ergo ex necessitate neutrum fit, quod vel affirmatio dicit, vel negatio. Ergo si dicat affirmatio eras bel- lum navale futurum,quoniam falsa est,non erit oras bellum navale.Rursus si idem neget negatio dicens, non erit cras bellum navale, quoniam hec quoque falsa est,erit cras navale bellum. Quare neque erit bellum navale,quia affirmatio falsa est.nec non erit bellum navale,quia negatio falsa esl. Sed hanc ine- ptiam, nec animus sibi ipse fingere potest. Quis enim unquam dixerit, rem aliquam ex necessitate nec esse, nec non esse ? quod ille scilicet dieit qui dicit utrasque propositiones in. futuro falsas exi- stere. Quae ergo contingunt inconvenieniia, haec sunt. et alia hujusmodi,si omnis af firmationis et négationis vel in his qua deuniversalibus dicuntur universaliter vel in his quae sunt singularéa, necesse est, oppositarum hanc quidem veram esse, illam vero falsam. Nihilau- tem utrumlibet esse in his quae fiunt ,sed omnia, esse et fieri ex necessitate. Quare non oportebit neque consul- tare, neque negoliari, ut si hoc. facimus, erit hoc, si vero non hoc, non erit hoc. Nihil enim prohibet in mil- lesimum annum hunc quidemdicere hoc futurum, esse, illum vero non dicere. Quare ex necessitate erit, quod.- libet eorum, quod tum ab eo verum erat dicere. Omnia in futuro vel vera vel falsa esse definite in propositionibus arbitrantes, impossibilitas ista con- sequitur. Nihil enim neque ex libero voluntatis arbi- 503 AN. MANL. SEV. BOETII 504 trio,neque ex aliqua possibilitate, neque ex casu A vel falsam esse confingat. Sed nos secuti Porpbyrium quidquam fieri potest,sed omnia necessitati subjecta sunt, quanquam quidam non dubitaverunt dicere, omnia ex necessitate esse,et quibusdam artibus co- natisunt id quod in nobis estcum rerum necessitate conjungere.Dicunt enim quidam quorum suntstoici, omnia quecunque fiunt,fati necessitate provenire, omnia qua fatalis agitratio,sine dubio ex necessi- iate contingere. Sed illa esse sola in nobis, et ex voluntate nostra, quecunque per voluntatem no- stram,et per nos ipsos vis fati complet ac perficit, neque enim,inquiunt, voluntas nostra in nobis est, sed idem volumus idemque nolumus,quidquid fati necessitas imperavit,ut voluntas nostra quoque ex fato pendere videatur,ita quoniam per voluntatem nostram quzdam ex nobis fiunt, et ea que fiunt in' nobis fiunt,quoniamque voluntasipsa ex necessitate fati est, que nos nostra facimus voluntate, quia necessitas in:peravit,ea ipsa impulsi facimus neces- sitate. Quare hoc modo significationem liberi arbi- irii permutantes, necessitatem et id quod in nobis est conjungere impossibiliter et copulare conten- dunt. Illud enim in nobis est liberum arbitrium, quod sit omni necessitate vacuum,et ingenuum, et su& potestatis, quorum nos domini quodammodo sumus vel faciendi,vel non faciendi;quod si volun- tates quoque nostri fati nobis necessitas imperet,in nobis voluntas ipsa non erit, sed in fato, nec erit liberum arbitrium, sed potius serviens necessitati. Unde fit qui omnes actus eventuum necessitate constringunt,dicant poplitem quoque nos non fle- ctere nisi fatalis necessitas jusserit. Caput quoque non scalpere, quare nec lavare, nec agere aliquid. His etiam adjiciam vel aliquid feliciter, vel aliquid infeliciter facere,vel pati,unde fit ut neque casum, neque liberum arbitrium;nec possibile in rebus ul- lum esse contendant, quamvis liberum destruere metuentes arbitrium, aliam ei fingant significatio- nem,perquam nihilominus libera hominis voluntas evertitur. Aristotelica vero auctoritas, ita hec in rebus posita, et constituta esse confirmat, ut non exponatnuncquidsit casus,quidve possibile, quidve in nobis,nec ea esse inrebus probat atque demon- strat,sed in tantum apud illum haee in rebus esse manifestum est,ut opinionem qua quis arbitratur, enuntiationes in futuro omnes veras esse, per hoc impossibilem esse dicat, quod casum et possibilita tem,liberumqueevertat arbitrium.Haecenim in re- bus ita constituta putat,ut non de hisulla opus sit demonstratione, sed impossibilis ratio judicetur, quaeunque vel possibile,vel casum, vel id quod in nobisesteonaturevertere.Eteausum quidem quem- admodum definit&in propositionibus futuris destruat veritas supra monstravit. Nunc autem quemadmo - dum eademipsa veritas definita futurarum et con- tingentium propositionem tollat liberi arbitrii facul- tatem,maxima vi argumentationis exsequitur di- cens: Hujusmodi cuncta contingere impossibilia; si quis unam enuntiationis partem definite veram cum hujus disputationis expositionem cepimus, id quod prius dixitinsingularibuset futurisob hoc dixis - ge prediximus,quod facilior sitintellectus disputatio - nis,sihec prius in singularibus perspicerentur, de quibus singularibusdiligentissime prelocutus,nunc deuniversalibus universaliter predicatis, et de his quaineisfiunt contradictiones loquitur.Itaenim di- cit: Siomnis affirmationisetnegationis velin his qua in universalibus dicuntur universaliter, vel in his quas sunt singularia, necesse estoppositarum hanc quidem esse veram, illam vero falsam. Alexander autem in singularibus et futuris dixisse eum arbi- tratur,tanquam si diceretur,in his futuris quein ge- neratione et corruptione sunt. Sunt enim quedam futura que in generatione et corruptione non sunt, ut quod de soleetluna et de caeteris ceelestibus pro- nuntiatur, hzc vero que sunt in rebus his quarum est, et nasciet corrumpi natura, unam semper non necesse est veram esse,alteram falsam.Sed neutram ego improbo expositionem.Utreque enim verissima ratione (irmantur. Omnis autem sensus talis est quod necessitatem solamin rebus imperaredestruit Aristoteles, omne enim quod naturaest, non frustra est. Consiliari autem homines naturaliter habent. Quod si necessitas in rebus sola dominabitur, sine causa est consiliatio.Sed consiliatio frustra non est. Natura enim est. Nonigitur in rebus potest cun- cta necessitas, Ordo autem se sic habet: Qua ergo, inquit, contingunt inconvenientia, he sunt et hujusmodi alia, scilicet. quoniam qui est in rebus casus evertitur. Alia vero quoniam possibilitas et liberi arbitrii voluntas amittitur. Et hec quomodo contingunt, ipse secutus est dicens: Si omnis affir- mationis et negationis vel in his que in universali- bus dicunturuniversaliter,vel in his que suntsim- gularia,necesseest oppositarum hanc quidem veram esse,illam vero falsam.Nihil autem utrumlibet esse in his qua fiunt, sed omnia esse et fieri ex necessi- tate. Tunc enim inconvenientia illa contingunt, si omnis affirmatio et negatio deflnite vera vel falsa est,aut in his contradictionibus que in universali- busangulariter fiunt,siveinsingularibus.Tuncenim nihil est utrumlibet,sed ex necessitateomnia, quo- niam veritatem et falsitatem propositionum rerum eventus ex necessitate consequitur. Quare (ut ípse D ait) non oportebit neque consiliari neque negotiari, quoniam si hoc facimus, erit hoc, si vero non, hoc non erit hoc. Evertitur enim consiliatio, si frustra est, frustra autem eam dicit esse,quisquis in rebus solam ponit fati necessitatem.Cur enim quis consi- lium habeat si nihil ex eo quod consiliatur efficiet, cum adrministretcuneta necessitas? Quare non opor- tebit consiliari,vel si quis consiliatur,negotiarinon debet.Negotiari autem est, actu aliquid et negotio agere,non lucrum, sedjaliquam causam vel actum. Nihilenimipse per actam suum consiliumque expe- diret, nisi fati necessitas jubeat. Docuit autem quid esse consiliatio per id quod ait, quoniam si hoc fa- 505 cimus, erit hoo, si enim semper (it consiliatio,ut si sit Scipio, ita con- siliatur. Si in Africam exercitum ducam, cladem Hannibalis ab Italia removebo ;si vero non ducam, non eripietur ltalia. Hoc est enim dicere:Si hoc faciam,ut si in Africam exercitum ducam,erit hoc, id est eripietur Italia;si vero non hoc, id est si hic mansero,non erit hoc,id est non eripietur Italia. Et in aliis omnibus rebus eodem modo. Simul autem monstravit in consiliis non esse necessitatem. Si enim hoc, inquit, faciam, hoc erit, et si non, hoc non erit; quod si necessitas esset in rebus,sive hoc quis faceret, sive non faceret, quod necesse esset eveniret. Quare quod consilii ratione fit,non fit vio- lentia necessitatis.Adjunxit autem ei quod est con- siliari negotiari, et est ordo hoc modo. Quare non oportebit,neque consiliari,quoniam si hoc facimus, erit hoc. Si vero non hoc, non erit hoc, nihil enim prohibet in millesimum annum hunc quidem dicere, hoc futurum esse, hunc vero non dicere. Quare ex necessitate erit,quodlibet eorum verum erat dicere tune. Neque negotiari, id est actum incipere atque negotium gerere, prior est enim consiliatio, poste- rius negotium, sed negotium post consiliationem posuit,et cuneta que ad consiliationis naturam addi oportebat, post negotiationis subdidit interpositio- nem. Est autem ordo hoc modo : 8i omnia, inquit, necessitas agit,non oportet consiliari,quoniam si hoc facimus proveniet hoc nobis, si vero hoc non fa- cimus, non proveniet. Nihil enim prohibet frustra unum dicere, alte:um negare dicentem :Si hoc faci- mus, hoc erit aut non erit,quod enim venturum est fiet,sive ille per consilium conjecte hoc posse fieri, etiam si quid aliud fecerit, sive ille per consilium neget hoc posse fieri,etiam si hoc quod dixit faciat. Ex necessitate enim futurum est, quidquid unua ipsorum verum dixerit. Quod si consiliari omnino non oportet, nec negotiari oportebit,id est nullum incipere negotium.Sive enim quis incipiat,sive non incipiat,quidquid ex necessitate est,sine ulla dubi- tatione proveniet.Quare nihil alter homo distabit ab altero homine.Eo enim meliores hominesjudicamus, quod meliores sunt in consilio, sed ubi consiliatio frustraestcuncta necessitate faciente,homines quo- que inter se nihil differunt. Ipsa enim consiliatio nihil differt,utrum bona an mala sit,cum proventus necessitas in fati administratione consistat.Quare si boni consilii homines laude digni sunt,mali consilii vituperatione.Nou aliter hoc erit juste,nisi vel ma- lus actus malumque consilium,etecontrario bonum jn nostra sit potestate et non facto.Cum enim nulla ex necessitate constringatur eventus rei, tunc et li- berum voluntatis arbitrium est, ut non sit fatali ser- viens necessitati.Ergo neque qui in hoc mundo sim- plices rerum ordines posuere,recipiendi sunt, et hi qui impermista hac mundana mole, non permistas quoque actorum causas acci piunt, repudiandi. Nam meque qui casu omniaevenire dicunt,recte arbitran- tur,neque qui omnia necessitatis violentia fingunt, IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. D 506 vero non hoc, non erit hoc. Ita A sana opinione tenentur, neque enim omnia ex libero esse arbitrio manifestum est,sed horum omnium,et caus misto sunt, et eventus. Sunt enim quedam ex casu,sunt aliqua ex necessitate, quedam etiam videmus libero teneri judicio,et actuum quidem no- strorum voluntas in nobis est. Nostra enim voluntas domina quodammodo est nostrorum aciuurn,et totius vite rationis,sed non eodem modo eventus quoquo in nostra est potestate. Pro alia namque re aliquid exlibero arbitrio facientibus ex eisdem veniens causis casus interstrepit,ut cum scrobem demittens quis,ut infodiat vitem,si thesaurum inveniat,scro- bem quidem demittere ex libero venit arbitrio,inve- nireautem thesaurum solus attuliLcasus,eam tamen causam habens casus, quam voluntas attulit, Nisi enim foderet scrobem,thesaurus non essetinventus. Quidar autem eventus nostris voluntatibus suppe- tit.Quosdam impedit quedam violenta necessitas. Prandere enim et legere, et alia hujusmodi sicut ex nostra voluntate sunt, ita quoque eorum, saepe ex nosira voluntate pendet eventus. Quod si nuncim- perare Persis velut Romanus,arbitrium quidem vo- luntatis in ipso est,sed huno eventum durior neces- sitas retinet,et ad perfectionem vetat adduci.ltaque omnium rerum et casus, et voluntas, et necessitas dominantur.Nec una harum resin omnibus ponenda est, sed trium mista potentia, unde fit ut peccan- tium animus magis consideretur potius quam even- tus, et puniaturanimus non perfectio,idcirco quod voluntas quidem nobis libera est, sed aliquoties perfectionis ordo retinetur. Quod si omnia vel casu vel necessitate fierent,nec laus digna bene facien- tibus,nec ultio delinquentibus,nec leges ulle essent juste,qua aut bonis premia,aut malis restituerent penas. Venio nunc ad illud quod multis queritur modis,an divinatio maneat,si non omnia in rebus ex necessitate contingant.Nam quodin vera praedicatione est,idem estin scientia. Etsicut cum quisverum pre- dicit, quod vere predicitur esse necesse est.Ita quod quis futurunnovit,illud futurum esse necesse est. Sed divinatio non novit sic omnia utex necessitate futura pronuntiet. Atque idcirco frequenter ita divinatur, quod facillimein veterum libris agnoscitur.Hoc qui- dem eventurum est. Sed si hoc fit, non eveniet, Quasi interdici possit, et alio modo evenire.Quod si ita est, necessitate non evenit. Utrum autem si omnia futura sciat Deus,omnia esse necesse est,ita quaramus. Si quis dicat Dei scientiam de futuris eventaum subsequi necessitatem, is profecto con- versurusest,si omnia ex necessitatenon contingunt, omnia Deum scire non posse.Nam scientiam Dei se- quitur eventuum necessitas,si necessitas eventuum non sit,divina scientia perimitur.Et quis tam impia ratione animo torqueatur,ut hoc de Deo dicere au- deat ?Sed fortasse quis dicat, quoniam evenire non potest ut Deus omnia futura non noverit,hinc eve- nire ut omnia ex necessitate sint,quoniam Deo no- titiam rerum futurarum tollere nefas est.Sed siquis hoc dicat, illi videndum est,quod Deum dum omnia 507 scire conatur, efficere omnia nescire contendit. Bi- narium enim numerum esse imparem si quis se scire proponat,non ille noverit,sed potius neseit.Ita quo- que non est potentie nosse, sed id arbitrari nosse potius impoteatie est.Qui ergo dicit Deum canocta nosse et ob hoc cuncta ex necessitate esse futura,is Deum dicit ex necessitate cuneta ventura credere, quicunque ex necessitate noneveniunt.Namsiomnia ex necessitate ventura novit Deus,in notionesua falli- tur,nonenimomnia ex necessitate eveniunt,sed aliqua contingenter.Ergosiqua contingentereventura sunt ex necessitale eventura noverit,in propria providentia falsusest.Novitenim futura Deus non ut ex necessitate evenientia, sed ut contingenter, ita ut etiam aliud ÀN. MANL. SEV. BÓRTII À posse fieri nonignoret, quod tamen fiat ex ipsorum , hominum et actuum ratione persciscat.Quare si quis omnia ex necessitate fieri dicat, Deo quoque bene- -volentiam subripiat necesse est, nihil enim illius benignitas parit, quandoquidem cuncta necessitas administrat,ut ipsum Dei benefacere ex necessitate quodammodo sit,et non exipsius voluntate, nam si ex ipsius voluntate quedam fiunt,ut ipse nulla ne- cessitate claudatur,non omniaex necessitatecontin- gunt.Quis igitur tam impie sapiens Deüm quoque necessitate constringat? qui si omnia ex necessitate fieri dieat, ista. quoque vis impossibilitas eveniet. Quare ponendum in rebus estcasu quzdam posse,et voluntate effici, et necessitate constringi. Et oratio qu: utrumvis horum subruit,impossibilisjudicanda est.Nonigitur immeritoAristoteles ad impossibilem rationem perducit dicens, et possibilitatem, et ca- sum,et liberum arbitrium deperire, quod fieri ne- quit,si omnium futurarum enuntiationum una sem - per vera est definite, falsa semper altera definite. Harum.enim veritatem et falsitatem necessitas con- sequitur, que et casum de rebus et liberum subdu- cat arbitrium. Unde nune quoque idem repetit di- cens : Nihil impedire utrum aliquis ante mille annos aliquid futurum esse dicat,an alius neget, non est enim ut propter dicere vel negare cüncta facienda sint vel non facienda,sed si necesse est, dicentein vel negantem,res quoque affirmatas vél negatas sub- sequi, etiam si illi non dicant. quae illis dicentibus evenire necesse erat, etiam non dicentibus evenire necesse est, dicit autem hoc modo : AL vero neque hoc differt, si aliquis dixerit contra- diclionem, vel non dixerit; manifestum est enim quo- niam sic se habent ves,etiani si non hic quidem affir- maverit, ille vero negaverit .Non enim proptet negare vel affirmare; erit vel non erit, nec in millesimum an- num magis quam in quantolibet tempore. Quare si in omni tempore sic se habebat,ut unum diceretur vere, necesse erit; hoc fieri, et; unumquodque eorum quae fiunt, sic semper se' habebat, ut ex necessilate fieret. Quando enim vere dicit quis quoniam erit, non potest "non fieri, et quod factum est,verum erat dicere semper quoniam erit. Quod. si haee mom sunt possibilia, videmus enim esse principium futurorum,et ab eoquod consul- tamus, atque agimus aliquid. B D 508 Eventum necessarium rerum Aristoteles non ex predicentium veritate,sed exipsarum rerum natura considerans ait,quod licet necesse sil quisquis de re aliqua vere predixerit,rem quam ante pronuntiave- rit evenire,non tamien idcirco rerum necessitas ex predictionis veritate pendet, sed divinandi veritas ex rerum potius necessitate perpenditur.Non enim idcirco necesse est esse, quoniam verum aliquid predictumest,sed quoniam necessarioerat futurum, idcirco de ea re potuit aliquid vere predicl,quod si ita est,eveniendi rei vel non evenieridi non ést causa is qui predicit rem futurum esse vel negat. Nonenim propter affirmationem vel negationem esse necesse est,sed idcirco ea esse necesse est que futura sunt, quoniamin natura propria quamdam habent neces- sitatem, in qua si quis incurrerit, verum est quod predicit.Ergo si quecunque nunc facta sunt, verum de his fuisset dicere quoniam erunt,sive ille dixis- set, sive non dixisset. H»c quecunque facta nunc sunt,erant ex necessitate futura, non enim propter dicentem vel negantem in rebus necessitas est, sed propterrerum necessitatem veritasin pronuntiatione vel falsitas invenitur. Quare si etiam ea que nunc facta sunt vere potuissent predici quoniam erunt, et his ita positis rem necesse esset evenire, sive illi praedicerent sive non predicerent,necesse est omne quod fit éx necessitate esse futurum, et nihil om- níno utrümlibet in rebus est;)namque si nihil neces- Sitatem rerum adjuvat divinatio, el nihil interest. utrum quis predicat futurumesse aliquid,an neget, an nullus omnino aliquid, necin affirmatione nec in negatione predicat, manifestum est quoniam nee de eo ulla distantia est : sive enim quis ante quamlibet multum tempus aliquid eventurum vere esse pra- dixerit, sive ante quamlibet paucos dies vel horas, vel momenta, nihil interest : sive enim quis ante mille annos prediceret, quod ex necessitate esset futurum, sive ante annum vel mensem, vel diem; vel horam, vel momentum de necessitate rei eventura nihil moveret ;quid enim interesset utrum pradieeretur an non prediceretur? nihil quoque in- terest an juxta predicatur an longius. Quod si hec itasunt,etomniaquecunqueeveneruntfutura fuisse necesse est, totum liberum arbitrium perit, totus - casus absumitur, rerum possibilia propter necessi- tatem omnis excluditur. Simul autem Aristoteles prenuntiationem eventumque contingens rerum ne- cessitatem ex ipsa propositionum veritate confirmat dicens : Si hec ita sunt, ut in omni tempore se sic haberetunumquodque quod factum est uthocipsum vere. prediceretur, necesse esset hoc fieri, id est necesse esset quod predietum est vere evenire; ünumquedque enim eorum qua fiuntetvere pradi- curitur siose habet, ut ex necessitatéfiat. Hoc autem cur fiat hecratio est, quod enim vere quis dicit, fieri necesse est. Illa enim veritas ex necessitate rerum procreatur.Quod sietiam id quod faetum est vera- citer prenuntiaretur futurum, nullaesset dubitatio omnia ex necessitate provenire.Quod si hoc,inquit, 509 impossibile est(videmus enim quasdam res ex prin- cipio liberi arbitrii et ex nostrorum actuum fonte descendere),quid dubitamus rivolam rationet: om- nium rerum necessitatis excludere?et delectum hu- mana vite interpositionenecessitatis non absumere? qué enim erit ulla discretio inter homines,si liberi arbitrii judicium perit?Cur postremum leges con- dite? Cur reipublice jura? Cur responsa sunt? Cur instituta?Cur mores publici et privati actus consti- iutionibus principum et judiciorum nexibus conti- nentur,si certum est nihil humanis licere propositis, frustra enim euncta sunt,si liberum arbitrium non est, leges enim et cetera ad continendos animos hominum conditas scimus.Quod si seipsi animi non regunt,et eos aliqua quzdam violentia necessitatis impellit,dubitum nonest quin vacue iste leges sunt, qua nihil sponte facientibus proponuntur.Sed hec quam sint impossibilia ipse Aristoteles probat,cujus recta sententia neque casum, neque necessitatem, neque possibilitatem in utraque parte nature,neque liberum tollitarbitrium,sed cuneta permiscens,rebus pluribusarbitraturmundum conpositum non sim pli- ei vel casu,vel necessitate,vel libere voluntatis ju- dicio contineri.Quod si hec non sunt possibilia, vi- demus enim esse principium futurorum et ab eo quod eonsiliamuratqueagimus aliquid.Impossibilia, inquit,ista sunt utomnia ex necessitate proveniant. Sumus enim quorumdam nosipsi quoque principia, et animus noster ratione formatus,actionesque no- stre ea ratione directz:e quarumdam rerum princi- pium tenent.Sicenim id quod in nobis est se habe- re dicitur,nulloque extra impediente vél cogente ad quod nobis videtur rationejudicante prosilimus.Nec omnia necessitatibus surripienda sunt.Or nium nam- que animalium genus in eo quod animalia sunt sub- jectum est aliud nature, aliud colestibus siderum cursibus,aliud rationi quoque mentis et animi cogi- tationi.Arbores namque et quedam animalia irratio- nabilia. Illa quidem tantum uature subjecta sunt. Pecudes vero quia liberum non habent arbitrium colestium etiam decretis.Horzines autem ei nature etsideribus et proprie voluntati subjecti sunt.Multa enim natura dominante vel facimus, vel patimur, ut mortem vel hujusmodi habitudinem corporis.Multa eliam secum rerum ipsarum necessitas trahil,ut ea qua cum facere volumus,nontamen facerevaleamus. Multa autem dat voluntatis liberum arbitrium quee nobis volentibus fiunt,qus non fierent nisi vellemus, unde fit ut naturaque motus est principium et liberi arbitrii facultate,et animi quoqueratione participet. Anima vero velut alligata corporibus,quibus natura dominatur,imaginationibus et cupiditatibus et ira- cundis ardoribus czterisque,qu:e afferunt corpora, exipsa cuiilligataest natura participat.Cuncti autem divinz providentise subjecti,exilla quoque divinorum voluntatependemus,itaque nec celestium necessitas tota subruitur, nec casum disputatio hiec de rebus eliminat,et liberum firmat arbitrium sed hsc majo- ra sunt quam ut nunc digne pertractari queant.Su- IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. À B C 510 musigitur nosquoque rerum principia,etex nostris consiliisatqueactibus inrebus plura consistunt.Quod si ea qua per hanc rationem afferuntur, perspicua sunt,quod vero ponitur,id est,aftirmationem et ne- gationem omnem in futuro. veram esse, non aque perspicuum est,cur dubitamus mendacem subter- fugere rationis viam,et tenere ea qui oum vera,tum manifesta sunt,repudiatis his qui nec veritate ulla firma sunt,nec perspicue clarescunt ? Et quoniam jam supra dixerat,quare non oportebit neque consi- liari,neque negotiari,nune hoc reddidit àd id quod ait nequeconsiliari,dicens nos esse principium futu- rorum,et abeo quod consiliamur,ad id quod ait,ne- que negotiari reddidit id quod subjecit, atque agi- mnus ut aliquid.Quaretanta brevitateoratio constricta est,ut in ea teneatur rationis ordinisque necessitas. Et quoniam est omnino in. his quae non semper actu sunl, possibile esse eL mon. esse. similiter, in quibus ulrumque contingit et esse et non esse. Quare fieri et non fieri.Ac multa nobis manifesta sunt sic se haben Lia,ut quod hanc vestem possibile est incidi el non in- cide(ur sed prius exteretur similiter aulem et non in- cidi possibile est.Non. enim essel possibile cam prius exteri nisi possibile esset mon. incidi. Quare et in aliis fiendis qua secundum polentium hujusmodi dicuntur. Manifestum igitur. est, quoniam, non omnia ea neces- sitate vel sunl vel fiunt,sed alia quidem ulrumlibet,et non magis vel affirmatiovel negatio vera est,alia vero magis quidem et in pluribus alterum,sed tamen con- tingit fieri el alterum, alterum vero minime. Continuus quidem sensus ex superioribus hoc modo, Supra enim ait quod si hec non sunt possi- biliajid est ut omnia necessitas administret. Vide- mus enim a nobis quoddam esse principium futuro- rum et a nostris actibus, atque consiliis, his illud addit,quoniam sunt aliqua que possibiliasunt esse cum non sint,et non esse cum sint,hac jam simul auferentur si necessitas in omnibus dominetur, et sensus quidem cum superioribus ita conjunctus est. Quid autem habeat argumentationis tota sententia, : hoe modo perspiciendum est.Possibile esse dicitur quod in utramque partem facile nature sue ratione vertatur,ut eum non sit,possibile sit esse;nec cum sit, ut non sit res ulla prohibeat, ita ergo et quod possibile dicimus a necessitate sejungimus. Aliter enim dieitur possibile me esse ambulare cum se- D deam, aliter solem nune esse in Sagittario et post paucos dies in Aquarium transgredi.Ita enim pos- sibile est ut etiam .essenecesse sit.Possibile autem dicere solumus,quod el cum non sit,esse possit,et . eum sit,non esse iterum possit.Si quis ergo omnia necessitati subjecerit,ille naturam possibilitatis in- tercipit. Tres ergo sunt sententis de possibilitate, Philo enim dicit possibile esse,quod natura propria enuntiationis suscipiat veritatem, ut cum dico me hodieesse Theocriti Bucolica relecturum,hoe si nihil extra prohibeat, quantum in se est potest veraciter predicari.Eodem autem modo idem ipse Philo ne- cessarium esse definit,quod cum verum sit,quantum 511 AN. MANL. SEV. BOETII 512 inseest nunquam possit susceptivum esse mendacii, A turali quadam cognatione videntur esse conjuncta, non necessarium autem idem esse determinat,quod quantum in se est,possit suscipere falsitatem. 1m- possibile verosecundum propriam naturam,nunquam possit suscipere veritatem. Idem tamen ipse et con- tingens et possibile unum esse confirmat.Diodorus possibile esse determinat,quod aut est aut erit,im- possibile quod cum falsum sit,non erit verum, ne- cessarium quod cum verum sit non erit falsaum.Non necessarium,quod autjam est auterit falsum.Stoici vero possibile quidem posuerunt,quod susceptibile esset vereepreedicationis,nihil his prohibentibusque cum extra sint, cum ipso tamen fleri contingunt. Impossibile autem quod nullam nunquam suscipiat veritatem,aliis extraeventam ipsius prohibentibus. Necessarium quod cum verum sit,falsam predica- tionem nulla ratione suscipiat Sed si omnia ex ne- cessitate fiunt, in Diodori sententiam non rectam sine ulla dubitatione veniendum est.Ille enim arbi- tratus est si quis in mari moreretur, eum in terra mortem non potuisse suscipere, quod neque Philo neque Stoici dicunt.Sed quanquam ista non dicant, tamen si unam partem contradictionis eventu neces- sitatis metiuntur,idem cum Diodorosentire cogun- tur.Nam si quis in mari mortuus est,illum necesse fuit in mari necari, impossibile enim eum fuit mor- tem in terra suscipere,quod perfalsam est. Atque hac omnia impossibilia subirecogun'ur.Quicunque enim definite alteram contradictionis partem in fu- turo veram esse contendunt,solam necessitatem in rebus inducunt.Neque enim si quis naufragio periit in pelago,idcirco sinunquam navigasset,immortalis in terra futurus fuisset. At vero non exeventu rerum, sed ex natura eventus ipsos suscipientium proposi- tionum contradictionesjudicande sunt.Si enim mihi omnia suppetunt nunc ut Athenas eam, etiamsi non vadam, posse me tamen ire manifestum est,et cum lero potuisse non ire. Id quoque apud eos qui even- tus exrerum natura recta ratione dijudicant indubi- tatum est. Non ergo id est possibile ut sit necessa- rium.Sed quanquam quod necessarium est, possibile sit, est tamen alia quaedam extrinsecus possibilitatis natura, qui etab impossibilieta necessitate sejuncta est. Aristoteles enim hanc habens opinionem de his qua sem per necesse esse est, ea putat nullam habere ad contraria cognotionem, ut nix, quoniam semper est frigida,nunquam calori conjuncta est.Ignis quo- que nunquam frigori cognatus est.Idcirco quoniam semper in frigoris contrarietate versatur, id est in calore. Ergo omnia quacunque sunt necessaria, nullam ad contrariam qualitatem,quam ipsa retinet, habent cognationem. Quod si quam cognationem - haberet ignis ad frigus, frustra esset illa cognatio, nunquam igni sein frigoris qualitatem vertente,sed novimus nihil proprium natum frustra naturam so- lere perficere.Ergo illa sunt posita necessaria quae- cunque ad contraria nullam habent cognationem, quacunque autem habent,illa non sunt necessaria, Sed quoniam ad utramque partem contrarietatis na- D idcirco ad utramque partem eorum eventus possibilis est,ut lignum hoc potest quidem secari, sed nihilo tamen minus habetad contraria cognationem.Potest enim non secari. Et aqua potest quidem calescere, sed nihil eam prohibet frigoriquoque esse conjun- ctam, Et universaliter dicere est,quecunque neque semper sunt,neque semper non sunt,sed aliquoties sunt, aliquoties non sunt, ea per hoc ipsum quod sunt,et non sunt, habent aliquam ad contraria co- gnationem.Hec autem impossibilium et necessario- rum media sunt. Impossibile enim nunquam esse potest.Necessarium nunquam non esse, inter hac propria quorumdam natura est, que horum utro- rumque sit media,quz et esse,scilicet possit et non esse.Ergo hoc nunc dicit: Videmus, inquit, in his, qua non semperactu sunt.Illa vero non semper sunt actu,que ad utraque contraria habent cognationem: ignis semper actu calidus est, aqua vero non sem- per.Quocirca videmus iu hisque non semper actu sunt, esse quedam possibilia, et non, id est, ut et sint,etnon sintquod in his evenit in quibus utrum- que contingit,id est, et esse et non esse,ut aquam et esse calidam et non esse calidam, fieri quoque calidam et non fieri. Multaque nobis perspicua sunt, ita sese habentia, ut in utramque partem eventus sine ullo alicujus rei impedimento vertatur, ut ve- stem quam possibile est quidem secari,sed fortasse ita contingit,ut non ante ferro dividatur,quam eam exterat vetustas,et hoc fieri potest, ut quelibet vestis non ferro potius minuatim pereat, quam usu ipso exteratur. Similiter antem non solum eam secari possibile est,sed eam prius exteri quam secari,non enim esset eam possibile non secari, nisi prius possibile esset exteri. Cum enim exteritur, non secatur,hoc autem in quibus eveniat universaliter monstrat.Evenit hoc enim,;inquit, in facturis. Fac- ture autem sunt, in quibuscunque generatio est atquecorruptio.Siveenim quod natura fiatsivearte, in his a faciendo facturam dixit.In his ergo facturis alia quidem potestate sunt,alia aetu, ut aqua calida quidem est possibilitate. Potest enim fieri calida, frigida vero actu est. Est enim frigida actu, hoc autem actu el potestate fieri ex materia venit.Nam cum sit materia contrarietatis susceptrix,et ipsa in se utriusque contrarietatis habeat cognationem, si ipsa per se cogitetur,nihil eorum habet qua in se suscipit,etipsa quidem nihil actu est,omnia tamen potestate. Suscipiens autem contraria, quanquam unam habeatcontrarietatem,habettamenet alteram - simul,sed non actu,ut in eadem aqua. Hujus enim materia et caloris susceptrix estet frigoris.Sed cum utrumlibet horum susceperit vel calorem vel frigus, est quidem,si ita contingit,calida, est etiam simul frigida, sed non eodem modo. Nam fortasse actu calida est,frigida potestate.Ergo quod potestate est in rebus,ex materia venit.Alioqui divinis corporibus nihil omnino est potestate, sed omne actu, ut soli nunquam estlumen potestate,sed actu nec potestate 513 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 514 i quidem ulla obscuritas, vel toto ecelonullaquies.Ita A — Duplex modus necessitatis ostenditur, unus qui ergo sese habent ex materia, ut omnia ipsa essent potestate, nihil autem actu introducta, sed natura qua& inipsamateriaest,singulos pro rationedistribuit motus, et singulas qualitatum proprietates singulis materie partibus ponit, utalias quidem natura ipsa necessarias ordinaverit, ita ut quandiu res illa esset ejus, inipsa proprietas permaneret, ut igni calor. Nam quandiu ignis est, tandiu ignem calidum esse necesse est, aliis vero rebus tales qualitatesapposuit, quibus carere possint. Et illa quidemjnecessaria qualitas informat uniuscujusque substantiam. Illa enim ejus qualitas cum ipsa materia ex natura conjuncta est. Istze vero aliae qualitates extra sunt, qu&et admitti possuntet non admitli, atque hincest generatio et corruptio. Ex natura ergo et ex materia istain rebus possibilitas venit, quain recasusquoque aliquando subrepit, que est indeterminata causa et sine ulla ratione cadens, neque enim casus natura est, qua frustra nihil efficit. Nec liberum est casus arbitriumquod in judicioet ratione consistit.Sed extra est casus, qui propter aliam rem quibusdam factis ipse subitus etimprovisus exoritur. Et ex hac autem qua est utrumlibet possibilitateetiamillaliberi arbi- triiratio venit. Sienimnonesselfierialiquid possibi- le, sed ornniaautex necessitateesent, aut ex necessi- tate non essent, liberum arbitrium non maneret. Recte igitur nec omnia casu, ut Epicurus, nec ne- cessitate omnia, ut Stoicus, nec rursus omnia li- bero arbitrio fieri proposuit. Sed cuncta permi- Scens, in permisto mundo permistas quoque rerum causas esse proposuit, ut alie quidem ex necessitate, alie vero casu, velliberoarbitrio,vel postremo possi- bilitate contingerent.Quorum omnium unum nomen est, utruralibet, vel in easu, vel in voluntate, vel in possibilitate.Sed horum divisionem facit.Nam eorum qua sunt utrumlibet, alia sunt qua equaliterad af- firmationem et negationem se habent,uLestlecturum me.esse hodie Virgilium et non lecturum. Utroque enim modo utrumque est, hoc est enim quod ait, Et non magis vel afürmatio vel negatio est, /Equaliter enim et possum]legere Virzilium nunc;et possum non legere. Alia vero sunt que non se equaliter ha- bent, sed quanquam in una re frequentius eveniat, non tamen prohibitum est in altera provenire, ut in eo quod est hominem in senecta canescere. In plu- ribus quidem hoc contingit, sed contingit fieri et [) alterum, id est ut non canescat. Alterum vero mini- me, id est ut canescat. Ita ergo et possibilitate, et casu, et libero arbitrio, contradictionem in una par- te de futuro definite non esse veram vel falsam, per firmissimam et validissimam argumentiationem constituit. His autem adjicit hoc. Igitur esse quod est,quando est,et non esse quod non est,quando non esl, necesse est.Sed non omne quod est, necesse est esse,nec omne quod non est necesse est non esse.Non enim idem est omne quod est, necessario esse quando est ,et simpliciter esse ex necessitate.Similiter autem et in eo quod non est. cum alicujus accidentis necessitate proponitur, alter qui simplici praedicatione profertur, utcum dicimus solem moveri necesse est,non enim solem quia nunc movetur, sed quia nunquam non movebitur, idcirco in solis motu necessitas venit.Aliter vero qui cumcon- ditione diciturtalis est,ut cum dicimus,Socratem se- dere necesse est,cum sedet,et non sedere necesse est, cum nonsedet.Nam cum idem eodem tempore sedere et non sederenon possit, quicunque sedet non potest non sedere,tunc cum sedet,igitur sedere nécesse est, ergo tuncquando quissedet, eum sedere necesseest ; fieri enim non potest ut cum sedet, non sedeat, Rur- sus quando quis non sedet, tunc cum non sedet,non sedere eum necesse est. Non enim potest idem se- dereet non sedere, et potestista esse cum conditione necessitas, ut cum sedet aliquis, tunc cum sedet, ex necessitate sedeat, et cum non sedet, tunc cum non sedet, ex necessitate non sedeat. Sed ista cum conditione quie proponitur necessitas, non illam simplicem secum trahit, Non enim quicunque sedet, simpliciter eum sedere necesseest, sed cum adje- ctione ea qui est,tunc cum sedet, sicut solem dici- mus necesse est moveri. Nec hoc addimus, ut solem moveri necesse sit cum movetur,sed tantum simpli- eiter dicimus solem moveri necesse est, et hec ne- cessitas simplex de sole dicta, veritatem in oratione perficiet. At veroillaqua cum conditione dicitur, ut cum dicimus Socratem sedere necesseest, tunc cum sedet, id quod dicimus, tunc cum sedet, ethane con- ditionem temporis, si a propositionedividamus, de tota propositione veritas perit. Non enim possumus dicere quoniam ex necessitate Socrates sedet.Potest enim et non sedere. Habet enim quamdam conve- nientiam et cognationem potestas Socratis sicut ad sedendum, sicetiam ad non sedendum.Ergoid quod dicimus ex necessitate Socratem sedere, tunc cum sedet, ad accidens respicientes proponimus. Nam quando accidit Soerati sedere, eo tempore quo acci- dit, ei non accidisse non potest. Sic enim fiet ut ei- dem eadem res accidat et non accidat uno eodemque tempore,quod impossibile est. Idcirco accidens ejus inspicientes dicimus, necesse est Socratem sedere, sed non simpliciter, sed tunc cum sedet. Et sicut simpliciter /Ethiopem dicere esse candidum falsum est, verum tamen est in aliquo esse candidum (In oculis enim et dentibusilli candor inest), ita quoque falsum est Socratem ex necessitate sedere simpliciter. Verum autem esthanc necessitatem in aliquo quodam ponere, etnon simplieiter predicari,ut dicamus tunc .cum sedet, Quemadmodum enim in sole dimus,quo- niam solem moveri necesse esl simpliciter, si ita di- camus, Socratem sedere necesse est, falsum est. Sin vero marmoreum Socratem dicamus,quoniam mar- moreum Socratem sedere necesse est, si fortasse se- dens formatus sit, verum est, et simpliciter de tali Socrate necessitas poterit predicari. De ipso autem Socratesimpliciter talis necessitas non dicitur. Neque enim fieri potest ut Socrates ex necessitate sedeat 515 nisi forl« niam sedet et non potest non sedere, ex necessitate sedet alioqui simpliciter et non ex necessitate sedet, sed contingenter. Potest enim surgere. Quod autem ex necessitate simpliciter est, illam non potest per- mutare necessitatem, ut quoniam simplicitersolem moveri necesse est, sol stare nulla ratione potest. Hoc igitur Aristoles dicit, omne quod est quando est,et omne quod non est, quando non est, esse cum conditione et non esse,necesse est,sed non sine conditione aut esse aut non esse simpliciter. Hzc enim solis illis necessitatibus altributa sunt que- cunque nullius potenti: aut cognationis ad opposita sunt, ut sol ad quietem, vel ignis ad frigus. Neque enim idem est, inquit, Aristoteles, ex necessitate esse aliquid quando estin conditione, vel non esse quando non est, et simpliciter dicere omnia ex ne- cessitate esse, vel non esse. Illud enim conditio ve- rum fecit,in hocsimplicitatis natura efficit veritatem. Similiter autem, inquit,et ineo quod non est, icem est. Non enim omne quod non est, nonesse necesse est, sed tunc cum non est, tunc non esse necesse est,ethoc inconditione rursus, non simpliciter. Duabus igitur his necessitatibus demonsiratis, una scilicet conditionali, altera simplici. Rursus ad con- tradictionem de futuro contingentique revertitur. Et in contradictione eadem ratio est. Esse quidem vel non esse omne necesse esl,el futurum esse vel non. Non iamen dividentem dicere allerum necessarium. Dico autem ut necesseest quidem esse futurumbellum navale eras, vel non futurum esse,sed mon necesse est futurum esse cras bellumnavale,vel non futurum esse. Futurum autem vel esse vel non esse necesse est. Planissime qua sententia habetur de contingen- tibus propositionibus et futuris exposuit dicens : Ín his quidem totam contradictionem dictam unam quamlibet partem veram habere, alteram falsam, sed non utaliquis dividatatque respondeat.Hanc quidem ex necessitate esse veram, illam vero ex necessitate alteram falsam, ut in eo quod dicimus, sol. hodie occidet, sol hodie non occidet, facillime in his ali- quis dividens dicit, quoniam solem hodie occidere, ex necessitate verum est, non occidere, ex necessi- tale falsum.]tasese habetdivinorum corporum ratio et natura, ut in his nulla cognatio sit ad opposita, atqueideo vei quod sunt, ex necessitate sunt, vel quod non sunt, ex necessitate non sunt. Ea vero quain generationeet corruptione sunt,non ita sunt, habent enim hoc ipso quod etgignuntur etcorrum- puntur ad opposita cognationem, atque ideo in his non est unam partem contradictionis assumere, et eam necessario esse predicare, et rursus aliam ne- cessario non esse proponere, quamvis totius con- tradietionis una qualibet pars vera sit, altera falsa, sed'incognite et indefinite, etl non nobis. Verum quia natura ipsarum rerum que proponuntur du- bitabilis est, ut in ea propositione que est, Socrates hodie lecturus est, Socrates hodie lecturus non est, totius quidem contradictionis una vera est, altera AN. MANL. SEV. BOETII asse cum sedet, tunc enim cum sedet, quo- A falsa,aut enim lecturus est,aut non lecturus,et hoe D 516 confuse et. in tota oratione perspectum. Sed nullus potest dividere et respondere,quoniam vera est et le- cturum eumesse,vel certe quoniam vera est non eum esse lecturum.Hoc autem non quod audientes defu- iuro nesciamus,sed quod eadern res et esse possit et non esse. Alioqui si ex nostra scientia hoc eveniret, et non ex ipsarum rerum variabili et indefinito pro- ventu,illa rursus impossibilitas eontingeret,ut om - nianecessitas ad ministraret.Non enim propterscien- iiam nostram quod ex necessitate est,eventurum est. Sed etiamsi nos nesciamus, erit tamen ejus reieven- tus constitutus, et indubitanter illam rem futuram esse necesse est. Ergo quoniam hoc fieri nequit, et sunt quedam qua non ex necessitate proveniant,sed contingenter,in his quanquam totius contradictionis in qualibet ejus parte veritas inveniatur aut falsitas, non tamen ut aliquis dividat et dicat hane quidem veram esse,illam vero falsam,quod hujusmodi mon- stravit exemplo. Cras enim bellum navale fieri, aut non fieri necesse est, non tamen ex necessitate fiet cras,aut necessitate cras non fiet. Ut possit aliquis dividere et predicare dicens, cras fiet, ut hoc vere dicat, et itaex definito contingat,vel rursus cras non fiet,et hoc eodem modo proveniat,hoc fieri non po- lest, sed tantum indefinite quecunque una pars contradictionis vera est, altera falsa, sed qua eve- nerit. Eventus autem ipsorum indiscretus est, et illud enim et illud poterit evenire.Hoc autem idcirco est quoniam non est ex antiquioribus quibusdam causis pendensrerum eventus.Utquzedam quodam- modo necessitatis catena sit, sed potius hec ex nostro arbitrio et libera volun!ate sunt, in quibus est nulla necessitas. Quod si, inquit, similiter ora- tiones vere sunt quemadmodum.et res,hoc sumpsit & Platone, qui dixit similiter se habere orationes rebus, et cognatas quodammodo esse in ipsa si- gnificatione,ut si sint resimpermutabiles et ratione stabili permanentes,oratio quoquede his vera esset et necessaria. Sin vero esset res qu: varietate na- ture nunquam perpetuo permaneret,in orationibus - quoque fixa veritas non esset, et nulla per hujus- modi orationes demonstratio proveniret. Hoe ergo sumens Aristoteles ut optime dictum, sic ait : Quare quoniam orationes similiter vera sunt,quem - admodum et res, manifeslum est quoniam. qudcun- que sic se habent,ul utrumlibet sint, el. contraria ip- sorum contingere possint, necesse est similiter se ha- bere et contradictionem. (uod. contingit. in his quae non semper sunt, el non semper non sunt. Quoniam, inquit,orationes similiter sese habent quemadmodum etres manifestum est,quoniam quzx- cunque res ita sunt ut utrumlibet sint et contraria ipsorum contingere possint, necesse est contradi- ctionem itasehabere,qus de illius nature instabili- bus atque indefinitis rebus est. Quod si res sint du- . bitabiles et indefinito variabilique proventu;contra- dictio quoque quas de his rebus fit, variabili et inde- finito proventu sit.Qus autem essent hujusmodires, 517 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 518 quarum eventus varius indefinitusqueconstaret,pla- A rarius,noncontingitoppositum.Quod sineque in his nissime demonstravit dicens, quod contingit in his qua& non semper sunt et non semper non sunt. Ea enim sunt in quibus contingit utrumlibet,qua neque semper sunt(possunt enim corrum pi),neque semper non sunt, possunt enim generari et fieri.Hec enim sunt que habent ad opposita cognationem, sicut in ipsa propria substantia rerumipsarum eventus docet, Nam esse et non esse oppositum est, Quod autem non fuit, et generatur, et fil, ex eo quod non fuit est.Habuitigitur in hoc ad esse et non esse, id est ad oppositacognationem. Sin vero idem ipsum quod est corrumpatur, ex eo quod fuit non erit. Habebit igitur rursus ad opposita cognationem.Quare sicut harum que suntin generatione etcorruptionererum proventus indefinitus est, ita quoque el contradi- ctionum partes,quanquam in tota contradictione una vera sit, altera falsa. Indefinitum enim et indi- scretum est, que una harum vera sit, qua altera falsa. Horum enim necesse est alleram partem contradi- clionis veram esse vel falsam. Nam tamen hoc vel illud, sed utrumlibet, et magis quidem. alleram veram, non tamen jam veram vel. falsam. Quare manifestum est quoniam non est necesse omnis affirmationis et nega- lionis oppositarum hanc. quidem veram, illam vero falsaesse. Docuit supra nos in hisque utrumlibet sunt rebus contradictionis unam partem non esse definite veram falsam vero a:teram definite, nunc a frequentiori et arariori argumentum trahit. Supra namque mon- gtravit esse quasdam res que frequentius quidem contingant, non tamen interclusum sit, ut et oppo- sita aliquando contingant. Contingit enim ut rarius infrequentiusque contingant.Ergo si inhis quecun- que in pluribus eveniunt, non necesse est unam ve- ram esse, alteram falsam.Idcirco quoniam quicunque dixerit hominem in senecia canescere, et hoc ex necessitate esse protulerit, mentietur. Potest enim et canescere. Si in his ergo non est definite una vera, altera falsa, in quibus una res frequentius eve- nit,rarius altera, multo minus in his in quibus oppo- sitorum eventus equalis est, et verum est quidem dicere, quoniam hoc contingit frequentius, non ta- men omnino, quoniam ita contingit, idcirco, licet qua in pluribus predicantur,una definite vera est, altera falsa,et multo minus in his quorum equaliter indiscretus eventus est, manifestum estin futuris et contingentibus propositionibus non esse veram unam, alteram falsam. lloc enim in principio, ut monstraret validissima argumentatione, contendit, Neque enim quemadmodum in his que sunt, sic se res habet eliam in his qua non sunt, possibilibus tamen. esse vel non esse, sed quemadmodum dictum esl. Ad divisionem temporum in principio factam to- tam revocat quistionem.Ait enim eas prius propo- sitiones quz fierent, aut in presenti, aut in futuro, autin preterito praedicari, et eas quidem que de preterito vel presenti dicerentur, definitam veri- tatem velfalsitatem habere, sive in sempiternis et divinis rebus dicerentur,sive in nascentibuset mo- rientibus, in quibus utrumlibet contingeret, ut ha- berentadopposlta cognationem,in futuris vero,si de divinisquidem rebus aliquisetimmutabilibus loque- retur, eodem modo unam veram definite, alteram falsam esse definite, Non enim habent hujusmodi naturse ad opposita cognationem. In his autem que ingeneratione et corruptione essent de futuro pre- dicatis vel affirmative vel negative, non eumdem esse modum veritatis definite, sed lotius quidem contradictionis unam partem veram esse, alteram falsam,definite autem unam veram, definite alteram falsam, minime. Nunc autem non utraque tempora posuit, presens seilicet et preteritum. Sed tamen presens;dixitenim : Nequeenim quemadmodum in his qui sunt,id est in his que presentia. Quod vero ait in hisque non sunt, possibilibus tamen esse, de futuris loquitur, que cum non sint tamen esse pos- sunt. Non enim sic se habet in presenti predicta propositio, quemadmodum in futuro in his scilicet qua utrumlibetsunt,etingenerationeetcorruptione consistunt. In illis enim,id est, presentibus et pre- leritis definite una vera est, altera falsa.In his vero, id est futuris et contingentibus, veritas et falsitas propositionum nulla definitione constringitur. Sed quoniam de futuris propositionibus Aristotelicam sententiam, quantum facultas fuit, diligenter ex- pressimus, prolixitatem voluminis terminemus. LIBER QUARTUS. Est siquidem libri hujus, qui de Interpretatione T) etstudio, copientis facillime magna cognoscere.Hu- apud Latinos, apud Grecos vero IIo £ppnveias in- scribitur, obscura oratione series, obscuris adjecta ' sententiis, atque ideo non hanc magnis expedissem voluminibus,nisietiam nihillabori concedens,quam possem planissimequod in prima editione altitudinis et subtilitatis omiseram, secunda commentatione complerem.Sed.danda et proloxitati venia,et operis - longitudolibriobscuritate pensandaest.Sunt tamen gradus apud nos salisfacientes lectoris et diligenti jus enim libri post has geminas commentationes qooddam breviarium faciemus,ita ut in quibusdam et fere in omnibus Aristotelis ipsius verbis utamur, tantum quod ille brevitate dixit obscure,nos aliqui- bus additis dulciorem seriem adjectione faciamus, utquasi intertextus brevitatem,commentationisque diffusionem,medius ingrediatur stylus,diffuse dicta colligens,et angustissime scripta diffundas, atque hec posterius.Nunc vero quoniam ab Aristotele su- 519 N. MANL. SEV. BOETII 520 pra monstratum est, in futuro contingentium propo- A autem Socrates ambulat, quamvis plures ambulent, sitionum veritatem ^ falsitatem non stabili neque definita ratione esse divisam, et quidquid supra la- tissima disputatione complexaest,nunc ejus hecin- tentio est,ut categoricarum propositionum nume- rum tradat, quzecunquecum diffinito vel infinito no- mine simpliciter fiunt.Primo enim volumine dictum est nomen esse, ut homo ; infinitum nomen vero, ut non homo.Predicative autem et categorice pro- positiones suntque duobus tantum simplicibus ter- minis constant. H&,sive cum finito nomine sunt,ut est, homo ambulat,sive cum nomineinfinito,ut est, non homo ambulat.Harumigitur propositionum ea- tegoricarum atque simplicium tradere numerum contendit, quecunque fiunt adjectione nominis in- finiti.Sed quoniam propositiones omnes aut secun- dumqualitatem differunt,autsecundum quantitatem. Secundum qualitatem quod hac quidem affirmativa est, illa vero negativa.Secundum quantitatem vero, quod heequidem plura complectitur,illa vero pauca, secundum quam differentiam ha propositiones,qua dicuntur, homo ambulat, et rursus,non homo am- bulat,s se differunt,aut secundum quantitatem, aut secundum qualitatem. Nam quod dico,homoambu- lat,qualitatem quamdam substantie,id esthominem ambulare designat, et rem definitam atque substan- tiam,qua unam speciem ambulabilem esse pronun- tiat.Quod autem dico;non homo ambulat, hominem quidem rem definitam tollo, innumerabilia vero si- gnifico, quare illa quidem que dicit, homo ambulat secundum qualitatem,quz vero non homo ambulat videbitursecundum quantitatem potius discrepare. An certe illud magis est verius, ut quod dico, homo ambulat,homo simplex nomen quasi affirmationi est proximum, quod vero dico,non homo ambulat, non homoinfinitum nomen oko videtur esse consi- mile,sed affirmatio et negatio secundum qualitatem differunt. Hzc autem affirmationi sunt negationique consimilia.Qualitate igitur potius quam nulla discre- pant quantitate. An magis illud est verius,quod que- madmodum se habet propositio qua dicit, Socrates ambulat,adeam qua dicit,quidam homoambulat.Ita sese habethomoambulat,ad eam qu dicit,non homo ambulat.Propositio namque ques est quidam homo ambulat, si pluresambulant, necesse estut vera sit. Siautemplures ambulent,utSocrates ambulet non est necesse. Possunt enim plures ambulare, et Socrates non ambulare. Sed cum plures ambulant, quidam homo ambulat, hoc autem ideo evenit.Quia quod di- cimus,quidam homo ambulat,particularitatem jun- gimus universalitati, id est homini, et si qui sub ipsa universalitate sunt, id est sub homine ambu- lantes sunt, eam que dicit quidam homo ambulat veram esse necesseest. At vero cum dicitur,Socrates ambulat, quoniam Socrates circa unius cujusdam proprietatem est. Nisi ipse Socrates ambulaverit, quanquam omnes hominesambulent, non est verum dicere Socrates ambulat. Sicut ergo quidam homo ambulat,definite verum est,si pluresambulant. Non D nisi ipse Socrates ambulet; sic etiam in eo quod est homo et non homo, qui dicit homo ambulat, dicit quoniam quoddam animal ambulat, et hoc nomine qualitate determinat, dicens homo ambulat. Qui verodicitnon homoambulat,non quidemomniasub- ruit, sed hominem lantum. Cietera vero animalia ambulabilia esse pronuntiat. Ergo sive equus,sive bos, sive leo ambulat, verum est, non homo am- bulat, sed non est verum homoambulat,si non homo ipseambulet.Quare quemadmodum sehabet quidam homo ambulat, ad Socratem ambulat. Quod illie si plures homines ambularent, verum erat, quidam homo ambulat. Non etiam Socrates ambulat, nisi ipse Socrates ambularet, ita quoque in eo quod est, homo ambulat, et non homo ambulat, dici potest. Nam si plures qui sunt non homines ambulent, ve- rum est dicere, quoniam non homo ambulat, non autem verum est dicere quoniam homo ambulat,nisi ipse homoambulet, secundum definitionem ergo po- tius et proprietatem videntur discrepare, quam se- cundum aliquam totam quantitatem, vel partem quantitatis, vel rursussecundum aliquam qualitatem Nam sicut posterius demonstrabitur ea qus dicit, non homo ambulat, affirmatio potius quam negatio est, atque hec hactenus predixisse sufficiat. DE ENUNTIATIONIBUS INFINITIS. Quoniamautem est affirmatio de aliquo significans aliquid, hoc autem est vel momen vel. innominatum. Unum aulem oportel esse, ei de uno, id quod. est in affirmatione. Nomenaulem dictumest, eLinnominatum prius, non homo enim nomen. quidem non déco, sed nomen infinitum. Unum enim significat quodammodo infinitum nomen. (Quemadmodum eL non currit, non verbum dico, sed infinitum. Erit omnis affirmatio et negato, vel ex nomine el verbo, vel ex infinitio nomine etcerbo.Praterverbumautemnulla affirmatio vel nega- tio est enim, vel erit, vel fuit, vel fit, vel quecunque alia hujusmodi verba, ex his sunt qua sunt posita, consignificanl enim tempus. Quare primaerit affirma- Lio el negatio, est homo, non est homo, deinde,est non homo, non est non homo. Rursus, est omnis homo,non est omnis homo, est omnis mon homo, non est. omnis non homo,et in extrinsecus temporibus eadem est ratio, In secundo (ut arbitror) libro prediximus omnem enuntiationem simplicem, id est, predicativam ex subjecto et praedicato consistere. Quorum semper praedicatio aut verbum esset, aut quod idem posset, tanquam si verbi dictio poneretur, ut cum dicimus, homo ambulat, verbum ponitur ; cum verodicimus, homorationalis,subaudiaturhic verbum est,ut totus intellectussithomo rationabilis est.Quocirca necesse est aut vérbum semperesse predicatum,aut quod fit verbo consimile,idemque in enuntiationibus possit. Quod vero subjectum esset,automnino nomen esset, aut quod vice nominis fungeretur. Quocirca illud maxime colligendum est, omne in categorica propo- sitione subjectum,esse nomen, omne vero predica- tum,verbum. Sed quoniam cum de nomine loquere- 521 tur, aliud quoddam nomen introduxit, ut simpliciter quidem et per se nomen non esset, infinitum tamen nomen vocaretur, id quod cum negativa particula profertur. Omnis autem propositio ex nominis sub- jectione consistit. Est autem categorica propositio qua aliquid de aliquo praedicat vel negat, et de quo predicat quidem nomen est. Quandoque in nomine infinitum etiam nomen dicitur, necesse est semper catezoricam propositionem aut nomen habere sub- jectum, aut illud quod infinitum dicitur. Infinitam vero nomen est quod ipse nunc innominatum vocat. Omnis ergo propositio predicativa in duas dividitur species : aut enim ex infinito nomine subjectum est, aut ex simplici et finito. Ex infinito quidem quemad- modum cum dico, non homo ambulat, ex finito àu- tem et simplici, ut homo ambulat. Hujus autem quz ex finito et simplici est, species sunt dux, qua aut universale nomen subjicit, ut homo ambulat, aut singulare, ut Socrates ambulat. Quare ita fit divisio. Omnium enuntiationum simplicium,que duobuster- minis constant,alie suntexinfinito nomine subjecto, alise vero ex finito et simplici. Earum que simplex habent subjectum, alic sunt qu; universale simplex subjiciunt, alie que singulare. Supra vero docuit que sint differenti: propositionum, simplex nomen in subjecto ponentium. Quod alie sunt universales, alie sunt particulares, alie suntindefinite,etsecun- dumquantitatem quidem hoc modo differunt. Secun- dum qualitatem vero, quod alie affimative sunt, alie negalive. Idem quoque in his propositionibus que ex infinito nomine subjecto enuntiantur. Alie namque earum indefinite sunt, alie definite. Defi- nitarum alie sunt universales, aliae particulares, hie quoquesezundum quantitatem,nee minussecundum qualitatem ez:dem infinitorum quoque nominum, in propositionibus differenti: sunt. Dicimus enim alias esse affirmativas, alias negativas ; subjecti vero des- criptio docet, qua sint affirmative simplices, et quc suntnegative, et rursus qua sunt affirmative ex in- finito nomine, et quae nogativee, easque omnes in propriis determinationibus adjunximus, nec minus etiam indefinitas in utraque specie propositionum |» posuimus,singularehabentibussubjectum,simplici- " bus propositionibus rejectis. Suntenim infinite pro- positiones simplices he: homo ambulat, homo non ambulat; contra eas vero divise secundum nomen infinitum hae : non homo ambulat, non homo non ambulat; universales ex simplici subjecto nomine sunt he:omnishomoambulat,nullus homo ambulat. Contra has vero divise ex infinito nomine universa- les: omnis non homo ambulat, nullus non homo am- bulat. Rursus particulares ex simplici nomine sub- jecto sunt he : quidam homo ambulat, quidam ho- mo non ambulat. Rursus particulares contra has divise ex infinito nomine subjecto sunt hz: quidam non homo ambulat, quidam non homo non ambu- lat. Hoc autem* subjecta descriptione declaratur. Indefinite ex simpliei nomine subjecto. " Homo ambulat . Homo non ambulat PATROL. LXIV. IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. A C D 522 Indefinite ex infinito nomine subjecto. Non homo ambulat Non homo non ambulat Universales ex simplici nomine subjecto. Omnis hoino anm:bulat Nullus homo ambulat Universales ex infinito nomine subjecto. Omnisnon homoambulat.Nullusnon homo ambulat Particulares ex s;mpliei nomine subjecto. Quidam homo ambulat. Quidam homonon ambulat Particulares ex infinito nomine subjecto. Quidam non homoamb.Quidam non homo non amb. II:&c ergo partiens, et de propositionibus ex duobus terminis constitutis faciens propositionem, inquit omnes ex subjecto fieri nomine propositiones, et eas tantum ad divisionem sumitqua exinfinito nomine, et finito nomine fiunt, facienshujusmodi divisionem prineipalem, ut sit: Propositionum ali: suntex finito nomine, aliz ex finito. Oportuerat quidem volentem cuncta partiri ad differentias propositionum non solum infinita sumere nomina, sed etiam verba. Sed quo- niam noverat nomen quidem infinitum conservare propositionem quam invenisset, ut si in affirmativa diceretur,affirmativam servarastenuntiationem,utest nonhomoambulat. Si negativa, negativam servaret enuntiationem, negativa autem est, ut est non homo ambulat. Verba vero quz sunt infinita juncta in pro- positione non affirmationem, sed perficere negatio- nem, idcirco de his reticuit. Quod he magis qus ex verbo in(inito sunt ad unam qualitatem pertinent propositionis, id est ad negativam. Semper enim fit ex infinito verbo negatio. Hec igitur colligens ait. Quoniam autem est de aliquo subjecto affirmatio si- gnificans aliquid, id est preedicans, hoc est quoniam omnis propositio est ex subjecto et predicato, quod autem subjectum est, vel nomen, vel innominatum. Innominatum autem est quod proposituin nomen sub, ruit, ut est non homo. Nomen enim quod est homo differt nominisinfiniti privatione,quod est non homo, atque ideo et innominatum vocavit. Qualis autem debeatesse propositio dequa tractat, ostendi dicens, unum autem oportet esse et de uno hoc quod est in affirmatione,id estex duobusterminis propositionem oportere consistere. Commemorat quoque quid sit innominatum sesupra dixissequoniam quod dicimus non homo, nomen quidem Aristoteles non diceret, sed quod nomen simpliciter non vocaret, hoc addito infinito nomen diceret infinitum, ideireo quoniam unum quidem significat, sed infinitum,nomen enim quodipsam significationem ejus quod dicimus homo tollit, id est non homo, unum est, et unam per se si- gnificationem subripiens. Multa suntquaeintelligen- tium sensibus relinquuntur;,commemorat etiam quo, niam, non currit verbum superius infinitum vocavit, et nen simpliciter verbum. Quoniam ergo aliquid de aliquo affirmatio est, hocautem quod subjectum est, aut nomen esse oportet, aut innominatum, id est in- finitum nomen. Dupiex propositionis species inve- nitur. Omnis enim aífirmatio vel ex finito nomine est et verbo, vel ex infinito nomine et verbo, eodem quoque modo et negatio. Neque enim reperietur un- quam ulla affirmatio, cujus negalio inveniri non possit. Quod si duplex est species affirmationum, Ti 523 AN. MANL. SEV. BOETII 924 duplex quoqueest species negationum, illud quoque A dicimus non homo, an infinitum nomen esset, an commemorat quod supra jam dixit. Nam licet ex nomine et verbo, et rursus ex eo quod non est no- men, sed infinitum nomen, et verbo fit affirmatio et negatio predicativa, id est categorica, ut autem sit priterverbum ullaaffirmatio atque negatio,aut pra- ter id quod idem siguificet verburm vel in subaudi- tione, vel aliquo alio modo, fieri non potest. Ponit quoque verba que pene in omnibus propositionibus, aut ipsa cadant, aut qui idem valeant. Est enim, inquit, vel erit, vel fuit, vel quacunque alia con- significant tempus, verba sunt, ut doceri ex his pos- sumus qua ante posita sunt, atque concessa, cum diffinitio verborum, daretur, verba esse qua con- significarent tempus. Quare si hec consignificant tempus, non est dubium quin verba sint;sed preter, hiec aut preter idem valentia, nulla propositio est. Recte igitur dictum est preter verba predicativam propositionem non posse constitui. Juste tamen ali- quis quzstionem videatur opponere, cur jam dixerit preter verbum enuntiationes nulla ratione posse constitui, nunc idem repetit, quasi nihil de hocantea predixisset, sed superfluum videri non debet. Quo- niam enim finitum nor;en cum negativa particula, nomen est infinitum, idcirco putaretur fortasse ne- gatio esse, quod dicimus non homo. Quod si hac est negatio homo est affirmatio. Neia hune ergo quis- quam Jaberetur errorem, hoc dixit, et 'congrue re- petivit, quoniam prater verbum enuntiatio esse non potest, tanquam si diceret, nemo arbitretur infini- tum nomen esse negationem, nec nomen affirmatio- nem. Preter verbum enim affirmatio et negatio nulla potest unquam ratione constitui. In hoc illud quo- que notaverat quod verbum infinitum et negationem significaret, et infinitum verbum. [d enim quod di- cimus non ambulat et infinitum verbum est, et ne- gatio, sed per se quidem si dicatur simplex sine ali- quibus aliis adjectionibusinfinitum verbum est. Sin vero cum nomine autcum infinito nomine profera- tur, non jam verbum infinitum, sed negatio accipi- tur, ut non, negativa particula, juncta cum ambulat infinitum verbum efficiat non ambulat, sed in pro- positione qu» est homo non ambulat, hominem non ambulare designat, atque ideo ait subjecta quidem in propositionibus posse esse vel nomina, vel infinita nomina, predicata vero preter verba esse non pos- se. Nam sive in affirmationibus quis ponat, id ver- bum sine dubio predicavit, sive in negationibus, est non infinitum verbum, sed tantum verbum, cui ad- dita non particula totam qualitatem propositionis ex affirmativa in negativam commutat. Quare recte nullam differentiam propositionum deinfinitis verbis fecit. Infinitaenim verba tunc sunt infinita, cum sola sunt. Si vero cum infinito nomine jungantur aut finito nomine, non infinita verba jam sun!, sed finita. Cum negatione tamen in tota propositione intelliguntur. Siergo, quemadmodum Stoici volunt, ad nomina negationes ponentur, ut esset. non ho- mo ambulat negatio, ambiguum esse posset, cum C D vero finitum cum negatione conjunctum. Sed quo- niam Aristoteli placet verbis negationes oportere conjungi, infinita magis verba ambigui intellectus sunt, an infinita videantur, an cum negatione finita. Atque ideo ita discernitur sumptum cum nomine infinitum verbum negatio fit et negativa propositio, ut est, homo non ambulat. Per se vero dictum infi- nitum verbum est, ut non ambulat. Atque ideo hic solam differentiam nominum et infinitorum nomi- num in propositionibus dedit, non etiam infinitorum verborum, idcirco quod de conjunctis loquebatur, scilicet de nominibus vel infinitis nominibus atque verbis. In qua conjunctione id quod per seinfinitum verbum dicitur, negatio est. Neque enim oportet si- cut omnis propositio aut ex finito nomine aut ex in- finito constat, id quoque aut ex finito verbo, aut ex infinito constare. Infinitum enim verbum in proposi- tionibus non est, sed quoties aliquid (ut dictum est) tale per se ponitur, finitum quidem verbum est, sed illi conjuncta negatio totam propositionem privat ac destruit,et verbum quidem infinitum junctum nomi- nibus negationem ut faciat necesse est, nomen vero infinitum junctum verbo non necesse est ut faciat negationem. Quod enim dicimus non homo ambulat, affirmatio, non negatio est. Ergo quoniam affirma- tionem oportet aliquid de aliquo significare, nomen autem infinitum est aliquid, quoties dicimus, non homo ambulat, ambulationem, id est aliquid de non homine, id est de aliquo predicamus. Sed si dica- - mus non ambulat, non potius de aliquo predicamus aliquid, sed ab aliquo tollimus. Qui enim dicit homo non ambulat, ambulationem ab homine tollit, non de homine predicat. Quare negatio polius quam af- firmatio est. Si enim affirmatio esset, id est si ver- bum esset infinitum, aliquid de aliquo predicaret. Nunc autem aliquid ab aliquo tollit. Non est igitur verbum infinitum, sed potius negatio, quotiesintota sumitur propositione.Numerum vero propositionum quas nos supra quoque descripsimus, ipse subjecit, et infinitas quidem prius, post vero contrajacentes ; quod si quis ad illa revertitur vel hic intendit ani- mum, in quo vel nostra vel Aristotelis dispositio discrepet, diligenter agnoscit. Nos enim et contra- rias proposuimus et subcontrarias. Aristoteles vero: solum contradictorie sibimet contrajacentes oppo- sitasque proposuit; sed Aristoteles non solum in presenti tempore easdem propositionum dicit esse differentias quas proposuit, sed etiam in aliis quo- que duobus temporibus que extrinsecus sunt: extrinsecus autem tempora vocat que praeter pre- sens sunt, preteritum scilicet et futurum. Quando autem esl tertium adjacens predicatur, du- plicitertunc dicuntur oppositiones. Dico aulem, ut est justus homo.Est tertium dico adjacere nomen vel ver- bum in affirmatione. Quare quatuor erunt isl, qua- rum duz quidem ad affirmatiorem et negationem sese lhbebuut secundum consequentiam, ut privationes,duze vero minime. Dico autem quoniam est, aut justo ad- 525 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE, EDITIO SECUNDA. 526 jaeebit, aut non justo. Quare eliam negatio. Quatuor À propositionis. Sed potius demonstratio qualitatis, ergo erunt. Inielligimus vero quod dicitur ex iis que subscripta sunt, est justus homo. Hujus negatio, non est justus homo. Est non justus homo. Hujus negatio, non est justus hono. Est enim hoc loco et mon est, justo el non justo adjacet. Hzc igitur, quemadmod«m in resolutoriis dictum est, sic sunt disposita. Quod autem dicitur perobscurum est et exposi- tuma pluribusincurate, quorum eum judicio compe- tenti enumerabo sententias.Postquam de his propo- sitionibus expedivit, qua duobus constiterant termi- nis, et subjectum habuerant aut nomen,aut(ut ipse ait) innominatum,id est infinitum nomen.Nunoe ad eas transit in quibus est tertium adjacens predica- tur uno subjecto duobus predicatis, ut in eo quod dicimus, homo justus est, homo subjectum est, et justus et est, utraque przdicantur.Ergo in hoc duo sunt predieata, unum vero subjectum, et fortasse aliquis inquirat cur ita dixerit. Quando autem est tertium adjacens predicatur,non enim tertium pre- dicatur, sed secundum. Duo enim sunt qu: predi- eanlur, unum vero subjectum est. Sed non ita di- ctum est quasi est in proposilione que dicit, homo justus est,tertium predicaretur.Sed quoniam adja- cet tertium et predicatur,ergo quod dicitur tertium, ad adjacere refertur;etenim in ea ipsa propositione qui dicit, homo justus est, est tertium adjacet, predicatum autem jam nontertium,sed secundum. Ergotertium numeratum adjacet,secundum vero nu- meratum prewedicatur,hoc estigiturquodait.Quando est tertium adjacens predicatur,non quoniam ter- iium predicatur,sed pridicatur tertium adjacens, id est tertio loco. Facit igitur nunc in his proposi- tionibus considerationem in quibus esttertium adja- cens est, secundum predicalum, et sicut in hisin quibus tantum predicatur est, non etiam adjacens preedieabitur,ut homo est de subjecto consideratio nem fecit,quot modis subjectum sumptum differen- tias faceret propositionum.Aut enim nomen dicebat essesubjectum,aut infinitum nomen.Itahio nunc de . predicato loquitur,et de przdicati differentiis tractat. In his enim propositionibus in quihus est tertium - adjacens predicatur,sumptum predicatum aliasno- men,alias infinitum nomen facit differentias propo- sitionum.Pradicatum autem dico in ea propositione quae proponit, homo justus est, justus, hoc enim - predicatum de homine est,est autem non predica- &ur.Sed tertium adjacens predicatur,id est secundo loco, et adjacens justo,tertium vero in tota propo- sitione predicatur, non quasi quedam pars totius Affirmatio simplex. Homo justus est. Affirmatio ex infinito. Homo non justus est. - Simplices in supraposita descriptione propositiones vocavi,in quibus nomen predicatur,uthomo justus est ,homojustusnon est.Ex infinitis autem in quibus nomen infinitum principaliter predieatur,ut homo non justus est,homo non justus non est, Sive autem B Oppositio una. Oppositio una. hoc enim quod dicimus est, non constituit proposi- tionem totam,sed qualis sit,id est quoniam est affi- mativa demonstrat, atque ideo non dixit tertium predicaturtantum sed tertium adjacens predicatur. Non enim positumesttertium predicatursolum.Sed adjacens tertium secundo loco, et (quemadmodum dictum est) accidenter predicatur. Potest autem et sic intelligi, ideireo dixisse Aristotelem est in his tertium adjacens predicari,quoniam possit aliquo- ties et per se predicari, ut si quis dicat Socrates philosophus est,ut propositio hec hoc sentiat:Socra- tes philosophus vivit.Estenim pro vivit positum est. Si quis ergo sic dicat, duo inveniuntur subjecta.Est vero solum predicatur, non etiam adjacens. Quod enim dicimus Socrates philosophus, utraque sub- jecta sunt.Estenim predicatur eolum;si quis autem dicat sie:Soerates philosophusest,ut non jam Socra- tem philosophum esse atque vivere, sed. Socratem philosophari et philosophumesse enuntiatione sigui- ficel, tunc invenitur unum subjectum et duo pre- dicata. Socrates enim subjectum est, philosophus autem et est predicata, quorum philosophus quidem principaliter predieatur. Est autem adjacens no- mini, quod est philosophus, et ipsum pr«:edicatur, sed non sirnpliciier "praedicatur, sed adjacens. Sunt autem alie propositiones hoc modo: Socrates in Lyeseo disputat. Et sunt he ex tribus ter- minis. Sed de hac interim propositionum natura nihil tractat, sed de his solum in quibus est ter- tiam adjacens priedicatur, ut est homo justus est, sed de his duas quidem oppositiones. Quocirca recte du: oppositiones quatuor propositionum sunt. Hoc autem hujusmodi est. Quando est tertium adjacens prodieatur, quod principaliter priedicatur aut no- men erit, aut infinitum nomen. Et hac aut affirma- tive predicandasunt,aut negative.Quocirca simpli- cisnominis affirmatio etsimplicis nominis negatio, una est oppositio, et du: propositiones. Finitum au- tem et infinitum hic non subjectum, sed sumitur predicatum, ut in eo quod est, homo justus est, ju- stuspredicatur, hoc autem nomenerit,aut infinitum nomen. Fiunt ergo ex his due affirmationes et ne- gationes, homo justus est, homo est non justus, non est non justus homo, non est justus homo. Atque hoc quidem in treats: Posterius autem monstra- D biturhoc etiam in hisesse,que determinationem ha- bent universalitatis vel particularitalis. Nunc autem horum ordo subjectus numerum oppositionemque declarat. Negatio simplex. Homo justus non est. Negatio ex infinito. Homo non justus non est. est primo preedicatur sive postea, idem est. Nec hoc turbet quod Aristoteles est, primum dixit, nos vero postremum ; sed idem est, fiunt igitur oppositiones duse, propositiones vero quatuor, et hae quatuor pro- positiones ex senario propositionum numero ad pau- 527 ciora reducti; sunt. 8i enim simplices et ex duobus À terminis fuissent, hoc modo essent, homo est, homo non est, justusest, justus non est,non justus est,non justus non est,el essent hz sex propositiones.Posset quidem adjici hoc etiam, ut de infinito nomine sub- jecto fierent propositiones,ut est, non homo est, non homo non est. Sed de his posterius dicit.Nunc autem sex ill» simplices in quatuor reducta sunt, idcirco quod res simplices junctie naturaliter redeunt pau- ciores. Conjunetio enim ipsa numerum minuit, ut si sintdecem res,et singule singulisjungantur,ut bine fiantquinariusnumerus conjunctionisredit.Itaenim hoc modo sex erant propositiones (ut supra docui) qua et simpliciter dicerentu r,sed hw astricte sunt et conjunctione diminutesunt.Nam quod proposuerunt iste quatuor, homo est, homo non est, justus est, justus non est. He» conjunetionesin duas reducteesunt, junctus enim homo cum justo duas propositiones fe- cerunt, homo justus est, homo justus non est.Rur- susadeumdemipsum hominem infinitum cum pre- dicatur.Alie due propositiones ex infinito predicato rationabiliter oriuntur, homo non justus est, homo non justus non est, quarum due oppositiones sunt, propositiones vero quatuor. Ita igitur ex sex propo- silionibus, id est homo, non est homo,est justus, non est justus, est non justus,non est non justus. Que cum sint sex propositiones, tres tantum habent op- positiones, homo justo et homo non justo subjectus quatuor solas propositiones fecit, duplicem vero op- positionem.Qui vero dixerunt numerosiores fieri pro- positiones ex his in quibus est adjacens praedicatur, quam ex his que duobus terminis constazent, illos nonintellexisse rerum naturam manifestum est,qua ita fert,ut semper ex pluribus simplicibus rariores redeant res paucioresque conjuncte.Ait igiturin his in quibus est tertium adjacens predicatur, ut hoc quod aittertium non ad preedicationem referatur po- iius quam ad ordinem,ut ipse distinxit dicens:Dico autem ut est justus homo,est tertium dico adjacere nomen vel verbum in affirmatione,non, inquit,ter- tium predicari. Sed adjacere tertium,sed ad ordi: nem sceilicet,non ad predicationem refert uttertium quidem adjaceret. Adjacens autem predicaretur,id est non simpliciter priedicaretur.Neque enim supe- rius est termiaatum,ut in propositione,est,sit ter- minus. Atque ideo si quis resolvere prepositiones velit in suis terminis,ille non resolvit in est.Sed in eo quod esthomoetjustus,eterunt duotermini sub- jectus quidem, homo, pr*dicatus vero, justus. Est autem quod adjacens praedicatur et tertium adjacene non in terminis, sed in qualitate potius propositio- nis (ut dictum est) accipitur. Nomen autem vel ver- bum ait est propter hanc causam,tertium enim no- men adjacere dixitest, ut doceret prima duo esse, homo scilicet et justus,idcirco autem ait nomen vel verbum, quoniam verba quoque nomina sunt. Hoc autem prius dixit dicens,ipsa quidem secundum se dieta verba nomina sunt. Postquam igitur dixit,quid vellet ostendere per id quod ait,esttertium adjacens AN. MANL. SEV. BORTII 528 predicatur. Quoniam quantum ad ordinem non ad predicationem refertur, subterexposuit quot fierent propositiones dicens : Quare quatuor iste erunt? Dixit autem in hisquatuorcommunem accidentiam, quam paulo post diligenter exponam.Quod autem accidit hoc est: Cum sint quatuor propositiones, quas positurus est,dus: ipsarum sesead affirmatio- nem et negationem ita habebunt secundum conse- quentiam, ut privationes, due vero minime. Sed hanc in his propositionibus accidentiam paulo post demonstrabo.Nunc autemillud respiciamus,quem- admodum ipse quatuor fieri propositiones dicat. Ait enim,Dicoautem quoniam estautjusto adjacebit,aut non justo.Fiet enim duplex propositio.Si aut justo autem non justoestadjacethoc modo,est justus homo est non justus homo.Quare,inquit,siestaffirmativo modo positum,nuncquidem cum justo,nunc autem cum non justo geminas fecit propositiones scilicet af- firmativas,idem quoque estcum negatione conjun- ctum,id est non, geminas quoque facit negationes, eas scilicet qu: sunt, non est homo justus, non est homo non justus:hoc est autem quod ait: Dico au- tem quoniam est,aut justo aut non justo adjacebit. Si enim adjacet justo, facit hane affirmationem est justus homo;si adjacet non justo,facit hanc affirma- tionem, est non justus homo. Quare etiam negatio juncta cum est idem facit. Hoe igitur negatio qua& est non, copulatajusto et non justo,duas faciet ne- galiones contraeas,quassupra diximus, propositio - nes.Si enim addatur justo,talem facit negationem, non est justus homo,si non justo,non est non justus homo.Hoc autem cur evenit,quoniam est et non est. justo et non justoadjacet,estcum justo et non justo duas faciens propositiones. Non estiterum negatio cumjusto et non justoalias duas negationes.Ex quibus quatuor du: oppositiones sunt,ut aitsupra. Quando est tertium adjacens predicatur,dupliciter dicuntur oppositiones. Quare sensus sese totus hoc modo habet.Sed quoniam estquoque alia descriptio loci quee sic dicit:Dicoautem quoniam estaut homini adjace- bit, aut.non homini, quare et negatio; quatuor ergo proposiones erunt, [ntelligimusautem quod diximus ex his quie subscripta sunt.Est justus homo, hujus negatio, non est justus homo.Est non justus homo, hujus negatio, non est non justus homo, est enim- hoc loco et non est, homini et non homini adjacet, D turbabat expositores, et dubitabant quid hoo esset quod cum supra dixisset: Dico autem quoniam est aut homini adjacebit, aut non homini, in eorum exemplo et dispositione estnon apposuithomini,aut non homini,sed justo non justo dicens.Intelligimus. vero quod dicitur ex iis quzesubseripta sunt,estju- stus homo,hujus negatio,non est justus homo. Est non justus homo,hujus negatio, non est nonjustus . homo,et postquam justo et non justo est et non est apposuit quod ante non dixit,sed ad hominem etnon hominem est adjacere proposuit.Postea infert: Est autem hoc loco homini adjacet, et non homini,qui posuerat justo et non justo,est et non est adjaeere. 529 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 530 UndeAlexander quoquedicitscripture esse culpam, A sicut prius quoque exposuimus : Est enim hoc loco non philosophi recte dicentis, et emendandam esse scripturam, sed non eum oportuit confundi, si pro homine et non homine justum et nonjustum intulit. Hac enim exempla sunt potius quam propositionum necessitas,quod enim dixitest hominiet non homini adjacere ita sumpsit, tanquam si homo przdicare- tur, ut in eo quo4 est Socrates homo est,vel rursus Socrates non homo est. Ergo volens sumere quod- cunque predicatum,nunc quidem simplex,nune au- tem infinitum, intulit justum et non justum indiffe- renler habens,an homo et non homo prediearetur, an justus et non justus,solum in predicato alias su- meretur nomen, alias infinitum nomen, Non ergo oportuit Alexandrum conturbari. Aliosque in hac scriptione in qua nos philosophus exercere voluit, sicut Porphyrium,et Herminum non turbabat, qui dicunt exempla hic esse finiti predicatiet infiniti,in quibus quod liber praedicatum sit,eque accipi opor- tere,vel sic cum dixisset homini et non homini ad- jacere,est et non est,album et non album, postea intulisset sufficere. Hoc enim et illud predicatum, aliasfinitum,aliasinfinitum sumerein quibuscunque nominibus eque oportet, et quod homini ait et non homini adjacere est, et postea intulit justo et. non Justo, et subjecit hominem, non ita putandum est tanquam de subjectis,id est homine, et non homine loqui voluerit;et postea per errorem intulerit in prze- dicato justo et non justo,sed potius ipsum homini et non homini ita sumpsit,tanquam in aliquo pradica- retur, ut sieut dictum est,Socrates homo est,Socra- tes non homo est, hic ergo homo et non homo pra- dicatur. Rursus si quis dicat homo justus est, ho- mo non justus est, nihil differt.Eodem enim modo predicatum in una propositione simplex sumptum est.In altera infinitum, velut si dicam nix alba est, nix non alba est, eodem modo, non ergo culpanda est scriptura qu& cum prius proposuisset homini et non hominiadjacereest justum etnonjustumintalit. Nihil enim interestsive justum aut non justum pra- dicetur,sive homo aut non homo,dummodo predi- cationem alias infinitam, alias sumat finitam, tunc eum est tertium adjacens predicatur. Exercere igi- tur intelligentiam nostram actionemque philoso- ». phus voluit rerum omnium solertissimus,non scri- | ptura falsa confundere; quando autem ea que supra dixit colligens ait: Est enim hoc loco, et non est, homini adjacet, hoc sentit, quoniam in hae proposi- tione, que dicit, homo justus est, quam supra pro- posuerat: justus de homine praedicatur. Est autem adjacens justo adjacebit et bomini, et in ea quz di- cit,homo justus non est,quoniam justus predicatur .de homine, non est autem adjacet. Non estergo ho- mini quoque adjacébit. Hoc enim est, quod ait, est enim hoc loco et non est homini adjacet.Nam si ju- stus praedicatur de homine, est autem et non est ad- : jacet justo, et homini quoque adjacebit, ut dictum est. Hane quoque scripturam emendandam esse . Alexander opinatur íaciendumque esse hoc modo, et non est, justo et non justo adjacet.Sed ordo qui- dem totius sententie diligenter expositus est, sive illa scriptio sit, sive illa, neutra enim mutanda est. Et una quidem plus habet exercitii, altera vero faci- litatis, sed sd unam intelligentiam utraque perve- niunt. Restat igitur ut quod ait : Quare idcirco qua- tuoriste erunt,quarum quidem due ad affirmatio- nem sese habentsecundum consequentiam,ut priva. tiones, due vero minime, diligentius exponamus. Locus enim magna brevitate constrictus est,et nimia subtilitateac obscuritate difficilis,et hunc quidem in prima editione hujusoperistranscurrentes exposui- mus,alque in eo brevissimam, ut in aliis quoque de- dimus,expositionem. Nunc autem quid in se sensus habeat veri, quidve hac brevitate latitet, quantum facultassuppetit, nosipsi patefaciemus, et quantum valet animum lector intendat.Cui si forte paulo ob- scuriora videntur,rerum imputet difficultati, si vero planiora quam putaverit, suo gratiam debebit acu- mini.Sed prius quid de hoc loco Herminus arbitre- tur,quam possibiliterexpediam.Ait Herminustribus modiscum infinito nomine propositiones posse pro- ferri,gut enim infinitum subjectum habent, ut non homo justus est, autin(initum predicatum,ut homo non justus est,aut infinitum subjectum et infinitum predicatum,ut non homo non justusest.Harum igi- tur,inquit,quecunque ad predicatumterminum ha- bent nomen infinitum,similes sunt his que aliquam denuntiant privationem.Denuntiant autem privatio- nem he qu: dicunt, homo injustus est, homo in- C justus non est; ergo istiusmodi, quce, proponunt, homo injustus est, homo justus non est. llle, inquit, consentiunt quae suut ex infinito pre- dicato, ut ea que est homo non justus est, homo non justus non est. Idem enim est, in- quit,esse homineminjustum,quod hominem non ju- stum.Illz vero qui habent aut subjectum infinitum ut est, non homojustus est,aut utraqueinfinita, ut est, nou homo non justus est, non consentiunt ad privatoriam propositionem, que est homo injustus est.Nulla enim similitudo est ejus propositionisque est,non homo justus est,el ejus que dicit,homo in- justus est.Nee vero ejus que proponit non homonon justus estet ejus que enuntiat, homo injüstus non est.Namqueille queinfinitum nomen habentin pre- D dicatione, ha privatoriis consentiunt. Ill& vero pro- positiones qu& aut subjectum habent infinitum,aut utraque infinita, privatoriis longe diverse sunt. Sed hie Herminus longe atotointellec!um et ratione sen- tentie discrepans hasinterposuit,qua autexutrisque infinitis,aut ex subjecto fierent intinito.Quod autem esset quod ait secundum consequentiam, vel qua dua haberent se secundum consequentiam ut priva- tiones,quae vero non exponent nihil planum fecit,et sensusnihilo magisanteexpositionem Hermini quam post expositionem obscurum est. Nosautem Porphy- rium sequentes,eique doctissimo viro consentientes hoc dicimus,esse quatuor propositiones,quarum dua 521 AN. MANL. SEV. BORKTII 532 quidem ex finitis nominibus sunt, due vero ex infi- A quoque una affirmativa, altera negativa, nec non nitis nominibus preedicatis.Suntautem ex finitis no- — etiam sint alie due infinite, affirmativa rursus et minibus hoc modo, affirmatio, estjustus homo,ne- — negativa,dicoquoniam quemadmodum se privatoria gatio, non est justushomo.Ex infinitis vero nomini- — propositiones, affirmatio scilicet et negatio,ad affir- bus predicatis affimatio est qua dicit, est non mationes et negationes simplices habuerint, sic se justus homo, negatio que proponit, non est non habebuntet que sunt infinite ad easdem ipsas sim- justus homo. Sed has ex infinitis nominibus predi- plices,id estsecundum consequentiam; quod autem catis propositiones inreliquosermoneinfinitasvoca- dico tale est, disponantur prius du: simplices,id est bimus, ut affirmatio infinita sit in hac expositione, affirmatio quee dicit,estjustus homo, etrursus nega- ea que dicit, est non justus horao, negatio infinita, — tio que dicit, non est justus homo. Sub his autern: ea qui dicit, non est non justus homo, ut quod di- — disponantur privatoris, sub affirmatione quidem cturi eramus propositionem ex infinito nomine pre- — simplici privatoria negativa, sub negativa simplici dicato, hanc infinitam nominemus,illas autem duas — affirmativa privatoria,ut sub ea que dicit, esi homo qua nullum nomen habentinfinitum,necsubjectum, —justus,ponatur qua dicit non est homo injustus, et nec predicatum, simpliees vocemnus.Suntergo sim- sub ea que dicit non est homo justus, ponatur ea plices propositiones ha, est homo justus, non est p que proponit est homoinjustus.Rursus sub privato- homo justus. Privatorias autem propositiones voco riis disponanturinfinitz,sub affirmatione affirmatio, quecunque habent privationem. Privatorie autem ^ sub negationenegatio. Sub affirmatone quidem pri- sunt hoc modo, est injustushomo,hecenimjustitia ^ vatoria, quee dicit est injustus homo, disponatur af- subjectum privat, etrursus non estinjustushomo, firmativainfinita,est non justus homo; sub negativa hac rursus injustitia subjectum privat, Ergo cum — vero privatoria qu: dieit non est injustus homo,po- sint due propositiones simplices,unaaífirmativaal- ^natur negativa infinita, que dicit,nonestnon justus tera negativa, et sint alie dus privatorie, earum ^ homo. Hoc autem subjecta descriptio docet : Affirmatio. Est justus homo. . Simpliees. ^ Non est justus homo. Negatio. Nezatio. Non est justus homo. Privatorie. ^ Est justus homo. Affirmatio. Negatio. Non est non justus homo. — Infinite. Estnon justus homo. Affirmatio. Hisigituritadispositis dicoquoniam quernadmodun — quoniam non est injustus homo, nam qui justus est. se habent privatoris, id est, affimatio et negatio, homo, non est injustus homo. Sequitur ergo affir- quadicuntestinjustushomo,nonestinjustushomo, — mationem simplicem privatoria negatio, ut si vera ad simplices que proponunt est justus homo, non fueritaffirmatiosimplex,veraquoque sitnegatio pri- est justus homo, secundum consequentiam sie se . vatoria, et affirmationis simplicis veritatem nega- habebunt etiam infinite propositiones affirmatioet tionis privatorie veritas consequatur. At vero non negatio,he scilicet que sunt,est non justus homo, (| econverso est, neque enim affirmatio simplex nega- non est non justus homo, ad easdem simplices quae — tionem sequitur privatoriam.Nam siverum est dice- sunt, est justus homo, non est justus homo. Videa- re, quoniam nonestinjustus homo, nonomnino ve- musquesitsimpliciumetprivatoriarumconsequen- rum esí dicere quoniam est justus homo, Potest tia, ut utrum se sie habeant infinite ad simplices, — enim vere deequodici quoniam equus non est inju- quemadmodum sehabentprivatorieadeasdemsim- stus homo, neque enim omnino homo est. Et ideo plices,cognoscamus.Disposits igitur suntin primo — nec injustus homo est, sed non potest dici de equo, quidem ordine simplices propositiones, affirmatio — quoniam equus est justus homo; ita ergo veritatem simplex que dicit, est justus homo, et negatio sim- — privatoriz negationis non sequitur veritas simplicis - plex quie dicit,non est justus homo. Sub his, idest — affirmationis, atque ideo nec continua propositio sub affirmatione simplici, due negationes,una pri- hinc et conjuncta proponi proferrique potest. Non vatoria qua est non estinjustus homo, et altera enim vera propositio est si quis dicat, si non -est infinita qua est non est injustus homo. Sub nega- — injustus homo, est justus homo, de equo enim ve-- tione vero simplici que dicit, non estjustus homo, — rum est(ut dictum est) quianon est injustus homo, dua affirmationes, una privatoria quz dicit,estin- non tamen verum estessejustum hominem equum. justus homo, altera infinita que dicit,est nonjustus D Quare negationem privatoriam simplex affirmatio homo. Illud quoque in descriptione videndum est — non sequitur. Monstratum est igitur quoniam alfir- - quod angulariterseaffirmationesnegationesquere- X mationem simplicem negatio privatoria sequeretur, spiciunt,nam affirmatio que est simplex,est justus — negationem vero privatoriam simplexaffirmatio non homo, angulariter se contra utrasque respicitaffir- —sequerétur. Rursus videamus et in opposita parte mationes,infinitam seilicetet privatoriam,que sunt qualis sit consequentia, in diversa enim parte affir- est non justus homo, est injustus homo. Rursus ne- — mationemquidem privatoriam sequitur negatio sim- gatio simplex qui est, non est justus homo, angu- — plex,negationem vero simplicem affirmatio privato- lariter respicitduas negationes, infinitam seilicetet — ria non sequitur.Nam si verum est dicere quoniam privatoriam, et in veritate simplicem affirmationem — estinjustus homo,verum est dicere quoniam non est privatoriam negatio sequitur, nam si verum est di- | justus homo,qui enim injustusest,justusnon est, et cere quoniam estjustus homo, verum est dicere affirmative privatorim, ejus scilicet que dicit, est. 533 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 934 injustus homo, veritatem sequitur negativa simplex A privatoriaaffirmatio etinfinita affirmatio idem signi- que est, non est justus homo, hoc autem non con- vertitur.Neque enim simplicem negativam sequitur privatoria affirmativa. Nam si verum est dicere quo- niam non est justus homo, non est omnino verum quoniam est injustus homo,deequo enim verum est dicere quoniam equus non est justus homo,nam qui omnino homo non est, neo justus homo est. Sed non de eodem equo potest dici vere quoniam equus est injustus homo, nam qui homo non est, nec in- justus homo esse potest.Quare veritatem negative simplicis non sequitur veritas privatorieeaffirmatio- nis,veritatem autem affirmationis privatorise sequi- iur ex necessitate veritas simplicis negative. Quo- circa monstratum est hoc in utrisque,quoniam af- firmationem quidem simplicem sequeretur negatio privatoria,negationem vero privatoriam non sequi- tur affirmatio simplex.Rursus affirmationem priva- toriam sequitur negatio simplex, negationem sim- plicem non sequitur affirmatio privatoria. His ergo ita positis de infinitis privatoriisque tractemus.Pri- vatorie namque etinfinite affirmationes affirma- tionibus, negationes consentiunt negationibus hoc modo. Affirmatio enim privatoria qua dicit,est in- justus homo, consentit infinitz affirmationi, que dicit non est justus homo, idem enim significant utraeque privatoria affirmatio et infinita affirmatio, et quanquam in aliqua sermonis prolatione discre- pent, tamen significatione nil diserepant, nisi tan- lum quod quem illa injustum ponit,id est privatoria hae ponit esse non justum,etrursus negatio priva- tori] que est, non est injustus homo, consensit atque concordat ei negationi que est infinita, non est non justus homo. Hx quoque, id est negationes quo sibi in consequentia consentiunt manifestum est. Sequitur autem simplicem affirmationem ea quz dicit, est justus homo,privatoria negatio qua dieit, non est injustus homo, sequitur ergo eadem ipsam simplicem affirmationem infinita negatio, id est eam qus dicit estjustus homo, ea que pro- ponit non est non justus homo.Nam sibi privatoria negatio et infinita consentiunt,si eam sequitur pri- vatoria nezatio, eamdem quoque infinita negatio consequitur,sed affirmationem simplicem qua pro- . ponit est justus homo, privatoria negatio sequitur qu: dieit, non est injustus. homo. Quare sequitur etiam eamdem simplicem affirmationem que enun- tiat est justus homo, infinita negatio que dicit,non est non justus bomo. Rursus e diversa parte idem evenit,quoniam affirmationem privatoriam quee di- cit,est injustus homo,sequebatur negativa simplex que proponit non est justus homo.Sequitur quoque infinitam affirmationem qus dicit, est non justus homo,simplex negatio quie proponit,non est justus homo, nam si privatoria affirmatio et infinita con- sentiunt, quc propositio sequitur privatoriam, ea- . dem sequiturinfinitam. Sed privatoriam affirmatio- nem,que dicit,est injustus homo,sequitur simplex negatio, que proponit, non est justus homo, sed ficant,sibique consentiunt.Sequiturergo simpiex ne- gatio que est, non est justus homo, infinitam affir - mationem qus dicit, est non justus homo, sed hoc econverso non evenit, Nunc enim demonstratum est quod simplicem affirmationem sequeretur infinita negatio,etsimplex negatio veritatem in(inile affirma- tionis sequeretur,sed non est conversio,ut rursus in- finitam negationem sequatur finita affirmatio,et sim- plicem negationem infinita rursus aflirmatio conse- quatur. Nam si idem privatoria negatio qus est, non estinjustus homo,et infinita negatio significant,quee est non estnonjustus homo,quoniam affirmatio sim- plex qua dic.test justus homo,non sequitur privato- riam negationem que est,non est justus homo,utsu- p pr& monstravimus, eadem ipsa simplex aflirmatio qua proponit,est justus homo,nonsequiturinfinitam negationem qua enuntiat,non est non justus homo. Rursus in parte altera si affirmatio privatoria qua proponit est injustus homo,idem significat cum in- finita affirmatione,qu:z dicit,est non justus homo : privatoria autem affirmatio qua proponit est inju- stus bomo,non sequebatur simplicem negationem, qu: dicit non est justus homo, neceadem quoque simplicem negatiónem qu: proponit non est justus homo, sequitur indeüinita affirmatio qua dieit, est non justus homo. Sed quanquam hie ratio conse- quentie et necessitas monstret, nos tamen id quod demonstravimus ratione,exemplis quoque doceamus - Dico enim affirmationem simplicem que dieit est ju- stushomo,sequiinfinitam negationem que dieit,non est non justus homo, sicuteamdem quoque simpli- cem affirmationem sequebatur privatoria negatio, qui proponit non est injustus homo,nam si verum est dicere quoniam est justus homo,verum quoque de eodem est dicere quoniam non est non justus homo. Nam qui justus est,non est non justus, sicut verum erat dicere, quoniam idem qui justus est, non est injustus,quare simplicem affiemationem se- quiturinfinita negatio,sicuteamdem quoque simpli- cem privatoria negatio. sequebatur. Sed hoc non convertitur, neque statim verum est,quoniam non est non justus homo eumdem esse justum, equus enim non éstnon justus homo,neque enim omnino homo est. Quod autem omnino homo non est, non poterit esse homo non justus, sed de equo,de quo verum est dicere quoniam non est non justus homo, non est de eo verum dicere quoniam est justus homo. Sicut et de eodem equo verum esset dicere privatoriam negationem qua proponit,non est inju- stus homo. Hec eniin poterat etiam de equo. dici, nec erat veram quoniam sequeretur hano, id est privatoriam negationem simplex affirmatio quee di- eit,est justus homo. Qnare non sequitur infinitam negationem qu;e est,non est non justus homosim- plex affirmatio qne proponit,est justus homo,sicut nec illam quidem qu: consentit infinitze negationi, id est privatoriam negationem qui proponit, non est injustus homo, ea qua dicit est justus homo 535 AN. MANL. SEV. BORKTII 536 simplex affirmatio sequebatur. Concludenti igitur A nes similiter sunt, ut sepe supra monstravi, dua dicendum est;iquoniam affirmationem quidem sim- plicem sequitur infinita negatio,sicut eam privato- ria sequebatur. [In(initam vero negationem non se- quitur simplex affirmatio,sicut nec negationem pri- vatoriam sequebatur. Rursus in parte altera idem econverso evenit. Affirmationem enim infinitam se- quitur negatio simplex sicut privatoriam quoque af- firmationem eadetmn simplex negatiosequebatur;nam qui est non justus horno, ille ex necessitate non est justus,sicut etiam qui est injustus homo, illeex ne- cessitate non est justus homo. At vero si verum est dicere quoniam non est justus homo, non omnino necesse est illum esse non justum hominem.Equus enim non est justus homo, nam qui omnino homo non est,nec justus homo esse potest,sed nullus de eodem dicere potest quoniam;equus est non justus homo ; quod enim homo non est, nec non justus homo esse potest,sicut eiiam cum diceremus, non est justus homo,non sequebatur privatoria affirma- lio qu& dicit, est injustus homo,equus namque non est justus homo,sed de eodem equo nemo dicit quo- niam est injustus homo. Iterum igitur concludenti dicendum est affirmationem infinitam sequi simpli- cem negationem, sicut affirmatio quoque privatoria: sequebatur, sed non convertitur. Neque enim sequi- tur simplicem negationem infinita affirmatio,sicut eam nec privatoria affirmatio sequebatur. Sic ergo cum sint quatuor propositiones,dus» simplices,dua infinite sunt,quarum quatuor due simplices sunt, est justus homo;non est justus homo, due vero ia- finite, est non justus homo, non est non justus homo.Et harum quatuor duz quidem,id est negatio infinita et negatio simplex, sequuntur duas, id.est negatio infinita simplicem affirmalionem, ea que dicit, non est non justug homo, eam que dicit est justus homo,affirmationem vero infinitam sequitur negatio simplex.Af(irmationem enim infinitam qua dicit,est non justus homo,sequilur ea qua proponit, non estjustus homo negativa simplex, dus vero alie, id estaffirmatio simplex et affirmatio infinita, non sequuntur negationem inlinitam et simplicem negationem. Hoc autem etiam in privatoriis evenit, utaffirmatio privatoria non sequatur simplicem ne- gationem,cum illa simplex negatio sequatur,et rur- sus negatio privatoria sequatur affirmationem sim- plicem,cum simplex affirmatio non sequatur priva- toriam negationem.Recte igitur dictum est, harum quatuor, id es! duarum simplicium propositionum ei duarum infinitarum,duasduabus esse consequen- tes, et habere quamdam consequentiam ad alias, sicut infinita negatio et simplex negatio sequuntur simplicem affirmationem etinfinitam affirmationem, sicut privationes quoque, nam et privatoria negatio sequebatur simplicem a!firmationem,et simplex ne- gatio sequebatur privatoriam affirmationem. Ergo duc habent consequentiam,id est infinita negatioet - simplex negatio ad sin:plicem et infinitam affirma- tiones,sicut privationes quoque,namque et privatio - vero minime habent consequentiam. Neque enim negativam infinitam simplex sequitur affirmativa, aut infinita affirmativa simplicem negativam sequi- tur,sicut in privationibus quoque fuit.In privationi- bus namque nec affirmatio simplex privatoriam ne- gationem sequebatur, nec simplicem negationem privatoria affirmatio consecuta est.Sensus ergo hu- jusmodi est: Qualuor iste erunt, id est quatuor propositiones,ex quibus duplicen.fieri oppositionem dixerat,quatuorautem iste sunt dus» simplices,af- firmativa,est justus homo, negativa,non est justus homo, et due infinite, affirmativa, es; non justus homo,negativa,non est non justus homo. Quarum, 'inquit, due, negativa scilicet iufinita et negaliva p 9implex, sic se habebunt ad affirmationem et nega- tionem secundum consequentiam, id est ita alias duas affirmationes,simplicem et infinitam, ipsadue negationes sequuntur, ut eas privationes sequeban- tur.Dus vero minime, id est simplex affirmatio et infinita affirmatio, non sese habebunt secundum consequentiam,ipse duc affirmationes ad duas ne- gationes, infinitam scilicet et simplicem,quas non sequebantur,sicut nec dudum has negationes priva- torie quoque affirmationes secute sunt.Quod vero ait secundum consequentiam «ad affirmationem et negationem,nonita intelligendum est,quasi una sit affirmatio aut una.negatio.Sed quoniam in quatuor. propositionibus,in quibus du: quidem affirmationes erunt, due vero negationes, affirmationes simplex C quidem est justus homo,infinita autem est non ju- stus homo,negationes autem simplex quidem, non est justus homo,infinita autem,non est non justus homo. Quoniam aflirmationes duas simplicem qui- dem,est justus homo, infinitam autem, est non ju- stus homo, duc negationes sequebantur, simplex negatio que est, non est-justus homo,infinitam af- firmationem qus dicit,est non justus homo,et rur- sus infinita negatiosimplicem affirmationem seque- batur. Quoniam ergo (ut dictum est) duas affirma- tiones et simplicem -*et infinitam, due negationes simplex et infinitasequebantur,hoc autem et in pri- vationibus erat,idcirco dictum est ad affirmationem et negationem secundum consequentiam sic se ha- bereharum quatuor propositionum duas,sicutetiam se privationes haberent.Ad affirmationem autem et D negationem dixit, quod duas aífirmationes duc ne- galiones consequerentur, duc vero minime, id est duas affirinationes negationes duas non sequeren- . tur, neque enim sequebatur negationen infinitam simplex affirmatio, aut simplicem negationem finita affirmatio, sicut necin privationibus erat,quod sepe Supra monstratum est. Ne quis autem nos arbi- tretur de eodem genere propositionum dicere, sequi negationes aífirmationes.Neque enim dicimus nega- tionem simplicem sequi affirmationem simplicem. Hoc enim impossibile est,nunquam enim sibi con- sentiunt simplex affirmatio,simplesque negatio,nec rursus infinita negatio,et infinita affirmatio,neque 537 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONEK EDITIO SECUNDA. 538 enim fieri potest ut aut, negatio quc dicit, non est À que proponit,nonest justus homo,qvoniam privato- justus homo,affirmationi quz proponit, est justus homo,consentiat, aut affirmatio quc dicit, est non justus homo, consentiat negationi qui dicit, non est non justus homo.Eam enim quee dicit, estjustus homo simplicem affirmationem sequitur privatoria negatio que dicit, non est injustus homo, sed negativam inquiunt infinitam que est, non est non justus homo,non sequitur affirmativa simplex qua dicit,est justus homo.Ergo quemadmodum negativa privatoria qua est,non est injustus homo,sequitur affirmalivam simplicem que dicit,est justushomo, non eodem modo eadem simplex affirmatio, quae dicit, est justus homo, sequitur infinitam negatio- nem qua dicit, non est non justus homo. Quibus dicendum est non eos hanc consequentiam recte intelligere,nec quidquam in hac hujusmodi propo- sitionum consequentia discrepare.Cur enim hoc non notaverunt, quod non sequitur negationem infini- lam qua est, non est non justus homo, finita affirmatio qua dicit,est justushomo? Nam hocnihil mirabile debet videri.Idcirco enim simplex affirma- tio qua dicit,estjustus homo,non sequiturinfinitam negationem qua dicit, non est non justus homo, quoniam neo antea privatoriam sequebatur. Neque enim sequebatureadem siw plex affirmatio quie dicit, est justus homo, privatoriam negationem, quse dicit non est injustus homo, et ea causa est curinfinitam quoque non sequitur.Infinita enim et privatoria (ut supra sepe jam dictum est) sibi consentiunt.Quare nulla est discrepantia, nam si simplex affirmatio negationem privatoriam sequeretur,eodem quoque modo infinitam negationem sequeretur, nunc autem quoniam simplex affirmatio privatoriam negativam non sequitur,nec infinitam quoque sequitur negati- vam.Illi autem qui sumpseruntquoniam sequeretur privatoria negatio simplicem affirmationem, el in eadem consequentia discrepare dixerunt,quod sim- plex affirmatio non sequereturinfinitam negationem, non ita oportuit discrepantiam sumere, sed magis si quemadmodum privatoria negatio sequeretur affir- mationem simplicem,sic infinita negatio non seque- retur simplicem affirmationem,tuncin consequentia discreparet,nunc autem nulla est omnino discrepan- tia.Atque in hac quidem parte nihil omnino discre- pantatque diseordant; videamus nuncin altera parte, quam illi esse discrepantiam dicuntinfinitarum con- sequentie et privatoriarum ad simplices, ut in ea quoque si quid vere discrepent, videamus. Dicunt enim affirmationi quidem privatorie,que dicit,est injustus homo,consentientem esse etconcordantem simplicem negativam qua dicit,nonestjustus homo, ei sicut negatio privatoria sequitur simplicem affir- mationem,aiunt quoniam nonita sequitursimplicem negationem qua dicit,non est justus nomo, infinita affirmatio que dicit,est non justus homo.He»c enim . illam non sequitur. Quibus dicendum est rursus, quoniam idcirco infinita affirmatio que dicit, est non justus homo; non sequitur simplicem negationem ria affirmatio qua dicit, est injustus homo, non se- quitur simplicem negationem qu: proponit,non est justus homo.Quod si privatoria affirmatio sequere- tur simplicem negationem, sequeretur sine dubio infinita quoque affirmatio eamdem simplicem nega- tionem.Nunc autem quoniam privatoria affirmatio simplicem negationem non sequitur, nec infinita affirmatiosimplicem sequitur negationem,affirmatio enim privatoriaet alfirmatioinfinita sibimet consen- tiunt. Illi vero quidiscrepaniiam ostendere voluerunt infinitarum et privatoriarum consequentia ad sin- plicem,quod cum negatio simplex sequeretur affir- mationem privatoriam,non eodem modo affirmatio infinita sequeretur simplicem negationem, non ita B oportuitcolligi discrepantiam,sed potius,si quemad- modum affirmativa privatoria quaedicit, estinjustus homo;non ita in(inita affirmatio qu» enuntiat, est non justushomo;non sequeretur simplicem negatio- nem que est,non est justus homo, tunc oportuerat dicere aliquid discrepare consequentiam privatoria- rum et infinitarum ad simplices.Nunc autem cum eodem modo privatoria affirmatio non sequatursim- plicem negationem, quo infinita atffirma!io non se- quitur eamder; simplicem negationem,manifestum est nullam essein his discrepantianiimo in omnibus simillimam consequentiam,et illos nihil per hane rationem, quam volunt addere recte disserere, imo potius majoribus obscuram sententiam obscuritati- bus implieare,sed potius ita intelligendum est,utid - quod ait: Quarum due quidem ad affirmationem et C negationemsesehabebuntsecundum consequentiam, ut privationes, due vero minime, ita accipiamus tanquam si ita dixisset,quatuor propositionum dua- rum simplicium, duarum vero infinitarum, duas affirmationes,id est simplicem et infinitam,sequun- tur due negationes,simplex et infinitascilicet,sicut privationes quoque.In privationibus enim affirma- tivam simplicem sequebatur privatoria negatio, et simplex negatio privatoriam affirmationem, reliqua vero duzs,id est simplex affirmatio et infinita aífir- matio,nullam habent consequentiam ad negationes, idest ad simplicemetinfinitam,sicut nec privationes quoque, ham affirmatio privatoria non sequebatur negationem simplicem, necsimplex affirmatio priva- - toriam negationem, ut, dicamus hoc modo. Quare D quatuor iste erunt due simplices, duce infinite, quarum,idest duarum simplicium et duarum infini- tarum, du: quidem, id est negationes simplex et infinita ad duas affirmationes sequuntur,id est sim- plicem et infinitam.Hoc est enim quod ait,ad affir- mationem et negationem sio se habebunt secundum consequentiam,id est consequentis negationes ad eas qui sunt affirmationes, sicut ia privationibus quoque dicebatur, due vero, id est alfirmationes simplex et infinita non babent se secundum conse- quentiam ad duas negationes, id est simplicem et infinitam,sicut privationes quoquese secundum con- sequentiam non habebant,nam privatoriam negatio- 539 AN. MANL. SEV. BOETII 540 nem non sequebatur affirmatio simplex, nec sim- A totam sententie vim et prolixitatem digessimus, plicem negationem privatoria affirmatio. Est alia quoque simplicior expositio, quam Alexander post multas alias exposiliones, in quibus animadvertit, edidit hoc modo : Cum sint,inquit, quatuor proposi- tiones,quarum due sunt infinita» du» vero simpli- ces, dus, inquit,infinita equaliter se habent secun- dum affirmationem etnegationem ad privatorias,duce vero simplices ad easdem privatorias se similiter non habent hoc modo: Affirmativa enim infinita consentit affirmative privatoria. Ea enim que dicit infinita affirmatio,est non justus homo, ei consentit affirmationi privatori: que dicit,estinjustushomo, ea vero infinita negatio quc dicit,non est non justus hor o, privatorid negationi consentit qua dicit non est injustus homo,atque he quidem dus,id est infinita affirmatio et infinitanegatio,ita sesehabent ad affir- mationem et negationem ,ut privationes,id esteadem affirmant vel negant,qu privationes affirmant vel ne- gant,duw vero minime,id est due simplices, minime ita se babent ad affirmationem et negationem sicut privationes,nam omnino non contingit simplex affir - matio privatoriam affirmationem.Ea enim que dieit, est justus homo,non consentit ei que dicit, est in-.- justus homo, nec rursus negatio simplex privatorice negationiconsentit.Eaenim qu: dicit,non est justus homo,que est simplex negatio, plurimum dissidel ab ea qui dicit,non est injustus homo,que est pri- vatoria negatio ; ergo cum sint quatuor, affirmatio simplex et negatio simplex, affirmatio infinita et negatioinfinita,harum due,id est affirmatio infinita et negatio infinita,itaaliquid affirmant vel negant ut G privationes.Hoc est enim quod ait, ita sese habent ad affirmationem et negationem,ut privationes,duc vero minime. Neque enim ita affirmant et negant duse simplices, sicut dua privatorie, affirmatio namquesimyp lex ab affirmatione privatoria discrepat, et rursus negatio simplex a negatione privatorialon- ge dissidetatque discordat,sed haec (ut diximus) Ale- xandri expositio est post multas aliassimplieior,non tamen repudianda,sed illa superior verior esse vide: iur, quod Aristoteles ipse testatur, ait enim paulo post :Hac igitur quemadmodum in resolutoriis dic- tumest,sic sunt disposita. Hancenim consequentiam quam supra in superiori expositions memoravi pri- vatoriarum el infinitarum ad simplices in primilibri priorum resolutoriorum, que àyo)vocvxà Graci vocant, fine disposuit; dicit autem Porphyrius fuisse quos. dam sui temporis, qui hunc exponerent locum, et quoniam ab Hermino vel Aspasio vel Alexandro ex- positiones singulas proferentes multa contraria,et in expositionibus male ab illis editis dissidentia re- pererunt, arbitratos fuisse librum bunc Aristotelis ut dignum esset,exponi omnino non posse,multos- que illo tempore viros totam hujus libri preteriisse doclrinam, quod inexplicabilem putarentessecaligi- : nem. Nos autem brevissime hunc locum in prima editione preterivimus,sed quod illie pro intellectus simplicitate breviter posuimus,hic omni latitudine quare quoniam superiore digne (ut mihi videtur) expressimus,sequentis textus ordinem sententiam- que videamus. Similiter autem se habent, et si untversalis nominis sit affirmatio, ut omnis est homo justus. Negatio non omnis est homo justus.omnis est homo mon justus,non omnis est homo non justus.Sed non similiter angula- res contingit veras esse, contingit. autem aliquando. De infinitis quz;edam propositionibus pralocutus, nunc de iis que determinate sunt secundum univer- salitatis et particularitatis adjectionem dieit, quod etiam ipse similiter se habeant sieut ille quoque qu: sine nulla determinatione dicebantur,simplex scilicet propositio atque infinita.Quod vero ait : Si- militer autem se habent et si universalis nominis affirmatio sit,alii ita intellexerunt,ut quod ait : Si- militer referatur ad numerum propositionum et op- positionum. Nam sicut in his que infinite sunt et indeterminate du: sunt oppositiones,una simplicis negationis et siinplicis affirmationis,altera infinilee affirmationis et infinite negationis.Quatuor autem propositiones,quod supra jam dictum est,ita quoque in iis que determinationem secundum universalita- tem particularitatemque habent,quatuor fiunt pro- positiones et oppositio duplex.Oppositio enim una est universalis affirmationis simplicis,et particularis negationis simplicis,ut est,omnis homo justus est, non omnis homo justus est, et hecest quidem una oppositio.Alia vero infinite universalis affirmatio - nis,et infinite particularis negationis, ut est, omnis homo non justus est, non omnis homo non justus est. Quare hic quoque cum dus sint oppositiones, erunt sine dubio propositiones quatuor,sicut in his de quibus supra dixerat,qu«e scilicet,determinatione carebant.Alii vero qui Aristotelis animum penitus inspexerint,non aiunt similiter solum se habere de- terminatas propositiones,ad numerum oppositionum et propositionum,sed etiam ad consequentiam,nam qus eat consequentia negationum ad aflirmationes in his propositionibus simplicibus et infinitis, que preeter determinalionum dicuntur,eadem similitudo - habetur,e: in iis que cum determinatione proferun- tur.Sed quoniam non in omnibus omnia similia ha- - bent,idcirco addidit notans,sed non similiter angu- lares contingitesse veras,contingitautem aliquando. p Sensus autem hujusmodi est : Similiter, inquit, se habent hx propositiones qua secundum determina- - tionem dicuntur infinite ad simplices,et simplices &dinfinitas,quemadmodum illzv quoque sehabebant, qua sine determinatione indefinite dicebantur. Sed habent quamdam dissimilitudinem,quod angulares propositiones in iis que cum determinatione dicun- tur, non eodem modo vere sunt, quomodo ille que sine determinatione proferebantur, vel infinite vel simplices. Videamus ergo priusan eadem in iis quee determinate suntsit consequentia quein iis est quae indefinite proferuntur.Post videamus que sit inan- gularibus dissimilitudo;disponanturergonon solum 541 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 542 he que simplices vel infinito» sunt, sed etiam que A quas determinatae, vel universalitatis quantitate vel sunt privatoria, et prius quidem disponantur hoc modo : Simplex affirmatio simplexque negatio. Et hae quidem indefinite, id est preter universalitatis aut partieularitatis adjectionem,sub his,id est sub affir- matione quidem simpliei ponatur negatio privatoria, sub negatione verosimplici atfirmotio privatoria.Hae quoque rursusinde(inite;ponaturautem sub affirma- tioneprivatoria,etsub simplici negatione aflirrnatio infinita. Sub privatoria autem negatione et simplici affirmatione ponatur negativa infinita,et hee quoque indefinite et indeterminate sine ulla parlieularitate vel universalitate. Sub his autem disponantur he Affirmatio simplex. Negatio privatoria. Negatio infinita. parlicularitatis vocamus,et primo quidem affirmatio universalis simplex,contra hanc negatio particularis sim plex.Sub affirmatione autem universali simplici ponatur negatio particularis privatoria, sub nega- tioneautem particularisimplici,universalis affirma- tio privaloria. Rursus sub negatione particulari pri- vatoria,et sub affirmatione universali simplici po- natur negatio particularis infinita.Sub affirmalione vero universali privatoria,et sub negatione simplici particulari ponatur universalis affirmatio infinita, erit autem hujusmodi descriptio : Homo justus est. Homo injustus non est. Homo non justus non est. Indefinitae. Homo justus non est. Homo injustus est. Homo non justus est. Afürmatio universalis simplex. Negatio particularis privatoria. Negatio particularis infinita. Negatio simplex. Affirmatio privatoria. Affirmatio infinita. Omnis homo justus ost. Non omnis homo injustus est. Non omnis homo non justus est. Definita. Non omnis homo justus est. Omnis homo injustus est. Omnis liomo non justus est. Negatio particularis simplex. Aflirmatio universalis privatoria. Affirmatio universalis infinita. In hoc ordine propositionum quem supra descripsi. B infinitanegatio.Nam si veraest universalis affirmatio . mus,quea sintangulares manifestum est. Sunt nam- que affirmationesquidem aflirmationibus,negationes vero negationibus,et in his quidem quz indefinite sunt eodem modo angulares sunt affirmationes.Sim- plex quidem affirmatio que dicit, est homo justus, privatorie affirmationi que dicit,est homo injustus, et infinite affirmationi qu: proponit, est homo non justus,angularis est. Negatio vero simplex que est, non est homo justus, negationi privatorie qu dicit, non est homo injustus et negationi infiniti qua est, non est homo non justus,angularis est. [tem si quis ad definitas propositiones aspiciat,idem sine aliqua dubitatione reperiet. Affirmatio enim universalis simplex que est, omnis homo justus est, affirma- tioni universali privatori: que enuntiat,omnis homo injustus est, et affirmationiuniversali infinite que dieit,omnis est homo non justus, angularis est.ltem negatio particularis simplex que est, non omnis est homo justus, negationi particulari privatorie quae dicit,non omnis est homo injüstus,et negationi par- ticulari infinite? que proponil, non omnis est homo non justus,angulares sunt igitur affirmationes affir- mationibus, et negationes negationibus, angulares sunt et in ordine indefinitarum propositionum et in C ordine definitarum,qnocirca de earum consequentia speculandum est. Dictum est enim prius quod affir- mationem indefinitam simplicem sequeretur priva- toria et infinita negatio, eas vero simplex affirmatio non sequeretur, rursus infinitam affirmationem, pri- vatoriaarqueaffirmationem sequitur simplex negatio, he vero negalionem simplicem non sequuntur.Rursus si quis ad ordinem definitarum respicial, idem in ve- . niet,affirmationem namque universalem simplicem — gequiturparticularis privatoria negatio et particularis simplex que dicit, omnis est homo justus, vera est etiam particularis privatoria negatio que dicit, non omnis est homo injustus ; hoc autem idcirco evenit quod ea qus dicit, non omnis.homo inju- stus est, idem potest quod simplex,et similis est ei qua proponit, quidam homo justus est, particu- lari simplici affirmationi ; nam si non omnis ho- mo injustus esl, quidam homo justus est, sed par- ticularis affirmatio simplex sequitur universalem alfirmativam simplicem.Quando enim vera est uni- versalis affirmatio qu: dicit,omnis homo est justus, vera est et particularis affirmativa que proponit, quidam homo justus est, sed ei qua dicit, quidam homo justus est,consentit particularis negatio pri- vatoria que proponit,non omnia homo est injustus. Quocirca etiam particularis negatio privatoria uni- versali simplici affirmationi consentit.Sequitur igi- tur eam que dicit, omnis est homo justus univer- salem scilicet simplicem affirmationem,ea qua pro- ponit, non omnis est homo injustus, particularis negatio privatoria,sed huic particulari negationi pri- vatorie, qua dicit, non omnis est homo injustus, consentit particularis infinita negatio que dicit non omnis est homo non justus,et verum est si nonom- nis cst homo injustus,quoniam non omnis est homo non justus,idem enim est esse injustum quod non justum,sed particularis privatoria negatio sequitur simplicem universalem affirmationem.Infinitaigitur negatio particularis sequitur simplicem affirmatio- nem universalem,eique consentit,si prius affirmatio universalis verasit.Quocircaeam qui dicit, omnis est homo justus,universalem simplicem affirmationem sequuntursinedubio particularis negatio privatoria, nonromnis est homo injustus,et particularis negatio 543 infinita non omnis est homo non justus. Quare hic quoqueaflirmationem negationes sequuntur,sed hoc non convertitur ; quoniam enim (ut dictum est) nega- tio particularis privatoria qua dicit, non omnis est homo injustus, consentit particulari affirmationi simplici, ei scilicet qua dicit, quidam homo justus est. Hanc autem particularem affirmationem non se- quitur universalis affirmatio, neque enim si verum est quemdam hominem esse justum, idcirco jam et omnem esse hominem justum necesse est. Quare non sequitur affirmatio universalis simplex, omnis est homo justus, affirmationem particularem, qui- dam homo est justus, potest enim hac vera, id est par- ticulari universalis esse falsa,sed particularis atfir- matio simplex particulari negationi privatorise con- sentit, quare nec privatoriam particularem negatio- nem simplex affirmatio sequitur universalis. Eam igitur qua dicit, non omnis est homo injustus, non sequitur affirmatio universalis simplex qu: propo- nit, omnis homo justus est, sed particularis privato- ria negatio consentit particulari negationi infinite, universalis igitur affirmatio simplex non sequitur particularem negationem infinitam.Ea igitur que dicit, omnis est homo justus, affirmatio universalis simplex non sequitur eam que dicit, non omnis est homo non justus particularem infinitam negationem. Due igitur negationes infinita et privatoria particu- lares sequuntur universalem affirmationem simpli- cem, sicut in his quoque erat qua sunt indefinite. Due enim negationes infinitaet privatoriaindefinitee simplicem affirmativam sequebantur indefinitam, sed non econverso, affirmalio enim universalis sim- plex non sequitur nezationes particularem infinitam el privatoriam, sicut nec indefinita quoque affirma- tio simplex indefinitas sequebatur negationes priva- toriam atque iafinitam. Quare in hoc uno ordine si- militer se habent definita his que sunt indefinite ; equaliter enim affirmationibus veris vere sunt ne- galiones, negationum veritatem affirmationum ve- ritas non sequitur, nec in his consentit. Rursus in alteram partem perspiciamus quemadmodum affir- mationes universales, privatoriam scilicet et infini- tam, particularis negatio simplex sequatur,namque universalem afürmationem. privatoriam, omnis est homoinjustus,sequitur particularisnegatio simplex, non omnis est homo justus, ea enim que dicit, om- nis est homo injustus, coasentit simplici universali negationi que dicit, nullus homo justus est, nam si omnis est homo injustus,nullus est homo justus.Sed hanc, id est universalem simplicem negativam, se- quitur pariicularis simplex negatio, nam si vera est quoniam nullus homo justus est, vera est quoniam non omnis homo justus est, sed universalis negatio simplex universali privatorieaffirmationi consentit. Sequitur ergo particularis simplex negatio qu est, nonomnisesthomo justus,universalem affimationem privatoriam que proponit, omnis est homo injustus, sed hxc universali affirmationi infinita consentit, idem enim signi(icatomnisesthomo injustus, et om- nis est bomo non justus. Quare sequitur quoque AN. MANL. SEV. BOETII 544 À particularis negatio simplex que est, non omnis B D est homo justus, universalem affirmationem infini- tam quae dicit, omnis est homo non justus, hie quo- que affirmationes universales privatoriam atque in- finitam sequitur particularis negatio simplex qua est,non omnis est homojustus,sed non convertitur. Etenim quoniam simplicem negationem particula- rem qua dicit, non omnis est homo justus, non se- quitur universalis negatio qu: proponit, nullus ho- mo justus est,neque enim si vera est,nonomnem ho- minemesse justum,vera est, nullum hominem esse justum. Hae autem, id est universalis simplex ne- gatio, consentit unumque significat cum affirmatio ne universali privatoria ;non sequitur igitur univer- salis affirmativa quz dicit,omnis est homo injustus. Simplicem particularem negationem ques proponit, nonomnis est homo justus,sicut nec eamdem parti- cularem negationem universalis negatiosequekatur, sed privatoria universalis affirmatio consentit eum infinita affirmatione universali. Igitur particularem negationem que dicit, non omnis est homo justus, universalis affirmatioinfinita non sequitur quz: pro- ponit,omnis est homo non justus.Quare hic quoque affirmationes duas universales, id est privatoriam atque infinitam, particularis simplex negatio sequi- lur,sicut affirmationes duas quoque indefinitas pri- vatoriam atque infinitam negativa indefinita seque- batur, sed du: affirmationes universales privatoria et indefinita non sequuntur particularem simplicem negationem, sicut due quoque indefinite affirma- tiones privatoria et infinita simplicem negationem non sequebantur. Similiter igitur se habent defini- ie indefinitis secundum consequentiam. Angulares non eodem modo se habent,nam indefinitarum pro- positionum angulares simul veras esse contingit. Nam si verum est, quoniam est homo justus, qua est indefinita affirmatio simplex, nihil prohibet ve- ram esse etiam que dicit,est homo injustus, et rur- sus ea qua dicit,esthomonon justus,que suntinde- finite affirmationes privatoriaetinfinita. Rursusne- gationes negationibusque sunt angulares veras esse contingit,utea que dicit,non esthomo justus, si vera est,nihil prohibet veram esse etiam qua dicit, non est homo justus, et eam que proponit, in non est homo non justus. Angulares ergo sibi indefinitasin veritate consentirenihil prohibet, sed in his tantum terminis, ut in secundo hujus operis volumine do- cuimus,que neque naturalia sunt inesse neque im- possibilia. Si quis enim sic dicat, est homo ratio-- nalis,huicaugulares vere ess» non possunt, he sci- licet qua dicunt,est homo irrationalis, et rursus est homo non rationalis. Rationalitas enim homini per naturam inest similiter autem et de impossibilibus dicendum est, quod si sint talia que neque impossi- bilia sintinesse,nec naturalis sint inesse, ut in ea propositione qua dicit, est homo justus, justitiam neque naturalem esse necesse est homini, nec im- possibile inesse,manifestum est,quoniam angulares sibimet semper in veritate consentiunt, atque hoc 545 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 546 idem de negativis quoque angularibusrecte dicitur. A quando, hujusmodi est : Quanquam enim affirma- In his igitur terminis qui nec naturales sunt, nec im possibiles,semper angulareset negationes nega- tionibusetaf(irmationesaffirmationibussimulveras e sse contingit,et hoc quidem in his que indefinite sunt.In his autemque defiaite suntetuniversalitatis particularitatisque participes non eodem modo sunt. In quibusvis autem terminissive possibilibus,sive na- turalibus,siveimpossibilibus affirmationes aflirma- tionibus sibimet apgularibus in veritate consentire non possunt,negationes autem negationibus angu- lares angularibus in his tantum terminis qui neque naturales,neque impossibiles sunt,in veritate pote- runt convenire.Et primum quemadmodum affirma- tionesaffirmationibus sibimetangularibus in veritate consentire non possunt, in quibuslibet terminis de- monstrandum est.Ea enim qua dicit,omnis esthomo justus, et ea que dicit, omnis est homo injustus, qua est scilicet angularis,vere simul esse non pos- sunt.Ea namque qus dicit,omnis est homo Injustus, nihil differt ab ea qus proponit, nullus est homo justus, sed omnis est homo justus, et nullus est homo justus, quoniam contrarie sunt, simul vere esse non possunt;sed ea que dicit,nullus est homo justus, convenit atque consentit ei qui proponit, omnis homo est injustus;quare omnis homo justus est, et omnis bomo est injustus, simul vere esse non possunt, sed eadem (qu& proponit, omnis est homo injustus, consentit (ut sepe dictum est) ei qua dicit, omnis est homo non justus. Quare nec in his hac in veritate consentire poterit ei quz dicit quoniam omnis est homo justus ; affirmatio igitur universalis simplex,omnis est homo justus,affirma- tionibus universalibus privatorice et infinite que sunt,omnis est homo injustus, et omnis est homo non justus, sibimet angularibus, in veritate simul nulla ratione consentit,sieut in his que indefinite erant,et aífirmationes affirmationibus et negationes negationibus in veritate poterant consentire.In his autem que sunt definite affirmationes, angulares simul vere esse non possunt. Recte igitur dictum est quoniam in aliisomnibus similis est consequen- tia diffinitarum et indefinitarum. Affirmationibus enim consentiunt in veritale negationes,negationi- bus autem affirmationes non omnino consentiunt, qua similitudo consequentie in utrisque est,id est et in his que diffinite sunt et in his quz indefinite, sod est distantia quod non similiter angulares con- tingit veras esse,et affirmationes affirmationibuset negationes negationibusindefinitis autem verasesse contingit eas scilicet quae sunt angulares. In his autem qu& sunt definite, affirmationes affirmatio- nibus angulares veras esse aliquando nulla ratione contingit.Hoc autem manifestum erit,si quis et ea sibi proponat exempla,in quibus sunt termini natu- rales atque impossibiles,et ea in quibus sunt possi- biles et non.naturales neque impossibiles, in om- nibus enim inveniet affirmationes affirmationibus, deünitis definitas, augulares simul veras esse non - posse. Quod autem addidit. Contingit autem ali- D tionesaffirmationibus angulares definite simul vere esse non possunt, quibuscunque positis terminis, potest tamen fieri ut negatione negalionibus vera inveniantur,etsic hec similitudo ad infinitas angu- lares. Nam sicut illic negationes negationibusiade- finite angulares vere simulesse poterant in his quce neque naturalia sunt neque impossibilia essent ita, hic quoque, idest, inordinedefinitarum negationes definitas negationibusdefinitis, angularesangulari- bus simul veras esse contingit ia his que neque sunt impossibiles nec naturales. Negatioenim sim- plex particularis que dicit, non omnis est homo justus, potest simul vera esse cum ea que dicit, non omnis est homoinjustus; potest enim fieri utquidam sintjusti, quidam autem non sint justi, et in eo utreque vere sunt. Et ea qu: dicit, non omnis est homo justus, quia sunt quidam injusti, et ea que dicit, non omnis est homo injustus, quia poterant aliqui esse justi, sed hac consentit infinite nega- tioni particulari que dicit, non omnis est homo non justus, idem est enim dicere non omnis est homo injustus, quod non omnisest homo non justus.Quo- circa et he sibimet angularessimulvere esse pos- sunt, nam si quidam suntjusti, quidam injusti,ve- rum est dicerequoniam non omnisesthomo justus, quiasunt quidem injusti. Rursus verum est dicere, non omnuis est homo non justus, quia sunt quidam justi, negationibus igitur negationes angulares de- finite simul verw esse possunt, et hoc est simile indefinitis, in quibus sieutaflirmationesaffirmatio- nibus, ita quoque in veritate angulares negationes negationibus consentiunt. Sensus ergototushujus- modi est : Similiter autem, inquit, se habet, id est similiseritconsequentia propositionum,quemadmo- dum fuit in indefinitis,etiamsi universalis nominis sit affirmatio, id est etiamsi definite affirmationes negationesque ponatur, ut per subjecta exempla monstravit dicens affirmationi simplici universali, | omnis est homo justus, opponi, nonomnis est homo justus, particularem scilicet simplicem, et rursus universalem affirmationem infinitam proponenseam scilicet qu: est,omnis est homo non justus, huic illam opposuit,qua dicit,non omnis est homo non justus.He,inquit,similiter se habent.ad consequen- tiam quemadmodum indefinite ; quomodo autem se illa haberent ad consequentiam,supra monstra- tum est; sed non, inquit, similiter angulares con- tingit veras esse.In his enim que erant indefinile, affirmationes affirmationibus angulares simul vere ' esse poterant.In his autem que definite sunt, simul vere esse non possunt. Contingit autem aliquando ut similiter angularesveresint in his que diffinite sunt,quemadmodum et indefinitis,negationes enim negationibus angulares definite, simul in veritate consentiunt, ut. in his quoque inveniebatur, quas indefinitas supra descripsimus.Plenusestigiturhu- jusmodi intellectus.Herminus autem hoc aliter sic exponit:Similiter, inquit, duas facient oppositiones quatuor propositiones si fuerint due simplices,duse 54T AN. MANL SEV. BORTII 548 infinite, determinatione tamen adjecta. Hoc autem A versali simplici, affirmationem universalem infini- si monstrat, proponet prius simplicem aífirmationem universalem qua dicit, omnis est homo justus. Contra hane particularem simplicem negationem, non omnis est homo justus, sub affirmalione uni- Omnis est justus homo. Omnis est non justus homo. His ergo ita depositis,dus, inquit, fiunt oppositio- nes. Contra enim eam quz est, omnis est justus homo, opponitur illa qua» proponit,non omnis est justus homo.Hoc autem idcirco, quoniam sibi con- iradictoriz opposite sunt universalis al(irmatiosim- plex, et particularis negatio simplex, et est hac quidem unaoppositio.Rursus contra eamdem affir- mationem simplicem quz dicit, omnis est justus homo,opponitur universalis affirmatio infinita que dicit, omnis est non justus homo, et hoc contrario modo.Ea namque qua dicit, omnis est non justus homo, idera signifieat eique consentit qus dicit, nullus homo justus est;sed hzc qu:e proponit,nullus homo justus est,contrario modo opposita est ei quae dicit, oranis est justus homo. Quocirca etiam ea qua dicit, omnis est non justus homo, contraria eritoppositaei qu: proponit,omnis estjustushomo. Est igitur hec quoque altera oppositio ; duae ergo sunt oppositiones,quemadmodum etiam ir his quae sunt indefinitz, licet alio modo essent opposita, tamen duserantoppositiones,secundum diametrum autem non contingit similiter veras esse, ut ipse ait. Ile enim quoniam indefinite erant, et secundum diametrum qna erant,simul veras esse contingebat et. omnes omnibus. Quod si quis ad indefinitarum descriptiones redeat,diligenteragnoscet Hicautem, inquit,hoc est in bis qua definita sunt, non idem est.Hoc sic monstrat.Ea enim propositio que dicit, omnis est justus homo,non consentit contradioctioni suse qua dicit,non omnis est justus homo. Rursus ea qua dicit,omnis est non justus homo,non con- sentit rursus ei qua dicit,non omnis est non justus homo. Hee enim contrarie ipsius consentiebat. Quare cum vera est universalis affirmatio simplex qui dicit,omnis est justus homo, sine dubio falsa est ea quae dicit, omnis est non justus homo. Sed hec falsa,contradictio ejus vera erit,vera est igitur ea qus negat dicens, non omnis est non justus homo. Quocirca hx: due propositiones angulares vere aliquoties inveniuntur,omnis estjustus homo, non omnis est non justus homo;contingit ergo ali- quando veras esse,sed non,inquit, omnino. Nam si & particulari negatione infinita cceperis, non idem est,id est,non eadem veritas venit ; hoc autem tali probatur modo.Si enim vera est,quoniam non om- nis est non justus homo,falsa est ea qu: dicit,om- nis est non justus homo.Est enim ei contradictoriz opposita,hxc autem falsa que dicit, omnis est non justus homo, non omnino veram necesse est esse eam quas proponit, omnis est justus homo, idcirco quoniam hx duz sibi contrariorum loco opposita sunt, eontrarias autem propositiones simul falsas tam quae dicit, omnis est homo non justus. Contra hanc sub negatione particulari simplici par- licularem negationem infinitam qua proponit,non omnis est homo non justus. Non omnis est justus homo. Non omnis est non justus homo. esse posse supra docuimus,ergo non necesse est,si falsa est, omnis est non justus homo, veram esse eam qua dicit,omnis est homo justus:quod si non necesse esl, hoc potest fleri ut. utreeque sint falge, quareevenit aliquando ut vera hac propositione que dicit,non omnis est non justus homo, falsa sit illa qui proponit, omnis est justus homo, quare non similiter seeundum diametrum in veritate sibi pro- positiones consent:unt,atque hoc quidem Herminus non recta expositione dicens, ordinem turbat. Si quis autem vel hoc quod Herminus ait, diligenter agnoscit,vel id quod supra nos diximus, cognoscit multam esse differentiam expositionis,et meliorem superiorem judicans ei si quis nobis credit, recte consentiet. Hz igitur dud oppositze sunt,aliz autem ad. id quod est,non homo, quasi subjeclum aliquod additum, ut, est justus non homo,non est justus non homo;,est mon justus non homo non est non justus non homo. Magis autemplures his non sunt oppositiones.Hae autem extra illas ipsae secundum se erunt, ut nomine utentes eo, quod. est non homo. Supra jam dixeratomne subjectum aut ex nomine simplici et finito,aut ex nomine rursus infinito con- sistere,et eorum oppositiones ostendit quod essent dus,et quatuor propositiones,du:» quidem simplex subjectum nomen habentes,duc vero infinitum, et post has quandoesttertium adjacens predicaretur. Illic quoque dupliciter oppositiones fieri dixit, cum scilicet,finitum nomen esset vel infinitum predica- tum,earumque inter se eam.consequentiam demon- stravit,qualem haberent privatorie ad easdem ipsas simplices, quibus ex finito nomine propositiones compararentur. Et quoniam omnis harum varietas propositionum ita fit cum esttertium predicaretur, ut aut subjectum et prdicatum finita sint,aut sub- jeclum quidem finitum, predicatum vero infinitum, dequibus supra locutus est,cum earum consequen- tiam demonstravit,autinfinitum habent subjectum, D finitum vero praedicatum autinfinitum etsubjectum et priedicatum ethabent quidempropositiones utrum- que finitum. Ut est, homo justus est, homo justus non est,finitum vero subjectum,infinitum prediea- tum,ut est,homo non justus est, homo non justus . non est,et harum quidem consequentiasupra mon- strata est.Alie vero sunt que infinitum habent sub - jectum,et qui utnomine utantur nomineinfinito, ut - non homo justusoest,non homonon justus est;ulun- tur enim hz propositiones subjecto,id est non homo ut nomine,predicato vero eo qucd est justus, hoc est enim quod ait,ali;e autem ad non homo, ut ad subjectum aliquod additum.Si quis enim ponat non 549 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE KDITIO SECUNDA. 550 homo quidem subjectum, et de hocaut finitum no- À tertium adjacens predicatum est, et hoc sono ipso men pradicet,ut est justus,autinfinitum,ut est non justus,utroque modo rursus duplicem faciet opposi- tionem. Quatuor autem sunt propositiones ha: Est non homo justus Non est non homo justus Est homo non justus Nonest non homo non justus. In his igiturquatoor propositionibus,oppositionibus vero duplicibus non homo quidem subjectum est, sed insuperiorioppositione finitum quidem predi- catur nomen quod est justus,in inferiore vero infi- nitum quod est non injustus. Sed ille, inquit, quie predicatum quidem infinitum habent, subjectum vero finitum, vel quibus et predicatum finitumest et subjectum,habentaliquam ad se consequentiam, he vero quas potea memoravimus,id est qu: infi- nilum habentsubjectum aut predicatum, vel finitum vel infinitum,nullam habent consequentiam adeas propositiones,qu: sive finito praedicato siveinfinito ex finito, tamen subjecto consisterent,hoc enim est quod ait. H: autem extra illas ipse secundum se erunt,id estnullam consequentiam ad superiores quae ex finito subjecto constarent,habere ait eas qua in- finitum subjectum in propositionum ordine retine- rent. Postquam igitur enumeravit et eas qus ex utrisque finitis consisterent, id est et subjeoto et prelicato, et illas quie ex subjecto quidem finito, pridicato vero infinito essent,his etiam illasque ex subjecto infinito essent, et ex finito predicato, nec non illas addit que ex utrisque infinitis constare viderentur. Postquam igitur has enumeravit,ait : Magis autem plures his non erunt oppositiones,om- nis enim oppositio(quod supra dictum est)aut est ex utrisque finitis, ut est, homo justus,non est homo justus,aut ex finito quidem subjectoet infinito predi- cato,ut est, homo non justus est, homo non justus nonest. Àut ex infinito quidem subjecto, finito vero predicato,ut est non homo justus,non est non homo justus. Aut ex infinitis utrisque, ut est non . homo non justus est,non homo non justus non est; ut autem quinta oppositio reperiri possit,nulla re- rum ratione possibile est. De his ergo hwoc dieta sunt,in quibus est tertium adjacens przdicatur. In his vero in quibus, est, non convenit, ut in €0 quod est currere,vel ambulare,idem facit sic positum, ac si est adderetur, ut currit omnis homo,non currit omnis homo,currit omnis non homo,non currit omnis non homo. Non enim dicendum est, non omnis homo, sed non negationem ad id quod est homo,addendum est, omnis enim non universale significat,sed quoniam uni- versaliter.Manifestum est autem ex eo quod est currit homo, non currit homo, currit non homo, non currit non homo,hac enim ab illis differunt eo quod universa- liter non sunt.Quare omnis vel nullus nihil consignifi- cat aliud,nisi quod universaliter de nomine vel affirma- tionem, vel negationem, ergo et caetera eadem oportet apponi. "a Sunt quadam propositionesin quibus est quidem el prolatione dignoscitur; ali& vero sunt in quibus tale verbum predieatur,quod tertium quidem adja- cens non predicatur,habettamen conjunctum atque intra se verbum est, qui propositio si solvatur in participium atque verbum est,quod ante solo verbo dietum predicatum, secundo predicabitur, tertio loco praedicabitur est, et fit similis propositio tan- quam si prolatione quoque haberet est verbum. Sl quis enim dicat omnis homo currit, in hao proposi- lione unum subjectum est, alterum prodicatum, homo enimsubjectum est, predicatum autem currit, Neque enim possumus arbitrariin bac propositione tres esse terminos,ideirco quod omnis quidemter- minus non est, sed subjecti termini determinatio. Signilicatenim quoniam res universalis,id esthomo universali subjicitureursui,cum dicituromnis homo currit,nulla est enim hominis exceptio,ubi omnem currere determinatio est. Ergo non poniturloco ter- mini id quod dieimusomnis,sed potiussubjeeti ter- mini determinatio est Quocirca in hac propositione quas dicit, omnis homo currit, duo sunt termini, homoeteurrit,ergo in hacendem quanquam verbum est non prediceetur,in prolatione tamen verbi quod est currit signifleatione concluditur. Si quis enim hane propositionem que dicit, omnis homo currit, solvat in participium alque verbum, faciet omnis homo currens est, et idem signifieat participium verbo conjunctum quod significat verbum. Quod utraque complectitur, nam cum dico omnis homo currit, omni homini aetionem presto esse pronun- tio; quod si idem rursus dicam, omnis homo cur- rens est, eamdem actionem homini rursus adesse proposui.Idem igitur significat verbum currit quod currens est,et in eadem propositione que dicit,om- nis homo currit,licetin prolatione est non dicatur, tamen tertium potestate predicatur,quod hinc cog- noscitur,si tota propositio solvatur in partieipium scilicet atque verbum.Quamobrem sicul ex nomine nfinito subjecto fit affirmatio, non eodem modo ex infinito verbo affirmatio fieri potest,sed mox in ea vis negationisagnoscitur,quoníam enim facimus af- firmationem dicentes, Omnis non homo currit, non : homo scilicet subjectum inlinitum ponentes, non ila possumus dicere af(irmationem fleri cum propo- nimusomnis homoónon currit,hacenim jam negatio est;quare ubieunque fuerit non currit, vel nonlabo- ; rat,vel non ambulat, vel non legit, in omnibus ne- gatio fil,in quibuseunque infinitum verbo priedica- tur.Dubitabitautem aliquis an sicuLex infinito verbo fieriaffirmatio non potest,sed semper negatio ex hoc predicamento fitjitaquoque sieadem propositio sol- vaturin participium atque verbum,an ex infinito pos- git affirmatio fieri participio; queretur enim an sicut in hac propositione que dicit,omnishomo currit, qui ita proponit dicens, omnis homo non currit, facere af(irmationem non potest,sed sinedubio negationem facit, ita quoque si eadem solvatur in participium atque verbum,ut si quis dicat,omnis homo currens 551 AN. MANL. SEV. BORETII 552 est, si fiat infinitum non currens,et dicatur,omnis À nis homo,mediam ponens determinationem,qus est » homo non currens est;an hac affirmatiosit an certe negatiotantamdem valens tamquam si aliquis dicat, omnis homo non est currens.Sed fuerunt qui hoc cum ex multis aliis,tumex aliquo Platonissyllogismo col- ligerent,ut quid ex ea re definirent, doctissimorum virorum auctoritate cognoscerent ; ex duabus enim begativis syllogismus fleri non potest. In quodam enim dialogo Plato hujusmodi interrogat syllogis- mum : Sensus, inquit, non contingit rationem sub- stantie, quod non contingit rationem substantie, ipsius veritatis notionem contingit. Sensus igitur veritatis notionem non contingit. Videtur enim ex omnibus negativis fecisse syllogismum,quod fierinon potest,atque ideo aiunt infinitum verbum quod est non contingit pro prineipio infinito profuisse, id est non contingens est :est enim in pluribus aliisinve- niendi facultas frequenter verbum infinitum positum pro nomine infinito, quare verbum quidem dixere quidam semper facere negationem, si infinitum ap- ponatur. Participia autem vel nomina si sint infinita possé facere affirmationem,et ideo quotiescunque a magnis viris infinitum verbum et du: negationesin syllogismo ponuntur,hac ratione defenditur,quo di- caturinfinitum pro participio esse positum,quod par- tieipium nominis loco in propositione praedicatur,et id quidem Alexander Aphrodiseus arbitrabatur czete- rique complures.Idcireo enim aiunt non posse fieri ex infinito verbo affirmationes, quoniam sicut ad verbum est juncta particula negativa mox totam per- ficiet nezationem,sicetiam verba que sunt infinita, vel quiin secomplectunturverbum est, non facient infinitam affirmationem, sed potius negationem. Si quis enim sic dicat, homo currens non est, nullus hanc dixerit affirmationem. Si quis vero sic dicit, homo non currit,idcirco nec hxc propositio affirma- tio est quoniam currit est verbum intra se continet, et sicut ad est verbum particula negativa junctanon facit affirmationem,sed potius negationem,ita quo- que ad aliud verbum juncta negatio quod intra se continet est verbum, plenam perficit negationem. Aristoteles autem non videtur ista discernere,sed si- militer arbitrari,sive cum participio ponatur est ver- bum,sive sine participio verbum illud,quod verbum est inira se claudit atque complectitur ; dicit enim hoc modo: In his vero in quibus est non convenit, ut in eoquod estcurrere vel ambulare,idem faciunt, sie posita ae si estadderetur,et hujus subjecitexem- plum, ut currit omnis homo.In hac enim proposi- tione que dieit, currit omnis homo, non quidem convenit poni est verbum, eodem modo vel si quis dicat omnis homo ambulat,hio quoque est verbum non convenit poni,sed hectalia sunt,tanquarm si est adderetur. Quod exemplo docuit.Nam sicut estcur- rens omnis homo affirmatio est,cursus presentiam monsirans,ita quoque currit omnis homo affirmatio est idem valens,idemque significans,et has ex sim- - plicibussubjectisaffirmationesin quibusest dici non convenit,consequenter enumerat dicens,currit om - C omnis,intereurrit quod est preedicatio,et subjectum quod est homo.Contra hanc opponit simplicem ne- galionem dicens,non currit omnis homo,rursus facit alfirmationem ex infinito nomine curritomnis non homo,huic opponit negationem infiniti nominis sub- jecti, non eurrit omnis non homo, et has ideirco proposuit,ut monstraret idem in his evenire in qui- bus est non convenit predieari,quod in illis quoque in quibus est tertium adjacens predicabatur, sed quoniam in negationeinfiniti nominis substituit,non currit omnis nonhomo.Ait nonenim dicendum est, non omnis homo, sed non negatio ad id quod est homo addenda est. Poterat enim quis dicere non recte fecisse negationem ejusaffirmationis quia est, eurrit omnis non homo, hanc que dicit non currit omnis non homo,sed potius ita debuisse oppositio- nem constitui, currit omnis non homo, non currit non omnis homo. Ex hoc autem demonstrat ita fa- ciendam esse negationem,ut eam ipse disposuit,dieit enim,Non enim dicendum est,non omnis homo,sed non negatio ad homo addenda est, qui est sensus hujusmsdi: Quoties facimus, inquit, negationem contra hanc affirmationem qua dicit, currit omnis non homo, non est negativa particula, non adjun- genda ei quod est omnis, sed potius subjecto quod est homo. Cum enim ita dicimus, currit omnis non homo, facienda est negatio, non currit omnis non homo.Non enin dicendum est noncurrit non omnis homo, id est non negativa particula non est adj- cienda ad omnis,sed potius ad homo;hujusmodi hiec causa est quod omnis determinatio in terminorum numero non ascribitur, sed potius ad vim suam,id est ad determinationem, non enim alibuid univer- sale significat ipsum omnis, sed significat quidem universale, quod est homo universaliter.Omnisau- lem deterainatioest,quoniam id quod universaleest, id esthomo universaliter predicatur;nonergo aliquid universale significat determinatio omnis,sed potius quod universale nomen universaliter predicatur.At- que ideo quoties in his negatio fit, ad subjectum potius nomen trahioportet negationem non ad deter- minationem, sed ne forte quis dubitet, ut etiam in aliis quoque ita fieri oportere oppositionesdicat.In his enim qua subjectum finitum habent,cum dici- mus omnis homo currit,sicontra hanc contradicto- rie opposita, negatio ponitur ad determinationem negativa particula est constituenda, ut contra eam qua dicit, omnis homo currit,ea sit qu: dicit, non omnis homo currit.In hisautem quaex infinito no- mine subjecto fiunt,sive in affirmatione,sive in ne- gatione asubjecto nominenonestseparanda negatio. Hoc autem ita esse facillima ratione cognoscitur,si determinationes paulisperauferantur,et in his pro- positionibus ex infinito nomine subjecto qua sunt indefinite speculatio fiat.Sit enim affirmatio indefi- nita,non homo currit.Contra hanc erit negatio,non homo non currit. Si igitur he propositiones facte gupntin universalibus terminis,universalisenim ter- minus est,homo,sed non habent additam determi- B Bk j Est justus Socrates. 553 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 554 nationem, quoniam universaliter przedicantur, id est A aut enim indefinite sunt, aut universales, aul parti- omnis, et servala est eL in affirmatione el negatione ad subjeelum nezaliva particula. Semper enim (iebat nomen infinitum, etiam tune quando additur aliquid quod delerminet, nou ad determinationem addenda est negatio, sed polius ad subjectum nomen, quod eum in affirmatione fuerit iufinitum. Hoc idem infi- nitum, utin negalione revertatur providendum est ; sicut enim finitum terminum el simplicem in his in- definilis propositionibus ad aflirmationem el nega- tionem custodiri oporlet, ul dicamus currit homo, non eurrit homo. Jta quoque in ea propositione qua est ex infinito nomine subjecto, idem servandum esl, ut quod in affirmalione sübjezlam est idem servetur eliam in negatione ; quod sie hocin iis qu: sunt inde- finite venit, cur non etiam in illis idem fieri oportere videatur quae definitze sunt 2Hoc solumenim definite ab indefinitis differunt, quod cum indefinite univer- salia praedicant, prater universalitatis determinatio- nem determinate, el definite idem illud predican, universale cum adjeciione et significatione, quoniam universaliter predicatur. Nihil igitur aliud omnis vel nullussignificat, nisi quoniam id quod universale di- eitur universaliter predicatur ;ergo omnia eadem qua in affirmatione el negatione in indefinitis ponebantur, eadem quoque el in eisdem determinatis servanda sunt. Omnis enim el nullus non sunt termini, sed universalis termini delerminaltiones. His igitur ab Aristotele diseursis, nos quoque a Syriano, cui Phi- . loxeno cognomen essesupra retulimus, propositionum omuium numerum, de quibus in hac libri disputa- lione perpendi!, nimis ad rem pertinentematque uti- lem transferamus, ei prius perspiciendum est in ca- legoricis propositionibus quotl indefinite sint.Quantae enim fuerint indelinite, tot erunt universales, tot |». partieulares, tot. singalarium atque individuorum propositiones, et príus quidem aflirmationes perspi- liamus hoe modo. Qualuor modi sunt propositionum, ; Est homo. — Est omnis homo. Est quidam homo. Est Soerates. Est justus non homo. Est justus omnis non homo. Est justus quidam non homo. Est justus non Socrates. | Est non homo. , Est omnis non homo. Est quidam non homo. Est non Socrates. Est non justus homo. Est non justus omnis homo. Est non justus Soerates. d Es! justus homo. Ns Est justus omnis homo. * e .. Est justus quidam homo. PATROL. LXIV. C eulares,autsingulariumatqueindividuorum. Si ergo perspiciatur quante sint indefinite aflirmationes, e has si per quaternarium numerum multiplicavero, colligitur mihi numerus affirmationum ; quem si du- plieo, eolligitur etiam negationum hoc modo : predi- calur enim est aut ipsum solum, aut certe terltium adiacens eum alio ; et si solum predicatur, aut ad nomen simplex atque finitum prediealum est aut ad infinitum. Ex his, due sunt affirmationes, est homo, est non homo. Quolies autem est tertium adjacens prediealur, quatuor erunt affirmaliones, aui cum sabjectum indefinitum est solum, ut est, non homo justus, aut eum pradieatum infinitum est solum, ut est, homo est non justus, aut cum utraque (initasunt, ul est, justus homo, aut cum ulraque finila sunt, ut est, non justus non homo. Magis autem plureshis non . erunt oppositones, ut ipse ait. Cum igitur sex sint affirmationes, duz» quibus esl predicatur, quatuor veroadjacens, hassi per quaternarium dueam viginti qualuor fient quas rursus si binario numero mulii- plicem, quadraginia oelo mihi summa succrescet ; tot igilur erunt affirmaliones el negaliunes qu&eun- que vel predicato.est verbo vel. adjacenti, et. pradi- cato fiunt. Quare quoniam tres sunt alie qualitates propositionum qua sunt necessarie contingentes, el in esse tantum significantes, secundum quas qualita- tes iste omnes propositiones proreruntur.; has qua- draginlaocto propositiones si in internarium nume- rüm duxerimus, scilicet seeundum propositionum - qualitates, centum quadraginta quatuor omnium propositionum predicativaruim, de quibus hoc libro traelat, numerosilas ereseet. Sed nune praier has tres qnalitlates eas quee sunt, quadraginla octo pro- positiones cum negalionibus suis ; quas si per qua- litates propositionis, necessariam. scilicet. contin- gentem et inesse significantem multiplicavero, cen- tum quadraginta qualuor fient, subler ascripsimus. Non est homo. Non est omnis homo. Non est quidam homo. Non est Socrates. Non est justus non homo, Non est justus omnis non homo. Non est justus quidam non homo. Non est justus non Socrates. Non est non homo. Non est ómnis non homo. Non est quidam non homo. Non est non Socrates. Non est non justus homo. Non est non justus omnis homo. Est non justus quidam homo. Non est non justus quidam homo. Non est non justus Socrales. Non est justus homo. Non est justus omnis homo. Non est justus quidam homo. Non est justus Socrates, 18 Est non justus non homo. AN. MANL. SEV. BOETII 556 Non est non justus non homo. Est non justus omnis non homo. Non est non justus omnis non homo. Est non justusquidam non homo. Non est non justus quidam non homo. Est non justus non Socrates. Non est non justus non Soera 'es. Hasigitur propositionesSyriano calculiscolligente, A. nos quoque nominatim disposuimus,idcireo quoniam faeilior fides habebitur numero, si per exempla pro- dantur. Simul etiam, quoniam male doctus de his propositionibus perversissime contendebat, elaffir- maliones quidem negalionum loco ponens, per nega- tiones vero aifimationum tolam ordinem confunde- bat. Quare ne quem illius oratio a recte rationis veritate traduceret, ideireo hane ad elatioris memo- rie subsidium fecimus dispositionem. Quoniam vero contraria est negatio ei qua est omne animal est juslum,illa qua significat quoniam nullum animal est justum, hz quidem manifestum est. quod munquam erunt meque vera simul neque in eodem ipso. His vero oppositze erunt aliquando, ut non omne ani- mal justum est, et est aliquod animal justum. Hoc quoque est diligentissime superius demonstra- tum,quoniam contrarie aliquoties verum falsumque divideren!, si aut in rebus naturalibus, aut jn impos- sibilibus proponerentur ; aliquoties vero simul inve- niri posse falsas, si res neque naturales nequeimpos- sibiles prediearent. Contrarias autem esse dietum est, si quis velaffirmative vel negative universalem faceret enuntiationem ;ergonunc hoc dicit: qua sunt, inquit, contraria» simul verge esse non possunt, ei hoe non sine quadam rerum determinatione locutus est ; ait enim:Quoniam vero contraria est negalioni ei quaest, - omneest animal justum,scilicel affirmationi,illa qua signilicat, quoniam nullum est auimaljustum scilicet nevatio, haec quidem inquit, quoniam sunt contrariae, qua simul vere esse non possunt, manifestum est quoniam nunquam erunt, neque vere simul neque in eodein, sed quod dixit neque vere simul, hujus- modi est. Nihil enim prohibet alio et alio tempore et affirmationem universalem, et negalionem vera- citer posse proponi, ut si quis dicat: omnis homo justus est, hoc si aureo sieculo dicerelur, verissime propeneretur. Quod si quis rursus dicat, nullus horzo justus est, hoc si ferreo seculo enuntiaret, erit vera propositio. Quare contingit affirmationem et negatio- nem universalem veras esse,quas manifestum est esse conirarias,sed non simul. Illa enim in aureo seeulo, si ita contingit,illa in ferreo seculo, sed hzee tempora diversa sunt,et non sunt simul. Quare recte hoe quo- que addidit ut diceret, manifestum est quoniam nun- quam erunt neque vere simul, quod autem addidit, nequein eodem, ad aliam ejusdem rei determinatio- nem valet : possurt enim rursus eodem tempore el simul universalisaffirmaltio et universalis negatio vera esse; sed «i non de eodem praedicentur, ut si quis dicat : omne animal rationale est,hoe si de hominibus pradieetür, vera est affirmatio. Quod si quis dicat : nnllum animal rationale est, hoc si de equis enuntiet, vera erit uno eodemque tempore contra universalem affirmationem universalis facla negalio, sed non de eodem ; illa enim aflirmatio de hominibus faeta est, hie vero de equis negatio. Quamobrem dictum est nunquam esse posse simul contrarias veras, neque in eodem, id est nec uno eodemque tempore, nec de uno subjecto. Sed quoniam his opposite erunt uni- versali quidem affirmationi particularis negatio, uni- versali autem negationi partieularis alfirmatio,et has diximus idcirco subcontrarias dici, quod diversa quo- dammodo contrariis patiantur. Manifestum est quo- niam sicut contrarie vera simul esse non possunt, dividunt tamen aliquoties inter se veritatem el falsi- tatem, ita quoque et subeontraria dividunt quedam inter se verum falsumque aliquoties, quando contra- rie quoque diviserinL ; simul autem vere inveniri possunt, quando universales el contrarie simul vere non sunt, ut aulem simul falsz sint, nulla rerum ra- lione contingi!. Ergo contrarias quidem simul veras essealque in eodem nunquam quisquam poterit inve- nire. Subeontrari:? autem qua universalibus el con- trariis opposite sunt, sibi invicem comparatas veras inveniri possibile est, ut in eoipso exemplo quod ipse proposuit, non omne animal justum est, vera esl; rursus, est aliquod animal justum, heec quoque vera est. Quare eontrarie simul vere esse non possunt, sübcontrarias simul veras nihil prohibet inveniri. Sequitur vero hanc quidem qua est, nullus homo est justus, illa quae est, omnis homo est mon justus. Illam vero qua est, aliquis homo justus esl, opposita, non omnis est homo mon justus, necesse est enim ali- quem esse. E De eonsequentia propositionum simplieium atque - infinitarun suffieienter quidem supra disseruit. Sed. nunc hac est huie intentio non quee particularis af- firmatio, quam universalem affirmationem vel nega- lionem sequatur, quod supra jam monstravit. Sed qui universalis negatio universalem sequatur aflir- - matiorem, vel quz particularis negatio partieulari scilicet affirmalioni consentiat, proponitque has qua- tuor dicens, nezationem simplicem universalem et affirmationem infinitam universalem sese sequi et sibimet consentire, nec minus his oppposilas,id est partieularem aflirmationem simplicem et parlieula- rem infinitam negationem, et in veritate eL in falsi- tale se sequi, eL a se nullo modo discrepare. Dispo- - nantur enim hz quatuor, prior affirmatio infinita univérsalis quz dicit, omnis homo est non justus, - sub hae ei consentiens simplex universalis negatio qua proponit,nullus homo justus est. Rursus in al- tera parte contra aflirmationem infinitam,particula- ris simplex affirmatio qua dicil, est aliquis homo ju- stus, et sub hae particularis infinita negalio quae proponit, non omnis est homo non justus. Omnis est homo non justus. Nullus est homo justus IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. Est aliquis homo justus. Non omnis est homo non justus. 558 Hisergo ita disposilis, si affirmatio universalis infi- A rursus vera est universalis simplex negalio, falsa est nilà versa sil, ea que dicit, omnis est homo non ju- Stus, vera est eiiam ea qua proponit, nullus est homo justus, quce est universalis simplex negatio ; hoe autem melius in inferioribus cognoscitur exem- plis. Dieatur enim, omnis est homo non quadrupes, vera est, rursus nullus es& homo quadrupes, hee quoque vera est : quod si una harum sit falsa, falsa quoque erit ei altera. Nam si falsa est, quoniam omnis est homo non justus, sicut vere quoque falsa est, illa quoque negatio simplex mendacissime pre- dieavit quc dieit, nullus est homo justus. Quocirca affirmatio universalis infinita et nezatio universalis simplex sibimet consentiunt;ut,una vera, alteram veram esse necesse sil ; alterius falsitatem reliquae . quoque. falsitas consequatur. Idem quoque evenit in parte altera, nam si vera est, quoniam quidam homo - Justus est, vera quoque est, quoniam non omnis est homo non justus, est enimaliquis: nam si quod di- eitur, non omnis, lantumdem est, lanquam si quis - dicat, quidam non est, quod in alio quoque exemplo - manifestius apparebit. Si quis dicat, non omnis esl homo justus, hoe est dicere, quidam homo justus . non est; ergo non omnis, quidam non, significat. Si . quis ergo ita proponat, quidam homo non justusnon 6st, quem dieit non essenon injustutn, injustum esse - confirmat. Quare ille de quo dicitur, quoniam non justus non est, erit justus, Unde fit ut ea qua dicil, non omnis est homo non justus, consential ei quae dicit, quidam homo justus est. Sed h:e non consen- — litei quz dieit, quidam homo non justus est, non igitur hae consenlit ei quz: proponit, non omnis homo est non justus. Sed quoniam hoe fortasse ali- " quatenus videtur obscurius, consequentia ipsarum $e sunt et sibimet in. falsitate consentiunt ; hoe modo sumend:e sunt. Sitque nobis hoe positum affirmationem universalem infinitam, et nezationern - universalem simplicem sibimet consentire, ut unius veritatem et. falsitatem, eonsequatur. Si falsa est affirmatio infinita univer- - Salis que dicit, omnisest bomonon justus, vera erit - huie opposita particularis infinita negatio qua pro- alterius veritas aul falsitas ponit, non omnis est homo non justus;sed cum - falsa est affirmat'o universalisinfinita, falsa quoque et universalis simplex negatio que dicit, nullus est homo justus ; sed hae falsa particularem affirmatio- .nem quz huie contradietorie opposita est, veram esse necesse est quie est, quidam homo justus est. Quocirca, quando affirmatio universalis infinita falsa est, vera est particularis infinita negatio, et quando universalis negatio simplex falsa est, vera est sim- plex affirmatio partieularis. Sed affirmatio univer- salis infinita e! nezatio universalissimplex simulfal- simul . igitur vere erunt simplex particularis MES UR et inüinita negatio particularis Rursus si vera est affir- matio üniversalis infinila, falsa erit negatio PATHenr — laris infinita, ei enim eontradictorice opposita est, S particularis simplex affirmatio ; sed universalis af- firmatio infinita et universalis negalio simplex simul verc sunt, simul igitur erunt false particularis affir- malio simplex et puriieularisinfinita negatio. Quare hec quoque, id est parlieularis affirmatio simplex el particularis infinita sibimet in veritate et falsitate eonsenliunt, el veritatem suam et mendacium in- vicem consequuntur. Quare affirmatio quidem et negatio, utraque universalis hec simplex, illa infi- nita, sequuntur sese sibique consentiunt. Particula- res autem, id est universalibus opposite simplex af- firmaliva et negativa infinita, ipse quoque sibimet eonsentiunt. Quz rectus ordo est, ul sicut affirma- tioni universali infinitae consentit simplex uuiversa- lis negatio, ita particulari affirmationi simplici par- tieularis nezatio infinita consentiat. Manifestum est autem, quoniam etiam in singulari- bus, si est verum interrogatum negare quod el. affir- mare verwm est,ut, Putasne Socrates sapiens est ? Non. Socrates igitur non sapiens est. In, universalibus vero non est vera qua similiter dicilur ; vera est autem. ne- gatio, ut,Pulasne omnis homo sapiens est ? Non. Omnis igitur homo non sapiens est* hoc enim est falsum, sed, non igitur omnis homo sapiens est, vera est; hac enim opposita est, illa vero contraria. De consequentia propositionum disputans, et sibi quemadmodum consenlirent illum traetatum parum- per egressus doeere proposuit, quc veniant in re- sponsionem de singularibus, si ad predicationem ipsarum sit parlieula negationis apposita, qu:e- rur- C susin his que de universalibus sunt propositionibus, Si ad predicationem addita par!icula negativa con- eurrat, neque enim oportet, similiter facere enuntia- tiones. Non enim simileest quod ex utraque predi- calione eontinzil. Hoe autem ita manifestum est :. si quis de singulari aliquo interrogatus neget, ille qui inlerrogaveri! potest facere ex infinitio nomine pra- diealo eoueclusionem, illam scilieet negationem jun- gens quam respondens ante negaverat, et hoe. vera- citer predieabit. De universalibus autem apparebit non eamdem veritatem posse conlingere, si ex his affirmatio eompon;tur. Si quisenim interroget alium, PutasneSocratessapiens est? si ille respondet. Non, vere ille concludit dicens: Socrates igilur non sa- piens est. Si autem hoc quoque in alio elariori exemplo manifestum. Si interrogaremus aliquem hoc modo: Soeratesne Romanus est 2atque ille respon- deat: Non, nos vere concludere possumus : Socrates. iviturnon Romanus est.Facientes ex negatione quam ille respondebat, et ex nomine quod in proposiliore predicavimus affirmationem ex infinito nomine aue dicit : Socrates non sapiens est, vel Socrates non Ro- manus est. Has enim af(irmationes esse ex infinito nomine supra monsliratum est, Si ivitur eodem modo aliquis in universalibus subjectis inlerrogel dicens : Omnisne homo sapiens est ? nos utique respondebi- Fr 559 mus : diciLenim, Omnis igitur homo non sapiens est. Quo- circa nullus homo sapiens est ;eam enim quae dicit : omnis homo non sap'ens est, consentire moustrala esi ei qua dieit : nullus homo sapiens est. Videbitur ivitur quodammodo ex vera responsione falsa illata esse conclusio, cui nos dicimus negationem quidem nos respondisse, non ut ea negalio ad predicatum jungeretur, sed ad. determinationem, neque enim nos voluisse ab omni homine sapientiam tollere, cum iuterrozanle aliquo an oinnis homo sapiens essel,nos negaremus, seb ab omni polius id est delerminatione voluisse nos abstrahere sapientiam, illud seilieet significantes, quod alicui esset, et alieui non esset sapientia, ut quod diximus non tantum valeret quantum si diceremus non omnis. Igitur si illa negatio ad nomen, id est ad sapientiam jungatur, universalis fit affirmatio qua dicit, omnis homo non sapiens est, consentiens universali nega- tioni, quz» proponit, nullus homo sapiens est. Sed hoe contraria est interrogationi ; fuil enim interro- gatio, omnisne hero sapiens est. Haec. habet. uni- versalem affirmationem, eui contraria est universa- lis negatio,cuirursussi negationi consentit universalis alfirmalio inlinita. Quoeirea affirmalio quoque universali simpliei, quee in interrogatione posita est, id est omnisne homo sapiens est, contraria est ea qua dieit eonclusio, quoniam omnis homo non sa- piens est. Quod si diealur, non omnis homo sapiens est, et verum ost, eL ei opposita est. Contra enim eam quie dieitinterrogationem,omnisne homo sapiens (; piens non est 3, est? cum responsum fueritnon, et juneta negatio fue- rit ad omnjs,partieularis negatio lit dieens,non omnis homo sápiens est, quie est. opposita universali affir- malioni ei que in interrogatione est posita univer- sali, boe est enim quod ait. Hec est. enim opposita ilia vero contraria, Per verba autem sensus isle sic consial. Manifestum est aulem, inquil, quoniam in singularibus, ut est. Socrates et quidquid indivi- duum est, si verum est inlerrogatum negare, id est si quando aliquid quis interrogat vere ille negave- rit, uL eum aliquis interrogat an Romanus sit Soera- tes, ille neget quonium et affirmare verum est, ut ille qui interrogat ex negatione et. uomine predicato infinitam faeiataffirmationem,et hujusest exemplum: pulasne Soerates sapiens est ? Responsio, non. Con- [) clusio, Socrates ergo non sapiens est. Sed hoc non similiter in universalibus se habet, quod per hoe monstrat quod ait, in universalibus vero non est vera quae similiter dieitur, id estnon vera est, affir- maio infinita faeta ex praedicato nomine el respon- dentis negatione, sed polius vera est. negalio, non aflirmatio ; hujus exemplum tale est, non interroga- tio est ul, putasne homo omnis sapiens est? Res- ponsio, non. Falsaconclusio, omnisigitur homo non sapiens est ; hoe autem falsurm est, et non simile est ei quod supra de singulari subjecto praediximus, sed potius illa qui dici!, non omnis igitur homo sapiens est, ul respondenlis uegalio ad omnis jungatur, el AN. MANL. SEV. BOKTII 560 Non. Tum ille eadem similitudine concludit, A fiat negatio particularis: est enim h«c vera, hee aulem est etiam opposita. Nam eum affirmatio uni- versalis interrogata esset ea qua dicit, omnisne homo sapiens est? ex negaliva partieula factum est, non omnis homo sapiens est in concelusione,et sunt oppositae. llla est enim affirmatio universalis, hec aulem partieularis negatio, illa vero contraria. Nam si non neratio ad preedieatum jungatur, fit universalis affirmatio infinita, quae consentit. universali nega- tioni finite ; sed heec. eontra. universalem affimatio- nem finitam quz in interrogatione est posita, conlra- ria est. Contraria igitar erit eliam illa quae universa- lis est affimatio infinita. Quad autem causa est. cur in singularibus vel affirmatio ex infinito nomine, vel ' negatio sibimet finita consentiant, in universalibus B aulem universalis affirmatio ex iufinito nomine non consentiat parlieulari negalioni finite, quarendum est. Etenim si quis dicat, Socrates, non sapiens est el Socrates sapiens non est, idem est, et heedu sibi- mel eonsenliunt, Si quis autem dical, omnis homo non sapiens est, et rursus, non omnis homo sapiens est, haec düze non sibimet consentiunt. Sed heee ratio. est quod in singularibus subjectis non sunt duplices opposiliones, sed una lantum, id est, qude negationem faeit. In universslibus autem universaliter praedieatis duplex opposilio esl, una contraria, una vero eontra- dictoria, Si sit ergo hujusmodi alfirmatio qua dicil Socrates sapiens est, contra hane una opposilio esi. que proponit,Socrates sapiens non est. Siergo dicet aliquis, Socrates non sapiens est, hee nullum alium habe;it intelleetum quam ea quae dicil,Socralessa-- unam enim tamtum solam diximus ; in singularibus oppositionem. Quare quaecunque. alie fuerint, eadem significatione concurrerent ; in. universalibus vero universaliter predicatis non eo-- dem modo est. Nam si sit affirmatio universalis quae dicit, omnis homo sapiens est, contra hane. eliam jlla est qua dicit, nullus homo sapiens est, eliam - illa que dicit, non omnis homo sapiens est, et. illa esl contraria, hiec eontradietoria. Simplex ergo haec oppositio sibi non potest consentire, illa enim tollit qua est universalis negatio, illa partem dilfinite, qua est particularis negatio. Sed universalis negatio universali affirmationi in infinito nomine consentit ;- diversa igitur eril h:ee quoque a particulari definita negatione, el quoniam duplex est oppositio in. uni- - versalibus, el simplex in singularibus, recle in. ea- dem similitudine praedicationis non eadem veritas falsitasque contiugit, DT Illz vero qug sunt conirajacentes secundum infinite. nomina vel verba, ut in. eo quod est, non homo, vel non justus, quasi negaliones sine nomine eL verbo esse.— videbuntur, sed non sunt, semper enim vel veram esse. vel falsam necesse est negationem. Qui vero diait non honio, non plus dicente homo, sed etiam minus, ve- rus vel falsus fuil, si non aliquid addatur. É Novimus propositiones ex infinitis fieri posse no- minibus, has ergo dissolvens Aristoteles sumit per - se diclionem nominis infiniti, et de ea. dispulal si coulralinitum nomen eomparetur,an quedam enun- | «à k J 561 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 562 tiativa oppositio videa!ur. Si quis enim sumat id A propositiones quz ex infinito subjecto sunt, eum his quod dieitur, non homo, et opponat contra id quod dicimus, homo, videbitur fortasse aliquatenus facere oppositionem, quoniam enim omnis negativa parti- cula adjecia verbo, quod continet propositionem, nezalionem facit,etiam si modusaliquis propositionis non praedicetur, quod posterius demonstrandum esl, ila eliam nomini videtur cum adjecta fuerit negativa parlieula, quamdam faeere negationem, ut si non particula jungatur ei quod es! homo, faciat non homo, hoe est enim quod ait. Ill& vero qua sunt Sdewidun infinila nomina vel verba oppositae, ut in quod est non homo, vel non justus, quasi negationes sine no- mine vel verbo esse videniur. Si quis enim dieat, non eurrit, hec fit sine nomine negatio ; quod si quis dica!, non homo, hee quoque est sine verbo negatio. Quz dictiones secundum infinitum nomen verbum opponuntur finito nomini vel verbo, quod est homo, et currit ; videbuntur ergo hz negationes se- eundum infinitum nomen vel verbum que przdi- cantur, sed non sunt. Maxime enim ratio has nega- tiones non esse convincit, quod omnis negatio vel vera vel falsa est, quod autem dicimus non homo vel non currit, licet simplicia quoque et finita, homo scilicet atque eurrit,nihil verum falsumve significent; lamen hae infinita multo minus.aliquid verum aut falsum demonstrant, non quod simplieia verum ali- — quid falsumve significent ; idcirco dieimus infiniias dietiones simplicibus minus verum aul falsum mon- ^ strare. Sed qnod quanquam nihil verum falsumve - designet simplex nomen el verbum, tamen definitum quiddam proponit, ut in eo quod est homo finitum . quiddam est et una species. Is vero qui dicit, non - homo, przsentem quidemspeciem interimit, infinitas autem alias dal intellizere ipsas nihil ponens. Quo- "eirea quanquam finita verba vel nomina per se vera vel falsa esse non possint nisi cum aliis juncta sint, tamen longe minus veritalis aul falsitatis eapacia sunt nomina infinita vel verba que nec hoe. ipsum - "quidem quod significant ponunt, sed illad quidem | perimunt ; eonslituunt. Postremo propinquius ad verilatis vel falsitatis finita sunt intellectus. Minus igitur vera nihil autem per se aliud in significatione vel falsa est dielio nominis infiniti, quam alieujus — — simplieis el finiti vocabuli. - — dllarum idem, nec huic opposila ea qua est, - omnis non homo justus. llla vero qua est, omnis non Significat autem, est omnis non homo justus, nulli non esí - justus non homo, illi quae est, nullus justus non ho- o» - M- * 74 -. mo, idem significat. Postquain de propositionibus infinitum habentibus Em sufficienti dispulatione loeulus est, | earumque oppositiones ostendit, consequentiasque "demonstaviL, atque in medio de infinitis nominibus, quod non essent nezationes breviter pernotavit, nune redit ad eas proposiliones que subjeetum habent in- finitum, pratlicatam vero vel finitum vel infinitum, — cel primum quidem an ezdem sint, idemque signili- . .eent, habeantque ordine aliquam consequentiam hae qua ex infinito predicato sunt vel ex utrisque finilis docel. Ait enim has duas propositiones quz sunt, est omnis non homo justus, non est omnis non homo justus, nulli illarum idem signifieare qua aut ex utrisque finitis sunt aut ex predieato infinito, el disponantur quidem illae que aut ex utrisque finilis sunt aux ex predicatio infinito, et primum quidem ponatur simplex affirmatio universalis, sub hac ne- gatio universalis ex predicato inlinito superiori sim- pliei affirmatio consentiens. Conlra vero: ponatur universalis simplex negatio, et sub hae universalis ex infinito praedicato affirmatio, quas constat sibi- mel eonsenlire procedente affirmatione universali qua est ex infinito scilicel praedicato. Est omnis homo justus Nullus est homo justus S C E 5 O AU - E E xot 5 5 Ee Ek t & (c P 5 Qo? S E B 9 o [^] o Nullusesthomononjustus Estomnis homo non justus Cum izitur ita sint affirmationes posite et, nega- | tiones que simplex quidem subjeetum haben!, in- finitum vero vel simplex predieatum, nune Aristote- les dicit quoniam he propositiones que subjectum ha- bentinfinitum nulliillarum superiorum qu:sdisposui- mus idem significant : haec enim quae dicil, est omnis non homo justus, non consentit ei quz dicil,estomnis homo justus, uec rursus ei que dicit, est omnis homo non justus, nee his rursus qus sunt, nullus est homo justus, vel nullus est homo non jusles ; hae enim omnes hominem subjectum habent, ill vero non hominem. Quocirea nec hujus negatio, id est universalisaffirmationis ex infinito subjecto, partieu- laris seilicet negatio cum ulla earum que finitum habent subjectum, poterit consentire. Ea enim que dicit, non est omnis non homo justus, neque enm ea qua proponit, estomnis homo justus, neque cum ea quae dicit, esL omnis homo non justus, neque eum his qua enuntiant, nullus est homo jus!us, vel nullus est homo non justus. Sed non hoe dieit, quonium ex infinito subjeeto propositiones diverse sunt, his que sunt. vel ex finito pra'dicato vel ex inlinito, sub- jecto tamen finito. Possunt enim diverse quidem esse prediealiones, idem tamen aliquoties significare, ut ea qn» dicit, omnis est homo injustiis, eum diversa sii ea ab que dieit, nullus est homo justus; idem tamen aliquando significant, si affirmatio privatoria praecesserit. Dictum est enim quod af(irmationibus praiecedentibus negaliones sine dubio sequereolur; ergo non hoc dicit, qnoniam diverse sunt proposi- tiones ex iufinito nomine subjecto iis que sunt ex priediesto vel finito vel infinito, subjee'o tamen. fi- nito, sed quod omnino sibi non consentiant, vel nou 563 idem significent, id est tota sint virtute propositio- À nis dissimiles. A'que quidem haee dixit de his que finitüm subjeelum haberent, infinitum vero vel fini- tum predicatum ; venil autem nunc ad ipsarum consequentias qua ex infinito nomine subjecto con- stant, eL ex ulroque infinito ; el sicut. supra conse- quentiam earum que ex utrisque finitis erant, vel ex infinito pridieato docuil, ila quoque nunc econ- verso qua ex utrisque infinitis nominibus constant, vel ex infinito nomina subjecto qualem ad se habeant consequentiam, monstrat, dicens : Illa vero que esl, omnis non justus non homo, illi qua est, nullus justus non homo, idemsigoilicat ; has duas tantum propositiones monstrat, affirmativam seilicet uni- versalem ex utrisque infinitis quz dicit, omnis non justus non homo, ei consentire que est universalis negatio ex solo infinito subjecto, qua dicit, nullus justus non homo. In his autem subauditur particula est, ut sit tota propositio, omnis non justus non Est omnis non homo non justus. Nullus non homo justus est. Quidam non homo justus est. Non est omnis non homo non justus, Has igitur si quis diligenter inspexerit duas com- parationes, duabus convenienlissimam consequen- AN. MANL. SEV. BOETII 564. homo eet, rursus nullus justus non homo est ; nam sicut in his qua finitum habebant subjectum, infini- Lum vero vel finitum pradieatum, alfirmationem ex finito subjecto vel in(inito predieato, eam scilicel qua dicit, est omnis homo non justus, sequebatur simplex universalis negalio, quz ex utrisque finilis conslat, nullus homo justus est. [ta quoque in his permutalis tantum subjectis idem venil. Nam sicut illic negatio ex utrisque (initis universalis sequebatur alfirmationem ex finito subjecto et infinito praedicato, ila quoque affirmationem ex utrisque infinitis uni- versalem sequitur negalio ex infinito subjecto, ipsa quoque universalis,et has quidem duas poopositiones ascripsit, solam in his consequentiam ostendens. Cateras autem quia putabal intellectu esse faciles, persequi neglexit. Nos autem eas ne quid relictum videatur apponimus; esit enim consequenlia hoe modo : Est omnis uon homo justus. Nullus non homo non justus est. Quidam non homo non justus est. Non esi omnis non homo justus. liam eonsensumque monstrabunt. LIBER QUINTUS, Maximam operis hujus emensi partem, ea qua se- (; hane teamentiam natura peperit, voluntas exercuit —— quuntur licet magnis quaestionibus impedita, tamen — fortuna servavit, ita dixisse ul diclum est, an ita, i 2s audacius atque animosius exsequemur, nec defati- — Ad hanc teamentiam peperit natura, exercuit volun- — gari in singulis parlibus oportet, totius. dialeclicae prodere aggressos alque expedire doetrinant, ita- que rectam commentationis seriem conteximus. Transposita vero nomina et verba, idem significant, ut,estalbus homo;,est homo albus ; nam si hoc non. est, ejusdem mulla; erunt negaliones, sed ostensum est quod una unius esl ; ejus enim quz est,est albus homo, negalio est,mon est albus homo; ejus vero qua est, esL homo albus, si non eadem est ci quce est, est albus homo, erit negatio, vel ea qva est, non esi non homo albus, vel ea quae est, non ést homo albus. Sed altera quidem est negatio ejus qua est, est non homo albus, altera vero ejus qua est, estalbus homo. Quare erunt duz unius. Docet nune quoniam si nomina el verba transfe- runtur, et ad aliud prius, aliud vero posterius predi- cetur, unam sine dubio signilicantiam retinere. Sive enim quis dicat, est homo albus, sive est albus homo, sive homo albus est, sive albus homo est, sive quomo- dolibet aliter ordinem predicationis permutet,eadem sine dubio significalio permanebit, et hoe quidem for- lasse oratoribus vel poetis non eodem modo perspi- ciendum est quo dialeetieis. Etenim quantum ad compositionem oralionis spectat, maxime differt quo verba et nomina praedicationis sus ordine proferan- tur. Mültuin enim interest in eo quod ait Cicero, Ad tas, servaviL forluna. Sic enim minor est sententice magnitudo, minusque in ea lucet id quod si sie eom- -— ponatur eminet, ei sese vel nolentibus hominum . auribus animisque patefacit, Rursus cum dieit Vir- —— gilius : Pacique imponere morem, poluissel servare meirum, si ila dixissel, moremque imponere paei, - sed esset debilior sonus, nec in eo ietu versus làm — praeclare ui nune compositus dicereretur. Ergo non idem valet oratoribus vel poetis verborum nominum- que ordo multatus. Qui enim &d compositionem spe- - elant, mullum in ordine sermonum ornamenti repe- rient. Dialectieis vero, quibus nulla est ad orationis Ü leporem cura loquendi, quibusque sola veritas per- serulatur, nihil differt quolibet ordine verba et no-. mina permulentüar, eum lamen eamdem vin quam - prius in significalione retineant. Sed nec apud ipsos - modis omnibus permulato ordine diclionis eadem semper vis significalioque servatur. Hae enim par-. ticula quz negativa est, id est, non multum valet; multamque differentiam perficit variisadjecia-loeis. - 8i quis enim dieat, homoalbus non est, faciet inde- finilam negationem. Si quis vero dieat, homo non albus est, faciet indefinitam ex infininilo praedieato- affirmationem. Si quis autem preedicet, non homo - albus est, idem quoque constituit ex infinito subjeeto - indefinitam affirmationem. Rursus si quis dicat, om» T" 565 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA, 560 "nis homo non justus est, hee eonsentit ei quie dieit A Cum igitur ejus que dicit, est albus homo, negstio nullus homo justus est. Quod si idem non ad univer- salem determinationem ponatur, ut dicalur, non om- nis homo jusiusest, non jam universalis affirmatio infinite praedicationis consentiens universali simpliei nezalioni [it,sed potius particularis negatio simplex. Videsne igitur quam multas facial differentias nega- tiva particuladiverse rominum przdieationi conjun- eta ? Sed quanquam haze ila sint, potest tamen alio modo eadem, diversis in locis posita, eamdem vim significationemque servare. Si enim sil posila non particula eum universalitatresua, cum eadem ipsa sepius permutetur, idem sine dubio in significatione consistit, Si quis enim dieat, noa omnis homo albus est, parlicularis est simplex negatio. Si quis vero sie dieat, homo non omnis albus est, eadem signifi- catio est. Vel si hoc modo, homo albus non omnis est, nec hee a superiore significatione discedit, vel si quis amplius quoque permutet dicens, homo albus est non omnis, a priori significatione nil discrepat. Eodem modo vel si quomodolibet aliter permutetur, cum propria tamen universalitatis determinationedi- verso modo permutata, idem semper necesse est in signifieatione servelur. Eodem modo si. eadem non partieula cum alio nomine vel verbo juncta sepius transferatur, ut eum dicimus, homo justus non est, rürsus homo non est justus, rursus non. est. homo justus, eadem significa!io retinetur. Quocirca si sola partieula negaliva permulata sil, el non eodem sem- per ordine przedicetur, multas differentias faciet pro- positionum. Sin vero juneta eum alio nomine sepius (ut dictum est) transferatur,eadem in translationibus omnibus significatio permanebit. His igitur ita dispo- sitis videndum est qu: sit Aristotelis demonstratio, verba el nomina transposila eamdem semper vim signifieationemque subjicere. Ait enim, transposita vero verba et nomina idem significant, ut est albus homo, est homo albus. Hzc enim transposita nomi- nibusatque verbis eadem relinent significationem. -Inillaenim priusalbus est, posterius homo ; in hae aulem prior homo, poslerior albus : quod si hoc fal- sum est, e£ nonsint ez:dem, se! a se diverse supt, impossibile aliquid inconveniensq'e contingit, erunt enim duas negationes unius affirmalionis, quod esl impossibile.Ostensum enim est quoniam una unius est affirmationis negatio. Nunc igitur videamus si hee affirmationes quae dicunt est albus homo, et es! homo albus, non sunt. e&aem, sed diverse, que- madmodum unius affirmalionis due sunt nezatio- nes, et primo quidem disponantur hoe modo, est albus homo, est bomo albus ; hujus erzo propositio- nis qua dicit, est albus bomo, erit negalio, eascili- cet qua proponit, non est albus homo, alia namque quie esse possit rationabiliter non. potest inveniri. Disponantur igitur rursus eedem et superior affir- malio eum propria negatione. Est albus homo. Non es! albus homo. , Est homo albus. B sit ea que proponit, non est albus homo, si ea que dicit, est homo albus diversa erit ab ea propositione qua pronuntiat, est albus homo, alia eritejus nega lio ; si ergo aul ea qua dicit, non est non homo al- bus, aut ea qua dicit, non est homo albus. Rursus igitur disponantur duze quidem af(irmationes primae allernatim posite, et contrario confessa prioris ne- galio. Contra secundum vero utreque hec negatio- nes qua diximus ascribantur. Est albus homo. | Non est albus homo. Est homo albus. Non est homo albus. Non est non homo albus. His igitur ita diseretis ejus propositionis quee dicit, est homo albus, non potest esse illa negatio qua di- eit, non est non homo albus. Illius est enim negalio qua habet subjectum infinitum qua dieil, est non homo albus. Siniliter autem et si quamlibet. aliam quis posuerit negationem ejus sine dubio aiia repe- ritur affirmatio. Unde fit ut relinquatur ea ejusesse negatio qu: proponit, non est homo albus; est ergo negatio ejus qua: diciLest homo albus,ea que dicit, non est homo albus ; sed ejus affirmationis qui pro- ponit, est albus homo, negatio est et isla quae dicit, non est homo albüs. Quod probat ea res quod inter se verum falsumque dividunt, nam si verum est. esse album hominem, falsum est non esse hominem al- bum. Quod si in aliquibus verum invenitur, hoe se- eundum definitionem propositionis agnoscitur, non secundum negationis formam, ut magis sec;ndum quantitatem non sint sibi eppositze polius quam se- cundum qualitatem, quod illa res monstrat si quis sie dieat : est albus omnis homo ; si eontra hane. po- natur,nonest omnis homo albus, perspieuum est quoniam inter seet veritatem dividunt el falsitatem, unam enim veram esse necesse est, unam | falsam ; quare eliam si determinaliones auferantur, eadem oppositio redit, licet sit indefinita. Nam sieut in ea qua dicit, omnis homo justus est, non omnis homo justus est, sublatis omnis el non omnis homo jus'us est, eL homo justus non est, alfirmaiio et negatio opposite sunt ita quoque in h's sublato omnis el non omnis ea quz dicit,est albus homo,ei quc dicit, non esl homo albus, opposi!a esl. Additis enim de- terminationibus una semper vera est, allera falsa ; sed diximus quoniam affirmationis ejus quie dicit, est albus homo, nega!io est, non est albus homo. Duze igi'ur negaliones nonest albus homo,et non est albus homo unius affirmationis sunt, ejus scilicet qui enuntiat, est homo albus. quod eveni! si nega- tiones hee qua dieunt,non est homo albus,et nou est albus homoa se diverse sunt, quod. ex eo con inzil. quod prius positum est. eam qui dieit, est albus homo,diversam esseabeaque uicit, esí homo olbus. Quod si hoc impossibile est ut una. alfiria!'io duas habeat nevationes, et perspieuum es! eontra eam af. firinationem qus icit, est homoalhus, utrasque has negaliones qua dicunt,nonestalbushemo ei non est homo albus oppoui, hee a sediverse uon sunt sibi 567 AN. MANL. SEV. BORTII 568 que consentiunt, et tantum permulalione nominis A sed ex his etiam unum fit, ex albo autem et. homine e distant. Ceteris aulem omnibus ezdem sunl ; quod si he negationes eedem sunt, eedem quoque sunt affirmationes. Recleigitur dictum est quoniam trans- posita nomina el verba eamdem vim signilicationem- que servant, Sensus ergo totus ità se habet; hoc aulem modo ordo verborum. "Trausposita, inquit, nomina et verba idem significant, el est horum exem- plum, ut est homo albus, est albus homo. In his enim nomina transposita sunt. Nam si hoe non est, id est si non idem significant nomina et verbalransposila, quiddam impossibile el inconveniens conlingit. Ail enim, ejusdem mullo erunt negationes, id est ejus- dem affirmationis multe negaliones erunt. Sed hoc impossibile est, ostensum est enim quoniam negalio una unius est alüirmationis. Du: ergo negationi unl opponi affirmationi, si verba et nomina transposita non idem significant, sie demonstrat. Ejus enim qua esi, est albus homo, scilicet affirmationis negatio est, non est albus homo. Contra illam enim affirma- lionem, hec negalio juste opponitur, ejus vero que est, est homo albus, id est alterius affirmationis, si non eadem es! ci que est, est albus homo, id esl si diversa est a priori propositione qua diei!, est albus . homo, et non est ei eadem ac si diceret, siei non consentit, erit negatio vel ea qua est, non est albus homo, vel quecunque alia, quam si quis ponat esse nezalionem nna ratione refellitur, quam hie quoque posuit; refellitur autem hoe modo, ait euim : Sed altera quidem est negatio ejus qu: est, est non ho- mo albus, allera vero ejus qua est, est albus homo. Inter duas enim negationes quas posuilt,illam seilict, qua dieit, non est non homo albus, et eam quz pro- ponit,non est homo albus,illa qua dicil, non est non homo albus, negatio est aflirmationis infinitum. ha- bentis subjectum, qua dieit,est non homo albus ; alia vero, scilicet que proponit, non est homo albus, ejus est negatio qua& dicit, est albus homo, cum ea enim verum divinit atque falsum. Quare erunt due negaliones unius affirmationis, sed hoc impossibile est. Quoniam £gitur trassposito nomine et. verbo, ea- dem sit a[fi'matio et negatio maniJestvon est. Superiorem argumen!aiionem hae hujus sententia conclusione confirm»; fecitauiv.i hbunesyllogismum in secundo modo hypothetico, quem indemonstra- bilem vocat hoc modo: si primum est, seeundum est; sed seeundum non est, primum igitur non est ; ^id est, si transpositis verbis et nominibus non sunt eedem propositiones unius affirmationis, due sunt negaliones ; sed hoc impossibile est. Non igitur di- versae sunl propositiones, transpositis verbis et no- minibus. .DE CONJUNCTIS ET DIVISIS ENUNTIATIONIBUS. AL vero unum de pluribus, vel plura de uno. affir- mare vel negare, si non est unum ex pluribus, non. est affirmatio una negue negatio. Dico autem unum,non si unwm nomen positum sit,non sit autem unum ex illis, wt homo est fortasse et animal et mansuetum et. bipes, B ambulare non fit unum. Quare nec si unum aliquia de his affirmet aliquis, erit affirmalio una, sed vox quidem uxa, Affirmationes vero multa, nec si de uno ista, sed similiter plures. Multos talis loci hujus calizo confundit, ut digne exsequi et quod ab Aristotele dicebatur expedire non possent. Nos autem supra jam diximus magne fuisse cure apud peripatelica secta principes dijudicare, qui esset una aífirmalio vel negatio, quse plures. Neque enim vocis sonilu cognoseuntur, aut numero terminorum ;est enim ut una quidem res de una predicetur, eL non sit una enuntiatio. Potest etium fieri ut vel plures de una re predicenlur, vel una de pluribus, una lamen ex his omnibus enuntiatio (iat, quee res magnae apud eos canlelo fuit, ut ubi incidisset perspecta regula non lateret. Nam si quis dical, eanis animal esl, non una est enuntiatio, canis enim mulia significat. Si quis vero dicat, bomo ani- mal rationale mortale est, vel animal rationale mor- tale homo, singule enuntiationes sunt; ideireo quo- niam unum ex omnibus quiddain fieri potest, nam de animali, rationali atque mortali simul junetis, unus homo perficitur. Item alia sunt que plura pra- dicantur, de quibus unum aliquid effiei conslituique non possit, nequesi illa de altero predicentur, neque. si deillis aliud, una affirmatio vel negatio est, sed tot dicenda sunt affirmationes esse quot sinl ha res qu: vel de una. predicantur, vel de quibus una - dicitar,ut eum dicimus : Socrates calvus philosophus ambulat.-Ex ealvitie et philosophia et ambulatione, nibil nnum conjungitur, ut hee quasi alicujus spe- ciem forment. Quocirea sive hee de uno predicen- tur, siveunum de istis, non poterit una esse enun- tiatio, el communiter quidem totius propositi sensus - hujusmodi est, Nune autem ad ipsius Aristotelis verba veniamus. Dieit enim : At vero unum de plu- ribus vel plura de uno affirmare vel negare, si non est unum ex pluribus, non est una affirmatio neque . negatio. Si, inquit, plura de uno predices, ut. cum dicis : philosophus simus, ealvus Socrates est, vel rursus cum unum dé pluribus predicas, eum dicis : Socrales simus philosophus ealvus est, si ex his - plnribus quce vel przedicas vel subjicis, unum aliquid. non fit, quemadmodum fieri unum potest de his qua predicamus, substontia animata sensibilis, id quod est animal, non fiLunaaffirmatio nee una negatio. | Qnandoquidem plura vel praedicantur vel subjiciun- tur, ex quibus congregalis una species non existit, — Quod si unum deuno aliquis predieaverit, quorum . unum nomen plura significet, ex quibus unum ali- anid non fiat, rursus non est una affirmatio nee una - negatio. Si quis enim dieat, canis animalest, nomen canis significat el latrabilem, et cclestem,' et mari- num, ex quibus junctis nihil unum efficitur. Quare quoniam ex his pluribus unum aliquid effici non potest, ex illo quoque canis nomine non fit una affir-- malioe! nna negatio, quod. preedieatur aut subjiei- tor, eum significet mulla ex quibus unum fieri non - possit. Quod per hoc ostendit quod ait, dico autem 569 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 570 unum, noa siunum nomen sit positum, non sit À Neediffertaliquid vel requiescendo, velinterponendo autem unum ex illis. Potest enim feriut unuin no- men de uno praedicetur. Sed si unum ipsorum plura significal, ex quibus unum non fit, non est una ne- gatio vel afürmalio. Neque enim vox una perfici! enuntiationem, sed ejus quod significatur simplicitas, vel si plura sint in unum collecta, aliquid unum faciendi potentia. IHtujus autem rei subjecit exem- plum, quod plurimos fefellit dicens, ut homo est forlasse el animal et bipes mansuetuim. Sed ex his unum fit, ex albo autem et homine et ambulare non unum. Pulaverunt alii hunc ila dixisse, ut ostende ret, exempli gralia, se hane quasi diffinitionem de- disse, ne forle aliquis arbitretur hane quasi veram hominis diffinitionem posuisse,qua est animal bipes mansuetum. Idcirco enim, inquiunt, dixit fortasse, et animal, et bipes, el mansuelum, ne quis omnino putaret hujusmodi esse hominis diífinitionem Aristo- telem arbitrari. Alii vero hoc noa ita dictum aece- pere, sed polius in hane sententiam dictum Aristo- telis seripturamque interpretali sun!, ut homo est qui et animal, et bipes, et mansuelum, sed ex his unum fit, ut ita intelligeretur : Homo quidem equa- liter se habet ad id quod est homo, et ad. id quod est animal bipes mansuetum. Quocirea si idem est et equum dieere hominem, quod animal bipes,man- suelum, necesse est quolies de uno plura hae prae- dicantur, id est animal, bipes mansuetum de ho- mine, quoniam equaleest homini, quod unum est, unum quiddam predices, quamvis tres voces predi- care videaris. Sed omnes hi nihil omnino intelligunt, conjuneliones dicere, quai si quis dieat, homo ani- mal est, homo rationalis est, homo mortalis est, quae perspicue propositiones mult: sunt. Videns ergo hoc Aristoteles, ita dixit : Homo est fortasse et. animal, et bipes, el mansuetum, ad hoe, inquit, fortasse tanquam si ila dieeret, et de homine quidem, et bipede, eL mansueto fit unum ; sed est aliquoties forle uL plures propositiones sint, eum ea conjun- elio quaedam separat atque discernit. Erit enim for- lasse homo et aaimal, ut hee una sit propositio, et bipes ul altera, et mansuetum rursus, ut altera.Sed ex his omnibus unum aliqdid fit, quce eum continue prolata sunt,quoniamex his unum aliqnid efficitur, una est propositio ; non autem idem evenit in om- uibus, ex albo enim et homine et ambulare non unum fit. Si quis enim dicat : Soerates homo albus ambulat, non est una affirmatio, quoniam ex homi- de, et albedine, et ambulatione nulla omnino spe- cies fit. Quare conclusio est, quoniam nec si de his pluribus ex quibus unum non fit, unum aliquid predicetur, uL ex cane terreno latrabili, et ecelesti, et marino, quoniam unüm non fit, et de his unum aliquid predicetur, quod dicimus eanis, hujusmodi nomen quod plura significat, ex quibus unum non fit, si de allero predicetur vel subjiciatur alteri,non fit una affirmatio nee una negatio, sed erit quidem vox una, affirmationes vero plurime. Sive enim unum de pluribus predicetur, ex quibus non fit unum, vel plura hujusmodi de uno, vel si unum de uno predicetur, quod predieatum plura significet, sed est melior exposilio quam Porphyrius dedit. ex quibus unum non fit, sive illud predicatum al- Volens, inquit, Aristoteles demonstrare que una essel affirmatio, que non una,dixit primo : Quoniam pluro de uno predicare, vel plura uni subjicere non esL unam enunliationem facere, nisi ex illis pluribus unum aliquid fieret. Videns item quod adhue plures possent esse affirmaliones eliam in his pradicatis; qua cuim plura sint, unum tamen ex his fieri possit, hoc dixit, ut homo est forlasse et. animal, et bipes, ei mansuetum. Quod autem dico tale est :manifesium quidea: fit, quoniam si plura deuzo predicentur, ex quibus unum fieri non possil, vel plura subjiciautur uni, ex quibus unum non fit, non est una affirmatio nec una negatio. Nunc autem tractemus de his plu- ribus ex quibus unum aliquid fieri possit. Invenie- teri subjieiatur, omnino non fit una affirmatio nee una negalio. Est autem regula hujusmodi, una affir- matio est, si aut duo termini singulas res siznifi- cent, aut si plura ila de uno predicentur vel unt subjieiantur, ut ex his unum aliquid fieri possit,aut unum nomen quod vel praedicatur vel subjicitur, talia signifieet plura, qu&e omnia unam quodammo- do speciem valeant congregare. Si ergo dialect ica interrogatio responsionis est. peti- Lio, vel propositionis, vel alterius partis contradictio- nis, propositio vero unius contradictionis pars est,non erit una responsio ad. haec. Neque enim est. una inter- rogalio, nec si sil vera ; diclum est autem de his in To- picis. Simul aulem manifestum est quoniam nec. hoc. - mus enim eL in his ipso modo 'enuntiandi plures [) ipsumquidest,dialectica interrogatio est. Oporlet enim aliquoties enuntialiones, et non unam reperiri, quan- quem ex pluribus unum fieri aliquid possit. Si quis enim sic dicat, animal rationale mortale homo est, - Simul jungeus animal rationale, mortale, quoniam continue dietum est, et ex hisunum aliquid fit, una est affirmalio. Si vero sit aliquid intervalli, ul ita quis dicat, homo animal, el rursus rationale, et ali- quantulum requiescens dicat, mortale est, non est una affirmatio nec una negatio. Hac enim inlerca- pedo plurimas efficit enuntiationes; rursus si cum - conjunctione dicantur, homo animal et rationale et J mortale est, sic quoque multe sunt propositiones. esse datum uL ez interrogatione eligat utram velit con- tradictionis partem enuntiare. Sed oportet interrogan- tem delerminare, utrum hoc sit homo, an non hoc. Quisquis dialeelica utitur interrogatione, hie aut simplieiter interrogat, atque unam propositionem in interrogatione ponit, ut contra eam sit una respon- sio, aut utrasque interrogans dicit, ad quas non fit simplex responsio, sed una tola propositio respon- detur. Si quis enim dicat interrogans : Socrates animalest? Contra hane lalis est responsio, aut ita, aut non.Si quis vero hoc modo interroget; Socrales animal est, an non ? Contra hanc non est una. res- ponsio. Si enim respondetur ita, de qua annueris 571 AN. MANL. SEV. BOETII 512 ignoratur, de affirmatione an de negatione ;rursus si A est interrogatio dialectica, sed potius discipuliad ma- non responderis, nescitur quam negari volueris af- firmationem an nezalionem.Quare eontra hujusmodi interrogaliones lola propositio respondenda est, id esl allera pars contradictionis, aut tota affirmatio aut tota negatio, ut dieas, aut est animal Socrates, aul si hoe non videlur, respondeas, non est animal Soerales. In his igilur quce mulla sunt, ex quibus unum fieri nequit, si fiat una interrogatio et ipsa rc- prehensibilis est, e! contra eam una responsio. Quis- quis enim ea plura interrogal, ex quibus unum esse non possit, multas facit interrogationes, contra quas si simpliciter respondeatur, etiam si vera sit ipsa responsio, tamen jure reprehenditur. Contra enim multiplicem interrogationem multiplex debet esse responsio, Si quis enim dieat interrogans, Socrates philosophus est, et legit eLambulat? quia potest. fieri ut sit quidem philosophus et legat, non autem ambu- let, vel ambulet, sed non legat: potesl item fieri ut et legat el ambulet ; contra hujusmodi propositio- nem non erit una responsio. Nam qui ita interroga- vit : Socrates philosophus est, et legit el ambulat ? aut imperit aut captiose interrogavit. Contra quam interrogationem si contigerit Socralem philosophum esse et legere, et ambulare, si respondeat : ita est, hec quoque responsio reprehenditur. Contra plures enim interrogationes una responsio non debel adhi- beri etiamsi vere per unam illaur respondeatur, sicut in hae quoque, si et philosophus est, el legit et am- bulat. Quocirca si interroga!io dialeclica responsio- nis petitio est, per quam responsionem fiat propost- tio, ut cum quis dixerit interrogans, dies est ? alius respondeat, non, fiet inde negatio, dies non est, vel certe allera pars oppositionis cum ita inlerrogatur, dies est, ah dies non est, ut. corgrue respondéatur diem esse, aul diem non esse, id esl tola propositio ; hz quee ex his pluribus fiunt atque in!errogantur, cum unum ex his fieri non possit, non sunt simpli- ces interrogationes. Quocirea nec ad eas reddenda e«t simplex responsio, de his autem se in Topicis dixissecommemorat. Rursus quia dialectica interro- galio responsionis est pelitio (ut supra dielum est) vel propositionis vel alterius partis contradictionis, quod paulo post demonstrabitur, imperite illi inter- rogant qui ita dicunt, quid est animal ? vel quid est homo ? oportet enim quia dialectice interrogal,dare ex interrogalione optionem, an sibi respondens affir- inationem eligere velit, an negationem. Qui vero sic interrogat,utquid est aliqua res, veli. dicere respon- dentem, non est illa interrogatio dialectica. Interro- gant autem quidam hoe molo, pulasneanima irznis est ? eum respondens negaverit, addunt, nonne tib- videlur aliquid esse inter ignem alque aerem me- dium eorpus, ut, sitabima? Cum respondens hoe quoque abnuerit, illi persequuntur, an fortasse ma- gis ubi videtur aquam esse animam vel terram ? Cum ille neque terram, neque aquam animam esse consenserit, tunc defessi interrogationibus ila in- terrogant : Quz res est ergo anima ? heec aulem non B D gistrum aliquid discere cupientis. Qui enim aliquid addiscere cupit, interrogat eum qui docere potest quid sit id dequo ambigit. Dialecticus autem (ut di- ctum est) ita interrogare debet, ut. respondenti sit copia an affirmationem an negationem velit eligere. Oportet enim scire quoniam omnis interrogalio re- sponsionis est.petitio. Dialectica vero non cujusdam responsionis,sed ejus que in utraque parle habeat oppositonem ; ergo hoc ipsum quid est, non est dia- lectica interrogatio. Oportet enim ita interrogare, ut ex interrogatione respondens possil eligere alteram contradietionis partem. Debet enim determinare et diffinire is quis interrogat, an hoe sit qnod. dieitur an non, ut homo animal est an non ? ut ille ant affir- mationem respondeat aut nezalionem : quod autem dixit dialecticam interrogstionem petitionem esse responsionis vel propositionis, vel allerius partis contradictionis, hujusmodi est. Quisquis interrogat affirmationem, aut eamdem expetit, ut auditor sibi respondeat, aut contradictionem. ut si quis sic in- terroget, homo animal est ? si ille annuerit, pro- positionem reddidit, eam scilicet quam proposuit interrogans ; si vero interrogante aliquo, an homo animal sil, respondens dixerit, non est, coniradi- clionem respondisse videbitur. Ille enim affirmatio- nem interrogavit, ille negationem respondit, quod est contradictio, Rursus si negationem interroget, . et ille respondeat negationem, eamdem propositio- nem reddidit quam is qui interrogavit ante propo- suit. Sin vero interrogante aliquo negalionem, ille - affirmationem responderit,contradictio responsa est. Hoc est igitur quod ait, interrogationem respon- sionis esse petitionem, et cujus responsionis addi- dit, vel propositionis, siidem respondest, quod ille nierrogat, velalterius partis eoniradieliouis, si eum hic affirmationem interroget, ille responderit nega- tionem, vel si cum hie regationem in interrogatione posuerit, ille affirmationem in responsione reddide- rit. Interrogationis autem secundum — Peripatelieos duplex species est, aut eum dialeclica iuterrogalio est, aul eum non dialectica. Non dialeclicee autem interrogationis duc species sunt,una quidem quando sumentes aceidentes interrogamus, eui illud aceidat, ui cum videmus domum Ciceronis, si interrogemus quis illie maneat, vel quando subjectum quidem ip- sum et rem sumimus, quid autem illi accidat inter- rogamus, uL si ipsum Cieeronem quis videat, et in- terroget, quo diverta!, et hiec una species est eorum qui seeundum accidens, non dialeetice interroze- & mus. Altera vero quando proponentes nomen quid . sit querimus, aut genus, aut differentiam, aut. dilfi- nitionem.requirentes, ut si quis interroget quid sit animal, vel quando diffinitionem aut aliquid supe- rius dietorum sumimus, et querimus cujus illa sint, ut si qais querat, animal rationale, mortale, eujus sit diffinitio. TP Quoniam vero hzc quidem pradicantur composita, ul unum sit omne przdicamentum eorvm qua exira — 573 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 574 praedicantur, alia vero non, quz differentia, est, de A enim verum est dicere, quoniam etl animal el bipes, homineenim verum est dicere,et extra animal,et extra bipes, e£ haec ut unum. Et hominem, et album, el hac ul unum. Sed non si cilharzedus est, et bonus est el cilhargedus bonus. Si enim quoniam alterutrum dici- tur el utrumque dicetur, multa inconvenientia evunt. De homine enim verum est et hominem et album di- cere, quare et omne. Rursus si album, et omne. (Quare erit homo albus, et hoe in infinitum. Et rursus musi- cus albus ambulans, et hzc eadem frequenter. impli- cita, in infinitum. Amplius si Socrates, Socrales est eL homo, et Socrates Socrates homo. El si. homo et bipes, et homo homo bipes. Multa sunt que cum singulalim vere predicen- tur, si quis ea conjungat et praedicet, veram predi- cationem lenent. Sunt autem alia quae, si per se et disjunela priedicentur, vera sunt; sin vero con- juneta dicantur, veritatem in predieatione non re tenent; qua erzo sit horum differentia, oportet agnosci. Si quis. enim dieat, Socrates animal est, verum dixerit ; si quis rursus predicetl, quoniam Soerates bipes est, hoc quoque verum est ; qua si conjuneta dieantur,ut est, Socrates animal bipes est, a propria veritate non discrepat, alque hae quidem in genere et differentia, ea qui substantialis est So- erali. Quod si deaccidepte quoque dicatur, potestidem nihil ominusevenire. Si quis enim sic dicat, Socrates . homo est, verum est, et rursus .Socrales ealvus est, hoe quoque verüm est ; quod si jungat dicens,Socrates homo ealvus est, veram rursus ex conjunctis faciet predieationem. Atque in his quidem ea. quz sigilla- lim vere dieebantur, juncta veraciter poredicata sunt. Suntautem aliain quibus sigillatim quidem predicalta verasunt, juneta vero qualitatem veritatisamittunt, ut si quis dical, quoniam Socrates bonus est, verum est, rursus, Socrates cilhargedus est, sic quoque hoc verum est. Hxvc conjungere non necesse est, ut. sit verum, Soeratesbonus eitharcedusest. Potest enim bonus quidem esse homo, et cum sit citharcedus, non lamen esse bonus, sed in alia quidem rebonus, in alia tantum artisillius eognitor,non tamen inipsa perfec- tus. Hoeautem faciliustali liquebit exemplo. Si quis enim dieat, quoniam Tiberius Gracchus malusest, ve- rum est,rürsus Tiberius Gracehusorator est, hoc quo- que verum est ; si conjungens dieat : Tiberius Gracchus . malus orator est, falso dixeri, optimus enim orator fuil ; sed ne quis nos ita dicentes ignorare putet ora- toris essedefinitionem virum bonum dicendi peritum, hae dieta sunt ad exemplum potius quam ad verita- tem. Atque hxe quidem proposita ab Aristotele sunt, eujus in texiu verba sie constant. Quoniam vero, inquit, haec quidem predicantur eomposita,ul ex his unum predieamentum fiat, eorum que exlra vere predieata sunt, alia vero eum extra sigilla'im vere pradiearentur, juneta veram non faciunt predieatio- mem, Inquirendum est quae eorum sit differentia, exempla autém horum talia sunt. Eorum quidem quae . extra predieantur vere, nec si eonjuneta sunt natu- - ram veritatis amittunt, tale exemplum est, de homine B rursus quoniam animal bipes, verum est de eodem homine dieere, ut de Socrate, de eodem quoque Soerate et hominem extra et album si ita contingit, verum est dicere, et. de eodem prwedieare animal bipes, a veritate non discrepat, atque hie quidem qua extra sigillalim predicantur vere et juneta vera sunt. Quod si dealiquo praedicetur, quoniam ecitha- reedus est, et verum sit. Et rursus quoniam bonus est, el verum sil, non neeesse est dicere quoniam bonus eitharcedus est. Potest enim esse quidem solum eithareedus, bonus autem homo, hueusque quidem ista disposuit. Quoniam autem videbantur quidam arbitrari quod omnia quae sigillatim vere predica- rentur, eadem quoque composita recte dicerentur, contra hos dieitquoniam multaerunt inconvenientia, multaque impossibilia sunt, si quis dicat omne quod sigillatim praediealur veraciter, id junctum vere predieari. De homine enim verum esl dicere quo- niam homo est, nam de Socra!e qui homo est, vere dicilur quoniam homo est, rursus de eodem . vere dici polest quoniam albus est. Quare et si hee jun- gas, eL ut unum preedices, verum est dicere de aliquo homine quoniam homo albus est ; sed homo qui albus est, verum est dicere de eo quoniam albus est. Quare etiamsi haec jungas, erit. praedicatio, Soerates homo albus albus est, nam de Socrate verum erat dicere quoniam homo albus est ; sed de homine albo verum est dicere quoniam albus est, hee conjunela, Socrates homo albus albus est faeiunt' quod si de eodem homine albo rursus album predicare velis, verum est ; quocirca et si jungas, erit igitur prediea-- tio,homoalbusalbusalbus est, atquehocininfinitum. Rursus si quis de aliquo bomine dieal quoniam iile homo musieus est, si verum dieat adjiciatque quo- niam idem homo ambulans est, verum dicit,si jun- gat quoniam ille homo ambulans musicus est. Sed si verum est de aliquo homine predicare quod sit am- bulans musicus, de ambulante autem musieo verum est dicere quonian musicus est, erit ille homo am- bulans musicus musieus, sed de eodem verum est dicere quoniam ambulans est, verum erit igitur de eo rursus dicere quoniam homo ambulans ambulans musieus musieus est. Amplius quoque Soerates So- erales est, et rursus homo, erit igitur Socrates So- crates homo ; sed et bipes, erit igilur Socrates So- crates homo bipes; sed de Socrate verum est di- cere quoniam Socrates homo bipes est, sed cum dixi hominem, de eo jam et bipedem dixi, omnis enim homo bipes est; verum est ergo de eo dicere quo- niam bipes est, sed verum erat dicere quoniam S0- erates Soerates homo bipes est; vera igitur preedi- catio erit. Socrales Socrates bipes bipes homo est. Sed rursus hominem dixi, atque in eo aliud bipes nominavi, omni enim homo bipes esl. Socrates igitur homo bipes bipes bipes est, et hoe infinilum protraeto superflua loquaeitas invenitur ; non igitur fieri potest ut modis omaibus quidquid extra dici- tur, id junctum vere praedicetur. 575 AN. MANL. SEV. BOETII 576 Quoniam ergo si quis simpliciter ducat compleziones A accidens, quoties aut accidentia duo de substantia, fieri, plurima inconvenientéia contingit dicere, manifes tum est. Quemadmodum autem ponendum sit nunc dicimus. Ecrum iyitur quae praedicantur,et de quibus praedicantur quacunque secundum accidens dicuntur, vel de eodem, vel alterum de altero, hacc. mom. erunt unum, ut homo albus est et musicus, sed non est idem musicum et album ; accidentia enim sunt utraque ei- dem, nec si album musicum verum est dicere, tamen erit album musicum unum aliquid ,secundum accidens enim album musicum dicitur. Quare non erit album musicum unum aliquid, quocirca nec cilharaedus bonus simpliciter, seÀ animal bipes,non enim suntsecundum - accidens. Amplius nec quecunque insuntin alio. Quare '" neque album frequenter, neque homo, homo anima! est vel bipes ; sunt enim in homine anwmal. et. bipes. Quse superius comprehendit, ea nune apertissima ralione determinat dicens, de his solis extra preedi- calis veraciter non posse unam praedicationem fieri veram, si conjuneta sinl, quecunque aut accidentia sunt eidem, aul cum unum alii accidit, accidens aliud de illo accidenti praedieatur. Si quis enim de Soerale dieat quoniam Socrales citharcedus esi, rursus Socrates bonus est, si ulraque vere praedicet, duo aecidenlia de uno subjecto predicavil, id est de Socrate. Quocirca non potesl ex his fieri una pre- dieatio, ut dicatur, Socrates citharoedus bona est; rursus si de Socrale prrdicetur musicus, sit enim Socrates musicus; de musico autem si preedieetur albus, et boe fortasse sit verum, non tamen jam ne- cesse est musicum album esse. Si enim sil. musicus Socrates, si de eodem musico &lbus preedicelur, pra- dieatur quidem de Socrale subjecto musicus, de rnusico aulem quod est accidens praedicatur album, rursus aliud aecidens. Ergo non potest hic una fieri vera proposilio, ut dicatur : Socrates albus musicus est, neque enim semper musicus albus esse potest, sed hane naturam habent accidentia, ut veniant e recedant ; ergo sj ejus qui musicus albus es!, in sole stantis autem calor fuscaveril, non erit quidem albus eum sit musicus. Quocirca neque tune cum vere prae dicabatür, quoniam Socrates musicus albus est, neque tune fuit vera rectaque praedicatio, non enim habet naturam permanendi accidens ut sem- per vere predicetur. Ratio autem verborum sie con- stat. Quoniam igitur si quis, inquit, dicat omnino quomodolibet complexiones fieri, id est, ut quod sigillatim predicaveras, hoc complexum connexum- qxe proponas, plurima inconvenientia dicere con- tingit. Mulla enim eoneurrunt impossibilia, sieut supra ipse monstravit tune, quando ad nimiam ]lo- quacitatem perduxit eos, eadem frequenter nomina repetentes. Quemadmodum ponendum est nune di- cimus, id est, quemadmodum autem debant, que sirillatim vere dieuntur juncta praedicari, nune, in- quit, dicimus. Omnia, inquil, qua predicantur de aliquo, el rursus de quibus alia preedieantur duplici modo sunt, aut enim aceidentia sunt, aul. subslan- tialia, el alie quidem pradicaliones sunt seeundum B D aut accidens de accidenti alieujus substantia praedi- catur; alia vero non. secundum. accidens, quoties aliquid de aliquo substantialiter dicitur. Eorum igi- lur quecunque secundum accidens dicuntur, eorum vel si duo sunt accidentia et de eodem predicentur, vel si alterum accidens de altero aceidenti dicalur, ex his non potesl una fieri predicatio, neque erit unum si junetasint, ut homo ct albus est, eL musicus, album enim musicum, quoniam in unam. formam non concurrunt, non faciunt unam. propositionem. Non enim idem est album et musicum, ulraque enim eidem suni accidentia, non tamen idem sunt. Nec si album de musico predicemus;id est accidens de accidenti, et hoe verum sit, non lamen necesse est id quod musicum est esse album, neque enim est unum aliquid. Accidenler enim id quod musieum est album est ; quoniam enim idipsum cui musicum ae- cidit album est, ideireo musicum album dicitur. Non est autem idem musieum album. Quodeirea eadem ralione lenetur, ul non possil. idem esse cilharc- dus bonus, nec in unum corpus conjuneta, faeiant unum aliquid, quanquam sigillatim vere predicen- tur. Quod si quis aliquid substantialiter praedicet, duasque res sigill^tim dieat, possunt in unam pro- positionem redire, qu:e subs!antialiter vere sejunetae separatimque ponuntur ; homo enim, cum et animal sitet bipes, est animal bipes, et fit ex h/s una pra- dicaiio. Nam neque animal secundum accidens inest homini nec bipes, quod per hoc ostendit quod ait, sed animal bipes; non sunt enim secundum aeci- dens. Addit quoque illud, quoniam nee ea juncta recle ponuntur, quezunque vel latenter vel in pro- latione in aliquo tern.inorum continentur,qui ia pro- positione positi sunt. Idcirco enim de homine albo non debet diei albus, ul veniat praedicatio homo al- bus albus, quoniam jam in homine albo continetur album. Rursus de homine ideirzo non debet preedi- - cari bipes, quoniam licel non sit prolatum, tamen qui homo est bipes est. Sed de homine si quis bi- pes praedicet, de re duos habente pedes, neque hae differentia quod est bipes, predica bipes. Quocirca erit hic quoque homo bipes bipes, homo enim bipes contine! intra se, et qui dicit hominem cum sua dif- — ferentia dicil. Si quis ergoadbue praedicet bipes, de re duos habente pedes, bipedem predicavit. Erit ergo homo bipes bipes, sed iia preedicari non debet. Conlinetür enim in homine bipes, ad juod si rursus - bipes preedices, molestissimam facies repetitionem. Hoe enim est quod ait: Amplius nee quecunque in- sunt in alio, id est continentur, aut prolatione, ut in eo quod est homo albus, continetur in eo albus, quoniam prolatione jam dictum est, aut potestate. et vi, ut eo quod est homo continetur bipes, quan- quam dictum penitus non sit. ; Vérum aulem est dicere de aliquo et simpliciter,ut quemdam hominem hominem, aut quemdam album hominem, hominem album. Non autem semper, sed quando in adjecto aliquid quidem oppositorum inest. 571 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 578 Quod consequilur contradictio, non verum, sed fal- K vero non sit ista contradictio, polest, ut in eo quod sum est, ub hominem mortuum, hominem dicere, quando autem non inest, verum est. Hac questio superiori contraria est. Illic enim querebatur si qua sigillatim pradicarentur, an sem- per vere eadem conjuncta composilaque dicerentur ; hie autem converso.ordine id querit, an ea quae composita vere pre.icantur, sigillatim dieta vere dicantur. Pos! obitum enim Socralis possumus di- cere, hoe cadaver, homo mortuus est, e!. hominem mortuumque jungentes, unam inde veram predica- tionem facere. Solum autem hominem dicere cada- ver, illud non est verum. Rursus eumdem Socratem vivum verum est dieere quoniam animal bipes est, el sigillatim verum est dicere quoniam animal est. Quare queritur quz: sit hujus quoque differentia predicationis, ut eum conjuncta dieantur, et vere de subjectis predieantur, alias quidem et extra dici vere possint, alias vero preeter illam conjunctionem, simplicia si dicantur, falsa sunt. Hoc autem quasi dubitans dixit. Iia enim legendum est, quasi si du- bitans diceret sic : Verum est autem dicere dealiquo compositam conjunetum quod aliquid, ut de aliquo homine hominem, aut de aliquo albo album, ita ut extra horum aliquid simpliciter praedicetur, an certe non semper. Et dat regulam qua pernoseamus an quie composita dieuntur, eadem sigillatim diei pos- sint, an mínime. Quoties enim talia sunt que pre- dieantur eum alio, ut in se non habeant contradictio- nem, predicata possunt diei et separala veraciter. Quod si habeant in se contradictionem aliquam, que predieantur et composita dicunlur, separala vere predieari non possunt, ut ea que dicil eadaver, ho- minem moriuum vere dieit, solum autem dicere ho- minem vere non potest. Ideirco quoniam prius eum conjunctione pradicavit dicens, hominem mortuum, mortuusque adjacet! hominis praedieamento,cum ho- mine enim predieatum mortuum, contradictionem tenet contra hominem. Est enim homo animal, mor- iuus vero non animal ; ergo mortuus et homo con- tradiclionem quamdam inler se habent. Illud enim est animal, illud vero non animal. Quocirca quoniam inter se habent hec quamdam contrarietatem, se- paratus homo de mortuo homine, soius non dicitur. Eodem quoque modo est si quis.dicat manum esse marmoream slaluze, verum dicit ; solum autem ma- B num dicere eam que statue est, falsum est. Habet T) enim manus potestatem dandi accipiendique, sed illa marmorea non habet. Ergo est quedam con- . tradielio inter manum et manum marmoream, quod illa dare atque aceipere potest, illa non polest. Hac enim sibi opponuntur contradictionis modo. Ergo quolieseunque lale aliquid predicatur, ut homo de cadavere, eui tale aliquid conjunctum si atque adja- cet, quod facial contradielionem contra prediea- tum, ul hie adjacet mortous homini. Simulque pre- . dicatur de cadavere, ut facial contra ipsum hominem eontradietionem,eam quz in se contineat,non potest "separari vera predieatio, ut sigillatim dicatur. Si »* esl Soerales, animal bipes est, snimal et bipes nulla eontradietione opponuntur. Quoecirea potest de eo et animal sigillatim atque simpliciter et bipes diei, sensus quidem est hujusmodi. Ordo autem se sie habet, dubitans enim dixit, Verum est autem aliquid dicere de aliquo composite et connexe, et rursus simpliciter, ut quemdam hominem aut quemdam album hominem, an cerle non semper, sed tunc quando in adjecto, id est in eo quod adjectum eum aliquo predieatur, inest aliquid oppositorum talium quaecunque consequitur contradictio, id est, quam oppositiouern mox consequitur contradielio, ut op- positionem horrinis el mortui sequatur contradiolio, animal scilicet et non animal. 8i igitur sie sint, non est simpliciter verum predicari, sed f«lsum, ut ho- minem mortuum, quem copjuncie vere dieere pos- sis, eumdem hominem solu: non vere pradieabis. Quando enim hae oppositio in his quee predieantur non est, verum estquod conjunete predieaveris, el simpliciter predicare. Adjeetum esl autem. in quo venit aliquoties oppositio hujusmodi, ut in eo quod est homo mortuus, mortuus adjicitar homini. . Aliter enim vere homo-de eadavere non polest predieari. Vel etiam, quundo inest, semper mom verum est, quando vero non inest, non semper verum est, ut Homerus est aliquid, ul poeta, ergo etiam. est, an non. Secundum aecidens enim praedicatur .esse de Homero, quoniam est.pocta, sed mon secundum se pra dicatur de Homero, quoniam est. Quoniam supra dixerat, quando esset in adjecto contradietio, non esae verum simpliciter, predieare, quando vero non essel, verum esse quod conjuncte diceretur, simpliciter dicere, hoe ipsum quoniam videbatur in aliquibus non esse verum, eonsequenter emendat, Ait enim verum esse illud quod supra dietum est, quandoeunque in adjecto. essel aliqua contradictio, non esse verum simpliciter predicare, quod conjuncte diceretur, quando autem non inest contradictio, non semper verum esl. praedicare sim- plieiter, quod conjuncte vere diceretur, sed aliquo- lies quidem verum, aliquoties autem. falsum. Hujus rei tale exemplum est cum dico : llomerus poela est, est et poeta conjunete de Homero vere predicavi. Sin vero dixero : Homerus est, falsum ést, quanquam : nonsit aliqua contradiclio inter est el poetam, ne- que in adjecto est ulla talis oppositio quam conse-- quatur contradielio ; cur autem hoe eveniat, talis ratio esi.De Homero enim poetam quidem prineipali- ler predicamus, eum dicimus: Homerus poeta est. Estautem verbum de poela quidem praedicamus principaliter, de Homero autem secundo loco. Non enim idcirco predieamus esse, quia Homerus. est, sed quia poela est. Sublato igitur eo quod principa- liter praedicatur, id est poela, licet. nullam contra- dictionem habeat est, quod adjacet poele, contra poetam, non fit vera predicatio, dicendo: Homerus est. Secundum aecidens enim est predieatur, non principaliter.Sub]ala autem principali praedicatione. S 579 AN. MANL. SEV. BOETII 580 quod secundum accidens predieabatur, falsum con- À DE ENUNTIATIONIBUS MODORUM POSSIBILIS, COTINGEN- tinuo reperitur ; quod autem addidil : Quare in quibuscunque pradicalis contrarietas non inest, si diffinitiones pro noménibus dicantur, et. se- cundum se pradicalur, et non secundum accidens ,in lis aliquid et simpliciler verum erit dicere. Quod autem non est, quoniam opinabile est, non est verum dicere esse aliquid ; opinatzo ejus est, mon. quoniam est, sed quoniam mon. Ea qucsupra dixit una rationecolligitdicens : Quee- eunque eo modo predicantur,ut neque in nominibus neque in diffinitionibus propriis aliquam tenent con- irarietatem, haec et extra simpliciterque praedicata vera sunt,ut in eo quod est mortuusalque homo, hac quidem nominibus nulliuscontrarietaliscontradietio- nisve sunt. Sed si horum pro nominibus diffinitiones sumantur, mox eontrarietas oppositionis agnoscitur. Si quis enim hominis diffinitionem dederit, dicit esse animalrationale. Si quis mortui, dicet esse corpus . vita privatum atque inanimatum, atque ex hoc tota vis contradietionis apparet. Quocirca si sumantur diffinitiones pro nominibus, et in his aliqua eontra- rietatis inesse videbitur, vel si secundum accidens aliquid preedicetur, ut est de Homero, cum de poela principaliter priedicetur,non predicabuntur simpliei- ter vere queeunque composila predieabantur. Quod si neque contrarietas ulla si!, et per se predicentur el non peraecidens, quidquid composite vere dici- tur, hoc et simplieitler vere predicatur. Quoniam autem fuerunt quidam qui hoc ipsum quod non est, esse dicerent, totuin syllogismum his propositionibus conjungentes. Quod non est, opinabile est; quod aulem opinabile est, est ; igilur est quod non est. Hoe ergo dicit, si verum est predicare, inquil, de eo quod non es!, quoniam opinabile est, est quidem verbum de opinabili predicamus, de eo autem quod non est, seeundum accidens. Quoniam enim quod non es!, seeundum accidens. Quoniam enim quod non est opinabile est, idcirco seeundo loco de eo quod non est, verbum est predicamus. Quare non possumus simpliciter dieere esse quod non est. Ideirco enim opinabile est, quia non est. Scibile enim esset, si per se esset, non opinabile, sieut Homerus ideireo esse dicitur, quia poeta est, non quia per se est, Vel cerle ideirco dicitur Home- rus esse poeta, quia poesis ipsius exstal et perma- net, sieut aliquos in filiis sepe vivere dicimus. .Quocirea id quod non est, idcirco esse dicitur opi- nabile, quoniam ipsius est opinatio. Non autem quo- niam id quod non est, per se aliquid esse potest. His igitur anle perstriclis atque ordine terminatis ad propositionem modos rem in dialectiea ulilissi- nam de propositionibus traelatum disputationem- que convertit. Restat nune de propositionum modis oppositionumque disserere. Multis enim dubitatum est rationibus an idem modus esset propositionum. sine modo propositarum, qui illarum quoque. que propriis modis el qualitatibus terminantur, inchoat autem de his rebus dubitationem sic. TIS, IMPOSSIBILIS, ET NECESSARII. His vero determinalis, perspiciendum est quemadmo- dum esse habentaffirmationes et negationes ad se invi- cem,hz scilicel quae sunt de possibili esse et non. possi- bili, de contingenti et non contingenti, de impossibili et necessario, habet enim aliquas dubitationes. Omnis proposito aul sine ullo modo simpliciter pronuntiatur, ut S?crates ambulal, ut dies est, ve quidquid simplicitur et sineulla qualitate preedieatur. Sunt aulem alie quse cum propriis dicuntur modis, ut esL, Soerates velociter ambulat. Ambulationi enim Socratis modus est additus, eum dieimus eum velo- citer ambulare, quomodo enim ambulat,,signifieal ad 'quod de ambulatione ejus velociter praedicamus. p Similiter autem si quis dicat, Socrates bene doetus c3 est, quemadmodum sit doctus ostendit, nec solum doelus dixit, sed modum quoque doctrine Socratis adjunxil. Sed quoniam sunt modi alii per quos ali- quid fieri posse dicimus, aliquid non posse, aliquid necesse esse, aliquid contingere, qu:zritur in his quoque quemadmodum fieri contradielionis debea, oppositio ; in his enim propositionibus que simpliei- teret sine ullo modo praedicantur, facile. loeus coniradietionis agnoscitur. Hujus enim affirmationis qua est, Socrates ambulat, negatio si ad verbum ponatur, ut est, Socrates non ambulat, rectissime oppositione facta ambulare a Socrate disjunxit. Rursus hujus propositionis quz est, Socrates philo- sophus est, si quis ad est verbum negationem ponat, integram faciel negationem dicens : Socrates philo- sophus non est, neque enim fieri potest ut ad aliud in simplicibus aftirmationibus negatio ponatur, nisi ad id verbum quod totius vim continet propositionis. | Si quis enim in hae propositione qua est, homo albus est, non dicat fieri negationem eam quae est homo albus non est, sed potius homo non albus est, hoe modo falsum ostenditur propositum,per lapidem. Interrogetur enim de eo an lapis ille homo albus sit, ulsiille negaverit ponens negationem ejus qus est, homo albus est, eam quz dicil, homo non albus est, - dieatur ei; si nonest de hoc lapide vera affirmatio, qua dicit homo albus est, vera erit de eo. negatio, scilicet ea qua dicit, homo non albus est ; sed haee : quoqce falsa est. Omnino enim lapis homo non est, - atque ideo de eo non poterit pradieari quoniam ho- mno non albus est. Quod si neque affirmatio neque negalio de eo vera est, hoe autem impossibile est, ut eontradictoricz affirmationes et negationem deeodein predicate utraque false sint. Constat ejus affirma- tionis quz dicit, bomo albus est, non esse illam ne- . galionem quz dieit, homo non albus es!, sed polius eam per quam proponitur quoniam homo albus non esl. Nusquam igilur alibi ponenda est negatio in his : que simpliciter et sine modo aliquo ponentur, nisi ad verbum quod totan: continet propositionem, de his autem sufficientersupra jam diximus. In his au- tem in quibus modus aliquis apponitur, dubitatio est anad modum illum ponatur negaliva parlicula, an - 581 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. ; 582 locum suum servet ad verbum, sieut in his quoque À modum quidem auferunt, rem. vero de qua. modus propositionibus fiebat, quz simplices et sine ulla modo proponuntur. Nam si servet loeum suum nega- tiva particula, ut ponatur ad verbum, proprietas con- tradictionis exeidi!, el verum inter se falsumque non dividit. Modus enim quidam est faciendi aliquid, quoties dicimus aliquid possibile esse, vel necesse esse, vel quidquid hujusmodi est. Ergo si quis me dieat nune posse ambulare, idemque neget negatio- nem ponens ad verbum quod est ambulare, diealque me posse non ambulare, affirmatio et negatio contra- dictorie de eodem dieta, vere simul invenientur. Me namque et ambulare posse et non ambulare mani- festum est. Quod si in hoc modo possibilitatis non recte verbo partieula negativa conjungitur,etiam in hisquo- que quz nullam habenl differentiam, an ad modum, anad verbum nezatio ponatur, ceustodiendo est talis oppositio quae huic speciei propositionum conveniat, quacum modo proferuntur,ut in hae propositionequa dieit,Socrates velociter ambulat, sive quis ita neget, Socrates velociter non ambulat, ad verbum ponens negationem, sivesic, Soerates non velociter ambu- Jat,modo negativam particulam jungens,propesimile esse videbitur; dividit enimeum affirmatione verita- tem falsitatemque utroque modo aptata negatio. Sed quoniam sunt plures modi in quibus si ad verbum jungatur particula negativa,non est negatio superius enuntiate affirmationis. Ideireo servanda est in om- nibus seeundum modum propositionibus ista propor- lio, ut uno eodemque modo cunetarum fieri opposi- tiones dieantur,utin illis quidem negalio qui sim- pliees sunt, rem neget. In hisautem que cum modo .Sunt, modum neget, ut in eo quod est, Socrates ambulat, rem ipsam, id est ambulat, negel, ad mat- que propositio dicens, Soerates non ambulat. In his J aulem quc:eum modo sunt,rem quidem esse consen- liat, modnm neget, ut in ea propositione que dicit, Socrates velociter ambula, negatio dicat, Socrates "non velociter ambulat,ut sive ambulet, sive non am- bulet, nulla sitdifferentia. Modum aulem, id est ve- loeiter ambulandi,perimatex adverso conslitua ne- gatio, quanquam hoc in quibusdam non fit; simul enim eum modo ipsoel rem perimi necesse esl, ut ineo quod est, Soerates polest ambulare, Socraies non polest ambulare, et. mocum et rem modo ipsi eonjuneta particula negationis inlercepil ; sed hocin his fere evenit in quibus non fieri quidem aliquid di- citur, et actus ipsius non additur modus, sed potius faciendi in futuro modus, ut si quis dieat Socratem ambulare posse, non quod jam ambulet, sed quod eum scit ambulare possibile, hie si possibili negatio eonjungalur, etiam rem ipsam tulisse videbitur de quailla possibilitas predieabatur. Si quis autem dieat quoniam Soerales velociter ambulat, facere eum ali- quid dieit,modu;aque illi aetui jungit, ut quemadmo- - dum illnd facial, quod facere dicit, quilibet agnoscat, jn his res quidem permanet, modus autem subruitur, et supra dietum est. An eerte illud magis verius esl — dicendum, quod semper hujusmodi propositiones ille praedicatur, non perimant et in quibus ponitur res, ut in eo quod est Socrates velociter ambulat, et in quibus preedicatur actus ipseet presens, quia fiat atque agatur, manifestum est. modum quidem su- brui, rem vero qu» fieri dicitur permanere, ut eum dicimus, Socrates non velociter ambulat. Ambulare enim eum quidem non subraetum est, sed tantum heec negatio velocitatem ab ambulatione disjunxit. In his autem qua possibilitalem aliquid in faturo fa- ciendi per modum ponunt, nuliusomnino actus po- nitur, sed lantum modus; ad quem modum juneta negatio modum quidem perimit. Sed res illa de qua modus praedieabalur non permanet, idcirco quoniam nee tunc cuin pradieabatur eum modo aliquid fieri B agive propositum esl, ul si quis dicat Soeratem pos- sibile esse ambulare, positus quidem modus est, res vero aelu constituta non est. Non enim dietum est quoniam ambulat, sed quoniam eum possibile est ambulare. Haneergo possibilitatem tollit. negatio in propositione quee dicit, Soeratem non possibile est ambulare. Sedin eadem propositione res de qua di- cebatur modus illenon permanet ; hoe autem idcirco evenit, quia nec in.affirmatione quidem posita est res de qua predicatus est modus. Atqueideo non a nega- lione perempta est res, quippe quam negatio posi- tam invenit, sed tantum modum, qui etiam ab affir- matione conslitutus est. Magnaautem distantia esLan- ad modum negatio ponatur, an ad verbum. Nam si ad verbum ponatur, predicatum a subjecto disjun- C gitur, uL est, Soerates non ambulat. Nam ambulat, - quod est predicatum a subjecto quod est. Socrates, divisum est.Sin vero ad modum ponatur non, predi- catuma subjecto dividitar. Seda priedieatione- potius disjungitur modus, utin eo quod est, Socrates non velociter ambulat, non ambulationem a Soorate pro-- positio ista disjungit, sed velocitatem ab ambula- lione,id est modum a przedieato, et hoe in his faci- lius evidentiusque apparet,quecunque ila predican- tur,ut et fieri et non fieri posse dicantur. Oportet autem quid sit possibile, quid necessarium, quid in esse diffinire, eorumque significationes ostendere, quod nobis ad hujus loei subtilitatem proderit, quem iraclamus, el superiora quecunque de contingenti- bus dieta sunt, magis liquebunt, et Analylicorum mentem nobis apertissima luce vülgabit. Quatuor D modisuat quos Aristoteles in hoclibro de Interpre- tatione disponit. Aut enim aliquid esse dieitur, aut contingens esse, aut possibile esse aut necesse esse. Quorum contingens esse et possibile esse idem si- gnificat, nec quidquam discrepat dicere, posse eras esse circenses. Et rursus conlingere cras esse cir- censes, nisi hoc tanlum, quod possibile quidem po- test. privatione subduci, coniingens vero ninime. Contra enim id quod dicitar possibile esse, et neza- tio possibilitatis infertur aliquoties, ul est non possi- bile est esse, et privatio, ut est impossibile esse. Nam- que quod dicimus impossile esse, privatio possibili- talis est ; in eontingenli aulem quamquam idem signi- 583 AN. MANL. SEV. BORKTII 584 ficet, sola tantum opponitur negatio, nulla vero À et possibilitas, sed neque esse neque possibile esse privatio reperitur; ut in eo quod est contingens, si hoe perimere volumus, dicimus non conlingens, el hiec negatio est. Incontingens autem nullus dixerit quod est privatio. Cum ergo contingens esse el pos- sibile esse idem significent, multa in his diversitas est seeundum Porphyrium quas sunt necessaria et inesse lantum significantia,et contingentia vel possi- bilia. Quod enim esse aliquid dieitur, de presenti tempore judicatur. Si quis enim nunc alicui est, hoc esse praedicatur. Quod vero ita inest, ut semper sit el nunquam muietur, illud necesse esse dicitur, ut solis motus, luneque cum terra obsistit, defectus. Que aulem contingere dicuntur vel possihiliesse, illorum neque secundum praesens, nequesecundum aliquam : immulabilitatem speculamur eventum, sed !antum respieimus quantum contingenlis propositio pollice- iur. Quod enim posse esse vel contingere dicilur, nondüm quidem est, sed esse poteril; sive aulem evental, sive non evenial, quia tamen esse potest, contingensel possibilis dicitur proposilio: non enim ex eventu dijudicantur propositiones, sed potius ex significatione, hoc modo. Si quis enim dicat posse esse crascircenses, possibilis est contingensque af. firmatio. Quod si cras sint circenses, non tamen esl aliquid aetu propositionis contingentis vel possibilis permulatum, u! necesse fuisse videalur, quod illa possibiliter promillebat. Quod si rursus mon sint circenses,omnino nee sic aliquid permutaium est, ut necesse fuisse non esse cireeuses videatur. Non enim (ut dielum est) secundum eventum ista judicantur, sed seeundum propositionis potius ipsius promissum. Quod enim dieit,quisquis dixerit.cras posse esse cir- censes, hoc (ut opinor( sive sint, sive non sint, nulla lamen interelusum est necessilale,ne non sint, Quare quatuor modorum duo quidem idem sunt, id esl, contingens atque possibile,hi duo autem cum duob ug reliquis, atque ipsi reliquia se dissentiunt. Possibile enim et contingens distat ab ea propositione qua dicit aliquid esse; hzc enim seeundum possibilita- tein futuri tempus affirmationem proponit, illa vero secündu:u praesentis actum. Utreque vero,el ea qua esse,et ea qua possibile esse vel contingere significata necessaria propositione disjunce sunt;necesilas enim non modoinesse vulLaliquid,sed etiam immutabiliter inesse, ut illud quod esse dicitur nunquam esse non possit. Quocirea consequentis quoque ordinis evi- D denterapparent.Quodenim est necessarium,sine eo quod est esse, vel contingere esse, vel possibile esse non dicitur. Quidquid enim necessarium est, et est et esse potest; vel si esse non posset, non esset om- nino. Quod si non esset, nec necesse esse dicerelur. Quare omne necessarium et esse dicitur, ei possibile est, sed non :que omne quod esl necessarium est ; possunt enim quzdam esse, quae ut sint, non necesse eet us Socralem ambulare, vel ecztera qua de sepa- rabilibus sumuntur aecidenlibus, nec rursus quod contingit esse. vel esse possibile est, mox esse ne- cesse est. Quare necesse esse quidem sequuntur esse necessitas ulla consequitur. Rursus omne esse se- quitur posse esse; quod enim est et polest esse. Nam si esse non posset, sine ulla dubitatione non esset ; possibilem"autem esse non consequitur esse. Quod enim possibile est esse, polest et non esse, ut me possibile es! nune quidem procedere, sed hoc mihi pon est necesse. Non enim nunc procedo, quare gradalim omnisest consequentia, necesse el nam- queetessesequitur el possibilitas. Rursus esse ea- dem sequitur possibilitas, possibilitatrem autem nec esse sequilur, nee necessitas. Liquet ergo, quoniam duo modi sunt possibilium, unum quodjam sequitur necessitatem, alterum quod non sequitur ipsa neces- sitas, Nam eum dico, necesse est ut nunc sol movea- (ur, hoe etiam possibile'est eum dico, possibile est inune me sumere codicem, non necesse est. Recte gitur ab Aristotele paulo post dubitabitur an sit illud possibile quod necessitati conveniat. Sed eum ad. ea- dem loca venerimus, quid sibi ista possibilium simi- itudo velit, vel quemadmodum discerni possil,agno- scemus.Nune autem quoniam affirmativarum propo- eitionum eonsequentias explieuimus, negzalivarum rursus eonsequentias exploremus. Harum namque quatuor propositionum quz fiuntex esse, ex. nesesse esse, ex possibili esse, el contingere esse, quatuor negationes sunl, non esse, non neceese esse, non possibile esse, non contingens esse. Sed quemadmo. . dum af(irmaliones contingere esse el possibile esse es: dem erant seeundum signifieationum similitudi- nem,ita quoque negationes ezedem sunt ; neque enim. discrepat quidquam dicere non possible est quam si enuniiet non contingit. Consequentie autem se in - affirmativis habebant hoe modo, ut necessarias pro- — positiones sequerenturesse aliquid significantes al- que possibiles. Eas autem quae esse aliquid dicerent, exdem possibiles sequerentur, sed neque possibili- bus, esse aliquid significantes, nec necessarie con-- sentiebant. In negativis vero contra est : negationem - enim possibilitatis sequitur, et ejus quz est esse aliquid signilicantis negatio el necessari:. Negatio- nen vero necessarii neque ejus quod est. esse, neque ejus quod est possibile esse, nega!io sequitur.Dispo- nantur enim in ordinem omnes hoc modo: Possibile esse. Non possibile esse. Gontingens esse. Non contingens esse. Esse. Non esse. Necesse esse. Non necesse esse. Repetendum igitur breviter est affirmalivarum - consequentias, ut quemadmodum econverso sint in. negativis evidentius patefiat. Esse sequitur possibi- litaiis el contingentia. Possibilitatem vero et. eontin- gentiam essenonsequitur. Necesse vero essesequitur - el essel. possibilitas et contingentia, possibilitatem - autem el conlingentiam nec esse sequilur nec ne- - cessitas. In. negationibus vero e contrario est, non - posse esse et non contingere esse sequilur non esse quiquid enim non polest esse, non est; non esse aulem non posse esse non sequitur quod enim non - est, non omnino interclusum est ut esse non possit - 585 IN LIBRUM DE INTERPRETAÀTIONE EDITIO SECUNDA. 586 Nunc enim ego Trajani forum non video, sed non A esse,quod est necessitatis. Aliiergo ordines propo- est necesse ut non videam,f[ieri enim potest ut pro- pius aecedens, videam. Rursus non posse esse, et non contingens ease,nec non esse,sequitur necnon necesse esse. Quod enim non est, non videbit vere dici, quoniam illud esse non potest,sed potius quo- niam potest non esse vel esse;quod est non necesse esse.Quod enim non esse potest,non videbitur vere dici, quoniam illud non necesse est esse,sed potius, quoniam illud necesse est non esse, id est, nullam essentiam habere. Negationem autem necessitatis, id est non necesse esse, neque non esse sequitur, neque non possibile esse.Me enim dum ambulo non necesse est ambulare, neque enim ex necessitate quisquam ambulat,nec rursus quod non est necesse, id non potest fieri, quisquis enim ambulat non qui- dem ambulare illi necesse est, sed tantum potest. Atque ideo quod non est necesse esse, non omnino interclusum est ut esse non possit. Et de non con- tingenti eadem ratio est,diverso ergo modo quam in affirmationibus negativa conversio est. Illic enim necessitalem et essentia et possibilitas sequebatur; essentiam autem possibilitas,sed neque possibilita- tem essenlia vel necessitas, nec rursus necessitas essentiam sequebatur.Hic autem non esse,non pos- sibile esse, et necesse non esse consequitur. Sed neque non necesse esse, non esse sequitur, neque utrasque possibilitatis negatio, qud non posse esse aliquid proponit.An magis illud dicendumest,quod sicut se in affirmationibus habet, ita quoque in ne- gationibus, ut Theophrastus acutissime perspexit? ( Fuit enim consequentia in affirmativis,ut necessita- iem et esse consequeretur et possibilitas,possibili- tatem vero nec esse sequeretur nec necessitas.Idem quoque penitus perspicientibus in negationibus ap- parebit, veniens namque negatio in necessario, faciensque hujusmodi negationem que dicit,non ne- cesseestesse vim necessilatisinfringitet totam propo- sitionem ad possibile ducit,quodenim non necesse est esse, fracto rigore necessitatis ad possibilitatem perductum est,sed possibilitatern nec esse sequeba- tur nec necessitas Recte ergo fractam necessitatem et ad possibile perductam, cum negatio dicit non necesse esse, nec non esse,nec non contingere esse eonsequitur. Rursus qui dicit possibile esse, si ei disjunctio negationis addatur, tollit possibile,et ad necessitatis perpetuitatem negativa forma totam pro- positionem revocat, ut est non possibile,quod enim est possibile, non est adhuc,quando dicitur, sed in futuro,sic quidem negatioillius in necessitate versa de eo quod est mutare non poterit, quod enim non possibile est esse,fieri non potest utsit,quod autem fieri non potest ut sit, necesse est ut non sit. Ergo necessariam quamdam vim habet hec propositio in qua dicimus, non posse esse aliquid, sed ne- cessitatem sequebatur et essentia et possibilitas. Non necesse autem esse ad possibilitatem respicit. . Reete ergo non necesse esse,quod est eliam possi- bilitatis,sequitur propositionem qua dicitnon posse ParRoL. LXIV. b sitionum sunt, vis tamen eadem, ut necessitatem cuncta sequantur,possibilitatem vero necessitas non sequatur. Hie oritur quaestio subdiíficilis, nam si necessitatem sequitur possibilitas,non necesseautem possibilitati confineest,cur necesseesse non sequa- tur id quod dicimus non necssse esse?nam si possibi- litas sequitur necessitatem,non necesse autem esse sequitur possibilitatem. Sequi debel necessitatem, ergo id quod non necesse est predicamus.Quse hoc modo dissolvitur,non possibile esse,quanquam vim habeat necessitatis,differt tamen a necessitate,quod illaatfirmativam habet speciem,illud vero negativam sicetiam possibile esse-et non necesse esse differunt, eo tantum quod illud est affirmativum, illud vero negalivum, cum vis eadem significationis sit. Sed necessitatem aftirmatio possibilitatis et contingentis sequebatur,quanquamenim possibilitatem imitetur, eique consentiat id quod dicimus non necese esse, tamen negatio quadam est. Recte igituraffirmatio- nem qua est necesse esse,non sequilur negatio per quam aliquid non necesse esse proponimus.Ethanc quidem hvjus solutionem questionis Theophrastus virdoctissimus reperit.Nos autem his determinatis ad sequentia procedainus.Sunt enim,ut ipse Aristo- teles ait, in his multe dubitatione,sed totius textas plenissimum sensum primo ponamus;quiet si lon- gus est, tamen ne intercisa videatur esse sententia, non gravabor apponere. Nam si eorum qua complectuntur illa sibi invicem oppositae sunt contradéctiones, qudcunque secundum esse el non esse disponuntur ut ejus qua est, esse ho- minem megatio esL, non esse hominem non. esse non hominem. Et ejus quae est, esse. album hominem, ne- galio est ea qua est,nonesse album hominem,sed non, esse non album hominem. Si enim. de omnibus aut dictio est, aut negatio, lignum erit verum dicere, esse non album hominem. Quod si haec hoc modo, et qui- buscunque esse non. additur, idem faciet. id quod. pro e586 dicitur, ul ejus quae est, ambulat homo, negatio esl, non ea quz. est, ambulat. non homo, sed ea que est non ambulat homo, nihil. enim differt dicere h»- minem ambulare, vel hominem ambulantem esse. Hec Aristotele subtiliter discutiente,illud oportet agnoscere,quod multum differt ipsius possibilitatis vim naturamque diffinire,vel propriescientis qua- litate coneludere,et possibilem enuntiationem qualis esse debeat judicare. Namque possibilis cognitione illud solum perspicitur, an id quod dicitur, fieri possit nullo exirinsecus impediente causam, quod etiamsi accidat, nihil de statu prioris possibilitatis permutatur, verum ipsius possibilis eauntiationis dijudicatio plurimum differt, quod mox poterit ex ipsa de possibilibus enuntiationibus disputatione cognosci.Namsicutnon estidem hominisdiffinitionem respondere querentibus,et ipsam diffinitionem alio termino diffinitionis includere, ita non idem est de possibili enuntiatione et quid ipsum possibile est tra- ctare. Unde fit ut cum possibile atque contingens 19 587 idem in significationibus,sit diversum essein enun- tiationibus videatur.Supra namque docuimus possi- bilitatem etcontingentiam ejusdem significationis esse,ut quod contingeret fieri, idem esset possibile, et quod possibile esset, idem quoque contingeret. Sed possibilis enuntiatio non est eadem que con- tingens, neque enim,si quis possibilem affirmatio- nem proponat,eique opponat contingentem negatio- nem, rectam faciet contradictionem. Si quis enim dicat, quodlibet illud esse possibile,alius respondeat negans rem illam contingere,licet quantum in signi. ficatione est priorem possibilitatem abstulerit,non tamen dicenda est contradictio, in qua alii termini in negatione,alii in affirmationeenuntiati sunt. Pos- sibilis enim affirmatio de possibilitate negationem, non de contingentia habere debebit.Idem quoquein contingentibus.Neque enim si quis aliquid contin- gere dixit, opponenda illi est possibilitatis negatio, licetidem sit possibile quod contingens.Constat ergo diversissimam esse rationem modi perse dijudicandi et enuntiationis,que cum modo et qualitate predi- catur.Unde tit ut quanquam idem in significationi- bus possibilitas et contingentia sint,quasi diversa ab Aristotele in modorum ordine proponantur. Illud autem ignorandum non est, quod Stoicis universa- lius videatur esse possibile a. necessario. Dividunt enim enuntiationes hoc modo. Enuntiationum, in- quiunt, alie sunt possibiles,alie impossibiles. Pos- sibilium alie sunt necessarim,alie non necessarie. Rursus non necessarium aliae possibiles.Stulte at- que improvide idem,possibile et genus non necessa- rii et speciem constituentes.Novit autem Aristoteles id possibile quod non necessarium esse potest. Eo- dem nanmique modo non dicitur possibile esse,quod vel ex falsitatein verum transitaliquando,vel rursus ex veritate in falsitate, ut si quis dicat nunc, quo- niam dies est,verum dixerit,idem si hoc nocte pre- dicet,falsum est,ethzo veritas propositionisin falsum est permutata.Sic ergo quadam sunt possibilitates,ut eas esse et nonesse contingat,que non eodem modo dicuntur quemadmodum illae quaemutabilemnaturam non habent,ut he scilicet quas necessarias diximus, ut si quisdicatsolem moveri,velsolem possibileesse moveri,he nunquam ex veritatein falsitatem muta- buntur.Sed nunc de Aristoteliset Stoicorum dissen- sionetacendumeest.Illud tamen solum stud:osius per- quirendum est,quo loco sit ponenda negatio in his propositionibus,in quibus modusaliquis predicatur, aut qu dicenturesse possibiles enuntiationes, con- tingentes et necessarie, et quecunque cum modo sint propositiones.Ille veraciter esse secundum mo- dum sicut alie secundum esse dicentur,in quarum significationibus reidequa predicantur subsistendi qualitas invenitur,ut cum dico.Socrates bene loqui- tur,modus quidam est bene loquendi Socratis.Ergo sicut in his propositionibus, quecunque cujuslibet illius rei subsistentiam promittunt,ad ipsam subsi- stentiam negatio ponitur,ut cum dicimus,Socrates est,ad esse aptatur negatio,cum negamus, Socrates AN. MANL. SEV. BOETII À. B D 588 non est.Ita quoque in hisque modum subsistentid dicunt, ad eum modum ponenda est negalio, qui ad illam subsistentiam videtur adjectus,ut cum di- cimus, Socrates bene loquitur,modus ipsius rei est id quod predieamus bene. Àd huno ergo modum et qualitatem ponenda est negatio. Plures autem pro- positiones vel contingentes eas esse dicimus;in qui- bus ipse modus monstratur, et non potius esse de modo dicitur, sed modus de eo quod est esse.Cum enim dicimus, possibile est esse quidem, quiddam dicimus, quemadmodum autem sit additum est, id est possibile,ut non necessarium neque alio aliquo modo,nisi tantum secundum potestatem dicatur, fit ergo esse subjectum, predicatum vero modus, vel contingens, vel possibile, vel necessarium, vel quili- bet alius.Atque heequidem propositiones secundum modum dieuntur,in quibus de substantia nihil am- bigitur. De modo autem et sola qualitate tractatur. Sin vero subjiciatur modus quidem,predicetur vero esse,tunc de substantia rei quaritur non de modo, ut si quis dicat, possibile est, ut ipsum possibile in rebus esse pronuntiet, huic propositioni nullus modus adjectus est. Cum enim dicimus, possibile est modum habere,hoc ita per se non dicimus,sed particulam propositionis ablatam, ita eam perspici- mus quasi si cum propositione esset conjuncta,quam si cum propria propositione junximus, quali modo predicetur apparet. Cum enim dicimus, possibile est,ut modum significet, particula propositi onis est; quam si suo corpori aggregemus facientes aliquam propositionem, quid modusille profiteatur,agnosci- mus, age enim id quod dicimus possibile est, con- jungamus aliis predicamentis,atque inde una enun- tiatio conficiatur, dicamusque Socratem ambulare possibile est. Videsne modum in propositione possi- bile, ut etiam sive Socrates ambulet, sive non am- bulet, posse eum tamen ambulare ex ipso propo- sitionis modo quilibet agnoscat ? Ita igitur de toto auferentes partem, possibilem enuntiationem quasi tota sit propositio speculamur,ulin his dictionibus fieri solet, qu: pluralitatem determinant, ut si du- bitamus contra omnis, an nullus ponatur, an non omnis, ita eas speculamur,quasi integras proposi- tiones, quas determinationes propositionum esse manifestum est. Concludenti ergo dicendum estin his que modum predicant,orunes alie res subjecto sunt vel esse, vel ambulare, vel legere, vel dicere, vel quidquid aliud cum aliquo modo fieri dicentur, in his autem ubi modus ipse suljicitur, esse vero predicatur, ut sit integra propositio, non est cum modo propositio.Sed ibi tantum de substantia modi proponitur, ut si quis dicat possibile est, quiddam. in rebus dicit esse possibile, et rursus contingens est, quiddam in rebus dicit esse quod contingat, ct rubsus necesse est esse, quiddam dicit in rebus quod sit necesse,hic non de modo,sed de solo esse tractatur,quare quoties esse quidem subjicitur,mo- dus autem predicatur, ut cum dicimus, Socratem ambulare possibileest,ad modum jungenda negatio 589 IN LIBRUM DE INTERPRRTATIONE EDITIO SECUNDA. 590 est.Quoties vero modus subjicitur, esse autem pre- A non contingereesse.Idem quoque in necessariis im- dicatur, ad esse ponenda negatio est, ut cum dici- mus possibile est, quia ita dicimus tanquam si di- - ceremus possibilitas est,etcum dicimus contingens est,ista dicimus tanquamsi diceremus contingentia est,ad esse ponendo negatio est,dicendumque est, possibile non est,quod idem valet tanquam si dice- retur,possibilitas non est. Eodem quoque modo et de contingentia.Non autem perfecte speculantibus idem semper videri debet subjectum, quod primo loeo réperiri dicitur. Id enim praedicatur semper, quod secundo loco predicatur.In quibusdam enim verum est. In aliis vero ex significatione potius propositionum colligimus, qui terminus subjectus sit,qui vero predicatus. Nam cum dico, homo animal est, prius mihi necesse est hominem di- cere, post predicare animal, atque ideo subje- ctum dicitur homo, animal vero praedicatur. In his autem in quibus modus additur, sicut est cum dicimus, Socrates bene loquitur, idem valet tanquam si dicamus, Socrates bene loquens est, et hoc quidem bene prius dictum est, postea vero lo- quens est,et videtur essequidem subjectum id quod dictum estbene.Predicatum autem id quod dietum est,loquens est. Sed hoc falsum est, et hino facilli- me potest inveniri, quod loquentem quidem eum esse nullus ignorat, quisquis audit Socratem bene loquentem esse,vim autem totius propositionis mo- dus continet.In id enim intendendus est animus non si loquatur,hoc enim indubitatum est.Nam qui eum - bene dieit loqui, loqui quoque consentit. Quare ad modum intendendus est animusad id quod dictum est bene. Socrates enim bene loquitur, quod dixit, loqui quidem non sufficit dicere, nisi etiam dicat bene. Continet ergo totam propositionem modus, sed rarsus totam propositionem continet predica- tio,modus igitur in his propositionibus potius pra- dicatur.Coneludendum igitur universaliter est,om- nem modorum contradictionem non secundum esse verbum fieri,nec secundum id rursus verbum quod in se esse contineat, sed potius secundum modum. Continere antem in se verbaid quod est esse dicun- tur,ut eum dicimus loquitur,tantumdem enim valet tanquam si dicamus,loquens est.Quare quecunque propositiones quemlibet illum in se retineant mo- dum.Dubitandum non est quin non ad id quod po- . nit esse,negatio juste applicetur.Sed potius ad eum modum quo aliquid esse fierive pronuntiet. Omnis namque cum modo affirmatiotalis est,utnon inten- dere debeat animum auditorad id quod essedicitur. Sed ad id potius quomodoillud?esse dicatur,utcum diceimus,Socrates bene loquitur,non perspiciendum est an loquatur, sed potius illuc anima dirigenda intentio est quemadmodum loquatur.Hoe enim vi- - detur continere totam propositionem. Ergo contra possibile esse,hon est ea negatio qux dicit,possibile non esse,sed nori possibileesse,eodem modo et con- . Áraeamqua dicitcontingereessenon ea qua enuntiat -€ontingere non esse sed potiusea negatioestquse dicit B D possibilibusque modiscaterisque que nuno Aristo- teles pro solita brevitate transgressus est,faciendum videtur. Sed quoniam commentationis virtus est, non solum universaliter vim sensus exprimere,ve- rum etiam textus ipsius sermonibus ordinique con- nectere ea qu: superius confusa dicta sunt, nunc persermonum ipsorum ab Aristotele dictorum ordi- nem dividamus. His vero determinatis perspicien- dum est, quemadmodum se habent negationes et affirmationes ad invicem, has seilicet que sunt de possibili esse et non possibili esse, contingere et non contingere,de impossibili et necessario. Habent enim aliquas dubitationes. Perspieiendum, inquit, est deaffirmationibus negationibusque,qua ratione videantur opponi. In his propositionibus quas qui- dam modus continet,utin hisque sunt possibiles, vel contingentes, vel necessarie, vel impossibiles, vel vere, vel false, vel bene, vel male, vel quid- quid aliqua qualitate predicatur. Habent enim, in- quit;aliquas dubitationes,et quas dubitationes ha- beant continuoeas subjieit.Namsi eorum que com- plectuntur illa sibi invicem opposite sunt contra- dictiones, quecunque secundum esse vel non esse disponuntur.Sensustotus hujusmodi est,inomnibus complexionibus propositionum illa in his oppositio valet,quecunque secundum esse vel non esse fit, ut eum dicimus,homoest,hujus negatio est,homo non est.Sed non ea quz dicit, non homo est, et rursus ejus qua proponit, est albus homo, illa negatio est qu:e dicit,non est albus homo, non ea qua propo- nit,est albus homo,hoc ipsum autem quoniam ejus qua dicit, est homo albus, negatio est, qu:e dicit, nor est albus homo, non ea que proponit, est non albus homo,sic demonstrat.Si enim de omnibusaut | dictio est, aut negatio, lignum erit verum dicere esse non album hominem.Breviter dictum est, sed ita posse videtur exponi, propositum, inquit, sit lignum, de quo dus enuntiationes dicantur, illud tamen nobis manifestum sit de omnibus,sitaffirma- io vera est, falsam esse negationem, eam scilicet qua contradictorie opponitur,et si vero nezatio est, falsa affirmatio esse pronuntietur.Igitur de proposi- to ligno, quoniam lignum, hoc est, albus homo, hoc falsum est. 8i igitur hec affirmatio falsa est, vera debet esse ejus negatio. Si ergo ea est negatio affir- mationis que dicit, est albus homo, quz negat di- cens, est non albus homo, hec negatio vere predi- catur de ligno dicente quolibet quod lignum, hoc est, ron albus homo. Sed hoc fieri non potest. Per- spicueenim falsum est lignum non album hominem esse. Quod enim omnino non est homo, nec non albus homo esse potest, fals: ergo sunt utreque, et affirmatio que dicit deligno, quoniam lignum est albus homo, et negatio de eo qua dicit quoniam est non albus homo. Quod si sunt fale: utreque, hec negatio illius affirmationis non est. Querenda est ergo alia quie cum ea dividat verum atque falsum. "Qua in re nulla alia reperitur contra eam que dicit, 901 AN. MANL. SEV. BOETII 592. estalbus homo, prater eam quee dicit, non est albus A vidi,et quod potest ambulare,idem potest non am- homo,namsi ea dicitur esse affirinationishujus quie dicit, est albus homo, negatio qu; enunliat est non albus homo, erit ut de ligno de quoaffirmatio dicta falsa est, vera sit enuntiata negatio, eritque de ligno verum dicere, quoniam lignum hoc est non albus homo, sed hoe impossibile est. Constat ergo eam propositionem quee dicit,est non albus homo, illius affirmationis nonesse negationem quz proponit, est albus homo. Sed eam quz dicit, non est albus ho- mo, negationem esse ejusdem affirmationis que di- cit, est albus homo. Videsne ergo ut prope in omni- bus affirmationes et negationes secundum esse vel non esse fiant? Illa enim album quidem esse dicit, illa negat album non esse dicens, rursus illa dieit: hominem esse, illa vero negat dicens, hominem non esse, et in o-eteris eodem modo est Quod si hoc modo et in ezteris eodem modo est. Quod si hoc faciet quod pro essedicitur, ut ejus qua est, ambu- lat homo, non ea que est, ambulat non homo, ne- galio est. Sed ea que est, non ambulat homo. Nihil enim dilfert dicere hominem ambulare, vel hominem ambulantem esse.Neo hoc solum,inquit,in his eve- nire potest propositionibus, que secundum esse vel non esse disponuntur,sed etiam in his quecunque verbis talibus continentur, ut verba illa vim ejus, quod est esse concludant,ut est homo ambulat, in se continet esse.Idem enim est, am;bulat quod am- "bulans est.Ad hec ergo verba que in propositioni- bus essecontinent aptanda negatio est Si enim om- nis contradictio secundum esse vel non esse fit,hac autem verba esse propria significatione concludunt, quoniam que verba hac ita ponunturtanquam si hoc ipsum esse poneretur. Manifestum est ad ea verba que esse continent negationem poni oporlere ad earum similitudinem propositionum,que secundum esse vel non esse supra dictaratione sibimet oppo- nuntur.His ergo ante predictis, quid inconveniens ex his possit esse prosequitur. Quare si hoc modo in omnibus,et ejus qua est, possibile est esse, negatio est, possibile est mon esse, sed non ea qux esl, non possibile est esse. Videtur autem idem posse el esse et mon esse. Omne enim quod est possibile dividi,vel ambulare, et non ambulare, et non dividi, possibile est. bulare. Quae autem sit hujusmodi possibilitas per- quam cum dicitur aliquid fieri posse, illud tamen relinquatur posse non fleri, consequenter explanat dicens: Ratio aulem est, quoniam omne quod. sic possibile est, non semper in. actu est. Quare inerit ipsi eliam negalio, polest igitur et non ambulare, quod est am- bulabile,et non videri quod est visibile. At vero impos - sibile est de eodem oppositas esse veras dictiones. Non igitur ejus quae est,possibile est esse,negalio est, pos- sabile est mon esse.Contingit enim ex his aut idem ip- sum affirmare et negare simul de eodem, uul non se- cundum esse et non esse, qua opponuntur, fieri affir- maliones et negationes. Si ergo. illud impossibile est, hoc erit magis eligendum. Est igitur negatio ejus qua est possibile esse,ea quae est,non possibile esse, et mon eaqua est, possibile non esse. Eadem. quoque ratio esL in eo quod est,contingens esse,etenim negalio ejus est,non contingens esse.Et in aliis quoque simili mo- do, ut in necessario et impossibili. Causa est igitur, inquit, cur id quod posse esse dicitur,idem possit non esse.Quod omne quod pos- sibile dieimus,ita pronuntiamus, ut non semper in actu sit;id est non sit necessarium. Omne namque quod semper in actu est, necessarium est, ut sol semper movetur.Itaque illi semper agitur motus.Si quis autem medicat ambulare posse,quoniam mihi ambulationis motus non semperagitur,et inest mibi aliquoties non ambulare,inest quoque illud ut vere de me dicatur posse me non ambulare, eum vere pronuntiatur posse ambulare.Ergo quacunque non semper in actu sunt,et posse esse el possenon esse recipiunt. Potest ergo quod est ambulobile, id est quod ambulare potest, non ambulare, et quod est visibile non videri.Quocirca docet non esse negatio- nem ejus qua dicit, posse esse eam que proponit posse non esse.Idcirco quoniam utreque sunt vera, ul in iis que(utipse ait)non semper actu sunt.Con- tingitenimunum ex utrisque que Aristoteles dicit, autidem ipsum dicere et negare simul deeodem,aut non secundum esse et non esse, qu: opponuntur, fieri affirmationes et negationes,id est ut aut idem sint affirmatio et negatio sibique consentiant,si se- cundum esse et non essein omnibus contradietio fit, ut esL in eo quod est posse esse et posse non esse. Superius demonstratum est quemadmodumin iis D Idem enim utraeque sunt sibique consentiunt,et si qu: complectunturenuntiationibus secundum esse potius, el non esse fierent oppositiones, nunz hoc dicit:Si hoc,inquit, in omnibus propositionibus fa- ciendum est, ut earum contradictiones secundum ease et non esse ponantur,in iis qua aliquid possi- bile esse pronuntiant,non ea ponenda negatioest,ut dicat non possibile esse.Sed potius secundum non esse constituenda esl,ut dicatur possibile non esse, negationem ejus esse quz dicit possibile esse. Sed si hoc,inquit, dicimus, affirmatio et negatio contrá- dietorie verum inter se falsumque non dividunt. Omne enim quod potest esse,idem etiam potest non esse. Quod enim potest dividi, idem potest non di- quis diciteam esse contradictionem ,dicetconsentire sibicontradietionem,quod impossibile est. Aut certe non inomnibus affirmationibus et negationibus se- cundum esse el non essc ea qua cpponuntur, fieri affirmationes et negationes,id est non in omnibus affirmationibusetnegalionibus secundum oppositio- nem esse vel nonesse,vel eorum verborum quae esse conlinent, fieri contradictionem. Si ergo, inquit, illud impossibilius est, hoc erit magis eligendum. Duo supra posuerat qua ex supradictis vationibus evenirent, at unum et idem dicere et negare simul de eodem,id est ut et dictio et negatioidem essent, simul de eodem predicate sibique consentirent,aut, 593 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 504 non secundum esse vel non esse contradictionem A impossibile esse, non ea qua est àmpossibile non esse, fieri.Sed videntur utraque quasi quodammodo in- convenientia esse,quippe cum illud unum etiam im- possibile sit, ut affirmatio negalioque consentiant, illud alterum non secundum esse vel non esse fieri oppositiones,inconsentiens sit aliis propositionibus, in quibus hoc modo fieri contradictionem manife- stum est. Nunc ergo hoc dicit, quoniam utrumque, inquit,inconveniensest,unam ex his eriteligendum, id est quod minus est impossibile, hoc sumendum est.Minus autem est impossibile, ut secunium esse et non esse non fiant oppositiones. Hoc enim nihil prohibet.Illud autem impossibilius est,utaffirmatio negatioque sibi consentiant, hoc igitur eriteligen- dum potius, id est has que cum modo sunt proposi- tiones non eas habere oppositiones, que secundum esse vel non esse fiunt, sed potius eas que ad mo- dum ponuntur. Non autem dixit ita impossibilius est,tanquam si alterum impossibile sit.Sed ad hoc potius retulit quod utraque quasi inconvenientia vi- dentur, quorum unum etiam impossibile esse non dubium est, hinc quoque disposuit ordinem secun- dum modum aliquem pronuntiatarum propositionum qua non secundum esse negationes ponunt, dicit enim : Est ergo negatio ejus que est possibileesse, ea quas est, non possibile esse, negationem scilicet addens non ad esse verbum, sed ad modum quod est possibile, eamdem quoque rationem dicit esse et in contingentibus.Ejus enim quie est contingere esse, negatio est non contingere esse.Docet etiam de necessario et itnpossibili idem sibi videri. Quz aufem natura sit hujus oppositionis,licet breviter, veracissime tamen expressa est, de qua nos supe- rius diutiuslocuti sumus; quod si quis perspicacius intendit illius intelligentiam loci, cum hac gradatim proficiscente expositione communicet. Fiunt enim quemadmodum in illis esse et non. esse apposiliones, subjecta vero res, hoc quidem album, allud vero homo. Sic hoc loco,esse quidem et non esse subjectum fit, contingere vero el posse, apposiliones, determinantes quemadmodum Zn illis esse et non esse, veritatem et falsitatem,sic hic 4n eo quod, 2st esse pos- sibile,et esse non possibile. Ejus vero qua est, possi- bile est non esse, negatio est non ea qua est,non pos- sibile esse, sed ea qua est, non possibile non. esse. Et ejus qua est possibile est esse,non ea qua est,possibile esL mon esse,sed. ea qua est non possibileest esse. Quare el sequi sese invicem videbuntur hae, possibile est esse, possibile est non esse. Idem enim possibile est esse, et non esse. Non enim contradicliones sunt sibi invicem hujusmodi, possibile esse, et. possibile mom esse, sed possibile est esse, et mon possibile est esse, nunquam. simul in eodem vera sunt. Opponuntur enim. At vero nec possibile est non esse, etmon possibile est mon esse, - nunquam simul verz sunt.Similiter autem el ejus qus esL necessarium esse, negalio non. est ea qua 6st, n€- cessarium nom-^esse sed ea qua est, mon mecessarium esse. Ejus vero quae esL. necessarium est. non 6556, ea quz est, non necessarium non esse. EL ejus qua est B sed non impossibile esse,ejus vero quc est impossibile non esse,ea qua est nom impossibile est non esse. Appositiones vocat preedicationes,dicit ergo inhis propositionibus que preter aliquem modum dicun- tur, predicantur quidem semper esse et non esse, vel ea verba qua esse continent, subjieiuntur vero res de quibus illa predicantur, ut album,cum dici- mus album est, vel homocum dicimus homo est.At- que ideo quoniam in his predicatio totam continet propositionem,veritatem et falsitatem preedicatioilla determinat. Predicatur autem esse vel aliquid quod esse continet. Jure secundum esse et non esse con- iradictiones ponuntur.In his autem,id est in quibus modusaliquis predicaturesse quidemsubjectum est, vel ea verba que esse continet. Modus autem solus quodammodo predicatur,nam quod dicitur esse so- lum sine modo aliquoipsius rei substantia pronun- tiatur, etquariturineo quodammodoansit, idcirco esse ponente affirmatione dicit,negatio non esse. [n his autem in quibus modus aliquis est,non dicitur aliquid esse,sed cum qualitate quadam esse,ut esse quidem nec affirmatio ambigat,nec negatio.De qua- litate autem, id est quomodo sit, tunc inter aliquos dubitatur, atque ideo ponente aliquo quoniam 8o- crates bene loquitur,non ponitur negatio,quoniam bene non loquitur,sed quoniam non bene loquitur. Idcirco quoniam (ut dictum est) non ad esse vel ad ea verba quiesse continent, et propositionem totam constituunt,sed potiusadmodum intenditüranimus audientis,cum affirmatio aliquid esse prenuntiat.Si igitur hoc continet totius propositionis vim,quod au- tem propositionis vim continet predicatur,et secun- dum id quod praedicatur semperoppositiones fiunt, recte solis modis vis negationisopponitur.His autem rationabiliter constitutisillud rursusexsequitur quod non modo contradictio non est posseesseetpossenon. esse,verum etiam hujusmodi propositiones,quecum modo sunt posite,negationem tamen habent ad esse junctam,omnino negationes non sunt,sed affirmatio- nes, possunt enim earum negationes alice reperiri, Ait enim : Ejus vero que est possibile non essenega- lio est, non possibile non esse, in tantum, inquit, non est ulla contradictio ejus que est posse esse et ejus qua est posse non esse, ut ea qua dicit posse non esse, non esse negatio, sed potius affirmatio convineatur.Affirmatio autem affirmationi nunquam opponitur contradictorie.Docetur autem esse atfir- matio ea qu: dicit, posse non esse quod ejus que- dam alia negatio reperitur,ea scilicet qua dicit, non posse non esse, simulque illud adjungit : Cum sint, inquit, hujus proposilionis que dicit,aliquid posse esse,duc qu: videantur esse negationes, ea scilicet qua dicit posse non esse, et ea que proponit non posse esse, hinc agnoscitur quz harum sit contra- dictoria contra eam qua dicit posse esse,affirmatic- nem. Que enim verum falsumque cum ea dividil, ipsa potius potest negatio esse quam ea que illi con- sentit. Ei vero qua est, posse esse,consentit ea quao 595 AN. MANL. SEV. BORKTII 506 dicit, posse non esse, ut supra jam docui; ea autem À esse. Non enimadmodum habet negativam particu- quz dicit, non posse esse, si falsa est, vera est que dicit posse esse. Sed si haec rursus falsa est, vera est illa que enuntial non posse esse. Dividunt ergo he veritatem falsitatemque,quod in singulisexemplis facile poterit inveniri.Age enim dicat quis me posse ambulare, illeverumdixerit. Si veroquisme posse posse reambulare,mentitus est. Rursuse si quis dicat posse solem consistere, mentilur.Si quis vero dicat non posse solem consistere,de ipsius nullus ambigit veritate. Dividunt ergo veritatem falsitemque ha» scilicet quc dicunt, posse esse et non posse esse, illa vero sese sequuntur que dicunt posse esse et posse non esse. Qua ergo sibi consentiunt, contra- dictiones non sunt,qua autem veritatem falsitatem- que dividunt,ipsasesse contradictiones magis putan- dum est quod hoc ait: Quare et. sese sequi invicem videbuntur.Quz autem propositiones sequantur sese dicit, id est possibile est jesse et possibile non esse. Cur autem sese sequantur monstrat adjiciens : Non enim contradictiones sibi invicem sunt.Si enim con- tradictiones essent,nunquam sese sequerentur. Sed quie sint contradictiones declarat dicens: Sed possi- bile est esse et noa possibile esse nunquam simul sunt. Cur autem nurquam simul sunt, non tacuit, aitnamque:opponunturenim.Nam ideirconunquam simulsunt,quia veritatem falsitatemque dividunt,quo- niamopponuntur. Docet quoque ejus propositionis quz dicit possenon esseillam esse negationem, que proponit non posse non esse,et ex eadem vi ad hanc propositionem transit.Dicit enim : At vero possibile non esse et non possibile non esse nunquam simul sunt, per quod ostenditur illam esse affirmativam, illam vero negativam.Universaliterenim quaecunque idem de eodem hee ponit, hec aufert, si illa sit affirmativa, illa negativa, et nihil equivocationis, aut universalium determinationis impediat,contra- dietorie sibimet opponuntur. Cetera jam ita ait, perseexpedita sunt, utlonga expositionenon egeant. Sed quedam in eorum ordine permiscenda sunt, per qua id quod per se est lucidum;olarius monstretur. Prosequitur enim similiter ceteros modos, dicens qui propositiones quarum affirmationum non sint negationes et que sint, et eis quas negationes esse dicit,ut affirmationes esse demonstret, alias nega- tiones opponit.Similiter autem, inquit,et ejus pro- positionis que est necessarium esse, non est ea ne- gatio qui dicit, necessarium non esse, hec enim affirmatioest;sicut mox negatione opposita compro- bavit, sed potius ca negatio est ejus qua est neces- sarium esse que dicit,non necessarium esse.Eodem quoque modo euncta prosequitur dicens, ejus vero qui est, necessarium non esse,quam supra dixerit non esse oppositam ei quae dicit, necessarium est esse, illa negatioest qus proponit non necessarium nonesse. Quecunque enim negationem ad esse po- sitam habent,illae si cum modo sunt, affirmationes esse putande sunt. Ejus vero qus est, impossibile esse, non est ea negatio que dicit,impossibile non lam junctam,sed potius ea qus dicit,non impossi- bile esse, he. namque inter se verum falsumque dividunt, illius vero qua ad esse habet particulam negativam,quam affirmationem esse manifestum est, id est ejus qui dicit,impossibile non esse ea negatio est que dicit, non impossibile non esse. Concludit etiam breviter id quod supra demonstravit dicens: Universaliler vero (quemadn:odum diclum est) esse quidem et non esse oportet ponere,tanquam subjecta, negationem vero el af firmationem hac facientem ad esse el non esse apponere, et has putare oportet esse oppo- sitas dicliones,possibile,non possibile,contingens, non contingens, impossibile,non impossibile, necessarium, 5:0n necessarium, verum,non verum. p Universaliterjinquit, dicimus,sicut jam supra di- D ctum estin his propositionibus qua: modos additos habent,esseet non esse subjecta potius fieri,modos vero predicari,atque ideo ad unum quemlibet mo- dum,id est secundum unum fieri debere affirmatio- nem et negationem semper,ut sicut predicatus mo- dus affirmationem continet,ita negativa particula ad modum juncta totam hoc modo contineat negatio- nem.Proponit autem eas quas putat esse oppositas dictiones hoc modo, possibile non possibile, contin- gens non contingens, impossibile non impossibile, necessarium non necessarium.Quod autem addit ve- rum non verum, ad hoc pertinet, ut omnes modos includeret, vere enim modus quidem est sicut et bene, sicut velociter, sicut laete, sicut graviter, et quicunque modi sunt,hoc modo facienda est contra- dictio, verum est, non verum est, non autem non est verum, velociter ambulare,non velociter ambu- lare,sed non illa que dicit, velociter non ambulare. Concludenti ergo semper ad modum jungenda negatio est.Ille enim semper sibimet opponuntur, ut supra jam dictum est,qusesecundum preedicationes habent - negativas particulas junetas.Predicantur autem in. his modi,ut suprajam demonstravimus.Secundum modos ergo in his negatio posita integram vim con- tradictionis efficiet.Expedilis modorum oppositioni- bus de consequentia propositionum atque consensu habebitur subtilis utilisquetrastatus.Si ergo possi- bile esse simpliciter diceretur, simplex et facilis propositionum videretur esse consensus, nec quid- quaminearum consequentia posseerrari.Nuncautem quoniam dupliciter dicilursecundum diversos modos noneedem propositionum sunt consequentis. Quod autem dico taleest.Possibilis due sunt partes, unum quod cum non sit, esse potest. Alterum quod ideo sit possibile, quod jam est, prior quidem pars cor- ruptibilibus el permutabilibus propria est, mortalis enim Socrates poterat esse cum non fuit, sicut ipsi | mortales qui sunt id quod ante non fuerant, potest enim homo cum non loquitur loqui, et cum non ambulat ambulare.Ergo hec pars seéundum id dici- tur quod jam. quidem non est, esse tamen potest, illa vero alia pars possibilis que secundum id dici- tur,quod jam est aliquid actu non potestate,utrisque 597 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 998 naturis aecommodatur,et sempiternis scilicet et mor- A test efficere. Quare faciendaa principio hujusmodi lalibus.Nam quod in sempiternis est,esse possibile est. Rursus quod est in mortalibus, nec hoc a sub- sistendi possibilitate discedit, sed tantum differt, quia id quod in &ternis est nullo modo permutaturet semper esse necesse est, illud vero quod in rebus mortalibus invenitur poterit et non esse, et ut sit non est necesse. Ego namque cum scribo inest mihi Scribere.Quocirca et scribere mihi possibile est,sed quoniam ipse mortalis sum, non est hac potestas scribendi necessaria, neque enim ex necessitate Soribo. At vero cum dicimus colo inesse motum, nulla dubitatio est qui necesse sit ccelum moveri, in mortalibusergo rebus cumestaliquid et esse pot- est,et ut sit non est necesse,in sempiternis autem, quod est necesse est esse, et quia est esse possi- B bile est. Cum ergo possibilis principaliter due sint partes,una qua secundum id dicitur quod cum non sit,esse tamen potest. Altera que secundum id predicatur quod jam est aliquid actu non solum potestate, hujusmodi possibile quod jam sit actu» duas ex se species profert, unam que eum sit non est necessaria; alteram qua cum sit illud quoque habet,ut eam essenecesse sit.Nechoc solius Aristotelis subtilitas deprehendit, verum Diodorus quoque possibile ita diffinitdicens,quod est aut non est Unde Aristoteles id quod Diodorus ait non est, illud possibile putat, quod cum non fit fieri tamen polest. Quod. autem dixit Diodorus, est id possi- bile, Aristoteles interpretatur, quod idcirco dicitur esse possibile, quia jam est actu. Cujus possibili- tatis modi duas partes esse docuimus: unam sci- licet quam necessariam dicimus,alteram quam non necessariam predicamus. Hujus autem non neces- sarie dus rursus partes sunt :una que a potestate pervenitad actum ; altera que semper actu fuit,ali- quando res illa que susceptibilis illius est fuit, et illa quidem que a possibilitate ad actum venit, et utriusque partis contradictionis susceptibilis est,ut nune ego scribo, etex potestate ad actum venit, agens possum scribere.Ante enim quam scriberem erat mihi scribendi potentia. Sed ex potestate scri- bendi veni ad actum scribendi.Quare utraque mihi conveniunt et scribere et non seribere,possum enim et non scribere, possum et scribere, que est quo- dammodo contra.lictio.Atqueideo quecunque a po- testate ad actum veniunt,eaet facere possum el non facere,et esse et non esse,ut qui loquitur,quia ante potuit loqui quam loqueretur, et nunc ideo potest loqui quia loquitur,et potest loqui et potest non lo- qui. Aliavero que nunquam antea potestate fuit,sed semper actu,aliquando resipsa fuit qua aliquid po- testate esse diceretur, ad unam rem tantum apta est,ut ienis nunquam fuitante potestate calidus, ut postea calidus actu sentiretur,nec nix antea frigida potestate, post actu. Sed aliquando fuit ignis actu calidus, fuit et aliquando nix frigida actu. Quocirca he potentie non suntapte ad utraque.Neque enim ignis frigus incnrrere,nec nixcalidum unquam po- divisio est.Possibilis alia pars est quz cum non sit tamen esse potest. Alia vero qua actu est, et ideo possibile dicitur. Si enim esse non posset,neoc esset omrino, hujus autem possibilitatis que secundum illum dieitur modum,quod jam actu fit,duc partes sunt,una secundum id quod ex necessitate esse di- cimus. Altera vero secundum id quod cum sit, non tamen esse ex necessitate aliquid arbitramur,hujus autem non necessarie potestatis due sunt ali; par- tes,una que quoniam ex potestatead actum venit,et esse et nonesse recipiet facultatem.Altera que quia nunquam actum habere destitit, aliquando fuit id quod dicitur ei esse possibile,ad unam tantum par- tem apta est atque possibilis, ad eam scilicet quam actu semper exercuit, ut igni calor vel nivi frigus, vel adamanti durities, vel aque liquor. Sed nullus arbitretur ex necessariw possibilitatis specie esseid quod dicimusnunquam potestate fuisse,actua quos- dam in quibusdam rebus,ut igni calorem,ipse enim exstingui ignis potest.In illisautem qua necessarie sunt, non modo qualitas a subjecta re discedere nunquam debet, quod videtur etiam in igni,a quo sua qualitas caloris non recedit, sed etiam illud quod subjecta illa substantiaimmortalis esse videa- tur,quod igni non aecidit.Solem enim et cetera hu- jusmodi corpora que superna sunt, et ccelestia,im- mortalia peripatetica disciplina pulat, atque ideo consenlienter sibi docet solem necessario moveri, quod non modo a sole motusille nunquam recedit, sed ne sol quidem ipse esse desinet.His ergo predi-- ctis idad quod hs» premissa sunt,id est consequen- tia propositionum diligentius exsequenda est. Consequentia vero secundum ordinem fiunt ita po- nentibus. Illi enim qua est,possibile est esse,sequitur illa quce est, contingens esse,eL hac illi convertilur,et non impossibile esse, et nom necessarium esse, Llli vero qua est,possibile non esse,et contingens non esse, ea qua est,non necessarium mon esse, el non impossi- bile non esse. llli vero qua est, non possibile esse, et non conlingens esse, ea quae est,necessarium mon esse, et impossibile esse.Illi vero quae est,non possibile non esse, et non contingens mon esse, illa qua est, necesse est esse. Et impossibile non esse, consideretur autem ex subscriptione quod dicimus. Haec Aristoteles consentienter his qui nos supra D premisiniusaddiditdeconsequentia propositionum, qu&etsi manifesta sunt acute perspicientibus,tamen ne nos nihil huic quoque loco addidisse videamur, brevissima expositione ea percurrimus.Primus vo- luit demonstrare, quoniam quicunque de possibili dicerentur,ea etiam de contingenti veracissime dici possunt, atque ideo ait illi quae est, possibile esse consequentem esse illam que dicit,contingere esse. Et ne in his aliquid discrepans videretur;adjecitdi- cens. Et hac illi eonvertitur,ut intelligeremusquod esset possibile hoec contingere, et quod contingeret illud esse possibile,quare que sibi convertuntur, ea equalia sunt atque eadem. Quidquid ergo impossi- 599 AN. MANL. SEV. BORKTII 600 bile dici potest,idem in contingenti predicatur,hec A bile non esse,et ei qua est contingere non esse illa ergo,id est contingens et possibile sequi dixitillau propositionem que diceret;non impossibile esse,et eam qua necessarium negat, id est non necesse esse.Ait enim : Illi enim qua est possibileesse, illa quz est contingere esse, et. hac illi convertitur, et ea qui est,non impossibile esse et non necessarium esse, tanquam si hoc diceret, et possibile esse se- quitur contingentia.Et hec utraque sibi convertun* tur, sed has sequitur non impossibile esse et non necessarium esse,hoc quam recte dictum sit nemi- nem latet.Nam quod est possibile esse,id esse con- tingit,ut sit non impossibile esse.Nam si esset im- possibile,non diceretur posse esse, quod ut nones- set ratio impossibilitatis astringeret. Ergo id quod - potest esse,non impossibile est esse.Similiterautem p non est necesse esse,id quod posse esse dicitur.Hoc autem ideireo evenit,quia id quod possibile praedi- camus ad utramque partem facile vertitur. Nam el ut si fieri potest et ut non sit. At vero necessitas et impossibilitas in alterutra parte constringitur. Nam quod impossibile est esse, esse nunquam potest. Porro autem quod necesse est esse, non esse nun- quam potest. Ergo id quod negamus impossibile esse,consentire facimus possibilitati.ld autem quod negamus necessarium, rursus eidem nature vim possibilitatisadjungimus,ut sithoc mododicendum, et üt verius loquamur,ita dicendum est, quod pos- sibile est et esse potest et non esse. Rursus quod impossibile est esse, non potest esse, quod necesse est, non potest non esse. Ergo si impossibilem enuntiationem negalionis adjectione frangamus,di- centes non impossibile esse,illi partem possibilita- tis adjungimus,in qua esse posse aliquid dicimus. Sin vero necessarie propositionis rigorem negatione minuamus dicentes, non necesse esse, illud evenit ut ad eam partem necessariam propositionem ap- plicemus, qu: in possibilitate est, ut possit non esse.Quare possibilitatem sequitur non esseimpos- sibile, idcirco quia quod possibile est,fieri poterit, eamdem possibilitatem rursus sequitur propositio qu: dicit, non necesse est esse, idcirco quia quod possibile est, poterit et non esse. Aliter idem diei- mus, quod possibile est non est verum dicere,quo- niam impossibile est,quia fieri potest.Rursus quod possibibile est, non est verum dicere, quoniam ne- cesse est. Potest enim quod possibile est esse,idem non esse. Quare si de possibilitate impossibilitas et necessitas recte dici non potest, eorum negationes possibilitati consentient, qu: sunt non impossibile esse et non necessarium esse.Sed meminisse debe- mus eamdem semper in omnibus de contingenti et de possibili rationem esse. De eo scilicet possibili quod cum adhuc non sitpoterittamen esse aut non esse. Aliam rursus consequentiam dicit hoc modo: Illi vero qui&est possibilenonesse etcontingerenon esse, illa qu: est non necessarium non esse et non impossibile non esse propter camdem causam hanc quoque consequentiam dicit.Illi enim qus est possi- consentire ait qua dicit,non necesse non esse,et non impossibile non esse.Hoc autemideo,quia quod po- test non esse,potest etiam esse.Et rursusquod con- tingit non esse,contingit esse.At vero quod necesse est non esse,illud non potest esse,quod autem im- possibile est non esse, illud non esse non polerit. Quare a possibili utreque discrepant. Namque possi- bilitati que possealiquid esse promittit,contrarium senlit ea qu: dicit necesse esse non esse, Rursus quia possibilitas habet in se vim, ut id quod potest esse,possit et non esse, dissentit ab ea multumque discrepat qu: dicit impossibile essenon esse. Quod si sit propositio quz predicatnecesse esse nonesse, et rursus qua dicit impossibileesse non esse,a pos- sibilitate dissentiunt. Recte nimirum harum nega- tiones possibilitati consentire creduntur.Possibiles autem propositiones voco hajusmodi quz velin affir- matione vel negatione possibilitatem aliquam mon- strant,altera parte non interclusa,ut que dicit pos- sibile esse aliquid ab hac non intercluditur ea per quam dici potest possibile esse non esse,vel si quis dicat possibile aliquid non esse,ab hac cursus inter- clusum non est, ut esse possit.Atque ideo affirma- tionem qus dicit posse esse possibile voco.Nec eam qua dicit aliquid posse non esse.Et in istis propo- sitionibusquas Aristoteles ponit,in quibus dicit pos- sibile non esse, non videatur ita dicere tanquam si hoc modo pronuntiet,ul velint intendere aliquidim- possibile essecum dicit, possibilenon esse. Ita enim hane propositionem dicit, non quod possibilitatem illam auferat, sed quod dicatpossibile esse aliquid . ut non sil.Subaudiendum enim estadjungendumque ad possibile verbum quod est esse,ut cum illedicit, possibile non esse, nos intelligamus possibile esse non esse, id est possibile esse ut non sit. Tertiam consequentiam ponit hanc in qua consentire dicit, illi que est non possibile esse el non contingens esse, illam que dicit, necessarium non esse et im-: possibile esse.Hoc ita planumest utexpositione non egeat. Quod enim non possibile est, hoc fieri non potest. Quod fieri non potest necesse est ut non sit, quod autem necesse est ut non sit, impossibile est. Recte ergo dicitur eam propositionem qua dicit,ali- quid non posse esse, e! eam qua dicit,non contin- gere esse, consequi illas et qua esse cum necesse esse negant,et que impossibilitatem a!firmant.Quod autem dicit, tale est. Non necesse esse contingens est esse. Necesse autem non esse non contingens esse, non est contingens, scilicet esse, et necessa- rium non esse. Reliquam. consequentiam in qua eas propositiones qua dicerent, non possibile esse aliquid mon esse, et non contingere non esse illis qui proponerent necesse esse, et impossibile non. esse consentire dicit,neque ullam babethoc obscu- ritatem.Nam quod non est possibile ut non sit, hoc impossibile est ut non sit. Id enim quod dicimus impossibile esse,idem valettanquam si dicamusnon possibile esse. Quod enim facit negatio in ea inter- 601 pretatione qua dicimus non possibilejidem facitpri- A — Possibile esse. vatio in ea qua dicimus impossibile. Quod autem impossibile est non esse,late patet, quia necesseesse esse.Ergo et quod non est possibile ut non sit, ma- nifestum est quoniam necesse est esse,idem quoque et decontingenti dicendum est.Describit autem eas hoc modo, ut non solum mente et ratione capian- iur, verum etiam subjectis oculis facilior intellectus sit.Nos autem ut sit lucidior explanatio,dehis duos facimus ordines,et iu primo quidem eas posuimus qua precedunt.In secundo veroeas que sequuntur, ut sit multa facilitas per se earum rationes non in- telligentibus,ad descriptionem tamen respicientibus quae quam sequatur agnoscere. IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 602, Non impossibile esse. Non necesse esse. Non necessarium non 655€. Non possibile non esse. Necessarium mon es5e. Impossibile esse. Contingens esse. Possibile non esse. Conlingens non esse. Non possibile esse. Non coníingens esse. Non possibile nom esse. — Necesse esse. Non contingens non esse. Impossibile non esse. Hac ergo descriptione facta,quid Aristo'eles com- muniter de propositionibus universaliter que tracta- verit,nulli solertius intuenti videtur ambiguum.Ce- tera vero qui singulatim de eorum consequentiis disputavit, quoniam defatigari nolumus lectores, sextum volumen expediet. LIBER SEXTUS. Sextus hic liber longe commentationi terminum D es!, impossibile esse. Affirmatio enim | est impossibile ponit,que quodam magno labore constiteritac tem- poris mora.Nam: et plurimorum suntin unum coa- cervate sententie,et duorum ferme annorum spa- tiumcontinuocommentandi sudore consumpsimus. Neque ego arbitror quibusdam sinistre interpretan- tibus gloriose faclum videri, ut quod dici breviter posset, id nos ostentatione doctrina, non ad lecto- rum scientiam potius quam prolixitate ad fastidium tenderemus. Quibus responsum velim non hoc tam mendaciter esse sensuros,si prioris commenti per- legerint brevitatem, nam neque brevius explicari potuit angustissimorum obscuritasimpedita sermo- num, et quam multa ad plenam hujus libri intelli- gentiam desint, agnoscent. Quid autem utrumque - opuslegentibus utilitatis exhibeat,hinofaeillimemihi videtur posse perpendi, quod cum hane secundam editionem in manus quisquam primum sumpserit, ipsarum rerum spatiosa varietateconfunditur,ut qui in majoribus mentem intendere nequit, editionis prima brevitatem simplieitatemque desideret.Quod -8i quis ad prioris editionis duoslibros lector acces- serit,sumpsisse sibi ad scientiam quiddam fortasse videbitur.Sed cum postremo hancsecundam cogno- verit editionem, quam multa in prima ignoraret agnoscit, nec homines a legendo longum opus la- bore deterreat,cum nos non impedierit ad scriben- dum.Sed ne ipsum quoque procemium tendi longius . videatur,ad Aristotelis seriem, etad ea qua decon- sequentia propositionum diligenter exsequitur,re- vertamur. Ea que communiteruniversaliterque de propositionibus, et de earum.ad se invicem conse- quentiis speculanda fuerant, in superiori ipsarum propositionum descriptione disposuit. Nunc vero qua sigillatim singulis accidunt diligentissimo trac- tatu persequitur. Ait enim ita: Ergo impossibile et non impossibile, ad illud quod est, conlingens et possibile, et mom. contingens et mon possibile sequuntur quidem contradictorig, sed con- versim. Illud enim quod est possibile esse, negatio se- quitur impossibilis, negationem vero affirmal?o. Ad enim quod est, non possibile est. sequitur illud. quod esse, non impossibile vero negatio. Consequentia propositionum (ut superior descri- ptio docet)secundum possibile et necessarium facta est.Quam rem illa quoque secuta est,ut ex contin- gentibusetimpossibilibus propositionibus consequen- tiisque diceret.Namcum contingens recto modo pos- sibili consentiat, impossibileconverso ordine neces- sarium est,ut paulo post docebimus.Speculaturergo de possibili et contingenti et impossibili, quemad- modum ad se invicem,velquas habeant consequen- tiasjidque constituit hoc modo dicens. Impossibile et non impossibilesequunturquidem possibileetnon possibile contradictorise quidem,sed conversim.Hoc autem hujusmodi est.Scimusaffirmationem privato- riam esseeam que dicitimpossibileesse.Hujus vero negationem non impossibile esse. Rursus affirmatio- nem possibilem eam qu-e dicit possibile esse, hujus negationemque proponit non possibileesse.Sequitur ergo alfirmationem possibilem negatio impossibilis. Nam quod possibile est, idem est non impossibile. Alioquin si ea quie dicit.non impossibileesse non se- quitur possibilitatem,sequitur ejus affirmatio,idest impossibile esse.Erit ergo quod possibile estimpos- sibile,quod fieri potest.Quod si impossibilitas pos- sibilitatem non sequitur, non impossibile esse se- quitur possibilitatem.At vero negationem possibili. tatis sequitur affirmatio impossibilitatis.Nam quod non possibile est,im possibileest. Eamdem enim vim obtinet negatio in propositionibusquam et privatio. Et de contingenti hoc modo. Nam quod contingens est esse, illud est non possibile.Nam si contingens et possibile sequuntur se,possibile vero et non im- possibile consentiunt, contingens etiam et non im- possibile idem designant.Rursus non contingens et impossibile idem videri poterit perspicienti, quod non contingens quidem et non possibile idem sen- tiunt.Sed non possibile impossibili consentit. Quo- circa et non contingens quoque impossibile aliquid esse denuntist.Fit ergo ut aífirmatio impossibilita- tis contradictionem possibilitatis sequatur.Sed non ut affirmatio affirmationem,nec ut negatio negatio- 603 AN. MANL. SEV. BOETII 604 nem sed conversim, id est ut affirmatio negationi, À que ex possibilis comparationibus nascebantur.In negatio vero affirmationi consentiat. Affirmationem namque quz est possibileesse,sequitur negatio im- possibilitatis que dicit non impossibile esse,nega- tionem vero possibilitatis que est non possibile esse sequitur impossibilitatisalfirmatio que proponitim- possibile esse.Idem quoque et de contingenti dicen- dum est.Affirmationem namquecontingentis sequi- tur nezatio impossibilitatis. Negationem vero con- tingentissequituraffirmatio impossibilitatis.Omnino enim quidquid de possibilitate proponitur, idem de contingentibus judicatur.Disponantur ergo hoc modo: primum affirmatio impossibilis, contra eam negatioim possibilis. Etsub affirmationeimpos- sibili ponantur ex contingentibus et possibilibus, quas ipsasequiturimpossibilitas.Sub negatione vero impossibilitatis ille possibilis etcontingentis propo- gitiones,quibusipsaimpossibilitatis negatio consen- tit, hoc modo: Impossibile esse, Non impossibile esse; Non possibile esse. — Possibile esse. Non contingens esse. Contiugens esse. Patetergo ut contradictiones quidem aliiscontra- dictionibus consentiant.Qua in re illud quoque ma- nifestum est, quod affirmationes negationibus,nega- tiones vero affirmationibusconsentiant.Sensus ergo totus talis.Sermonum vero ratio haoc est. Impossi- bile,inquit,et non impossibile, scilicet qua est con- tradictio duas contradictiones,id est illud quod est contingens et possibileetnon continzens et non pos- sibile,sequitur quidem eontradictorie.Nam una con- tradictio, impossibilis et non impossibilis, duas se- quitur eontradictiones,id est eontingens et noncon- tingens, possibile et non possibile. Sed quanquam contradictiones sequatur alia contradictio, conver- sim tamen sibi consentiunt,Nam quod est possibile esse sequitur negatio impossibilis, ut superior de- scriptio docet.Negationem vero possibilis sequitur affirmatio impossibili, nam quod est non possibile consentit ei quod impossibile.Est autem affirmatio impossibilis ea que dicitimpossibile esse. Et quan- quam involuta sit sermonumratio,tamen si quis se- cundum superiorem expositionem ad ipsius Aristote- lis sermones superiores redeat,et quod illisdeest ex nostra expositione com penset,sensus plenissimusa ratione non deviat. Necessarium. vero quemadmodum fiL,considerandum est. Manifeslum est autem quoniam non eodem modo, sed contrariz sequuntur, Contradiclorige aulem. sunt exlra. Non enim est negatio ejus quod est,necesse mon esse non necesse esL esse. Gonlingi enim esse veras ulrasque in eodem. (Quod enim est. necessarium non 6880, non mecessayium 6556. Possibilisatqueimpossibilisdudum comparatione didicimus,quod affirmationem possibilem impossi- bilis negatio sequeretur,rursus negationi possibilis affirmatio impossibilis consenliret. Querens ergo. nune quemadmodum possibilium et necessariarum propositionum fiant consequentie,dicit noa eodem modo in his evenire quemadmodum in illis evenit D) B G D illis enim contradietiones opposite,contradictiones rursus oppositas sequebantur,ut affirmationem ne- gatio, negationem affirmatio sequeretur.In his au- tem hoc estimpossibilibuset necessariis non eodem modo est,sed contrarie quidem consequuntur,con- iradietorice vero et opposite extra suntet non se- quuntur. Et prius quidem qua sint contrarice,que contradictorie disponamus.Propositionis enim que dicit necesse esseea qum proponit,non necesse esse contradictoria est. Ea vero que dicit necesse non esse contraria, ut si quis dicat solem esse necesse moveri,huic est opposita contradictorie solem non necesse esse moveri. Contraria vero solem necesse esse non moveri.Possibilem ergo propositionem se- quiturcontradictio necessaria. Contradictionem vero possibilis non sequitur necessitas.Quod eveniret si in his sese oppositesequerentur.Sed potius ea que est contraria necessilati.Age enim oppositioni quae dicit possibile esse videamus que ex necessariis consentiant.Illa quidem qua dicit necesseesse non ei poterit consentire, Quod enim possibile est esse, potest et non esse. Quod autem necesse est esse, non poterit non esse.Ergo si possibilitatem necessi- las non sequitur,sequitur eam necessitatis contra- dictio non sequitur ergo propositionem possibilem ea qua proponit necesse esse.Sed contradictio ne- cessitatis quae proponit non necesse esse. Sed con- tradictioni possibilis necessitas non consentit. Neque enim dicere possumus,quoniam eam propositionem qu: dicit, non possibile esse,sequitur ea que pro- ponit necesse esse.Sed potius contraria necessarie illa qua dicit necesse esse non esse.Nam cum non possibile est, necesse est non esse. Disponantur enim he scilicet que sequuntur et sub hisnecessaria et que sit contradictio,qua contrarietas ascribatur, Non possibile esse. Necesse esse non esse, Possibile esse. Non necesse esse. Necesse esse Nulli ergo dubium est quin affirmationem possi- bilis sequatur necessarii negatio, negationem vero possibilis non sequatur necessarium,sed potiuscon- trarietas necessarii.Nam cum possibile esse sequa- - tur contradietio necessitatis, que est non necesse esse,contradictionem possibilis qua dicit:non pos- sibile esse,non sequitur necessitas ipsa. Sed potius contraria illascilicet quz? proponit necesse esse non esse.Sensus ergo hujus modi est. Talis veroestordo sermonunr,necessarium vero,inquit, quemadmodum: sit,id est,quashabeatconsequentiasconsiderandum est. Primo quidem definil dicens : Manifestum est quoniam non eodem modo.Quo loco sübaudiendum est, quemadmodum in his qua possibiles sunt et impossibiles,sed contrarie sequuntur,contradicto- rie vero extra sunt,et non sequuntur.Namque con- tradictionem possibilis non necessarii contradictio, 605 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 606 sed (ut supra docuimus) contrarietas sequebatur. A sibile necessarioredditur idem valens,id est contra- Non enim contradictio contradictioni in hac neces- sarii consequentia consentiebat.Sequebatur namque possibilitatem illud quod est non necessarium,non possibile autem sequebatur ea propositio que dicit necesse esse non esse,non autem necesse esse, Sed rursus necesse esse non esse, et non necesse esse non sunt contradiectiones.Sed non necesse esse qui- dem negatio necessarii est,illa vero que dicit, ne- c68se esso non esse contraria necessarii. Contra se autem non sunt contradictorise.Possunt namquein uno eodemque simul inveniri,.Quod perhoc ait quod dixit:Contingit enim veras essein eodem utrasque. Nam quod necessarium non esse non est necessa- rium esse, ut quoniam necesse est hominem qua- drupedem esse. Nam si hoc falsum est, necesse erit hominem esse quadrupedem, cum necesse sit non esse. Quocirca manifestum est quoniam simul aliquandoinveniri possuntnon necesse esse,et rursus necesse esse non esse propositiones qua cum con- ira se sunt,contradictiones non sunt. Causam vero reddens cur cum secundum possibilis eomparatio- nem ad contradicliones sitreddita consequentia,non eodem modoin necessariis potuerit evenire sic dicit; Causam aulem cur non sequantur similiter caeteris est quoniam corlrariz impossibile necessario redditur idem valens. Nam quod impossibile est. esse,necesse est hoc, non quidem esse,sed potius nonesse.Quod vero impos- sibile esl mon esse, hoc necessarium est esse. Quaresi tlla similiter sequuntur possibile, et non possibile haec e contrario. ()Juoniam non significant idem necessarium et impossibile, sed (quemadmodum dictum est) con- versim. Causa est,inquit,cur consequentia in necessariis ita redditur, quod necessarium semper impossibili contraria ratione consentit, Nam quod impossibile est esse necessarium est non esse.Et rursus quod ne- cesse est esse,hoo impossibile est non esse.F'it igi- iur eontrarietas quedam. Nam cum impossibilitas esse habet, necessitas non esse, et cum necessitas esse, impossibilitas non esse, ergo idem valet im- possibilitas et necessitas,non eodem modo reddita, Sed si necessitas secuundura. esse,impossibilitas se- cundum non esse redditur, et si impossibilitas se- cunduin esse,secundum non esse necessitas, quare idcirco evenit ista contrario modo conversio, nam ubi est impossibile esse, ibi est necesse non esse, sed impossibile esse et non possibile esse consen- liunt.Igitur non possibile esse et necesse non esse consentiunt. Nulli ergo dubium est idcirco necesse non esse sequi possibilis negationem, quoniam im- possibilitasque sequitur, possibilis negationem con- sentit ei que dicit,necesse non esse.Hoc autem ideo quiaimpossibilitas eL necessitasidem valent(ut dixi) si contrari: proponantur. Quare quod dicitur hoc modo est.Causa autem esl,inquit, cur non sequan- tur similiter ewteris,id est que secundum possibile et impossibile facte sunt,quoniam contrarieimpos- B C rio modo reddita et pronuntiata impossibilitas neces- sitati idem valet. Nam si impossibile est esse, ne- cesse est hoc non esse. Sed si necesse non esse, hoec non est possibile esse.Nullus ergo dixerit quo- niam necesse est esse, sed potius quoniam necesse est non esse,tanquam si ita dixisset. Nam si impos- sibile est esse, necesse est hoc non esse. Sed non putandum est quoniam impossibile est esse hoe est; quod necesse est esse.Quod si rursus impossibile est non esse, hoc necesse est esse, Conversim igitur et contrarie impossibilitas necessitati redditur idem va- lens, id est contrario modo reddita et pronuntiata impossibilitas necessitali.Quod si impossibilitas ad possibile simili contradictione, et contradictionum conversione consequentiam reddit,idem autem valet impossibilitas et necessitas contrarie predicata, nullidubiumest quin recte hic contraria et non op- posita fuerit consequentia;an certe ita exponendum est,quoniam in consequentia impossibilis etnon im- possibilis ad eas qui proponebant possibile et non possibile eam quz est non possibileea quae dicitali- quid esse impossibile sequebatur,contrarie vero im- possibile,idem valet quod necessarium manifestum est,quoniam similiter se habet,id est eo modo quo dictum est impossibile ad consequentiain possibilis et non possibilis. Impossibile vero ei quod est non possibile,consentaneum sit id quod econtrarioidem velet,id est necessarium non esse,id sequi eam pro- positionem quam etiam impossibilitas sequebatur. Est autem contrarie idem valens impossibilitati ea qui est necessarium non esse,sequiturque impossi- bilitaseam propositionem quiest non possibile esse necessarium non esse igitur sequitur eam qua est non possibile esse,ut sit sensus hie,quoniam impos- sibile necessario idem potest econtrario. Similiter vero se habet, id est eodem modo que dictum est impossibilis consequentia ad eas quas dixi possibile et non possibile. Án certe impossibile est sic poni necessarii conira- dictiones. Nam quod est necessarium esse,possibile esl esse. Nam si non, negatio sequetur. Necesse enim est aut a[firmare aut negare. Quare $i non possibile est esse, impossibile est esse. Igitur impossibile est esse, quod mecesse esL esse, quod est inconvenieus. AL vero illud quod est possibile esse,non impossibile essesequi- D tur.Hoc vero illud quod est non necessarium est esse. Quare contingit quod est necessarium esse, non neces- sarium esse,quod sane est inconveniens. At vero neque necessarium esse sequitur ad. possibile esse,neque ne- cessarium mon esse.llli enim utraque contingit accide- re, horum. autem utrumlibet verum. fuerit, nondum erunt illa vera, Simul enim possibile est. esse, et nom esse. Si vero necesse est esse, vel non esse,non erit pos- sibile utrumque.Relinquitur ergo non necessarium non esse, sequi ad possibile esse.Hoc enim verum est,et de necesse esse, haec enim fit contradictio ejus qua sequi- lur ad non possibile esse.Illud enim sequilur hocquod. est, impossibile esse,el necesse non esse, Cujus negatio 607 AN. MANL. SEV. BOETII 608 e5l, non necesse non esse. Sequuntur igitur et hz» con- A si ita est,aliquid impossibile consequentiis proposi- iradiclionessecundum praedictum modum.El nihzlim- possibile contingit sic positis. Superius quidem propositionum facta conversioita est,ut possibilem propositionem necessarii negatio sequeretur.Atque in his ita positis non evenitut con- tradietio contradictionem sequeretur,necut conver- so modo sequeretur quod in illis scilicet eveniebat in quibus possibilium et impossibilium consequentia considerabatur quoniar contradictio necessarii quod est scilicet non necessarium esse,sequebatur possi- bilem propositionem. Possibilis verocontradictionem non consecuta est necessitas,sed contrarium neces - sitatis.Hoe permutare volensintenditita constituere consequentias, ut simili modo contradictio quidem b contradiciioni consentiat,sed conversim.Hoc autem hac ratione disponit.Dicit enim,erravi fortasse quod necessarii et possibilis consequentiam ex possibili in» choavi,et non ex necessario,ut hac ejus consensione mentiretur, posuit enim precedens possibile esse, eique fuit consentiens non necessarium esse.Et hoc quidém superius.Nunc autem convertit et dicit:An fortasse, inquit, errore lapsi ita bas consequentias constituimus, ut primo poneremus possibile esse, huicautemadjungeremus velut consequens necessa- rii negationem qu: diceret non necesse esse ? An potius illud verum est,ut posito prius necessario ne- cessitati possibilitas consentiens subsequatur?Vide- turenim omnem necessariam propositionem possihi- litas consequi.Quod si quis negat, illi confitendum est,quoniam negatio possibilissequitur necessitatem. In omnibus enim autaffirmatio aut negatio est.Ergo 8i necessariam propositionem non sequitur possibi- litas, possibilitatis negatio consequitur ut itadicatur. Ergo recta consequentia ita dici, quod necesse est esse non possibile est esse.Sed dudum dictum est, quod ei propositioni qu: proponeret non possibile esse impossibilitas consentiret. Sed non possibile esse consequitur necessitatew,et impossibilitas igi- tur consequetur necessitatem.Erit itaque recta pro- positionum consequentia,si necesseestesseimpossi- bile est esse.Sed hoc fieri non potest. Si igitur im- possibilitas non sequitur necessitaten,sequiturauterm propositio qua aliquid non posse esse denuntiat im- possibilem propositionem, necessari: propositioni possibilitatis negatio quz: est non possibile essenon consentit;quod si hzc necessarie enuntiationi non consentit,consentiet affirmatio. Necessitatem ivitur possibilitas consequitur.Erit ergo recta propositio- num consequentia hoc modo : Si necesse est esse, possibile est esse.Sed rursus alia nobis ex his impe- dimenta nascuntur.Nam si quisnecessitati dicatpro- positionem possibilem consentire quoniam possibili- tati propositio que dicit, non impossibile esse, et rursus ea qua enuntiat non necesse esse consentit quod superior ordo predocuit, erit necessaria pro- positioni consentiat ea qu: dicit, non necesse esse, erit igitur recta consequentiasi neceseeestesse,non necesse est esse.Sed hoc rursus est impossibile,quod D tionum permutandum est, ut possit ipsa sibi ratio consentire, Aut igitur illud primo inconvenienter dictum est, quod necessarii negatio affirmationem possibilem sequeretur, ut ea qua est non necesse esse,sequatur eam qua dicit possibile esse,velcerte illud non recte sensimus possibilem propositionem ad necessariam consentire,quod quia perabsurdum est. Nullus enim dixerit necessitati possibilitatem esse contrariam,eveuit enim quod necesse est, hoc fieri non posse rectaque est hec consequentia. Si necesse est esse,possibile est esse,sicut potius con- tradictio necessarii propositionem possibilem non sequatur. Sed cum h:ecdicun:ur, illud intelligit pla- cet,quod necessitatem possibilitas sequatur, ut id quod est necesse, hoc possibile esse dicatur. Istud altius perspicientibus propositum est.Nam aliud est rem dicere esse necesse, aliud esse possibile. Illud autem quod per se possibile est,non modis omnibus fit necesse.Nam si necesse esl, fieri non potest ut non sit. Quod vero possibileest,et non esse potest, igi- turquod possibileest non erit necesse.Dicoautemqui neque ea propositio sequitur possibilitatem que ne- cessitati omnino contraria est. Est namque necessaris propositioni contraria ea que dicit,necesse est non esse. Hanc possibilitati consentire nullus impellet. Nam quod necesse est non esse,illud non potest es- se.Quod autem possibile est, illud esse et non esse potest.Necessitas ergo propositionis que secundum esse preedicatur,ideirco non sequitur possibilitatem quod possibilitas quidem et non esse potest. Neces- sitas vero,que seeundum esse est, non potest non esse.Rursus necessitasques secundum non esse pra- dicatur,a possibilitate differt,eoamque non sequitur, quod necessitas ea que secundum non esse dicitur non potest esse. Possibile vero et esse et non esse potest.Quod igitur ut neque opposita negatio neces- sarii possibilitatem sequatur,quae non necesse esse - proponit, nec ipsa necessitas affirmandi qu: dicit necesse esse,neque huiccontraria quz dicit necesse. esse non esse. Sed in his quatuor videbuntur, est enim necessaria affirmatio qua dicit, necesse est esse, huic opposita est ea qux praedicatur non ne- cesseesse. Rursus contraria necessitati affirmatio est quz dicit necesse est non esse. Huic opponitur ea qua proponit non necesse est non esse,quod subje- cta descriptio docet : Necesse est esse. Non necesse est esse. Necesse est non esse. Non necesse est nonessc. Si igitur neque ea que dicit necesse est esse,neque huie opposita qua& proponit necesse est esse, nec necessitati contraria,cujus sententia est: Quoniam necesse estnon esse possibilitati consentit,restat ut. ei consentiat, quarta quz dicit,non necesse est esse, qu: scilicet quarta aliquatenus etiam ipsi necessitati consentit,necessitas vero ipsi possibilitati minime. Omne enim quod necesse est esse et possibile est esse, et ut non sit non est necesse. Idcirco autem hac propositio quz dicit, non necesse est non esse, necessitati consentit, qui necessitati quidem con- - 609 IN LIBRUM DR INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 610 traria est ea quae dicit, necesse est non esse, huic A quoniam supra dixit possibili propositioni necessaria vero opposita estea qua proponit non necesse est non esse. Quare consentiet ei propositio quc contra- dictoriaest sibimet opposite af(irmationi.Quod si quis attentiusjinspicit, etad suprascriptum omnino reverti- tur,facile cognoscit.Si igitur possibileesse(ut dictum est) sequitur ea propositio qu: dicit,non necesseest non esse,negationem possibilem sequitur huicoppo- sita qua dicit,necesseest non esse.Erit itaque hujus- modi consequentia,si possibile est esse,non necesse est non esse.Rursussi non possibileest esse,necesse est non esse. Heversa est igitur illa consequentia quae contradictorie quidem fiebat, sed conversim sicütsupra deimpossibilibusdictum est,hic namque aflirmationem possibilem negatio sequitur qua ne- cessarium quidem destrvit, sed id quod ad non esse ponitur ea scilicet que dicit, non necesse est non esse,rursus negationem possibilem affirmatio sequi- tur necessaria quae secundum non esse ponilur.Est igitur hic quoque eadem conversio,ut contradictio quidern contradictionem sequatur,sed conversim,ut alfirmatio negationi, negatio vero affirmationi con- veniat. Melius vero hoc si sub oculis cadet liquere credimus,atque ideoapertissimesententiain rei sub- jecte dispositionis nos ordo commoneat. Possibile est esse. Non possibile est esse. Non necesse est non esse. Necesse est non esse. Omnis quidem sententia talis est. Ordo autem sermonum hujusmodi est : Postquam dixit depossi- bilium impossibilium consequentia, quod contra- dictiones quidem contradictionibus convenirent,sed conversim,id est quod affirmatio negationi,negatio vero consentirel affirmationi. Hec eadem, inquit, consequentia quemadmodumin necessariis eveniat, videndum est. Speculatus igitur et de necessariis idem non reperit, nam cum dixisset necessarii nega- tionem possibilitati consentire ,aí(firmatio necessaria negationi possibilitatis non consentit. Ejusdem rei reddens causas illud arguit, quod impossibilitas necessitati idem valeret contrari: reddita. Quam rem emendare volens ita dixit: An certe, inquit, impossibileestsic poni necessarii contradictiones,ut negationem scilicet necessarii possibilitati consenti- rediceremus.Addidit autem dubitationem quamdam qus ita sese habet. Nam quod est, inquit, necessa- rium esse,iliud sine dubio possibile est esse.Nam si non, id est si quod necessarium est, possibile non est,negatio possibilitatis consequitur. Necesse eniin in omnibus rebus aut dicere, id est affirmare, aut certe negare, in omnibus namque rebus, aut affir- matio vera est, aut negatio, quare si non possibile est esse,id est, ei hoc est non possibile esse, quod impossibile est, fiet id quod necessarium est esse. Sequitur autem propositionem quse dicit, non possi- bile est esse illa quie proponit, impossibile est esse, et fit aliquid impossibile ut dicatur, igitur impossi- bile est esse, id' quod necesse est esse. Sed hoc in- conveniens est, ergo id docuit quod necessitatem possibilitas sequeretur. Nunc autem aliud addit, D alfirmationis negationem consentire,nuncdeeadem re dubitationem profert dicens: At vero illud quod possibile est esse, non. impossibile esse sequitur. Nam quod possibile est,hoc non est impossibile, sed quo4 non est impossibile esse,non necesseestesse ; ergo si non impossibile est esse,sequitur possibili- tatem,non impossibilitatem autem sequitur id quod dicitur non necessarium esse, sequiturque possi- bilem propositionem id quod dicimus non neces- sarium esse, nulli dubium quin si necessitatem possibilitas sequitur, sequatur aífirmationem ne- cessariam negatio necessarii.Quare contingit quod necessarium est esse,idipsum non necessarium esse, quod est inconveniens. Constat ergo quoniam affir- mationem possibilem non sequitur opposita negatio necessariw affirmationi, idcirco quod illud removen- dum est,ut supra diximus,nec sequatur possibilem alfirmationem negatio necessarie, ut necessitatem possibilitas sequatur. Quod quia fieri nullo modo potest,iliud est removendum, ne possibilitatem ne- cessitati opposita negatio subsequatur.Igitur eaque dicit,non necesse esl esse, non sequitur possibilita- tem. Et quia heecomnia in medio tacuerat, supra dictis addidit : At vero neque necessarium se- quitur possibile esse, hoc scilicet sententic inclu- dens possibilitati non eonsentire necessarium. Nec hoc solum, sed neque illud quod dicimus necessa- rium non esse, hoc ut tractatum sit ipse planius monstrat.Illi enim,id est possibili utraque contingit accidere et esse scilicet, et non esse. Horum autem, id est necessarii secundum esse,et necessarii secun - dum non esse,si utrumlibet verum fuerit,non erunt ilia vera,et hoc ipse exponit, de possibili enim utro- que ita dicit.Simul enim est possibile et esse et non esse, hoc est ergo quodait. Illi enim utraque con- tingit accidere. Sin vero, inquit, necessa ost esse et non esse,id est,si non potest non esse, et non po- ierit esse, non erit possibile uteumque, ut si esse necesse est, non poterit non esse, vel si non esse necesse sit,non polerit esse; tres igitur propositio - nes,non necesse esse necesse esse,necesse esse non esse, possibilitatem non sequuntur.Relinquitur ergo hoc, id est'ut quarta propositio que opponitur ne- cessarie secundum non esseaffirmationi, possibilita- tem sequatur, id est non necessarium non essesequi possibile esse ; sed quia possibile consentit necessa- rio, hee quoque consentit necessario. Namque hoc est quod dixit.Hoc enim verum est et de necessitate esse. Nam quod necesse est esse,non necesse est ut non sit; haec igitur propositio que dicit,non necesse est non esse, coníradictio ejus affirmationis est qua sequitur negationem possibilitatis,eam scilicet qua dicit non possibileesse.Namcum affirmationem eam qua est scilicet possibile esse sequetur necessarii secundum non esse negatioea qua proponit non ne- cesse est non esse. Nega!'ionem possibilem,eam sci- licet qu: proponit non possibile esse,sequitur affir- matio necessaria secundum non esse, qu dicit,ne- 611 AN. MANL. SEV. BOETII 612 cesse est non esse,quam eamdem qua proponit non À sibilitas sequitur necessitatem ; quod si possibilitas possibile est esse, qua est scilicet negatio possibili- tatis, impossibilis affirmatio sequitur qua proponit impossibile est esse;boc est ergo quod ait, Hec enim sit contradictio ejus que sequitur id quod est non possibile esse. Nam cum possibilem affirmationem sequaturnecessarie secundum non essenegatio qua dicit, non necesse est non esse,hec necessarie se- cundum non esse negatio contradietio est ejus qua sequitur negationem possibilitatis.]llud enim,id est negationem possibilitatis,sequiturid quod estimpos- sibile. Nam eum negatio possibilitatis sit que dicit non possibile esse,hane sequitur ea quz dicit impos- sibile est esse, cui consentit ea que dicit necesse esse non esse.Sequiturigitur possibilis propositionis negationem ea qua dicit necesse esse non esse,cujus est contradictio ea quc dicit non necesseest non esse. Fit ergoid quoque ut contradictio contradictionem sequatur,sed conversim.Quod aitper hoc cum dixit, Sequuntur igitur et ha contradietiones secundum predictum modum,eum scilicet,ut affirmatio nega- tionem,negatio verosequaturaffirmationem,etnihil quidem erit vel inconveniens vel impossibile ita po- sitis eonsequentiis,ut affirmationem quidem possi- bilem negatio necessarii secundum non esse sequa- tur, negationi vero possibilis affirmatio necessaria secundum non esse consentiat ; quibus explicatis alias rursus adjicit dubitationes. Dubitabit autem aliquis si ad illud quod est necessa- ium esse,possibile esse sequatur. Nam sv non sequitur, contradictio sequetur,non possibile esse, el sv quis dicat non hanc esse contradiclionem, necesse est ipsum di- cere possibile non esse,sed ulrgque falsae sunt de ne- cesse esse. AL vero rursus idem | videlur esse possibile incidi, el non incidi, el esse, et mon. esse. Quare erit necesse esse,contingens non esse,hoc autem falsum est. Supra consequentias ita |disposuit,ut precedens necessarium possibilitas sequeretur,nunc de eodem ipse ambigit.Siveenim disponat consentirenecessa- rio possibile,sive quis neget, utrumque videtur in- congruum. Nam si quis neget possibilitatem neces- sitati congruere,id dicit quoniam possibilitatisnega- tio necessarie propositioni conveniet. Si quis enim abnuat propositioni qua dicit aliquid necesse esse consentire eam qua proponit possibile esse,is illud abnuerenon potest quin negatio possi5ilitatis neces- sitati consentiat,eritque integra consequentia, qua dicit 51 necesse est esse non possibile est esse,quan- doquidem ilia falsa est consequentia que dicit, si necesse est esse, possibile est esse. Quod si hoc fieri non potest,ut possibilitatis negatio necessarie consentiat affirmationi,illud verum: est affirmatio- nem possibilem necessarie convenire. Sed in hoc quoque major inerit difficultas.Ümne namquequod possibile est esse, possibileest et non esse. Sed si possibilitas necessitatem sequitur, eritid quod ne- cesse est,ut possit esse et possit non esse secundum naturam scilicet possibilitatis, que ipsi convenit necessitati; sed hoc impossibile est. Non igitur pos- necessitatem non sequitur, negatio possibilitatis sequiturea scilicet qua est non. possibile esse, eve- nientqueearursusincommoda,qui dudum cum eum locum tractaremus expressimus;quod si quis possi- bilitatis non velit esse negationem eam qu dieit non possibile esse, sed potius eam qua dicit possi- bile esse non esse. Quanquam ille non recto ordine affirmationi negationem accommodet,dictum supra fit quoties cum modo propositiones dicunturad mo- dos ipsos potius negationem poni oportere quam ad verba,dande tamen manus sunt, ut cum eo quoque concesso quod ad defensionem utile aliquibus videri possit,argnmentationis falsam sententiam fregeri- . mus, penitus atque altius sit veritas constituta. Sit B ergo negalio possibilitatis quam ipsi volunt,id est ea quz. dicit possibile esse non esse;sed hic quoque necessitati non convenit.Si quis enim dicatquoniam possibile esse necessarium non sequitur, sequitur mox possibilis contradictio necessitatem : quod si quis contradictionem possibilis ponat eam qua dioit. possibile non esse, eamque necessitali consentire putat, eri& secundum eum recta consequentia, si necesse est esse, possibile est non esse,sed hoc fieri non potest. Quod enim necesse est esse non potest non esse; si igitur possibilitas non sequitur necessi- tatem, erit enim quod necesse est contingens. Possi- bile namque et contingens idem valent,negationes possibililatis, sive ea que dicit non possibile esse, sive ea cujus sententia est possibile est non esse, necessitati convenient;sed utrumqueimpossibileest. Quod si hzc non. sequuntur, sequitur ea qui est. earum affirmatio,id est possibilitatis; sed hoc quo- que fieri non potest,ut sepius supra monstravimus. Haeeergo hujusmodi questio in sequenti ordine ab ipso resolvitur. Nunc autem quoniam questionis - supra dictae talis sensus est,verba ipsa sermonum- que ordo videatur. Ait namque: Dubitabit autem, inquit, aliquis si illud quod est necessarium esse, possibile esse sequitur, id est si necessitati possibi- litas consentit. Nam-si non sequitur, id est si negat aliquis ut possibilitas necessitatem sequatur,contra- dictio consequitur possibilitatis.Nam quod possibi- litas non sequitur,contradiclio possibllitatis sequi- tur ea scilicet qux» dicit. non possibile esse, et prae- termisit quod ex his esset impossibile. Hoc autem: est ut si necessitatem possibilitas non sequatur, et contradietio possibilitatis consentiat,sitrecta conse- quentia si necessariuni est esse, non possibile est esse, quod est. inconveniens; et si quis non hanc dicat esse contradictionem, id est si quis neget pos- sibilitatis contradictionem esse qui dicit non possi- bile esse, illud certe necesse est ei dicere quod pos- sibilitatis contradictio ea sit que dicit possibile esse - non esse, sed utreque false sunt de necesse esse. Nam quod necesse est.fieri non potest ut non possi- bile sit. Et rursus quod necesse est,fieri non potest ut possibile sit non esse. Rursus videtur idem esse possibileincidietnonincidi. Possibilitas enim affir-- . 613 IN LIBRUM DE INTERPRRTATION& EDITIO SECUNDA. 614 mationi negationique communisest, namque etesse À unam remtantum potest,quesaffirmationem tantum et non esse potest quod possibile esse dicitur. Hoc autem falsum est de necessario predicari. Necessa- rium namque si est, non esse non poterit ; si non est, nulla ratione contingit ; quod si quis dicat quo- niam possibilitas necessitatem sequitur,eadem pos- sibilitas consentit contingenti, et erit necesse esse contingens non esse, id est erit contingens id quod necesse esse predieatur. Nam si quod possibile est esse, polest non esse, quod aulem potest non esse, contingit ut non sit, non dubium est quin si neces- sitatem possibilitas sequitur,eamsequatur quoque et contingentia ; sed contingens possumus dicere in negatione, ut dicaturcontingit non esse ; est igitur quod necesse est esse, contingens non esse. Hoc autem falsum est, atque hic quidem ordosermonum est, utin aliis fere omnibusperplexus atque constri- etus, alias enim similitudo enuntiationum, alias id quod deest implicitam reddit obseuramque senten- tiam ; quod si quis Aristoteles verbis seriem nostra expositionis annectat, et quod illie. propter simili- tudinem confusum est, per expositionis nostre dis- linctionem ac separationem disgreget; quod vero in Aristotelis sermonibus minus est, hinc compenset, sententie ratio totius elucebit. Nunc ergo quoniam proposuit quastionem, eam continenter exsequitur his verbis : Manifestum est autem quoniam non omne possibile vel esse vel ambulare, et oppositavalet. Sed estin qui- — "bus non sit verum. Ac primum quidem in his quz non Secundum rationem possunt, uL gnis calefactibilis est, el habet vim irrationabilem. Ergo secundum rationem potestates eedem plurimorum etiam contrariorum sunt. [rrationabiles vero non omnes, sed quemadmodum di- cium est, ignem non est possibile calefacere etnon ca- lefacere, neque qua cunque alia semper agunt. Aliavero possunt et secundum irrationabiles potestates simul opposita suscipere, sed hocilcirco diclum est quoniam non ommis potesLas oppositorum est, neque quacunque seeundum eamdem speciem dicuntur. Cum de possibilis et necessarii consequentia du- bitasset , cumque si possibilitas necessitate consen- tiret, quod erat incommodum, vel si possibilitas rur- sus necessitatem sequeretur,necessitas ipsa cui pos- Bibilitasconsentiretin seetesseet non essesusciperet, - nuncincongruentem ambiguitatem rationabili argu- mentatione dissolvit dicens : Non vereillud metuit, ne possibilitas necessitatem consequensipsam natu- . ram necessitatisatque rigorem frangeret,ut id quod necesse esset,in eontingentiam permutaretur.Neque enim, inquit, omne quod possibile est esse,et possi- bileest non esse.Sunt enim plura que unam tantum vim continent, et ad negationem nullo modo sunt apta, ut in his possibilita&bus quas irrationabilis actus efficit.Nam cum sit possibileignem calefacere, non est possibile ut non calefaciat. Quare hec po- testas non potest opposita. Si qua enim potestas opposita potest, illa et non esse potest et esse, et facere et non facere, que vero non potest opposita, B G dat, negationem vero repudiat. Si quis enim ponat possibilitatem necessitati consentire,nonidcircojam necesse estipsam necessitatem in contingentiam verti, cui contingenti scilicet possibilitas consentit. Non enim, inquit, omne possibile utrumque potest, idest et posse esse etpossenonesse. Atque ideo non omne possibilecontingentie consentit, docet autem hoc his modis : in his, inquit, quz non. secundum rationem possunt,possibilitas qua esse dicitur, non valetopposita,ut ignem calefacereirrrationabileest. Nulla enim ratio est cur ignis calefaciat. Omnium namque que naturaliter fiunt nulla ratio est. Ergo hec quorum potestas irrationabilis est non possunt opposita, ut ignis non potest calefacere et non cale- facere. Si enim utrumque possunt,opposita possunt. Calefacere enim et non calefacere opposita suat.Cum ergo irrationabiles potestates opposita non habeant agendi faeultatem,illa que secundurm rationem fiunt 8d oppositorum actum poteruntretineri,ut quidquid ex voluntate et ratione conceptum est, ad utrumque valeat. Medicinam namque mihi exercere et possi- bile est, et possibilenon est. Vel rursus ambulare et nonambulare.Quod enim quisquis animi ratione vel appetentia vult, hoc ex ratione venire dicitur. Et in his omnibus illa potestas est quae ad utrumque va- leat, id est ad affirmationem et negationem, ut sit scilicel et non sit. In his autem que sunt irrationa- bilia, licetin solis venire possit, ut ea potestas qua dicitur,non etiam possit opposita,tamen non omnis irratioaabilis potestasoppositanon potest,utaqua et frigidaethumidaest. Ergo et frigescere potest fa- cile et humectari, sed eadem permutata in calidam potest frigescendi vim non habere, cum non possit humectandi amittere potestatem; dum aqua sit. Quocirea non omnis potestas valetopposita,sed valet quidem opposita potestas, ea quz secundum ratio- nabiles motus valuit.Illa vero potestas quce opposita non valet, in solis irrationabilibus invenitur, licet non in omnibus. Sunt enim irrationabiles potestates qua utrumque possunt, ut id quod dictum est de aque frigore. Kt tota quidem sententie vis talis est. Nuncquissitsermonum ordoexplicetur.Manifestum est, inquit, quoniam non omne possibile vel esse, vel ambulare, opposita valet. Quod ita diclum esse manifestum est, non ut putaremus quod omne quod ambulat potest, vel quod esse potest,non possit op- posita, id est non possit non esse. Hoc enim videtur textus ostendere, sed nemo ita intelligat, potiusque sie dietam videatur. Manifestum est quoniam non omne possibile frequenter solemus usurpare, cum dicimus possibile esse ambulare, opposita valet. Nequeenim omnis potestasaffirmationi negationique convenit. Sed sunt quedam qua unun tantum pos- sunt, ut supra jam diximus, atque hoc apertius ia- telligitur si ita dicamus : Manifestum est enim quo- niam non omne possibile et opposita valet,quoniam scilicet possibile frequenter et de esse etdeambulare predicamus, hocitacogitans facilius quis agnoscit, 615 AN. MANL. SEV. BOETII 616 quid ipsius textus verba denuntient, cum etiam ad- A nabilia sunt,unasit species,tamen nein hisquidem miniculari quis debeat obscrris sensibus patientia atque consensu, quod ad sententiam potius dicentis spectet, etsi sermonum ratio ita non habeat. Hoc ergoita constituto manifestum est, scilicet non om- nes potestates opposita valere, sed esse quasdam in quibus non sit verum dicere quoniam opposita va- lent, et datur exemplum in his quidem qus irratio- nabiliter possunt, idest nonsecundum aliquam ra- tionem, quarum scilicet potestatum reddi raiio non potest, quod ipsarum sit natura, ut quoniam ignis calefaetibilisest, idcirco deeo ratioreddinon potest. Hoc namque illi naturaliter adest, ut haec quidem ignis potestas non valeat opposita, licet sit irratio- nabilis.Quzs vero rationabiles sunt, et secundum ra- tionabilem potestatem esdem plurimorum etiam contrariorum sunt. Nam quibus ratio dominatur,ad utraque oppositanaturaipsorum apta est, ut eedem potestates sint plurimorum qua sunt contraria,utsi est mihi possibileambulare, quoniam hoc ex ratione et voluntate fit, sit possibile aon ambulare, et est hoe potestatis non unius, sed plurimorum,eorumque contrariorum : licet enim affirmatio et negatio sit quodammodo ambulareetnon ambulare,tamen nuno ab Aristotele in contrarii vice disponitur, et hoc quidem in omnibus rationabilibus potestatibus pla- num est, eas plurimorum essecontrariorum et oppo- sita valere. Quae vero secundum rationem non sunt, licet sint quedam que opposita valeant,non tamen omnia. Nam cum aqua frigefaciendi habeat potesta- tem quod irrationabile est,et ei rursus alia potestas calefaciendi, cum ipsa sit calefacta, sed non in om- nibus potestatibus irrationabilibus hoc inveniri po- test. Ignis enim (ut dictum est) uaam calefacjendi tantum videtur habere potestatem, hoc enim est quod ait : Irrationabiles vero non omnes, id est op- posita valent,sed quemadmodum dictum est, ignem non est possibilecalefacere et non calefacere,datur- que in omnibus regula qu& non sint possibilia con- trariorum, ea scilicet quz semper unam rem actu continent, ut ignis semper calet, sol semper m:o- vetur, et caetera hujusmodi, quod per hoc ait quod dixit :Nequequecunquealiasemper agunt, alia vero possunt qusedam opposita,etiam secundam: irratio- nabiles potestates, ut dictum est de aqua. Sed hoc idcirco dictum esse testatur, utcognosceremus nihil evenire contrariorum, si quis diceret possibilitatem necessario consentire.Cum enim non omnis possibi- litas contraria valeret,ea scilicet necessitati consen- tit, que contraria non valet, sed unam rem semper agit, hoc estenim quod ait: Sed hoc quidem idcirco dictum est,quoniam non omnis potestasoppositorum est,nec quecunque secundum eamdem speciem di- cunturquodait: Nec quecunquesecundum eamdem speciem dicuntur tale est, Non modo omne quod di- citur poasibile contrariorum esse non potest, sed etiam ea que sub eadem specie sunt, quedam con- iraria non possun!, ut ea que suntirrationabilium. Nam cum omnium irrationabiliumin eo quod irratio- D inveniri potest utinomnibuseadem sitcontrariorum potestas,ut deignequodsupra dietum est.Nam cum ejus irrationabilis sit potestas, non tamen talis est ut ad contrariatransferatur.Recteigitur dictum est, quoniam neque qux sub eadem specie sunt poterunt omnia contrariorum esse potentia. Nam cum ignis potestascum aliisomnibus potestatibus irrationabi- libussubea sit speciequeirrationabilis est potestas, iamen non valet opposita. Atque hoc quidem quod attentare possit totam questionem,non tamen vali- dissime dissolvere prediximus. Quod vero maxime dirigat dubitationem ambiguitatemque constituat, ipse continuata oratione addidit dicens: Quadam vero potestates aequivocz?. sunt. Possibile enim non simpliciter dicitur ,sed hoc quidem quoniam verum est uL in actu,ut possibile est ambulare quoniam ambuiat,el omnino possibile est esse quoniam jam.est actu quod dicitur possibile.lllud vero quoniam forsitan agel,ul possibileest ambulare quoniam forsan ambula- bit, el haec quidem in mobilibus solis est potestas, illa vero, et in immobilibus. In ulrisque autem verum est dicere non impossibile esse ambulare,vel esse,et quod ambulantia,et agiLel ambulabile est.Sic ergo possibile non est verum de necessario simpliciter dicere,alterum aulem dicere verum est.(Quare quoniam partem univer- sale sequitur, illud. quod ex necessitate esl, sequitur posse esse, von omnino. Quid hacsententia contineret quam nunc Aristo- teles proposuit, quinto quidem libro diligenter ex- pressimus etnunoc eam breviter exsequamur.Expo- sitionisenim causadoctrineque huncsecundum nos expositionis sumimus laborem,non augendi prolixi- tate fastidii. Talis ergoest sententia tota, Possibile quod frequenterin rebusdicimus non simpliciter di- citur.Atque ideo quoniam possibile a potestatetra- ductum est,ut ipsa quoque potestas equivocum est, Hochinc manifestum est,quod quedam possibilitates ad hoc dicuntur non quoniam aguntur,sed quoniam ut agantur nihilimpedit,ut si dealiquosano corpore omnibusque aliis queimpedire poterant remotis se- dente,dicatur possibileesseambulare eum,non quo- niam ambulat,sed quoniam ut ambulet nihilomnimo prohibet.Quadam vero possibilitates ita dicuntur quoniam jam actu sunt atqueaguntur,ulsi quis de ambulante homine dicat,possibile esse eum ambu- lare, atque ideo ea possibilitas que non secundum actum aliquem dicitur,sed secundum id quod posset agere, dieitur eo quod agere non prohibetur a po- testate possibilitas nominatur.Hxc vero quajam agit atque in actu est, actus ipse possibilitas ap- pellatur. Duc vero sunt significationes possibilita- tis, una quc eam possibilitatem designat, que est - potestate,que secundum actum non sit.Altera qua eam possibilitatem significat que actu sit. Hecau- tem possibilitasquejam actu est,autex potestate ad aclum transit, aut semper in aetu naturaliter fuit, ut cum homo ex eo quod sedet non ambulat,potest ambulare,atque ideo ex potestate in actum vertitur, 617 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 618 Sol vero cum movetur, nunquam ex potestate in A eo quod ad actum ex potestate non venerit.Species aetum vertitur.Neque enim aliquando hunc moturz non egit. Neque ignis ut nunc non caleret,aliquando non caluit.Ergo ea rursus possibilitas que secundum actum aliquem dicitur duas intra se species conti- net,unam qu: talem actum possibilitatis designet, quemque non esse non liceat,et hee dicitur neces- saria que nunquam ex potestate in actum vertitur, sed in actu naturaliter mansit ;'alteram vero quam liceat et non esse,quz scilicetex potestate in actum migravit, et hoc non necesarium cum sit actu, et hec talis possibilitas qua ex potestate in actumver- titurjia solis mobilibus est, hoc est que moveri possunt, hac autem sunt corporalia ; incorporalia vero non moveri,quibus rationibus astruatur paulo igitur quedam erit necessitas possibilitatis siqui- dem illic ponitur ubi est ea possibilitas quz actu semper est. Quod si speciem sequitur genus, et ubi est species,genus deesse non potest, sequitur spe- ciem suam, id est necessitatem genus proprium, id est possibilitas,sed non omne. Ea vero possibilitas necessitatem non sequiturque potestatetantum est, non etiam actu, neque ea que cum sit actu relin- quere subjectum potest, sed ea tantum qua cum actu sitnunquam poterit ab subjecto discedere.Se- quitur ergo possibilitas necessitatem,nihilque eve- nit impossibile, sed ea,ut dictum est, que in actu sit, et nunquam in subjecto natura esse desistal. Totus quidem sensushujusmodi est,ratio vero ver- post dicemus. Ille vero qu: semper in actu propric p borum ita constabit.Quedam vero,inquit, potesta- nature qualitate manserunt, et in mobilibus inve- niuntur,ut igni calor qui semper actu et nunquam fuerit potestate, et in his que sunt immobilia, hec autem sunt incorporalia et divina. Quare possibili- tas ea quz ex potestate in actum migravit,solorum est corruptibilium et corpocralium.Ea vero qu: sem- per actu fuit,divinis corporalibusque communisest, ut igitur tota ratio breviter attingatur,ita dicendum est : possibilitas equivoca est et multa significans. Est enim una possibilitas,qu: ipsaquidem cum non sit in actu esse possit. Atque ideo de ea possibilitas predicatur. Est autem alia qux jam est acíu, hec autem qu: jam actu est,non sequivoca est, sed ge- nus. Habet enim sub se species eam possibilitatem que actu quidem est, sed ex potestate migravit. Alia y6Po quie actu est, sed ex potestate non migravit. . Et illa quidem que ex potestate non migravit,ipsa dieftur necessaria, que nunquam relinquit subjectum. Illa vero qu& ex potestate ad actum transit, sine ulladubitatione dieitur non necessaria.Idcirco quod poterit relinquere aliquando subjectum, sed de his utrisque, scilicet quae vel in potestate vel in actu possibilitates dicuntur,communis esse poterit prae- dicatio,si dicamus utrasque esse non impossibiles. . Nam et qui potestambulare cum non ambulet,et qui jam ambulat,verum est de his dicere quoniam non est impossibile eos id agere quod possunt agere vel agunt.Cumyjvero sub significatione possibilitatis duo sint,una possibilitas quz actu non est,aliavero que actu est,illa possibilitas que secundum potestatem dicitur necessarie non accommodatur,neque aliquan- de necessitati poteritconsentire. Restatigiturutsub ea pluritate necessitas ponatur que actu est, sed ea quoque habet unamspeciem perquam ex potestate in actum migrat,que est non necessaria. Quare ne in hac quidem poni potest necessitas. Restat igitur ut quoniam id quod necesse est esse, nullus negat esse possibile. Sub possibili autem est et ea que po- testate esse dicitur. Sed necessitas non ponitur,ne- que sub ea potestate qu: actu est et subjectum po- terit relinquere,sed ponatur sub eo actu qui subje- ctum relinquere non potest, utsitnecessitas possi- .. bilitas que actum etsubjectum nunquam relinquat, PaTRor.. LXIV. tes equivoce sunt, sed hoc idcirco dictum est quo- niam non omnis potestas zequivoca est. Est enim po- testas qua ut genus sit, ea scilicet que& secundum actum predicatur. Quemadmodum autem quedam potestates equivocz sint exsequitur dicens.Possibile enim non simpliciter dicitur,et hoc partitur,sed hoc quidem quoniam verum est ut in actu,ut possibile est ambulare,quoniam jam ambulat,et omnino pos- sibile est esse, quoniam jam est actu quod dicitur possibile. Hoc planius nihil potuerit demonstrari, quam si illud possibile dicitur, quod jam agitur. Quod si quis possibile esse neget,hoc ait et. fieri at- que esse dicit quod impossibile est, sed hoe omnem modum rationabilitatis excedit. Aliam vero partem significationis possibilitatis hanc dicit. Illud vero quod forsitan aget,et dat hujus exemplum ut nossi- bile est ambulare, quoniam ambulabit. Non ergo quod jam agit, sed quod forsitan aget, id est quod ut agat forlasse nihil prohibet. Et hoc quidem,in- quit, in mobilibus solis est potestas, hec scilicet potestas qua& poteslatedicitur non seeundum actum. Mobilia vero, ut dictum est, sola corpora dicit. Illa vero,id est, qui actu est,et in immobilibus, atque ideo addidit hoc cum dicit, et in immobilibus, ut non suspicemur in solis esse divinis actus possibili- tatem,sed etiam in mortalibus atque corporeis. In. utrisque vero verum est dicere, non impossibile esse ampbulare,vel esse quod ambulat jam et quod agit etambulabile.Ig utrisque,inquit,significationi- busuna praedicatio poteritconvenire,ut dicamus non esse impossibilevelambulare quod jam ambulat, vel ambulare quod potest ambulare et non ambulat, quod per hoc ait quod diximusambulabile.Ambaula- bile enim est. quod non quidem ambulat, possit tamen ambaulare.His addit : Sic igitur possibile non est verum de necessario simpliciter dicere, id est, sic possibile quemadmodum equivoce possibilitas predicatur,non est verum de necessario simpliciter et universaliter atque omnino predicare, hoc est non omne possibile necessario consentit. Alterum autem, id est possibile verum est,hoc est de neces- sario predicare.Illud scilicet quod secundum actum dicitur immutabile. Quare quoniam partem suam, 20 619 id est speciem, id est in quod est universale,id est A genus sequitur illud quod ex necessitate est, quod scilicet species est possibilitatis, sequitur posse esse, id est possibilitas, sed non, inquit,omne. Nam illa possibilitas quain actu predicaturetrelinquere sub- jectum potest,non sequitur necessitalem,sed eatan- tum que cum in actu sit neque ex potestatein actum vertitur, neque poterit subjectum relinquere.Atque hac quidem qua Aristoteles dixit hujusmodi sunt. Qus vero nos distulimus, ut doceremus immobilia esse divina. Mobilia vero sola corpora vocari brevis- sime demonstrandum est. Sex motus species esse manifesturi est,sicut in Praedicamentorum libro Aristoteles digessit, quanquam hoc in Physicis per- mutaverit,sed nuncita ponamus tanquam si omninó sex sint.Si seeundum nullam motus speciem moveri divina atque incorporalia ratio declaraverit, ordine convincitur non moveri divina. Ergo qu: neque ge- nerantur,neque corrumpuntur, neque crescent,ne- que minuuntur,neque de loco in locum transeunt, quippequs plenitudine nature suc ubiquetota sunt, nee de Deo aliquid intelligi fasest, nec rursusaliqui- bus passionibus permutantur.Quodsi secundum nul- lum horum motuum divinarum rerum permutabilis est natura, manifestum est ea omnino non esse mo- bilia atque sex motus hos solis corporibus evenire. Atquehecquidemde plurimis quz deeare possunt dici rationibus atque argumentis libasse sufficiat. Nunc quonia Aristoteles consentire necessario pos- sibilitatem nonomnem docuit, et quc ei conveniret expressit, rursas de ipsorum consequentia et quid primo et quid. posterius poni debeat, memoriter subjicit dicens: Et est' quidem fortasseprincipium quod necessarium estet quod non. necessarium. est, ommiwm, vel esse vel non esse. Et alia ut horum consequentia conside- rare oportet. Manifestum est autem ez his quae dicta sunt, quoniam quod ex mecessitale est, secundum actum est. Quare si priora. sunt. sempiterna, et qua actu sunt, poleslate priora sunt, eb haec quae sine po- testate sunt, actu. sunt, ut. prima substantize. Alia vero sunt actu cum possibilitate, quae natura quidem priora sunt, tempore vero posteriora. Alia vero nun- quam sunt actu,sed polestate solum. Postquam de possibilis et necessarii consequen- tia quid videretur exposuit, hec ad emendationem quodammodo superioris ordinis apponit.Et quoniam superius a possibili inchoans, ceteras omnes pro- positiones ad possibile et contingens, et ad eorum consensum reduxit,nunc hoc rationabiliter mutat, ut non potius a possibilitate inchoandum sit, sed a necessilate. Nam si quis advertat diligentius supe- riorem descriptionem, primo positum est possibile et contingens, el ad eamdem cunctorum sensus re- latus est, Nunc hoc. permutandum videtur. Dicit enim fortasse hoc esse rectius ut magis propositio- num consequentia a necessariisinchoetur.Est autem totus sensus hujusmodi.Quoniam inquit,necessaria sempiterna sunt, que autem sempiterna sunt,om- nium aliorum que sempiterna nonsunt principium AN. MANL. SEV. BOETII B D 620 sunt, necesse est ut id quod necessarium est ceteris omnibus prius esse videatur; ergo conse- quentie eodem modo faciende sunt, ut primum quidem necessitas, post vero possibilitas et csetera proponantur, sintque consequentia hoc modo : Necesse esse. Non necesse esse. Non possibile non esse. Possibile non esse. Videsne igitur ut primo quidem necesseesse et non necesse esse propositum sit ? secundo vero loco ad necessitatis ce teraconsensumconsequentiamque re- latasint. Hocestergo quod dixit fortasse principium quoddam esse oinnium velesse vel non esse,id quod esset necessarium, ut a necessario speculandarum propositionum principium sumeretur,quod essealia- rum propositionum vel non esse secundum conse- quentiam consensum constitueret, et quoniam prius positum est necesse esse,huie consentit ea qua di- eit, non possibile non esse. Istius ergo propositio- nis quz dicit, non esse possibile ut non sit, que scilicet non esse denuntiat (tollit enim possibile quod nondum esi) principium est necessitas, cui sine ulla drbitatione consentit; et rursus quoniam ei qui dicit, non necesse esse, consentit ea quse dicit, possibile esse non esse, hujus propositionis quz aliquid esse constituit,id est possibile, prinei- pium est ea propositio que dicit, non necesse esse. Ergosive affirmativenecessitas proponatur sive ne- gative,videturquoddam principium esse cateroram, et cetera velut his, id est necessariis consentientia judicari oportere. Et hoc est quod ait:Et alia ut ho-.- rum consequentia considerare oportet.Cur autem il- — ]ud eveniat,consequenterostendit dicens : Quoniam eaqua necessariasuntactusunt,ut frequentersupra - monstratum est, ea vero qua necessariasunt,sempi- terna sunt,qua& vero sempiterna sunt, priorasunt his quorua sunt hujusmodi potestates quein actunondum sunt; manifestumestquoniam et que actusunt,et ex potestatead actum non veniunt, priorasunt.Sed de eo actu loquimur qui ex potestate ad actum non venit, sed semper actu proprie nature constitutione per- mansit, ut eum ignis calet vel sol movetur et cetera hujusmodi,ita sunt ut actum nunquam reliquerint, neque ab his actus abfuerit aliquando, neque ex po- testatead hune venerintactum.Quoniam ergo hujus- modi fuerunt ut semper essent, que autem semper sunt,ea omnibus sunt priora, erunt etiam potestate secundum propriam naturam priora;sed que priora sunt, semper sempiterna sunt, et rursus eadem ne- cessaria sunt actu, et necesse est ul ea qua actu sunt his quz sunt potestate priora sint. Post hec fit rerum divisio ab Aristotele hoc. modo : Rerum alie suntactusemper qui ex potestate non venerint, et - iste sunt quarum nulle sunt potestates, sed semper inactu sunt. Alie vero qua ex potestate in actum remigrarunt, quarum quidem substantia et actus sé- cundum tempus posterior est potestate,natura vero prior.In omnibus enim illud quod est actu prius est et nobilius quam id quod potestat est. Illud enim quod potestate est adhuc ad actum festinat;et ideo - 624 perfectio quedam actus est ; quiddam est imperfectum, quA tunc perficiturcum ad actum aliquando pervenitur.Quod autem perfe- ctam esteo quod estim perfectum generosiuset prius esse manifestum est.Namsi res quead actum suum ex potestate venerunt, prius fuerunt potestate, post vero actu,ergo actus earum rerum posterior est po- testate si ad tempus referamus, prior vero eadem potestate si ad naturam,et hocest quodait :Aliasres esse qua cum possibilitate sunt et actu sunt, sed actum polestate tempore quidem posteriorem ha- bent, natura vero priorem ;quasdam autem res esse in quibus sola potestas sit, nunquam actus,ut nu- merus infinitus.Crescere enim numerus potest infi- nita.Quicunque vero numerus dictussit vel centum, vel mille, vel decem millia, et caeteri, finitus esse necesse est,ergoactunumerus nunquam est infini- .tus. Quoniam vero potest in infinita concrescere, idcirco solum potestate est infinitus. Eodem quoque modoettempus.Quantumcumqueenim tempus dixe- ris finitum est, sed quoniam tempus potest in in- finita concrescere, idcirco dicimus tempus esse in- finitum,quod potestate sit infinitum,non actu.Nihil enim actu poterit esse infinitum.Quod autem supra diximus qua semper actu essent primas esse sub- stantias,nonita putandum est,primas eum substan- tias dicere quemadmodum in Categoriis ubi primas . substantias individuas dicit:hic autem primas sub- - tantias quae semperactu sunt,idcirco nominat quia, . ut dictum est, que semper actu sunt principia exterarum BerUm iust atqueideo primas substantias eas esse necesse est. ps MAGIS APT NUNTIATIONES CONTRARLE DICANTUR. ' Utrum autem contraria sit affirmatio negationi, an - affirmatio affirmationi, eb orationi, ut qua? dicit, quoniam ommis homo justus est, ei quz est, nullus homo justus est, an omnis homo justus,est,ei qua est, - omnis homo injustus est, ut Callias justus est, Callias . justus non est, Callias injustus est, quamam | harum . contraria est ? —— Post propositionum consequentias pertractatas ot eas subtili inquisitione dispositas,illud exoriturin- - quirendum,quod magnam utilitatem ita prefert, ut . quantum in eo utilitatis sit,prima quoque fronte le- ; gentium mentibus ingeratur. Nam eum sit manifestum . quoniam affi"mationem opposita negatio semperop- - pugnet, maximeque perimat universalem affirmatio- nem: universalis negatio,quoniamque non ignoratur . quod affirmatio privatoria que contrarium affirmat ipsius quoquecontrarii perimat propositionem,qua- riturque magis perimatmagisqueoppugnetaffirma- iivam,utrumne ea qua universalis negatioest,an ea quia contrarii, vel privationis affirmatio. Sit enim - positnm hancesseaffirmationem,que proponit:om- 1 nis homo justus est.Hane ergodue perimuntpropo- 1 sitiones,et universalis scilicetnegatio quc dicit,quo- . niam Bis homo justus est,et eaque privationem . justitie praedicat àffirmando, ea scilicet qua dicit: : omnis homo injustus est. Affirmatio igiturqua pro- 2 pn E IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. b 622 potestas vero adhuc A ponit, omnishomojustusest,perimituretanegatione propria universali dicit, nullus homo justus est, et ab affirmatione privatoria quc proponit, omnis homoinjustusest.Cumigitur ab utrisque perimatur, qui autem perimitur, ei qua& eam perimit videtur esse contraria; quoniamque,ut dictum est,a duabus perimitur, et du: unius contrarie essenon possunt quae duarum propositionum quas supra memoravi- mus,id est negationis universalis et privatoricaffir- mativa,contraría sit universali affirmationi superius comprehense querendum est. In qua re quam sit utilis questio nullus ignorat, qui cogitat, quia nisi hocab Aristotele quesitum enodatumque esset, ma- gna foretdubitatioan illud reciperetur,ut duo unius possent'esse contraria, quod manifeste fieri non po- test. Nam eum duo unan rem perimant,quis esset quidubitaret autunam rem daabusopponi,aut,dua- busunamrem perimentibus,quarioportere quema- gisearum videretur,contrarias?Contrarias autem di- cimus,nonsecundum eum modum quem Aristoteles in Predicamentisexplicuit,sed tantum ad id quod res rem vel propositio perimit propositionem, ut quasi hoe modoqueratur.Affirmatio universalis secundum quam magis perimitur,utrumne secundum eam que universalis est negatio,aut secundum eam quee vel privationem praedicat vel quodlibet aliud, quod ex ipsa oppositione vim contrarii representet ? Unde etiam illud latere non oportet, universaleesse dubium inter universalem affirmationem privatoriam, et universalem negationem,qus essetopposita contra- rie. Supra enim jam dictum est affirmationi uni- versali negationem universalem esse contrariam.Sed hiec, at dictum est,non hoc dicitur,sed illud potius quie magis perimat rem.Nam que magis perimit ea propemodum videbitur esse magis contraria.Atque- ideo non solum de universalibus proposuit, sed ne suspicareturquisquod illam eontrarietatem diceret quam vel in Predicamentis locutus est,vel rursus supra cum de universali affirmatione et nega- tione loqueretur, de particularibus adjecit, qui- bus non erant contrarie affirmatio et nmnega- tio. Nam si recte superius comprehevsa memini- mus,affirmatio universaliset negatio universalis con- traria; esse dicebantur.Nec solum hoc,sed etiam se- cundum justum et injustum constituit questionem, quod habituset privatio potius estquam ulla contra- rietas.Quare, ut diximus, intelligendum est esse nunc in questione,que propositio quam propositio- nem proxime efficaciusque destruat ac perimat;hu- jus inquirenda rei ratio existet hoc modo. Nam si ea quae sunt in voce sequuntur. ea qug sunt in amina,illic autem contraria est,opinio conitrarii,ut omnis homo justus est,ei qua est omnis homo injustus, eliam in his quae sunt in voce affirmationibus,necesse est similiter sese kabere.Quod. si neque illic contrarii opinatio contraria est,nec affirmatio affirmationi con- iraria erit,sed ea qua est dicta negatio.(uare conside- randum est quae opinatio vera, false opinationi con- traria sit,ulrum negationis,an certe ea qua contrario rum esse opinatur.Dieo autem hoc modo: Est quaedam 623 AN MANL. SEV. BOZTII 624 opinatio vera boni,quoniam bonum esl;alia vero falsa, A tis animus suspicari.Cum vero malum ponitur,tota quoniam bonum non est,alia quod malum est: quamam ergo harum contraria est verae? Etsi est una secun- dum quam contraria? Hoo est investigalio?qua magis sit universali af- firmationi contraria,utrumne privatoria universalis affirmatio, an universalis negatio. Hinc sumi- turquod omnis fere proprietas, quam in vocibus necesse evenire est,ex opinionibus venit quas voces ipse significant.Quod igitur quirendus in vocibus est, hoc prius estin opinionibus perspiciendum. Neque enim fieri potest ut cum vocum signi- ficationes ex opinionibus veniant, quas scilicet voce ipse significant,non prius proprietates vocum in opinionibus reperiantur. Requirendum igiturest quemadmodum seistain opinionibus posita habean- tur,quod in his fuerit repertum,ad voces rationabi- liter transferatur.Queratur igitur prius in opinioni- bus hoc modo: Si opinio privatoria universalis af- firmationis magis est contraria opinioni simplicis universalis affirmationis quam opinio universalis negationis,manifestum est quoniam privatoriauni- versalis affirmatio magis perimit universalem sim- plicem affirmationem, quam universalis negatio. Quod si illud magis non repererit, sed quod-opinio universalis negationis opinionem universalisaffirma- tionis magis perimat potius quam opinio privatorie affirmationis,constat quod universalis negatio magis contraria est universali affirmationi potiusquam pri- vatoria affirmatio. Hoc autem ut inveniatur, ita fa- eiendum est: ponatur opinio quedam vera ;conira eam dus false,quarum una affirmatiosit privatoria, altera universalis negatio. De duabus igitur falsis quam mendaciorem ratio invenit,eam dicimus vere opinioni magis esse contrariam.Sint igiturtresopi- niones,una vera,due false: et sit quidem verahec quas id quod bonum est, bonum esse arbitratur,ea scilicet quam dicit Aristoteles opinionem esse boni quoniam bonum est, falsa vero una que quod bo- num est, bonum non esse dicit, ea est quam dicit Aristoteles falsa boni,quoniam non bonum.Reliqua qua id quod bonum est, malum esse arbitratur,ea est qui ab Aristotele dictaest opinio boni quoniam malum est. Ex his igitur tribus, una vera, duabus falsis,querendum est que magis sit contrariavere; sed quia contingit sepe et negationem et privatio- nem unum significare in his presertim contrariisin quibus nulla medietas invenitur, addit : Et si. est una,secundum quam contraria? Hoc autem hujus- modi est:in his contrariis in quibusnulla medietas est, idem negatio valet quod etiam privatio. In his vero in quibus est quedam medietas affirmatio pri- vatoria et negatio non ejusdem significationis sunt, Age enim sint hujusmodicontraria que sintimme- diata, genitum esse et ingenitum esse.In contrariis igitur immedietas idem privatoria affirmatio quod negatio valet.1n his auiem qus medietatem habent non idem.Neque enim «quum est dicere quemlibet illum esse malum, et rursus non esse bonum. Nam eum bonum negatur,potest aliquid modium audien- C D audientis suspicatio incontrarium rejecta est.Atque ideo non idem significant,sed quia sepe(ut dictum est) privatio vel contrarietas negationi consentit, quoties tales quedam propositiones reperiuntur,in quibus nihil negatione discrepet privatoria affirma- tio,que&rendum est,ut Aristoteli videtur,secundum quam potius prolationem vel opinionem vere affir- mationi vel opinioni contraria propositio vel opinio fiat. Quanquam enim interdum idem significent,alio tamen modo ipsis propositionibus utimur.Nam qui negatonem ponit, id quod est dicit esse ; qui vero privationem,id quod non est dicit esse. Cum igitur diversum initium et diversa intentio quodammodo sit propositionum sub eadem significatione,et qua earum magis vere propositioni contraria sit, et se- cundum quem motumanimi magis vera propositio perimatur, quaerendum est. Hoc est enim quod ait: Et si est una,secundum quam contraria? Non enim dicit quod omnino negatio et privatio unum sunt, sed in hisin quibus idem sunt,hoc est in immedia- tis contrariis ; et quando idem significant,quoniam non secundum unum motum animiunam significa- tionem dicunt, qui contrarium vel privationem po- nunt,et qui negationem secundum quam contraria magis est, propositio, utrumne secundum eam que privationem ponit, an secundum eam que nega- tionem. Post hec quemadmodum sit contrarietatis natura designat. : Nam arbitrari contrarias opiniones definiri in &o quod. contrariorum sunt,[a/sum est. Boni enim quoniam bonum est, et mali quoniam malum, est,eadem est for- lasse opinio et vera, sive plures,sive una sit.Suntau- tem contraria ista, sed non in eo. quod contrariorum sunt contraria, sed magis in eo quod. cantrarie. Sensus quidem breviter expedius,sed summa ra- tionis veritate contextusest.Cum enim de contrariis disputat, quemadmodum contrarie opiniones esse possint prima fronte disponit. Arbitrantur enim quidam contrarias esseopiniones,qus decontrariis aliquid arbitrarentur,sed hoc falsum esse convinci- tur.Neque enim si bonumetmalum contrarium est, et aliquid de bonoet malo opinetur,mox necesse est ut contrarietas subsequatur. Age enim quilibet de bono opinetur quoniam bonum est,rursus de malo opinetur quoniam malum est. Cum igitur idem de bono et malo opinetur, illud quoniam bonum est, hoc quoniam malum,tamen contrarie opiniones non sunt. Neque enim contrarium est opinari id quod bonum est,bonum esse,et id quod malum est, ma- ]um.esse ; utreque enim vere sunt.Opinionum au- tem contrarietas veritateet falsitateagnoscitur.Hoc autem modo hujusmodi opiniones contrarie esse possunt,que de eadem quodammodo affectioneani- ' miproficiscuntur,id estopinionescognoscentesquid- quam quod verum est.Non igitur si quis contrario- rum aliquam opinionem habeat,et quidquam decon- rariis arbitretur,statim necesse est subsequi inopi- nionibus contrarietatem. Ergo non est contrarietas opinionum in eaarbitratione qua contrariorum est 625 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 626 velqui decontrariis habetur.Sed potius contrarietas A solum exspectari oportet in propositionibus quod in opinionibus tunc fit,quoties de una ealemque re contrarie quis opinatur,ut qualibetres sit proposita bona,deeasiquis contrario modo opinetur,quoniam bonum est,de eadem rursus quoniam malum est, opinio qu:e id quod est bonum esse putat vera est, altera vero quz? id quod est bonum malum esse arbitratur, falsa est. Vera autem et falsa contrariae sunt.Recte igitur has opiniones, quas veritas falsi- tasque disjungit contrarias esse dicimus,et si non contrariorum sunt,sed de una eademque re per con- trarietatem dicte. Recte igitur dictum est non opor- tere definire contrarias opiniones in eo quod contra- riorum sint,sed potiusin eo quod deleadem re contra- rie suspicentur;ordo vero sermonum talis est. Nam arbitrari, inquit, contrarias opiniones definiri in eo quod contrariorum sint,id estin eo quod qua- dam de contrariis opinentur, falsum est. Quomodo autem falsum sit ipse declarat.Boni enim quoniam bonum est,et mali quoniam malum est,eadem for- tasse est,id est non sibi 'sunt contrarie opiniones, sed utrique idem sunt. Quemadmodum autem idem Bint,ipse subjungitdicens ef vera.Idcirco enim idem sunt,quia vere sunt.Contrarietas autemin veritate, ut dictum est,falsitate est posita. Quare si consen- tiunt idem in veritate et in falsitate esse videbun- tur.Nec hic numerositasimpediet.Sive enim plures sive una sit,in eo quod vere suntidem sunt. Sunt aulem,inquit,ista contraria,id est qua in opinioni- bus versantur,sed nonin eo quod vel contrariorum sunt, vel de contrariis arbitrantur.contrarice opinio- nes inveniuntur;sed ipsarum contrarietas inde nas- citur,quod de una re contrario modoopinantur,hoc est quod ait,sed magis in eo quod contrarie.Hicau- tem contrarie adverbii loco positum est tanquam si diceret:sed magis ea re contrarie suntquod contra- J. rieopinantur,etsubintelligimus de una scilicet re.Si enim non de unare contrarie opinentur,sed de pluri- bus poterunt non essecontrarize.Quodfacilecauteque perspieciens unusquisque'reperiet. Si ergo est boni quoniam est bonum opinatio, aliu — vero quoniam mon est bonum,est vero el alia quoniam aliquid aliud est,quod non est,neque potest esse. Alia- rum quidem nulla ponenda est,neque quecunque esse quod mom est opinantur, neque quaecunque non esse . quod est(infinitae enim utraque sunt, et qua esse opi- eo do mantur quod non est,el quz mon esse quod est),sed in quibus est fallacia. Hz autem sunt,exquibus sunt ge- merationes,ez oppositis vero sunt generationes, quare -.— eliam fallacize. Validam quidem sententiam brevissimis sermoni- bus clausit,cujus,ut breviter dicendum sit,heoc vis - est.Qui de contrarietate propositionum nosse qua- n. ^ rebat,debebat primo quz propositionum esset infi- nitas constituere, atque ad eam vim contrarietatis aptare.In omnibus enim contrariis unum uni con- - trarium est.Si autem sit quedam in propositionibus infinitas,illatota infinitas propositionem uni propo- - .gitioni contraria esse non poterit.Hoc sumendo to- . tum textum argumentationis ingreditur.Atque non Ln LS: C D falsa vere sit contraria,sed quod inter omnes falsas illa falsa sit vere contraria,quse una est et non in- finita, Possunt autem esse infinite propositiones et falsie, potest una finita eadera quoque falsa,qu:e vere contraria esserationabiliter ponenda est. Volenserzo constituere quoniam negatio potius contraria sit af- firmationi, quoniam ea affirmatio qus contrarium ponit,hocdicit.Potest, inquit,esse opinatio quedam qua id quod esl de unaquaquere esse opinetur.Est eliamalia que id quod non est rem illam esse arbi- tretur.Est autem alia qui& id quod secum habet res illa propositanoneam habere putet.Est rursus alia qua id quod est res ipsa,non eam id essearbitretur. Ut autem hoc pervagatum luceatexemplum sumpsit propositum de quo opinaretur aliquis,id quod est bonum.$i quis igitur hoc bonum bonumesseopine- tur,vere opinabitur.Rursus si quis hoc esse bonum quod nonestbonum putet,falseopinabitur, ut siquis arbitretur quoniam ledit,quoniam inutile est,quo- niam bonuminjustum est,is ea debono opinabitur qua non sunt,et hoc falsumest.HRursus qui id quod in se habet bonum non habere arbitratur, is opina- bitur hoc modo,bonum non estutile,bonum non est justum, bonum nor est expetendum, et is quoque fallitur.Quod si quis sit qui hoc ipsum quod est ho- num,non esse bonumarbitretur,utnon putetbonum neque malum esse id quod non est,neque expeten- dum esse id quod in se habet,sed id quod estipsum bonum,id est ipsam boni essentiam, ita arbitretur bonum non esse bonum.Cetere igitur omnes opi- nionesinfinitesunt. Possumus enim per multa colli- gere falsa que cum non sint de unaquaque re, ea tamen essedicamus,ut in eo ipso bono possum dice- re,quoniam malum est,possum quia turpe,quia in- justum,quia vitabile,quia periculosum est,et caetera quaecunque in bono nullus inveniet,et hecsuntinfi- nita.Rursus possum dicere ea qu& habet bonum non esse in bono,ut si dicam bonum non esse utile,bo- num non esse expetendum, bonum non esse quod auget, atque haec quidem rursus infinita sunt. Sed quando id quod est aliqua resaufert opinio, hoc fa- cere nisi semel non potest.Neque enimaliqua perid effici possunt, siquod bonum est nonessebonum ar- bitratur;ergo esxtere quecunque aut id quod non est esse arbitrantur,aut id quod habet in se bonum non haberearbitrantur,false sunt,sed in infinitum. Bonum autem nuncitausurpat,tanquam si dicalbo- nitas.Si quis autem ipsam bonitatem non esse bo- num arbitretur, is et faleus est et definitio modo falsus est.Sed in falsis que definita sunt et una nu- mero,et magis'et proxime veris videnturesse con- traria, unazenim res semper uni rei est contraria. Quocirca hecrectemagiscontraria est qus negat id quod est potius quani ea que negat,vel id quod in se habet,vel affirmat quod insenon habet. Hoc au- tem ut clauderet non rectosermone usus est, sed ad quiddam aliud orationem detorsit,qua res cor fusio- nem non minimam fecit.Namcumdixisset non debere nosillas potius ponere contrarias vere opinioni que 627 AN. MANL. SEV. BOETII 698 infinite sunt,subjunxit,illud quod ait,sed in quibus A falsa,siquidem et vera. Ergo ea qua est quoniam mon est fallacia,ha: autem sunt ex his ex quibus sunt et generationes.Hoc autem talem sententiam claudit : inquit,opiniones verisopinionibus opponendum esse contrariasin quibus principium estfallacis.Fallacice autemex his nascunturex quibusetiamgenerationes, generationes autem in oppositis inveniuntur,hoc au- lem tale est.Omnis generatio ex permutatione ejus quod fuit surgit, nisi enim id quod fuit prius esse desierit,non potest esse generatio.Omne enim quod gignitur,in aliam quodammodo formam substantie permutatur. Ergo cum non fuerit id quod fuit tunc gignitur,et est quoddam aliud quam fuerit, et qui fallitur id quod est quilibet res non esse arbitratur. Nam qui quod bonum est malum esse putat fallitur, sed fierialiternon potest ut si malum nisi nor sit bonum, et de ceteris eodem modo. Fallacia igitur est,et principium fallacie,cum quis id quod est ali- qua res non eam esse arbitratur. Hic autem fallacia ex his est ex quibussunt generationes. Omnisenim generatio, ut dixit, ex detrimento surgit, ut quod fit dulce non fit ex albo, sed ex non dulci. Et rursus quod fit album non fit ex duro, sed ex non albo, et ci&tere generationes ex generationibus potius profi- ciscuntur, et est prima fallacia. Quod si ibi prima fallacia, ex quibus sunt generationes, ubi intégerri- ma falsitas est, et proxima vere opinioni, non hac autem nisi in oppositis reperiuntur, hzc estin affir- mationibus et negationibus, dubium nonest quin ne- gationis opinatio magis contrariasiteiopinioni quae contrarium aliquid in arbitrationeconfirmat.Et sen- susquidem hujusmodi est,verba autem sese sic ha- bent.Si ergo,inquit, est boni, quoniam bonum est opinatio,qua scilicet vero est; est autem quoniam non bonum est, qua falsa est ac definita. Est vero quoniam aliquid aliud est,quod non est. neque po- testesse,id estea que id esseascribit quod non est ; aliarum quidem omnium nulla ponenda est,neque quicunque esse quod non est opinatur,id est quc id quod non est res proposita, eam esse putet, neque quacunque non esse quod est, idest neque ea quz id quod habet res proposita in opinionibus negat. Cur autem ista non opinantur contrarie docet hoc modo : Infinite enim,inquit, uteeeque sunt, et quae esse opinantur quod non est, et quae non esse quod est,sed que magis ponenda est?In quibus est, in- quit,fallacia,id est in quibus principium fallacis est. Principium autem fallaci: undeducitur? ex his du- citur,ex quibus sunt et generationes ; unde autem sunt generationes?ex oppositis.Omnis enim, ut di- ctumest,generatio ex eo quod non est id quod fuit, quod scilicet ad negationem vergit. Quare, inquit, etiam fallacia et prineipium fallacia in oppositisin- venitur,ubi etiam generationes, ex quibus est ipsa fallacia. Si ergo quod. bonum est, et bonum, et non malum esl, €& hoc quidem secundum se,illud vero secundum accidens. Accidil enim ei malum non. esse;magis au- Lem, est in unoquoque vera qu& secundum se est, et B D est bonum quod bonwm est, ejus quce secundum. se et falsa est. Illa, vero qua est, quoniam malum est, ejus qua est secundum accidens.(Quare magis eril falsa de bono ea quc est negalionis opinio, quam ea qua est contrarü. Licet hec omnia prime editionis commentario diligentissime explicuerimus,ne tamen curta expo- sitio hujus libri esse videalur,hic quoque eadem re- petens explicabimus. Est namque ingressus hujus argumentationis hujusmodi.Si, inquit, vera posita propositione plures sunt qua eam perimunt falss, illainter eas vers propositioni magis eritcontraria, quicunque magis est falsa. Qusrendum igitur est quaeinter plures falsas propositiones magis falsa sit, ut ea vere propositioni magis videatur esse contra- ria, hoo autem per veritatem dicendum est. Nam cum vere et per sealiquid dici possit, et. per acci- dens,illud tamen maxime veritatis naturam tenet, quodsecundum rem ipsam dicitur potius quam quod secundum accidens venit,ut si quis de bono opine- tur,quoniam bonum est, hic secundum rem ipsam veram opinionem habet, Sin quis vero arbitretur, quoniam bonum utileest,verum quidem opinabitur, sed ista veritas de bono per accidens fit boni. Acci- dit enim bono et utile quoque sit.Quare illa que bo- num bonum esse arbitratur perse vera est, id est secundum ipsam rem veraest.Illa vero qui id quod bonum est, utile opinatur per accidens boni vera est. Quamobrem propinquior natura bonitatis est ea qux id quod bonum est,bonum essearbitra- tur,quam ea qua id quod bonum est, utile:quod si. itaest, verior est illa quce secundum ipsam rem vera. est, potius quam ea quz? secundum accidens vera esse videtur. His igiturita constitutis et de falsitate idem dicendum est, Falsa enim propositio que illi vere contrariaest,que[l'.qua vera]secundum seest, magis falsaestquám ea qui eam veram perimat,quie secundum accidens est. Nam si verior est ea quz de ipsa naturareiverum aliquid opinatur,illa eritma- gis falsa que perimit veriorem ; quod siilla,quan- quam sit vera, minus tamen quia de rei aceidente | pronuntiat, minus quoque illa erit falsa quie minus veriorem perimit.His igitur ita constitutis, videa- mus nuncquemadmodum se inhis habent opinioni-. bus vel propositionibus, de quibus nunc tractatur. Idem igitur sit exemplum ut supra dictum est: id quod bonum est, et bonum est,et non malum, sed quod bonum est, secundum ipsam rem est, quod vero malum non est,accidit eiznamid quod bonum est per naturam bonum est;quod.vero malum non est;secundo loco et quasi accidenterest.Ergo opinio de bono quoniam bonum est, verior est propin- quiorque nature ea opinione que est de bono,quo- niam malum non est.Si igitur ita est,et ea quae ve- riorem opinionem perimit, magis falsa est quam ea quae veram quanquam vera sit, minus tamen est vera, manifestum est quoniam negatio magis falsior est quam affirmatio,que contrarium ponit.Nam ne- gatio dicit non esse bonum quod bonum est, affirma- 7 7089. Loop 629 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 6530 tio vero malum esse quod bonum est;negatio que A . Falsus aulem est mazime circa. singula qui habet est non esse bonum quod bonum est,illam secun- dum se opinionem veram perimit que dicit bonum esse quod bonum est.Illa vero affirmatio contrarii, qui est malum esse quod bonum est,illam opinio- nem perimit veram qua debono secundum accidens estjiid est non malum esse quod bonum est, Con- stat igitur magis falsam esse opinionem que dicit non esse bonum quod bonum est, potius quam ea qua opinatur malum esse quod bonum est.Quod si est falsior magis contraria, magis igitur contraria est negationis opinio quam contrarie affirmationis. Expedito igitur sensu, verba ipsa demonstranda sunt.Si ergo,inquit,quod bonum est, sit bonum et non sit malum,et hoc quidem seeundum se,id est, ut quod bonum sit,bonum esse dicatur, illud vero secundum accidens,hocest quod bonum est,ut ma - ]um non sit. Aecidit enim ei malum non esse, ma- gis autem in unoquoque est vera,qua secundum se est, Nam quod secundum uniuscujusquenaturam est, propinquius est ei rei cui est secundum naturam. Quocirca et veritas secundum rem,quia rei proxima est,verior est quam ea qua secundum aceidens est, hoe est enim quod ait: Magis autem in unoquoque est vera qua secundum se est;quod si hoo ita est, etiam falsa,id est etíam illa falsitas est magis falsior que illam perimit opinionem vel propositionem qua secundum se vera est,siquidem illa secundum se vera verior est quam qus secundum accidens rei vera est,hoc est enim quod dicit,siquidem et vera. Hocigiturexponens exemploconfirmat.Ergo ea qua .est,quoniam non est bonum quod bonum est, ejus qui secundum se est falsa est,hoc est illa qua op- ponitur illi opinioni quz secundum se vera fuit,hoc enim hec verba demonstrant, cum dixit : Ergo ea ^. que est,quoniam non est bonum quod bonum est, ejus que secundum se est, falsa est, id est quee ipsum bonum negat bonum esse,per se verae propo- -sitionis falsa est,id est opposita,falsitas enim veri- tati opponitur.Illa vero que est quoniam malum est, ejus que est secundum accidens,hoc est,illa opinio qui idquod bonum est, malum arbitratur esse, falsa est, et apta ei propositioni qua est secundum ac- cidens vera,id est que opinabatur bonum non esse malum. Quare magis erit falsa de bono ea que est - pegationis opinio quam ea qu: est contrarii,id est, magis contraria est negatio quam affirmatio contra- rii: Siquidem cum sint de bono utrique predica- tz,falsior tamen negatio reperitur. Sed quod dixit bono accidere,ut malum non sit,non ita intelligen- dum .est quemadmodum solemus dicere, subjecto aliquid aecidere.Neque enim fieri potest,sed acci- dere hic intelligendum est secundo loco dici,princi- paliter enim quod est bonum dicitur bonum. Se- eundo vero loco dicitur,non est malum;hoc autem tractum esta similitudine substantie; eL accidentis, Unaqueque enim substantia principaliter quidem — subjecta est,secundo vero loco vel alba,vel bipeda, . vel accidens, vel quidquid substantiis accidere po- test. B D contrariam pinionem.Contraria enim eorum sunt qua plurimum circa idem differunt. Quod sj harum contra- ria quidem esl allera,magis vero contraria est contra- diclio, manifestum est quoniam hae erit. contraria, Vis omnis argumentationis, ut brevissime expe- diatur,hujusmodi est. Omne verum aut seeundum se verum est,aut secundum accidens, quia necesse est etiam falsum,aut secundum se falsum esse,aut per accidens. Verum autem illud esse verius constat quod secundum se est potius quam illud quod per aecidens; qui vero contrariain de re alicujus habet opinionem quam res ipsa est,necesse est ut pluri- mum; falsus sit.Etenim contrarietas opinionum est, quoties deunaeademque relongissime ase absisten- tes opiniones sunt.Quod igitur magis falsum est,hoc eritetiam contrarium.Illud enim quod magis a veri- tate abest,hoc magis falsum est.In opinionibus vero qui a se plurimum differunt,ea sunt contraria;iJla igitur in opinionibus contraria esl quz plurimum falsa est.Est autem ut dietum est plurimum falsa, qua secundum se falsa est,id est quz illam perimit propositionem quesecundum se vera est,hsee aulem negatio est;negatio igitur contraria est affirmationi potius quam ea affirmatio qus contrarium ponit, Talis igitur sensus his verbis includitur:Falsus est autem magis,inquit,circa singula qui habet contra. riam opinionem.Quanquam enim possit esse quilibet falsus,etiamsi de eadem re contrariam non habeant opinionem,ille tamen magis fallitur qui contrarium aliquid opinatur.Hoc autem cur eveniat dicit : Con- traria enim eorum sunl quz? plurimum eirca idem differunt.ldcirco enim maxime falsa contraria oppo- nuntur,quia contrarietas non nisi in plurimum dis- erepantibus invenitur.Quod si harum contraria est altera,id est quod si harum propositionum vel quie per se falsa est,vel qua per accidens,unam contra- riam esse necesse est,magis vero contraria contra- dictionis, hoe. est magis autem falsa negatio (hoc enim quod ait, Magis vero contraria h:zc,hoc sensit tanquam si dixisset,magis vero falsa contradictionis est,id est magis vero falsa negatio est),concludit,si illa, ut dictum est superius, ita sunt, manifestum esse,quoniam hao,id est contradictionis, erit con- raria. É Illa vero qua est, quoniam malum esl,quod bonwm est implicita est. Etenim quoniam non bonum est, ne- cesse est forte idem ipsum opinari. Postquam idcirco contrarium potius negationem monstravit esse,quod hxc magis esset falsa quam ea que contrarium affirmaret,et distinctione falsitatis contrariam esse propositionem opinionemque,qua rem propositam,negaret edocuit,nuno ex simplici- bus implicitisque propositionibus opinionibusque idemnititurapprobare.Dicit enim quod ea affirmatio qu: contrarium ponitimplicitaetnon sit simplex.Id- circo autem implicitaest quod quearbitraturid quod bonum est malum esse,mox illam quoque opinari ne- cesse est id quod bonum est bonum non esse.Neque enim aliter malum esse potesi,nisi bonum non sif, 631 AN. MANL. SEV. BOKTII 632 Quare qui quod bonum est malum esse arbitratur, A in substantiis. Hic enim sole sunt contrarie nega- et rem bonam malum putat,et eamdem ipsam non esse bonum.Non igitur simplex est hec opinio de bono,quoniam malum est, continet enim intra se illam quoniam non estbonum.Qui vero opinaturnon essebonum quod bonum est,nonilli quoque necesse est opinari quoniam malum est.Potest enim et non esse aliquid bonum et malum non esse. Atque hoc quidem in his invenitur rebus in quibus aliqua me- dietas poterit inveniri,hoc quoque cautissime addi- dit.His igitur ita positis,quoniam contrarii opinio non est simplex,simplex veroest negationis,necesse est ut contra simplicem opinionem simplex potius videatur esse contrarium.Est autem simplex opinio boni,quoniam bonum est,vera. Simplex vero boni, quoniam bonum non est,falsa. Simplici igitur opi- nioni de bono,quoniam bonum est,simplex erit con- traria negationis,quz est boni,quoniam'non est bo- num.Tota vero vishujusargumentationis hine tracta est:quoties vera est quedam propositio,et duse que eam perimere possint,si una earum nihil indigens alterius veram propositionem perimat,reliqua vero preteralteram eamdem propositionem perimere non possit,illa magis dicenda contraria est,que sibi suf- ficiens nec reliqua indigens propositam propositio- nem perimere valet;veram autem propositionem de bono quoniam bonum est,sola negatio perimere po- test,etad illius vereinteritumest sibi ipsasufficiens quz dicit,quoniam bonum non est.Illa vero quzopi- naturmalum essesibi sola non sufficiet,nisiillaquo- que ei auxilietur,que est id quod bonum est bonum non esse.Idcirco enim contraria illam aufert, quia secum negationes trahit,manifestum est hane quce ad vere propositionis interitum sibi ipsa sufficit, recte magis contrariam videriquam que&sibiipsanon sufficit, nisi ei vis negative propositionis addatur. Amplius si etiam similiter in aliis oportel se habere, et hic videbitur bene esse dictum.Aut enim ubique ea qua esl contradiclo, aut nusquam. Quibus vero non est contrarium,de his quidem est falsa ea quz est verze opposita, ut qui hominem non putat hominem, falsus est. Si ergo ha contrarie sunt, eliam alig qua sunt contradictiones. ; Quod de his,inquit, propositionibus dicimus si hoc in omnibus invenitur,firmum debet esse quod dici- mus.Neque enim verisimile est in aliis quidem pro- positionibus negationes essecontrarias.In aliis vero affirmationes,qua contrarium ponunt.Sed si hoc in omnibus proposilionibus invenitur et contradiciioni- bus,ut contradictio potius contraria sit,id est nega- tio quam que contrarium habet, nihil est dubium quinhae ratio consistat in omnibus.Sin vero in aliis eaque contrarium ponit magis contrariaestquamme- gatio. Hie quoque ita sese manifestum est non ha- bere, ubi enim inveniri potest contrarietas, in his dubitatio est que&nam sit contraria,utrumne ea qua contrarium affirmat,an ea queid quod propositum est negat. Ergo in his in quibus dubium non est quemadmodum sithocspeculandumest.Dubium au- tem non est in his in quibus non est contrarietas,ut tiones. Si ergo huic contrarie opinioni que est de homine quoniam homo est, illa opponitur qua est de homine quoniam homo non est,manifestum est in aliis quoque in quibus contrarietas invenitur, locum contrarietatis negationem potius obtinere. Namsiinhisin quibus contrarietas est,ut in bonovel malo,manifestum est non potius illam esse contra- riam quse bonum negaret,quam illam que malum obtineret, ei qua id quod bonum est bonum esse arbitretur,necin his eam contrariam esse oporteret in quibus contrarietas nulla est.Quid enim attinet cum dehomine dicimus,quod contrarium non habet ibi esse negationem contrariam,cum vero de bono quod contrarium habet ibi non esse;sed potius eam qui contrarium poneret?Quocunque enim vertitur negatio,suam vim in omnibus servare debet.Quod ergo dicitur ab Aristotele,ut breviter explicem,tale est:si in aliis negatio est contraria,hic quoque ne- gationem esse contrariam manifestum est. Quod si in aliis minime, in his quoque que supra possit, sed in omnibus aliisin quibuscontrarietas non inve- nitur,contradiclio contrarietatis locum tenet, et his igiturin quibus est contrarietas eumdem locum ne- quealium tenebit,quod his verbis explicuit: Amplius, sietiam in aliis similiter oportet se habere,et hic vi- debitur bene essedictum.Nam siin omnibus aliisita se haberenecesse est,et in his quz: supra dicta sunt ita sese habet,etid quod dictum estoptime dictum es- se videbitur.Aut enim ubique ea qua est contradic- tionis,aut nusquam alicubi quidem contrariam repe- riet.Alicubi vero minime,quibus vero non est con- trarium,ut in substantiisin quibus nulla est contra- rietas.Hoc enim nos,si bene meminimus, predica- menta docuerunt:de his est quidem falsa ea quaest opposita vere,id estin hisinvenitur quidem opposita falsa opinio vera opinioni,sed que sit ista manifes- tum est. Nam ubi nulla contrarietas est,liquetcontra- dictionis esse contrarietatem, ut qui hominem non putat hominem,falsusest.Hoc enim sola contrarietas vere propositionis invenitur. Si ergo he contraria sunt,et ill alie qua sunt contradictionis,id est si in his que contrarietatem non habent, negationes sunt contrarie (necesse est enim aliquas esse con- trarias),in aliis omnibus etiam in quibus est aliqua contrarietas,ut bono et malo,negatio locum obtinet D contrarietatis. Amplius, similiter se habent boni quoniam bonum est, et non boni quoniam mon bonum est, et ad has, boni quoniam mon bonwm est,et non boni quoniam bo- num. est.1lli ergo quae nom boni quoniam non bonum est,vera opinioni quaenam est. contraria?Non enwm ea qua& dicit" quoniam malum est, simul enim aliquando erunt vera. Nunquam autem vera vera contraria est. Est enim quiddam non bonum,malum, quare contingit simul esse veras. At vero nec illa qua est quoniam non malum vera enim et hac,simul enim et hae erunt. Re- linquitur ergo ei qug est non bonum,quoniam non bo- num est, contraria, ea qua est non boni quoniam bo- num esL ; falsa enim h&c. Quare et ea. qua est bon 633 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 634 quoniam non bonum est,ei qua est boni quoniam bo- À ita alius precedens ad alium sequentem erit, et ut num esl. Quascunque superius dicta sunt, ea rursus vali- diore per proportionem argumentatione confirmat. Proportio autem est rerum inter se invicem simili tudo.Si igitur posite sint resquatuor, quarum due sint precedentes,relique sequentes,et sic se habeat prima ad secundam quemadmodum tertia ad quar- tam, necesse est ita se habere primam ad tertiam quemadmodum fuerit secunda ad quartam.Hocenim ipsum breviter facillimeque numeris agnoscimus. Sit enim primus numerus 2, secundus 6 rursus in- choantibus, tertius 4, quartus 12.In his igitur pre- cedentes quidem sunt duo et quatuor,sequentes vero sex et duodecim.Sicut autem duo ad sex, ita qua- tuor ad duodecim.Nam sicut duo senarii tertia pars est,ita quaternarius duodenarii tertia pars est. Quo- circa sieut quaternarius precedens ad sequentem, Precedentes. 1. Boni quoniam bonum est. 3. Non boni quoniam non bonum est. Perspiciaturigiturin his quaesit similitudo propor- lionum.Est enim ut prima boni,quoniarn bonum est adsecundam boni,quoniam bonum non est,ita tertia non boni quoniam bonum non est, ad quartam non boni quoniam bonum est. Nam sicut boni quoniam bonum est vera propositio est,falsa autem boni quo- niam non est bonum,ita quoque non boni quoniam non est bouum,vera propositio est, falsa aulem non boni quoniam est bonum. Quod si ita est et eodem modo sese habet opinioboni quoniam bonum est,ad precedens ad preecedentem,ita sequensad. sequen- tem; sed ad quatuor quisunt prz:cedentes duo medie- tas estet sex igiturad duodecim medietas est. Ergo in omni proportione hoc respicitur, dum est, quod si de quatuor propositis rebus sicut prima est ad se- cundam,itatertiaad quartam, erit ut prima ad. ter- tiam,ita secundaad quarlam.Istaigitur numerorum proportioad propositionem vim naturamque transfe- ratur,sintque dua propositiones prime quarum una precedens,altera sequens,et alie rursus duse qua- rum una precedens,altera similiter sequens, et in his sitaliqua similitudo.Sienim prima boni quoniam bonum est, hanc sequitur boni, quoniam non bo- num est. Rursus sit precedens tertia non boni quo- niam non bonum est, hanc autem sequens quarta non boni, quoniam bonur est. B Sequentes. 2. Boni quoniam bonum non est. 4. Non boni quoniam bonum est. sese Eabebit secunda ad quartam. Quemadmodum sese habetigiturboni quoniam bonum est, ad eam qua est non boni quoniam non bonum est, cum utrequesint vere,ita sese habet opinio boni quo- niam non est ad opinionem non boni quoniam bo- num est,quod ipse quoque utrequesuntfalse ;nam sicutiste simul verz, itaille simul false, quocirca ut est prima ad tertiam, ita secunda ad quartam. Ostensa igitur hac proportione immulato ordine ee- dem disponantur, sed sit prior opinio ea quie est opinionem quz est boni quoniam bonum non est, ( non boni quoniam bonum non est, eaque sequatur quemadmodum etiam opinio non boniquoniam non boni quoniam bonumest,et sub his praecedens tertia bonum est,ad opinionem non boni quoniam bonum — non boni quoniam bonum est, quarta sequens boni est et quemadmodum se habet prima ad tertiam,ita ^ quoniam bonum non est. Precedentes. Verg. Sequentes. 1. Non boni quoniam bonum non est 2. Boni quoniam bonum est. 3. Non boni quoniam bonum: est. Fi 4. Boni quoniam bonum non est. alse. . Ut igitur superius demonstratum est, ita sese habet opinio non boni quoniam non bonum est, ad eam opinionem quz est boni quoniam bonum est, quem- admodum non boni quoniam bonur est,ad eam quae est boni quoniam non bonumest.Utenim ille simul vere, ita he simul false eademque proportio est, Quocirca erit sicut prima que estnon boni quoniam non bonum est ad tertiam eam qua est non boni quoniam bonum est,ita erit secunda boni quoniam bonumest,ad quartam boniquoniam non est bonum. Requirendum igitur est quemadmodum sit. prima ad tertiam,ut ex eo speculemur,quemadmodumsit secunda ad quartam. Dico enim quoniam huie opi- nioni que arbitratur non esse bonum quod bonum est,quoniam contra illam est qu:x arbitratur id quod bonum non est bonum esse. Age enim si potius est contra eam opinionem qua id quod bonum non est, bonum putat, sit ea quae id quod bonum non est, malum putat; sed hoe fieri non potest. Contraric enim opiniones simul nunquam vere sunt, possunt autem simul hz esse vere.Si quis enim parridieium quod non est bonum putét non esse bonum, idem quoque parricidium quod per naluram non et bo- num malum putet, vere utraque opinione arbi- iraiur. [gitur non est contraria opinio ea que id quod bonum non est non bonum putet, ei que id quod bonum non est. malum arbitratur, Rursus ponatur eidem opinioni de non bono quoniam non est bonum,contraria ea quaearbitratur id quod nonestbonum non esse malum.Id quoque conlrarium nonest.Fierienim potestutid quod bonum non est, nec malumsit. Neque enim omnia quecunque bo- num non sunt mala sunt statim,sed est ut bona qui- dem non sint, tamen nec mala sint. Si quis enim lapidem nequidquam jacentem quod per se bonum non est,non bonumesse putat,vere arbitretur, idem ipsum lapidem quod per se bonum non est, si non malum putet, nihil ejus opinioni falsitas incurrit. Quare quoniamea qua estnon boniquoniam non bo- nuni est,et cum ea qua est non boni quoniam ma- lum est,etcum ea que est non boniquoniam non est 635 AN, MANL. SEV. BOETII 636 malum,vera aliquoties invenitur, neutri contraria A versalisnegatio eritcontraria ut opwioni qua opinatur est, Restat igitur ut ei sit contraria opinío nonboni quoniam bonum est, que opinatur id quod non est bonum bonum esse; hiec autem est, non boni quo- niam bonum est, quoniam opinatur id quod non est bonum bonum esse. Contraria igitur est non boni quoniam non bonum est,ei qui est non boni quo- niam bonum est.Sed hic ita sese habet opinio non boni quoniam bonum est, ad opinionem non boni quoniam non bonum est,quemad modum opinio boni quoniam bonum est,ad eamdemopinionem qua est boni quoniam non bonum est. Sed primatertiaque contrarie.Secundaigiturquartaquesecundum simi- litudinem proportionis suntsineulladubitationecon- trarise. Potestvero etsimplicius intelligi hoe modo, , si boni quoniam bonum est opinio,et non boni quo- niam non bonum est opinio,similes secundum veri- tatem sunt, boni autem quoniam non est bonum,et rursus non boni quoniam bonum est,ipse quoque similes secundum falsitatem sunt, si una falsarum uni verarum opinionum inventa fuerit,contraria erit reliqua falsa,reliqu: vere contraria, quod sola effi- eit similitudo.Ostenditurautem una falsa uni vere, quemadmodum supraexposuimus,centraria, hoc est eaquse dicit quod non est bonum esse bonum ei qu& arbitraturid quod non est bonum non esse bo- num. Relinquitur igitur ea qua arbitratur id quod bonum est non esse bonum contraria esse ei quae opinatur id quod bonum est esse bonum.Qua in re colligitur negationem potius quam contrarium ponen- tem affirmationem vere affirmationi essecontrariam. Perplexa igitur sententia his modis quibus diximus expedita est,sed se sie habet ordo sermonum. Am- plius,inquit,similiter se habet boni quoniam bonum est, et non boni quoniam non bonumest, qua utra- que vere sunt, et super has boni quoniam non bo- num est,et non boni quoniam bonum est, que sunt utreque mendaces.Illi ergo qus est non boni quo- niam non bonum est vere opinioni quaenam est contraria?(hoc quasiinterrogativo modo dictum est.) Noneaqua dicitquoniam malum est,quoniam simul aliquandoesse poterunt vere, hoc autem in contra- riis non potest inveniri;jnnaquamenim vera vera con- traria est,quemadmodum autem fieri potest utsimul sintvere,quoniam est quiddam non bonum malum, quare eontingit simul veras esse. At veronecjllaque estquoniam non malum. Simulenim et he erunt, id [) est possuntaliquando simul essevere, inhis preeser- lim rebus qui inter bonum malumque sunt. Relin- quiturergoei que est non boni quoniam non bo- num es!, qua ver: est contraria, ea qui? est non boni quoniam bonum est, quz falsa estetsimul vera non potest inveniri.Quaread similitudinem superius positam revertitur ut dicat, eam quz est boni quoniam non bonum est,contrariam ei quae est boni quoniam bonum est,Quod si quis ea quie superius dieta sunt,diligentius intuetur,nec in totius senten- ti$ statu nec quidquam in ordine fallitur. Manifestum est autem quoniam nihil interest ,nec si universaliter ponamus affirmationem ; huic uni- C quoniam omne quod est bonum bonum est, ea qac est quoniam nihil hovum que bona sunt bonum est. In superiori argumentatione omnia de infinitis explieuit.Sed quoniam fortassealiquis poterat suspi cari non eamdem rationem esse posse in bis propo- sitionibus qux» sunt definit:e,atque inhis aliquid in- teresse uirum eadem demonstratio eis qua definite sunt,eveniret,hoc addit,nihil interesse utrum eam- dem demonstrationem quain ipse superius in propos sitionibus indefinitis fecit,quisquam faciat in univer- salibus quz: jam sine dubio definite sunt. Si quis enim secundum indefinitarum propositionum supe- riorem dispositionem definitas disponat, easque se- cundum praedictum modum speculetur, non aliam universalisaffirmationis opinioni contrariam reperi- ret, quam eam qua universalis negationis opinio. Nihilenim interestinterindefinitas definitasque pro- positiones,nisi quodindefinitze quidem sine determi- natione,definite vero cum argumento determinatio- nis sunt,vel universalitatis vel particularitatis : hoe est enim quod ait,nihil interest nec si universaliter ponatur affirmatio, universali namque affirmationi universalis contraria erit negatio,ut opinioni que opinatur quoniam omnequod estbonum bonum est, qus scilicetest universalis affirmationis, ea fit con- traria quc est quoniam nihil eorum que bona sunt. bonum est: hocestopinio universalis negationis, hoc autem cur fiat ostendit. Nam ea qum est boni quoniam. bonum est,si univer- saliter sit bonum, eadem est ei que opinatur id- quod bonum est,quoniam bonum est.Hoc autem nihil differt ab eo quod est, quoniam omne quod est bonum bonum est. Similiter autem et in mon bono. Gradatim indefinitam propositionem ad similitudi- nem universalis adduxit, dicit autem quecunque fuerit indefinita propositio; ei si quod in. sermone solemus dicere quidquid addatur universalis fit, ut nihil omnino distet ea qua ad rem in affirmatione omne predicat, ut ea opinio vel propositio que est de bono quoniam bonum est,huic si addatur quid- quid,utita dicamus,quidquid bonum est bonum est, nihil differt ab ea qua. opinatur, omne bonum bo- num est.Quare eadem vis est superioris demonstra- tionis in propositionibusindefinitis queetiam in uni- versalibus qua paululum quiddamdistant, sed non ad qualitatem,necad vim propositionis,sed ad quan- litatem refertur. Üniversalitas enim quantitati oppo- nitur.Et sensus quidem homini est, verba vero ste sunt.Superius proposuerat nihil interesse an indefi- nita esset propositio an universalis.Cur autem nihil intersit hoc modo dicit. Nam ea quse est boni quo- niam bonum est,id estindefinitaaffirmalio,si univer- saliter sit bonum, id est si bonum universaliter pro- feratur,eadem est ei que opinatur quidquid bonum est quoniam bonumest,id est,nihil discrepat ab ea opinione qu: opinatur quidquid bonum est bonum esse;hujusmodiautem opinio nihildiffert ab ea quae aperte universaliter proponitur, quiest, omne quod est bonum bonum est. Similiter autem et in non K- 637 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE EDITIO SECUNDA. 638 bono,id est non bonum eadem ratione dicimus. Ea A homo bonus est, aut, non omne, hoc est non omne namque propositio vel opinio qu: opinatur non bo- num esse,si ei addatur universalitas,nihil differt ab ea qua universaliter aperte proponitur, qua est, omne quod bonum non est non est bonum. Quare s in opinione sic se habet: sunt autem he quassunt in voce a[firmaliones et negationes nota ceo- "wm quae sunt in anima. Manifestum est quoniam affir- malioni contraria quidem negato est circa idem uni- versalis, ut ei qua est quoniam omne bonum bonum est, vel quoniam omnis homo bonus est, ea qua est quoniam mullum vel nullus. Coniradictorize autem quoniam non omne est non omnis. Superius omnesargunientationes ad bonum tollit, redigitquead conclusionem omnem questionis vim. Supraenimnegationes etaffirmationesearum contra- p rietates deopinionibus pensareoportere praedixera!. Nune vero quoniam inopinionibus reperitillam con- trariam esse qua esset universalis negatio,idem re- fert ad propositiones,quas manifestum est quoniam vocessuntetsignificative animi passionesdesignare. . In principio enimlibri significativas voces passiones animz monstrare veraciter docuit,nuncea velut pro- baturus quoniamin opinionibusillacontraria univer- sali affirmationi reperta esset,qu: esset universalis negatio polius quam ea que contrariam universali affirmationi affirmaret, idem quod arbitratur in vocibus -provenire, noc est, affirmationi universali non affirmationem contrariam rem ponentem, sed universalem negationem essecontrariam ,contradic- dorias vero eas quc cum affirmatio universalis esset particularis negatio inveniretur. Atque hoo quidem plenissime dictum est, necaliquis in verbis errorest, sed nos ut e:etera nihil ambiguum relinquentes, ip- sorum quoque verborum sensum eorumque ordinem prosequimur. Ait enim : Quaresi in opinione se sic habet,id est quod opinio negationis contraria inve- nitur opinioni affirmationis, potius quam contrarium ponens affirmatio (Sunt autem he qus suntin voce affirmationes et negationes note earum qu: sunt in anima.Nam sieut in voce affirmatio et negatio est, ita quoque etiam in opinione, cum ipse animus in cogitatione sua aliquid affirmat,aut aliquid negat, . quod nos alio loco diligentius expediemus,ergo quo- niam affirmationes et negationes que sunt voce, note earum sunt affirmationum vel negationum quz sunt inanima),manifestum est quoniam est affirma- tioni contrariaquidem negatio eirca idem universa- lis, circa idem autem addidit nedisjunctim affirma- liones et negationes contrarias diceremus, sed ait affirmationem et negationem esse de unaeademque - re,etillam quidem universaliteraffirmare, illam vero universaliter negare.Earum autem hic suntexempla uteiquae est quoniam omne bonum bonum est, vel quoniam omnis homo bonus est,ea qua estquoniam nullum,id est nullum bonum bonum est,contraria est,vel quie, nullus,hocest nullus homo, bonus est. Gontradictoria autem aut, non omnis, id est non omnis homo bonus est,contra eam que dicit, omnis bonum bonum est, contra eam qua dicit, quoniam omne bonum bonum est.Constatigiturinhis propo- sitionibus quas supra posuit magisesse contrariam affirmationi que dicit, omnis homo justus est,eam que dicit,nullus homo justus est,potius quam eam qua dicit, omnis homo injustus est. Manifestum est autem quoniam et veram vera non contingit esse contrariam,nec opinionem, nec contra- dictionem. Contraria enim sunt qua? circa opposita sunt. Circa eadem autem contingit verum dicere eum- dem. Simul aulem non contingit eidem inesse con- traria. Post haeclibriterminum expedit in easpeconlatione et demonstratione, per quam licet verum sit mani- festumque omnibusduas propositiones veras non es- se contrarias,tamen idipsum monstrareconatur.Est autem hujus argumentalionisingressushujusmodi: ea qua sunt contraria, opposita sunt.Opposita vero non possunt eidem simul inesse. Contraria igitur eidem simul inesse non possunt. De quibus autem simul aliquid verum dici potest, illa simul eidem inesse possunt. Qua vero simul eidem inesse non possunt,de his simul vere propositiones, affirmatio et negatio esse non possunt. Sed contraria simul - eidem inesse non possunt.Que igitur simul verum dicunt,contrarie non sunt. Idcirco quoniam de qui- bus affirmatio et negatio simul vere esse possunt, illa simul eidem insunt. Quocirca qu simul vere suni contrarie non sunt. Sensus quidem hio est, verba autem sie constant.Manifestum est autem,in- quit,quoniam ei veram vere non contingit esse con- irariam,id est duas veras propositiones non posse essecontrarias,necopinionem,neccontradictionem. Si opinio non est vere contraria, multo magis nec contradictio qu: ex opinionibus venit. Contradic- tionem autem hic pro contrarietate posuit.Deea enim non agebatur, Contrarie enim sunt qua circa op- posila sunt, id est omne contrarium est oppcsi- tum, Circa autem eadem contingit verum eumdem dicere, idcirco quod de his solis et negatio et affir- matio vere simulesse possunt,que eidem simulesse contingit, simul autem eidem non contingit inesse contraria, ut concludatur quoniam de quibus et affirmatio et negatio simul veresunt,ea eidem sirnul inesse possunt, contraria vero simul eidem inesse non pessunt ; quis ergo simul vere sunt, non possunt esse contraria. Noster quoque labor jam tranquillo constat portu. Nihil enim (ut arbitror) relictum est quod ad plenam hujus libri notitiam pertineret.Quare si rem propositam studio diligen- tiaque perfecimus,erit perutile his qui haruni re- rum scientia complectendarum cupiditate tenebun- tur. Sin vero minus id effecimus, quod nobis pro- positum fuit, ut obscurissimas huius libri senten- tias enodaremus, labori nostro nihil ut alii nocitu- ro, et. si non oportebit, obloquitur. Ne quid in his Anicit Manlii Severini Boetii operibus 639 AN. MANL. SEV. BORTII 640 possit amplius requiri, priorum. et posteriorum Ana- A donatos, adjunaimus, ubique studentes ne nostro of- lylicorum Aristotelis libros Latinitate ab. hoc auctore ficio defuisse videamur. PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS LIBRI DUO AN. MANL. SEV. BOETIO INTERPRETE. LIBER PRIMUS. CAPUT PRIMUM. De propositione, termino et syllogismo. Primum dicendum circa quid etde quo estinten- tio,quoniam circa demonstrationem et de disciplina demonstrativa est. Deinde determinandum quid pro- positio, et quid terminus, quid syllogismus, quis perfectus, et quis imperfectus.Postea vero quid est in toto esse, vel non esse hoc in illo,et quid dicimus de omni, aut de nullo preedicari. Propositio ergo est oratio affirmativa, vel negativa alicujus de aliquo. Haecautem autuniversalis,aut particularis,autindefi- nita. Dico autem universalem quidem, cum aliquid quidem necessaria per subjectos terminos,non au- tem sumpta sunt per propositiones. In toto autem esse alterum in altero, et de omni praedicari alte- rum dealtero idem est. Dicimus autem de omni praedicari, quando nihil est sumere subjecti, de B quo non dicatur alterum, et de nullo similiter. omni, aut nulli inesse; particularem vero, cum alieui,aut non alicui,aut non omni inesse. Indefi- nitam autem, cum quid inesse, vel non inesse sig- nificat, sive universali, vel particulari, ut contra- riorum eamdem esse disciplinam,aut voluptalem non esse bonum.Differt autem demonstrativa propositio a dialectica, quoniam demonstrativa quideni sumptio alterius partis contradictionisest. Non enim inter- rogat,sed sumit, qui demonstrat.Dialectica vero in- terrogatio, contradictionis est. Nihilautem refert ut fiat ex utraque syllogismus; nam et qui demonstrat, et qui interrogat,syllogizat,sumens aliquid de aliquo esse, vel non esse. Quare erit syllogistica quidem propositio,simpliciter affirmatio vel negatio alicujus de aliquosecundum dictum modum.Demonstrativa vero si vera sit,et per primas propositiones sumpta. Dialectica autem percontanti quidem interrogatio contradictionisest, syllogizanti vero sumptio appa- rentis et probabilis,quemadmodum in Topicis dic- ium est. Quid est ergo propositio, et quid differt syllogistica a demonstrativa et dialectica, diligen- tius quidem in sequentibus dicetur. Ad presentem vero utilitatem, sufficienter nobis determinata sint, que nunc dicta sunt. Terminum autem voco, in quem resolvitur propositio,ut predicatum,et de quo predicatur, vel apposito, vel separato esse, vel non esse.Syllogismus est oratio in qua, quibusdam po- sitis,aliud quiddam ab his qua posita sunt ex ne- cessitate accidit, eo quod haec sunt. Dico autem eo quod hae sunt, propter hec accidere. Propter hec vero accidere,est nullius extrinsecus termini indi- gere,ut fiat necessarium.Perfectum vero voco syllo- C D gismum, qui nullius alius indiget, preter ea quae - sumpta sunt,ut appareat necessarium.Im perfectum vero, qui indiget aut unius aut plurium, qua sunt CAPUT II. De conversione absolutarum propositionum. Quoniam autem omnis propositio est, aut de inesse, aut ex necessitate inesse, aut contingere inesse ; harum autem,hx quidem affirmative, ille autem negalivae secundum unamquamque appella- tionem ; rursus autem affirmativarum et negaliva- rum,alise sunt universales,alia particulares,alieein- definitie : universalem quidem privativam deeoquod est inesse, necesse est in terminis converti. Ut si nulla voluptasestbonum neque bonum nullum, erit voluptas. Predicativam autem converti quidem ne- cessarium est,non tamen universaliter,sed in parte, ut, si omnis voluptas est bonum,et bonum aliquod voluptas.Particularem autem affirmativam quidem - converti necesse est particulariter.Nam si voluptas aüiqua,bonum,et bonum aliqued erit voluptas. Pri- vativam vero non est necessarium. Non enim si ho- mo non inestalicui animali,etanimal non inestali- cui homini.iPrimum ergo sit privativa universalis a b propositio, si ergo nulli b inest a, neque a nulli inerit b. Nam si alicuiinest ut c,non verum erit nul- lum b esse a.Nam c eorum quai sunt b aliquod est. Si vero omni binest ael b alicui a inest,nam si nulli neque « nulli b inerit,sed positum erat omni inesse. Similiter autem etsi particularis est propositio,nam si inest a alicui b,el b alicui eorum que sunt a ne- cesse est inesse ; si enim nulli,nec a nulli inerit b. Si autem a alicui eorum qua sunt b» non inest, non necesse est et b alicui a non inesse,ut si b quidem sit animal,a vero homo,homo enim non omni ani- mali, animal vero omni homini inest. CAPUT Ill. De conversione propositionum de modo Eodem aütem modose habebit in necessariis pro- positionibus, nam universalisquidem privativa uni- versaliter convertitur.Affirmativarum autemutraque particulariter. Nam si necesse est a nulli b inesse, necesse est et b nulli a inesse ; si enim alicui con- tingit,et aalicuib continget. Siautem ex necessitate & omni vel alicui b inest, et b alicui a necesse est 641 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 642 inessse,nam sinon ex necessitateinest,nequeaalicui À consequens est, medium vero nulli postremo, non b ex necessitate fuerit.Particularisvero privativa non convertitur, proptereamdem causam, propterquam etsupra diximus. Incontingentibus vero, quoniam multipliciter dicitur contingere,nam et necessarium, et non necessarium,et possibile contingere dicimus; in affirmativis quidem,similitersehabebitsecundum conversionem inomnibus. Nam sia omníaut alicui b contingit, et b alicui a contingit,si enim nulli, nec a nulli b, ostensum est enim hoc prius. In negativis vero non similiter,sed quecunque quidem contin- gere dicuntur, ex eo quod ex necessitate non insunt, vel in eo quod non ex necessitate insunt similiter. Utsiquisdicathominem contingerenon esseequum, aut album nulli tuniceinesse.Horumenim hoc qui- dem ex necessitate inest, illud vero non ex necessi- tate inest,et similiter convertitur propositio.Nam si contingit nulli homini equum inesse, et;jhominem contingit nulli equo inesse, et si album contingit nulli tunice,et tunica. contingit nulli albo, si enim alicui necessario, et album tuniccalicuiineritex ne- cessitate, hoc enim ostensum est prius. Similiter autem et in particulari negativa.Quecunque vero ut in pluribus,et in eo quod nata sunt dicuntur contin- gere secundum quem modum determinamusocontin- gens, non similiter se habebit in privativis conver- sionibus.Sed et universalis quidem privativa propo- sitio non convertitur,particularis vero convertitur. Hoc autem erit manifestum quando de contingenti dicemus.Nunc autem nobis tantum sit cux iisque dicla sunt, manifestum, quoniam coutingere nulli aut alieui non inesse aífirmativam habet figuram, nam et contingit ipsi est similiter ordinatur.Éstau- tem,quibuscunque adjacens predicatur,affirmatio- nemsemperfacit,etomnino, ut:estnon bonum, vel est non album, vel sim»liciter,est non hoc. Osten- detur autem et hoc per sequentia, secundum con- versiones autem similiter se habebunt in iis. CAPUT IV. De modis syllogisticis et asyllogistis absolutis prime figura. His vero determinatis dicemus jam per que et quando et quomodo fit omnis syllogismus, postea vero dicendum de demonstratione. Prius enim de syllogismo dicendum quam de demonstratione, eo quod universaliorestsyllogisnius,nam demonstratio quidem syllogismus quidam. est; syllogismus vero non omnis demonstratio.Quando igitur tres termini sie se habent ad invicem,ut et postremus sit in toto medio,et mediusintoto primo velsit,vel non sit, ne- cesseestextremitatum perfectum esse syllogismum. Voco autem medium quod et ipsum in alio,et aliud in ipso est,quod et positione medium est ; extrema vero quod et ipsum in alio, et in quo aliud est. Si enim a de omni b, et b de omni c, necesse est a de omni c predicari. Prius enim dictum est quomodo de omni dicimus. Similiter autem est si u de nullo b, b autem de omni c, quoniam a nullic inerit.Si autem primum quidem omni medio D erit syllogismus extremitatum. Nihilenim necessa- rium accidit,eo quod hec sunt,nam et omni et nulli contingit primum postremo inesse, quare neque par- tieulare,neque universale fit necessarium. Cum au- tem nihil est necessarium,per hec non erit syllogis- mus. T'ecmini vero ejus quod est omni inesse, ani- mal,homo,equus ; ejus vero quod est nulli,animal, homo, lapis. Quando vero nec primum medio, nec medium postremo ulli inest,nec sic eritsyllogismus. Termini vero ut inesse, scientia, linea, medicina ; ut non inesse, scientia, linea, unitas. Universalibus igitur existentibus terminis, manifestum est in hac figura quando erit,et quando non erit syllogismus, et quoniam cum est syllogismus, necessarium est terminos sic se habere, ut diximus, et sic se habens manifestum quoniam eritsyllogismus.Si autem hic quidem terminorum universaliter,alius vero parti- culariterad alium,quando universalequidem ponitur ad majorem extremitatem vel predicativum,vel pri- vativum,particulare veroad minorem predicativum, necesse est syllogismum esse perfectum. Quando vero ad minorem vel quolibet modo aliter se habeant termini,impossibile est.Dico autem majorem extre- mitatem quidem in qua medium est, minorem vero, qua sub medio est. Insit enim a quidem omni b, b - autem alicuic, ergo si est de omni predicari, quod in principio dictum est,necesse est a alicui c inesse. Et si a quidem nulli b inest, 0 vero alicuic, necesse est a alicui c non inesse, determinatum est enim et de nullo, quomodo dicimus,quare erit syllogismus perfectus. Similiter autem et si indefinitum sit b c predicativum,nam idem erit syllogismus in- definito et particulari sumpto.Si autem ad minorem extremitatem universale ponatur vel predicativum, vel privativum, non erit syllogisinus neque cum af- firmativa, neque negativa, neque indefinita, neque particularis sit,ut si a quidem alicui 5 inest,vel non inest, b sutem omni c inest. Termini ut inesse, bo-- num, habitus, prudentia : ubi non inesse, bonum, habitus,indisciplina.Rursum si ? quidem nulli c, a vero alicui b inest, vel non inest,vel non omni inest, nec sic eritsyllogismus.Terminiomniinesse,album, equus,cygnus ; nulli inesse,album, equus, corvus. Idem autem et si ab indefinitum sit. Nec quando ad majorem extremitatem quidem universale ponatur vel pradicativum,vel privativum, ad minorem vero particulare privativum, non eritsyllogismus vel in- definito, vel particulari sumpto. Velut si a quidem omni b inest, b autem alicui c non inest, vel non ' omni inest. Cui enim alicui non inest medium, hoc omne et nullum sequatur primum. Ponantur enim termini,animal, homo, album, deinde et de quibus albisnon predieaturhomo,sumantur cygnusetnix ; ergo animal deuno quidem omni praedicatur, dealte- ro veronullo, quare non erit syllogismus.Rursum à quidem nulli b insit, b autem alicui c non insit, et sint termini, inanimatum,homo,album, deinde su- maniur alba, de quibus non predicatur homo, cy- 643 AN. MANL. SEV. BORETII | 644 gnus et nix ; nam inanimatum de hoc quidem omni A animal, homo; non inesse, linea,animal,lapis. Ma- predieatur, de illo vero nullo. Amplius: quoniam indefinitum estalicui eorum que sunte noninesseb, verum est autemet nulli inest,et si non omni,quo- niam alicui non inest, sumptis autem his terminis velut nulli inesse, non fit syllogismus (hoo enim dictum est prius)manifestum;ergo est quoniam in eo quod sic se habent termini non erit syllogismus, es- set enim et in his. Similiter autem ostendetur, et si universale ponatur privativum.Neque enim si ambo intervalla particularia predicative,vel privative di- cantur,aut hoc quidem predicativum,illud vero pri- vativum,vel hoec quidem indefinitum,illud vero defi- nitum, vel ambo indefinita, non erit syllogismus nullo modo. Termini vero communes omnium;ani- mal,album,equus,animal,album,lapis./Manifestum est igitur ex iis qui dicla sunt quoniam si sit syilo- gismus in hac figura particularis,quoniam necesse estterminos sic se habere, ut diximus. Aliter enim se habentibus,nullo[modo]fit.Palam autem quoniam omnes qui inhacsuntsyllogismi perfecti sunt,omnes enim perficiuntur perea que ex principio sumuntur, et quoniam omnia problemataostenduntur perhane figuram ; etenim omni et nulli, alicui et non alicui inesse. Voco autem hujusmodi figuram,primam. CAPUT V. De syllogismis absolutis in secunda figura. Quando vero idem huie omni quidem, illi vero nulli inest,vel utique omni,vel nulli, figuram qui- dem hujusmodi voco secundam. Medium autem in hae dico quod de utraque predicatur ; extremitates vero de quibus dicitur hoc,majorem quidem extre- mitatem, que juxta medium posita est, minorem vero, que longius sita est a medio. Ponitur autem medium foras quidem extremitatum, primum vero positione.Perfectusigitur non erit syllogismus nullo modo in hac figura, possibile vero erit et universa - libus, et non universalibus existentibus terminis. . Universalibus igiturterainiseritsyllogismusquando mediumhuic quidem omni,illi vero nulliinerit, etsi ad utrumvis si privativum, aliter vero nullo modo. Predicetur enim m den quidem nullo,dez vero omni, quoniam igitureonvertitur privativa, nulli minerit n,at m omni z supponebatur,quare z nulli z inerit : hoc enim ostensum est prius.Rursum sim t quideni omni inest, vero nulli, neque n z nulliinerit. Nam Si a nulli z,nequez nulli n inerit,at vero m omni n inerat, quare cz nulli inerit. Facta est enim rursum prima figura.Quoniam autem convertitur privativum neque 7 nulli z inerit, quare erit idem syllogismus, est autem ostendere hac et ad impossibile ducentes. . Quoniam ergo fit syllogismus sie se habentibuster- minis manifestum, sed non perfectus,non enim so- lum exiis qu: ab. initio sumpta sunt,sed ex aliis perficitur necessarium. Si autem m de omni » et x predicetur, non erit syllogismus. Termini inesse, substantia, animal, ratio ; non inesse, substantia, animal,lapis,medium,substantia.Nec quando de n nec de a nullo predicatur m. Termini inesse, linea, C nifestum ergo quoniam si fit syllogismus ex univer- salibus Lerminis,necesse est terminos sic se habere, ut in principio diximus. Aliter enim se habentibus terminis non fit conclusio necessaria. Si autem ad alterum sit universaliter medium,quando ad majus quidem fuerit universaliter vel predicative, vel pri- vative,ad minusautem est particulariter,et opposite universali (dico autem opposite,si universale qui- dem privativum particulare predicativum, vel si universale predicativum, particulare privativurn), necesseestsyllogismum fieri privativum particulari- ter. Namisi m nulli quidem n, x autem alicui irest, necesse estnalicui x non inesse.Quoniam enim con- vertitur privativum,nulli m inerit, m » vero suppo- nebatur alicui x inesse, quare z alicui eorum que sunt x noninerit.Fit enim syllogismus per primam figuram. Rursus si n quidem omni m, zc vero alicui non inest,necesse est n alicui x non inesse.Nam si z omni inestz,predicaturautem etm de omnin necesse est m omni xz inesse,supponebatur autem alicui non inesse. Et si m n omni quidem inest, z autem non omni,erit syllogismus,quoniam non omni 2 inest n. Demonstratio autem eadem. Si autem de x quidem omni, de n vero non omni predicatur m, non erit syllogismus.Termini inesse,animal,substantia,cor- vus.Non inesse, animal,album,corvus. Nec quando de z quidem nullo, de » vero aliquo.Termini inesse, animal, substantia,lapis. Non inesse, animal, sub- stantia,scientia. Quando igitur oppositum est uni- versate partieulari, dictum est quando erit,et quan- dononeritsyllogismus.Quando autem similis figure fuerint propositiones,ut amba privative vel affirma- tive,nullo modo erit syllogismus.Sint enim primum privative, et universale ponatur ad majorem extre- mitatem,ut m n quidem nulli,z autem alicui nonin- sit;contingit ergo et omni,et nulli xinessen. Termini quidem nulli inesse,nigrum,nix,anima!. Omni vero inesse,non est sumere, si m alicui quidem a inest, alieui autem non.Nam si omni 2 inest 2,et m nulli, n etiam m nulli x inerit ; sed positum erat alicuiin- esse, non igitur sic sumere contingit terminos. Ex indefinito autem ostendendum est. Quoniam enim verum est m non inesse alicui z,et si nulliinest,nulli vero cum insit non erit syllogismus, manifestum queniam neque nune erit. Rursum si predicative, et universale ponatur similiter,ut *? omni quidem m. 4 autem alicui insit,contingit ergo et omai,et nulli € inesse. Termini nulli inesse,album, cygnus, lapis. Omni vero non erit sumere terminos, propter eam- dem causam, quam et prius, sed ex indefinito mon- strandum est.Si autem universale ad minorem ex- tremitatem est, et m x quidem nulli, a vero alicui non inest, contingit n, et omni et nulli x inesse. Termini inesse,album,animal, corvus ; non inesse, . album,lapis, corvus.Similiter autem et si predica- tive fuerint propositiones. Termini non inesse, al- bum, animal, nix ; inesse, album, animal, cygnus. Manifestum est igitur quoniamsi similis figuresint 645 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 646 propositiones, et hiec quidem universalis, illa vero A autem hic quidem situniversaliter ad medium,alter particularis, quoniam nullo modo fit syllogismus. Sed nec si alicui, utrique inest, vel non inest, vel huie quidem inest, illi vero non, vel neutri omni, vel indefinite.Termini autem communes omnium, album,animal, homo,album, animal, inanimatum. Manifestum est igiturex predictis quoniam si sic se habent termini ad invicem, ut dictum est, fit syllo- gismus ex necessitate, et si syllogismus, necesse est terminos sic se habere.Palam autem et quoniam omnes imperfecti sunt,qui in hac figura sunt syllo- gismi:omnes enim perficiuntur assumptis quibus- dam,qua vel insunt terminis ex necessitate, vel po- nuntur velut hypotheses, ut quando pec impossibile ostendimus. Et quoniam non fit affirmativus syllo- gismus per hane figuram, sed omnes privativi, et universales, et particulares. CAPUT VI. De syllogismis absolutis tertie figurae. Si autem eidem hoc quidemomni,illud vero nulli inest, vel ambo omni vel nulli, figuram quidem hu- jusmodi voco tertiam. Medium autem in haoc dico, quo ambo predicamus ;extremitates vero,que pre- dicantur ;majorern autem extremitatem ,que longius est medio; minorem vero, que propius. Ponitur autem medium foras quidem extremitatum,ultimum vero positione est. Perfectus igitur non fit syllogi- smus, nec in hac figura, possibilis vero erit et uni- versaliter, et non universaliter terminis existenti- bus ad medium. Universaliter quidem quando et petrinerunt omni s, quoniam alicui r inerit p ex necessitate, nam quoniam convertitur priedicativa, inerit s alicui r. Quare quoniam p inest omni s, et s alieui 7, necesse est p alicui r inesse.Fit enim ayllo- gismus per primam figuram. Est autem et perim- possibile, et expositione facere demonstrationem: si enim ambo omnis insunt,si sumatur aliquod eo- rum qua sunts, utm huic et p et r inerunt ex ne- cessitate, quare alicuir inerit p. Et sir omni qui- dem s, p autem nulli s inest, erit syllogismus, quo- niam p alicui r non inerit ex necessitate. Nam idem modus erit demonstrationis, conversa r s proposi- tione. Ostendetur autem et per impossibile,quemad- modumin prioribus.Si autem insit r;squidem nulli, p vero omni s,non erit syllogismus.Termini inesse, animal, equus, homo; non inesse, animal, inani- matum, homo, neque quando ambo de nullo s di- cuntur, non erit syllogismus. Termini inesse, ani- mal, equus, inanimatum ; non inesse,homo,equus inanimatum, medium, insnimatum.Manifestum est igitur et in hac figura etquando erit,et quando non erit syllogismus ex universalibus terminis. Quando enim ambotermini sunt predicativi,eritsyllogismus, quoniam inest alicui extremitas extremitati;quando vero privativi,non erit syllogismus ; quando autem hic quidem privativus,ille vero affirmativus;si ma- jor quidem fuerit privativus,alter vero affirmativus erit syllogismus,quoniam alicui non inest extremi- tas extremilati. Si autem e converso, non erit.Si D vero particulariter, si uterque sit predicativus, ne- cesse et fieri syllogismum, et si alteruter situniver- salis terminorum ; nam sir omni s insit,p vero ali- cui s, necesse est et p alicui rinesse, nam quoniam convertitur affirmativa, inerits alicui p,quare quo- niam r omni sinest,£sautem alicui p; et 7 alicui p inerit, quareet p alicui r. Rursum si r alicui 8, p vero omni sinsit, necesse est et p alicui» inesse, namidem modus demonstrationis.Estauteni demon- strare et per impossibile, et expositione, quemad- modum in prioribus.Si autem unusquidem sit pr»- dicativus,alius vero privativus,universaliter autem predicativus, quando minor quidem fuerit predica- tivus,erit syllogismus; nam sir omni s, p vero ali- cui s non inest, necesse est p alicui r non inesse, $i enim p omni r, etr omni s, et p omni s inerit, sed non inerat.Monstratur autem et sine deductione, si sumatur aliquid eorum que sunt s, cui pnonin- est. Quando vero major fuerit predicaticus, non erit syllogismus, ut si p insit omni s, r aulem ali- cuis non insit. Termini vero omniinesse,animatum; homo, animal. Nulli vero,non est sumere terminos si r inest alicui quidem s,alicui autem non.Si enim omni s inest p, r autem alicui s,et p inerit alicuir, sed positum erat nullirinesse.Sed quemadmodum in prioribus dicendum est; nam cum indefinitum est alicui non inesse, et quod nulli inest, verum est dicere alieui non inesse,nulli vero cum inesset,non erat syllogismus ;manifestum ergo est,quoniam non erit syllogismus.Si autem privativus sit universalis terminus, quando major quidem privativus fuerit, minor autem predicativus,erit syllogismus:Si enim p nulli s, r autem alicui inest s, et p alicui * non inerit. Rursum enim prima erit figura, s pro- positione conversa.Quando autem minor fuerit pri- vativus, non erit syllogismus. Termini inesse, ani- mal, homo, ferum. Non inesse, animal, scientia, ferum,medium in utrisque ferum.Nec quandoambo privativi ponuntur,est autem unusquidem universa- lis, alter vero particularis. Termini inesse, quando minor est universalis ad medium,animal, homo, fe- rum, non inesse, animal, scientia, ferum. Quando autem major, non inesse quidem, corvus, nix, al- bum ; inesse vero non est sumere si r alicui quidem inest s,alieui autem non inest.Si enim p omnis rin- sit, r autem alicui s, et p ineritalieui s. Positüm est autem nulli, sed ex indefinito monstrandum est. Neque si uterque alicui medio inest, vel non inest vel unus quidem inest, alter vero non inest, vel hic quidem alicui, ille. vero non omni, vel indefinite, nullo modoerit syllogismus.Terminiautem commu- nes omnium, animal, homo, album, animal, inani- matum, album. Manifestum est igitur, et in hac fi- gura, quando erit, et quando non erit syllogismus, et quoniam habentibus se terminis, ut dictum est, fit syllogismus ex necessitate, et si sit syllogismus, necesse est terminos sie se habere. Manifestum est etiam,quia omnes imperfecti sunt in hac figura syl- 647 AN. MANL. SEV. BOETII 648 logismi, omnes enim perficiuntur quibusdam as- A et ad eos qui ex eadem sunt figura, et ad invicem, sumptis.Et quoniam syllogizare universale per hanc figuram non erit, neque privativum,neque afürma- iivum. CAPUT VII. De tribus figuris et indirectis syllogismus ad invicem. Palam autem et quoniam in omnibus figuris, aliquando non fitsyllogismus.Cum preedicativi qui- dem, vel privativi sunt utrique termini, et particu- lares, nihil omnino fit necessarium. Cum autem pradicativus,et privativus;et universaliter sumptus privativus,semper fit syllogismus minoris extremi- tatis ad majorem,ut si a quidem omni b vel alicui, b autem nulli c; conversis enim propositionibus, necesse est c alicui a non inesse. Similiter autem et in aliis figuris, semper enim fit per conversionem syllogismus.Palam etiam quoniam indefinitum pro predicativo particulari positum,eumdemi faciet syl- logismum in omnibus figuris.Manifestum autem et quoniam omnes imperfecti syllogismi perficiuntur per primam figuram. Aut enim ostensive, aul per impossibile clauduntur omnes. Utrinque autem fit prima figura.Etostensive quidem perfectis, quoniam per conversionem claudebantur omnes, conversio autem primam faciebat figuram,per impossibile vero demonstratis, quoniam posito falso syllogismus fit per primam figuram. Ut in postrema figura, si a et b omni c insunt, quoniam a alicui b inest, nam si nulli et b omni c, nulli c inerit a, sed inerat omni Similiter autem in aliis. Est etiam reducere omnes syllogismosad universales syllogismos prime figure. Nam qui sunt in secunda figura, manifestum quo- niam per illos perficiuntur,verum non similiterom- nes, sed universales quidem privativa conversa; particularium autem utraque per ad impossibile re- ductionem. Qui vero in prima sunt particulares, perficiuntur quidem per se.Est autem et per secun- dam figuram ostendere ad impossibile ducentes, ut si a omni b, et b alicui c, quoniam a alicui c inerit. Si enim nulli, 5 autem omni, nulli c inerit b. Hoc enim scimus persecundum figuram.Similiter autem et in privativo erit demonstratio ; si enim a nulli, et b alicuic inest, a alicui c non erit, nam si à omni c, b autem nulli inest, nulli c inerit b. Hec autem fuit media figura;quarequoniam qui in media sunt syllogismi,omnes reducuntur in prime figurae universales syllogismos, qui vero particulares sunt in prima, ad eos qui sunt in media, manifestum est quoniam et particulares reducentur ad eos qui in prima figura sunt universales syllogismos ; qui vero sunt intertia,cum universales sint quidem ter- mini, statim perficiuntur per illos syllogismos. Si autem particulares,sumuntur per particulares syllo- gismos prim: figure, sed hi reducti sunt ad illos, quare et terti: figure particulares.Manifestum ergo quoniam omnes reducentur in prime figura univer- sales syllogismos. Igitur syllogismi inesse vel non inesse ostendentes,dictum est quomodo se habent, D et ad eos qui ex aliis sunt figuris. CAPUT VIII. De syllogismis ex necessario ín tribus figuris. Quoniam autem diversum est inesse,et ex neces- sitate inesse,et contingere inesse(nam multainsunt quidem, non tamen ex necessitate, alia vero neque ex necessitate, neque insunt omnino, contingit au- tem inesse),manifestum quoniam et syllogismus in unoquoque horum diversus est,et non similiterha- bentibus se terminis,sed hic quidem ex necessariis, ille vero ex iis que simpliciter insunt,ille autem ex contingentibus.Ergoin necessariis quidem fere simi- liter se habet, et in iis qui insunt. Similiter enim positis terminis, et in iia que insunt, et in iis quae ex necessitate insunt vel non insunt, et erit, et non erit syllogismus.Verum distabit in eo quod adjacet terminis ex necessitate inesse, vel non inesse,nam et privativum similiter convertitur, et in toto esse, et de omni similiter assignabimus.Krgoin aliis qui- dem eodem modo ostendetur per conversionem, quoniam conclusio necessaria, quomodo in eo quod est inesse.In media autem figura quandofuerit uni- versalis affirmativa, particularis vero privativa, et rursum in tertia quando universalis qnidem predi- cativa, particularis vero privativa,non similiter erit demonstratio, sed necesse est exponentes, cui ali- cui utrumquenon inest,dehoo facere syllogismum. Erit enim necessarius in hoc. Si autem de exposito est necessarius, erit et de illo aliquo.Nam hoe quod est expositum, ipsum quidem illud aliquid est. Fit aulem uterque syllogismus in propria figura. CAPUT IX. De mixtis ex unanecessaria etaltera absoluta in prima figura. Accidit autem quandoque et altera propositione necessaria, necessarium fieri syllogismum, verum non utralibet, sed que ad. majorem extremitatem est, ut si a quidem, b ex necessitate sumptum est inesse, vel non inesse, b autem c inesse tantum ;sic enim sumptis propositionibus ex necessitatea ineritc vel non erit. Nam quoniam omni b ex necessitate inest, vel non inesta, c autem aliquid eorum que suntb, est manifestum quoniam et c ex necessitate erit alterum horum. Si autem a b. quidem non necessaria,? c autem necessaria;non erit conclusio necessaria. Nam si est, accidit a alicui b inesse ex necessitate, per primam et tertiam figuram, hoc autem falsum,contingitenim tale esset b cui possibile est a nulli inesse. Amplius autem et ex terminis. manifestum quoniam non eritconclusio necessaria; ut si a quidem sit motus, b autem sitanimal,in quo autem chomo,namque homo animalest exnecessi- tate,moveturautem animal non ex necessitate, qu are nec homo.Similiterauterm et si privativa sit a b;nam eadem demonstratio.In particularibus autem syllo- gismis, si universalis quidem est necessaria,et con- clusio erit necessaria; si autem particularis, non necessaria, sive privativa, sive predieativa fuerit 649 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 650 universalis propositio. Sit autem primo universalis À Sunt, c non inerit b. Rursum sit predicativa, et uni- necessaria, et a quidem omni b insit ex necessitate, b autem alicui c insit solum, necesse est ergoaalicui c inesse ex necessitate,nam csubb est,b autem omni à inerat ex necessitate. Similiter autem et si priva- tivussyllogismus s:t, nam eadem erit demonstratio, Si autem particularis est necessaria, non erit con- clusio necessaria nihil enim impossibile evenit, quemadmodum nec in universalibus syllogismis, similiter autem et ia privativis. Termini, motus, animal, album. CAPUT X. De mixtis ex una necessaria et altera absoluta in se- cunda figura. In secunda autem figura si privativa quidem pro- positio universalis sit et necessaria, conclusio erit necessaria. Si autem predicativa, non necessaria. Sit enim primum privativa necessaria,et a b quidem nulli contingat, cautem insit tantum; quoniam ergo convertitur privativa; et b nulli a contingit, a autem omni € inest, quare nulli c contingit b, nam c suba est. Similiter autem et si ad c ponatur privativum, nàm si a c nulli contingit, et c nulli a poterit inesse, «autem omni ? inest. Quare nulli eorum qua sunt b . contingit c, fit enim prima figura. Rursum non ergo neque P ipsi c, convertitur enim similiter. Si autem preedieativa propositio est necessaria, non erit con- clusio necessariu, insit enim a omni b ex necessitate, € autem nulli insit tantum, conversa ergo privativa, fit prima figura. Ostensum est autem in prima quo- niam eum non est necessaria quc& ad majorem est privativa, nec coaclusio erit necessaria, 'quare nec in hia erit ex necessitate, Amplius autem si conclu- sio est necessaria, accidit c alicui a non inesse ex necessitate, si enim b nulli c inest ex. necessitate, neque c nulli b ineritex necessitate, bautem alicuia necesse est inesse, siquidem et a omni b ex necessi- late inerat, quare c necesse est alicui anon inesse, sed nihil prohibet a hujusmodi accipere, cui omni c contingat inesse.Amplius et si terminos ponentes sit ostendere, quoniam conclusio non est necessaria -simplieiter. Et his existentibus, necessarium ut sit a animal, b vero homo, c autem album, et similiter propositiones sumpt: sint, contingit enim animal nulli albo inesse, non inerit ergo nec; homo nulli albo, sed non ex necessitate. Contingit enim homi- nem fieri album, non tamen donec animal nulli albo insit, quare cum hzc sint, necessaria erit conclusio, - simpliciter autem non necessaria.Similiter autem se habebit et in particularibus syllogismis,quando pri- vativa quidem propositio, et universalis fuerit, et necessaria; et conclusio erit necessaria. Quando autem pradicativa universalis fuerit necessaria,pri- vativa vero particularis non necessaria, non erit conclusio necessaria. Sit enim primum privativa,et universalis necessaria, et ab quidem nullicontingat inesse, c autem alieui insit, quoniam ergo converti- tur privativa, et b» nulli a continget inesse, a autem alicui c inest, quare ex necessitate alicui eorum quie PagRoL, LXIV. C versalis, et necessaria. etponatur ad b quidem pra- dicativum, si ergo a omni 5 ex necessitate inest, c autem alicui non inest,quoniam non inerit 5 alicuic manifestum, sed non ex necessitate. Nam iidem ter- minieruntad demonstrationem,qui in universalibus syllogismis : sed necsi privativa necessaria est par. ticulariter sumpta, erit conclusio necessaria. Nam per eosdem terminos demonstratio. SAPUT XI. De syllogismis mixtis ex altera necessaria et. altera absoluta 1n tertia figura. In postrema autem figuraterminis quidem univer- salibus ad medium, et predicativis utrisque propo- sitionibus, si utralibet sit necessaria, et conclusio erit necessaria. Si autem hec quidem sit privativa, illa vero pridicativa,quando privativa quidem fuerit necessaria, et conclusio erit necessaria,quando au- tem predicativa,non erit necessaria. Sint enim pri- mum uítreque predicative propositiones, et a et b omni c insint, necessaria autem sit a c, quoniam ergo b omni c inest, et c alieni b inerit, eo quod con- sertitur universalis particulariter. Quare si a inest omni c ex necessitate, et c alicui b, et a alicui b ne- cessarium inesse, nam 5 sub c est. Fit igitur prima figura. Similiter autem ostendetur, et si b c est ne- cessaria, convertitur enim calicui a,quare si omni c inest b ex necessitate, et a alicui b inerit ex necessi- tate. Rursumsita c quidem privativa, b c vero affir- mativa, necessaria autem privativa, quoniam ergo. convertitur affirmativa, eritcalicui b, aautem nullic ex necessitate, neque a alicui b inerit ex necessitate, nam b sub c est. Siautem predicativa sit necessaria, non eritconclusio necessaria.Sit enim P c priedicativa et necessaria, a c autem privalivaet non necessario, quoniam ergo convertitur affirmativa, ineritetcali-- cul b ex necessitate. Quaresi a quidem nullieorum que sunt c inest,cautem alicui eorum que suntb eta alicui eorum que sunt b non inerit,sed nonex neces- sitate.Ostensum est enim in prima figura quoniam privativa propositione necessaria, nec conclusio erit necessaria. Amplius autem et per terminos sit mani- festum, sit enim a quidem bonum in quo ^ animal, c autem equus, ergo bonum quidem contingit nulli equo inesse, animal vero necesse est omni equo inesse, sed non necesse est aliquod animal non esse bonum, siquidem contingit omne esse bonum. Aut si non hoc possibile, sed vigilare, vel dormire termi- num ponendum. Omneenim animal susceptibile est horum. $i igitur termini universaliter ad raedium sint, dictum est quando erit conclusio necessaria.Si autem hie quidem universalis, ille vero particularis preedieativus uterque, quando universalis fuerit ne- cessarius, et conclusio erit necessaria. Demonstra- tio autem eadem que prius,convertitur enim el par- ticularis affirmativa. Si ergo necesse est b. omni c inesse, a autem sub c est, necesse est b alicuia inesse.Si autem b alicui a, et à alicui b inesse ne- cessarium, convertitur enim. Similiter auiem et si 21 651 AN. MANL. SEV. BOETII 652 à € sit necessaria universalis, nam b sub c est. Si A necesse non esse,eadem erunt,vel sequentia se in- autem particularis est necessaria, non erit conclusio necessaria. Sit enim b c particularis et necessaria, autem insit omni c, nontamen ex necessitate, con- versa ergo bc prima fit figura,et universalis quidem propositio non necessaria, particularis nutem neces- saria, quando autem sic se habebant propositiones, non erát conclusio necessaria, quare nec in his. Amplius autem et ex terminis manifestum.Sit enim a quidem vigilatio, 0 autem bipes, in quo autem c animal, ergo b alicui & necesse est inesse, a autem omni c contingit, et a non necessario b, non enim necesse est aliquem bipedem dormire vel vigilare. Similiter autem per eosdem terminos ostendetur etiam si a c sit particularis et necessaria. Si autem hie quidem terminorum sit predicativus, ille priva- tivusetnecessarius, quando universalis fuerit priva- tivus et necessarius, et conclusio erit necessaria.Si enim a nulli e ex neéessitate contingit,b autem alicui € inest, necesse est a alicui b non inesse, quando - autem affirmativa necessaria ponetur vel universalis vel particularis, vel privativa particularis, non erit conclusio necessaria.Nam alia quidem eadem que et in prioribus dicemus.Termini autem cum univer- salis quidem affirmativa est necessaria, vigilatio, animal,homo,medium homo : cum autem particu- laris predicativa necessaria,vigilatio,animal,album. Animal enim necesse est alicui albo inesse, vigilatio aütem contingit nulli,eet non necesse est alicui ani- malinon inesse vigilationem.Quandoautem privativa particularis est necessaria, bipes, motus, animal, medium animal.Manifestum igitur quoniam inesse quidem non est syllogismus, si utreque proposi- tiones non sunt in eo quod est inesse, necessaria vero est, et altera solum existente necessaria. In utriusque autem affirmativis et privativis existenti- bus syllogismis nécesse est alteram propositionem similem esse conclusioni. Dico autem similem, si inesse quidem, inexistentem, si autem necessaria, necessariam.Quare et hoc palam,quoniam non erit conclusio neque necessariojnequeinesse,non sumpta vel necessaria,velque inesse significet propositione. Igitur de necessario quomodo fit, et quam differen- tiam habeat ad inesse,sufficientem pene dictum est. CAPUT XII. De contingenti non necessario. De contingente autem post haec dicemus,quando, et quomodo,et per quz erit syllogismus.Dieo autem contingere, et contingens,quo non existente neces- sario, posito autem inesse, nihil erii, propter hoc impossibile.Nam necessariun) :quivoce contingere dicitur, Quoniam autem hoe est contingens,manife- Slam ex affirmationibus et negationibus oppositis. Nam non contingit esse, non possibile esse et im- possibile esse, et necesse est non esse, vel eadem sunt, vel sequuntur se invicem, quare et opposita his contingit esse, et non impossibile esse, et non vicem, De omni enim affirmatio, vel negatio vera. Erit ergo contingens necessarium, et non necessa- rium contingens.Accidit autem omnes qua secun- dum contingere sunt propositiones converti sibi invicem,dico autem non affirmativas negativis,sed quiecunque.affirmativam habentfiguram secundum oppositionem, ut ea que est contingit esse ei que est contingit non esse,et ea qus est contingit omni ei qua est. contingit nulli, vel non omni, et qua alicui, et qu; non alicui, eadem autem modo et in aliis. Quoniam enim quod est contingens non est necessarium,et quod non est necessarium possibile est non esse, manifestum quoniam si conÜngit « inesse b,contingit et non inesse, et si omni contin- p git inesse, et omni contingit non inesse. Similiter autem et in particularibus affirmationibus,nam ea dem demonstratio.Sunt autem hujusmodi proposi- tiones predicative,nam contingere ei quod est esse similiter ponitur, quemadmodum dictum est prius. Determinatis autem his, rursum dicimus quoniam contingere duobus modis dicitur; uno quidem,quod plerumque fit et deficit, necessarium, ul canescere hominem, vel augeri, vel minui, vel omnipo quod natum est esse.Hoc enim non continuum habet ne- cessarium,eo quod non semper est homo, cum ta- men homo est, aut ex necessitate, aut ut in pluri- bus est. Alio autem modo infinitum,quod et sic, et non sie possibile, ut animal ambulare, vel ambu- lante fieri motum terre,vel omnino quod casu fit, nihil enim magis sic natum est,vel contrario. Con- vertitur ergo et secundum oppositas propositiones utrumque contingens,non tamen eodem modo,sed quod natum quidem estesse ei quod non ex neces- sitate esse.Sie enim contingit non canescere homi- nem, Infinitum autem ei quod nihil magis sio, vel illo modo.Disciplina autem,et syllogismus demon- strativus,ex infinitis quidem non est,eo quod inordi- natum et medium, ex iis vero que nata sunt esse, pene orationes et considerationes fiunt de sic con- tingentibus,ex illis autem possibile quidem est fieri syllogismum,non tamen solet qucri.Hee ergo defi- nientur magis in sequentibus,nuncautem dicemus quando et quomodo;et quis eritsyllogismus ex con- tingentibus propositionibus.Quoniam autem contin- gere hoe huic inesse dupliciterest accipere, aut enim cui inest hoc,aut cui contingit ipsum inesse, nam de quo b, & contingere horum alterum signifi- cat,aut de quo dicitur 5, aut de quo contingit dici, de quo autern b,a contingere, aut omni b possibile inesse a, nihil differt. Manifestum igitur quoniam - dupliciter dicetur & omini b inesse contingere.Pri- mum ergo dieemus si de quo c contingit 6, et de quo b coniingit a, quis eritjet qualis syllogismus; Sic enim utreque propositiones sumuntürsecundum contingere,quando autem de quo b est contingit a, h«c quidem inesse,illa vero eontingens,quare a si- milibus figuris incipiendum,quemadmodum est in aliis. 653 CAPUT XIII. De syllogismis ex ambabus contingentibus in prima figura. Quando ergo a contingit omni b,et b omni c,syl- logismus erit perfectus, quoniam a contingit omni c inesse.Hoc autem manifestum est ex definitione, nam contingere omni inesse sic dicebamus.Simili- ter autem et si a quidem contingit nulli b, b autem omni c,quoniam a contingit nulli c. Nam de quo b eontingit,a non contingere,hoc erat nullum dimit- tere sub b contingentium.Quando autem a contingit omni b,b autem nulli c,per sumptas quidem propo- sitiones nullus fit syllogismus,conversa autem 5 c secundum contingere, fit idem quemadmodum et prius,quoniam enim contingit b nulli cinesse,con- lingit et omni inesse. Hoc autem dietum prius. Quare si b quidem omni c,4 autem omni ó,rursum idem fitsyllogismus.Similiterautem etsiad utrasque propositiones negatio ponatur cum contingere (dico autem ut sí a contingit nulli b,et b nulli c),igitur per sumptas quidem propositionesnullus fitsyllogismus conversis autem rursus idem erit qui et prius.Ma- nifestum est igitur quoniam negatione posita ad mi- norem extremitatem, vel ad utrasque propositiones, aut non fit syllogismus,aut fit quidem,sed non per- fectus, ex conversione enim fit necessarium. Si au- tem hzc quidem propositionum universalis, illa vero particularis sumatur,ad majorem quidem ex- tremitatem posita universali,syllogismus erit per- fectus.Nam si a omni b contingit,? autem alicui c,a alieui c contingit,hoe autem manifestum ex defini- tione contingentis.Rursum si a contingit nulli b, b - autem contingit alicui c inesse, necesse est a con- tingere alicui c non imesse. Demonstrotio autem eadem quas in his.Si autem privativa sumatur par- - ticularis propositio, universalis aulem affirmativa, positione autem similiter se habeant (ut a quidem omni b contingat, b autem alicuic eontingat non inesse), per sumptas quidem propositiones non fit manifestus syllogismus,conv?rsa autem particulari et posito b alicui e. contingere inesse, eadem erit conclusio quas et prius, quemadmodum in iis que ex prineipio.Si autem qua ad majorem extremita- iem particularis sumatur,que ad minorem univer- salis,sive utraeque sumantur affirmalive, sive pri- -vative,sive non similis figure,sive ütreque indefi- nit»,vel particulares, nullo modo erit syllogismus. Nihil enim prohibet b transcendere a, et non pra- dieari de s:equis,in quo enim b transcendit a sumat c,huie neque omni,neque nulli,neque alicui,neque non alicui contingit a inesse,siquidem eonvertuntur secundum contingere propositiones, et b pluribus eontingit quam ainesse.Amplius autem ex terminis manifestum est,nam sic se habentibus propositio- nibus primum postremo et nulli contingit, et omni ex necessitate ihesse. Termini autem communes omnium, inesse quidem ex necessitate, animal, al- bum, homo, non contingere vero, animal, album, — vestis. Manifestum igitur quoniam hoc modo haben - PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 654 À tibus seterminis,nullus fit syllogismus,nam omnis C D syllogismus vel ejus quod est inesse est,vel ex ne- cessitate vel contingere,non est autem ejus quod est inesse,neque necessarii, manifestum quoniam non est, nam affirmativus interimitur privativo,et priva- tivus affirmativo,relinquitur ergo ejus quod contin- gere esse: hoc autem impossibile. Ostensum est enim quoniam sic se habentibus terminis,et omni postremo primum necesse inesse,et nulli contingere inesse,quare non erit ejus quod est contingere syl- logismus, nam necessarium uno erat contingens. Manifestum autem et quoniam cum universalessunt termini in contingentibus propositionibus, semper fit syllogismas in prima figura, sive sunt predica- lvi, sive privativi. Verum ex predieativis quidem perfectus, ex privativis autem imperfectus. Oportet autem contingere sumere non in necessariis, sed secundum dictam definitionem, aliquoties autem latet hujusmodi. CAPUT XIV. De syllogismis ez una absolula et altera, contingente in prima figura. Si autem hte quidem inesse,illa vero contingere sumatur propositionum, quando qux ad majorem quidem extremitatem contingere significaverit per- fecti erunt omnes syllogismi,et contingentis secuns dum dietam determinationem, quando autem qu& ad minorem,et imperfecti omnes,et privativi syllo- gismi,non eontingentis secundum dictam determi- nationem, sed ejus quod est nulli,aut non omni ex necessitate inesse. Si enim nullijaut non omni ex necessitate contingere dicimus,et nulli,et non omni inesse. Contingat enim a omni b, b autem omni e ponatur inesse;quoniam igitur sub 5 est c,a autem contingit omni » manifestum quoniam et c omni contingit a,fit ergo perfeetus syllogismus.Similiter autem et cum privativa est a b propositio,b c autem affirmativa, et. hzc quidem contingere, illà vero inesse sumetur,perfectus erit syllocismus,quoniam a contingit nulli c inesse.Qaoniam ergo inesse po- sito ad minorem extremitatem, perfecti syllogismi fiunt,manifestaii.Quod autem contrarie se haben- tes erunt syllogismi, perimpossibile monstrandum est,simulautem erit manifestum et quoniam im per- fecti, nam ostensio non ex sumptis propositionibus. Primum autem dicendum quoniam si cum est a, ne- cesse est essé b,et cum possibile est esse « possibile erit b ex necessitate.Sit enim sie se habentibus re- bus ut in quo quidem a possibile, in quo autem 5 impossibile,si ergo aliud possibile quidem est,cum possibile esse, ipsum fiet, hoc vero impossibile, quoniam impossibile,non utique fiet, simul autem si à possibile,et b impossibile, continget fieri pre- ter b,si autem fieri et esse. Nam quod fit, quando factum est, est.Oportet autem accipere non solum in generatione possibile et impossibile,sed et in ve- rum esse, et in quod actu est,et quocunque modo simpliciter aliter dicitur possibile,in omnibus enim similiter se habebit.Amplius cum est a, esse,non 655 AN. MANL. SEV. BOETII 656 tanquam uno aliquo existente a,erit b,oportet opi- A ex necessitate a alicui c inesse,syllogismus autem nari, nihil enim est ex necessitate uno aliquo exi- stente,sed duobus ad minus,ut quando propositio- nes sic se habent (ut dictum est) secundum syllo- gismum, nam sic dicitur de d, d autem de e, et c de e ex necessitate,et si utrumque possibile,et con- clusio erit possibilis. Quemadmodum ergo si quis ponat a quidem porpositiones, b autem conclusio- nem,accidet non solum a existente necessario,et b simul esse necessario,sed etiam necessarium possi- bile. Hoc autem ostenso manifestum esl quoniam falso posito, et non impossibili, et quod accidit propter positionem falsum erit,et non impossibile, ut si a falsum quidem est,non tamen impossibile, cum autem sit a et b, et b erit falsum quidem,non tamen impossibile.Nam ostensum est quoniam cum est a, est b, et cum possibile est a,possibile est b. Positum autem est a possibile esse, et b erit possi- bile,si enim impossibile est b,simul idem erit pos- sibile et impossibile.Determinatis autem iis,insit a omni b,b autem contingit omni c,necease est a igi- tur contingere omni c inesse. Non enim contingat, b autem omni c ponatur inesse, hoc autem falsum quidem, non tamen impossibile, si ergo a quidem non coutingit omni c, b autem omni c insit, a.non omni b contingit.Fit enim syllogismus pertertiam figuram.Sed positum erat omni c contingere inesse, necesse est ergo a omni c contingere. Falso enim posito,et non impossibili,quod accidit est impossi- bile.Possibile est autem et primam figuram facere impossibile ponentes 0 inesse c, nam si b omni e inest,a autem omni 5 contingit,et omni c continget a,sed positum erat non omni possibile inesse.O por- tet autem accipere omni inesse non secundum tem- pus determinantes, ut nune, aul in hoc tempore, sed simpliciter (per hujusmodi enim propositiones et syllogismos facimus), quoniam secundum nunc sumpta propositione, non erit syllogismus. Nihil enim fortasse prohibet quandoque et omni moventi hominem inesse,ut si nihil aliud moveatur,movens autem contingit omni equo, sed homo nulli equo contingit. Amplius: sit primum quidem animal, medium vero movens,postremum vero homo, ergo propositiones quidem similiter se habebunt,conclu- sio vero erit necessaria,non contingens. Ex neces - sitate enim homo est animal, manifestum igitur quoniam universale sumendum simpliciter, et non tempore determinantes.Rursum : sit privativa pro- positio universalis a b, et sumatur a quidem nulli b inesse, b autem contingat omni c inesse.His igitur positis necesse est a contingere nulli c inesse, non enim contingat,b autem ponaturinessecsicut prius, necesse est igitur a alicui b inesse, fit enim syllo- gismus per tertiam figuram.Hoc autem impossibile, quare contingit a,nulli c.Posito enim falso, et non impossibili, impossibile est quod accidit. Hic ergo syllogismus non est contingentis secundum defini- tionem, sed nulli inesse ex necessitate. lloc est contradictio fact» hypothesis. Positum est enim per impossibile, opposite est contradictionis. Am- plius autem et ex terminis manifestum quoniam non erit conclusio conlingens, sit. enim a quidem corvus,in.quo autem b intelligens, in quo autem c homo,nulli ergo b inest a, nam nulium intelligens, corvus, b autem contingit omni c, omni enim ho- mini inest intelligere, sed a ex necessitate nulii c, non igitur conclusio contingens.Sed nec necessaria semper: sit enim a quidem movens,b autem scien- tia, in quo autem c homo, ergo a quidem nulli b inerit, b autem omni c contingit, et non erit con- clusio necessaria,non enim necesse est nullum ho- minem moveri,sed necesse estaliquem.Manifestum igitur quoniam est conclusio ejus quod est nulli ex necessitate inesse. Sumendum autem melius ter- B minos, Si autem privativum ponatur ad majorem extre- mitatem contingere significans, ex ipsis quidem sumptis propositionibus, nullus erit. syllogismus, conversa autem secundum contingens propositione, erit quemadmodum in prioribus.Insit enim a omni b,b autem contingat nulli c,sic ergo habentibus se terminis, nihil erit necessarium. Si autem conver- tatur b c,et sumatur b contingere omni c, fiet syl- logismusquemadmodum prius,similiterenim habent se termini positione. Eodem autem modo et cum privativa sunt utraque intervalla,si a 0 quidem non iuesse, b c autem nulli, contingere significat, nam per ea quidem que sumpta sunt nullo modo fit ne- cessarium, conversa autem secundum contingens propositione erit syllogismus,sumatur enim à qui- dem,nulli b inesse,b autem contingere nulli c, per hze quidem nihil necessarium. Si autem sumatur b omni c contingere, quod verum est, a b. autem propositio similiter se habeat,rursus erit idem syl- logismus. Si autem non inesse ' ponatur b omni c, et non contingere non inesse, non erit syllogismus nullo modo, sive privativa sit, sive affirmativa a b propositio. Termini autem communes ex necessitate quidem inesse,album, animal, nix. Non contingere autem, album, animal, pix. Manifestum est igitur quoniam cum universales sunt termini,et hzec qui- dem propositionum inesse,illa vero sumitur contin- gens, quando quae ad minorem est extrermitalera contingere sumitur propositio, semper fit syllogis- mus,verumtamen quandoquidem ex ipsis, quando aulem propositione conversa, quando vero utrum- . que horum,et ob quam causam,diximus. Si autem hocquidem universale,illud vero particulare sumitur intervallorum,quando ad majorem quidem extremi - tatemuniversale ponitur, et contingenssive negati- vum,siveaffirmativum, particulare autem affirmati- vum etinesse,erit syllogismus perfectus, quemadmo- dum et cum universales sunt termini, demonstratio autem eadem qu&et prius.Quandoautem universale quidem fuerit,ad majorem extremitatem inesse, et non contingens,alterum vero particulare,et contin- gens,sive affirmative,sive negative ponantur utre- que, sive hec quidem negativa, illa vero aífirma- 657 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 658 tiva, omnino erit syllogismus imperfectus. Verum A nes,sit primum privativa necessariaeta quidem nulli hi quidem per impossibile ostenduntur,illi vero per conversionem contingentis,quemad modum in prio- ribus.Erit autem syllogismus per conversionem, et quando universalis quidem ad majorem extremita- lem posita significaverit inesse,vel non inesse,par- licularis verocum sit privativa,sumatur contingens, ut si a quidem oroni b inest,vel non inest,b autem alieui contingit non inesse, conversa enim b c, se- eundum contingere fit syllogismus. Quandoautem non inesse sumetur particulariter posita propositio, non erit syllogismus. Termini inesse, album, ani- mal, nix; non inesse autem, album, animal, pix, perindefinitamenim est sumenda demonstratio. Si autem universale quidem ponatur ad minorem ex- tremitatem,particulare autem ad majorem sive pri- vativum, sive affirmativum, sive contingens, sive inesse utrumvis, nullo modo erit syllogismus.Nec cum particulares, vel indefinite ponentur proposi- liones, sive contingere sumpta, sive inesse, seu permutatim,nec sic erit syllogismus,demon stratio autem eadem quain prioribus. Termini autem com munes inessequidem,ex necessitate,animal,album homo; non contingere vero, animal,album,tunica. Manifestum est igitur quoniam universali posito ad majorem extremitatem semper erit syllogismus,ad minorem autem nunquam. CAPUT XV. Mixlio necessarii et contingentis in prima figura. Quandoautem hzc quidem propositionum ex ne- cessitate inesse,vel non inesse,illa vero contingere signifieat,syllogismus quidem erit hoc modo haben- tibus se terminis.Et perfectus,quando ad minorem extremitatem ponetur necessaria.Conclusio autem, sj preedieativi sunt quidem termini,contingentis,et non inesse erit, universaliter, sive non univer- saliter ponantur,si autem sint hoc quidem affirma- tivum,illud vero privativum,quanoaffirmativum qui dem fuerit necessarium et contingentiserit conclusio et non ejus quod est non inesse.Quando autem pri- vativum necessarium,et contingentis non esse,et non inesse, sive universales, sive non universales sint termini. Contigere autem in conclusione eodem modo accipiendum est quo in prioribus.Ejus autem quod est ex necessitate non inesse, non erit syllo- gismus,àliud enim est non ex necessitate inesse,et ex necessitate non inesse.Quoniamigitur universa- iibus affirmativis existentibus terminis non fit con- clusio necessaria,manifestum: insit enim a omni b ex necessitale,b autem contingat omni c,erit igitur syllogismus imperfectus,quoniam a contingit omni € inesse.Quoniam autem imperfectus,ex demonstra- tione palam, eodem enim modo ostendetur quo et in prioribus.Rursum aquidem contingatomni binesse, b autem omni cinsitex necessitate,erititaquesyllo- gismus,quoniam a contingat omni cinesse,sed non quoniam inest,et perfectus quidem,sed non imper- — fectus, statim enim perficitur ex principio propo- sitionis.Si autem non similis figure sint propositio. D contingat b ex necessitate,b autem contingat omnic, necesse est igitur a nullic inesse. Ponatur enim à inesse aut omni,aut alicui, positum autem est anulli contingere b,quoniam ergo convertitur privativa,et b nulli a contingit,a autem positum est inesse c aut omni,aut alieui,quare nulli,aut non omni e contin- get b inesse, sed supponebatur omni ex principio. Manifestum autem quoniam et ejus quod estcontin- gere non inesse fit syllogismus,siquidem noninesse. Rursum sit affirmativa quidem propositio necessaria et à quidem contingat nulli b inesse,b autem insit omni c ex necessitate.Ergo fit syllogismus quidem perfectus,sed non ejus quod est non inesse,sed ejus quod est contingere non inesse. Nam et propositio sic sumptaest,que sd majorem est extremitatem,et ad impossibile non est ducere : nam si ponatur a inesse ulli c, positum est autem et a b contingere nulli inesse, nihil accidit per hec impossibile. Si autem ad minorem extremitatem ponatur privativum quando contingerequidem significaverit syllogismus erit per conversionem,quemadmodum in prioribus. Quandoautem non contingere,non erit ex necessitate necquando utraque quidem propositio privativa,non est àutem contingens quod ad minorem est.'T'ermini autem inessequidem,album,animal,nix;non inesse quidem, album,animal,pix.Eodem autem modo se habebitetin particularibussyllogismis.Quandoenim fueritprivativa necessaria,et conclusio erit ejus quod est non inesse,utsi a quidemnulli bcontingitinesse ex necessitate,b autem alicui c continvat inesse,ne- cesse est a alicui eorum qua sunt c non inesse.Si enim aomni cinest,nulli autemcontingit b,et b nulli acontingit inesse: quare siomnicinesta,nullic con- tingit b,sed positum erat alicui contingere. Quando autem particularis affirmativa necessaria fuerit,quce in privativo est syllogismo,ut b c,aut universalis in aífirmativo, ut a b,non erit inesse syllogismus.De- monstratio autem eadem qua in prioribus.Si autem universalequiden ponaturad minoremextremitatem vel affirmativum vel privativum contingens, particu- lareautem necessarium non eritsyllogismus. Termini autem inesse quidem ex necessitate,animal,album, homo; non cóntingere autem, animal, album tu- nica. Quando similiter universale quidem est ne- cessarium particulareautem contingens,cum priva- tivum quidem est universale,inesse quidem termini, animal, album, corvus; non inesse, animal,album, pix.Cum autem affirmativum inesse quidem,animal album,cygnus;non contingereautem,anima],album, nix.Nec quando indefinite sumuntur propositiones, aut utrequeparticulares, non sic erit syllogismus. Terminiautem communes,inesse quidem,animal,al- bum,homo;non inesse autem,animal,album,inani- matum.Nam et animalalicuialbo etalbuminanimato alicui est necessarium inesse,et non contingitinesse etin contingenti similiter,quaread omnia utilessunt termini. Manifestum ergoexiisque dicta sunt, quo- niam similiter habentibus seterminis,etineo quod es 659 AN. MANL. SEV. BOETII 660 inesse.el in necessariis,et fit,et non fit syllogismus, A cipio definivimus,nor. solum ex necessitatealicui in- verumtamen secunduminesse quidem posita privati- và propositione,ejus quod est contingere erat syllo- gismus,secundum necessarium autem privativa,et contingere,et non inesse.Palam autem et quoniam omnes imperfecti syllogismi, et quomodo perficiun- iur per predictas figuras, CAPUT XVI. De syllogismis ex ambabus contingentibus in secunda figura. n secunda autem figuraquando contingentes qui- dem sumuntur utreque propositiones, nullus erit syllogismus, sive sint affirmative, sive privative, sive universales,sive particulares.Quando autem hae quidem inesse, illa vero contingere significat,affir- malivaquideminessesignificantenunquam eritsyl- logismus,privativa universali existente,semper.Eo- dem modo et quando hae quidem ex necessitate,illa vero contingere assumatur,oportet autem et in his acciperequod in conelusionibusestcontingensquem admodum in prioribus.Primum igiturostendendum quoniam non convertitur in eontingenti,privativa, ut si & contingit nulli b,non necesse est et b contin- gere nulli a.Ponatur enim hoc et contingat 5 nulli a inesseergo quoniam convertuntur que suntineoquo est contingere affirmationes negationibus,et contra- ri&, et contrajacentes,b autem contingit nulli a in- esse,manifestum est quoniam et omni a contingit b inesse.Hoc autem falsum est.Non enim si hoc huie omni eontingit,et hoe huic contingat necessarium, quare non convertitur privativa. Amplius autem nihil prohibetaquidem contingerenulli b,bautemalicui a ex necessitate non inesse,utalbum quidem contingit omnihomininoninesse,nametinesse hominem au- tem non verumestdicerequoniam contingitnulli albo, pluribus enim ex necessitate roninest,necessarium autem non inerat contingens.BSed nec ex impossibili ostendet convertens,ut siquis putet quoniam falsum est b contingere nulli a inesse, verum non contin- gere nullia;affirmatio enim et negatio, siautem hoc verum,ex necessitate alicui a inesse b,quareeta alicui b inesse,hoc autem impossibile.Non enim si a non contingit nulli b,necesse est a alicui b inesse.Nam non contingere nulli dicitur dupliciter,hoo quidem si ex necessitate alicui inest,illud vera si ex neces- sitate alicui non inest. Nam quod ex necessitate alicui eorum qua sunt a non inest, non est verum dicere quoniam omni contingit non inesse,quemadmodum nec alicui inest ex necessitate, quoniam omni con- tingit inesse. Si ergo aliquis putet quoniam contingit c omnidinesse,exnecessitatealicuinoninesseipsum falsum sumet,omni enim inest,si contingat,sed quo- niam quibusdam ex necessitate inest, propter hoo dicimus non omni contingere. Quare ei quod est contingere omni inesse, et ea qua estex necessitatealicui non inesse,similiter au- tem et ei que est contingere nulli.Palam ergo quo- niam ad sio continges,et non contingens,utin prin- D esse,sed et ex necessitate alicui non inesse sumen- dum. Hoc autem sumpto;nihil accidit impossibile, quarenon fitsyllogismus.Mauifestum ergoexiis que dicta sunt quoniam non convertitur privativa.Hoc autem ostenso ponatur a,b quidem contingere nulli, € vero omni,per conversionem ergo non erit syllo- gismus.Dictum est enim quoniam non convertitur hujusmodi propositio.Sed nec per impossibile,nam posito b omni c contingere inesse, nihil accidit fal- sum,continget enim a et omni et nulli e inesse.Om- nino autem si est syllogismus,palam quoniam con - tingens erit,eo quod neutra propositionum sumpta est in eo quod est inesse,et hic vel affirmalivus,vel privativas: neutro autem modo possibile est, affir- mativoenim posito ostendetur perterminosquoniam non contingit inesse; privativo autem,quoniam con- clusio non est contingens, sed necessaria.Sit enim a quidem album, b autem homo, in quo autem, e equus,ergo album a contingit huie quidem omni,illi vero nulli inesse, sed b nequeinesse contingit c,ne- que non inesse.Quoniam igiturinesse non possibile, est manifestum,nullusenim equushomo,sed neque contingerenoninessejinecesseesLenim nullum equum hominem esse,necessarium autem non erat contin- gens,non igitur fitsyllogismus.Similiterautem osten- detur,et si e converso ponatur privativa,etsiutra- que affirmative ponantur, vel privative,nam per eos- dem terminos erit demonstratio. Et. quando hxc quidem universalis, illa vero particularis,vel utrae- que particulares, vel indefinitz, aut quolibet modo aliter contingit permutari propositiones, semper enim erit pereosdem terminosdemonstratio. Mani- festum ergo quoniam utrisque propositionibus se- cundum contingere positis, nullus fit syllogismus. CAPUT XVII. Mixtio absoluti el contingentis in secunda figura. Si autem altera quidem inesse,altera vero contin- gere significat, predicativa quidem inesse posita, privativa vero contingere, nunquam eritsyllogismus eive universaliter;sive particulariter sumantur ter- mini,demonstratio autem eadem,et pereosdem ter- minos.Quandoautem affirraativa quidem contingere privativa inesse, erit syllogismus. Sumatur enim a b quidem nulli inesse,c vero omnia contingere,con- versa ergo privativa,P inest nulli a,a autem omni c contingebat,fitergosyllogismus,quoniam P contingi nulli c, per primam figuram. Similiter autem-et si ad e ponatur privativa. Si autem utrosque sint pri- vative,significet autem hae quidem non inesse,illa vero contingere noninesse,per ea quidem que sum- pta sunt nihil aceidit necessarium,conversa autem secundum contingere propositione fit syllogismus, quoniam P contingit nulli c inesse, quemadmodum in prioribus,eritenim rursum prima figura.Si autem utreque ponantur predicative,non eritsyllogismus.. Termini quidem inessesanitas,equus,homo. Eodem. autem modo sehabebitet in particulavibus syllogis - mis. Quando autem erit affirmativa inesse, sive 661 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 662 universaliter,sive particulariter sumpta,nullus erit A noninesseconversisautem propositionibus bquidem syllogismus;hoc autem similiter,et per eosdem ter- minos demonstratur,quibus et prius.Quando autem el privativa,erit per conversionem, quemad modum in prioribus.Rursum si ambo quidem intervalla pri- valiva sumantur,universaliter autem quod non in- esse,ex ipsis quidem propositionibus non erit neces- sarium,conversa autem contingenti sicut in priori- bus, erit syllogismus. $i autem inesse quidem si privativa, particulariter quidem sumpla, non eri syllogismus,neque predioativa,neque privativa exi- stente altera propositione.Nec quando utreque po- nuntur indeüinitie,vel affirmative,vel negative,aut partieulares;demonstratio autem eadem et per eos- dem terminos. CAPUT XVIII. Mixlio necessari et contingenlis in secunda figura. 8i autem haec quidem propositionum ex necesri- tate,illa vero contingere significat, privativa quidem necessaria,erit syllogismus,non solum quoniam eon- tingit non inesse,sed el quoniam non inest,affirma- tiva autem non erit.Ponalur autem a b quidem nulli inesse ex necessitate, autem omni contingere, con- versa ergo privativa,et b nulli a inerit,a autem omni e contingebat.Fit igitur rursum per primam figuram - syllogismus,quoniam b contingitnullicinesse.Simul autem manifestum quoniam neque inest b nulli c, ponatur enim inesse, ergo si a nulli b contingit, 5, autem inest alicui e, a. alicui c non contingit, sed omni ponebatur contingere. Eodem autem modo ostendetur,et si ad e ponatur privativum. Rursum. C Sit predicativa quidem necessaria, altera autem pri- vativa,el contingens,et a b contingat nulli, autem omni insit ex necessitate,sie ergo habentibus seter- minis,nullus erit syllogismus,aecidit enim b ex ne- cessitate non inesse. Sit enim 4 quidem album, in quo autem b,homo, in quo vero c, cygnus, ergo album cygno quidem ex necessitate inest, homini autem contingit nulli,et homo nulli cygno ex neces- sitate.Quoniam igitur ejus quod est contingere non est syllogismus,manifestum est,nam ex necessitate non erat eontingens.Sed tamen non necessari,nam necessarium aut ex utrisque necessariis, aut ex pri- vativa necessaria contingebat.Amplius et possibile est iis positis b inesse c. Nihil enim prohibeto quidem sub b esse, à autem b quidem omni contingere, c vero ex necessitate inesse,ut si quidem oc vigilia, b D autem animal,in quo autem a motus. Nam vigilanti quidem ex necessitate inest motus, animali autem nulli contingit,et omne vigilans animal.Manifestum ergo quoniam nonejus quod est non inesse,siquidem sic se habentibus terminis,necesse et inesse,neque autem oppositarumaflirmationum,quarenullus erit syllogismus. Similiter autem ostendetur, et e con- verso posita affirmativa.Si autem similis figure sint propositioneg,cum privative sint,semper fit syllo- gismus,conversa secundum contingere propositione quemadmodum in priaribus. Si sumatur enim a b quidem ex necessitate non inesse,e autem contingere nulli inesse a, a autem omni c contingit, fit igitur prima figura,et si ad c ponatur privativum similiter. Siautem pridicative ponantur,noneritsyllogismus. nam ejus quod est non inesse,aut ejus quod est ex necessiia;e noninesse manifestum quoniam non erit, eo quod non sumpta sit privativa propositio,neque ineo quod est inesse,neque in eo quod est ex neces- sitate inesse,sed nequeejus quod estcontingere non inesse,ex necessitate enim slc se habentibus,b non inerit c, ut si à. ponatur album, in quo: autem b cygnus,in quo autem c homo,neque oppositarum aífirmationum quoniam ostensum est) ex necessitate non inesse c,non ergo fit syllogismus omnino,Simi- literautem se habebit elinparticnlaribus syllogismis. Quando autem fuerit privativa,et universalis,et ne- cessaria, semper erit syllogismus, et ejus quod est contingere non ineese,et ejus quod est non inesse, demonstratio autem per conversionem.Quando au- temaffirmativanunquam,eodem autem modo osten- detur quo et in universalibus,et per eosdem lermi- nos.Nec quando utrequegumuntur affirmative,nam et hujus eadem demonstratio,que et prius.Quando utreque quidem privative,universalis autem et ne- cessaris, que non inesse significat, per ea quidem qua sumpta sunt, non erit necessarium, conversa autem secundum contingere propositione,erit syllo- g'smus,quemadmodum in prioribus.8i autem utra- quie indefinita», vel partieulares sumantur, non erit syllogismus,dernonstratio autem eadem,et per eos- dem terminos.Manifestum igitur ex predictis quo- niam privativa quidem universalis posita necessaria, semper fit syllogismus, non solum ejus, quod egt contingere non inesse,sed et non inesse, affirmativa autem nunquam.Et quoniam eodem modo se haben- tibus, et in necessariis, et in iis que insunt, fit et non fit syllogismus, Palam et quoniam imperfecti omnes sunt syllogismi,et quoniam omnes perficiun- tur per predictas figuras. CAPUT XIX. De syllogismis ex. ambabus eontingentibus in. tertia figura. In postremaautem figura,et utrisque contingenti- bus, et altera, erit syllogismus. Quando ergo con- üngere signifleant propositiones, et conclusio. erit contingens.Et quando heo quidem contingere, illa vero inesse,similiter erit syllogismo.Quando autem altera ponitur necessaria,si affirmativa quidem non erit conetusio, neque necessaria, neque inesse. Si autem privativaejus quod estnon inesseeritsyllogis- mus,quemadmodum in prioribus. Sumendum au- tem et in his similiter, quod est in conclusionibus contingens.Sint ergo primum contingentes,et a et b contingant omni c inesse,quoniam ergo convertitur affirmativa particulariter,) autem omni c contingit, et alicui P contingit, quare si a quidem omni c con- tingit, c autem alicui D, et a alieui P contingit, fit enim prima figura.Et si a quidem contingit nulli e inesse, b autem omni c contingat, necesse et a ali- 4 663 AN. MANL. SEV. BOETII. 664 cui b contingere non inesse,erit enim rursum prima À « omni c ex necessitate inerit.Hoo autem ostensum figura perconversionem.Si autem utraeque privativoe ponantur,ex his quidem qu» sumpta sunt non erit necessarium, conversis autem propositionibus erit syllogismus,quemadmodum in prioribus.Si enim q et b contingunt c non inesse,sijtransmutatur contin- gere noninesse,rursum erit prima!figura per conver- sionem.Si autem hiequidemterminorum est univer- salis,ille vero particularis,eodem modo se habenti- bus terminis quo inesse,et erit,et non erit syllogis- mus.Contingat enim a quidem omni c,b autem ali- cui c inesse,erit ergo rursum prima figura particu- lari propositione conversa,nam si a omni c,c autem alicui,P et a alicui 5 contingit. Et si ad P c ponatur universale, similiter. Similiter autem et si a c qui-, dem privativa sit,h c autem affirmativa, erit unum rursum prima figura per conversionem, si autem utrique privative ponantur,hw»e quidem universali- terjilla vero particulariter,per ea quidem qux sum- pta sunt non erit syllogismus,conversis autem pro- positionibuserit quemodmodum in prioribus.Quan- do autem utraque indefinit:e vel particulares su- muntur,non erit syllogismus, etenim necesse est a omni D,et nulli inesse. Termini inesse,animal, homo album : non inesse, equus, homo, medium album. CAPUT XX. Mixtio contingentis eL imesse im terlia figura. Si autem haec quidem propositionum inesse, illa autem contingere significet, conciusio quidem erit quoniam contingit,etnon quoniam inest,syllogismus autem erit eodem modo se habentibus terminis,quo et in prioribus.Sint enim primum prvedicalive,et'a quidem omni c insit,5 autem omni c contingat,con- versa ergo 5c erit prima figura,et conclusio quoniam contingit a alicui ) inesse,cum enim altera proposi- tionumin prima figurasignificabit contingere etcon- clusioerit contingensSimiliter autem etsi » c quidem inesse,a c autem contingit inesse.Et si a c quidem privativa,D c autem pr«edieativa, insit autem alter- utra utrinque,contingenserit conclusio, fit enim rur- sum prima figura.Ostensum est autem quoniam si - altera proposiliosignificetcontingerein prima figura et conclusio erit contingens. Si autem contingens privativa ponatur ad minorem extremitatem,vel si utraque ponatur privativa,perea quidem qua posita suntnonerit syllogismus conversisautem eritquem- B admodum et in prioribus. Si autem haec quidem D propositionum sit universalis,illa vero particularis, utrisque quidem predicativis,aut universali quidem privativa, particulari autem affirmativa, idem mo- dus erit syllogismorum,omnes enim clauduntur per primam figuram. Quare manifestum quoniam ejus quod est contingere, et non ejus quod est inesse, erit syllogismus,Siautem affirmativa quidem univer- salis, privativa autem particularis, per impossibiie erit demonstratio.Insit enim P quidem omni,c a au- tem contingat alicui c non inesse,necesse est ergo: à alicui ) contingere non inesse,nam si omni b inest a ex necessitate) autem omni c positum est inesse, est prius, sed positum est alicui contingere non inesse. Quando autem indefinite, vel particulares sumuntur utraeque non erit syllogismus demonstra- tio autem eadem que et in universis et per eosdem terminos. CAPUT XXI. Mixtio necessarii et. conlingentis in lerlia figura. Si autem esthaecquidem propositionum necessaria illa vero contingens,si predicativi quidem sunt ter- mini,semper ejus quod est contingere erit syllogis- mus.Quando autem fuerit hiequidem predicativus, ille autem privativus,si sit affirmativus quidem ne- cessarius,ejus erit quod est contingere non inesse,sj autem privativus, et ejus quod est contingére non inesse,et ejus quod est non inesse; ejus autem quod est ex necessitate non inesse non erit syllogismus, quemadmodum etin aliis figuris.Sint ergo predica- tivi termini primum,et a c quidem omni insit ex ne- cessitate,d autem omni c contingat inesse,quoniam ergo a omni c necessario inest,c autem alicui b con- tingit,et a alicui » contingens erit,et non inerit,sic enim accidit in prima figura.Similiter autem osten- detur,et si b c quidem ponatur necessaria,a c autem cortingens.Rursum sit hoc quidem predicativum, illud vero privativum,necessarium autem predica- tivum,et a quidem contingat nulli c inesse,b autem omni insit ex necessitate c,erit ergo rursum prima figura,et conclusio contingens,sed non inesse.Nam privativa propositio contingere significatManifestum est igitur quoniam conclusio erit contingens; cum enim sic se habebant propositiones in prima figura, et conclusio erat contingens.Si autem privativa sit propositio necessaria, et. conclusio erit, quoniam contingit alicui non inesse,et quoniam non inesse. Ponatur enim a non inesse c,ex necéssitate, 5 autem omni ccontingere,conversa ergo P c affirmativa, pri« ma erit figura, et. necessaria privativa propositio. Qum autem sicse habebant propositiones accidebata et contingere alicuic ron inesse,et non inesse,quare el a necesse est alicui D non inesse.Quando autem privativum ponitur ad minorem extremitatem si con- lingensquidem,eritsyllogismus transsumptapropo- sitione,quemadmodum est in prioribus.Si autem ne- cessarium,non erit. Etenim necesse est omni et nulli contingat inesse. Termini omni inesse, somnus, equus,dormiens homo.Nulli inesse,somnus,equus, vigilans homo.Similiter autem se habebilt,et si hic quidem terminorum situniversalis ille autem parti- cularis ad medium,nam si utrique sint przedicativi, ejus quod est contingere,et non ejus quod estin esse erit syllogismus. Et quando hoc quidem privativum sumeturillud vero affirmativumnecessarium autem affirmativum,hujusquodest eontingere.Quando au- tem privativum necessarium,et conclusio erit quod est non inesse,nam idem modus erit demonstratio- nis,et cum universales et non universales suntter- mini.Necesse est enim per primam figuram perfici syllogismus,quare ut in illis,ut in his necessarium 665 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 666 accidere. Quando autem privativum universaliter A Quoniam igitur ostensivi terminantur per predictas sumptum poniturad nzinorem extremitatem si con- tingens quidem, erit syllogismus perconversionem, si aulem necessarium sit,non erit,ostendeturaute:m eodem modo quo et in universalibus, et per eosdem terminos. Manifestum ergo et in hac figura quando et quomodo erit syllogismus, et quando ejus quod est contingere,et quando ejus quod est inesse.Palam autem etquoniam omnes imperfeeti,et quoniam per- ficiuntur per primam figuram. CAPUT XXII. De syllogismo ostensivo. Quoniam igitur quiin his figuris sunt syllogismi perficiuntur pereos qui in prima figurasunt univer- sales syllogismos,etin hos reducuntur, palam ex dic- tis.Quoniam autem simpliciteromnis syllogismussic se habebit,nunc erit manifestum,cum ostensus fue- ritomnis qui fit,per aliquam harum figurarum fieri. Necesse estergo omnem demonstrationem et omnem syllogismum aut inesse quid, aut non inesse mon- strare.Et hoe aut universaliter, aut particulariter, amplius aut ostensive, aut hypothesi. Ejus autem quod est ex hypothesi, pars est perimpossibile.Pri- mum ergo dicemus de ostensivis,his enim ostensis, manifestum eritet de iis quiad impossibile,et omni- no deiisquiex hypothesi.Si ergo oporteata de bsyllo- gizare,velinesse,vel noninesse, necesse est sumere aliquid dealiquo.Siergoa sumatur b,quod ex princi- pioerit sumptum, si autema dec,c autem de nullo alio,nec illud deilloc, nequedea alterum, neque de altero a, nullus erit syllogismus, nam in eo. quod C unum de uno sumitur, nihil accidit ex necessitate, quareassumenda est altera propositio. Si igitur su- matura de alio,aut aliud de a,aut de c alterum, esse quidem syllogismum nihil prohibet,ad b autem non erit perea que sumpta sunt,nec quando c inest alteri, et illud alii, et hoc alteri,non copuleturautem ad b necsic eritad b syllogismus ipsiusa. Oranino enim dicimus quoniam nullus nunquam erit syllogismus alius de alio,non sumpto aliquo medio, quod ad utrumque se habet quoquo modo pradicationibus. Namsyllogismus quidem simpliciter ex propositio- nibus est, ad hocautem syllogismus ex proposi- tionibus,quzs ad hoc,qui autem est hujus ad hoc, per propositiones hujus ad hoc,impossibileestautem ad b sumere propositionem, nihil neque pradicantes de ec,neque negantes,aut rursum ejus quod est a ad 5,uihil communes sumentes,sed utriusque pro- pria quedam predicantes,aut negantes, quare su- mendum, utriusque quod copulet predicationes, si erithujusad hocsyllogismus.Ergo si necesse est ali- quod sumere ad utrumque commune, hoo autem contigit tripliciter, autenima de cet de b predi- cantes,aut c deutriusque,aut utraque de c he autem sunt tres dicte figure.Manifestum quoniam omnem syllozismum necesse est fieri per aliquam harum fi- gorarum.Nam eadem ratio est,etsi per plura copu- letur ad b,eadem enim erit figura et jin pluribus. figuras, manifestum est. CAPUT XXIII. De syllogisma ex hypothesi. Quoniam autem et qui ad impossibile, palam erit per hoe, omnes enim qui per impossibile conclu- dunt, falsum quidem syllogizant. Quod autem ex principio erat, ex hypothesi demonstrant, quando aliquid accidit impossibile posita contradietione,ut quoniamdiameter est asymeter, eoquod fiunt abun- dentia qualia perfectis, posito symetro.Ergo equa- lia quidem fieri abundantia perfeotis syllogizant, asymetrum autem esse diametrum, ex hypothesi, monstr&nt,quoniam falsum accidit propter contra- dietionem.Hooc enim fuit per im possibile syllogizare ostendere aliquid impossibile propter priorem hypo- thesin.Quare quoniam falsus fit syllogismus ostensi- vusin his qu: ad impossibile deducuntur,quod au- tem est ex principio, ex hypothesi monstratur, ostensivos autem diximus prius, quoniam per has terminantur figuras, manifestum quoniam etperim- possibile syllogismi per has erunt figuras. Similiter autem et alii omnes qui sunt ex hypothesi, in omni- bus his enim syllogismus quidem fitad transsum- ptum, quod autem estex principio, terminatur per confessionem aut per aliquam aliam hypothesin. Si autem hoe verum,necesse esl omnem demonstratio- nem et omnem syllogismum fleri per tres predictas figuras.Hoc autem ostensos, palam quoniam omnis syllogismus perficitur per primam figuram, et re- ducitur in hujus universales syllogismos. CAPUT XXIV. De qualitate et quantitate terminorum syllogismi, Amplius autem in omnibus oportet aliquem ter- minorum predieativum esse et universalem, sine universali enim non erit syllogismus,aut non ad hoc quod positum est, aut quod ex prinoipio est petet. Ponatur enim musicam voluptatem esse studiosam, si ergo poposcerit voluptatem esse studiosam, non addens omnemi, non erit syllogismus, si autem ali- quam voluptatem esse studiosam,si aliam quidem, nihil ad hoc quod positum est, si autem eamdem, quod ex principio erat, sumit. Magis aulem fit ma- nifestum in figuris,ut quoniam :quicruris equales sunt anguli,qui suntad basim : sintenim in cen- trum duet a b, si ergo equalem sumpserit a c an- D gulum ei qui est 6 d, non omnino petens iquales eos qui sunt semicireulorum,et rursum c ei qui est d,non omnem assumens eum qui est incisionis.Am- plius,ab equalibus existentibus;totis angulis, equa- libus demptis, aquales esse reliquos, scilicet e f, quod ex principio est petet, nisi sumat ab omnibus iqualibus,squis demptis,:qualia relinqui. Manife- stum igitur quoniam in omni syllogismo oportetuni- versale esse. Et quoniam universalequidem ex om- nibusterminis universalibus monstratur, particula- re autem et sic,et aliter.Quare si conclusio sit. uni- versalis,et terminos necesse est universales esse, si autem universales sint termini,contingit conclusio- 661 AN. MANL. SEV. BOETHII. 668 nem non universalem esse.Palam etiam qnoniam in A (quemadmodum in prioribus dictum est) ad perfec- omni syllogismo aut utramque,aut alteram proposi- tionem similem necesse est fieri conclusioni, dico autem non solum in eo quod affirmativa sit, vel ne- gativa, sed in eo quod necessaria aut inesse, aut contingens : considerare autem oportet et alia prae- dicamenta.Manifestum autem et simpliciter quando erit,et quando non erit syllogismus,et quando per- fectus,et quoniam si est syllogismus, necessarium est habere terminos secundum aliquem dictorum modorum. CQAPUT XXV. De numero terminorum syllogismi. Palam autem et quoniam omnis demonstratio erit per tres terminos,et non per plures, nisi peralia et alia eadem conclusio fiat, ut e per a b, et per e d, aut per à b, eta c, et b e, plura enim media eo- rumdem nihil esse prohibet, heec autem cum sint, non unus, sed plures sunt syllogismi.Aut rursum, quanto utrumque a b sumitur per syllogismum, ut à per d e, et rursum b per f g, aut hoo quidem in- duciione, illud autem syllogismo, sed et si plures erunt syllogismi,plures enim conclusiones sunt, ul & b et e. Si igitur non plures, sed unus (sic autem contingit fleri per plura media eamdem conclusio- nem;ut e quidem per a 5 c d), impossibile.Sit enim ? conclusio ex a b e d, ergo necesse est aliquid eo- rum, aliud ad aliud sumptum esse, hoc quidem ut totum, illnd vero ut pars, hoo enim ostensum est prius, quoniam si est syllogismus, necesse est sio aliquos se habere terminornm. Habeat se ergo à sio ad b, itaque aliqua ex eis conelusio, aut ergo e, autalterum eorum qua sunt e d, aut alterum aliud quidem preter hee. Et si e quidem,ex a b tantum, erit syllogismus, e d autem quidem se habeant sio, ut sit hoc quidem ut notam,illud vero ut pars, erit aliquid ex illisaut e,aut aliquid eorum qu& sunt ab, aut alterum aliud quidem preter hxe.Etsie quidem auteorum qua sunta b alterum, aut plures erunt syllogismi, aut (ut contingebat) idem per plures ter« minos concludi aecidit,si autem aliud quidem preter hac,plures erunt et inconjuncti syllogismi ad. invi- cem,si autem non sic se habeat e ad put faciat. syl- logismum vane erunt sumpta, nisi inductionis, aut celationis,aut alicujus alius talium gratia. Si autem ex a b non e, sed alia quaedam fit conclusio, ex c d autem aut horum alterum, aut aliud preter hao,et D plures fiunt syllogismi, et non ejus quod. positum est. Ponebatur enim ejus quod est c esse syllogis- mum. Si autem non flat ex e d nulla conclusio, et vane sumpta esse ea aceidit,et non ejus quod est ex principio esse syllogismum.Quare manifestum quo- niam omnis demonstratio et omnis syllogismus erit per tres terminos solos. CAPUT XXVI. De numero propositionum et prosyllogismis, Hoc autem manifesto,palam quoniam et ex dua- bus propositionibus,et non pluribus,nam tres ter- mini,du: sunt propositiones,nisi assumatur aliquid lionem syllogismorum. Manifestum igitur quando, ut in oratione syllogistica,non pares sunt proposi- tiones per quas fit conclusio principalis (quasdam enim superiorem conclusionem necessarium est esse propositiones), hecoratio aut non syllogistica est, aut plura necessariis interrogavit ad positionem.Se- cundum igitür principales proposiliones sumptis syllogismis,omnis syllogismus erit ex propositioni- bus quidem perfectis,ex terminis autem abundanti- bus,uno enim plures termini propositionibus,erunt autem et conclusiones dimidietas propositionum. Quando antem per prosyllogismos concluditur, aut per plura media non continua,ut a b per cd, multi- tudo quidem terminorum similiter uno superabit B Propositiones,aut enim extrinsecus,aut medium po- netur intercidens terminus, utrinque autem accidit uno minus esse intervallo quam terminos, proposi- tiones autem zquales sunt intervallis. Non tamen hz; quidem semper perfecte erunt, illi vero abun- dantes, sed permutatim, quia cum propositiones quidem sunt perfecte, abundantes erunt termini, cum vero termini perfeeti,abundantes erunt propo- sitiones simul enim termino addito,una additur pro- positio, undecunque addatur terminus. Quare quo- niam hi propositiones quidem perfecte, illi vero abundantes erant, necesse est transmutare eadem, additione facta.Conclusiones autem non etiam eum habebunt ordinem neque ad terminos, neque ad propositiones, uno enim termino addito,conclusio- nes adjungenturuno,pauciores preexistentibuster- minis,ad solum enim ultimum non facit conclusio- nem,ad alios autem omnes. Ut si eis que sunt a b c, adjacet d, statim et conclusiones dus adjacent. quie ad a, et ad b, similiter autem et in aliis.Si au- tem ad medium intercidat, eodem modo,ad unum enim solum non faciet syllogismum, quare multo plures conclusiones erunt et terminis et propositio- nibus, CAPUT XXVII. De problematis,hoc est propositis in unaquaque figura facile et difficile construendis et. destruendis. Quoniam autem habemus ex quibus syllogismi,et qualein unaquaque figura, et quot modis monstra- tur,manifestum nobis est, et que propositio facile, et que difficile argumentabilis est, Nam que in plu- ribus figuris et per plures casus eoncluditur,facilis; qu& autein in paucis et per pauciores,difficilius ar- gumentabilis. Ergo affirmativa quidem universalis per primam tantum figuram monsiratur,et per hane simpliciter, Privativa vero et per primam, ef per mediam. Per primam quidem simpliciter, per me- diam autem dupliciter. Particularig autem affirma- - tiva per primam et per;postremam, simpliciter qui-- dem per primam, tripliciter autem per postremam. Privativa vero particularis in omnibus figuris mon» stratur,veruim in prima quidem semel,in media au- tem et postrema,in illa quidem dupliciter, in hae vero tripliciter, Manifestum ergo quoniam universa- 669 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTRLIS INTERPRETATIO. 670 lem affirmativam construere quidem difficillimum, À pria, et quecunque ut accidentia praedicantur, et destruere autem facillimum,omnino autem est inte- rimenti quidem, universalia quam particularia faci- lius.Etenimsinulli,etsialicui noninsitinteremptum est,horum autem alicui quidem non in omnibus figuris monstratur, nulli autem in Guabus. Eodem autem modo etin privativis, elenim si omni, et si alicui, interemptum est quod ex principio. Hoc au- tem fuit in duabus figuris. In particularibus autem simpliciteraut omni,aut nulli ostendentem inesse. Construenti autem,facilius est particularia,nam in pluribus figuris,et per plures modos.Omnino autem non oportet latere quoniam destruere quidem per se invicem est, et universalia per particularia, et bec per universalia ; construere autem non est per particularia universalia,per illa vero hec est, Nam si omni, et alicui. Simul autem manifestum quo- niam destruere quam construere facilius.Quomodo ergo fit omnis syllogismus,et per quot terminos et propositiones, et quomodo habentes se ad invicem, amplius autem quz propositio in unaquaque figura, et qua in pluribus,et quc in paucioribus monstra. iur, palam ex his que dicta sunt. CAPUT XXVIII, De abundantia. propositionum, Quomodo autem idonei erimus semper syllogi- zare ad propositum, et per quam viam sumemus cirea unumquodque principia,nune dicendum.Non enim solum fortasse oportet generationem conside- rare syllogismorum, sed et potestatem habere fa- ciendi. Omnium igitur que sunt, hec qnidem sunt 7 talia,ut de nullo alio praedicentur vere universaliter, ut Cleon, et Callias,et quod singulare, et sensibile, de his autem alia,nam et homo, et animal uterque horum est. Illa vero et ipsa quidem de aliis predi- cantur, de illis autem alia prius. non praedicantur, alia autem et ipsa de aliis,el de his alia,ut homo de Callia,et de homine animal.Quoniam ergo quedam eorum qua sunt de nullo nata sunt dioi, palam: namsensibilium pene unumquodque est hujusmodi, . ut de nullo predicetur,nisi,ut secundum accidens, dicimus enim quandoque album illud Socratem esse, et hoc veniens Calliam. Quoniam autem in sursum pergentibus statur quandoque, rursum dicemus, Nune autem sit hoe positum,de iis ergo pradicatum aliquod non est demonstrare nisi secundum opinio- nem,sed hoo de aliis,neque singularia de aliis, sed D alia de ipsis.Quc autem in medio sunt, manifestum quoniam utrumque contingit,nam et haec de aliis, et alia de his dicuntur, et pene rationes et considera. tiones sunt maxime de his.Oportet ergo propositio- nes cirea unumquoque horum sie sumere suppo- nentem,ipsum primum et definitiones,et quaecunque propria sunt rei,deinde post hoc quecunque sequun- tur, rem,Et rursum qus ressequitur,et quecunque non contingitipsi inesse,quibus autem ipsa non con- tingit,non sumendum,eo quod convertitur privativa, Dividendum autem est, et eorum qua sequuntur, quacunque in eo quod quid est,et quz cunque ut pro- horum qua secundum opinionem,et qui secundum veritatem, Quanto enim plurium talium abundaverit quis,citius inveniet conclusionem,quanto autem ve- riorum,magis demonstrabit. Oportet autem eligere non qua sequunturaliquam, sed quecunque totam rem sequuntur, ut non quod aliquem hominem, sed quod omnem hominem sequitur, per universales enim propositiones fit syllogismus, Gum autem est indefinitum,incertum si universalis est, propositio, cum vero definitum, manifestum. Similiter autem eligendum et que ipsum sequitur tota, propter di- ctam causam. Ipsum autem quod sequitur, non est sumendum totum gequi,dico ut hominem omneani- mal, aul musicam, omnem disciplinam, sed simpli- citer solum sequi quemadmodum et pretendimus, etenim inutile alterum et impossible,ut omnem ho- minem esse omne animal, vel justitiam omne bo- num, sed cui consequens est,in illo omni esse dici- tur. Quando autem ab aliquocontinetur subjectum, cujus consequentia oportet sumere, qui universale quidem sequuntur, vel non sequuntur, non eligen- dum in his, sumpta enim sunt in illis quzsecunque animal et hominem sequuntur, et quecunque non animali insunt,similiter. Qud& autem in unoquoque sunt propria,sumendum: sunt enim quidam speciei propria preter genus,necesse est enim diversis spe- ciebus propria quedam inesse.Neque autem univer- sale eligendum iis qu sequitur quod continetur, ut animaliis qui sequitur homo, necesse est enim si hominem sequitur animal,et haec omnia sequi,con- venientioraautem hachominiselectioni.SBumendum autem et que plerumque sequuntur ea qua conse- quuntur, nam et problematibus quc» plerumque, et syllogismus ex propositionibus,qua plerumque aut in omnibus, aut aliquibus, similis enim est unius- cujusque conclusio principiis. Amplius quae omuibus sequentia sunt,non eligendum,non enim erit syllo- gismus ex ipsis,ob quam autem causam,in sequen- libus erit manifestum. CAPUT XXIX. Medii syllogismorum inveniendi regula. Construere ergo volentibus aliquid de aliquo toto, ejus quidem quod construitur, inspiciendum ad sub- jecta de quibus ipsum dicitur, de quoautem opor- tet praedicari quecunque hoc sequuntur. Si enim aliquod horum sit idem, alterum alteri necesse est inesse. Si autem non quoniam omni, sed quoniam alicui, qua sequitur utrumque, si enim aliquod ho- rum idem fuerit, necesse est alicui inesse. Quando autem nulli oporteat inesse,cui quidem oportet non inesse, ad sequentia subjecti, quod autem oportet non inesse,inspiciendum ad ea que non contingunt illi adesse, Aut conversum cui quidem oportel non inesse, ad ea. quie non contingunt eidem adesse, quod vero non inesse, inspiciendum ad sequentia Nam si hac sint eadem utrorumque,nulli contingit alteri alterum inesse,fit enim quandoque quidem in prima tigurasyllogiamus, quandoque autem in me- 671 dia.Si autem alicui non inesse,cui quidem oportet A non inesse,que consequitur: quod vero non inesse, qu: non possibile est illi inesse, Si enim atiquid ho- rum sit idem, necesse est alicui non inesse. Magis autem fortasse erit sio, unumquodque eorum qui dicta sunt manifestum. Sint enim sequentia quidem a, in quibus », qu: autem ipsum sequitur, in qui- bus, ec,que autem non contingunt ei inesse,in qui- bus, d rursum autem ipsi e que quidem insun!, in quibus f, que autem ipsum sequitur, in quibus g, quie autem non contingunt eidem inesse, in quibus h. Si ergo eidem aliquid eorum qu: sunt c, alicui eorum qua suní f, necesse est « omni einesse, nam f quidem omni e, c, autem omni a, quare omni e inest. Si autem c et y idem, necesse esl alicui e inesse a, nam id quod est e a, vero quod est g e, omne ei sequitur. Si autem f'et d sint idem, nulli e inerit ex proprio syllogismo, quoniam enim con- verlitur privativa, et / ei quod est d idem, nulli f inerit a, f autem omni e. Rursus si b et h idem, nulli e inerit a, nam b a quidem omni, ei autem in quo e nulli inerit. Idem enim eratei quod est /t, b; h autem nulli e inerat. Si autem g et d idem, a, ali- cui e non inerit, nam ei quod est g non inerit a, quoniam neque d, g autem sub e est, quare alicui e non inerit. Si autem g et b idem, conversus erit syl- logismus, nam g inerit omni a, nam 0 ei quod est a, 0 autem ei quod est b, idem enim erat ei quod est 9, a autemei quod est e, omni quidem non ne- cessarium est inesse, alicui autem necessarium, eo quod convertatur universale predicativum in parti- culare.Manifestum ergo quoniam ad predicta perspi- ciendum ulrinque in unaquaque questione,per h»c enim omnes syllogismi. Oportet autem et sequen- tium,et quibus sequitur singulum,ad prima et uni- versalia maxime inspicere, ut e quidem magis ad / f quam ad f solum, a autem ad kc magis quam ad c solum. Si enim ei quod est K f'inest a, et ei quod est f inest et ipsi e, si vero hoc^non sequitur a, pos- sibile est id quod est f'sequi. Similiter autem et in quibus idem sequitur, considerandum, nam si pri- mis, et iis quae sub ipsis sunt, sequitur; si autem non his, et iis quae sub ipsis sunt, possibile. Palam autem quoniam per tres terminos et duas proposi- tiones consideratio, et per predictas figuras syllo- gismiomnes,monstratur enim omni quidem einesse a, quando eorum qu suntc f idem, quiddam su- mitur, hoc autem erit medium, extremitates autem & etfit enim prima figura. Alicui autem quando c etg sumitur idem, hoc autem postrema figura, medium enim fit g. Nulli vero quando d et f idem ; sic autem et prima figura,et media : prima quidem, quoniam nulli finest a, siquidem convertitur pri- vativa, f autem omni e. Media autem quoniam d a quidem nulli, e autem omni inest. Alicui autem non inesse, quando d et g idem fuerit, hec autem pos- rema figura, nam a quidem nulli g. inerit, e vero omni g ; manifestum igitur est quoniam per predi- clas figuras omnes syllogismi. Et quoniam non eli- B AN. MANL. SEV. BORTII 672 gendum quecunque omnibus sequuntur, eo quod nullus fiat syllogismus ex ipsis,nam construere qui- dem non omnino eral ex sequentibus,privare autem non contingit per ea quae omnibus sequuntur, opor- tet huie quidem inesse, illi vero non inesse. Mani- festum autem quoniam et alio considerationes que secundum electiones, inutiles ad faciendum syllo- gismum. Ut si sequentia utrumque eadem sint, aut qu: sequitur a, et qui non contingit e inesse, aut rursum quicunque non possibile est utrique inesse; non enim fit syllogismus per hzc. Nam si sequentia sunt eadem, ut » el f, media fit figura predicativas habens utrasque propositiones. Si autem ea qui se- quitur, a, et qua non contingit e, ut c, et h, prima erit figura privativam habens propositionem ad mi- norem extremitatem. Si autem quecunque non con- tingunt utrique, ut d et A, privative utrique pro- positiones erunt vel in prima figura, vel in media, sic autem nullo modoerit syllogismus.Palam autem et qu eadem, sumendum secundum consideratio- nem, et non que diversa vel contraria, primum quidem quoniam medii gratia, inspectio, medium autem non diversum, sed idem oportet sutiere, Deinde et in quibus accidit fieri syllogismum quod suinentur contraria, aut non contingentia eidem in- esse, in predictos omnia reducuntur modos. Ut si b et f sint contraria, aut non contingant eidem in- esse, erit enim his sumptis syllogismus, quoniam nulli e inest, à, sed non ex ipsis, sed ex predicto modo, nam 5 a quidem omni, e autem nulli inerit, quare necesse est b idem esse alicui eorum que sunt A. Rursum si bet g non possint eidem adesse, erit quoniam alicui e non inerit a, nam et sic media erit figura, nam b a quidem omni, g, vero nulli inerit, quare necesse est g idem esse alicui eorum que sunt,d nam non contingere g et b eidem inesse nihil differt, aut g alicui d idem esse, omnia enim sumpta sunt in d, qui non contingunt a in- esse. Manifestum ergo quoniam ex istis quidem in- spectionibus nullus fit syllogismus, et si b et f sint contraria,idem esse 5 alicui A,et syllogismum sem- per fieri per hec. Accidit ergo sic inspicientibus considerare viam aliam necessariam,eo quod quan- doque latet identitas horum qu: sunt P et A. CAPUT XXX. De syllogismis assertortis ad impossibile, et reliquis qui ex hypothesi. Eodem autem modo se babent et qui ad impossi- bile deducunt syllogismi, ostensivis, nam et ipsi fiunt per ea que sequuntur, et quibüs sequitur utrumque. Et eadem consideratio in utrisque, nam quod monstratur ostensive, et per impossibile est syllogizare, et per eosdem terminos, et quod per impossibile et ostensive. Ut quoniam anulli e inest, ponatur enim alicui inesse, ergo quoniam b omnia, a autem alicui e, et b alicui einest a, si enim nulli e inest a, e autem omni g, nulli g inerit a sed omni inerat, Similiter autem est in allis propositis, sem- 673 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 674 per enim erit in omnibus per impossibile ostensio, À et circa philosophiam, et circa autem quamlibet ex sequentibus,et quibus sequitur utrumque.Et in uno quoque proposito,eadem consideratio et osten- sive volenti syllogizare, et ad impossibile ducere, 2am ex eisdem terminis utrz:eque demonstrationes. Ut si ostensum est nulli e inesse a, quoniam acci- dit et b alicui e inesse, quod est impossibile. 8i sumptum sit e quidem nulli h, a autem omni b in- esse, manifestum est enim quoniam nulli e inerit a. Rursum si ostensive syllogizatum sit a inesse nulli e, suppositis inesse per impossibile monstra- bitur nulli inesse,similiter autem et in aliis.In om- nibus enim necesse est iis qui per impossibile com- munem aliquem sumere terminum alium a subjectis, ad quem erit mendacii syllogismus, quare conversa ea propoaitione, altera autem similiter se habente, ostensivus erit syllogismus per eosdem terminos. Differt autem ostensivus ab eo qui ad impossibile, quoniam in ostensivo secundum veritatem ambo propositiones ponuntur,in eo autem qui ad impos- sibile, falsa una. Hcc vero erunt magis manifesta per sequentia quando de impossibili dicemus ; nunc autem tantum nobis sit manifestus,quoniam ad hac perspicieadum, et ostensive volentibus syllogizare, el ad impossibile deducere. In aliis autem syllogismis quicunque sunt ex hy- pothesi,ut;quicunque secundum transsumptionem, aut secundum qualitatem in subjectis,non in priori- bus, sed in transsumptis erit consideratio, modus autem inspectionis idem: considerare autem oportet, el dividere quot modis sunt ex hypothesi, monstra- tur ergo unumquodque propositorum sic. Est autem et alio modo quedam syllogizare horum,ut univer- salia per particularem inspectionem et hypothesi.Si enim c et g eadem sint, solum g autem sumatur e inesse, omni a inerit a, et rursum si g et d eadem, solum autem de g predicetur e, quoniam nulli e inerit a, manifestum ergo quoniam sic inspiciendum. Eodem autem modo el in necessariis, et in contin- gentibus, nam eadem consideratio, et per eosdem terminos erit, eodemque ordine et contingentis, et inesse syllogismus.Sumendum autem et in contin- gentibusstqua non insunt,possibilia autem inesse. Ostensum est enim quoniam el per hec fit contin- gentis syllogismus,similiter autem se habebit etin aliis przedicationibus. CAPUT XXXI. Quod omnium scientiarum. syllogismi superioribus praceptis efficiantur. Manifestum ergo ex predictis quoniam nonsolum possibile est per hanc viam fieri omnes syllogismos, sed etiam quoniam per aliam impossibile. Omnis enim syllogismusostensus est quoniam peraliquam predictarum figurarum fit, has autem non contingit peraliaconstitui quam persequentia el quae sequitur unumquodqüe, ex his enim propositiones,et medii sumptio,quare nec syllogismum possibileest fieri per alia. Ergo methodus quidem de omnibus eadem est, B D disciplinam. Oportet enim quo insunt,et quibus in- sunt cirea unumquodque colligere,et his quamplu- rimisahundare,et hoc per tres terminosconsiderare, destruentem quidem sie,construentem vero sic, et secundum veritatem quidem,ex iis que secundum veritatem scripta sunt inesse, ad dialecticos autem sylloigsmos,ex propositionibus quesuntsecandum opinionem.Principia autem syliogismorum univer- saliter quidem dicta sunt,et quomodo se habeant, ei quomodo oportet inquirere ea,quatenus.non as- piciamus ad omniaque dicuntur,neque eadem cons- iruentes et destruentes,neque construentes de omni aut de aliquo,destruentesab omnibus aut abaliqui- bus,sedad paucioraetdeterminata.Secundum singu- lum autem eorum que sunt eligere, ut de bono aut disciplina.Propria autem in unaquaque sunt pluri- ma,quare principia quidem qus sunt circa unum- quodque, experimento est crescere, dico autem ut astrologicam quidem experientiam astrologica dis- ciplina,sumptis enim sufficienter apparentibus;sic inventesunt astrologice demonstrationes.Similiter autem circa quamlibet aliam se habet et artem etl disciplinam. Quare si sumantur quz insunt circa - unumquodque, nostrum erit jam demonstrationes prompte declarare :si enim nihil secundum histo- riam omittalur eorum qua subtiliter et vere insunt rebus, habebimus de omni (cujus quidem non est demonstratio) hanc invenire et demonstrare,cujus autem non nata est demonstratio, hoc facere mani- festum.Universaliter ergo quo oportet modo propo- sitiones eligere pene dictum est, pene diligentiam autem pertiransivimus in eo negotio quod circa dia- lecticam est. CAPUT XXXII. De divisione et ejus syllogismo. Quoniam autem divisio per genera parva quaoe- dam particula est diclae methodi facile videre : est enim divisio velut infirmus syllogismus,nam quod oporteat quidem ostendere petitur,syllogizatur vero semper aliquid superiorum. Primum autem idem hoc latuit omnes utentes ea,et suadere conati sunt quoniam esset possibile de substantia demonstra- tionem fieri,et de eoquod est quid;quarenequequo- niam contingebat syllogizareeos qui dividunt,intelle- xerunt,nequequoniam contingebat sic quemadmo- dum diximus. Ergo in demonstrationibus quidem cum oporteat quid syllogizare, oporlet medium per quod fitsyllogismus minus semper esse, et. non uni- versaliterdeprima extremitate. Divisio autem contra- rium vult,nam universalius sumit medium.Sitenim animal quidem in quo a, mortale autem in quo b, et immortalein qua c,homo vero cu;us terminum opor- tel sumere in quo d,omne ergo animal aeeipit aut mortale, aut immortale: hoc autem est quidquid erat,omne esse aut b,aut c. Rursum hominem sem- per qui dividit, ponit animal esse,quare de d sumit a esse,ergo syllogismus quidem est,quoniam d, aut b, aut c omne erit, quare hominem aut mortaiem, 675 AN. MANL. SEV. BOETII 676 aut immortalem oportet sumere,nam mortale qui- À tes,aut has quidem protendunt,per quas autem hoe dem, aut immortale esse necessarium est animal, mortale autem non necessarium est,sed petitur.Hoc autem eratquod oportebat syllogizare.Et rursus qui ponita quidem animal mortale in quo autem P pedes habens,in quo autem c,non habens pedes,hominem vero d, similiter sumit a quidem, aut in b,aut in c esse.Omnes enim animal mortale aut pedes habens, aut pedes non habens est, de d autem a, nam ho- minem animal mortale sumpsit esse, quare habens pedes, vel non habens pedes esse animal, necesse est hominem, pedes autem habens non necesse est, sed sumit,hoc autem erat quod oportebat rursum ostendere.Et ad hunc modum semper dividentibus, universale quidem accidit eis medium sumere, de quo oporteat ostendere et differentias et extremita- tes.In fine autem quoniam hoc est homo,aut quid- quid erat quod queritur,nihil dicunt manifestum, quare necessariumestesse,etenim aliam viam faciunt omnem;non quidem contingentes idoneitates, opi- nantes esse. Manifestum est autem quoniam neque destruere hac via est, neque de accidente aliquid, aut de proprio syllogizare,neque de genere, neque de quibus ignoretur utrum hoc modo aut illo se ha- bet,ut putasne diameter est symeter,vel asymeter ? si enim sumat quoniam omnis longitudo est syme- tros vel asymetros,diameter autem longitudo, syl- logizatum est quoniam symeter vel asymeter est dia- meter.Si autem sumetur incommensurabile, quod oportebat syllogizare sumetur, non ergo est osten - dere, nam via quidem hec,per hanc autem non est ostendere symetrum vel asymetrum, in quo a lon- gitudo,b autem symeter aut assymeter,diameter c. Manifestum est igitur quoniam neque ad omnem considerationem congruit inquisitionis modus,ne- que in quibus maxime videtur convenire,in his est utilis. Ex quibus ergo demonstrationes fiunt, et quomodo, et ad que perspiciendum secundum unumquodque propositum manifestum. ex dictis. CAPUT XXXIII. De resolutione syllogismorum in. propositiones. Quomodo autem reducemussyllogismosin pradi- ctas figuras, dicendum erit post hec, restat enim consideratio hxc, si enim et generationem syllogis- morum inspiciamus,et inveniendi habeamus pote- statem,amplius autem factos reducamus predictas figuras,finem habebit quod ex principio propositum est, accidet etiam simul quz predicta sunt confir- mari et manifestiora esse, quoniam sic se habent perea qua nunc dicenda sunt. Oportet enim omne quod verum est, ipsum sibi ipsi manifestum esse omnino.Primum ergo oportet tentare duas proposi- tiones accipere syllogismi, facilius enim in raajora dividere quam in minora: majora autem composi- tiora sunt quam ea ex quibus componuntur. Deinde considerare utra in toto,e, utra in parte. Et si non ambe sumpta sint,eum qui ponit alteram.Aliquo-- ties enim universalem protendentes,eam qu: in hac estnon sumunt,neque scribentes,neque interrogan- B D concluduntur,omittunt,alia vero vane interrogant. Considerandum autem si quid superfluum sumptum sit,et si quid necessariorum omissum, et hoc qui- dem ponendum, illud vero auferendum, donec ve- niat quis ad duas propositiones,sine his enim non est reducere sic interrogatas orationes.In aliquibus ergo facile est videre quod minus est, aliqui vero latent,et videntur quidem syllogizare, eo quod ne- cessarium quid accidit ex iis qu: posita sunt. Ut si sumatur, non substantia interempta substantiam non interimi, ex quibus autem est,interzemptis, et quod ex eis est corrumpi. His enim positis, neces- sarium est substantie partem esse substantiam, non tamen syllogizatum ést quod ea qui sumpta sunt,sed desunl,propositiones, Rursum si cum est homo,necesse est esse animal, et cum est animal, substantiam,el cum est homo, necesseest esse subs- tantiam,sed nondum syllogizatum est,non enim se habent propositiones ut duximus. Fallimur autem in talibus eo quod. necessarium quiddam aecidat ex his que posita sunt,quam est syllogismus, ne- cessarium est,in plus autem est necessarium quam syllogismus, nam omnis syllogismus,necessarium, necessarium autem non omne syllogismus. Quare non (si quid accidat positis quibusJam) statim ten- tandum est reducere, sed primum secundum est duas propositiones. CAPUT XXXIV. De resolutione in terminos. Deindesicdividenduminterminos.Medium autem ponendum terminorum, qui utrisque propositioni- bus dicitar,necesseestenim medium in utrisqueesse- in omnibus figuris.Si ergo subjiciatur et predicetur medium;aut ipsum quidem praedicetur, aliud vero illo abnegetur, prima erit figura.Si autem et predi- ceiur, et negetur ab aliquo, media erit figura: si vero alia deillo praedicentur;aut hoc quidem preedi- celur,illud vero ab illo negetur, postrema,sic enim se habuit in postrema figura medium,similiter au« tem etsi non universales sint propositiones, nam est eadem determinatio medii. Manifestum igitur quoniam in qua oratione non dicitur idém frequen- ter,non fit syllogismus,non enim sumptum est me- dium.Quoniam autem habemus quod propositorum in unaquaque figura clauditur,et in qua universale, et in qua particulare, manifestum est quoniam non ad omnes figuras perspiciendum,sed ia unoquoque proposito ad propriam.Quecunque vero in pluribus concluduntur,medii positione cognoscimus figuram. CAPUT XXXV. De necessario et thesi terminorum. Frequenter ergo falli accidit circa syllogismos propter necessarium, quemadmodum dietum est prius: aliquoties autem propter similitudinem posi- tionis terminorum,quod non oportet latere nos. Ut si a de b dicitur,et b de c,videbitur enim sic se ha- bentibus terminis esse syllogismus, non fit autem neque necessarium quidquam, neque syllogismus, 677 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 678 Sit enim in quo semper esse, in quo autem b A mine exponi, s:pe enim erunt orationes quibus non intelligibilis Aristomenes, in quo autem c Aristo- menes, verum estautem a inesse b, semperenim est intelligibilis Aristomenes, sed et b de c nam Aristo - menes esl intelligibilis Aristomenes, à autem non inest, corruptibilis estenim Aristomenes ; non igi- tur fiebat syllogismus sic se habentibus terminis, sed oportebat universaliter a » sumi propositionezn : hoc vero falsum quod putabat omnem intelligibilem Arisfomenem semperesse, cum Aristomenessit cor- ruptibilis. Rursum sit in quo quidem c Micalus, in quo autem 5 musicus Micalus,inquoautema eorrum- pieras. Verum est ergo b de c predicari, nam Mica- lus est musicus Micalus, sed et à de b, corrumpe- turenim eras musicus Micalus, áautem de cfalsum hoe aütem idem est priori, non enim verum est uni- versaliter, Micalus inusicus quoniam corrumpetur eras. Hoc autem non sumpto non erat syllogismus. Haec ergo fallacia fit in eo quod pene, ut enim ni- hil differens dicere hoc huic inesse, aut hoc huic omni inesse, concedimus. CAPUT XXXVI. De ecthesi terminorum. Frequenter autem mentiri evenit, eo quod non bene exponnntur secundum propositionem termini, ut si a quidem sit sanitas, » autem wgritudo, c vero homo, verum est enim dicere quoniam a nulli b con- tingit inesse, nulli enim egritudinisanitas inest; et rursum quoniam b inest omni c, omnis enim homo susceptibilisest aegritudinis, videbitur ergo accidere nulli homini contingere sanitatem inesse. Hujus au- tem causa est quod non bene exponuntur termini secundum locutionem, qucniam transsumptis qua jis suntsecundum habitudines,non eritsyllogismus: Ut si pro sanitate quidem ponatur sanum, pro egri- tudine autem egrum., non enim verum est dicere quoniam non contingit egrotanti inesse sanum esse, hocautem non sumpto, non fitsyllogismus, nisi con- tingentis. Hoc autem nonimpossibile,contingitenim nulli homini inesse sanitatem. Hursusin media fi- gurasimiliter eritfalsum. Nam sanitatem egritudini quidem nulli, homini vero omni contingit inesse, quare nulli homini egritudo. In tertia autem figura secundum contingere accidit falsdm, etenim sanita- lem, et egritudinem, et disciplinam, etignorantiam et omnino contraria omnii eidem contingit inesse, sibi vero invicem impossibile, hocautem confessum in predictis. Cum enim: eidem plnra contingere inesse, contingebant et sibi invicem. Manifestum igitur quoniam in omnibus his fallacia fit propter terminorum expositionem, iranssumptis enim his que sunt secundum habitudines, nihil fit falsum. Palam ergo quoniam secundum hujusmodi propo- sitiones semper quod est secundum habitum, pro habitu sumendum et ponendum terminum. * CAPUT XXXVII. De ecthesi terminorum compositorum et obliquorum syllogismi. Non oportet autem terminos semper quarere no- D ponunturnomina, quareet difficileerit reducere hu- jusmodi syllogismos, aliquoties autem et falli acci- detpropterhujusmodiinquisitionem, ut quoniam im- mediatorum erit syllogismus; sit enim a duo recti, b autem triangulus, c vero &quicrürus ; ergo ei quod est c inest a propter b; ei vero quod est 5, non ite- rum propter aliüd, per se enim triangulus habei duos rectos, quare non erit medium ejus quod est à b,cum sit demonstrativum. Manifestum enim quo- niam medium non sic semper est sumendum ut hoc aliquid, sed aliquando orationem, quod accidit et in predicto. Inesse aütem primum medio, et hoc po- Stremo non oportet sumere, ut predicentur semper ad se invicem similiter, et primum de medio, et hoc de postremo, et in non inesse similiter, sed quoties dicitur esse et verum dicere, hoc toties arbitrari oportet significare et inesse. Ut quoniam contrario- rum una est disciplina : sit enim a unam esse disci- plinam, b autem contraria sibi invicem, a ergo inest b,nonquoniam contraria unum esse eorum diseipli- nam, sed quoniam verüm est dicere de ipsis unam esse eorum disciplinam. Accidit autem quandoque primum de medio dici, medium atitem de tertio non dici, ut si sophia est disciplina, boni autem est so- phia : conclusio, quoniam boni est disciplina, et non bonum quidem est disciplina, sophia autem est disciplina. Quandoque autem medium quidem de tertio dicitur, primum autem de medio non dicitur, ut siqualisomnisestdisciplina,autcontrarii. Bonum autem est, et contrarium, et quale: conclusio qui- dem, quoniam boni est disciplina. Non est autem bonum disciplina, nequequale, neque contrarium, sed omnium disciplina.Non estautem bonum disci- plina, neque conclusio secundum rectum, neque quale, neque contrarium, sed bonum hac. Estautem quandoque neque primum de medio, neque hoc de tertio, primo de tertio quandoque quidem dieto, quandoqueautemnon dicto.Utsi cujus est disciplina, hujusestgenus, boniautemest disciplina: conclusio quoniam boni est genus. Predicatur autem nullum de nullo, si autem cujus est disciplina, genus est hoc, boni autem est disciplina : conclusio, quoniam bonum est genus: ergo de extremo quidem|[predica- tur primum, de se autem invicem: non. dicuntur. Eodem autem modo et nun inesse sumendum non enim semper significat non inesse hoc huic, non esse hoc, hoe ; sed aliquando non esse hoc hujus, aut hoe huic: ut quoniam non est motionis motus, autgenerationisgeneratio, voluptatis autem est, non ergo voluptas generatio. Aut rursus quoniam risus est signum, signi autem non est signum, quare non est signum risus ; similiter autem et in aliis, in qui- bus intermitur propositum, eo quod dicitur aliquo modo ad id genus. Rursus quoniam occasio non est tempus opportunum, Deo enim occasio quidem est, tempus autem opportunum non est, eo quod nihilsit Deo conferens. Terminos enim ponendum est occa- sionem, ettempus opportunum, et Deum. Propositio 679 AN. MANL. SEV. bOETII autem sumendasecundum nominiscausam, simpli- A citer enim hocdicimus deomnibus, quoniam termi- nosquidem semper ponendum secundum declinatio- nes nominum, ut homo, aut bonum, aut contraria, authominis, aut boni, autcontrariorum. Propositio- nesjautem sumendum secundum cujusquecasus, aut enim quoniam huicut equale,autquoniam hujus ut duplum, aut quoniam hoc ut feriens, vel videns, aut quoniam hie ut homo, animal,aut si quolibet modo aliter cadit nomen secundum propositionem, inesse autem hoc huic, et. verum esse hoc de hoo, toties sumendum, quoties predicamenta divisa sunt, et hac aut aliquo modo, aut simpliciter, amplius aut simplicia, aut complexa. Similiter autem et non inesse. Considerandum hac autem, et determinan- dum optimum. CAPUT XXXVIII. De anadiplosi et thesi syllogismorum, hoc est de gemi- nalione et positione. Reduplicatum autem in propositionibus ad pri- mam extremitatem ponendum, non ad mediurm: ,dico autem ut si fiat syllogismus, quoniam justitiz est disciplina quoniam bonum, ad primam extremita- tem ponendum. Si enim a disciplina quoniam bo- num, in quo autem b bonum, in quo autem cjusti- tia, er$o verum est a de b predicari. Nam boni est disciplina quoniam bonum.Sed et bdec, nam justi- iia quiddam bonum est ; sic ergo fit resolutio. $i au- tem ad b ponatur, quoniam bonum, non erit, nam à quidem de verum erit, b autem de c non erit ve- rum, nam bonum quoniam bonum predicari de ju- stitia falsum est, et non intelligibile.Similiter autem et si salubre ostendatur, quoniam disciplinatum est in eo quod bonum, aut hircocervus, opinabilis in eo quod existens, aut homo corruptibilis in eo quod sensibile,in omnibusenim pradicatisad extremum reduplicationem ponendum. Non est autem eadem positio terminorum, quando simpliciter quidem syl- logizatum fuerit, et quando hoc aliquid, autquo, aut quoz;odo. Dico autem ut quando bonum disciplina- tum ostensum erit, et quando disciplinatum quo- niam bonum. Sedsimpliciter quidem disciplinatum ostensum est medium ponendum ens, siautem quo- niam bonum, quid ens. Sit enim a disciplina quo- niam quid ens, inquo autem bens, quid, in quo au- tem c bonum, verum estlergo a de bpradicari, erat enim disciplinaalicujus entis, quoniam quidens, est et b de c* nam in quo c ens quid, quare et « de c, erit ergo disciplina boniquoniam bonum, erat enim quid ens, proprie substantie signum. Si autem ens medium positum sit, et ad extremum ens simplici- ter, et non quid ens dictum sit, non erit syllogis- mus, quoniam est disciplina boni quoniam bonum, sed quoniam ens, ut si sitin quo a disciplina quo- niam ens, in quo b ens, in quo c bonum. Manifes- ium igitur quoniam in particularibus syllogismis sic sumendum terminos. D CAPUT XXXIX. Pro debita.resolutione praccepta. Oportet autem accipere quae idem possuntnomina pro nominibus, et orationes pro orationibus, et no- men et orationem et semper pro orationem nomen suscipere, facilior est enim terminorum expositio, utsi nil differt dicere suspicabileopinabilis non esse genus,autnon esse idem quiddam suspicabile, quod opinabile, nam si idem est quod significatur, pro oratione dicta, suspicabile et opinabile terminos ponendum. Quoniam vero non est idem voluptatem esse bonum, et esse voluptatem quod bonum, non similiter ponendum terminos ; sed siest syllogismus quoniam voluptas quod bonum, terminum ponen- dum quod bonum ; si autem quoniam bonum, bo*- num, similiter autem et in aliis. Non estautem idem neque esse, neque dicere quoniam cui P inest, huic quoque omni a inest, et dicere, cui omni b idest, et & inest omni, nibil enim prohibet b inesse c, non autem omni. Ut sit 0. pulchrum quid, c autem al- bum, siigituralicui alboinestpulchrum quid, verum est dicere quoniam albo inest pulchrum, sed non omni fortasse. Si ergo a inest b, non omni autem de quo b (neque si omni c, inest b, neque sisolum alicui), non necesse est ei quod est c inesse d, non quia non omni, sed nec inesse ei quod est c. Si au- tem de quocunque b dicatur vere, buic omni inest a, accidet a de quo omni b dicitur, de eo omni diei. Si autem a dicitur de omni dequo b dicatur, nihil pro- hibet ei quod est c inesse b, nonomni autem a, aut noninesse omnino. Intribus igiturterminis manife- stum est quoniam de quo » quidem omni, et a dici- tur, hoc est de quibuscunque P dicitur de omnibus dicilur et a, et si b quidem de omni, et a similiter si autem non de omni, non necesse est a inesse omni. Non oportet autem arbitrari propter exposi- tionem accidere aliquod inconveniens, non enin: la- boramus in eoquod aliquid sit hoc, sed quemadmo- dum geometer pedalem, et rectam hano esse et sine latitudine dicit que non est, sed non sic utitur, ut eis syllogizans. Omnino enim quod non est ut totum ad partem, et aliud ad hoc ut pars ad totum, ex nullo talium ostendit demonstrator, neque enim fit syllogismus, expositione autem sio utimur, ut.et sentiat qui discit dicentes, non enim sic ut sine bis non possibile si£ demonstrare, quemadmodum ex quibus est syllogismus. Non lateat autem nos, quo- niam in eodem syllogismo, non omnes conclusiones perunam eamdem &guram sunt, sed heec quidem per hanc,illa vero per aliam. Palam ergo quoniam et resolutiones sic faciendum. Quoniamautem non om- ne propositum in omni figura, sed in unaquaque di- sposita sunt, manifestum est exconclusione in qua fi- gura sit querendum. Et ad definitiones orationum qu&écunque ad unum quiddam sunt argumentato in eorum que insunt termino, ad quod argumentatum est ponendum terminum, et non totam orationem, minus enim contingit perturbari propterlongitudi- 681 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 682 nem, ut si quis aquam ostendit quoniam est humi- À hoc enim nulli a, a autem .omni 5, quare nulli b dus potus, potum et aquam terminos ponendum. CAPUT XL. De resolutione syllogismorum ad. impossibile et ex hypothesi. Amplius autem ex hypothesi syllogismos non est tentandum reducere, nam non est ex iis quz» posita snnt reducere ; non enim per syllogismum ostensi sunt, sed ad placitum concessi sunt omnes. Ut si quis ponat, si una quedam potestas non sit contra- riorum, neque disciplinam esse unam ; deinde dis- putet quoniam non est una potestas contrariorum, utsanativi et egrotativi, simulenim idem erit sana- üvum et cegrotativum. Quoniam autem non est omaium contrariorum una potestas, ostensum est, sed quoniam disciplina non una, non est ostensum ; quamvis confiteri sit necesse,at non ex syllogismo, verum ex hypothesi ; hoc igitur non est reducere, quoniam non una potestas est : hic enim fortasse erat syllogismus, illud autem hypothesis. Similiter autem in his qui per impossibile concladuntur,nam neque hoc est resolvere,sed ad impossibile quidem -reductio est; syllogismo enim monstratur ; alte- rum autem non est, nam ex hypothesi concluditur. Differunt autem a predictis quoniam in illis qui- dem oportet prius confiteri, si debet. concedere, ut Si ostendatur una potestas contrariorum,et discipli- nam esse eamdem ; hic autem et non prius confessi concedunt, eo quod manifestum sit falsum, ut po- - Sita diametro symetro, eo quod imparia esse &equa- lia partibus. PJures autem et diversi terminantur ex conditione, quos prospicere oportet, et notare apte. Qua ergo horum differentie, et quoties fiunt, qui sunt ex hypothesi, postea dicemus. Nunc autem tan- tum sit nobis manifestum quoniam non est resol- vere in figuras hujusmodi syllogismos, et ob quam causam diximus. : CAPUT XLI. De reciproqua reductione syllogismorum unius figurz in aliam. Quscunqueautemin pluribus figuris monstrantur proposita, si in altera syllogizetur, est reducere syllogismum in alteram, ut eum qui in prima est privativum in secundam figuram, et eum qui in . media estin primam. Non omnes autem,sed quos- " dam,eritautem in sequentibus manifestum.Si enim à nulli b, b autem omni e, a nulli c, sieergo prima figura ; si autem convertatur privativa, media erit. Nam b a quidem nulli, b autem omni inerit.Simili- ter autem et si non universalis, sed particularis fit syllogismus, ut si a quidem nulli b,b autem alicui c, conversa enim privativa media erit Aes .Eorum au- tem syllogzismorum,qui suntin secunda figura, uni- versales quidem reducentur in primam figuram, particularium. autem alter solum. Insit enim a b quidem nulli, 6 vero omni,conversa privativa prima . erit figura, nam b quidern: nulli «, & autem omni c . : inerit.Si autem predicativum quidem sitad b,priva- . livumautem ad c, primus terminus ponendus est c, ParROL. LXIV. b C inerit c, ergo et b nullic, convertitur enim privativa. Si autem particularis sit syllogismus,quando priva- tivum quidem erit ad majorem extremitatem, resol- vetur in primam figuram, ut si a nulli b, b autex: alicui c, conversa enim privativa prima erit figura, nam b quidem nulli a,a autem alicuic. Quando vero predicativum, non resolvetur, ut si a quidem omni b, c vero nonomni, non enim suscipit conversionem a b, neque cum fit, erit syllogismns. Rursus qui in tertia quidem sunt figura, non resolvuntur omnes in primam,qui autem sunt in prima,omnes in tertiam. Insit enim a quidem omni b, b autem alicui c, ergo quia convertitur particularis predicativa, inerit et c alicui b,a vero omnibinerat, quare fit tertia figura, Et si privativus sit syllogismus,similiter : convertitur enim particularis affirmativa, quare a quidem nulli b,cautem alicui inerit. Eorum autem syllogismorum quisunt in postrema figura unus tantum non resol- vitur in primam, quando non universalis ponitur privativa,aliiautem omnesresolvuntur.Predicentur enim de omnic, eta et b, ergo convertetur c ed utrumque particulariter ; inerit ergo aalieui b,quare erit prima figura, siquidem a omni c, c vero alicui b; et si a quidem omni c, b autem alicui c,eadem ratio, convertitur enim ad bc.Si autem b quidem omni ce, a autem alicui c. primus ponendus 5, nam b omni c, c autem alieui a,quareb alicui a, quoniam autem con- vertitur particularis,et a alicui b inerit.Et si priva- tivussitsyllogismus universalibus terminis,similiter sumendum. Insit enim 6 omni c, a autem nulli c, ergo alicui b inerit c, a autem nulli c,quare erit me- dium c. Similiter autem et si privativa quidem si universalis, predicativa autern particularis, nam à quidem nulli e, c, autem alicui b inerit. Si autem particularis sumatur privativa,non erit resolutio,ut si b quidem omni c, a autem alicui c non inest, con- versa enim b c,utreque propositiones erunt particu- lares. Manifestum autem quoniam ad resolvendum ad seinvicem figuras, que ad minorem exiremita- tem est propositio, convertenda in utrisque figuris, hac conversa, transitio fit ; eorum autem quiin me- dia sunt figüra, alter quidem resolvitur, alter vero non resolviturin tertiam, nam eum sit universalis privativa, resolvitur. Si enim a nulli quidem b,alicui autem c, utraque similiter convertitur ad a,quare b quidem malls à,€ vero alicui,medium ergo a.Quando autem a omni b, c autem alieui non insit, non fitresolutio, neutra enim propositionum ex conver- sione universalis. Qui autem ex tertia sunt figura, resolventur in mediam, quando fuerit universalis privativa, ut si a nulli c, b autem alicui, aut omni c nam c, a quidem nulli. 5 autem alicui inerit.Si autem particularis sit privativa, non resolvetur, non enim suscipit conversionem particularis negativa. Mani- (estum ergo quoniam iidem syllogismi non resolvun- tur in his figuris, qui nec in primam resolvebantur, et quoniam in primam figuram reductis syllogismis, isti soli syllogismi per impossibile clauduntur.Quo- modoergo oportet syllogismos reducere,et quoniam 22 683 AN. MANL. SEV. BOETII 684 resolvuntur figure in se invicem, manifestam ex A quare d verum est, eta non verum, quoniam est li- dictis. CAPUT XLI. De syllogismis infinitis, et regulis consequentiarum. Differt autem in construendo vel destruendo opi- nari, aut idem, aut diversum significare, non esse hoc, et esse non hoc, ut non esse album, ei quod est esse non album ; non enim idem significant,nec est negatio ejus pue est esse album ea qua est esse non album,sed non esse album. Ratio autem hujus hzc est ; similiter enim se habet possibile est ambulare ad possibile nonambulare, id quest esse album ad esse non album, et scit bonum ad scit non bonum : nam scit bonum velsciens bonum nihil differt,neque potest ambulare vel est potens auibulare ; quare est p opposita, non potest ambulare et non est potens ambulare. Si igitur non est potens ambulare idem significat et est potens non ambulare, ipsa simul inerunteidem,nam idem potestambulareetnonam- bulare, et idem sciens bonum et non bonum est. Affirmatio autem et negatio non sunt opposite ei- mul in eodem. Quemadmodum ergo non idem est, non scire bonum et scire non bonum, nec esse non bonum et non esse bonum,idem, nam proportiona- lium, si alterum sit, et alterum,nec esse non :&quale et non esse equale idem, huic enim quod est non equalesubjacet aliquid,et hoe estinequale,illi vero nihil,eoquod equale quidem velinz:quale non omne est, equale autem vel non equale omne : amplius, est non albumlignumet non est album lignum non simul sunt, si enim est lignum non album, erit li- gnum,quod autem non est album lignum, non ne- cesse est esse lignum : quare manifestum est quo- niam non est ejus quod est bonum, est non bonum, negatio ; si ergo de omni uno vel affirmatio, vel ne- gatio vera, si non est negatio, palam quoniam affir- matio aliquo modo erit ; affirmationis autem omnis, negatio est, et hujusergo, ea qui est non est, non bonum.Habent autem ordinem hunc ad invicem, sit esse quidem bonum in quoa, non esse autem bonum in quo b, esse autem non bonum in quo c sub b, non esse autem non bonum in quo d sub a, omni ergo inerit aut a, aut b, et nulli eidem, et omni aut c, aut d, et nulli eidem, et cui c inest, necesse est b omniinesse. Si enim verum est dicere quoniam est non album, el quoniam non est album, verum ; im- possibile est enim simul esse album et esse non al- bum,aut esselignum album et esse lignum non al- bum:quare sinon affirmatio,et negatio inerit.Ei au- tem quod est b, non semper c, quod enim omnino non est lignum, neque lignum erit album, nec non album. E converso autem cui inest a, ét d omni inest, aut enim c, aut d : quoniam autem non pos- sunt simu? esse non album et ese album, d inerit, nam de eo quod est album verum est dicere quo- niam non est non album. De d autem non omnino a erit, nam de eo quod omnino non est lignum, non verum est dicere a quoniam est lignum album ; C gnum album. Palam autem quoniamet aet c nulli eidem insunt, sed b et d contingit eidem alicuiinesse.Similiter au- tem sehabent et privationes ad predicationes eadem positione; sitenim a quale in quo a, non cequale in quod b, inzequale in quo c, non ine&quale in quod. In pluribus autem quorum his quidem inest, illis vero non inest idem, negatio quidem similiter vera fit,ut quoniam non sunt alba omnia, aut quoniam non est albam unumquodque, aut quoniam est non album unumquodque, aut quoniam omnia sunt non alba, falsum est. Similiter autem et ejus que est omne animal album, non h»c (est non album omne ani- mal) negatio, auuba enim fals», sed es,non omne animal album, Quoniam autem palam quod aliud significat est non album, et non est album, et illa quidem affirmatio, haec vero negatio, manifestum quoniam nonestidem modus monstrandi utrumque, ut quoniam quidquid est animal, non est album;aut contingit non esse album, et quoniam verum dicero non album,hoc enim est esse non album. Sed verum quidem dicere, est album, sive non album, idem modus.Constructive enim amb: per primam osten- duntur figuram, nam verum ei quod est similiter ordinatur, ejus enim que est, verum dicere album, non hac, verum dicere non album, negatio,sed haoc, non est verum dicere album. Si enim verum est di- cere quidquid est homo musicum esse,autnon musi- cum esse,quidquid est animal sumendum musicum esse, aut non musicum esse, et ostensum est. Non esseautem musicum quidquid est homo,destructive monsiratursecundum dictos tres modos.Simpliciter autem quando siese habent a et b, utsimul quidem eidem non contingant, omni autem de necessitate alterum, et rursum e et d similiter. Sequitur autem. id quod est c, a, et non convertitur, et id quod est b sequetur d, et non convertitur, et. a quidem etd - contingunt eidem, b autem et c non contingunt.Pri- mum ergo quoniam id quod est » sequitur d, hine manifestuin quoniam eorum que suntc d alterum ex necessitate omniinest, cui autem b non contingit c, eo quod simul infert a, a autem et b non contingunt eidem, manifestum quoniam d sequetur b. Rursum quoniam ei quod est a non convertitur c, omni au- tem vele, vel d, contingit a, et d eidem inesse ; b aulem e£ c non contingit, eo quod consequitur a id quod est c, accidit enim quiddam impossibile.Mani- festum est ergo quoniam nec P» ei quod est d conver- liur, eo quod contingit simul a, dinesse. Accidit autem aliquoties in hujusmodi terminorum ordine falli,eo quod opposita non sumantur recte, quorum necesse est omni alterum inesse: ut se a et b non continguntsimuleidem,necesseest autem inessecui non alterum, alterum, et rursus c et d similiter, cui autem c omni sequitur a,accidet enim cui d,b inesse ex necessitate, quod falsum est; si sumatur enim negatio eorum quae sunta b, ea qua est in quibus f, et rursus eorum qua sunt c d, ea qua estin quibus 685 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 686 g. Necesse est igitur omni inesse vel a, vel f, aut A autem falsum ; e contrarioenimeratin his (qui sic enim affirmationem,aut negationem,et rursum, aut c, aut g ; affirmatio enim et negatio, etcui c omnia subjacet, quare cui f omni hoc quod est g. Rursum quoniam eorum quz sunt f bomnialterum, eteorum qua sunt g d similiter. Sequitur autem g id quod est f, et id quod est d sequitur b, hoe enim scimus. Si ergo a id quod est c, et id quodest d sequetur b, hoc se habent) consequentia. Nou enira fortasse necessa- rium omni inesse, auta aut f, necfaut b :nonenim est negatio ejus quod est a hoc quod est f, nam boni non bonum negatio ; non autem est idem hoc quod estnon bonum ei quod est nequebonum neque non bonum ; similiter autem et in c d, nam negationes quie sumpte sunt, duc sunt. LIBER SECUNDUS. CAPUT PRIMUM. In quot ergo figuris, et per quales, et quot pro- positiones, et quando, etquomodo fit syllogismus, ampliusautem ad qu: perspiciendum construenti et destruenti, et quomodo oporteat quirere de propo- sito secundum unamque artem, amplius autem per quam viamsumemus, quz insingulis sunt prin- cipia jam pertransivimus. Quoniam autem alii qui- dem syllogismorum suntuniversales, alii vero parti- culares : universales quidem omnes semper plura syllogizant,particularium autem praedicativi quidem plura, negativi vero conclusionem solam. Nam alic quideni propositiones convertuntur, privativa vero . non convertitur. Cunelusio vero aliquid de aliquo est, quare alii quidem syllogismi plurasyllogizant : ut si a ostensum sit omni aut alicui b inesse, et b alieui a necessarium est inesse,et sinulli binessea, et nulli a, hocautem aliud est a priore. Si autem « alicui b non insit, non necesse est et b alicuia non inesse; eontingit enim omni « inesse. Hee ergo eommunis omnium causa universalium et particu- larium. Estautem de universalibus, et aliter dicere, quacumque enim autsub medio aut sub conclusione sunt, omnium eritidem syllogismus, si illa quidem in medio, hae vero in conclusione ponantur, ut si à b conclusio per c, quecunque subbaut sub c sunt, necesse est de omnibus dicia, namd si in toto 6, et b in a, et d erit in a. Rursum sie in toto c, et cin toto a, et e in toto a erit. Similiterautem et si pri- vativussitsyllogismus. Ia secunda aut figura quod sub conclusione erit, solum erit syllogizare, ut si a insit nulli b, et omni c, conclusio quoniam nulli c inest b.; si autem d sub c est, manifestum quoniam non inestei b, iisautem quae sunt. sub a, quoniam 5 non inest, non palam est persyllogismum, et si non inest b quod est e, si est e sub a, sed inesse qui- D - dem 5 nulli c per syllogismum ostensum est, non inesse vero a hocquod est b, indemonstratum sum- ptum est, quare nec per syllogismum accidit 5 non inessec. In particularibusautem eorum quidem quas sub conclusione sunt, non erit. necessarium. Non enim fit syllogismus, quando ea sumpta fuerit parti- . eularis, eorum autem qu: sunt sub medio, eriLom- nium,verumtamen non per syllogismun, utsiaomni b, et b alicui c: mam ejus quod sub c est positum, non erit syllogismus, ejus vero quod sub b erit, sed non proper eum qui prius factus est syllogismum. Similiterautemet in aliis figuris, nam ejus quidem quodsub conclusioneest non erit, alterius veroerit, verum non per syllogismum, eo quod et in universa- libus ex indemonstrata propositione que sunt sub medio ostendebantur ; quare neque hic erit, vel et in illis. CAPUT II. Quod ex falsis in. prima figura. verum colligatur. Est ergo sicse habere, ut verzesint. propositiones per quas fit syllogismus ; est autem ut false, est vero ut hec quidem vera, illa autem falsa, conclusio au- tem aut vera, autfalsaex necessitate. Ex veris ergo non est falsum syllogizare,ex falsis autem verum, tamen non propter quid, sed quia, nam ejus quiest propterquid non estex falsis syllogismus, ob quam autem causam insequentibus dicetur. Primum ergo quoniam ex veris non possibilefalsum syllogizare hinc manifestum. Si enim cum est a, necesse est esse b,si non est b, necesse est a non esse ; si ergo verum est a,necesse est et b verum esse,aut accidet idem simul et esse etnonesse, hoc autemimpossi- bile. Non autem quoniam ponitur a unus terminus, accipiatur, contingere uno aliquo existente, ex ne- cessitate aliquid accidere, non enim potest. Nam quod accidit ex necessitate conclusio est, per que autem fit ad minimum tres sunt termini, duo autem intervalla et propositiones. Si ergo verum est cui omni inest b eta, cui autem cet b, cui c, necesse esl aq inesse, et non potest hoc falsum esse, simul enim erit idem et non inerit; ergo a ut unum, posi- tum est duas propositiones colligere. Similiter autem se habet et in privativis, non enim est ex verisosten - dere falsum. Ex falsisautemest verum syllogizare, utrisque propositionibus falsis,et una; hae autem non utralibet contingit, sed secunda, si quidem totam sumamus falsam, non tota autem sumpta est utrali- bet. Insit enim a onni c, ei autem quodest b nulli, nec b insit c; contingit autem hoc, ut nulli lapidi ani- mal, etlapis nulli homini; si igitur sumatur a omni b,etb omni c, a omnic inerit, quare ex utris- que falsis veraestconelusio, omnis enim homo ani- mal.Similiter autem et privativum:insitenim c nulli, nec a, nec b, a autem b omni, ut si eisdem terminis sumpiis medium ponatur homo, lapidi enim nec animal, nee homo nulli inest, homini autem omni animal ; quare si cuiquidem omni inest, sumamus nulli inesse, cui vero non inest, omni inesse, ex falsis utrisque vera eritconclusio. Similiter autem ostendeturet si in aliquo utraque falsa sumatur. Si 687 autem altera existente, ut a b, non erit conclusio vera, b c autem evit. Dico autem lotam falsam quod contrariam vere, ut si quod nulli inest, omni sumptum est; aut si quod omni, nulli inesse. Insit enim a b nulli, 5 autem omni c ;si ergo b c quidem propositionem Su- mamus veram, a b autem falsam totam, et omni b inesse a, impossible est a c conclusionem veram esse, nulli enim inerat a eorum qu& suntc,siquidem cui b nulli, 6 autem omni c. Similiter autem nec si a omni b inest, et b omni c, sumpta sit autem b c quidem vera propositio, a b autem falsa tota, et nulli cui 5 inest a, conclusio falsa erit, omni enim c inest a, siquidem cui b omni c et a, b autem omni c. Manifestum ergo quoniam prima tota sumpta fal- sa, sive affirmativa, sive privativa altera autem vera, non fit vera conclusio. Non tota autem sumpta falsa erit: nam si a c quidem omni inest, b autem alicui, b autern omni c, ut animal, cygno quidem omni, albo autem alicui, album autem omni cygno, si sumatur a omni b, et b omni c, a omni c inerit vere, omnis enim cygnus animal. Similiter autem et si privativa sit à b ; possibile est enim a5 quidem alicui inesse, c vero nulli, 0 autem omni c, ut ani- mal alicui albo, nivi vero nulli, album vero omni nivi; si ergo sumatur a quidem nulli b, b autem omni €, a nulli c inerit. Si autem u b quidem propo- sitio tota sumatur vera, bc autem tola falsa, erit syllogismus verus, nihil enim prohibet a, et b etc omni inesse,b autem nnlli c,ut quecunque ejusdem generis sunt species non subalterne,nam animal et homini et equo inest, equus autem nulli homini inesi ; si ergo sumatur a omnib, et b omni c, con clusio vera eri, tota falsa ? c propositione. Simi- liter autem cum universalis privativa est a b propo- sitio/contingit enim a neque b, neque c nulli inesse, et b nulli c, ut ex alio genere speciebus diversum genus, nam animal nec musica, nec medicine in- est, neque musica medicing. Sumpta ergoa quidem nulli b, b autem omni c, vera erit conclusio. Et si non tota falsa sit b c, sed in aliquo, etiam sic erit conclusio vera. Nihil enim prohibet a, et 5 et c toti inesse, b autem alicui c, ut genus speciei et differen- ti, nam animal homini omni et omni gressibili, homo autem alicui gressibili, et non omni ; si ergo a omni b, etb omni c sumatur, à omni c inerit, quod quidem erat verum.Similiter autem cum pri- vativa est a, b propositio, conlingit enim a nec b, nec c nulli inesse, ) vero alicui c, at genus ex alio geaere speciei et differentizs,nam animalnecsapien- iis nulli inest, nec contemplationi, sapientia vero alicui contemplationi ; si ergo sumatur à nulli b,b autem omni c, nulli cinerit a, hoc autem erat verum. In particularibus autem syllogismis con- tingit, prima propositione tota falsa existente, al- tera autem vera, veram esse conclusionem, et à b in aliquo falsa existente, b c autem vera, eta b qui- dem vera, particulari autem falsa, et utrisque exi- stentibus falsis.Nihilenim prohibet a b quidem nulli AN. MANL. SEV. BOÉTII ponaturfalsa, primaquidem tota falsa À B 688 inesse, c autem alicui, et / alicui c inesse, ut animal nulli nivi, albo autem alicui inest, et nix alboalicui. Si ergo ponatur medium nix primum antem animal, et sumatur a quidem toti b inesse, bautem alicuic, a b tota falsa, b cautem vera, et conclusio vera. Similiterautem et cum privativa est a b propositio, possibile est enim a b quidem toti inesse, c autem alicui non ínesse, / vero alicui cinesse, ut animal homini quidem omni inest,album autem aliquod non sequitur, homo vero alicui alboinest ; quare si me- dio posito homine sumatur a nulli inesse, et b ali- cui c, verafit conclusio, cumsit tota falsaa b propo- sito. Et si in aliquo sit falsa a b propositio, b c vera existente, eritconclusio vera. Nihil enim prohi- bet a, et b, et c, alicui inesse, b autem alicul c, ul animalalicui pulchro,et alicui magno, et pulchrum alicui magno inest; si ergo sumatur a omni b, et b alicui c, eta b quidem propositioin aliquo falsaerit, b c autem vera, et conclusio vera. Similiter autem et cum privativaest a b propositio, namiidem erunt termini, etsimiliter positi ad demonstrationem. Rur- sum si a b quidem vera, b c autem falsa, vera erit, conclusio. Nihil enim prohibet a quidem toti inesse b, c autem alieui, et 5. nulli c inesse : ut animal cygnusquidem omni,nigro autemalicui,cygnus vero: nulli nigro ; quaresisumatur a omni b, et b alicui c, vera erit conclusio, cum sit falsa b c. Similiter autem et privativasumpta a 0 propositione, possi- bile enima 5 quidem nulli, c autem alicui non in- esse, et b nulli c, ut genus ex alio genere specieiet accidentiejusspeciebus,nam animal quidem numero nulli inest, alio vero non alicui, numerus autem nulli albo ; siergo medium ponatur numerus;et su- matur a quidem nulli b,b autem alicui c, a alicui c non inerit, quod fuitverum, cum a b quidemsi pro- positiovera, b c autem falsa. Etsi in aliquo sitfalsa a b, falsa autem et-b c, erit conclusio vera. Nihil enim prohibet a alicui b et alicui c inesse utrique,b autem nulli c, ut si b sit contrarium ipis c, etambo accidentia eidem generi, nam animal alicui albo et alicui nigro inest, album autem nulli nigro inest ; D si ergo sumatur a omni b, et b alicui c, vera erit conclusio. Et privativaquidem sumpta a b, simili- ter. Nam idem termini, etsimiliter ponenturad de- monstrationem. Et ex utrisque falsis eritconelusio vera. Possibile est enim a b quidem nulli, cautem alicui inesse, b vero nulli c. Ut genusex alio genere - speciei, et accidenti speciebus ejus, animal enim numero quidem nulli, albo vero alicuiinest, et nu- merus nullialbo. Si ergo sumaturaomni b, et bali- cui e, conclusio quidem vera, propositiones vero ambz-falsm. Sirniliter autem etcum privativa esta b. Nihil enim prohibet a b quidem toti inesse,c au- tem alicui non inesse, etneque b nulli c, ut animal cygno quidem omni, nigro autem alicui non inest, cygnus vero nulli nigro:quare si sumatur a nulli b,b autem alicui ca alicuic non inerit ; ergo conclusio quidem vera, propositiones autem false. 689 CAPUT III. Quod colligatur verum ez falsis in. secunda figura. In media autem figura omnino contirgit per falsa verum syllogizare,et utrisque propositionibus totis falsis sumptis, et hac quidem vera, illa tota falsa, utralibet falsa posita,et si utraque in aliquo false, et si hac quidem simpliciter vera, illa autem in aliquo falsa, et in universalibus, et in particulari- bus syllogismis. Si enim a b quidem nulli inest, c autem omni, ut lapidi animal quidem nulli, homini autem omni, si contrarie ponantur propo- sitiones, et si sumatur a b. quidem omni,c vero nulli,ex falsis totis propositionibus erit vera con- clusio. Similiter autem etsi a inest ) quidem omni, c vero nulli, nam idem erit syllogismus. Rursum si altera quidem tota falsa, altera. autem tota vera. Nihil enim prohibet a et b et c omni inesse,b autem nulli c, ut genus non. subalternis speciebus. Nam animal equo omni, et homini inest, et nullus homo equus;si ergo sumaturanimalhuicquidem omni,illi vero nulli inesse,hec quidem erit falsa,illa vero tota vero, et conclusio vera,ad quodlibet posito priva- tivo. Et si altera in aliquo falsa, altera autem tota vera, possibile est enim a 0 quidem alicui inesse, c autem omni, et b nulli c, animal albo quidem ali- cui, corvo autem omni, album vero nulli corvo. Si ergo sumatur a » quidem nulli, c autem toti in- esse, a b quidem propositio in aliquo fals& est, a c autem tota vera, et conclusio vera, et trausposita quidem privativa,similiter.Nam per eosdem termi- nos demonstratio. Et si affirmativa quidem proposi- lio in aliquo falsa,privativa autem tota vera, nihil enim prohibet a b. quidem alieui inesse, c autem toti non inesse, et P nulli c, ut animal albo quidem alicui,piei autem nulli,album vero nulli pici : quare sisumatur,a toti binesse,c autem nulli,a b quidem in aliquo falsa, a c autem tota vera, et conclusio vera. Et si utreque propositiones in aliquo falsw, erit conclusio vera, possibile est enim a, et b, et c alicui inesse, b autem nulli c, ut. animal, et albo alicui, et nigro alicui, album vero nulli nigro. Si ergo sumatur a b quidem omni,c autem nulli,ambe quidem propositiones in aliquo false,conclusio au- tem vera; similiter autem transposita privativa per terminos. Manifestum autem etin particularibus .. syllogismis,nihil enim prohibet a b quidem omni,c autem alicui inesse,et c alicui P non inesse,ut ani- mal omni homini, albo autem alicui, homo vero alicui albo non inerit. Si ergo ponatur a b quidem nulli inesse,c autem alicui inesse, universalis qui- dem propositio tota falsa, particularis autem vera, et conclusio vera. Similiter autem et affirmativa sumpta a b, possibile est enim a b quidem nulli,c autem alicui non inesse,et b alicui c non inesse,ut animal nulli inanimato,albo autem alicui,et inani- matum non inerit alicui albo. Si ergo ponatur a b quidem omni, c vero alicui non inesse,a b quidem propositio universalis tota falsa,a c autem vera, et 'eonclusio vera. Et universali quidem vera posita, PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. X minori autem particulari falea,nihil enim prohibet a B D 690 nec b nec c nullum sequi, et b alicui c non inesse, ut animal nulli numero nec inanimato,et numerus aliquod inanimatum non sequitur. Si ergo ponatur a b quidem nulli,z autem alicui,et conclusio vera, et universalis proposito vera, particularis autem falsa.Affirmativa autern universali similiter posita, possibile est enim a et bet ctoti inesse, b autem aliquod c non sequi,ut genus speciem et differen- tiam. Nam animal omnem hominem et totum gres- sibile sequitur,homo vero non omne gressibile:qua- resi sumatur a b quidem toti inesse, c autem alicui non inesse,universalis quidem propositio vera,par- ticularis falsa,conclusio autem vera.Manifestum au- tem quoniam et utrisque falsis erit conclusio vera, siquidem contingit a et b et c huic quidem omni;illi vero nulli inesse, b vero aliquod c non sequi, nam sumpto a b quidem nulli,a autem alicui inesse,pro- positiones quidem ambe false, conclusio autem vera.Similiter autem et cum predicativa fuerituni- versalis propositio, particularis autem privativa, possibile est enim ab quidem nullum,c autem omne sequi,et b alicui c non inesse,ut animal disciplinam quidem nullam, hominem autem omnem sequitur, disciplina vero non omnem hominem. Si ergo su- matur a b quidem toti inesse,c autem 3liquod non sequi,propositiones quidem false,conclusio autem vera. CAPUT IV. Quod. ex falsis verum identidem colligatur in tertia figura. Erit autem et in postrema figura per falsas totas, et in aliquo utraque, et altera quidem vera, altera autem falsa, et hzc quidem in aliquo falsa, illa autem tota vera,et e converso, et quotquot modis aliter possibile est transumere propositiones. Nihil enim prohibet nee a nec. b nulli c inesse, à autem alicui b inesse, ut nec homo,nec gressibile, nullum inanimatum sequitur,homo autem alicui gressibili inest;si ergo sumatur a et b omni c1nesse,proposi- tiones quidem tots falsm, conclusio autem vera. Similiter autem ei cum hec quidem est privativa, illa vero affirmativa, possibile est enim b quidem nulli c inesse,a autem omni,et a alicui b non inesse, ut nigrum nulli cygno,animal autem omni, et ani- mal non omni nigro; quare si sumatur b quidem omni c, a vero nulli, b alicui a non inerit, et con- elusio quidem vera, propositiones autem false. Et si in aliquo fuerit utraque falsa, erit conclusio vera, nihil enim prohibet et a et b alicui c inesse, et a alicui b, ut album et pulchrum alicui animali inest, et album alicui pulchro ; si ergo ponatur a et b omni c inesse, propositiones quidem in aliquo false, conclusio autem vera. Et privativa a c posita, similite. ; nihil enim prohibet a quidem alicui c non inesse, vero alicui inesse, et a non omni b inesse, utalbum alicui animali non inesse. Pulchrum autem alicui inest,et album non omni pulchro : quare si sumatur a quidem nulli, c b autem omni, utraque 691 .AN. MANL. SEV. BOETHII 692 propositiones quidem in aliquo false,conclusio au- A cum sit a album, b esse magnum ex necessitate, tem vera.Similiter autem et hec quidem tota falsa, illa vero tota vera sumpta.Possibile est enim a e* b omne c sequi,et a alicui b non inesse,ut animal et album omne cygnum sequitur,et animal non omni inest albo ; positis igitur his terminis,si sumatur b quidem toti c inesse,a vero toti non inesse,^ c qui- dem tota erit vera,a c aulem tota falsa,et conclusio vera. Similiter autem et si 0 c quidem falsa, a c autem vera,nam hi quidem terminiad demonstra- tionem, nigrum, animatum, cygnus. Sed et si utraeque assumantur affirmare, nihil enim prohibet b quidem omne c sequi,a autem toti c non inesse, et a alicui b inesse,ut omni cygno animal,nigrum vero nulli cygno,et nigrum inest alicui animali : quare si sumatur a et b omni c inesse,b c quidem tota vera, & c aulem tota falsa, et conclusio vera. Similiter autem et a c sumpta vera,nam per eosdem terminos demonstratio. Rursum hac quidem tota vera exi- stente,illa vero in aliquo falsa,possibile est enim b quidem omni c inesse,a autem alicui c et alicui b,ut bipes quidem omni homini,pulchrum non omni,et pulchrum alicui bipedi inest.Si ergo sumatur a et b toti c inesse,b c quidem tota vera, a c autem in ali- quo falsa,conclusio autem vera. Similiter autem et a c quidem vera,b c autem falsa in aliquo sumpta, transpositis enim eisdem terminis erit demonstratio. Et cum hee quidem est privativa,illa vero affirma- tiva,quoniam possibile est 5 quidem toti c inesse, à autem alicui c,et quando sic se habeant,non omni b inesse a.Si ergo assumatur b quidem toti c inesse, a autem nulli, privativa quidem aliquo falsa, al- tera autem tota vera,et conclusio erit vera.Rursum quoniam ostensum est quod cum a quideminulli c inest,et b alicui, evenit a alicui b non inessé, ma- nifestum igitur quoniam et cum a c tota est vera, b c autem in aliquo falsa, contingit conclusionem esse veram : si enim sumatur a quidem nulli Cb autem omni, a e quidem tota vera, b c autem in aliquo falsa.Manifestum autem et in particularibus syllogismis quoniam omnino per falsa erit verum, non iidem termini sumendi,et quaado universales fuerint propositiones, in predicativis quidem pra- dicativijin privativis autem privativi ; nihil enim differt,cum nulli inerat,universaliter sumere inesse, et si alicui inerat,universaliter sumere ad termino- rum positionem ; similiter autem et in privativis. Manifestum igitur quod quandosit conclusio falsa, necesse est ea ex quibus est oratio falsaesse,autom- nia,aut aliqua ; quando autem vera,non necesse est verum esse nec aliquod quidem, nec omne. Sed est cum nullum sit verum eorum quiz sunt in syllogismis, et conclusionem similiter esse veram, non tamen ex necessitate. Causa autem quoniam cum duo sie se habent ad invicem,ut cum alterum Sit, ex necessitate esse alterum, hoc cum non sit quidem, nec alterum erit ; cum autem sit, non ne- cesse est esse alterum ;idem autem cum sit, et non sit,impossibile ex necessitate esse idem.Dico autem, D et cum non sit a Most esse magnum ex necessi- tate ; quando enim cum hoc sit (ut a) album, illud necesse est (ut b) esse magnum, cum autem sit b magnum,c non esse album, necesse est,si a sit al- bum,c non esse album.Et quando duobus existen- tibus, cum alterum sit, necesse est alterum esse, hoc autem cum non sit,necesse est a non esse,cum ergo b non sil magnum, a non potest album esse, cum vero a non sit album, necesse est b magnum esse,accidit ex necessitate cum magnum non sit, idem b esse magnum : hoc autem impossibile, nam si bnon est magnum,anon eritalbum ex necessitate; 8i ergo cum non sita album,b erit magnumy,accidit, 8i b non est magnum, esse magnum,ut per tria. CAPUT V. De circulari ostensione in prima figura. Circulo autem, et ex se invicem ostendere est per conclusionem, e converso predicationem aí- teram sumentem propositionem concludere reli- quam, quam sumpseratin altero syllogismo, ut si oportuit ostendere quoniam a inest omni c, ostendat autem per c,rursus si monstret quoniam a inest D, sumensaquidem inessec,cautemb ,etaineritb,prius autem econverso sumpsitbhinesse c,aut si quoniam b inest c,oportert ostendere si sumat a de €, que fuit conclusio,b autem dea esse,prius autem sumptum est e converso a de b. Aliter vero non est ex se invicem ostendere,siveenim aliud medium sumetur, non circulo,nilenim sumitur eorumdem, sive horum quiddam ,necesse est alterum solum,nam si ambo, eadem erit conclusio, at oportet diversam esse. In iis igitur que non convertuntur ex indemon- strata altera propositione fit syllogismus,nonenim est demonstrare per hos terminos,quoniam medio. inest tertium,aut primo medium. In iis autem qua convertuntur,erit omnia monstrare per se invicem, ut si a, et b, et c convertuntur sibi invicem : osten- datur enim a c per medium b, et rursum a b per conclusionem,et per b c propositionem conversam; similiter autem et 0 c, et per conclusionem, et per a b propositionem conversam ; ; oportet autem etc b, et b a propositionem d eda nam his demon- stratis usi sumus solis.Si ergo sumatur b omni c in- esse,etc omnia a, syllogismus erit ejus quod est b ad a. Rursus si sumatur v omni a inesse,et a omni b, necesse est c inesse omni b. In utrisque ergo syllo- gismis ca propositiosumpta estindemonstratà,nam alie probate erant: quare si hanc ostenderimus, omnes érunt approbata per se invicem ; si ergo sumatur c omni b,et b omni a inesse, uris pro- positiones demonstrale sumuntur, et c necesse est inesse a.. Manifestum est ergo quoniam in solis iis que convertuntur,circulo et per se invicem contin- git fieri demoostrationes, inaliis vero quemadmodum prius diximus. Accidit autem et in iis eodem quod monstratur uti ad demonstrationem, nam c de b, et b dea monstratur sumpto c de a dici, c autem de a per hasostenditur propositiones; quare conclu- 693 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 694 sione utimur ad deinonstrationem. In privativis A si ergo sumatur b omni a, c autem non omni,con- autem syllogismis hoc modo monstratur ex se in- vicem : sit b quidem omni c inesse,a autem nulli b» conelusio autem quoniam a nulli c.Si ergo rursum oporteat concludere quoniam a nulli b, quod prius sumptuin erat,erit a quidem nulli c, c autem omni b, sic enim e converso propositio. Si aulem quo- niam b inest c,oporteat coneludere,non jam similiter convertendum a b, nam eadem propositio est b nulli a,et a nulli b inesse,sed sumendum,cui a nulli in- est, huic b omni inesse. Sit enim a nulli c inesse, quod quidem fuit eonclusio,cut autem a nulli 5, si sumatur omni inesse,necesse est ergo b omni c in- esse: quare cum sint triaunumquodque conclusio est facta, et circulo demonstrare, hoc est conolu- sionem sumentem et e converso alteram propositio- nem,reliquam syllogizare.In particularibus autem syllogismis universalem quidem propositionem non est demonstrare per alias,particularem autem est; quoniam autem non est demonstrare universalem, manifestum, nam universale monstratur per uni- versalia,conelusio autem non est universalis,opor- tet autem ostendere ex conclusione et altera propo- sitione. Amplius, omnino non fit syllogismus con- versa propositione,nam particulares fiunt utreque propositiones.Parliculare autem est ostendaturenim a de aliquo c per b, si ergo sumatur b. omni a, et conolusio maneat, b alicui c inerit, fit enim prima figura,et est a medium.Si autem fit privativus syllo- gismus,universalem quidem propositionem non est ostendere, propterhoo quod prius dictum est, parti- eularem(si simpliciter convertatur a b quemadmo- dum etin universalibus) non est,per assumptionem . &utem est,ut cui a alicui non insit, b alicui inesse ; nam aliter se habentibus non fitsyllogismus,eo quod negativa est particularis propositio. CAPUT VI. De eadem cyclica ostensione in. secunda figura. In secunda autem figura affirmativam quidem non -est ostendere per hunc modum, privativam autem est; ergo predicativa quidem non ostenditur, eo quod non sunt utrique propositiones affirmativa, - nam conclusio privativa,predicativaautem ex utris- M jJ | que ostendebatur affirmativis. Privativa autem sic - ostenditur : insit enim a omni b,c autem nulli,con- . elusia quoniam P nulli c,si ergosumatur bomniain- esse,et nulli c,necesse est a nulli c inesse,fit enim secunda figura, medium ). Si autem a b privativa sumpta sit, altera vero predicativa, prima erit figura,nam c quidem omni a,b autem nulli c,quare b nulli a,ergo nec a b,rmedium c; ergo per conclu- sionem quidem etunam propositionem non fitsyllo- gismus,assumpta autem altera erit. Si autem non universalis sit syllogismus,que in toto quidem est propositio non ostenditur,propter eamdem causam quam quidem diximus et prius,que autem in parte, ostenditur quando universalis sit predieativa.Insit. einm a omni 6, c autem non omni, conclusio b c; i B G D clusio a alicui e non inerit medium b. Si autem est universalís privativa, non ostenditur a propositio, conversa a b, accidit enim utrasque aut alteram propositionem fieri negativam : quare non eritsyllo- gismus ; sed similiter ostendetur quemadmodum et universalibus, si sumatur, cui b alicui non inest à alicui inesse. CAPUT VII. De cyclica ratiocinatione in tertia, figura. In tertia autem figura, quando utreque proposi- tiones universaliter sumentur, non contingit osten- dere perse invicem propositionem. Nam universalis quidem ostenditur per universalia, in hae autem cone:usiosemper est particularis: quare rianifestum quoniam omnino non contingit ostendere per hanc figuram universalem propositionem. Si autem hac quidem universalissit, illa vero particularis, quan- doque quidem erit, quandoque vero non inerit; quando ergo utreque praedicative sumantur, et universalis sit ad minorem extremitatem, erit ; quando vero ad alteram, non erit. Insit enim & omni c, b autem alicui c, conclusio à b. Si ergo sumatur c omni à inesse conversa universali, eta inesse b, quod erat conclusio, c quidem osten- sum est alicui b inesse, b autem alicui e, non est ostensum, quamvis necesse est si c alicui b, et b alicui c inesse ; sed non idem est hoc illi, et illud - huic inesse, sed assumendum est, si hoc alicui illi, etalterum alicui huic;hocautem sumpto jam non sit ex conclusione et altera propositione syllogismus. Si autem b quidem omni e, & autem alicui c, erit ostendere a c, quando sumaturc quidem omni bin- esse, a autem alicui ; nam sie omni binest,a autem alicui b, necesse est a alicui c inesse, medium b. Et eum fuerit hec predicativa quidem; illa. vero privativa,universalisautem predieativa, ostendetur altera. Insit enimbomnic, aautem alicui non insit, conclusio quoniam a alicui b non inest. Si ergo assumatur c P omni inesse, inerat autem et a non omni P, necesse est a alicuic non inesse medium b. Cum autem privativa universalis sit, non ostenditur altera nisi sicut in prioribus, si sumatur cui hoe alicui non inest, alterum alicuiinesse, ut si a nulli c, b antem alieui, conclusio quoniam aq alicui 5 non inest. 8i ergo sumatur cui à alicui non inest,eidem c alicui inesse, necesse est c alicui b inesse, aliter autem non est convertentem universalem proposi- tionem ostendere alteram, nullo enim modo erit syllogismus. Manifestum igitur quoniam in prima quidem figura per se invicem est ostensio, et per primam, et per tertiam figuram fit: nam cum predi- cativa quidem est conclusio, perprimam,cum autem privaliva, per postremam , sumitur enim cui hoc nulli, allerum omni,inesse. In media autem, cum universalis est quidem syllogismus et per ipsam,et per primam figuram, et per postremam; cum autem particularis, et per ipsam, et per postremam. In tertia vero per ipsam,tomnes. Manifestum etiam 695 quoniam in medias ei in terlia qui non. per ipsas A fiunt syllogismus,aut non sunt secundum eam quae circulo est ostensionem, aut imperfecti sunt. CAPUT VIII. De syllogismo conversivo. Convertere autem est transponentem conclusio- nem facere syllogismum, quoniam vel extremum medio non inerit,vel hoc postremo;necesse estenim conc 'usione conversa,et altera remanente proposi- lione, interimi reliquam ; nam si erit, et conclusio erit : differt! autem opposite aut contrarie conver- tere conclusionem, non enim fit idem syllogismus utrolibet conversa; palam autem hoc erit persequen- tia.Dicoautem opponi quidem omniinessenonomni, et alicui nulli,contrarie autem omni nulli,et alicui non alicui inesse.Sit enim ostensum a de c per me dium P; si igitur sumatur a nulli c inesse,omni au- tem b,nulli c inerit b,et si a quidem nulli c, 5 au- tem omni c,a non omni b,el non omnino nulli,non enim ostendebatur universale pertertiam figuram. Omnino autem eam que est ad majorem extremita- tem propositionem non est detruere universaliter per eonversionem,semper enim interimitur per ter- tiam figuram,necesse enim ad postremam extremi- tatem utrasque sumere propositiones.Et si privati- vus sit syllogismus similiter: ostendatur enim a nulli c inesse per b,ergo sisumatur a omni é inesse, nulli autem 5,nulli c inerit b. Et si a et b omni 6,8 alicui 5,sed nulli inerat.Si autem opposite conver- tatur conclusio, et alii syllogismi oppositi, et non universales erunt,fit enim altera propositio particu- laris, quare conclusio erit. particularis. Sit enim predicativus syllogismus, et convertatur sic, ergo si a non omni c,b autem omni b,non omni c. Et si a quidem non omni c,b autem omni a,non omni b. Similiter autem et si privativus sitsyllogismus,nam si a alicui c inest,b autem nulli,» alicui c non inerit, et non simpliciter nulli, et si a quidem alicui c, b autem omni,quemadmodum in principio sumptum est,a alicui b inerit.In particularibus autem syllo- gismis quando opposite convertitur conclusio,interi- muntur utreque propositiones,quando vero contra- rie,neutra; non enim jam accidit quemadmodum in universalibus interimere deficiente conclusione ze- cundum conversionem,sed nec omnino interimere. Ostendatur enim a de aliquo c per b ; ergo si suma. tur a nulli c inesse,» autem alicui c,a alicui b non inerit,et si a nulli c,b autem omni, nulli c inerit b; quareinterimentur utreque.Siautem contrariecon - vertantur,neutra ; nam si a alicui c non inest,b au- tem omni,b alicui c non inerit, sed nondum interi- mitur quod ex principio, contingit enim alicui in- esse,et alicui non inesse : universali autem sublato à b,omnino non fit syllogismus. Si enim a quidem alicui c non inest,/ autem alicui inest, neutra proó- positionum universalis est. Similiter autem et si privativus sit syllogismus,si enim sumatur a omni cinesse,interimuntur utreque; si autem alicui,neu- ira; demonstratio autem eadem. AN. MANL. SEV, BOETII D CAPUT IX. De syllogismo conversivo in secunda figura. In secunda autem figura,eam quidem qu: est ad Inajorem extremitatem propositionem ,non est iule- rimere contrarie,quolibet modo conversione facta, semper erit conclusio in tertia figura, universalis autem non fuit in hac syllogismus,alteram autem in hac interimemus,similiter conversione.Dico autem similiter: si contrarie quidem convertitur,contrarie; $i opposite,opposite. Insit enim a omni b, c autem nulli,conclusio 5 c.Si erga sumatur b omni c inesse et a b maneat,a omni c inerit,fitenim prima figura. Si autem b omni c, a autem nulli c, a non omni 6, figura postrema.Si autem opposite convertatur b €, b quidem similiter ostendetur,a c autem opposite : p nam si P alicui c,a autem nulli c,a alicui b non ine- rit; rursum si b alicui ca autem omni b,a alicuic, quare oppositus fit syllogismus. Similiter autem ostendetur et si e converso se habeant propositio- nes.Si autem particularis est syllogismus, contrarie quidem conversa conclusione neutrapropositionum interimitur,quemadmodum nec in prima figura,op- posite autem, utraque. Ponatur enim a b quidem nulli inesse, c autem alicui,conclusio b c. Si igitur ponatur b alicui c inesse, et a b maneat eonclusio erit quoniam a alicui c non ines!,sed non interimi- tur quod. ex principio, contingit enim alicui inesse et non inesse.Rursum si 6 alicui c,et a alicui c,non erit syllogismus, neutrum enim universale eorum quaesumpta sunt,quarenoninterimitur a 6.Si autem opposite convertatur,interimuntur utreque, non si b omni c,a autem nulli b,nulli c,a erit autem alicui. Rursumsibomni c,aautem alicui c,alicui b,a*.Radem autem demonstratio etsi universalissit predictiva. CAPUT X. De syllogismo conversivo in tertia figura. à; In tertia vero figura quandocontrariequidem con- vertitur conclusio,neutra propositionem interimitur secandum nullum syllogismorum; quandoautem op- posite,utreque in omnibus.Si enim ostensum a ali- cui ? inesse,medium autem sumptum, et sint uni- versales propositiones, si ergo sumatur a alievi b non inesse,b autem omni c,non fit syllogismus ejus quod est a de c.Neque si a P alicui non inest,c autem omni,non erit ejus quod est b c syllogismus.Simili- ter autem ostendetur et si non universales sint pro- positiones,aut enim utrasque necesse est particula- res esse per conversionem,aut universalem ad: mi- norem extremitatem fieri, sic autem non fiet syllo- gismus,nec in prima figura,nec in media.8i autem opposite convertantur propositiones, interimuntur utreque, nam si a nulli b, b autem omni c, a nulli c.Rursum si a b quidem nulli,c autem omni,b nulli - c.Et si altera non sit universalis, similiter: si enim a- nulli b,b autem alicui c,a alicui c non inerit.Si au- tem a quidem nulli, c autem omni, nulli c, b. Similiter etsi privativus sit syllogismus; ostendatur enim aalicui 0 noninesse ;si autem predicativa qui- " Hie locus aliquo gravi mendo laborat. 697 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 698 dem be, 4c autem negativa, sie enim fiebat syllogis- À sumpta propositiones, Si autem nulli bd, quidem as- mus. Quando igiturcontrarium sumitur conclusioni non eritsyllogismus, nam sia alicui b, b autem omni c, non fit syllogismus ejus quod est a et c. Neque si a alicui b, nulli autem c, non fuit ejus quod est a 5 etcsyllogismus, quare non interimuntur propositio- nes. Quando vero oppositum, interimuntur ; nam si a omni, b, etomni c, a omni c, sed nulli inerat. Rur- sum si a omni P, nulli autem c, 5 nulli c, sed omni inerat.Similiter autem monstratur, et si non univer- sales sint propositiones : sit enim a c universalis et privativa, altera autem particulariset in predicativa ergo si a quidem omni 5, b autem alicui c, a alicuic accidit, sed nulli inerat. Rursum si a omni 5 nulli autem c et 5 nulli c. Si autem a alicuib, et b alicui c, non fit syllogisn:us. Neque si aalicui b. et nulli c, nec sic. Quare illo quidem modo interimuntur, sic autem non interimuntur propositiones. Manifestum est ergo ex iis quc dicta sunt quomodo conversa eonclusione in unaquaque figura fit syllogismus, et quando contrarie propositioni, et quando opposite : elquoniam in prima quidem figura per mediam et postremam fiunt syllogismi, et quce quidem ad mino- rem extremitatem semper per mediam interimitur, qua& vero ad majorem per postremam ; in secunda autem, per primam et postremam, qua quidem ad minorem extremitatem semper per primam figuram qué vero ad majorem, per postremam; in tertia vero, per primam et per mediam, et que quidem ad majorem per primam semper, qua vero ad mi- norem per mediam semper. Quid ergo est conver- iere, et quomodo in unaquaque figura, et quis fit syllogismus manifestum. CAPUT XI. De syllogismo per impossibile. Perimpossibile autem syllogismus ostenditur qui- dem, quando contradictio ponitur conclusionis, et assumitur altera propositio. Fit autem in omnibus figuris, simile enim est conversioni. Verumtamen differt in tantum quoniam convertitur quidem facto syllogismo,etsumptis utriusque propositionibns.De- ducitur autem ad impossibile non confesso opposito prius,sed manifesto quoniam est verum. Termini ve- ro similiter se habent in utriusque, eteadem sumptio utrorumque, ut si a inest omni b, medium autem c, si supponitur a non omni vel nulli b inesse, c vero omni, quod fuit verum, necese est c b aut nulli aut non orzni inesse, hoc autein impossibile, quare falsum est quod suppositum est. Verum ergo oppositum; si« militer autem in aliis figuris, quzecunque enim con- versionem suscipiunt, et per impossibile syllogis- mum. Ergoaliaquidem propositaomnia ostenduntur perimpossibilein omnibus figuris, universaleautem predicativum in media et in tertia monstratur, in prima autem non monstratur: supponatur enim à non omni bautnulliinesse,etassumatur alia propo- sitio, utrolibet modo, sive a omni inest e, sive bomni . d ($1c enim erat prima figura) ; si ergo supponatur a - nonomni P inesse, non fietsyllogismus quomodolibet B C D sumatur, syllogismus quidem erit falsi, non ostendi- tur autem propositum ; nam si a nulli b, b aatem omni d, a nulli d, hoc autem sit impossibile, falsum igitur est nulli » inesse d, sed non si nulli falsum, omni verum. Si autem ca assumatur, non fit syllo- gismus, nec quandosupponitur non omni b inesse a; quare manifestum quoniam omni inesse non osten- dituv in prima figura per impossibile. Alicui autem, et nulli, e& non omni osienditur. Supponatur enim « nulli b inesse, b autem sumptum si omni aut alicui c ergo necesse est a nulli aut non omni c inesse, hoc autem impossibile. Sit enim verum et manifestum quoniam omni c inest a, quaresi hoc falsum, necesse est a alicui b inesse. Si autem ad a sumatur altera propositio, non erit syllogismus, neque quando sub contrarium conclusionisupponiturutalicuinonines se; manifestum ergo quoniam oppositum sumendum est, Rursum supponatur a alieui b inesse, sumptum autem sit c omni a, necesse est igitur c alicui b ines - se, hoc autem sit impossibile, quarefalsum quidem suppositum est;si autem sic, verum est nulli inesse Similiter autem et si privativa sumpta sit c a. Si au- tem ad b sumptasit propositio,non erit syllogismus. Siautem contrarium supponatur, syllogismus eritet impossibile, non tamen ostenditur quod est proposi- tum : supponatur enim o omni P,et c sumptum sit omni a, ergo necesseestc omni b inesse : hoc autem impossibile, quare falsum est omni 5 inesse a, sed nondum erit necessarium, si non omni, nulliinesse, Similiter autem et si a d b sumaturaltera proposito : nam syllogismus quidem eritet impossibile,non in- terimitur autem hypothesis,quareoppositum suppo- nendum. Adostendendum autem non omni binesse à, supponendum omni inesse, nam si a omni 6, etc omni a, omni b inerit e : si ergo hoc impossibile, fal- sum quod suppositum est ; similiter autem etsi ad b sumpta sit altera propositio. Et si privativa sit c a, similiter, nam et sic fit syllogismus. Si autem ad b sumpla sit privativa, nihilostenditur. Si autem non omni, sed alicui inesse supponatur, non ostenditur quoniam non omni, sed quoniam nulli: si enim q alicui b, c autem omni a, alicui b inerit c ; si ergo hoc impossibile, falsum est alicui b inesse a, quare verum nulli ; hoc autem ostenso, interimiturverum, nam a alicui quidem b inerat,alicui vero non inerat, Amplius autem non tam propter hypothesin accidit impossibile, falsa enim erit, siquidem ex veris non est falsum syllogizare: nuncautemest vera,inestenim a alicui b, quare non supponendum alicui inesse, sed omni, Similiter autem et si alicui b non inest a, os- tenderemus : si enim idem est alicui non inesse, et non omni inesse, eadem in utrisque demonstratio. Manifestum ergo quoniam non contrarium, sed op- positum supponendum in omnibus syllogismis, sic enim necessarium erit et axioma probabile ; nam si de omnivelaffirmatio vel negatio, ostenso quoniam non negatio, necesse est affirmationem veram esse; rursum si non ponant veram esse affirmationem, constat veram esse negationem ; contrariam vero 699 AN. MANL. SEV. BOETII 700 neutro modo eontingit ratum facere. Neque enim A necessarium, sinulli falsum, omni verum, neque probabile ut sit alterum falsum, quoniam alterum verum. Manifestum ergo quoniam in prima figura aliaquidem proposita omnia ostenduntur per im- possibile, universale autem affirmativum non os- tenditur. CAPUT XII. De syllogismo per impossibile in seeunda figura. In media autem figura et postrema ethoc ostendi- tur. Ponaturenim a non omni b inesse, sumptum sit autem omni c inessea ; ergo si b quidem nonomni inest a,c autem omni, non omni b inest c, hoc autem impossibile. Sit enim manifestum quoniam omni b inest c, quare falsum quod suppositum est, verum estergo omni inesse. Si autem contrarium suppona- B tur, syllogismus quidem erit ad impossibile, non ta- men ostenditur quod propositumest. Si enim a nulli b, omni autem c, nulli b, c, hoc autem impossibile, quare falsum est, nulli inesse, sednon si hoc falsum, verum omni. Quando autem alicui b inest a, suppo- natur a nulli b inesse, c autem omni insit, necesse est ergoc nulli P inesse, quare si hoc impossibile, ne- cesse est a alicui b inesse. Si autem supponatur ali- cui non esse, eadem erunt que in prima figura. Rur- sum supponatur aalicui b inesse, c autem nulliinsit necesse est igiturcalicui b non inesse : sed omniine- rat, quare falsum quod suppositum est, nulli ergo b inerat a. Quando autein. non omni b inest a, suppo- natur omni inesse : c autem nulli, necesse est ergo c nulli b inesse, hoc autem impossibile, quare verum est non omni inesse. Manifestum ergo quoniam om- nes syllogismi fiunt per mediam figuram. CAPUT XIII. De ostensione per impossibile in tertia figura. Similiter autem et per ultimam. Ponatur enim a alieui b non inesse, e autem omni b, ergo a alicui c noniaerit;siergo hocimpossibile, falsum alicui non nesse, quare verum est omni. Si vero supponatur nulli inesse, syllogismus quidemerit, etimpossibile, non ostendit autem quod propositum est; si enim contrarium supponatur, eadem erunt quas in priori- bus. Sed ad ostendendum alieui inesse, eadem su- menda est hypothesis, nam si a nulli b, c autem ali- cui b, a non omni c: si ergo hocfalsum, verum esta alieuib inesse. Quando autem nulli b inest a, suppo- natur alieui inesse, sumptum sitautem et c omni b inesse ergo, necesse est a alicui c inesse; sed nulli inerat, quare falsum est alicui b inesse a. Si aulem supponatur omni P inesse a, non ostenditur proposi- tum : sed ad ostendendum non omni inesse, eadem sumenda hypothesis, nam si a omni 5, ét c alicui b, ainest alieui c ; hoc autem non fuit, quare fal- sum est omni inesse, si autem sic, verum non om- ni. Si autem supponatur alicui inesse, eadem erunt qua.etin iis qua prius dicta sunt. Manifestum er- go quoniam in omnibus perimpossibile syllogismis oppositum supponendum. Palam autem et quo- niam in media figura ostenditur quodammodo af- firmativum, et in postrema universale. CAPUT XIV. : Quo justa, el qua& ad impossibile 1ucit demonstratio, di[[erant. Differt autem quse ad impossibile demonstratio ab ea qua est ostensiva,eo quod ponat quod vult in- terimere, deducens ad confessum falsum, ostensiva autem incipita confessis positionibus veris. Sumunt ergo utrz:eque duas propositiones confessas,sed hec quidem ex quibus est syllogismus, illa vero unam quidem barum, alteram vero contradictionem con- clusionis. Et hinc quidem non necesse est notam esseconclusionem,neque priusopinariquoniamest, aut non est; illino vero necesse est, quoniam non est. Differt autem nihil affirmativam, vel negativam esseconclusionem, sed similiter se habetin utrisque. Omnis enim qu: ostensive concluditur, et per im- possibile monstrabitur,et qua perimpossibileosten- sive, et per eosdem terminos, non autem in eisdem figuris. Nam quando per impossibile syllogismus fit in prima figura, quod verum est in media erit, aut in postrema, privativum quidem in media, predi- cativum autem in postrema. Quando autem syllo- gismus in media fit, quod verum est erit in prima figarainomnibus propositionibus, quando autem in postrema syllogismus, quod verum est erit in prima et in media, affirmativa quidem in prima, privativa autem in media. Sit enim ostensum a nulli aut non - omnib per primam figaram, ergo hypothesis quidem erat alicui b inesse a, c autem sumebatur a quidem omni inesse, P autem nulli sic enim fiebat syllogis- mus ad impossibile. Hoc autem media figura, si c à quidem omni, b autem nulli, inest, et manifestumex his quoniam 5 nulli inest a. Similiter autem et si non omniostensum sit inesse, nam hypothesis qui- dem est omni b a inesse, c autem sumebatur a qui- dem omni, b autem non omni, et si privativa sit sumpta c a, similiteretenim sie fitin media figura. Rursum sit ostensum alicui b inesse a, ergo hypo- thesis quidem est nulli inesse, b autem sumebatur omni c inesse, et a vel omni vel alicui c, sic enim erit impossibilc. Hoc autem postrema figura, si a et b omni c, et manifestum ex his quia necesse est a alicui b inesse, similiter autem et si alicui esumatur inesse vela. Rursumin media figura ostensum sit a omni 5 inesse, ergo hypothesis quidem fuit, non. omni b inesse a, sumptum est autem a omni c, etc oinni b, sic enim erit impossibile ; hoc autem prima figura, si a omni c, et c omni b. Simil:ter autem et si ostensum sitalicuiinesse, nam hapothesis quidem fuit, nulli b inesse a, sumptum est autem a omni €, et c alicui b. Si autem privativus fit syllogismus, hypothesis quidem a alicui b inesse, sumptum est - autem a nulli c, et c omni b, quare fit prima figura, Et si non universalis sit syllogismus, sed a alicui b ostensum sit nrn inesse, similiter : nam hypothesis quidem omnib inesse a, sumptum est autem a nulli c, et c alicui b, sic enim prima figura. Rursum in tertia figüra ostensum sita inesseomni b, ergo hy- pothesis quidem fuit non omni b inesse a, sumptum 7704 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 702 est autem c omni,b, et a omni c, sic enim eritim- À autem a priore in terminis converti,nam prius qui- possibila,hoe autem prima figura. Similiter autem et siin aliquo sit demonstratio,non hypothesis qui- dem erit nulli inesse a,sumptum est autem c alicui b et.a omni c.Si autem privativus sit syllogismus, hypothesis quidem « alicui b inesse, sumptum est autem c «quidem nulli, b autem omni, hoc autem media figura. Similiter autem etsi non universalis sit demonstratio, nam hypothesis quidem erit omni b inesse a, sumptum est autem c a quidem nulli, b autem alicui, hoc autem media figura. Manifes- ium ergo quoniam per eosdem terminos et osten- sive est demonstrare unumquodque. propositum, et per impossibile. Similiter autem erit, et cum sint ostensivi syllogismi,ad impossibile deducere in terminis sumptis, quando opposita propositio eon- clusioni sumpta fuerit, nam fiunt iidem syllogismi. iis quisunt perconversionem, quare statim habe- mus et figuras per quas unumquodque erit, Palam ergo quoniam omne. propositum ostenditur per utrosque modos et per impossibile etostensive, et non contingit separari alterum ab altero. CAPUT XV. De ratiocinatione ez oppositis. In qua sutem figura est ex oppositis propositioni- bus syllogizare, et in qua non est,sic erit manife- stum.Dieo autem oppositas esse propositiones, se- eundumlocutionem quidem quatuor,ut omniet nulli et omni et non omni, et aliqui et. nulli, et alicui et non alicuiinesse; secundum veritatem autem Ires, nam alicui et non alicui secundum locutionem op- ponuntur solum; harum autem contrarias quidem universales, omni nulli inesse, ut omnem discipli- nam esse studiosam, nullam esse studiosam, alias vero oppositas.In prima igitur figura non est ex op- positis propositionibus syllogismus,neque affirma- tivus, neque negativus ; affirmativus quidem, quo- niam oportelLutrasque affirmativas essepropositio- nes,opposite autem affirmatioetnegatio; privativus auiem,quoniam opposite quidem idem de eodem praedicant et negant,in prima autem medium non dicitur de utrisque, sed de illo quidem aliud nega- turjidem autem de alio predicatur, he vero non opponuntur. CAPUT XVI. De ratiocinatione ex oppositis in secunda figura. In media autem figura,et ex oppositis, et ex con- irariis contingit fieri syllogismum.Sit eaim bonum quidem in quo a, disciplina autem in quo b et c; si ergo omnem disciplinam studiosam sumpsit;elt nul- lam,a inest omni b,et nulli c,quare b nulli c, nulla ergo disciplina disciplina est.Similiter autem et si omnem sumens studiosam disciplinam,medieinam vero non studiosam sumpsit,nam a bquidem omni, € autem nulli,quare aliqua disciplina non erit disci- - plina.Et si a c- quidem omni,b autem nulli, est au- tem b quidem disciplina, c autem medicina,a vero opinio,nullam enim disciplinam opinionem sumens 5t sumpsit aliquam disciplinam esseopinionem.Differt B D dem ad b, nunc autem ad c affirmativum. Et si sit non universalis altera propositio,similiter , semper enim medium est, quod ab altero quidem negative dicitur, de altero vero affirmative. Quare contingit opposita quidem perfici, non autem semper,neque omnino,sed sie se habeant, que sunt sub medio, ut vel eadem sint, veltotum ad partem ; aliter autem impossibile, non enim erunt propositiones ullo mo- do, neque contrarie, neque opposita. CAPUT XVII. De syllogismo ex oppositis in tertia figura. Intertia vero figuraaffirmativusquidem syllogis- musnunquam eritex oppositis propositionibus prop- tercausam dictamet in prima figura.Negativus autem erit syllogismus,et universalibus,et non universali- bus terminis.Sit enim disciplinain quo b et c, me- dicina autem in quo à ; siergosumat omnem medi- cinam, disciplinam, et nullem medicinam discipli- bam,b orani a sumpsit,et c nulli z,quare erit aliqua disciplina non disciplina. Similiter autem et si non universaliter sumpta sit a b propositio,nam si est aliqua medicinadisciplina,etrursum nulla medieina disciplina,accidit disciplinam aliquam non esse di- sciplinam.Suntautem universaliter quidem sumptis terminis contrarie propositiones,si autem particu- laris altera sit, oppositi. Oportet autem scire quo- niam contingit oppositasic sumere quemadmodum diximus,omnem disciplinam studiosam esse,et rur- sum nullam aut aliquam non esse studiosam, quod non solet latere ;erit autem per alias interrogationes syllogizare alteram, et quemadmodum in Topicis dictum est, sumere.Quoniam autem affimationum popositiones sunt tres, sexies accidit opposita su- mere,aut omni et nulli, aut omni et non omni, aut alícui et nulli, et hoe converti in terminis, ut a omni b et nulli c, aut omni c et nulli b, aut huie quidem omni, illi vero non omni, et rursum hoc converli secundum terminos : similiter autem etin tertia figura.Quare manifestum est de qnoties et. in quibus figuris contingit per oppositas propositiones fieri syllogismum.Manifestum est quoniam ex falsis est verum syllogizare, quemadmodum dietum est prius; ex oppositis autem non est, semper enim contrarius syllogismus fit rei (ut si est bonum non esse bonum, aut si animal non animal) eo quod ex contradictione est syllogismus, et subjecti termini autiidem sunt, aut hic quidem totum, ille autem pars. Palam autem quoniam in paralogismis nihil prohibet fieri hypotheseos contradictionem,ut si est impar non esse impar, nam ex oppositis proposi- tionibus contrarius erit syllogismus; si ergo sump- serit hoc modo,hypotheseos erit contradictio. Opor- tel autem considerare quoniam sic quidem non est contraria concludere ex uno syllogismo (ut sit con- clusio, quoniam non est bonum, bonum aut aliud quiddam tale),nisi statim hujusmodi propositio su- matur, ut omne animal esse album et non album, hominem autem animal, sed vel assumere oportet 703 contradietionem,ut quoniam omnis disciplina opi- À nio et non opinio, deinde sumere quoniam medi- cina disciplina quidem est, nulla autem opinio, quemadmodum redargutiones fiunt, vel ex duobus syllogismis.Quare esse quidem contraria secundum veritatem quae sumpta sunt,non est alio modo quam hoc quemadmodum dictum est prius. CAPUT XVIII. De pelitione principüi.. In principio autem petere et accipere et quidem, uLingenere,sumere in eo quod non est demonstrare propositum.Hoc autem accidit multipliciter, nam et si omnino non syllogizatur,et si per ignotiora aut si- militer ignota, et si per posteriora quod prius est, demonsiratio enim ex prioribus et notioribus est.. IIorum ergo nullum est petere quod ex principio est, sed quia hic quidem nata sunt per se cognosci, illa vero per alia (nam principia quidem per se, que autem sub principiis, per alia), quando non per se notum est,per se aliquis conaturostendere, iunc petit quod ex principio est.Hoc autem est sic facere quidem atstatam postulet id quod propositum est: contingit autem et transgredientes et ad alia eorum qua nata sunt per illa ostendi per hec monstrare quod ex principio est,ut si a ostendatur per b, €t b perc, c autem natum sit ostendi per a, accidit enim idem a per se demonstrare eos qui sic syllogizant, quod faciunt qui parallelas arbitrantur scribere,la- tent enim ipsi seipsos lalia sumentes que non valent demonstrare,cum non sint parallela. Quare accidit sic syllogizantibus unumquodque esse dicere si esl unumquodque, sic autem omne erit per se notum, quod est impossibile.Si ergo aliquis dubitat assum p- to dubio quoniam a inest c,similiter et quoniam 5, petat autem inesse b,nondum manifestum si quod in principio est petat,sed quoniam non demonstravit manifestum ,non enim est principum demonstratio- nis,quod similiter est incertum.Si autem 5 ad sic se habet ut idem sit,aut manifestum quod convertun- tur, autinest alterum alteri, quod in principio est petit,nam et quoniam a inest b,per illa monstrabit si convertantur, nunc autem hoc prohibet,sed non modus.Si autem hoc faciat,quod dictum est faciet, et convertet per tria, similiter autem et si b sumat inesse c, quod similiter incertum sit, ut et si a inest c,)nondum quod ex principio petit, sed neque demonstrat.Si autem idem sit a etó, aut eo quod D convertuntur,aut eo quod a sequitur ei quod est b, quod ex principio est petit propter eamdem causam, nam ex principio quod valet,prius dietum est a no- bis, quoniam per se monstrabitur quod non est per se manifestum.Si ergo est in principio petere per se monstrare quod non perse est manifestum, hoc autem et nonostendere quandosimiliter dubitantur quod monstratur et per quod monstratur, vel eo quod eadem idem,vel eo quod idem eisdem inesse sumitur,in media quidem figura et tertia utrorum- que contingel similiter quod est in principio petere, in predicativo quidem syllogismo et in tertiafigura, B AN. MANL SEV. &£OKTII 704 et in prima, negative autem quando eadem ab eo- dem, et non similiter utreque propositiones,simi- literautem etin media, eo quod non convertuntur termini secundum negativos syllogismus.Est autem in principio petere in demonstrationibus quidem qua secundum veritatem sic se habent,in dialectieis autem, qua secundum opinionem. CAPUT XIX. De non propter hoc accidere falsum. Non propter hoc autem accidere falsum (quod sepe in disputationibus solemus dicere) primum quidem est in iis qui ad impossibile syllogismis, quando ad contradictionem esthujus quod monstra- tum est ea qu: ad impossibile. Nam neque qui non contradicitdicit non propter hoc,sed quoniam falsum est aliquid positum priorum,nequein ostensiva,non enim ponit quod contradicit.Amplius autem quando interimitur aliquid ostensive per a b c, non est dice- re quoniam non propter quod positum est factus est syllogismus,nam non propter hoc fieritunc dicimus, quandointerempto hoc nihilominus perficitur syllo- gismus,quod non estin ostensivis, interempta enim propositione, nec qui ad hano est erit syllogismus. Manifestum igitur quoniamin iisqui ad impossibile sunt dicitur non propter hoc,et quando sic se habet ad impossibile quz ex principio est hypothesis, ut cum sit,vel cum non sithec, nihilominus accidit 1mpossibile Ergo manifestissimus quidem modus est non propter suppositionem esse falsum,quando ab hypothesi incopjunctus esta mediis syllogismus ad impossibile,quod dictum estin Topicis, quod enim non est causa, ut causam ponere hoc est; ut si vo- lens ostendere quoniam asymeter est diameter,co- netur Zenonis ratione quoniam non est. moveri, et ad hoc inducat impossibile, nullo enim modo con- tinuum est falsum, locutioni que est ex principio. Alius autem modus,sicontinuum quidem sit impos- sibile hypothesi, non tamen propter illam accidat, hoc autem possibile est fieri, etin hoc quod supe- rius,et in hoc quod inferius sumenti, continuum, ut si a ponatur inesse b, b autem c, c vero d, hoc au- tem sit falsum 6 inesse d, nam (si ablato a,nihilo- minus b inest c, et c d) non erit falsum propter eam qua ex principio est hypothesin.Aut rursum si quis in superiori sumat continuum, ut si à quidem b, e aulema, f vero e, falsum autem sit f inessea, nam et sic nihilominus erit impossibile,interempta qua» est ex principio hypothesi.Sed oportet ad eos qui ex principio terminos copulare impossibile, sic enim erit propter hypothesin, ut in inferiori qui- dem sumenti continuum ad predicatum terminum; nam si impossibile est a inesse d,interempto a, non amplius erit falsum.In superiori autem de quo pre- dicatur ; nam si f non possibile est inesse b, inter- empto b non amplius erit impossibile; similiter au- tem et cum privativi sint syllogismi. Manifestum ergo quoniam cum impossibile non ad priores ter- minos,non propter positionem accidit falsum ; an nec si semper propter hypothes'r. erit falsum ? nam 705 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 706 si non ei quod est b, sed ei quod est I; positum est A versaliter ; nam eadem erit definitio syllogismi et inesse a, k autem c, et hoc d, etsic manetimpossi- bile; similiter autem etin sursum sumenti terminos, quare (quoniam cum est, et cum non est, hoc acci- dit impossibile) nonerit propter positionem,aut cum non est hoc, nihilominus fieri falsum. Nec sic su- mendum utalio posito accidat impossibile, sed quando ablato hoc idem per reliquas propositiones concluditur impossibile, eo quod idem falsum acci- dere per plures hypotheses nihil fortasse inconve- niens est, ut parallelas, contingere, et si major est qui interius est, eo quiexterius, et sitriangulusha- bet plures rectos duobus. CAPUT XX. De falsa ratiocinatzone, catasyllogismo, hocest corra- Liocinatione, et elencho. Falsa autem oratio fit propterprimum falsum: aut enim ex duabus propositionibus aut ex pluribus om- nis est syllosismus; ergo si ex duabus quidem, ha- rum necesse est alteram, aut etiam utrasque esse falsas, nam ex veris non erat falsussyllogismvs;si veroex pluribus (ut sic quidem per a b, hoc autem perd f gi, horum erit aliquid superiorum falsum,et propter hoc oratio, nam a et b per illa concluduntur quare propter illorum aliquid, accidit conclusio et falsum.Ut autem non catasyllogizetur,observandum quando sine conclusionibusinterrogatorationem,ut non detur his idem in propositionibus,eo quod sci- mus quoniam sine medio syllogismus non fit, me- dium aulem est quod plerumque dicitur. Quomodo autem oportetad una.nquamque conclusionem obser- vare medium manifestum est, eo quod sciturqualein unaquaque figura ostenditur,hoc autem nos non la- tebit,eo quod videmus quomodo submittimus oratio: nem. Oportet autem quod eustodire precipimus re- spondentes, ipsos argumentantes tentare latere,hoc autem erit primum quidem si conclusiones non prius syllogizent, sed sumptis necessariis non mani- fest: sint. Amplius autem si non propinquajinterro- gant,sed quam maxime longe media,ut sisit oppor- tunum conc:uderea d e f, media b e d e, oportetergo inquirere si a b, el rursum non si P e sed si de, deinde si b c, et sicreliqua, et si per unum medium . Sit syllogismus, a medio incipere, maxime enim sic latebit respondentem . Quoniam ergo habemus quando et quomodo se habentibus terminis fit syllo- gismus, manifestum et quando erit, et quando non eritelenchus, nam omnibus affirmativis, vel permu- tatim positis responsionibus (ut hac quidem affirma- tiva,illa vero negativa), contiugit fieri elenchum : erit conim syllogismus, et sic in illo modo sehaben- libus terminis ; quare si id quod positum est con- trarium sit conclusioni, necesse est fieri elenchum, nam elenchus syllogismus contradictionis est. Si vero nihilaffirmetur,impossibileestfieri elenchum, nonenim erat syllogismus,cum omnes termini erant privativi, quare nec elenchus : nam si elenchus,ne- cesse est syllogismum esse ; cum autem estsyllogis- mus,non necesse estelenchum esse. Similiterautem si nihil positum sit secundum responsionem uni- C D elenchi. CAPUT XXI. De fallacia secundum opinionem. Acciditautem quandoque (quemadmodum in posi- tioneterrinorumfallebamur) et secundum opinionero fieri fallaciam, ut si contingat idem pluribus princi- paliterinesse,ethoc quidem latere aliquem,et putare nulli inesse,illud autem scire, ut insit a b et. c per se, et hec omnid similiter. Si igitur b quidem pu- tet omni a inesse, et hoc d, c autem nulli a, et hoc omni d,ejusdem secundum idem habet disciplinam et ignorantiam.Rursum si quisfallatur circa ea quo» suntex eadem conjugatione,utsiainestb,hocautem c, et c d, opinetur autem a inesse omni b,et rursum nulli c. Simul enim sciet,et non opinabitur inesse ; ergo nihil aliud existimat ex iis quam scit,hoc non opinari, scit enim aliquo modo quoniam a inest c per b, velut in universali hoc quod est particulare; quare quod aliquo modo scit, hoc omnino existi- mat non opinari,quod est impossibile. In eo autem quod prius dictum est,si non ex eadem conjugatione sit medium, secundum utrumque quidem medio- rum ambas propositiones non possibile est opinari uta b quidem omni;cautem nulli,hzcautem utraque omni d; accidit autem aut simpliciter aut in aliquo contrariam sumere primam propositionem.Si enim. cui b inest omni a opinatur inesse, b autem d novit, et quoniam a d novit, quare si rursum cui c nulli; putat a inesse, cui b alicui inest, huic non putat a inesse, quod autem omni putat cui b, rursum ali- eui non putare cui b, aut simpliciter, aut in aliquo contrarium et; sic ergo non conlingit opinari. Se- cundum utrumque autem unam,aut secundum al- terum utrasque,nihil prohibet a omni 6, et b d, et rursum a nulli c. Nam similis hujusmodi fallacia,ve- luti fallimur circa particularia, ut si a omni b inest, b autem omni c,a omni cinerit * si ergo aliquisnovit quoniam a cui b inestomni,novit etquoniam ei quod estc;sed nihil prohibet ignorare c quoniam est,ut si a quidém duo recti,in quo autem 5 triangulus,in quo vero c sensibilistriangulus; opinabitur enim aliquis non esse c,siens quoniam omnis triangulus habet duos rectos: quare simul sciet et ignorabit idem, nam scireomnem triangulum quoniam duobus rectis nonsimplexest,sed hoc quidem universalemhabet di- sciplinar,illud vero singularen.Sic ergo in universali novit e,quoniam duobus rectis insingulariautemnon novit,quarenon habebit contrarias.Similiter autem est que in Menone est oratio,quoniam disciplina est reminiscentio; nunquam enim accidit prescire quod singulare est, sed simul inductione sumere particularium disciplinam, velut recognoscentes. Nam quadam scientes,statim scimus, ut quoniam duobus rectis, si scimus quoniam triangulus , similiterautemet in aliis. Ergo universali quidem speculamur particularia, propria autem non sci- mus; quare contingit et falli cirea ea, verum non contrarie, sed habere quidem universale, decipi autem particulari. Similiter autem in predictis "707 nonenim contraria qua es estsecundum syllogismum discipline,nec qus est se- gündumutrumque mediorum opinatio,nihilenim pro. hibet scientem, et quoniam atoti b inest, eb rursum hoe totic,putare non inesse, ut quoniam omnis mula sterilis, e& heec mula, putare hanc habere in utero; non enim scit quoniam a, c qui non conspicit,quod estsecundum utrumque.Quare manifestum quoniam et si hoc quidem novit, illud vero non novit,falletur, quod habent universales ad particulares disciplinas; nullum enim sensibilium extra sensum fit sci- mus,nec sisentientes fuerimus scimus, nisi etin uni- versali,et in eo quod habet propriam disciplinam,sed non ineo quod estin actum.Nam scire tripliciter dici- tur,aut ut universali, aut ut propria, aut utin actu quare et decipi totidem modis, nihil ergo prohibetet B scire,et deceptum esse circaidem, verumtamen non contrarie.Quod accidit et ei qui secundum utramque scit propositionum,etnon pertractavit prius,nam opi- nans in utero habere mulam, non habet secundum actum. disci plinam,neque propter opinionemfallaciam contrariam discipline,syllogisrusenim est contraria fallaciain universali.Qniaulem opinatur quod bonum esse est malum esse,idem opinabitur bonum esse etmalum.Sitenim bonum essein quoa, malumautem essein quo b,rursum bonum esse in quoc ; quoniam igitur idem opinatur et b et cet esse c bopinabitur,et rursum b esse asimiliter,quare et ea, nam quemad- modum si erat verum de quoc b, et dequo b a. et de quo c a verum erat,sic et in opinatione.Similiter au- tem et in eo quod est esse.Nam cum idem sit c et b, et rursum 6 et a, c a idem erit, quare etopinatione similiter ; ergo hoc quidem necessarium si quis det primum. Sed fortasse illud falsum opinari aliquem quod malum esse est bonum esse, nisi secundum accidens; multipliciter enim possibile est hoe opi- nari, perspiciendum autem hoc melius. CAPUT XXII. De conversionibus Lerminorum. T Quando vero convertuntur extremitates, necesse est ct medium converti ad utramque; si enim a de c per b est, si convertitur et inest cui à omni, eet a convertitur,etinestcui a omni,b per medium c, etc b convertitur per medium a. Etin non esseitidem, ut si b inest c, a vero non inest 5, neque a inerit c. Si ergo b convertaturad a, et ad a convertetur: sit [) enim b nulli a inexistens, ergo. nequec, omni enim c inerat b, et si b convertitur ad c, et a convertetur ad c; nam de quocunqueomnino 5, et c. Et sic ad a con- vertitur, et b conyertetur ad a ; cui enim b inest,et c; cui autem c, à non inest;et solum hoc a conclusione incipit,aliaautem non similiter,utin predicativo syl- logismo. Rursum si a et P convertuntur, et c et d similiter, omni autem necesse est a aut c inesse,et betdsicsehabebunt, utomnialteruminsit; quoniam enim cui a b, et cui c d, omni autem a aut c, et non simul, manifestum quoniam et b aut d omni,et non simul,utsiingenitum,incorruptibile,etincorruptibile ingenitum, necesse est quod factum est corruptibile AN. MANL. SEV. BOKTII tsecundum mediumei qui A corruptibile factum esse, duo enim [syllogismi con- 708 stituti sunt. Rursum siomni quidem,a vel b,et c vel d, simul autem non insunt,si convertitur aet c, et b etd convertetur. Nam si alicui non inest b, cui d, palam quoniam a inest;si autem a,et c,convertuntur enim; quare simul c et d, hoc autem impossibile. Quando autematoti bet c inest, et de nulloalio praedicatur, inest autem et b omni c, necesse esta etbconverti, quoniam enim desolisbcdicitura, praedicaturautem b etidem deseet dec,manifestum quoniam de quibus a, et b dicetur omnibus, verum et de a. Rursum quando a et b, toti c insunt convertitur autem c 5, necesse est a omni P inesse, quoniam enim omni ca, c autem b,eo quod convertuntur, et a omni b inerit. Quandoautemduo fuerintopposita,uta magiseligen- dum sit quam b,cum sintopposita, etd quam csimili- ter,si magiseligenda sunta c quam) d,a. magis eli- gendum quam d. Similiter enim sequendum q,et fu- giendum b,opposita enim, et c ei quod est d,nam et hac opponuntur; si ergo a ei quod est d similitereli- gendum,et ei quod est c fugiendum,utrumque enim utrique similiter fugiendum eligendo; quare et heec ambo a c iis quesuntb d,quoniam autem magis, non possibile similiter,nam et ) dsimilitererunt.Si autem dmagis eligendum quam a,et b quam c minus fugien- dum; nam quod minus est minori opponitur; magis autem eligendumest majusbonumet minus malum quam minus bonum et majus malum. Universum igitur b d magis eligendum quam a c, nunc autem non est, ergo magis a eligendum quam d,et c ergo minus fugiendum quam. Siergoeligat ornnisamans secundum amorem q sic sehabere,ut concedere, et non concedere in quo c, aut concedere in quo d, et non taleesse ut concederein quo b,manitestum quo- niam a hujusmodi esse,magis eligendum est quam concedere;ergo diligi quam conventio magis eligen- dumsecundum amorem ;magisergo amorest in ami- citia quam convenire. Si autem maxime hujus, et finis hee, ergo convenire aut non est omnino, aut diligendi gratia,nam et alie concupiscentiae etartes sic fiunt.Quomodo ergo sehabentterminisecundum conversiones, et in eo quod magis fugiendum vel magis eligendum sit, manifestum est. CAPUT XXIII. De epagoge, id est inductzone. Quoniam autem non solum dialectici et demonstra: tivi syllogismi per predialectici fiunt figuras, sed et rhetorici, sed et simplicitea quacunque fidesest,et secundum unamquamque artem,nunceritdicendum Omnia enim credimus per syllogismum aut ex indu- ctione; ergo si inductio quidem est, ex inductione syllogismus peralterum extremitatem mediosyllogi- - zare.Ut si eorum qua sunt a c medium sit b,perc ostendere a inesse 5, sic enim faeimusinductiones. Ut si a longevum, in quo autem b choleram non habere, in quo vero csingularelongevum,ut homo equus, et mulus.Ergo toti b inest a, omne enim quod sibi cholera est,lonzaevum,sed et b non habere cho- leram, omni inest c; si ergo convertatur c ei quod - 709 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 710 estb,et nontranscendat medium, necesse este inesse À lem fieri rectilineo circulum propinquius erit scien- b. Ostensum enim est prius quoniam,si duo aliqua eidem insunt,et ad alteram eorum convertatur ex- iremum, converso et alterum inerit predicatorum. Oportet autem intelligere c ex singularibus omni- bus compositum, nam inductio per omnia. Syllo- gismus autem hujusmodi est prime et immediate propositionis : quarum enim est medium, per me- dium est syllogismus ; quorum vero non est, per inductionem. Et quodam modo opponitur idi tio syllogismo,nam hic quidem per medium extremum de tertio ostendit,illa autem pertertium extremum de medio. Ergo natura quidem prior et notior ]per medium syllogismus, nobis autem manifestior qui est per inductionem. CAPUT XXIV. De paradigmalte, hoc est. exemplo. Exemplum autem est, quando medio extremum inesse ostenditur perid quod estsimiletertio.Oportet autem et mediumtertio,et primum simili notius esse, inesse.Ut sit a malum, b autem contra confines in- ferre bellum,in quo Rutosd eU Uh ériTodsós contra The- banos,in quo autem d Thebanos contra Phocenses. Siergo volumusoster dere quoniam Thebanis pugna- re malum est, sumendum quoniam contra confines pugnareest malum,hujus autem fides ex similibus,ut quoniam Thebanis contra Phocenses.Quoniam ergo contra eonfines malum,contra Thebanosautem con- iraconfines est, manifestum quoniam contra Theba- nos pugnare malum.Quoniam ergo bc et d inest,ma- nifestum,utrumque enim est contra confines inferre bellum,et quoniam a d, Thebanis enim non fuit utile contra Phocenses bellum.Quoniam autem a inest b, per d ostendetur,eodem autem modo et si per plura similia fides fiaL medii ad extremum. Manifestum ergo quoniam exemplum est neque uttotum ad par- tem,neque ut pars ad totum, sed ut pars ad partem, quandoambo quidem insuntsub eodem notum autem alterum. Etdiffertabinductione, quoniam hacqui- demexomnibus individuisostendebat inesse extre- mum medio,etad extremun: non copulabat syllogis- mum,hoc autem et copulat,etnonexomnibuaosten- dit. CAPUT XXV. i: De apagoge deductioneque. Deductio antem quando medio quidem primum pa- lamestinesse postremo autem medium dubium qui- D dem similiterautem credibileaut magisconclusione. Amplius,si pauciora sunt media postremoet medio, omnino enim propinquius esse accidit scientiae. Ut sit a docibile, in quo 5 disciplina, c justitia, ergo disciplina quoniam docibilis, nianifestum ; justitia autem si disciplina,dubium.Si igitur similiter aut magis credibile sit b c quam a c,deductio est, pro- pinquius enim seientiz,per quod assumpserint a c, disciplinam prius non habentes.Aut rursum si pau- .ciora media sint 0 e, nam et sic propinquius est - Scientia. Ut si d sit quadrangulare,in quo autem e - rectilineum,in quo f circulus,si ergo ejus quod est ef unumsolum sit medium,per lunares figuras equa- tie. Quaudo autem neque credibilius est 5 c quam à c,neque pauca media, non dico deductionem, neque quando immediata est b c, disciplina enim quod hujusmodi est. CAPUT XXVI. De instantia ,quam enstasin dicunt. Instantia autem est propositio propositioni con- iraria.Differt autem a propositione,quoniam contin - git quidem instantiamesse in parte, propositionem vero aut omnino non contingil,aut non in universa- libus syllogismus. Fertur autem instantia duobus modis et per duas figuras : duobus modis quidem, quoniam aut universalis aut partícularis omnis instantia ; per duas autem figuras, quoniam oppo- site feruntur propositioni,opposita autem in prima et tertia figura perficiuntur solis.Nam quando pos- tulatur omni inesse, instamus quoniam nulli, aut quoniam alicui non inest. Horum autem nulli qui- dem ex prima figura, alicui autem non ex postre- mat Ut sit a unam esse disciplinam,in quo 5 con- traria; proponit ergo unam esse contrariorum dis- ciplinam, aut quoniam omnino non est eadem op- positorum instant. Contraria aulem opposita,quare fit prima figura; aut quoniam noti et ignoti non una, haec autem tertia. Nam secundum tertiam notum etignotum contraria quidem esse verum, unam autem esse eorum disciplinam, falsum.Rur- sum in privativa propositione similiter : cum pos- tulat enim non esse contrariorum unam discipli- nam, aut quoniam omnium oppositorum, aut quo- niam contrariorum aliquorum est eadem discipli- na,dicimus, ut sani et zegri, erpgo omnium quidem ex prima, aliquorum vero ex tertia figura. Simpli- citer autem in omnibus universaliter quidem. ins- tantibus, necesse est ad id quod nniversale est proposito contradictionem dicere (ut si non unam existimet contrariorum omnium, dicere opposito- rum unam; sic autem necessse est primam esse figuram, medium enim fit universale ad hoc quod ex principio); quod autem ad hoc in parte est uni- versale, dieitur propositio, ut noti etignoti non eadem, nam.coniraria universale ad hoo, et fit tertia figura, medium enim in parte sumptum, ut notum et ignotum. Nam ex quibus est syllogizare contrarium, ex iis et instantias conamus dicere, quare et ex his solis figuris ferimus,namin his solis oppositi syllogismi,per niediam enim figuram non fuit affirmare.Amplius autem et si sit,oratione in- diget plurima, qu& est per mediam figurara, ut si non concedaat a inesse b,eo quod non sequitur hoc c, hoc enim per alias propositiones manifestum ; non oportet autem instantiam converti ad alia,sed statim manilestam habere alteram propositionem. Quapropter et signum ex sola hao figura non est. Perspiciendum autem et de aliis instantiis, ut de iis que sunl ex contrario, et simili, et secundum opinionem, et si particularem ex prima,vel priva- tivam ex media possibile est sumere. 7A1 CAPUT XXVII. De eicote, hoc est consentaneo signo, indicio, el enthymemate. Eicos autem et signum non idem est, sed eicos quidem est propositio probabilis. Quod enim ut in pluribus sciunt sit factum ; vel non factum,aut esse vel non esse, hoc est eicos, ut odire invidentes, vel diligere amantes.Signum autem vultessejpropositio demonstrativa, vel necessaria,vel probabilis ; nam quo existente est, vel quo facto prius vel posterius res,signum est vel fuissevel esse.Enthymema ergo est syllogismus imperfectus ex eicotibus et signis. Accipitur autem signum tripliciter,quoties et me- dium in figuris,aut enim ut in prima,aut ut in me- dia,aut ut in tertia: ut ostendere quidem parientem , esse, eo quod lac habeat, ex prima figura, medium enim lac habere,in quo a parere 5, lac habere mu- lier in quo c.Quoniam autem sapientes,studiosi,nam Pittacus est studiosus, per postremam, in quo à studiosum, in quo D sapientes, in quo c Pittacus. Verum igitur a et bde c predicari ; sed hocquidem non dicunt quia notum sit,illud vero sumunt. Pe- perisse autem quoniam pallida,per mediam figuram vultesse ; quoniam enim sequitur parientes pallor, sequitur autem et hano, ostensum esse arbitrantur quoniam peperit. Pallor in quo a, parere in quo P. mulier in quo c. Ergo si una quidem dicatur propo- sitio,signum fit solum,si autem et altera sumitur, syllogismus.Ut Pittacus liberalis,nar: ambitiosi li- berales,Pittacus autem ambitiosus.Autrursus,quo- niam sapientes boni, Pittacus autem bonus, sed et sapiens, sic ergo (iunt syllogismi. Verum quidem per primam figuram insolubilis, si verus sit, uni- versalis enim est. Qui autem per postremam, est solubilis,et si vera sit conclusio,co quod non uni- versalis, est in tertia,nec ad rem syllogismus, non enim si Pittacus est studiosus, propter hoc et alios necesse estesse sapienles.Qui veroper mediam fi- guram est,semperetomn ninosolubilis nunquam enim syllogismus fit,sic se habentibusterminis.Non enim si qua& peperit pallida,palida autem et hac,necesse est parere hanc ; ergo verum est quidem inomnibus figuris, differentias autem habent jam dictas. An igitursicdividendum signum?horumautem med:um indicium sumendum,nam indicium dicuntessequod AN. MANL. SEV. BOKTII 712 À scire facit, tale autem maxime medium, an vero quie quidem ab extremitatibus signa dicenda,qua autem ex medio indicium ? probabilissimum enim et maxime veram est quod est perprimam figuram. CAPUT XXVIII. De syllogismo physiognomico. Naturas autem cognoscere possibile est, si quis concedat simultransmutare corpus etanimam,que- cunque suntnaturales passiones ; discens enim ali- quis fortasse musicam,transmutavit secundum quid animam,sed non earum que naturanobisinsunt,hec est passio, sed ut ire et concupiscentice, et natura- lium motionum.Si igitur et hoc det,et unum unius signum esse,et possumus sumere proprium unius- B cujusque generis passionem et signum, poterimus naturas cognoscere.Si enim est proprie alicurgeneri individuo existens passio, ut si leonibus fortitudo, necesse est et signum esse aliquod, compati enim sibi invicem positum est,et sit hoc magnas summi- tates habere,quod et aliis generibus,non totis con- tingit. Nam signum sic propriumest,quoniamtotius gencris propria passio est, et non solius proprium, Sicut solemus dicere.Erit ergo et in alio genere hoo, eterit fortis homo,et aliquod aliud animal; habebit ergo signum, unum enim unius erat. Si ergo hec sunt,poterimus talia signa colligere in iis animali- bus que solum unam passionem habent aliquam propriam,unaqueque autem habet signum,et quo- niam unum habere necesse est,poterimus naturas cognoscere.Si vero duo habet propria totum genus, ut leo,forte et communicativum, quomodo cogno- scemus utrum utrius sit signum,eorum signorum qua proprie sequuntur? An si et aliialicui non toti ambo,et in quibus non totis utrumque,quando hoc quidem habet,illud autem non?nam sifortis quidem, liberalisautem non,habet autem duorum hoc,palam quoniam et in leone hocsignum fortitudinis. Est vero naturascognoscere in prima quidem figura,eo quod medium priori extremitati convertitur, tertiam au- tem transcendit,et non convertitur,ut sit fortitudo I 4,Ssummitates magnas habere in quo 5b, c autem. leo ; ergo cui c, b omni, sed et aliis,cui autem 5, a omni, et non pluribus, sed.; convertitur si autem non, non erit unum unius signum. POSTERIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS- [aee uo oos nn LIBRI DUO, AN. MANL. SEV. BOETIO INTERPRETE LIBER PRIMUS. CAPUT PRIMUM. De praccognitis Omnis doctrina et omnis disciplina intellectiva ex preexistente fit cognitione .Manifestum autem hoc speculantibusin omnibus,mathematice enim scien- D tie per hune modum fiunt, et aliarum unaquaque artium.Similiter autem et circa orationes,quam per syllogismoset qu: perinductionem : ut"aque enim per prius nota faciunt doctrinam, he quidem acci- pientes tanquam a notis,ille vero monstrantes uni- 743 POSTERIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 7 (4 versale, per id (quod manifestum est) singulare. Si- A monstrationem intelligere. Demonstrationem autem militer autem et rhetoricz» persuadent aut enim per exempla, quod est inductio, aut per enthymemata, quod quidem est syllogismus. Dupliciter autem est necessarium precognoscere, alia namque quia sunt preopinari necesse est, alia vero quid est quod dici- tur intelligere oportet, quedam autem utraque. Ut quoniam quidem omne aut affirmare,aut negare ve- rum est, quia est, Iriangulum autem, quoniam hoc significa!, sed unitatem utraque, et quid significat quidem,et quia est non enimsimiliterhorum unum- quodque manifestum est nobis.Estautem cognoscere aliaquidem prius cognoscentem,quorumdam autem simul accipere notitiam,ul. quecunque contingunt esse sub universalibus quorum habent cognitionem; quod enimomnistriangulushabeattres angulos duo- bus rectis s&quales, prescivit,quod vero hie qui est in semicirculo triangulus sit,simul inducens cogno- vit. Quorumdam enim hoe modo disciplina est, et non per medium ultimum cognoscilur, ut quecun- que jam singularium contingunt esse,et non de sub- jecto aliquo.Antequam autem sit inducere,aut acci- pere syllogismum, quodam quidem modo fortasse dicendum est scire, modo autem alio, non quod enim nescivit si est simpliciter hoc quodam nodo scivit quod duos habet rectos simpliciter,sed mani- festum estquod sic quidem scit quoniam: universali- ler scivit, simpliciter autem non scit; si vero non, Menonis ambiguitas continget,autenim nihil discet, aut qua novit.Non enim,sicut quidam conantur sol- vere,dicendum est,nunquid scivisti omnem dualita- tem quoniam par est,aut non ? dicente autem,attu- lerat quamdam dualitatem, quam non opinatus est esse,quare neque parem.Solvunt enim dicentes non cognoscereomnem dualitatem parem esse,sed quam sciunt quod dualitas fit.Attamen sciunt quidem cujus veredemonstrationem habent,etcujus acceperunt: aeceperunt autem non de omni cujus utique sciunt, quodtriangulus aut quod numerus sit,sed simplici- ter de omni numero et triangulo, neque enim una - propositio accipitur hujus quod quem tu nosti nu- merum,aut quod tu nosti rectilineum,sed de omni. Sed nihil (ut opinor) prohibet quod dicit quis,sit ut scire,sit etiam ut ignorare, inconveniens enim non est, si scit quodam modo quod discit,sed si hoc modo,ut in quantum discit, et scit, CAPUT II. "De modis sciendi, el demonstratione. Scire autem opinamur unumquodque simpliciter, sed non sophistico rzodo,quiestsecundum accidens, cum causam arbitramur cognoscere,propter quam res est,quoniam illius causa est,et non est contingere hoc aliter se habere.Manifestum igitur est quoniam hujusmodi aliquid scire sit,et namque non scientes, et scientes quidem opinantur ipsi sie se habere» scientes autem etiam,habentscientiam. Quare cujus simpliciter est scientia,hoc est impossibile aliterse habere.Si quidem igitur et alius est sciendi modus, - posteriusdicemus. Dicimus autem soire, et perde- * PATROL. LXIV. B dico syllogismum epistemon icon, id est facientem, scire,sed epislemonicon dico,secundum quem (in ha- bendoipsum)scimus.Si igitur estscireut posuimus necesseestetdemonstrativam scientiam ex verisesse et primis,et immediatis,et notioribus, et prioribus, causisque conclusionis.Sic enim principia erunt pro- pria ejus quod demonstratur,nam syllogismus qui- dem erit, et sine his, demonstratio autem non erit, non enim faciet scientiam. Vera quidem igitur opor- tet esse, quoniam quod non est, non est scire, ut quod diameter sit symeter.Ex primis autem et inde- monstrabilibus est, quia non sciet, non habens de- monstrationemipsorum,scire enim quorum demon- siratio est non secundum accidens, est habere de- monstrationem. Causas quoque, et notiora oportet esse,et priora. Causasquidem,quoniam tuncscimus, cumcausam cognoseimus,etpriora,siquidem causo sunt, et notiora,non solum altero modo intelligen- do, sed in sciendo quoniam sunt. Priora autem et notiora dupliciter sunt, non enim idem est natura prius, et ad nos prius, neque notius natura,et no- bis notius. Dico autem ad nos.priora,et notiora, propinquiora sensui. Simpliciter autem priora, et notiora, quie longius sunt.Sunt autem longinquissima quidem, universalia maxime. Proxima autem, singularia, et opponuntur hec ad se invicem. Ex primi autem est quod ex propriis principiis est,idem enim dico pri- mum et principium.Est autera principium demon- strationis propositio immediata. Immediata autem estqua nonest aliaprior.Propositio autem est enun- tiationis altera pars,unum de uno.Dialectica quidem est similiter accipiens quamlibet. Demonstrativaau- tem determinate alterum quoniam verum est.Enun- tiatio autem contradictionis qualibet pars. Contra- dietio autem est oppositio cujus non est medium secundum se.Pars autem contradictionis, qua qui- dem aliquid de aliquo est, affirmatio est. Qux vero est aliquid ab aliquo,negatio est.Immediati autem principii syllogistici, positionem quidem divo quam non est monstrare,neoc necesse est habere docendum . aliquid. Quam vero necesse est habere quemlibet docendum, dignitatem, Sunt enim quedam hujus- modi, hoc enim maxime in hujuscemodi consuevi- mus nomen dicere. Positionis autem, qu» quidem est quamlibet partium enuntiationis accipiens, ut dico aliquid esse, aut non esse,suppositio est. Qua vero sine hoc, definitio est, definitio enim positio quidam est.Ponit enim arithmeticus unitatem,in- divisibile esse secundum quantitatem, suppositio autem non est,id enim quod quid est unitas,et esse unitatem, non idem est. Quoniam autem oportet credere, et scire rem, in hujusmodi habendo syllo- gismum quem vocamus demoastrationem.Estautem hic eo quod ea sunt,ex quibus est syllogismus,ne- cesse est non solum preecognoscére prima, aut om- nia, aut quamdam, sed et magis. Semper enim propter quod unumquodque est,illud magis est, ut 23 715 AN. MANL. SEV. BOETII 746 propter quod amamus, illud magis amicum est, A multos enim, aut per paucos reflectere dicere nihil quare siquidem scimus propter prima et credimus, et illa scimus et eredimus magis,quoniam propter illa et posteriora. Non potest autem credere magis quz scit, qua non conlingit neque sciens, neque melius dispositus quam si contigerit sciens,accidet autem hoc nisi aliquis precognoverit propter de- monstrationem credentium,magis enim necesse est eredere principiis, &ut omnibus, aut quibusdam, quam conclusioni.Debentem autem haberescientiam per demonstrationem, non solum oportet principia magis cognoscere et magis ipsis credere quam ei quod demonstratur,sed neque aliud ipsi credibilius esse, neque notius oppositis principiis, ex quibus erit syllogismus contrarie deceptionis, si quidem oportet simpliciter scientem, immutabilem esse. CAPUT III. Quod non omnium sit demonstrativa scientia. Quibusdam autem igitur propter id quod oportet prima scire, non videtur scientia esse. Quibusdam autem esse quidem,omnium tamen demonstrationes esse, quorum neutrum neque verum neque ne- cessarium. Ponentes autem non esse omnino scire,id ad in- finitum volunt reduci,tanquam non sit utique scien- tes posteriora propter priora,quorum non sint prima, recte dicentes.Impossibile enim estinfinita pertrans- ire, et si stent et sint principia hzc, ignota esse, cum demonsiratio non sit ipsorum, quod quidem dicunt esse scire solum.Si vero non est prima scire, neque qua ex eis sunt, est scire, neque simpliciter neque proprie, sed ex conditione, si illa sint. Hi autem deeo quod quidem est scire,sic confitentur, per demonstrationem enim esse solum,sed omnium esse demonstrationem nihil prohibet,contingit enim circulo fieri demonstrationem, et ex iis qua sunt adinvicem.Nos autem dicemus neque omnem scien- tiam demonstrativam esse,sed immediatorum esse indemonstrabilem, et quod hoc necessarium sit, manifestum est. Si enim necesse est quidem scire priora,ex quibus est demonstratio, stant, autem aliquandoimmediata, hec quidem indemonstrabilia necesse est esse, et hoc igitur sic dicimus, et non solum scientiam, sed et principium scientiw esse quoddam dicimus,in quantum terminos cognosci- mus.Cireuloautem quodimpossibilesit demonstrare simpliciter manifestum est, si quidem ex prioribus oportet demonstrationem esse,et notioribus,impos- Sibile enim est eadem sibi invicem simul priora, et posteriora esse, nisi altero modo, ut hec quidem ad nos, illa vero simpliciter, quo certe modo indu- ctio facit notum. Si autem sic est, non utique erit simpliciter scire bene definitum, sed dupliciter. An non simpliciter altera demonstratio fix ex nobis non- tioribus? Accidit vero dicentibuscirculo demonstra- tionem esse, non solum quod nunc dictum est, sed nihil aliud dicere quam quoniam hoc est,si hoc est, sic autem facile est demonstrare omnia. Manifestum autem est quod hoc accidit tribus terminis positis, per differt,per paucos autem,aut per duos. Cum enim sita, sit ex necessitate b, hoc autem cum sit,et c, cum igitur a sit, erit et c ; si igitur zum sit a, ne- cesse est b. esse, hoc autem cum sit, a est. loc enim erit circulo :ponatur autem a inquo c,b igitur cum sit, a esge dicere, est et ipsum c dicere esse. Hoc autem dicere est,quoniam cum sit a est c,c au- tem ipsi a idem est,quare accidit dicere,circulo di- centes esse demonstrationem nihil aliud nisi cum sit a est &, sic autem omnia demonstrare leve est. At vero neque hoc possibile,nisi in iis que alterna- tim se consequuntur, sicut sunt propria. Uno qui- dem igitur posito ostensum est quod nequaquam ne - cesse aliquid esse alterum.Dico autem uno,quoniam nec termino uno, nec positione una posita,ex dua- busautem positionibus primis et minimis,siquidem contingit et syllogizare. Si igitur eta b, etc se- quatur, et hzc ad invicem, et ipsi a,si quidem igi- tur contingit exalternis monstrare omnia quesitain prima figura,sicut ostensum esliniis qui de syllo- gismo sunt.Ostensum est autem quod in aliis figuris aut non fit syllogismus,aut non de acceptis que au- tem non mutuo predicantur,nequaquam est demon- Strare circulo,quare quoniam pauca quidem hujus- modi in demonstrationibus sunt, manifestum est quod vanum quidem et impossibile sit dicere ex iis qui sunt ad invicem esse demonstrationem,et pro- pter hoc contingereomnium esse demonstrationem. CAPUT IV. Quid de omni, quid per se, et per universale.. Quoniam autem impossibile est aliterse habereid . cujus est scientia simpliciter, necessarium utique erit id esse scibile,quod est secundum demonstra- tivam scientiam. Demonstrativa autem est, quam habemusin habendo demonstrationem ex necessariis itaque syllogismis est demonstratio. Accipiendum igi- turestexquibuset qualibus demonstrationes sunt, primum quidem determinabimus quid dicimus de ' omni,et quid perse,et quid uaiversale.De omni qui- D dem,hoedico,quod- utiqueest non quodam quidem, in quodam autem non, neque quod aliquando qui- dem, aliquando vero non, ui si de omni homine animal, si verum est quidem dicere hominem, ve- - E rum est et dicere animal, et si nunc alterum,et al- terum, etsi in omni linea punctum, similiter est, signum autem est, namque instantias sic ferimus, ul de omni etiam interrogati,aut si in quodam non, aut si aliquando non.Per seautem sunt quecunque sunt in eo quod quid est,ut triangulo inest linea,et punctum linee,substantia enim ipsorüm ex his est, et in ratione dicenti quid est,insunt.Et quibuscun- E queeorum quo insunt ipsis, ipsa in rationeinsunt quid est monstranti, ut rectum inest linez, et cir-. culare, et par, et impar numero, et primum, et compositum,et isopleurum,et altera parte longius, et que omnibus his insunt, in ratione quid est di- cente, illinc quidem linea, hinc vero numerus, si- militer et in aliis hujusmodi, unicuique perse esse 717 POSTERIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 718 dico.Quecunque vero neutraliter insunl,accidentia A quo monstrator : iis enim que sunt in parte,inest sunt,ut musicum,aut album animal. Amplius,quod non de subjecto alio quodam dicitur,ut ambulans, aut album,cum et alterum quiddam sit ambulans et album.Substantia autem et quecunque hoe aliquid signifieant, non alterum aliquid sunt quam quod quidem sunt; qu» quidem igitur non de subjecto alio sunt,per se dico, que vero de subjecto, acci- dentia.Item alio modo quod quidem propter ipsum inest inicuique, per se dico, quod vero non pro- pter ipsum, accidens est, ut si ambulans co- ruscavit, accidens est, non enim propter id quod ambulavit, coruscavit, sed accidens dicimus hoc. Si vero propter ipsum, per se, ut si aliquid in- terfectum interiit, secundum interfectionem, quo- niam propter id quod interfectum est interiit, sed non quod accidat interfectum interire.Que ergo di- cunturin simpliciter scibilibus per se sic sunt,sicut esse predicatis,aut inesse, propter ipsaque sunt et ex necessitale, non enim contingat non inesse, aut simpliciter, aut opposita, ut line: aut rectum, aut obliquum, et numero aut par aut impar, est enim conirariorum, aut privatio, aut contradictio in eo- dem genere,ut par aut impar in numeris secundum quod eonsequitur ; quare si necesse est affirmare, aui negare, necesse est et qu» sunt per se,inesse. De omni quidem, et per se, sed determinatum sit —. hoe modo.Universale autem dico,quod cum de omni sit,el per se est,et secundum quod ipsum est. Ma- nifestum igiturest quod quecunque sunt universalia ex necessitate insunt rebus.Per se autem et secun- dum quod ipsum est,ut per se linee inest punctum,et C rectitudo,etnamque[inestenim]secundumquod linea est,ettriangulosecundum quod triangulusestinsunt duo recti, etenim per se triangulus duobus rectis qualis est.Üniversale autem est tunc,cum in quo- libet, et primo. monstretur, ut duos rectos habere, neque cuilibet figure inest universaliter, et tamen est monstrare de figura quod duos rectos habet,sed non de figura qualibet, nec utitur qualibet figura monstrans,quadrangulus enim figura quidem est, non habet autem duobus rectis :equales,sed isosce- les habet quidem quodlibet duobus rectis equales, sed non primum,sed triangulus prius. Quodcunque dgitur primum monstratur duos habere rectos,aut : quodcunque aliud, huie primo inest universale, et demonstratio per se hujus. universalis est,aliorum &utem quodammodo, et non per se,neque isoscelis est universaliter, sed in plus. ij CAPUT V. Quo pacto contingat allucinatio circa universale primum. . Oportet autem non laterequoniam multoties con- lingil peccare, et non esse quod demonstratur pri- mum universale, secundum quod videtur demon- - sirariuniversaleprimum; oberramus autem hac de- | "ceptione,cum autaliud nihil sit accipere a superiori - extra singulare, vel singularia, aut si sit. quidem, 'sed innominatum sitin differentibus specie re- - bus, aut contingat esse sicut in parte, totum in quidem demonstratio, et erit de omni, sed tamen non hujus erit primi universalis demonstratio,dico autem hujus primisecundum quod hujus demonstra- tionem, cum sit primi universalis. Si ergo aliquis monstrabit quidem quod rectenon intercidant,vide- bitur utiqQue hujus esse demonstratio, propter id quod in omnibus est rectis.Non autem est, nisi qui- dem (quoniam sic :quales sint) fiat hoc, sed secun- dum quod quomodolibet equales. Et sitriangulus non esset aliusquamisosceles, secundum quod iso- sceles videretur utique inesse. Et proportionale quod communicabiliter est, secundum quod numeri sunt, et secundum quod lines, etsecundum quod so- lida, et secundum quod tempora sunt, quemadmo- dum demonstratum est aliquando seorsum, contin- gens autem de omnibus una demonstratione mon- strari sed propter id quod non est nominatum aliquid secundum quod hec omnia unum sunt, numeri, longitudines, tempora, solida, et specie dif- ferentia, seorsum ab invicem accepta sunt, nunc au- tem universale monstratur. Non enim secundum quodlines sunt, aut secundum quod numeri, inerat, sed secundum quod hocest, quod universale suppo- nunt esse. Propter hocnecsialiquis monstretunum- quemque triangulum demonstratione aut una, aut altera, quod duos rectos habet unusquisque, iso- pleuron seorsum, et scalenon, et isosceles, nondum cognovit triangulum quod duos rectos habet, nisi sophistico modo, neque universalitertriangulum, ne quidem si nullus east preter hao triangulus alter; non enim secundum quod triangulus est, cognovit, nequeomnemtriangulum,sed seeundum numerum, secundum speciem autem non omnem, etsi nullus est quem non novit. Quando. ergo non novit uni- versaliter, et quando novit simpliciter, manifestum est, quoniam si idem erit trianguloesse, etisopleuro, aut unicuique, aut omnibus, si vero non idem, sed alterum, est autem secundum quod est triangulus, non novit, Utrum autem secundum quod esttriangu- lus, aut secundum quod est isoscelesinsit, etquando de hoc est primum et universale, cujus est demon- strato, manifestum est,quandoremotis insit primum ut isosceli ceneo triangulo insunt duo recti, sed a&- neum esse remoto et isoscele,sed non figura àut termino,sed non primis.Quo igitur primo ? si itaque triangule est,et secundum hoo inest,et aliis,et hu- jus universalis est demonstratio. CAPUT VI. Demonstrationem ez necessariis et propositionibus Ü per se esse. Si igitur est demonstrativa scientia, et ex neces- sariis principiis,quod enim scitur non potest se ali- ter habere.Quz autem per se sunt necessario insunt rebus,hsc enim insunt in eo quod quid est,quibus- dam autem heo insunt in eo quod quid est,predi- cantibus de ipsis,quorum alterum oppositorum ne- cesse est inesse.Manifestum est igitur quod exhu- jusmodi quibusdam utique fit demonstrativussyllo- gismus,omne enim aut sic inest,aut secundum ac- DL 19 AN. MANL. SEV. POETII 720 cidens, accidentia autem necessaria non sunt. Aut A interrogatus contingentia,posteadicatconclusionem igitur sic dicendum,aut principium ponentibus quod demonstratio necessaria sit,et si demonstretur non aliter habere posse,ex necessariis igituroportet esse syllogismum, ex veris quidem est, et non demon- strantem syllogizare,ex necessariisautem non est,sed autdemonstrantem hocenim propriumjam denonstra- tionisest.Signumautem estquod demonstratio ex ne- cessariissit,quoniam etinstantias sic ferimus ad opi- nantes demonstrare. Quoniam non sitnecesse si opina- mur,automnino contingere aliter,aut orationis cau- sa. Manifestum autem exiisest,et quoniam stulti qui opinati sunt accipere bene principia,si probabilissit propositio,et vera,ut sophistie quoniam scire, scien; tiamesthabere,non enim quod probabileestautnon, principium est,sed primum in genere circa quod de- monstratur, et verum non omne, proprium. Quod autem ex necesssriis oportet esse syllogismum, ma- nifestum ex his est, si enim non est habens ratio- nem propter quid existente demonstratione,non est sciens,sit autem utique ut quod a,de c ex necessi- tale esse, autem medium per quod demonstratum est non ex necessitate,non scivit propter quod,non enim est hoc propter medium.hoc quidem contingit non inesse,conclusio autem necessaria. Amplius si aliquis nescit,nunc habens rationem ,et salvatus est, et salva re,necoblitusest neque prius scivit,corrum- petur autem utique medium nisi sit necessarium. Quare habebit quidem rationem salvus,salva re,ne- scit autem,nec ergo prius scivit,si vero non corrup- tum est,contingit autem corrumpi quod accidit,uti- que erit possibile,et contingens,sed est impossibile. sic se habentem scire.Cum igitur conclusio quidem ex necessitate est,nihil prohibet medium non esse necessarium ,perquod monstrata est,est enim neces- ssrium et ex non necessariis syllogizare,sit et verum ex non veris.Cum autem medium ex necessitate est, et conclusio est ex necessitate,sicul ex veris verum est semper.Sit enim a de b ex necessitate,et hoc de c,necesse est ergo et a c inesse,sed cum non ex ne- cessitate sit conclusio, neque medium necessarium esse possibile est,sil enim ain c non ex necessitate inesse,in b autem a,et hoc in c ex necessitate erit, sed non esse supponebatur. Quoniam igitnr si scit demonstrative,oportet ex necessitate inesse, mani- festum quoniam et per medium necessarium oportet habere demonstrationem,aut non sciet,neque enim propter quid, neque quia, quare necesse est illud esse,sed aut opinabitur,nesciens, si opinabitur non necessariam tanquam necessarium, aut neque opinabitur similiter, sive quoniam sciat per media, sive propter quid, et per immediata. Acei- dentium autem non per se quo modo definitum est, per se quidem non est scientia demonstrativa,non enim est ex necessitate monstrare conclusionem,aoc- cidens enim contingit non esse,de tali autem dico accidente.Et tamen ambiget fortasse aliquis,cujus causa haoc oportet interrogare de his,si non necesse est conclusionem esse, nihil enim differt si aliquis D oportetautem interrogare non tanquam necessarium esse propter interrogata,sed quod diceve necesse est illa dicenti,et vere dicere si vere sunt que insunt. CAPUT VII. Demonstrationes ez iis quae per se sunl et ex perpeluis 658€ . Quoniamautemex necessitatesunlcircaunumquod- quegenus quecunque per se sunt,etsecundum quod unum quodque estmanifestum est quoniam deiis quee sunt perse,scientificee demonstrationes,et ex talibus sunt.Accidentiaenim non necessaria sunt.Quarenon necessarium conclusionem scire propter quid sit,ne- quesi sempersint,non perse autem,utsuntpersigna syllogismi,hoc enim per se,non per se sciet, neque propter quod.Propter quid autem scire el per cau- sam scire.Propter hoc ipsum ergo oportet et tertio medium,et primum medio inesse. Non ergo est ex alio genere descendentem demonstrare, ut geome- tricum in arithmeticam. Tria enim sunt in demon- strationibus : unum quidem qux demonstratur con- clusio,hoc autem est quod inest alicui generi per se; unum autem dignitates, dignitates autem sunt ex quibus est demonstratio; tertium autem genus sub- jectum cujus passiones,et per se accidentiaostendit demonstratio.Ex quibus igitur demonstratio fit,con- tingitleadem esse. Quorum autem genus alterum est, sicut arithmelice et geometrie, non est arithme- ticam demonstrationem convenirein magnitudinibus accidentia,nisi magnitudinesnumeri sint (hoc autem quo modo contingitin quibusdam posterius dicetur), sedarithmetica demonstratio sem per habet genus cir- ca quod fit demonstratio,et alie similiter.Quare aut simpliciter necesse est idem esse genus,aut aliquo modo,si debet demonstratio descendere, aliter au- tem quoniam impossibile, manifestum est,ex eodem enim genere necesse est ultima, et media esse, si namque non sunt per se,accidenlia erunt. Propter hoc geometri:e non est demonstrare quod contrario- rum una sit scientia, sed neque quod duo cubi sit unus cubus, neque alterius scientie, quod alterius est,sed aut quecunque sic se habent ad invicem,ut quod alterum sit sub altero,ut perspectivo ad geo- meltriam,et consonantia ad aritmethicam, neque si aliquid inest lineis non secundum quod linee sunt, et non in quantum ex propriis principiis,ut si pul- cherrima linearurn recta est,aut si contrario modo se habeat circularis,non enim secundum quod pro- prium ipsarum genusest,sed in quantum commune quoddam.Manifestum autem est,et si sint proposi- tiones üniversales ex quibus est syllogismus,quod necesse est etconclusionem perpeluam esse hujus- modi demonstrationis, et simpliciter (ut est dicere - demonstrationis. Non est ergo demonstratio cor- ruptibilium,neque scientia simpliciter, sed sic est sicut secundum accidens,et non universalis ipsius est, sed aliquando et sic ; cum autem ita sit, ne- cesse est alteram non universalem esse propositio- nem et corruptibilem ; corruptibilem quidem,quo- 724 POSTERIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 799 e niam et conclusio est; non universalem autem, A quoad] autem principia, quidem [an. quiedam ?] quod hoc quidem erit, hoc autem non erit ex qui- bus est, quare non est syllogizare universaliter, sed quoniam nunc est. Similiter se habet de definitione, quoniam quidem est definitio aut principium demon- Strationis, aut demonstratio positione differens, aut conclusio quedam demonstrationis. Eorum autem qui sepe fiunt, sunt demonstrationes et scientie (ut lune defectus), manifestum est quoniam secun- dum quod hujusmodi sunt, semper sunt, in quan- tum autem non semper secundum partem sunt. Si- cut autem defectus est, similiter et in aliis. Quoniam autem manifestum est quod demonstrare unumquodque non est, sed aut ex unoquoque prin- cipiorumsiid quod demonstratursitsecundum quod estillud, nonautem est scirehocquidem, si ex veris etindemonstralibus monstretur, et immediatis. Est enim sic monstrare sicut Bryson tetragonismon: se- cundum commune enim monstrant rationes hujus- modi quod etalteriinest, undeet in aliis conveniunt he rationes non congeneis. Non itaque secundum illud scit, sed secundum accidens, non enim convenit demonstratio et in aliud genus. Unumquodque au- iemsceimus non secundum accidens, cum secundum illud cognoscimus, secundum quod est ex principiis illius in quantum illud est, ut duobusrectisequales habere, cui ines! per se quod dictum est, ex princi- piis illius. Quare si perseet illud inest cui inest, necesse est medium in eadem proximitate esse ; si vero non sit, sed sicut harmonica perarithmeticam hujusmodi autem dernonstratur quidem similiter, se differunt. Nam ipsum quidem quia alterius quidem scientie est, subjectum enim genusalterum est, sed propter quid, est superioris, cujus per se passiones sunt. Quareex his manifestum est quod non sit de. monstrareunumquodque simpliciter, aliter quam ex propriis uniuscujusque principiis, sed horum prin- cipia habent commune. Si autem manifestum hoc, manifestum et quoniam non est uniuscujusque pro- pria principia demonstrare. Eruntenimilla omnium principia, et scientia eorum domina omnium, et namque scit magis ex sperioribus causis sciens, ex prioribus enimscit, cum non excausalis sciat causis quare si magis scit, et maxime et scientia illa erit et magis, et maxime. Sed demonstratio non covenit in aliud genus aliter quam, vt dictum est, geome- -íric?& in machinativas, aut perspectivas, et arithme- . quae sunt ex primis, accipiendum ; tice in harmonicas. Difficile autem est nosse si ex - uniuscujusque principiis scimus, aut non, quod quidem est scire, opinamur autem hoo, si habe- mus ex veris aliquibus syllogisuuum et primis scire; sed hoe non est, sed congenea oportet esse primis. CAPUT VIII. De principiis tum vagis communibusque,tum propriis ac addictis. Dico autem "principia in unoquoque genere, illa que quoniam sint non contingit demons- irare.Quid quidem igitur significent et prima et quod [F. C necesse est accipere, alia vero demonstrare ; ut quid unitas, aut cuid rectum, et quid triangulus, esse tem unitatem accipere, el magnitudinem, altera vero monstrare.Suntautemquibus utunturin demonstra- tivis scientiis, alia quidem propria uniuscuiusque scientie, alia vero communis. Communia vero se- eundum analogiam, quoniam utile est quantumcun- queest in eo (quod estsub scientia) genere. Propria principia quidem, utlineam esse ejusmodi, et rec- tum. Communia autem, ut, qualia ab aequalibus si auferas, quod dequalia reliqua sunt. Sufficientes au- tem unumquodque horum, quantumcunque in ge- nere est. Idem enim faciet, etsi non de omnibus ac- cipiat, sed in magnitudinibus solum, aritmelica au- tem in numeris. Suntautem propria quidem, et quie accipiuntur esse, circaque scientia speculatur, quae sunt perse,utarithmetica unitates, geometria autem signaetlineas, hec enim recipiunt, esse ethoc esse, horum autem passiones per se. Quid quidem una- queque significet, accipiunt, utarithmetica quidem, quid par, aut impar, aut quadratus, aut cubus,geo- metria vero quid irrationale, aut inflecti, aut con- currere, quod autem sint, demonstrant per commu- nia, et ex iisque demonstrantur, etastrologia simi- liter. Omnis enim demonstrativa scientia circa tria cst, quaecunque esseponuntur. Hec autem sunt ge- nus, cujus per se passionum speculativa est, et qua communes dicuntur dignitates, ex quibus primis de- monstrant, et tertium passiones, quarum quid signi- ficet unaquaque accipit. Quasdam tamen scientias nihil prohibet quedam eorum despicere : ut genus non supponere esse, si sit manifestum quoniam est, non enim similiter manifestum est quoniam nume- rus sit, e£ quod calidum; et frigidum, et passio- nes non est recipere quid significent, sisint mani- festi, sicut neque communia non recipit qui signi- ficent quod est x&qualia ab qualibus demere quo- niam notum est. Sed nihil minus natura tria haoc sint, circa quod demonstrat, et qua demonstrat, et ex quibus. Non est suppositio, neque petitio, quod necesse et propter seipsum esse, et videri necesse est: non enim ad exterius orationem demonstra- tio, sed ad eam qua est in anima, quoniam neque syllogismus. Semper enim est instare ad exterius orationem, sed ad interius orationem non smper. D Quaecunque ergoquidem demonstrabilia esseaccipit ipse non demonstrans, hec si quidem quae videntur accipiat, dicenti suppositio, et non est simpliciter suppositio, sed illum solum, sivero neque unius opinionis, aut contraria est, accipiat, idem petit. Et in hoc differt suppositio, et petitio, est enim petitio in contrarium discentis opinioni, aut quodcunque aliquis demonstrabile cum sit, accipiat, et utatur non demonstrans.Terminiigiturnonsuntsuppositiones, nihilenim esse aut nosesse dicunt, sed ir. propositio- nibussuntsuppositiones.Terminos solumintelligere oportet, hoc autem nonest suppositio, nisi et audire aliquis suppositionem esse dicat, sed quibuscunque existentibus in eo quod illa sunt, fit conclusio. Neque 1723 AN. MANL. SEV. BOETII 724 autem geometra falsa supponit, sicut quidam af- A quibus geometrica est, aut quod ex eisdem mons- firmant dicentes quod oportet non falso ut geome- tram, mentiri autem dicentem lineam esse unius pedis, qu& non est unius pedis aut rectam lineam, non rectam existentem, sed geometra nihil secun- dum hanc lineam concludit, quam ipse posuit, sed qui per hane ostenduntur. Amplius. Petitio et sup- positio omnis, aut sicut torum est, aut in parte, termini autem neutrum horum. Species quidem igi- tur esse, aut unum aliquid extra multa non neces- se est esse, si demonstratio erit, esse tamen urum de multis verum dicere, necesse est. Non enim erit universale nisi hoc sit. Si vero universale non sit, inedium non erit, quare neque demonstratio, opor- tet itaque aliquid unum, et idem de pluribus esse non equivocum. Non contingere autem idem si- B mul affirmare, et negare, neque una recipit de- monstratio, sed aut si indigeat monstrare conclu- sionem sic, ostenditur autem aecipientibus primum de medio quod verum, negare autem non verum, medium autem nihil differt esse, et non est acci- pere, similiter autem et tertium, si enim assigne- tur de aliquo hominem, verum est dicere, et si non hominem, verum, sed si solum hominem animal esse, omne, non animal autem non. Erit enim ve- rum dicere Calliam, sive non Calliam esse animal, non animalautem, non. Causa autem est quod pri- mum non solum de medio dicitur,sed de alio, pro- pter id quod de pluribus, quare neque si medium et idem est, et non idem, ad conclusionem nihil dif- fert. Commune autem affirmare, aut negare, quc est ad impossibile demonstratio, accipit, et hoc ne- quesemper,universaliter,sed quantum sufficiens est sufficiensautem est in genere :dicoautemin genere, ut cirea quod genus demonstrationes fert, sicut dictum est prius. Communicantautem omnes scien- tie secundum communia. Communia autem dico, quibus utuntur tanquam ex eis demonstrantes, sed non ex quibus demonstrant, neque quod demon- strant. Et dialectica quidem de omnibus, et si ali- qua universaliter tentet monstrare communia, ut quod est affirmare omne aut negare, aut quod est equalia ab equalibus demere, aut talium quelibet sed dialectiea non est definitorum sic quorumdam neque generis alicujus unius, non enim interrogaret demonstrantem autem non est interrogare, propter id quod oppositorum esse non monstrat idem. Os- iensum autem est hoc in iis que de syllogismo. CAPUT IX. Cujusque disciplinz proprias, accommodatasque 655€ interrogationes. Siautem idem est interrogatio syllogistica, et pro- positio contradictionis, propositiones autem sunt se- cundum unamquamque scientiam,ex quibus est syl- logismus, secundum unaquamque erunt utique ali- qua interrogationes scientiales, ex quibus qui est secundum unamquamque proprius fit syllogismus. Manifestumitaque quod nonomnisinterrogatio geo- metrica erit, neque medicinalis, similiter autem et /n aliis, sed ex quibus aut monstratur aliquid de C D tratur geometric, ut visibilia, similiter autem et in aliis. Et de iis quidem et rationem ponendam esse ex geometricis principiis et. conclusionibus, sed principiorum rationem non ponendam esse geome- tre secundum quod est geometria, similiter autem et in aliis scientiis. Neque omne est utique unum- quemque scientem interrogandum, neque secun- dum omne interrogatum esse respondendum de unoquoque, sed que sunt secundum scientiam de- terminata. Si autem disputet cum geomeira, secun- dum quod est geometra, sic manifestum est quod et bene, si ex iis aliquid deinonstret, si vere non, non bene, manifestam autem est quod non arguit geo- metram, sed aut secundum accidens. Quare non uti- queerit non geometricis degeometria disputandum latebit enim prave disputans, similiter autem et in aliis se se habet scientiis. Quoniam sunt geometri - c: interrogationes, nonue sunt et non geometrica ? Et que sunt secundum unamquamque scienliam, et que secundum ignorantiam qualis geometrica est? Et utrum qui secundum ignorantiam syllo- gismus, qui est ex oppositis syllogismus, an para- logismus? Secundum geometriam autem, aut ex alia arte ut musica, est interrogatio non geometri- ca, de geometrica autem, ut ad invicem parallelas concurrere opinari, geometrica quodammodo est, et non geometrica alio modo, dupliciter enim hoc est sicut arithmon, alterum quidem non geometri- cum est in non habendo, alterum vero in prave ha- bendo, et ignorantia hac que estex ejus princi- piis, contraria est. In doctrinis autem non est simi- - liter paralogismus, quia medium semper estdupli- citer, etenim de hoc omni, et hoc iterum de alio di- citur, omni, quod autem predicatur, non dicitur - omne. H»c autem sunt ut est videre in intellectu ; sed in orationibuslatet, utrum omnis circulusfizura sit, si scribaturautem, manifestum est. Quid autem, sintne carmina circulus ? manifestum quoniam non sunt. Non oportet autem instantiam in ipsum ferre. si sit propositio inductiva, sicut enim neque propo- sitio est, que non est in pluribus, non enim erit in omnibus, exuniversalibus autem syllogismus mani- festum est quod neque instantia est, eedem enim sunt propositiones et instantie, quam enim fert in- stantiam, hac fiet utique propositio demonstrativa, aut dialectica. Contingit autem quosdam non syllo- gistice dicere propter id quod accipiunt utriusque consequentia, ut et Ceneus facit quod ignis in mul- tiplicata analogia fit, et namqueignis cito generatur, sicut dicit, et hzc est analogia. Sic autem non est syllogismus,sed si velocissima analogia sequiturmul tipliecata,etignem velocissimain mutationeanalogia. Aliquando quidem igitur syllogizare non contingitex acceptis, aliquando vero contingit, sed non videtur. Si autem esset impossibileex falsis vero monstrare, facile utique esset resolvere, converterenturenim ex necessilate. Sitenim a ens, hoc autem cum sit, ea utiquesuntque novi quoniam sunt ut b, ex his igitur monstrabo quoniam illud est. Convertuntur autem magis qus sunt in mathematicis, quoniam nullum . | ———— 7295 POSTERIORUM ANALYTiCORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 726 recipiunt accidens (et in hoc differuntab iis quae sunt A cause estin media figura, ut sit a animal, in quo 0 in dialogis), sed definitiones. Augentur autem non per media, sed in assumendo, ut a de b, hoc autem de c. Item hoc ded, et hocin infinitum, et in latus, uta de c, et dee, ut est numerus quantus, vel in- finitus. Hoc autem in quo sita numerusimpar quan- tus in quo b, numerus impar in quo c, est et itaque à de c, et est par quantus numerus in quo sit d, par numerus in quo es e, est ergo a de e. CAPUT X. De demonstratione propter quid, el quod est. Sed quia differt, et propter quid scire, primum in eadem scientia, et in hae dupliciter. Uno quidem modo si non per immediata fiat syllogismus, non enim accipitur prima causa, sed qua propter quid seientia, est secundum primam causam. Alio modo si per immediata quidem, sed non per causam, sed per convertentia, et per notius, prohibet enim nihil eque predicantium, notius aliquando esse non causa, quare per hanc erit demonstratio. Ut quod prope sint planete, per illud quod non scintillare, sit in quo c planete, in quo 5 non scintillare, in quo a prope esse, verum igitur est de c b dicere, planet: enim non seintillant, sed et a de b, non 'seintillans enim prope est. Hoc autem accipitur per induetionem, aut per sensum, necesse ergo a ipsi c inesse, quare demonstratum est quod planete prope gunt. Hie ergo sillogismus non est propter quid, sed quia, non enim ex eo quod non scintillant prope sunt, sed propter illud quod prope sunt, non scintillant. Possibile est aütem et per alterum, alterum monstrare,eterit propterquid demionstratic, - utsitc planete, in quo b propeesse, anon scintillare est igitur b in c, quod est non scintillare, quare et in e, et erit propter quid syllogismus, accepta enim est prima causa. Iterum sic lunam demonstrant quod quidem circalaris sit per incrementa, si enim quod augetur sie circulare quidem sit augetur autem sic lunairanifestum quoniam cireularis sicigituripsius, | quia faetus est sillogismus,e converso autem posito 'medioipsius propter quod syllogismus fit. Nonenim propter augmenta ipsius cireularis est, sed quia circularis est, aceipit augmenta hujusmodi. Luna sit in quoc, in quo b sit augmentum, sit in quo a eirculare. In quibusautem media non convertuntur, 'el est notius quod non est causa, quia monstratur, sed et propter quid, non amplius in quibus medius extra ponitur, etenim in his non propter quid, sed ipsius quia demontratio, non enim dicitur causa. Ut . propterquid non respirat paries, quia non est animal, si enim non respirandi causa est hoc, oportet esse animal eausa respirandi. Ut si negatio causa est ipsius non esse, affirmatio causa est ipsius esse, sicut si sine mensura esse calida et frigida, causa est non sanandi, et mensura hujus causa erit sanandi. Similiterautem etsi affirmatio est causa ipsius esse, * .* * * * .-et negatio ipsius non esse, In his autem sic demon- -. etratis non contingit quod dietum est, non enim "gmne animal respirat. Sillogismus autem hujus D respirare, in quo c paries, in quo ) quidem igitur omnies.aomneenim respiransestanimal,incautem nullo, quare neque 5 in c nullo est, non igitur respi- rat paries. CGomparantur autem hujusmodi cause secundum excellentiam dictis, hoc autem est pluri- mum distans medium dicere, sicut enim illud est quod Anarcharsidis, quod in Scythis non sunt sibi- latores, neque enim vites. Secundum igitur eamdem scientiam, et secundum mediorum positionem, hie differenti: suntipsius, quia ad eum qui propter quid esi syllogismum. Alio autem modo differt prop- ter quid ab ipso quia, quod est per aliam scientiam utrumque speculari. Hüjusmodi autem sunt, qu&- cunque sic se habentad invicem, quod alterum sub altero est, ut perspectiva ad geomelriam, et mmachi- nativa ad stereometriam, et harmonica ad arithmeti- cam, et apparentia ad astrologiam. Fere quidem univocz sunt hàrum quadam scientiarum, ut astro- logia mathematica, et qua návalis est, et harmonica mathematica, quc est et secündum &uditum. Hic enim ipsum, quia sensibilium est scire, sed propter quid, mathematicorum. Hi enim hàbent causarum demonstrationes, et frequenter nesciuntipsurmi, quia sicut illi universale considerantes, sepe quedam singularium tiesciünt propterid quod non intendunt. Suntaütem hec quicumque alterum quiddam sunt 'secunduin substantiam et utüritur speciebus. Mathe- malici enim circa species sunt, non enim de subjecto aliquo, si enim de aliquo subjecto geometriea sunt, sed non süntsecundum quod geometrica sunt. Hábet autem se ad perspectivam sicut hec ad géometriam, et alia ad istam, ut id quod est de iride ipsum qui- dem quia est scire physici, sed propler quid perspec- tivi, aut simpliciter, aut secundum disciplinam. Multa autem, et non süb se invicem scientiarum, habent sic, ut medicina àd geometriam; quod enim vulnera cicularia tardius sanantur, medici est scire quia, propter quid autem geometra. LOS CAPUTAD Primam figuram maxime scienliz esse accomodatam. Figurarum autem faciens scire maxime,prima ést. Mathematieczeenim scientiarum per hanc dermonstra- tiones ferunt, ut arithmetica, et geomelria, el per- spectiva, et fere est dicere quaecunque proptér quid specularifaciunteonsiderationem, aut enim omnino, , aut sicui frequentius,etin plurimis,per hanc figuram (qui est propter quid) fit syllogismus, quare et prop- ter hoc erit maxime faciens scire, propriissimum enim scire, propter quid speculari. Postea ipsius quod quid est scientiam, per hanc solam venari pos- sibile est. In media enim figura non fit predicativus syllogismus, sed ipsius quod quid est scientia, affir- mationis est, in ultima autem fit quidem, sed non universaliter, sed quod quid est, universalium est. non enim quodammodo est animal bipes homo. Amplius haze quidem illis nihil indiget, ille autem per hane densantur, etaugmentantur quousque uti- que ed immediata veniant, manifestum igitur est 721 AN. MANL. SEV. BOKTII 728 quod maxime propria scientiwe est prima figura. A que est a c, nam c b. propositio semper falsa erit, Sicut autem a esse in 0 contingit indivisibiliter, sic et non esse possibile est; dico autem indivisibiliter esse, vel non esse eo quod non est aliquid eorum medium, sic enim non eritsecundumaliud esse. Cum igitur aut a aut b in toto aliquo sit, aut etiam ambo, non contingit ain b primo non esse. Sit enim a in toto c, igitur si D. non est in tolo c (potest enim a quidem esse in quodam toto, sed b non esse in hoc), syllogismus erit quod non sit ain b ; si enim in a quidem omni est c, in » autem nullo est,in nullo 5 est a. Similiter autem et si P in aliquototo est, ut in b, d enim in omni 5 est, ina autem nullo, d, quare ainnullo 6 erit persyllogismum, Eodem autem modo monstrabitur et si utraque in toto aliquo sit, Quod autem contingit b non esse in quo toto esta, aut iterum a in quo est 0, manifestum est ex coordinatio- nibus, quecunque non commutantur ad invicem, si enim nihil eorum qu: sint in a c d. coordinatione, de nullo predicatur eorum quosuntin » ef, aautem in toio g,sic coordinatione existente, manifestum est quod b non erit in g, commutarentur enim coor- dinationes similiter autem estetsibintoto aliquoest. Si vero neutrum sit in toto aliquo nullo, non sit autem a in b, necesse est indivisibiliter non esse ;si enim erit aliquod medium, necesse est alterum ho- rumin quodam toto esse, autenimn prima figura, aut in media erit syllogismus, si quidem igitur in prima figura b, erit in totoaliquo, a(firmativam enim ad hoc oportet fieri propositionem.Si vero in media, utrumcontingitad utrumqueenim posito privativo erit syllogismus, cum autem utraque privativa sit, non erit, manifestum igitur est quod contingit et aliud in alio non esse indivibiliter, e& quando con- tingit, et quo modo diximus. CAPUT XII. De ignorantia el syllogismo imperitiz? eorum que primo immediateque insunt. Ignorantia autem non secundum negationem, sed secundum dispositionem dicta, est quidem per syllo- gismum facta deceptio. Hacautemin iis, queinsunt primo, aut non insunt, contingitdupliciter, aut enim est cum simpliciter accipiat esse, vel non esse, nut cum per syllogismum accipiat opinionem, simplicis quidem ergo opinionis simplex deceptio, sed quc est persyllogismum plures sunt. Nonsit enim a innullo b indivisibiliter, ergo si syllogizet & esse in à. me- D dium accipiens e, deceptus erit per syllogismum, contingit igitur utrasque propositiones esse falsas, contingit autem alteram solum esse falsam, si enim neque a in nullo c erit, neque cin nullo 5 erit, acce- pla autem utraque e contrario, utraque enim erunt false. Potes autem sic se habere c ad a, et ad 5, quod neque c sub a sit, neque in b universaliter ; b quidem impossibile est essein aliquo toto, primum enim dictum est in ipso a P non esse, a autem non necesse, est omnibus inesse, que suntc universali- ter, quare utreque false sunt. Sed alteram contingit veram accipere, non tamen quamlibet contingit, sed ^ propter id quod o in nullo b est, sed que est a c potest, ut si a ot in c, et in b indivisibiliter est, cum enim primum predicetur idem de pluribus, neutrum in neutro erit. Differt autem nihil, neque sinon indivisibiliterinsit, ipsius quidem esse, igitur deceptio per ista, et sic fit solum, non enim erat in alia figura ipsius esse syllogismus, qui vero ipsius non esse, in prima figura, et in media est, primum igilur dicamus quot modis in prima fit, et quomodo se habentibus propositionibus. Contingitigiturutris- que falsis, ul si a et in b et in c indivisibiliter, sit, si enim aceipiatur a in c nullo esse, c autem in omni b, false sunt propositiones. Contingit autem et al- tera falsa, et hac quacunque contingente, potest enim qua est a c vera esse, que vero b c falsa, sed queesta c vera, quoniam non in omnibus qu: sunt, inest a, sed que est c b falsa esse, quoniam impos- sibile est esse in 5 c, in quo nullo est a non enim etiam veraerit, quz esta c propositio, simul autem et si sint utreeque verc, et conclusio vera erit, sed etiam que est e b. Contingit veram esse cum altera sit falsa, utsi » inc sit, et in a, necesse est enim al- terum sub altero esse, quare si accipiatur a in nullo c esse, falsa erit propositio, palam igitur quoniam et | cum altera si falsa, et in utrisque, falsus syllogis- mus erit. Sed in media quidem figura totas proposi- tiones esse utrasque falsas non contingit, cum enim in omni » a sit, nihil eritacciperequod inaltero erit omni, in altero vero nullo erit, oportet autem sic in media figura accipere propositiones, et quod in hoe quidemsit,et quod in hoc non sit, siquidem erit syllogismus, si igitur accipiantur sic false, palam quod contrarie e converso se habebunt, hoc autem impossibile est. In aliquo autem utramque proposi-- tionem nihil prohibet falsam esse, ut si c in a, etin b aliquo est; si enim a in omni c accipiatur esse, b autemin nullo, false quidem utrique propositiones, nontamentote,sedinaliquo, e converso autem po- sito privativo similiter. Alteram autem falsam, et qualibet contingit, quod enim est in a omni, et in b est, si igitur acciapiaturin a quidem toto esse c, in b autem toto non esse, qui» quidem est c a erit ve- ra, sed qui este b falsa. Iterum quod in b nullo est, neque in a omni erit, si enim in a est, et in b, sed non inerat, si igitur accipaturcintoto quidem a esse, inb autem nullo quidem, que est b c propositio vera est, altera vero falsa. Similiter.autem fit transposito privativo, quod enim in nullo est a, neque in b nullo erit si igitur accipiatur cin toto quidem a non esse, in b autem esse toto, qu: quidem est a c propositio vera est, altera autem falsa. Et iterum quod in omni b est, in nullo accipere a esse, falsum est, necesse enim est si in omni b, etin quodam a esse, si igitur accipiatur in omni quidem b esse c, ina autem nullo, qua quidem est c b, vera erit, qui autem est à c, falsa. Manifestum igitur quod utrisque falsis, et al- tera solum, erit syllogismus deceptivus indivisio- nibus. "129 CAPUT XIII. De syllogismo imperitwue eorum qua insunt mediate. In iis autem quz non indivibiliter insunt, aut non insunt,cum quidem per proprium medium falsitatis fiat syllogismus, non possibile est falsas utrasque esse propositiones,sed solum qua ante majus extre- mum. Dico autem proprium medium, per quod fit contradictionis syllogismus : sitenim a in b per me- dium c, quoniam igitur necesse est qua est c b alfir- mativam accipi syllogismo facto, manifestum quod semper h:ec est vera, non enim convertitur,sed quie est a b falsa, hac enim conversa, e contrario (iet syl- logismus. Similiter autem est, et si ex alia coordina- tione accipiatur medium, ut d, si et in toto a, et de b preedicatur omni, necesse est enim (qua quidem est d b) propositionem manere, alteram autem con- verti. Quare haec quidem semper vera, illa vero semper falsa, et fere hujusmodi deceptio, eadem est ei qua fit per proprium medium. Si vero non per proprium medium fiat syllogismus,cum quidem sub & sit medium, in b autem nullo est,necesse est utras- que falsas esse,sumendae enim econtrariosuntquam ut se habeant propositiones, si debeat syllogismus esse : sic autem acceptis,utreque fiunt false, ut sia quidem in toto d est, d autem in nullo 5, conversis enim iis, syllogismus erit, et propositiones utraeque falsa. Cum vero non sit sub a medium ut d, que quidem est a d vera erit, qua vero est d b falsa, quae enim est a d. vera est, quia non erit in a, d, que ve- ro est d b falsa, quia si esset vera, et conclusio esset vera, sed falsa eral. Sed per mediarn figuram facta deceptione, utrasque quidem non contingit falsas esse propositiones totas, cum enim sit / quidem sub à, nihil contingit in hoc quidem omni, in illo autem nullo esse, sicut dictum est et prius. Altera vero po- test esse falsa, et quecunque contingit. Si enim c et in 5b, et in a est, si accipiatur in a quidem esse, in b vero non esse, que quidem ac vera erit, altera au- tem falsa. Item si in 5» accipiaturc esse, in a autem nullo est, que quidemest c b vera erit, altera autem falsa, siquidem igitur privativus sit deceptionis syl- logismus, dictum est quando et per qu: erit dece- ptio. Si vero sit affirmativus, tunc cum per proprium medium, impossibile est utrasque esse falsas, ne- cesse est enim que est c b manere, siquidem erit syllogismus sicut diclum estet prius, quare c a sem- per erit falsa, haec enim est conversa. Similiter au- lem est et si ex alia ordinatione accipiatur medium, sicut dictum est et in privativa deceptione, necesse enim est qu: quidem est d b manere, que vero est à d converti, et hec deceptio eadem est priori. Cum vero sic non per proprium, si quidem sit d sub a, hec quidem erit vera, altera vero falsa, potest enim & in pluribus esse, qui non sunt sub se invicem. Si vero non sit d sub a, heec quidem semper manife- stum est quoniam est falsa, affirmativa emm acci- piatur. Qus vero est d b, contingit el veram esse, et falsam, nihil enim prohibet d quidem in nullod esse, d autem in omnib, ut animal in scientia, scien- POSTERIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 730 A tia autem utin musica, neque utiquea in nullo d, B neque d in nullo b esse. Manifestum igitur est quo- niam eum nonsit medium proprium, et utrae possunt simul esse falsc, et quzecunque conlingit. Quot qui- dem igitur modis, et perqua possuntfierisecundum syllogismum deceptiones, et in aliis que sunt sine medio, etin iis que sunt per demonstrationem ma- nifestum est. CAPUT XIV. Si sensus a natura deficit, et. scientiam. propriorum sensibilium illius deficere. Manifestum est autem, et si aliquis sensus defece- rit, necesse est aliquam scientiam deficere, quam impossible est accipere, si quidem discimus, aut per inductionem, aut per demonstrationem.. Est autem demonstratio ex universalibus, inductio autem ex iis qui sunt particularia. Impossibile au- iem est universalia speculari, nisi per inductionom, quoniam et qui ex abstractione dicuntur,est per inductionem nota facere, si quis vult nota facere, quia sunt in unoquoque genere quedam, et si non separabilia sint secundum quod hujusmodi unum- quodqueest.Inducereautem non habentes sensum, impossibile est, singularium enim sensus est, non enim contingit accipere ipsorum scientiam, neque enim est ex universalibus sine inductione, neque per inductionem sine sensu. CAPUT XV. Ex quot et qualibus constat syllogismns, et an sursum deorsumve fiat. in infinitum abitio. Est autem omnis syllogismus per tres terminos, et quidem monstrare possibilis est quoniam a est in c, propter id quod est in b, et hoc in c. Sed pri- vativus est quidem alteram propositionem habens quoniam est aliquid aliud in alio, alteram autem quoniam non est. Manifestum igitur est quod prin- cipia, et suppositiones dicta hac sunt, acciplentem enim hac sic, necesse est monstrare ut quod a sit in c per b, iterum autem quod a sit in b per aliud medium, et quod b sit in c similiter. Secundum igi- tur opinionem syllogizantibus, et solum dialectice, manifestum est quod hoc solum intendendum, si ex quibus contingit maxime prohabilibus fiat syl- logismus. Quare et si est aliquid in veritate eorum qui sunt a6 medium, videtur autem non esse per hoc syllogizans, syllogizat dialectice. Ad veritatem aulem, ex iis que sunt oportet intendere, habet autem se sie. Quoniam autex: est quod ipsum qui- dem dealia priedicalur, non secundum acocidens.Di- co autem secundum accidens, ut album aliquando dicimus illud esse hominem, non similiter dicentes et hominem album, cum enim non sit alterum, ali- quod album est, album autem est homo, quoriam accidit homini esse album, sunt igitur quedam hu- jusmodi, quecunque secundum se praedicantur. Si igitur c hujusmodi quod ipsum quidem non in alio sit, in hoc autem P sit primo, et non per aliud me- dium, iterum e de dsit, et similiter et hocin /, nun- quid igitur hoc necesse est stare, au contingit in 731 infinitum ire dicatur per se, a autem in f. est primo, medium autem in nullo priori, et f in a, et hoc in b, nun- quid et hoc stare necesse est? an et hie contingit in infinitum abire ? Differt autem hoe a priori intan- tum, quoniam hoc quidem est nunquid, contingilin- cepturum ad hujusmodi quod in nullo est altero, sed aliud in illo, in sursum in infinitum abire, alterum autem ineepturum ab hujusmodi quod ipsum quidem de alio, deillo aotem nihil predicatur, in deorsum intendentem, si contingit in infinitum ire. Amplius media nunquid contingit infinita esse determinatis terminis ? Dico autem utsia incsit, medium ipso- rum sit b, ab ipso autem b, et ab a altera, sed horum alia, nunquid et baec in infinitum contingit abire ? an impossible est? est autem hoc quidem inten- p dere idem et si demonstrationes in infinitum ve- niunt, et si est demonstratio omnis rei, an ad invi- com coneludantur. Similiter autem dico et in priva- Livis syllogismis et propositionibus, ut si a non inest ) nulli aut primo, aut est aliquid medium, cui priori non inest a, ut si sit g quod omni ^ inest, et iterum hoc non etiam alii priori, ut si ^ est quod git in omni 5, et namque in his aut infinita sunt, in quibus non est in prioribus, aut statur. Sed in- convertibilibus non similiter se habet,non enim est in sque predicabilibus de quo primo predicatur, aut ultimo, omnia enim ad ommn:a sie similiter se habent, sive sunt infinita de ipso prwedicata, sive utraque sunt dubitata. infinita, nisi similiter con- - veri contingat, sed hoc quidem sicut accidens, illad vero sicut predicatum. CAPUT XVI. Determinatis extremis, summo moque, media non esse infinita. [ Quoniam igitur media non contingit infinita esse, siinsursum et deorsum stent predicata, manifestum est. Dieo autem sursum quidem, quod universale magis est, deorsum autem, quod particulare est. Si enim predieante de c, infinita sunt media, in qui- bus est b, manifestum est quod continget utrique, utab ain deorsum alterum de altero contingit predicari in infinitum, antequam enim in c veniat, infinita sunt media, et ab c in sursum infinita, an- tequam in a veniat. Quare si heec impossibilia sunt, et ipsiusa et c impossibile esse media. Neque enim si aliquis dicat quod hec quidem qua a b c contin- gentia sunt ad invicem, ut et non sint media, illa vero non esse accipe, nihil differt. Quodcunque enim accipio eorum qua sunt b, erunt ab a, aut c infinita media. An non a quo jàm prima sint infi- nita sive statim, sive non statim, nihil differt ? quae enim sunt post haoc, infinita sunt. CAPUT X VII. Propositionis negative mediate media, quibus revo- -.ceur ad immediatam, non esse infinita, Manifestum autem et in privata demonstratione quoniam statur, si quidem in preedicativa statur in ulrisque. Sitenim non contingens neque in sursum &b ultimo in infinitum ire (dico autem in quo statur, AN. MANL. SEV. BOETII D 732 9? Et iterum si de a quidem nihil pre- A quod ipsum quidem in alio nullo est, sed in illo aliud ut c) neque a primo in ultimum. Dico autem primum quod ipsum quidem de alio, sed de illo nullum aliad dicitur: si igitur hiec. erunt, mani- festum quod et in negatione stabitur. Triplieiter au- tem monstratur non esse, aut enim in quo quidem este, b inest omni, sed in quoest b nulli, inest a, ipsum igitur ) e, et semper alterum spatium ne- cesse est ire in immediata, predicativum enim est hoc spatium. Sed alterum manifestum est, quod si in alio non est priori, ut in d, hoc indigebit in omni b esse, et si iterum a in alio priore quam d non fue- rit, illud indigebit in omni d esse : quare quoniam in deorsum stat, via, et que in sursum stabit, et erit aliquid in quo primo non erit a. Item si b quidem in omni a, in c autem nullo, a in c nullo erit. Iterum hoec si oportet monstrare, manifestum est, quod aut per superiorem modum sursum mons- trabitur, aut per hunc, aut tertium. Primus quidem igitur dictus est, secundus autem demonstrabitur. Sie autem utique monstrabitur, ut quod d in b omni est, in c autem nullo, si necesse est aliquid esse in b, et iterum si hoo in c non erit, aliud vero in d est quod in c non est, igitur quoniam esse semper superiori stat, stabit et non esse. Tertius autem modus est, si a b omni insit, c vero in nullo b sit, non in omni e, in quo est a. Iterum autem hoc persuperius dicta aut similiter demonstrabitur. Illis igitur modis statur. Si vero sic est, iterum ae- cipietur b in e esse, in quo c non in omni e; et hoc iterum similiter. Quoniam autem suppositum est - stare e£ in deorsum, manifestum est quod stabit et quod in c non est. Manifestum autem est quo- niam et si non una via monstretur,sed omnibus,ali- quando quidem ex prima figura, aliquando vero ex secunda, aut ex tertia, quoniam et sio stabitur, fini- te enim sunt vic. Finita autem finite sumpta pluries, necesse est finiri omnia. Quod quidem igiturin pri- vatione si quidem etinesse statim, manifestum est; CAPUT XVIII. Propositionis afffirmalivie mediata, media non. &sse ^ dnfinita. Sed quid inillis qui quidem logice speculantur, sie manifestum fit. In iis quidem igitur qua& quidem in eo quod quid est predicantur, manifestum est ; si est enim definire, aut si notum est quod qui erat esse; infinita autem non est transire, necesse est finiri in eo quod quid est predieata. Universaliter autem sié dicimus, est enim vere dicere album ambulare, et magnum illudlignumesse,etiterum lignum magnum esse, et hominem ambulare, sed alteram est sic di-- cere, aut illo modo, eum enim album quidem esse dico quod cui accidit album esse, lignum est, sed non quod subjectum signo, album sit, et namque neque quod album est, neque quod quidem album aliquod est, factum lignum est, quare non est aliter quam secundumaccidens.Cümautemlignum album esse dico, non quod aliquod alterum sit album, illi autem aecidit lignum esse, ut cum musicum album esse dico, tunc enim quoniam homo est albus, cui 733 POSTERIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 734 aceiditesse musicum,dico,sed lignum estsubjectum A Hc autem omnia de subjecto quodam pred:eari di- quod quidem et factum est,non cumalterum aliquid sit quam quod quidem lignum est,aut lignum ali- quod.Si igitur oportet nomina ponere, sit sio dicere predicari,sed illo modo;aut nullo modo praedicari, aut predicari quidem nonsimpliciter,sed secundum accidens predicatur,est autem tanquam album qui- dem quod predicatur,sed sicut lignum est de quo predieatur.Supponaturergo predicatum predicari semperdequo predicatur,sim pliciter,sed non secun- dum accidens. Sic enim demonstraliones demon- strant. Quare in eo quod quid est, aut quoniam quále,aut quantum,aut ad aliquid,aut faciens, aut patiens, aut ubi, aut quando, cum unum de uno predicabitur.Amplius;substantiam quidem signifi- cantia;quod quidem illud est,aut aliquod illud qui- dem aignificant de quo preedicantur.Qucecunque vero non substantiam significant,sed de aliquo subjecto dieuntur, quod non est,neque quod illud est, neque quod quidem illud aliquid est,accidentià sunt,ut de homine album.Neque enim est homo, neque quod quidem album est, nequé quod quidem album est aliquid, sed animal forsan,quod quidem enim ani- mal est, honio est. Queeunque vero non substan- tiàm significant, oportet de aliquo subjecto predi- cüri,et non esse quid albüm,quod non cumalterum aliquod sit, album est. Species enim valeant, et ge- nera,monstra enim sunt,et si sint,nihilad rationem sunt,demonstrationesenim déhujusmodi sunt. Am- plius,si non est hoc hujus qualitas,et illud hujus, nequequalitatis qualitas,impossibile est eque pre- . dicari ad invicem sic,sed verum quidem contingit dicere sic, sque autem vere predieari non contin- git.An enim sieut substantia pradicabitur, aut ut genus, aut ut differentia predicari? hec autem ostensa sunt,quoniam non erunt infinita, neque in sursum, neque in deórsum,ut homo bipes,hoc ani- mal. hoc autem alterum est, neque animal de hó- mire,hoc autem de Callia, hoc autem de alio in eo quod quid est,substantiam enimomnem est definire hujusmodi,infinitaautem non esttransireintelligen- tem,quare neque in sursum,neque in deorsuminfi- nita sunt,illam enim non est definire, de qua infi- nita predicantur.Sic igitur genera ad invicem,non equaliter preedicantur,erit enim ipsum, quod qui- dem. ipsum aliquid est, neque tamen de qualitate, aut aliorum nullo,nisi secundum accidens predica- bitur, omnia enim hae accidunt, et de substantiis predicantur,sed quoniam neque in sursum,infinità sunt. Deunoquoque enim predicatur quod signifi- cat aut quantum aliquid,aut quale aliquid,aut hu- jusmodi qui sunt in substantia, hec autem finita sunt, et genera predicamentorum finita, aut enim quale,aut quantum,aut ad aliquid, aut facere, aut pati, aut ubi, aut quando. Suppositum autem est unum de uao predicari, ipsa autem de ipsis qu&- cunque non ad aliquid sunt,praedicari,non dicimus, - accidentia enim sunt omnia,sed hec quidem secun- dum seipsa, alia vero secundum alterum modum. B 5 b cimus,aecidens autem nonesse subjectum aliquod, nihil enim talium ponimus esse,non quod aiterum aliquod esse dicitur,sed ipsum de aliis.et alia qui- dem de alio,neque in sursum, ergo unum de uno, neque in deorsum esse dicetur,de quibus enim di- cunturaecidentia, quecunqueinsubstantia uniuscu- jusque sünt, hac autern non sunt infinita,sed sur- sum ipsa quüque et accidentia utraque non infinita sunt.Necesse est ergo esse aliquid,de quo primum prédicetur, et de hoc aliud,et hoc stare, et esse ali- quid quod non amplius,neque de alio priori, neque deillo aliud prius predicetur. Unus quidem igitur modus demonstrationis, dicitur hic. Adhuc autem alius,si de quibus priora quiedam predicantur,est horüm demornstratio,quorüm autem est demonstra- tio,neque potius habere possibile est ad ipsa,quam scire,tieque scire est sine demonstratione, si autem hoe,per hac sit notum. Haee autem nescimus, ne- que melius habemus ad ipsa quam scire,neque per hasc notumi sciemus. Si igitur est aliquid scire per demonstrationem simpliciter, et non ex aliquibus, neque ex suppositione,necessarium eststarepredi- cátiones mediorum, si enim non steterint, sed est semper ácceptio in superius, omnium erit demon- etrátió;quáre si infinita non possibile est pertrans- ire,quorum est demonstratio,h:c non sciemus per demorstrationem.Si igitar neque melius habemus àd ipsà quam scire, non erit scire per demonstra- tionem simpliciter, sed ex suppositione. Logice quiderti igitur ex his utique aliquis credat, de eo quod dietüm est. Analytice autem manifestum est per b&c velocius,neque in sursum, neque in deor- sum infinita'predicata contingit esse in demonstra- tivi scientiis, de quibus intentio est; demonstratio enim est ex his quecunque ipsa quidem insunt se- cundum seipsa rebus, secundum seipsa vero du pli- citer; quecunque enim inillisinsuntin eo quod quid est,et in quibus ipsa in eo quod quid est insunt ipsis,ut in numero impar, quod inest quidem nu- meró, ést autem ipse numerus in ratione ipsius, et iterám miultitudo, aut divisibile,in ratione numeri, horüm aulern neutri contingit infinita esse, neque ut impar numeri.Iterum enim si impar illud insit, cui ineratexistenti hoc, si est primum numerus,erit iis quie insunt ipsi.Si igitur non contingit infinita ' hujusmodi esse in uno,neque in sursum erunt infi- nita,at vero necesse est omnia inesse primo, ut nu- mero;et inillis nümerum,quare convertibilia erunt, sed non excedentia. Neque tamen quicunque sunt in eo quod quid est,neque hec infinita sunt,neque esset definire: quare si preedicata per se quidem om- nia dicuntur, hec autem non infinita sunt,stabunt utique in sursum, quare et in deorsum, si autem sio est,et qua sunt in medio duorum terminorum semper sunt finita. Si vero hoo est, manifestum jam est,et demonstratio non quod necesse est prin- cipià esse, et non omnium esse demonstrationem, quod quidem diximus quosdam dicerejuxta princi- 735 AN. MANL. SEV. BOETII 736 pium,si enim principia sunt. Non omnia sunt de- A est in syllogismo unum, propositio immediata, in monpstrabilia,neque in infinitum possibile ire, esse enim horum quodlibet, nihil est aliud quam esse nullum spatium sine medio,et indivisibile,sed om- nia divisibilia.Intusenimimmittendo terminum ,sed non assumendo demonstratur quod demonstratur, quare si hoc in infinitum contingit ire,contingit uti- que duorum terminorum infinita esse interius me- dia,sed hoc impossibile est, si preedicationes stete- rint in superius, et in inferius : quod autem stent, monstratum est logice prius, analytice vero nunc. CAPUT XIX. Elementa monstrandarum. medialarum non infinita 6588. Monstratis autem his, manifestum est si aliquid idem insit duobus, uta etin c, et in d, non predi- cante altero de altero, aut nullo modo, aut non de omni,quod non semper secundum commune aliquid inerit,ut isoscelis,et scaleno, :&quales duobus rectis habere, secundum commune aliquid inest, secun- dum enim quod figura quedam sunt, etnon secun- dum alterum. Hoe autem non semper sic se habet. Sil enim 5 secundum quod a,in c etd, erit manife- stum igiturquod bin cd secundum aliud commune estet illud secundum alterum, quare duorum ter- - minorum medii infiniti utique inciderunt termini, sed hoc est impossibile, secundum igitur aliquid commune inesse,non necesse esl semper idem plu- ribus,quoniam quidem erunt immediata spatia. In eodem tamen genere, et ex eisdem atomis necesse est terminos esse, siquidem iis que per sunt, erit commune, non enim erat ex alio genere in aliud ge- nus descendere quse demonstrantur.Manifestum est autem quoniam et cum a in 5 sit, siquidem est ali- quid medium, est demonstrare quod a in b sit, et elementa hujus sunt hec et tot quot media sunt,im- mediata enim propositiones suntelementa,aut om- nes,aut universales ;si vero non est medium, non amplius erit demonstratio, sed in principia via est hec. Similiter autem erit et si a in D non sit,siqui- dem enim aut medium est, aut prius cu! non inest, erit demonstratio. Si vero non sit medium,non est demonstratio, sed principia, et elementa sunt tot quotsunt termini,horum enim propositiones prin- cipia demonstrationis sunt,et sicut quedam princi- pia sunt indemonstrabilia quodsit hoc illud,et quod sit hoc in illo, sic quod non erit hoc illud, neque quod sit hoc in illo.Quare hee quidem esse aliquid, alio non esse aliquid,erunt principia.Cum ergo in- digat monstrare aliquid, accipiendum quod de b primum praedicetur. Sit c,et de hoc similiter a, et sic semper eunti nunquam extra, erit propositio, deque si esse ipsius a accipiatur ut demonstretur, sed semper medium densetur quousque indivisibilia fiant, et unum,est autem unum, cum immediatum fiat, et una propositio simplex est immediata, et quemadmodum in aliis est principium simplex.Hoc : autem non idem ubique est,sed in gravi quidem un- cia in melodia autem diesis,aliud autem in alio,sic demonstratione autem, et scientia, intellectus. In oslensivis igitur syllogismis ejus quod est,nihil ca- dit extra.Sed in privativis,ubi quidem quod oportet esse, nihil cadit exira hoc, ut sia in b per c non inest, si enim in ó quidem omni c, est autem a in nullo c. Iterum si indigeat quod in c, a nullo sit, medium accipiendum est ipsius a etc, et sic sem- per procedet. Si vero indigeat monstrare quod d in € non sit,eo quod est c in d quidem omni, in e au- tem nullo,aut non in omni,enunquam extra cadit, hoc autem est,cui non oportet inesse.In teriio au- tem modo,neque a quo oportet,neque quod oportet privari,nequaquam extra ibit. i CAPUT XX. Quod demonstratio universalis praestantior sit particulari. Cum autem sit omnis demonstratio,alia quidem universalis, alia vero particularis, et. haec quidem cathegorica, illa vero privativa, dubitabitur qualis potior sit,similiter autem et de ea,qu:& demonstrare dicitur,et deducenti ad impossibile demonstratione. Primum quidem igitur intendamus de universaliet particulari. Ostendentes autem hoo, et de ea qua demonstrare dicitur,el qu: est ad impossibile, di- cemus.Videbiturigitur fortassis utique quibusdam sic intendentibus, quod particularis est potior, si enim secundum quam magis scimus demonsítratio- nem, potior demonstratio est,hec enim virtus de- monstrationis. Magis autem scimus unumquodque curn ipsum cognoscimussecundumipsum,quam se- cundum aliud,ut musicum Coriscum,quando cogno- scemusquod Coriscus musicusest,quam quod homo musicus sit. Similiter autem et in aliis.Sed univer- salis quoniam aliud,non quoniam ipsum fortasse ds- monstrat, ut quoniam isosceles habet tres angulos equales duobus rectis,non quoniam isosceles, sed. quoniam triangulus,sed particularis quoniam ipsum est ;si igitur potior est qu& est secundum ipsum, hujusmodiautem est particularis etuniversali magis et potiorutiquesecundum partem demonstratioerit. Amplius,siuniversale quidem non estaliquid pre- ter singularia,demonsiratio autem opinionem con- ficit esse aliquid hoc de quo demonsirat,et quam- dam naturam esse hancin iis qua sunt(ut trianguli preter quosdam,et figura prater quasdam, et nu- meri preter quosdam numeros), potior autem est qui est de esse quam, de nom esse, et propter quam non errabitur, quam propter quam errabi- tur; est autem universalis hujusmodi (proceden- ies enim demonstrant universale quemadmodum de eo quod est proportionale ut quod sit tale, erit proportionale quod neque linea, neque numerus, neque solidum, neque planum est, sed preter hec aliquid),si igitur universalis magis heo est,et de eo quidem quod est minus,universalis quam particu- laris,et fecitopinionem falsam,indignior utique erit universalis particulari.Et primum quidem nihil ma- gis in universali quam in particulari altera ratioest, ^ 1797 POSTERIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 738 si enim quod duobus rectis inest, nonest secundum 4 est demonstratio,simul enim magisad aliquid sunt, quod est isosceles, sed secundum quod triangulus est, cognoscens quoniamisosceles habettresinquan- tum ipsum est, minus cognovit quam cognoscensa, quoniam triangulus est, et omnimo si non quidem secundum quod sit triangulus, et postea monstrat, non erit utique demonstratio ; si vero sit cognoscens unumquodque secundum quod unumquodque est, magis cognovit, si igitur triangulus in plus est, et eadem ratio, et non secundum equivocationem tri- angulusest, et inest omni trianguloquod est duobus rectis equales habens, non utique est triangulusin- quantum isosceles, sed isosceles secundum quod triangulus hujusmodi habet tres angulos. Quare uni- versaliter sciens magis cognovitsecundum quod est, quam particulariter, potior estergo universalis quam particularis. Amplius, siquidem sit quedam ratio una, et non equivocatio, universale erit utique nil minus secundum partem quibusdam, sed magis est quanto incorruptibiliora suntillis, que vero secundum partem sunt corruptibilia magis. Amplius, nec una necessitas est opinari abquid esse hoc preter heec, quoniam ostendunt unum nihil magis quam in aliis quecunque non aliquid significant, sed aut quale, aut ad aliquid, aut augere ; si ergo, non demonstra- tio causa est, sed audiens. Amplius, si demonstra- tio est syllogismus demonstrativus qui fit cause et propter quod, universale magis causa ; cui enim per se inest aliquid, hoc idem ipsi causa est : universale autem primum, causa ergo universale est, quare et demonstratio dignior est, magisenim cause est uni- versale, et ejus quod propter quid est. Amplius, usque ad hocquerimus propter quid, etenim tunc opinamur scire, cum non sit aliquid aliud quam hoc aut quod fiat, aut quod sit, finis enim et terminus ultimus jam sic est, ut cujuscausa venit ? ut accipiat argentum. Hoc autem est quatenus reddat cui debuit. Hoc autem utnon injuste agat,etsic procedentescum . non sit amplius propterquid,nec alterius causa, pro- pter hoc sicut propter finem dicimus venire, etesse, et fieri, et tunc est scire maxime propter quid venit; si igitur se habetsimiliter, etin omnibus causis, et que sunt propter quid, in iis autem quecunque sic sunt causs,sicut qui est cujuscausa sicscimus ma- xime,et in aliis igitur tunc maxime scimus,cum non amplius sit hoc quoniam aliud est:cum igitur cogno- scimus quidem quod quatuor quiextra sunt equales sunt, quoniam isosceles, adhuc deest propter quid isosceles ? quia triangulus,ethoc,quia estfigura rec- tislineiscontenta.Siautem hoc nonamplius propter quod aliud,tunc maxime scimus,universale esl au- tem tunc,universalis igitur potior. Amplius quanto- cunque utique magis secundum partes est,in infi- nita cadit,universale autem in simplex,et in finem, sunt autem secundum quod infinita non scibilia,sed secundum quod finita scibiliasunt,secundum utique quod universalia, magis scibilia sunt, quam quz 'sunt secundum partem demonstrabilia,ergo magis universalia.De magis demonstrabilibus autem magis dignior igitur universalis est,quoniam quidem et magis demonstratio est. Amplius,si magis eligenda est secundum quam hoc et aliud,quam secunduin quam hoe solum co- gnovit, universale autem habens, cognovit particu- lareo, hoc autem, universale non scivit,quare et sic utique magis elizenda erit universalis.Amplius au- tem et sic. Universale enim magis scire est eo quod est per medium demonstrare,cum propius sit prin- eipio, proxime autem immediatum est, hoc autem est principium.Si igitur que ex principio est ea quie non ex principio, quae magis ex principio ea quae minusest,certior est demonstratio,estautem hujua- modi universalis magis,dignior utique erit univer- salis, ut si oportet monstrare a de d, media aulem sintin quibus est be,magis autem sursum sit b quam €, quare si per » magis est universalis, sed eorum: qui dicta sunt quedam logica sunt. Maxime autem manifestum est quod ee magis precipua sit, quoniam propositionum quidem hanc priorem habentes, scimus quodammodo, et posteriorem et habemus potentia, ut si aliquis cognoverit quod omnis triangulus habeat tres duobus rectisequales, scivit quodam modo et quod isosceles duobus rectis potentia sit,et si non cognovit isosceles quod trían- gulus sit,hanc autem habens propositionem, nullo modo universale cognovit, neque potentia, neque actu. Et universalis quidem intelligibilis est, sed particularis in sensu perficitur.Quod igitur univer- salis dignior sit particulari, tot. nobis dicta sint. CAPUT XXI. Quod demonstratio affirmativa przstantior evadat negativa. Quod autem monstrativa sitdignior privativa,hinc manifestum est,sit enim hac demonstratio dignior (aliis eisdem existentibus)autex minoribus questio- nibus,aut suppositionibus, aut propositionibus. Si enim note sunt similiter velocius cognoscere per bec erit, hoc autem appetibilius est. Ratio autem propositionis quod melior sit ex minoribus, univer- saliter estsic,si enim contingitsimiliter cognita esse medie, priora autem notiora sunt. Si autem per media demonstratio eorum,qua sunt b cd quod a in € sit,allera autem demonstratio quod a in d sit per b c similiter igitur se babet hoc quod q in d sitet D quod a in e sit,sed quod a in d sit prius est, et co- gnoscibilius quam quod a in e, per hoc enim illud demonstratur: credibilius autem est per quod. Et qua& per pauciora demonstratio, potioraliis eisdem existentibus. Utreeque quidem per terminos tres et propositiones duas monstrant,sed hoo quidem esse aliquid accipit,illa vero et esse,et non esse aliquid. Per plura itaque, quare dignior est.Amplius, quo- niam ostensum estimpossibile perutramque privati- varum propositionum fieri syllogismum,sed opor- tere quidem hujusmodi esse unam,aliam vero quo- niam est. Amplius,preter hoc oportet et hoc acci- pere,predicativasenim augmentatademonstratione 739 AN. MANL. SEY. BORETII 440 necesseest fleri plures, privativasautem impossibile A utrieque ex non esse aliquid, credibiles, sed hxee ) plures una in omni syllogismo esse.Sit enim in nullo esse a in quibus est b,in c autem omni sit b,si igi- tur opus est rursus augere utrasque propositiones, medium injieciendum est, hujus quidem a b sit d, sed b c sit e,e igitur manifestum est predicativum esse,sed d de b quidem prewedicalivum, a autem de d tanquam privativum ponitur :d enim de omni 5, sed a oportet in nullo d esse,fit ergo vna privativa propositio.Idem autem modus est et in aliis syllo- gismis. Semper enim medium predicativorum ter- minorum,predicativum 'n utraque est,sed privativi in altera privativum necesse est esse,quare hiec una hujusmodi fit propositio,alie vero predicativee. Si igitur notius est per quod demonstratur, et credi- bilius, demonstratur autem privativa quidem per B pradicativam,hec autem per illam non demonstra- tur, prior ergo, et notior, et credibilior cum sit, melior itaque erit.Amplius,si principium syllogismi propositio universalis sit immediata, est autem ut in monstrativa predicativa,in privativa autem,ne- gativa propositio universalis,affirmativa autem ne- gativa prior,et notior(per affirmativam enim nega- livà nota) et prior affirmativa est, sicut esse prius est non esse.Quare potius est principium monstra- live quam privative, dignioribus autem principiis utitur dignior. Adhuc principalior est, sine enim monstrativa non est privativa.Quod quidem predi- cativa, privativa dignior sit, manifestum est. CAPUT XXII. Demonstrationem | ostensivam potiorem esse ea qua ducit ad. incommodwm. Et ad impossibile ducente, oportet autem scire qu: differentia sit ipsarum.Si igitur a in nullo bjin c autem ómni b, necesse est in nullo c esse a ; sic igitur aeceptis,ostensiva privaliva erit demonstra- tio,quoniam a in c non erit.Quz vero est ad impos- sihile sic se habet,si opus est demonstrare quod a in b non sit;accipiendum est a esse in b, et b in c, quare accidit a in c esse. Hoc autem si notum, et concessum quod ipsum est impossibile esse, non igitur possibile est a in b esse.Si ergo b in c conces- sum est inesse,a in b impossibile est esse, termini igitur similiter ordinantur.Differ( autem quo,qualis sit notior privativa propositio,utrum igitur quia a b non inest,an quia a c,cum igitur est conclusio no- C lior quoniam non est,quod est impossibile, fit de- T) monsítratio,cum autem in syllogismo sit,demonstra- tiva est. Natura autem prior est,qua est quod a in b non sit,quam a in c non sit, priora enim conclusio- ne sunt,ex quibus est conclusio,est autem que est à in c non esse,conclusio,a autem in b ex quibus est conclusio. Non enim si contingit removeri aliquid, hoc conclusio est, illa autem ex quibus sunt, sed hoc quidem ex quo syllogismus est,utiqne sic se ha- bet, ut aut sicut totum ad partem,aut ut pars ad to- tum se habet, sed quae sunt a c, et a b propositio- nes,non sie se habent ad invicem. Si igitur ex di- gnioribus et credibilioribus dignior est,sunt autem quidem ex priori,ilia vero ex posteriori,potior uti- que simpliciter erit ea que est ad impossibile, pri- vativa demonstratio,quare et hac dignior preedica- tiva. Manifestum est ergo quod ea que est ad im- possibile, potior est, CAPUT XXIII. Quz scientia certior, quae una, quae altera, et ejusdem plures esse posse demonstrationes. Gerlior autem est scientia,scientia et prior, quae ipsius quia et propter quid eadem est. quam non, extra eam qua est propter quid.Et que non est de subjecto, ea que est de subjecto, ut arithmetica, harmonica.Et que est ex minoribus,ea qus ex ap- ,positione,ut arithmetica, geometria:dico autem ex additione,ut unitassubstantiaestsine positione, pun- ctum autem substantia posita,hoc autem ex apposi- lione.Una autem scientia est,qu: est unius gene- ris,qua&cunque ex primis componitur,et partes sunt aut passiones horum,qu:e sunt per se.Altera autem scientiaestab altera,quarumceunque principianeque ex eisdem,neque ex alteris sunt. Hujus autem est si- gnum,cum in demonstrabilia veniant, oportel enim in eodem genere esse cum iis quie demonstrantur, signum autem est et hujus,cum demonstrabilia, per ipsa in eodem generesunt,et proxima.Plures autem demonstrationes ejusdem possibile est esse,non so- lum ex eodem ordine accipiendi non continuum me- dium (ut eorum qua sunt a b,e et d el e),sed et ex altero,ut sit « transmutari,in quo autem d moveri, sed letari sit in quo 5, et iterum e quiescere,verum igitur est et d de b,et de d predicari, l&etans enim movetur,et quod movetur transmutatur,iteruma de e, ete deb, verum predicarijoomnis enim letans quiescit,et quiesceng transmutatur,quare peraltera media, et nonex eodem ordine syllogismus est, non tamen est neutrum de neutro dici mediorum. Ne- cesse estenim ideme alicui utraqueinesse,intendere aulem est per alias figuras, quot modis contingit ejusdem fieri syllogismum. CAPUT XXIV. Non esse scientiam fortutorum, neque in sensuwm functione. ' Sed ejus quod est a fortuna non est scientia per demonstrationem. Neque enim sicut necessarium, neque sicut frequenter quod est a fortuna,sed extra hoc fit,sed demonstratioalterius horum.Omnisenim syllogismus aut per necessarias, aut per eas quae sunt tanquam frequenter propositiones,et siquidem propositiones necessarie sunt,et conclusio erit ne- cessaria, si vero sint sicut frequenter, et conclusio hujusmodi.Quare si id quod est a fortuna neque est sicut frequenter,neque necessarium, neque utique eritipsius demonstratio.Neque persensum est scire, si enim est sensus talis hujus,et non hujus alicujus, - sed sentire hoc aliquid est necesse et ubi et nunc. Universale autem quod est in omnibus,impossibile est sentire,neque enim hoc aliquid est,neque nunc, neque ubi, neque enim ulique esset universale, 741 POSTERIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 742, quod enim semperest,etubique,universalesdicimus A per communia. Amplius, principia non multo mi- esse ; quoniam igitur demonstrationes universales sunt, hec autem non est sentire, manifestum est quod neque scire per sensum est. Sed manifestum quoniam si esset sentire triangulum, quod duobus reetis haberet equales angulos, quaereremus utique demonstrationem, et non,sicut quidam fatentur,sci- remus.Sentire enim necesse est singulariter, ecien- tia autem est in cognoscendo universale. Unde et si superlunam essemus,et videremus objectam terram, non utique sciremus causam defectus, sentiremus enim quoniam deficeret,sed non propter quid omni- n0,non enim universalis,sensus.Sed ex considerare hoc multoties accidere universale venantes,demon- Strationem habemus, ex singularibus enim pluribus universale manifestum est. Uuniversaleautem hono- rabile,quoniam ostendit causam : quare de hujus- modi universalis honorabilior est sensibus et cogni- tione quorumcunque allera causa est, sed de primis alia ratio est. Manifestum igitur est quod impossibile sit sentiendo scire aliud demonstratorum,nisi ali- quis dicat sentire,scientiam habere per demonstra- tionem.Sunt tamen quaedam reducta ad sensus de- fectum in propositis, quedam enim si videremus, nonutique qui&reremus.Sed nontanquam scientesin videndo, sed tanquam habentes universale ex eo quod videmus, utsi vitrum foratum videremus, et lumen pertransiens, manifestum utique erit et pro- pter quid illuminat,propter id quod videremus qui- dem seorsum in unoquoque,intelligereautem simul est, quoniam in omnibus sic est. . CAPUT XXV. Non omnium syllogismorum eadem principia esse posse Eadem autem esse principia omnium syllogisnio- rum impossibile est, primum quidem logice specu- lantibus, hi enim veri sunt syllogismi, alii autem falsi. Et si enim sit verum ex falsis syllogizare, sed semel hoc fit,ut sia dec verum sit, medium autem b falsum; neque enim a in b, neque bin c ; sed si harum mediaaccipiantur propositionum, false erunt, ex eo quod omnis conclusio falsa ex falsis est, vera autem ex veris, altera autem sunt vera et falsa. Po- stea neque falsa ex eidem sunt, est enim falsa ad invicem, et contraria, etimpossibilia simul esse, ut justitiam esse injustitiam, aut timorem audaciam, .&ut hominem equum aut bovem, àut equale,majus et minus. Ex oppositis autem sic est, neque enim verorum eadem principia omnium sunt,altera enim multorum genere principia eunt, et neque conve- niunt, ut unitates punctisnon conveniunt, he enim non hàbent positionem. Illa autem habent. Necesse autem est aut in media convenire, autin sursum,aut deorsum, aut hos interius habere, illos autem exte- rius terminorum.Sed neque communium principio- rum possunt ex aliqua ex quibus omnía demon- strabuntur,dtco autem eommunia,ut omneaffirmare aut negare, genera enim eorum que sunt, altera sunt, etalia quidem in quantitatibus, alia vero in qualitatibus suntsolum cum quibus demonstrantur nora suntconclusionibus,principia enim propositic- nes sunt, propositiones autem assumptitermini,aut immissi termini sunt. Adhuc conclusiones suntinfi- nite, termini autem finiti. Amplius,principis hec quidem ex necessitate, illa contingentia. Sic igitur considerantibus impossibileest eadem principiaesse, aut finita, cum infinite sunt conclusiones. Si vero aliter quodammodo dicat quis, quod hec quidem geometriz, illa vero numerorum,illa autem, medi- cini,quid utique erit aliud quod dicitur, nisi quod sunt principiascientiarum diversa?sed eadem dicere derisio est, quoniam eadem eisdem eadem erunt, omni namquesic fiunt eadem. At vero neque quod est ex omnibus demonstrare quodlibet,est querero omnium esse eadem principia, multum enim insi- piens est.Neque enim in manifestis doctrinis hoc fit, neque in resolutione hoc est possibile, immediate enim propositiones sunt principia,altere autem con- clusio fit accepta propositione immediata,Si autem dicat aliquis primasimmediatas propositioneseadem esse principia, una in unoquoque genere est.Si vero nequeex omnibus ut opus est demonstrari contingit quodlibet, neque sic ex altero tanquam erunt unius- cujusque scientia altera, relinquitur quod proxima: sint principia omnium, et ex his quidem hac, ex illis autem illa. Manifestum; autem et hoc est, quo- niam non contingit, monstratum est enim quod altera prineipia genere sunt differentium genere. Principia enim duplicia sunt, ex quibus et cirea quod,ex qui- bus quidem igitur,communia sunt, que autem sunt circa quod, propria sunt, ut numerus, magnitudo. CAPUT XXVI. Quod scientia et. scibile ab opinatione et. opinabili discrepent. s Scibile autem et scientia differunt ab opinabili et opinione, quoniam scientiauniversalis et perneces- saria est, necessarium autem non contingit aliter se habere. Sunt autem quadam. vera, que contingit aliter se habere, manifestum est igitur quod circa hec scientia non est, essent enim vtique impossi- bilia aliter se habere. At vero neque intellectus, dico enim intellectum principium esse scientie, ne- que scientia indemonstrabilis, hec autem est acce- ptio immediatz propositionis,verus enim est intel- lectus,et scientia,et opinio,et quid per hae dicitur. D Quare relinquitur opinionem esse cirea. verum qui- dem, aut falsum, contingens autem est et aliter se habere. Hoc autem est acceptio immediate proposi- tionis, et non necessarie. Certum autem est sie ap- parentibus, opinio ei incertum est, et natura hujus- modi est. Adhue autem nullus arbitratur opinari, cum opinetur impossibile aliterse habere,sed scire, sed quando esse quidem sic, sed tamen aliter, nihil prohibet et tunc opinari, tanquam hujusmodi qui- demopinionem esse, necessariam autem scientiam. Quomodo estigitur non idem opinari, et scire? et quare non eritopinio scientia, si quis posueritomne quod scit contingere opinari ? consequitur enim hic 743 AN. MANL. SEV. BOETII 7À4 quidem sciens, ille vero opinans per media, quo- A autem sicut non idem. Manifestum autem ex his est usque ad immediata veniat, quare si ille quidem scivit, et opinans scivit, sicut enim et quia opinari, et propter quid,hoc autem medium est.An si quis sic arbitrabitur non contigentia aliter se habere, sicut se habent definitiones per quas sunt demonstratio- nes,non opinabitursed sciet ?Si autem vera quidem esse, non tamen hec ipsis inesse secundum sub- stantiam, et seeundum speciem opinabitur, et non sciet vere, et quia et propter quid, sj quidem per immediata opinabitur, si vero non per immediata opinabitur, solum ipsum quiaopinabitur. Ejusdem autem opinio, et scientia non penitus est,sed sicut vera,et falsa ejusdem quodam modo est,sic et scien- lia et opinio ejusdem, et opinionem ei veram, et falsam (sicut dicunt quidam)ejusdem esse,inconve- nientia accidunt appetere aliaque, et non opinari qua opinantur false. Quoniam autem idem multi- pliciter dicitur, estautem sieut contingit, est autem ut non,commensuratam enim diametrum esse vere, opinari inconveniens est, sed quod diameter (circa quam sunt opiniones)idem sic ejusdem est,sed quod quid erat esse, unicuique secundum rationem non est idem. Similiter autem et scientia, et opinio ejus- dem est, hec enim si animalis est quod nonest con- tingere non esse animal, sed illa quidem que est contiagere, ut si hec quidem quod hominis quidem est, illa vero hominis quidem, non autem quod qui- dem hominis est, idem enim est, quia homo, hoc quod neque opinari simul idem, et scire contingit, simulenim haberetutiqueopinionem aliterhabendi, et non aliter idem, quod quidem non contingit, in alioenim unumquodque esse contingit ejusdem, sicut dictum est, sed in eodem nihil sie potest esse, haberet enim opinionem simul. Ut quod homo essetsecundum quod est animal, hoc enim fuerit non contingere esse non animal, et non secundum quod animal, hoc enim sicut contingere. Reliqua autem quomodo oportet distribuere in rationem, et intellectum, et scientiam, et artem,et prudentiam, et sapientiam, haec quidem physice est, illa vero ethice speculationis magis. CAPUT XXVII. De solertia. Solertia autem estsubtilitas quedam in non per- specto tempore medii. Ut si aliquis videns quod luna splendorem semper babet ad solenm,statim in- tellexerit propter quid hoc sit, quia propter id quod illustratur a sole, aut disputantem cum divite, co- agnovit quoniam commodatum est, aul propter id quod amici sunt, quia inimiei ejusdem sunt. Omnes enim causas medias videns, cognovit et ultima. Splendidum essead solem sit, in quo a lucere a sole, b: luna, c, inest igitur lune quidem ipsic b, quod quidem est lucere a sole, ipsi autem 5 a, quod estad hoc esse splendidum, a quo splendet, quare et ipsi c, inest a per b. LIBER SECUNDUS. CAPUT PRIMUM. Quot quaeri solent disciplinis. Questiones equales sunt numero iis quecunque vere scimus. Qusrimus autem quatuor, quia props ter quid, si est, et quid est. Cum enim utrum hoc insit, aut hoc quaerimus, in numerum ponentes ut utrum sol deficiat aut non, ipsum quia quaerimus. Signum autem hujus, invenientes enim quia deficit, pausamus,et siin principio sciremus quia deficeret, non quereremus utrum.Cum autem sciamus ipsum, quia ipsum propter quid qusrimus,ut scientes quia deficit sol, et quia movetur terra, et propter quid deficit, et propter quid terra movetur, querimus hac quidem sic.Quidam autem alio modo qusrimus;ut si est, aut non est centaurus, aut Deus,hoc autem si est aut non, simplicite, dico, sed non si albus est, aut non. Cognoscentes autem quoniam est, quid est quarimus,ut quid igiturestDeus,aut quid esthomo. Que quidem igitur querimus, et quc invenientes scimus, hec et tot sunt. CAPUT II. Omnem quaestionem medii esse. Quierimus autem, cum querimus quia est, aut si est simpliciter, utrum sit medium ipsius, aut. non ; cum autem cognoscentes aut quia est,autsi est, aut in parte,aut simpliciter,iterum propter quid queri- (; mus, aut quid est, et tunc quierimus quid sit me- dium. Dico autem quia est,aut si est, aut in parte, aut simpliciter. In. parte quidem, ut utrum deficit luna, aut augetur, si enim est aliquid, aut non est aliquid,in hujusmodi quarimus ;simpliciterautem, si est, aut non est luna, aut nox. Contingit itaque in omnibus questionibus querere, aut si est me- dium, aut quid est medium. Causa enim est me- dium, in omnibus aulem nee queritur, ut utrum deficit luna, utrum est aliqua causa,aut non, post hzc scientes quia est aliqua, quid igitur heo sit, quierimus. Causa enim ipsius esse non hoc,aut hoc, sed simpliciter substantiam,aut non simpliciter,sed aliquid eorum qua sunt perse, aut secundum aeci- dens, medium est. Dico autem simpliciter quidem subjectum ut lunam, aut terram, aut solem, aut triangulum, quid autem esse defectum, cequali- tatem aut. inequalitatem, si in medio sit, aut non.In omnibus enim his manifestum est quod idem sit quod quid est, et propter quid est. Ut quid est defectus? privatio luminis a luna terre objectu. Propter quid est defectus, aut propter quid deficit luna ? propter defectum luminis objecta terra.Quid estconsonantia ?ratio numerorum in acuto et gravi. el propter quid consonat acutum gravi ?propter id quod rationem habet numerorum etgraveetacutum. 745 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 1746 Utrum est consonare acutum est grave? Utrumsitin A erunt indemonstrabiles. Sed utrum si non omnis numeris ratio eorum ? Accipientes autem quia est, quid igitur est ratio quzevimus.Quod autem sit me- dii quaestio, ostenditur quandocunque medium est sensibile.Quarimus enim nonsentientes ut de defec- tu si est,aut non.Si vero essemus super lunam, non utique qui&reremus neque si fit,neque propter quid fit,sed simul manifestum utique esset utrumque,ex eo enim quod sentimus et universale factum est no- bis notum.Sensus enim quod nuno objicitur, et ma- nifestum est quod nuno deficit,ex his autem univer- sale utique factum est. Sicut igitur duximus quod quid est scire idem est. et propter quid est, hoc au- tem aut est simpliciter, et non eorum quas insunt aliquid est, aut qua insunt, ut quoniam duo recti sunt,aut quoniam majus aut minus est. Quod igi- tur omnia que quaeruntur medii questio sint,ma- nifestum est. CAPUT 1I. Discrepatio quod demonstratio et definitio non. ejusdem sint. Quomodo autem quod quid est demonstratur, et quis modus introduetionis,et quid est definitio, et quorum, dicemus, primum opponentes de ipsis. Principium autem sit futurorum, quod quidem sit maxime proprium habitis rationibus.Dubitabit au- tem aliquis utrum sit idem,et secundum idem defi- nitione scire et demonstralione scire, aut sit im- possibile. Definitio enim ipsius quod quid est esse videtur ; quod autem quid est omne universale et predicativuin est ; syllogismi autem sunt,alii qui- dem privativi, alii vero non universales, sicut in secunda figura privativi omnes sunt, in tertia vero non universales.Postea neque eorum qua in prima figura priedicativorum omnium est definitio,ut quo- niam omnis triangulusduobusrectis habet equales. Hujus autem ratio est, quoniam seire demonstra- bile est demonstrationem habere,quare si in talibus est demonstratio,est manifestum quod non utique erit eorum definitio.Sciet enim utique aliquis et se- cundum definitionem,non habens demonstrationem, - mihil enim prohibet non simulhabere.Sufficit autem fides et ex inductione, nihil enim definientes ali- quando cognoscemus,neque eorum qua per sesunt, neque qua secundum accidens.Amplius,si definitio substantie quedam cognitio est,hujusmodi manife- stum est quod non sintsubstantie,quoniam quidem igitur non estdefinitioomnis cujus est demonstratio, manifestum est.Quid autem cujus est definitio,nun- quid omnis demonstratio est,aut non ? una quidem jam ratio et de hoc eadem est,unius enim inquan- tum unum est una scientia, quare si utique scire demonstrabile est demonstrationem habere,accidit quoddam impossibile, definitionem enim habens sine demonstrationesciet.Amplius,prineipia demon- strationum sunt definitiones,quorum non esse de- monstrationes monstratum est prius:autenim erunt - principia demonstrabilia,et principiorum principia, et hoc in infinitum abibit ; aut prime definitiones ParRoL. LXIV. ejusdem, sed alicujus ejusdem sit definitio et de- monstratio, an impossibile sit ; non enim ejusdem demonstratio cujus est definitio, definitio quidem ipsius quid est,et substantie est,sed demonstratio- nes omnes videntur supponere,et accipientes quod quid est,ut mathematica quid unitas,et quid impar, et similiter alie. Amplius,omnis demonstratio ali- quid de aliquo monstrat,ut quia est,aut non est; in definitioneautem nihil alterum de altero predicatur, ut neque quod animal de bipede, neque hoc de ani- mali,neque de plano figura,neque enim est planum figura,neque figura planum.Amplius,alterum quod quid est,et quia monstrare,definitio enim quid est ostendit, sed demonstratio quia est hoc de hoc, aut non est. Alterius autem altera demonstratio est,nisi sit tanquam pars quedam totius (hoc aulem dico quod ostensum est duobus rectis:equales habere de isoscele, si omnisostensusesttriangulus, pars enim hoc est, illad totum) ; hec autem ad invicem non sesc habent sic,et quia est,et quid est,non enim al- terum est alteriuspars.Manifestum itaque quoniam neque cujus definitio,omnis hujus demonstratio,ne- que cujus omnis sit demonstratio, et hujus omnis sit definitio.Quare omnino ejusdem nullius contin git utraque habere.Manifestum est itaque quod ne- que delinitio et demonstratio neque idem erunt, neque alterum in altero,et namque subjecta simi- liter se haberent. Hec ergo usque huc addubitata sunt. CAPUT IV. Syllogísmo duplante non demonstrari quid est de eo cujus est. Ipsius autem quid est utrum syllogismus sit, et demonstratio aut non, sicut nunc ratio supposuit. Syllogismus enim aliquid de aliquo monstrat per medium,sed quid est,proprium quidem est,et in eo quod quid est predicatur, hoc autem necesse est converti.Si enim ipsi c proprium est a, manifestum quoque et ipsi 5, et hoc ipsi c,quare omnia sunt ad invicem ; at vero et si a in eo quod quid est omni b inest, et universaliter ) de omni c in eo quod quid est dicitur, necesse est a in eo quod quid est de c dici ; si vero non sic accipitaliquis duplicans, non necesse erit a in eo quod quid est. predicari de c, sed si a de b in eo quod quid est, non autem P5 de D quocunque in eo quod quid est,ipsum autem quid est utraque habebunt, de hoc erit utique et 5 de c in eo quod quid est.Si igitur quoi quid est et quid erat esseutraque habent,in medio terminoerit prius quod quid erat esse, et omnino si est monstrare quid est homo, s:t c homo, a vero quod quid est, sive animal bipes,sive al: quid aliud. Si ergo syllo- gizatur q de c, necesse est a de omni D predicari ; hujus autem erit alia media ratio,quare et hoc eri- quod quid est homo, accipit igitur quod oportet ostendere,etenim P est quod quid est hominis.Opor- tet autem in duabus propositionibus, et primis, et immediatis considerare maxime enim manifestum 24 741 AN. MANL. SEV. BOETI. 748 quod dicitur,fit. Per conversionem quidem igitur À omnis non est definitio ; quare quavis divisione monstrantes quid est anima, aut quid est homo,aut aliud quodlibet eorum que sunt,quod est ex princi- pio petunt,ut si quis putetanimam esse eamdem sibi ipsi causam vivendi,hoc autem numerum eumdem seipsum moventem, necesse est enim petere ani- mam hoc esse quod numerum esse se ipsum mo- ventem sic sicut idem.Non enim si consequitur a P, et hoc c, erit in ipso c a quod erat esse, sed verum erit dicere c solum.Neque si est a quod quid est,et de 5 priedicatur omni, et namque animalis esse predicatur de hominis esse, verum enim est de omni hominis esse animalis esse, sicut et de omni homine animal,sed non sic sicut unum esse.Si qui- dem igitur non sic accipiat,non syllogizatur quod a sit inc quod quid erat esse et substantia; si vero sit accipiat, prius erit accipiens in c, quoniam est quod quid erat esse b,quare non demonstratum est, quod enim erat in principio accepit. CAPUT V. Neque idem effici posse per divisionem syllogismo. At vero neque per divisionem via est syllogizare sicut in resolutione circa figuras dictum est.Nequa- quam enim necesse fit rem illam esse, eum hsc sint,sed sicut neque inducens demonstrat.Non enim oportet conclusionem interrogare, neque in conce- dendo esse,sed necesse est esse cum sint illa, et si non dieat respondeus,utrum homo animal est, aut inanimatum ? postea accipit animal,non syllogizat; iterum omne animal,aut gressibile,aut aquaticum, accepit gressibile, et hominem esse totum animal gressibile, non necesse erit ex dictis, sed accipit et hoc. Differt autem nihil in multis, aut in paucis sic dicere, idem enim est.Non syllogisticus quidem igitur et usus fit sic procedentibus et de contingen- tibus syllogizari.Quid enim prohibet et hoc verum quidem omne esse de homine, non tamen quid est, neque quod quid erat esse ostendens. Amplius, quid prohibet aut apponere aliquid, aut auferre, aut excelleresubstantias,haec quidemigitur dimittuntur. Contingit autem solvere in accipiendo in eo quod quid est omnia,et quod est consequenter divisionem facere quaesitum prius,et nihil relinquere ; hoc au- tem necessarium est,si omne in divisione cadit, et nihil relinquit,individuum enim specie oportet esse. Sed syllogismus tamen non inest,sed si quidem alio D modo cognoscere facit,hoe quidem non fuit incon- veniens,neque enim inducens forte demonstrat, sed tamen ostendit aliquid.Syllogismum autem non di- cit,ex divisione eligens definitionem, sicut enim in conolusionibus,qu: sine mediis sunt,si aliquis dicat quoniam his existentibus necesse est hoc esse, con- tingitinterrogare propter quid sit,sic etin divisister- minis? ut, quid est homo? animal mortale, pedes habens,bipes,sine pennis. Propter quid scit unam« quamque appositionem,et dicit enim, et monstra- bit divisione, sicut opinatur quod omne animal aut mortale,aut immortale sit; hujusmodi autem oratio monstravit,scd tamen definitio,non syllogismus fit. CAPUT VI. Non monstrari definitionem sumendo definitionem definitionibus; neque definitione contrarii. Sed utrum sit demonstrare quod quid est secun- dum substantiam ex conditione accipientem quod quid erat esse, quod est exiis que sunt in eo quod quid est propriis. H:ec autem in eo quod quid est sola, et proprium est omne, hoc enim est esse illi. An iterum accepit quod quid erat esse et in hoc? necesse est enim per medium monstrare. Amplius, sicut neque in syllogismo accipitur quod quid est syllogizare, semper enim tota aut pars est propo- sitio,exquibus est syllogismus,sic neque quod quid est esse oportet esse in syllogismo, sed seorsum hoc a positisesse.Et ad dubitantem an syllogizatum est,an non est hoc? obviandum,quoniam,hoc enim erat syllogismus, et adhuc quod nec quod quid erat syllogizatum est, quoniam utique, hoc enim positum est nobis quod quid erat esse, quare ne- cesse et sine eo quod quid est, sit syllogismus, aut quod quid erat esse syllogizare aliquid.Et si ex con- ditione monstret, ut si malo inest divisibile esse, in contrario est contrarium esse, in quibuscunque est aliquid contrarium,bonum autem malo contra- rium est, et indivisibile divisibili ; est itaque boni et indivisibile esse.Etenim hic accipiens quod erat esse, monsirat. Accipitur autem ad monstrandum quod quid erat esse, alterum tamen sit. Etenim in demonstrationibus est hoc quidem de hoc, sed non ipsuin, neque cujus est eadem ratio, et convertitur. Ad utrosque autem,et secundum divisionem demon- strantem,et ad sic syllogismum,est eadem dubitatio propter quid est homo animal gressibile bipes, sed non animal et bipes, ex aeeeptis enim neque una necessitas est unum fieri quod predicatur,sed uli- qce gicut idem homo eritet musicusetgrammaticus. CAPUT VII. Contendit quid. est non posse monstrari. Qualiter igitur definiens demonstrabit substan- tiam,aut quod quid est? neque enim sicut demon- strans ex certis manifestum esse faciet quod ne- cesse est cum sint illa alterum aliquid esse. De- monstratio enim hoc est,neque sicut inducens per singularia,cum manifesta sint, quoniam omne sic est, eo quod nihil aliter est. Non enim quid est demonstrat, sed quoniam est, aut non est. Quis - igitur est alius modus reliquus ? non enim demon- strabit sensu, aut digito. Amplius, quomodo mon - strabit quod quid est homo ? necesse est enim scien- tem quid'est homo, aut aliud quodcunque, scire quia est. Quod enim non est,nullus scit quod quid est, sed quid significat : oratio quidem;aut pomen cum dico tragelaphus,quid autem est tragelaphus, impossibile est scire. At vero si demonstrabit quid est,et quia est, et qualiter eadem ratione de- monstrabit,definito enim unum aliquid, et demon- stratio, id autem quod est quid est. homo, et esse 749 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 750 hominem, aliud est. Postea per demonstrationem A centes ex principio. Sicut enim propter quid queri- dicimus necessarium esse demonstrare omne quia est, nisi substantia sit, esse autem non substantia ulla est, non enim est genus, quod est, demonstra- tioitaque erit quia est, quod quidem et nunc faciunt scientie ; quid enim significat triangulus, aecipit geometra, quia autem est, demonstrat. Quid igitur monstrabit definiens, quid est triangulus? sciens itaque aliquis difinitione quid est, si est non sciet, sed impossibile. Manifestum est et secundum nunc modos terminorum, quod non monstrant definientes quia est. Si enim el est ex medio aliquod equale, sed propter quid est quod definitur, et propter quid est circulus queritur, esset enim utique et montis enei dicere ipsum, neque enim quia possibile sit esse quod dicitur assignant termini, neque quod il- p lud est cujus dicunt esse definitionem, sed semper licet dicere et propter quid. Si ergo definiens mon- strabit aut quid est, aut quid significat nomen, sed non est ullo modo ejus quod quid est, erit utique definitio ratio nominis, idem significans, sed non conveniens est. Primum quidem quia et non sub- stantiarum esset de(initio, et eorum que non sunt, significare enim est et que non sunt. Amplius, om- nes orationes dilinitiones erunt; essetenim utique nomen ponere cuilibet orationi, quare terminis uti- que disputabimusomnes, et Ilias definitio erit. Am- plius, neque una scientia demontrat utique quia hoc nomen ejus quod quid est esse ostendit, neque igitur definitiones hoc asssignant. Ex his igitur neque defl- nitio et syllogismus idem videtur esse, neque ejus- dem syllogismus e* definitio. Adhue autem quod neque definitio nihil demonstrat, neque monstrat, neque quod quid est, neque definitione, neque de- -monstratione cognoscere est. CAPUT VIII. Quid est, monstrari per aliud quid est. Iterum autem speculandum estquid eorum dicitur 'bene,et quid non bene, et quid est definitio, et ejus quod quid est, nunquid quodam modo est demonstra- tio, aut definitio, aut nullo modo. Quoniam (sicut diximus) idem est scire quod quid est, et scire cau- sam ipsius si est, ratio autem hujus est quoniam est aliqua causa, et hec, aut eadem aut alia est, et si ' utiquealiaest, autdemonstrabilis est, aut indemon- . strabilis; Si igitur est alia, etcontingit demonstrari, monstrari; universale enim et predicativum estquod demonsiratur.Unus quidem modus nunc exquisitus 'est per aliud quod quid estest monstrarehorum enim 'quod quid est necesse est medium esse quid est, et propriorum proprium. Quare hoc quidem monstra- bit, illud vero non eorum quod quid erat esse ejus- dem rei. Hie quidem igitur modus quod non sit de- monstratio dictum est prius, sed est syllogismus lo- gicus ipsius quid est. CAPUT IX. De quid est, et quod est. . Quo autem modo contingat dicemus, iterum di- mus, habentes quia est, aliquando autem et simul manifesta fiunt, sed neque prius propter quid possi- bile est cognocere, quam quia, manifestum est quod similiter et quod quid erat esse non sine quia est ; impossibile est enim scire quid est, ignorantes siest. Hoe autem si est aliquando quidem, sed secundum accidens habemus, aliquando vero habentes quid ipsius rei,ut tonitruum,quoniam sonus quidam est nebularum, et defectum, quoniam privatio quedam luminis, ethominem, quoniam animal quoddam est, et animam, idem seipsum movens. Sed quicunque quidemsecundum accidens scimus quia sunt necesse estilla nullo modo se habere ad quid est, nequeenim quia sunt scimus, querere aut quid est, non haben- tes quia est, nihil quzrere est, secundum qusecun- que autem habemus quid facile est: quare quemad- modum habemus quia est, sic habemus et ad quid est. Quorum igitur habemus aliquid, quod quid est, primum quidem sit defectus in quo a, luna in quo c, oppositio terre in quo 6. Utrum quidem deficit, an non, » qu&rere est, nunquid est, an non. Hoc autem nihil differt querere, quam si est ratio ipsius, et si sithooc,etillud dicimus esse, aut utriuscontradictio- nis est ratio, utrum habendi duos rectos, aut non haben4di?Cum autem inveniamussimul ipsum quia, et propter quid scimus, si per media sit, si vero non, quia scimus, propter quid autem non. Sit ergo luna e, defectus a, lunam plenam, umbram non posse fa- cere, nullo nostrum in medio existente manifesto, in quo b,si ergoin c est b, quod est non posse facere umbram, cum nullus nostrum in medio sit, in hoe quidem a, quod est deficere, quia deficit manifestum est, sed propter quid, nondum, sed quia defectus quidam est scimus, quid autem est, nescimus. Cum autem manifestum est quia a in cfit, sed propterquid est ? querere b quidem est, utrum objectio, aut con- versioluneautautexstinotioluminis;hocautem ratio alterius termini, utin his, ipsiusa,estenim defectus, objectio terre. Quid autem est tonitruus? ignis ex- stinctioin nube. Propter quid tonat ? propterexstin- gui ignem in nube. Sit nubes e, tonitruum a, exstin- ctio ignis b, in c igitur nube est b, exstinguitur enim in ipsa ignis, huic autem inest a, et est ratio b, ipsius à primi termini; si autem iterum hujus aliud me- diumsit, ex reliquis erit rationibus. Ut igitur accipi- "necesse est mediam causam esse, etin figura prima D tur quid est, et fit notum, dictum est. Quare syllo- gismus quidem ipsius quod quid est non fit, neque demonstratio manifestum tamen est persyllogismum demonstrationem, quare neque sine demonstra- tione est cognocere quid est, cujus est causa alia, nequeest demonstratio ipsius, sicut et in dubitatio- nibus diximus. CAPUT X. De definitione quid est, et propler quid. Est autem quorumdam quadam causa altera, quo- rumdam autem nonest:quare manifestum quoniam eorum qua sunt quid est, alia quidem sine media, ut principia sunt, qui quia sunt et qui quid sunt, 794 AN. MANL. SEV. BOETII 792 gupponere oportet, aut alio modo facere manifesta, À dia duorum rectorum iu quo b, qui est in semi. quod quidemarithmeticus facit. Et namque quid est, unilatem supponit, et quia est, sed habentium me- diumetquorumestquadam altera causa substantie, et ipsius esse, est per demonstrationem (sicut dixi- mus) ostendere, non demonstrare. Definitio autem quoniam quidem dicitur ratio ipsius quod quid est, manifestum et quoniam aliqua eritratio ipsius quod quidem significat nomen, aut ratio altera, nomina ponens: ut qui4 significat quod quid est secundum quod triangulus est, quod quidem habentes qui est, querimus propter quid est. Difficile autem sic est accipere que nescimus quia sunt, causa gutem dicta est prius difficultatis, quia neque si est, neque si non est scimus, sed aut hoc secundum accidens. Oratio autem unaesi dupliciter: hecquidem conjunctione, ut Ilias ; alia vero unum de uno ostendens non se- cundum accidens, una quidem igitur terminus est termini, qua dicta est. Alius vero terminus est oratio demonstrans prepterquid est, quare prior significat quidem, demonstrat autem non. Quse vero posterior est, manifestum et quoniam erit ut demonstratio ejus quod quid est, positione differens a demonstra- tione.Differt enim dicere propter quid tonat, et quid est tonitruus, dicel enim sic quidem propter id quod exstinguitur ignis in nubibus : Quid est tonitruus ? sonus exstinclionis ignis in nube. Quare eadem ora- tio alio modo, et alio dicitur, et sic quidem demon- tratio continua, sic autem definitio. Amplius, est terminus tonitrui, sonus in nubibus, haec autem est qua est ipsius quid est, demonstrationis conclusio, quz autem est immediatorum definitio, positio est ipsius quid est, et indemonstrabilis ; est ergo defini- tio una quidem oratio ejus quod quid est, indemon- strabilis ; una verosyllogismus ipsius quid est, casu differens a demonstratione ; tertia vero est qua est ipsius quid est, demonstrationis conclusio. Manife- stum igitur ex dictis est, et dualiterest ipsius quod quid est demonstratio, et quomodo non est, et quo- rumest, et quorum non est. Ampliusautem, deánitio quot modis dicitur, et qualiter quod quid est mon- strat, et quomodo non, et quorum est, et quorum non, adhuc autem et ad demontrationem quomodo se habet, et quomodo contingit ejusdem esse, et qualiter non contingit. CAPUT XI. Per quodlibet genus causce demonstrari posse. Quoniam autem scire opinamur cum sciamus cau- sam cause autem quatuor sunt: una quidem quod quid erat esse ; uua vero cum hoc sit, necesse est hoc esse ;altera autem qui aliquid primo movit ; quarta vero cujus gratia omnes he per medium mon- strant. Et hoc enim quod cum sit hoc, necesse est esse, una quidem accepta propositione noneest, dua- bus autem ad minus, hoc autem est, cum unum me- dium habeant, hoc ergo uno accepto, conclusionem necesse est esse. Manifestum est autem et sic, propter quid est rectus in semicirculo? aut quo existente rectus est ? Sit ergo rectus in quo a, me- circulo in quo c, ipsius a igitur rectum esse in c, qui est in semicirculo, causa est b, hoc enim ipsi a tquale est, qui vero est c, ipsi b. Duorum enim rectorum dimidium est, existente igitur di- midio duoruimn rectorum, a in c est, hoo autem erat in semicirculo rectum esse. Hoc autem idem est ei quod quid erat esse, cum hoc significaret oratione, at vero et ipsius quod quid erat esse causa monstrata est media. Hoc autem propler quid Medorum belium factum est Atheniensibus? qua causa est preliari Athenienses ? quoniam in Sardes cum Erethriis commiserunt, propter hoc enim mo- tum est. Primum si bellum in quo a, priores com- mittentes in alios b, Athenienses c, est igitur b in c, prius enim est committerre, Atheniensibus, a autem in b, debellaverunt enim priusinjustos, est itaque in b a, debellari prius incipientes, b autem in c, sive in Atheniensibus, priores enim inceperunt, medium itaque hic causa primum movens. Quorumcunque verocausaest cujus gratia, ut propterquid ambulat? ut sanus fiat. Propter quid domus est? ut salventur - vasa. Hoc quidem gratia hujus quod est sanari, illud vero gratia hujus quod est salvari, et propter quid oportet post cenam ambulare, et cujus gralia opor- tet, nihildiffert. Sit ambulare post cceenam,in quo c, non eminere cibos, in quo b, sanari in quo a. Sit igitur in eo quod est post cenam ambulat, esse fa- cere non supereminere cibos juxta os ventris, et hoc esse sanum, videturenim inesse ipsi ambulare quod est c, b non eminere cibos. In b autem a, hoc quod est sanativum, quz igitur causa est, in c quod a sit, quod est gratia cujus ? 0 non eminere, hoc autem est sicut illius ratio, a enim sic reddetur, propter quid b inest c ? quoniam hoc est sanari, hoc sic habere. Oportet autem commutare raliones, et sic singula magis apparebunt. Generationes autem econtrario hic etin causis secundum motum :ibi enim medium oportet primum fleri, hic autem ipsum c extremum, ultimum autem gratia cujus. Contingitautem idem et gralia cujus esse et ex necessitate, ut per lucerna pellem lumen egredi ; etenim ex necessitate disgre- ditur, quod in parva est partibilius, et per majores poros, si quidem lumen fit disgrediendo,et gratiacu- ju,sut non offendamus.Nonne igitur si esse contin- git, et fieri contigit ? sicut si tonat exstincto igne, D necesse est sizire et sonare, et(quemadmodum P y- thagorici dicunt) minarum causa iis qui sunt in tar- taro, quatenus timeant. Plurima autem hujusmodi sunt, et maxime in iis que natura subsistunt, et in constantibus hae quidem propter hoc natura facit, illa vero ex necessitate. Necessitas autem est duplex, hecquidem secundum naturam et aptitudinem, hac vero violenta et contra aptitudinem, sicut lapis ex necessitate et sursum et deorsum fertur, sed non propter eamdem necessitatem. Sed in iis que sunt ab intelligentia,alia quidem nequaquam sunt ab eo quod perse frustra est, ut domus aut effigies neque ex necessitate sunt, sed propler hoc. Alia vero a . » 753 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 754 fortuna sunt,ut sanitas,et salus,maxime in quibus- À posterius autem cfactum,aautem prius.Principium cunque contingil,et sic et aliter.cum non a fortuna generatio sit. Quare finis bonus alicujus gratia fit, aut natura,aut arte;a fortuna autem nihil propter aliquid fit. Eadem autem causa estet et in iis quie fiunt, et in factis, et futuris, que vere est iis qua sunt, medium enim causa est; verumtamen in iis qua sunt que est, in iis autem que fiunt que fit, factis autem facta,et futuris futura.Ut propter quid factus est defectus,propterid quod in mediofacta est terra, fit enim propter id quod fit, erit autem et propter id quod erit in medio,et est autem propter id quod est. Ut quid est crystallus,accipiatur quo- niam aqua congelata est. Aqua in quo c, congelata in quo a,causa media in quo L,defectus caloris pe- nitus,est igitur in c quidem b,in hoc autem conge- latum esse,quod est in quo est a,fit autem crystal- lus, cum fiat b, faclus est autem facto, erit autem futuro b.Sic quidem igitur causa,etcujuscausa est, simul fit cum fit, et est cum est, et in eo quod fa- ctum est, et futuro eodem modo. CAPUT XII. De fieri et facto esse. In iis autem qux non simul sunt, nunquid sit in continuo tempore? sicut videtur nobis alia eorum causa esse,ut facti essealtera facta,et futuri futura, et ejus quod fit,sialiquid antea factum est.Est igi- tur a posterius facto syllogismus,principium autem et horum qua facta sunt,unde etin iis que fiuntsi- militer, a priori autem non est,ut quoniam hoc fa- ctum est,quod hoc posteriusfactumest,etin futuro similiter est,neque enim infinito aut finito erit tem- pore, quare quoniam hoc verum est dicere factum esse,hoc verum est dicere factum esse posterius.In medio autem falsum esset dicere hoc jam altero facto, eadem autem ratio est et in futuro. Neque quoniam hoc factum est,boc erit; medium enim si- mul genitum oportet esse,factorum factum, futuro- yum futurum, cum iis que fiunt fieri, cum iis que sunt esse, sed futurum esse,et esse, non contingit simul esse genitum.Amplius,neque infinitum con- tingit esse tempus medium,neque finitum; falsum enim erit dicere in medio. Speculandum ergo quid est continens? ut! post id quod factum est, sit fieri . jn rebus? an manifestum est quod non continuum - eum facto esse, quod fit? neque faetum cum post facto esse?Termini enim suntatomi,sicut igitur ne- que sunt puncta ad invicem copulata, neque quae facta sunt, utraque enim indivisibilia sunt. Neque igitur quod fit cum eoquod factum est propter idem quod enim fit, divisibile est; quod autem factum est,indivisibile est.Sicut igitur linea ad punctum se habet, sic quod fit ad quod factum est, sunt enim infinita facta in eo quod fit, manifestum autem magis est in universalibus.De motuoportet dicerede his. De eo igitur quomodo cum eo quod consequenter fit generatione se habeat media causa,intantum acce- ptum sit,necesse enim et in his mediam,et primam ' immediata esse,ut a factum,quoniam c factum est B D igitur estc,propterid quod proximum est ipsi nunc, quod est principium temporis,sed c factum est,si d factum est,cum igitur d factum est,necesse estet à factum esse: causa autem est c, d enim facto, ne- cesse est c factum esse,c autem facto, necesse est a prius fuisse. Si autem accipiens aliquod medium stabit alicui immediatum, an semper extra cadet propter infinitum?nonenim continuum factum cum facto,quemadmodum dictum est,sed inciperetamen est necesse a medio,etab ipso nuncprimo.Similiter autem est et in eo quod erit;si enim verum est di- cere quoniam erit d,necesseest prius verum dicere quoniam a erit,hujus autem causa est c, siquidem enim d erit, prius c erit, si vero c erit,prius a erit. Similiter autem et infinita est decisio etin his;non enim erunt que erunt continua ad invicem,princi- pium autem et in his sine medioaccipiendum est. Habent autem sie sein operibus.Sifactaest domus, necesse est decisos esse lapides,etfactum esse hoc propter quid est,quoniam necesse est fundamentum factum esse, si quidem et domus facta est, si vero fundamentum est,prius lapides esse factos necesse est; iterum si erit domus, similiter prius erunt pa- rietes (demonstratur autem per medium similiter), erit enim fundamentum prius. CAPUT XIII. In iis qud circulo gignuntur. demonstrationem | esse circularem. Quoniam autem videmus iniis quee fiunt,circulo quamdam generationem essoe,et contingithooc esse, si quidem consequanturad invicem medium et ter- mini, in his enim converti est,ostensum autem est hocimprirmisquod convertuntur conclusiones cireulo autem hocest.Inoperibusautem videtursic,depluta terra, necesse est vaporem fieri, hoc autem facto, nubem, hae autem facta,aquam, hac vero facta,ne- cesse est terram deplutam esse. Hoe autem erat ex principio, quare circulo circuivit, cum enim unum horum quodlibetest alterum est,etcumilludalterum et cum hoc primum.Sunt autem quedam que fiunt universaliter,semper enim et in omniaut sicse ha- bent, aut fiunt; alia vero quidem semper non, sed sicut frequenter sunt,ut non omnishomo masculus babetbarbam,sedest sicut frequenter.Talium igitur necesse est et medium sicut frequenteresse.Si enim a de bpredicaturuniversaliter,et hoc de c universa- liter necesse est, et a de c semper,et de omni pre- dicari,hoc enim est universaliter,et de omni,et sem- per,sed suppositum estsicut frequenter esse;necesse est ergo medium sicut frequenter esse quod est in quo 5. Erunt ergo et eorum principia frequenter sine medio, quecunque ut plurimum sic sunt, aut fiunt. CAPUT XIV. Quo pacto definitio vestiganda sil. Quomodo quidem sit quod quid est in terminos assignandum,et qualiter demonstratio,aut definitio sit ipsius, aut non, dictum est prius.Quomodo au- 755 AN. MANL. SEV. BOETII 756 tem oportet venari in eoquod quid est predicantia, A. plius, nihil relinquendum in eo quod quid est,sic nunc dicemus.Eorumigiturqueinsuntsemper uni- cuique, quedam se exlendunt in plus, non. tamen extra genus. Dico autem in plus esse quaecunque insunt quidem unicuique universaliter,at non vero et alii, ut est aliquid quod omni trinitati inest,sed et non trinitati;sicut quod est, inest trinitati,sed et non numero, sed impar inest omni trinitati, et in plus est, et namque ipsi quinario inest,sed non ex- tra genus, quinarius quidem numerus est, nullum &utem extra numerum, impar est.Hujusmodi igitur accipiendasunt usque ad hoc, quousque tot accipian- tur primum quorum unumquodque in plussit,om- nia autem non in plus,hanc enim necesse est sub- slantiam rei esse. Ut trinitati inest omni, numerus impar primus utrobique,etsicut quodestnon men- surarinumero,et sicut non componi ex numeris.Hoc itaque jam trinitas est, numerus impar primus,et sic primus.Horum enim unumquodque illa quidem imparibus omnibus insunt,ultimum autem et dua- litati,omnia autem nulli.Quoniam autem ostensum a nobis in superioribus, quod necessaria quidem suntin eoquod quid est predicantia,universaliaau- lem necessaria sunt, trinitati autem,et cuilibet alii sic accipiuntur in eo quod quid est accepta, sic ex necessitate quidem erit trinitas haec. Quod autem substantia sit, ex his manifestum est, necesse est enim nisi hoc sit trinitatis esse, ut genus aliquod esse;hoc autem nominatum est,autnon nominatum erit igitur in plus quamtrinitati inexistens.Conces- sum enim hujusmodi sit esse genus, ut quod insit quidem secundum potentiam in plus,si igitur nulli C inest alii quam atomis trinitatibus,hac utique erit trinitatis esse;supponaturenim hocsubstantia unius cujusque' esse, que in atomis ultimum pr«dica- tum, quare similiter et alii cuilibet,sic demonstra- torum quidem, illi esse erit. Congruum autem est cum totum aliquod negotietur aliquis departiri ge- nus in atoma specie prima,ut numerum in trinita- tem, et dualitatem, postea sic illorum definitiones accipere tentare, ut recte linez, et circuli, et recti anguli.Post hiec autem accipientem quod genus sit, ututrum quantitatum,aut qualitatum,proprias pas- siones speculari per communia prima, compositis enim exatomis convenientia,ex definitionibuserunt manifesta,propterea quod principium est omnium definitio,et quod simplex est, et simplicibus per se inesse convenientia solis,aliis autem secundumilla. Sed divisiones que sunt secundum differentias, uti- les sunt ad hoc adeundum, ut tamen monstrant, dictum est prius.Utiles autem erunt sic utique so- lum ad colligendum quod quid est,et videbitur uti- que nihil monstrare, sed mox decipere omnia,tan- quam si ex principioacceperit aliquissine divisione. Differt autem aliquid primum et posterius predica - mentorum pradicari,ut est dicere animal mansue- tum bipes, vel bipes animal! mansuetum ; si enim omne ex duobus est,et unum quid sit animal man- suetum,iterum ex hoc et dilferentia homo aut quod- libet unum sit, necesse est dividentem petere.Am- E D solummodo contingit,cum enim primum accipiatur genus,si quidemalicujus inferiorum aliquam divi- sionum accipiat, nonincidetomnein hoc,ut non omne animal,auttotum pennatum est,aut divisum pennis, sed pennatum,animal omne.Hujus enim differentia hae est. Prima autem differentia est. animalis, in quam omne animal incidit. Similiter autem et in unoquoque aliorum, et in iis que extra genera, et qua sub ipsis sunt, utinave,in quaest omnis avis, et in pisce, in quo omnis est piscis. Sic igitur va- denti promptum estscirequoniam nihil relictum est, aliter autem relinquere necesse est, et non | scire. Nihil autem oportet definientem et dividentem om- nia scire que sunt,et tamen impossibile dicunt esse quidam,differentias cognoscere,qui» suntad unum- quodque non cognoseentem unuinquodque,sine au- tem differentiis non esseunumquodquescire,a quo enim non differt;idem esse huic,a quoautem differt, alterum ab hoc. Primum quidem hoc falsum est, non enim secundum omnem differentiam alterum est; multe enim sunt differentiv in eisdem specie, sed nonn secundum substantiam,neque per se.Po- stea cum accipiantur oppositaet differentia,et quod omne incidit hinc aut inde, et accipiat in altero quod queritur esse, et hoo cognoscat, nihil differt scire aut non ssire de quibuscunque praedicantur aliis differentie. Manifestum enim est quod si sic vadens veniat in hec quorum non est amplius dif- ferentia,habebit rationem substantie,omne autem incidere in divisionem, sisint opposita quibus ni- hil interest,non est petitio; necesse est enim omne in altero ipsorum esse, si quidem illius differentia est. Ad probandum autem terminum per divisiones, tria oportet conjecturare, ut accipiantur predicata in eo quod quid est, et haec ordinate quid primum - est, aut secundum,et quoniam haec omnia sint, Est autem unum horum et primum per id quod possu- mus sicut ad accidens syllogizare, quoniam est et. per genus probare. Ordinare autem sicut oportet, erit, si primum accipiat, hoc autem erit si accipia- tur quod omnibus sequitur,illi autem non omnia, necesse est enim aliquod esse hujusmodi, accepto. autem hoc,jam idem inferioribus modus,secundum enim,aliorum primum erit, ettertium continuorum remoto enim quod est sursum, continuum aliorum primum erit,similiterautemetin aliis.Quod autem omnia hec sint,manifestum ex hoc quod recipimus, primum quidem secundum divisionem, quoniam. omne aut hoc,aut illud est,est autemhoo;'etiterum hujustotius differentiam ,extremiautem nonamplius esse dilTerentiam,vel etiam statim cum ultima diffe- rentia a ipto non differre specie. Hoc manifestum enim est, quoniam neque plus hoe opponitur. Om- nia enim in eoquod'quid est aceipiunturhorum,ne- que deficit nihil,aut enim genus,aut differentia uti- que erit, genus quidem igitur est primum, et cum differentiis hocacceptum est, differentis autem om- nes habentur,non enim amplius est posterior.Spe- cie enim utique differret,et ultimum,hoc autem di - 791 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 798 ctum est non differre.Qusrere autem oportet inten- A quidem secundum ea qux assignantur communia dentem in similia,et indifferentia,primum quid om- nia idem habeant, postea iterum inaltera, quiin eodem quidem genere sunt cum illis, sunt autem ipsis quidem idem specie, a5 illis autem altera,cum autem in his accipiatur quid omnino idem, et in aliis similiterin acceptis iterum intendendum est si idem sit, quousque in unam conveniant rationem. Hac enim erit definitio.Si vero non vadit in unam, sed in duas, aut plures, manifestum est quod uti- que non est unum aliquod quod predicatur, sed plura.Ut dico,si quid est magnanimitas quaerimus, intendendum est in quosdam magnanimos,quos sci- mus quid habeant unum omnes inquantum sunt hu- jusmodi.Ut si Alcibiades magnanimus,aut Achilles, et Ajax, quid unum omnes habent? non tolerare injuriati.Hic enim dimicavit,ille insanivit,hic autem interfecitseipsum.Iterum idem esl in alteris ut Lysan- dro, et Socrate,sijam indifferentes esse,et fortunati, etinfortunati; hec duo accipiens intendas quid idem habent, aut impassibilitas que est circa fortunas, aut non tolerantia cum injuriantur; si vero nullum sit commune,duz specieserunt utique magnarimi- tatis.Semperenimestomnis definitio universalis,non enim in quodam oculo dicit sanabile medicus, sed aut in omni, aut in specie determinans. CAPUT XV. Species facilius quam genera definiri. Facile autem est magis singulare definire, quam universale,unde oportet a singularibus in universa- lia ascendere.Et namque equivocationes magis la- tent in universalibus quam in indifferentibus.Sicut autem in demonstrationibusoportetsyllogizari inesse sic et in termiuis clarum : hoc autem erit, si per ea qua secundum unumquodque dicuntur,sit in uno- quoque genere definiri separatim, ut simile non omne, sed in coloribus et figuris, et acutum,quod est in voce,et sic in commune erit ire,timentem ne equivoeatio contingat.Si autem non oportet dispu- tare in inethaphoris, manifestum est neque definire metaphoris,neque quecunque dicuntur in metapho- . ris, disputare enim erit necesse in metaphoris. CAPUT XVI. Anatomen el. analogiam. terminandis problematis momentum habere. Ut habeamus proposita,eligere oportet decisiones et divisiones,sicautem eligeresecundum subjectum genus commune omnium.Ut si animalia sint que 'considerantur,qualia omni animaliinsunt.Acceptis autem his,reliquorum primo qualia omnisequantur, utsihocestavis,qualiaomn: sequanturavi etsic sem- perilli proxima.Manifestum enim est quoniam habe- bimusjam dicerepropter quid insunt sequentia iis quiesunt sub communi,ut propter quid homini aut equoinsunt. Sitautem animalin quo a, b autem se- quentia omni animali,in quibus autem sunt e d e,si- cut quaedam animalia, manifestum igitur est propter quod est b in d, propter à enim, similiter autem et im aliis, e& semper in aliis eadem est ratio. Nunc B nomina, dicimus. Oportet autem non solum in his considerare,sed et sialiud aliquid videtur commune existens accipientem, postea quibus hoc inhereat,et qualia huic sequantur,ut cornua habentibus habere ventres, et non utrobique dentes esse,item habere cornua quibus sequitur, manifestum enim propter quid in illis est quod dicitur, propterid enim quod cornua habent, inest. Amplius,alius modus est se- cundum analogum eligere,unum enimaccipere non est idem, quod oportet vocare seipsum, el spinam, et os,sunt autem qu: sequuntur,et his, tanquam na- tura una hujusmodiexistente.Eadem autem propo- sita sunt,que quidemidem medium habent,ut quo- niam omniacontrarii statusehorum autem quedam genere eadem sunt,quecunque habent differentias, ex quo aliorum aut aliter sunt, ut propter quid re- sonat, aut propter quid apparet, et propter quod iris; omnia enim hec quidem unum propositum sunt genere, omnia enim repercussio sunt,sed spe- cie altera. Alia autem ex eo quod medium quidem subalternum medium est,differunt propositorum,ut propter quid Nilus finiente mense magis fluit ? pro- pter id quod hibernior est finiens mensis. Propter quid autem hibernior est finiens mensis ?propterid quod luna deficit. Hec enim sicsehabent ad invicem. CAPUT XVII. De causis et effectis, et aw unius plures sint causa. De causa autem,et cujus causa est dubitabit ali- quis, nunquid cum causatum est,et causa est,ut si folia fluunt, aut deficit luna, et causa defieiendi,vel folia cadendi erit,ut si hujus est lata habere folia, deficiendi autem terram in medioesse.Sienim non, aliqua alia erit causa ipsorum, si vero causa sit,et causatum simul,ut si in medio estterra,deficit,aut, si latum est folium, folia flunnt; si autem sic est, simul utiqueerunt,et demonstrabuntur perinvicem. Sit enim folium fluere in quo a,latum autem folium in quo b,vitis vero in quo »,si igitur in h est a,om- ne enim latum folium habens folio fluit, c autem inest b,omnis enim vitis habet lata folia,et ain c est, omnis vitis folio fluit: causa est b medium. Sed et quoniam latis foliis vitis sit,est propter id quod fo- lio fluit demonstrare. Sit enim d latum quidem fo- lium, e autem folio fluere, vitis vero in quo f. In Í igitur est e,etenim folio fluit omnisvitis,in e autem p d est, omne enim fluens folio,latum est folium ha- bens ; omnis itaque vitis latum est folium habens, causa autem est folio fluere.Siautem non contingit casus esse ad invicem, causa enim prius est eo cu- jus est causa,etdeficiendi quidem est causa,terram esse in medio,ejus autem quod estin medio terram esse, non est. causa deficere. Si igitur per causam demonstratio est, propter quid est, si vero non per causam ipsius,quia, quoniam quidem terrain medio est cognovit,propter qu:d autem non.Quod autem non, deficere causa sit in medio esse, sed hoc, de- ficiendi manifestum est; in ratione enim deficiendi, inest quod est in medio,quaremanifestum est quod 759 AN. MANL. SEV. BOETII 760 per hoc illud eognoscetur, sed, non hoc per illud. A convertitur, primum autem universale, cui unum- Ancontingit unius pluresesse causas?et namquesi est idem de pluribus primis predicari primo,sit a in b primo existens, et in c alio primo, ot hoc sit in d, hoc vero sit in e, erit itaque aiu d et in e, causa autem quod a sit in d quidem P,in e autem c;quare cum causa sit,necesse est rem omnem esse,sed res cum sit, non necesse estesse omne quodcunque sit causa, sed causam quidem necesse est esse,non ta- men omnem.AÀn si semper universale propositum, et causa totum quiddam est,et cujus est causa uni- versalc?ut foliofluere intoto quodam determinatum est, et species ipsius sint, Universaliter igitur aut plantis,aut hujusmodi plantis,quare et medium e- quale oportet esse in his et cujus est causa,et con-' verti, ut propter quid arbores folio fluunt, si ergo propter densitatem humidi,sive folio fluitarbor,opor- tet esse densitatem, sive densitas est non in quali- bet, sed in arbore, est folio fluere. Utrum autem contingatnon eamdem essecausam ejusdem in omni- bus, sed alteram, an non? an siquidem per se de- monstretur,aut non secundum signum autaccidens? non potesl esse. Ratio enim extremi, medium ; si vero non sic contingit, est autem et cujus causa et cui, considerare secundum accidens, non tamen vi- dentur proposita esse.Si autem non,similiter se ha- bebit medium,siquidem sunt cequivoca,sequivocum medium est,si vero sicut in genere,similiter se ha- bebit, ut propter quid commutabiliter, analogum, alia enimest causa in numeris,et in lineis,et eadem quidem inquantum]linez, alia,inquantum autem ha- hens augmentum hujusmodi,eadem,sic in omnibus, Similem autem esse colorem colori,etfiguram figu- re,aliam esse causam alii,aequivocum enim est si- mile in his,hie quidem est fortassissecundum ana- logiam habere latera et :equales angulos,in colori- bus autem unumsensum esse,aut aliquid aliud hu- jusmodi,quae autem secundum analogiam sunt ea- dem,et medium habent secundum analogiam.Habet autem sic consequi causa ad invicem, et cujus est causa,etcuiestcausaunumquodque quidem accipien- ti,etcujusest causain plusest,utquatuorcqualesqui sunt extra,in plus sunt quam triangulus,aut qua- drangulus,in omnibus autem ut in equalibus est, quaecunque enim,quator equales qui sunt extra,et medium similiterest.Estautem medium ratio primi extremi,ex quoomnesscientisw per definitionem fiunt [) ut folioflueresimilitersequitur viti, etexcellit,etficui etexcellit,sed nonomnia,sed sequaliasunt;si vero ac- cipias primum medium, ratiofluendi foliisest, erit enim primum quidem in altera, medium, quoniam hujusmodi sunt omnia.deinde hujus medium,quo- niam succusdensatur,autquiddam aliud hujusmodi. Quid à3utem estfoliofluere? densariin contactu semi- nis snceum.Ia figuris autem sicassignabit qu:erenti- busconsecutionem causs,etcujusestcausa,sita qui- dem in 5 omni, b autem in unoquoque eorum quae gunt d,in plus autem, b igitur universale utique ip- sis inerit d ; hoc autem dico universale, quod non B quodque quidem non convertitur, omnia au- tem convertuntur, et non excedunt, ipsis d igitur causa ipsius a est b. Oportet itaque a in plus quam 5 extendi; si vero non, quid magis causa erit hoo illius? Si igitur in omnibus e est a, erunt aliquid illa unum omnia aliud quam 5.Si enim non, quomodo erit dicere quoniam in quo est e sit a, omni? in quo autem a non omni sit? e? propter quid enim non erit causa aliqua ut a sit in omnibus d? sed nunquid et que sunt eerunt aliquod unum? considerare oportet hoc,et sit e,contingit igitur ejus- dem plures causas esse, sed non eisdem specie. Ut longe vite quadrupedia,non habere choleram eausa est, volatilia autem, sicca esse aut altera aliqua, si autem in atomum non statim veniunt,et non solum unum medium, sed plura, et cause plures sunt. Utrum autem causa mediorum,quod ad universale primum est, aut. quod ad singulare singularibus ? Manifestum igiturest ea esse, qus proxima uni- cuiquecuicausaest,primum enim sub universalies- se,hec est causa,ut in d,sit quod est a,causaest c, in d quidem igitur essea,causa est c,in c autem Db, in hoc autem, eadem est. De syllogismo igitur, et de demonstratione, quidque unumquoque est, et quo- modo fit,manifestum est,simul aulem et de scientia demonstrativa, idem enim est. CAPUT XVIII. Quomodo principia cognoscantur,et quis principio- rum sit habitus. De principiis autem qualiter fiunt cognita,et quis est cognoscens habitus, hinc est manifestum,dubi- tantibus primum.Quod quidem igiturnon contingit scire per demonstrationem,non cognoscentem prima principiaimmediata, dictum est prius, immediato- rum autem cognitionem utrum eadem est, an non eadem, dubitabit utique aliquis. Et utrum scientia in utroque est,an non,an hujus quidem scientia,illius autem alterum aliquod genus sit. Et utrum cum non insint habitus, fiant, an cum insint, lateant. Siqui- dem igitur habemus ipsos,inconveniens est,contin- gitenim certiores habere cognitiones demonstra- tione, et lalere,si autem accipiamus non habentes prius,qualiterutiquecognoscamus,et addiscamus ex non praexistenti cognitione? impossibile enim est, sicutin demonstratione diximus. Manifestum igitur est quoniam neque habere possibile est(nequeigno- rantibus)etneque non habentibus habitum fieri, Ne- cesseestitaquehabere quamdam quidem potentiam, non hujusmodi autem habere que est his honora- bilior secundum certitudinem. Videtur autem hec omnibusinesseanimalibus,habent enim connatura- lem potentiam judicativam,quam vocant sensum. Cum insit autem sensus,iniisquidem animalium fit mansio sensibilis,in aliisautem non fit;in quibuscun- queigiturnon fit,aut omnino,aut circa que non fit, nec estin hiscognitioextra quod sentiunt;in quibus auleminest sentientibus habere unum quiddam in anima multis quidem factis hujusmodi jam differentia 761 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 762 quadam fit, utin his quamdam sit fierirationem ex A ut hujusmodi animal, quousque animal, et in hoc talium memoria,in aliis vero non.Ex sensu igitur fit memoria, sicut dicimus. Ex memoria autem multo- ties ejusdem facta, experimentum. Mult:e enim me- morie numero experimentum est unum, exexperi- mento aut ex omni quiescente universali in anima, uno preter multa (quod cum in omnibus unum sit illud idem) artis principium, et scientim,si quidem igitur eirca generationem artis est,si vero circa ens, scientizs. Neque igitur insunt determinati habitus, neque abaliishabitibus fiunt notioribus,sedasensu. Ut in pugna eversione facta, uno stante,alter stetit, postea alter,quousque in principium veniant,anima autem hujusmodi, cum sit qualis possit pati hoc. Quod autem dictum est, ante, sed non clare dictum est,iterum dicamus ;stante enim unoindifferentium, primum quidem in anima universale est,et namque sentire quidem singulare, sensusautem universalis est, ut bominis non Callie hominis. Iterum in his statur,quousque uti impartibilia stentet universalia, B similiter.Manifestum igiturest quoniam nobis prima inductione cognoscere necessarium est, et namque et sensus sic universale facit.Quoniam autem circa intelligentiam habituum quibus verum dicimus,alii quidem semper veri sunt, alii recipiunt falsitatem, utopinio:et ratio, vera autem semper sunt scientia etintellectus,et nihil estscientia certius aliud genus quamintellectus, principia autem demonstra!ioni- bus notiora sunt, scientia autem omnis cum ratione est, principiorum scientia quidem non utique erit. Quoniam autem nihil verius contingit erse scientia quam intellectum, intellectus utique erit prineipio- rum. Ex hisconsiderantibuset quoniam demonstra- tionis principium non demonstratio, quare neque scientie scientia, si igitur nullum aliad preter scientiam habemus genus verum,intellectus utique eritscientie principium,et principium quidem prin- cipii erit utique: omne autem similiter se habet ad rem omnem. ——————————MMMMM—n")G Él OAAOAlllltLtL0OE cd AN. MANL. SEV. BOZTII INTRODUCTIO AD SYLLOGISMOS CATEGORICOS. Multa veteres philosophie duces posteriorum stu - diis contulerunt, in quibus priusquam ad res pro- funda mersas caligine pervenirentquadam quasiin- telligentie luctatione preeluderent:hincinstitutionum brevior compendii facilitate doctrina, hinc per ea que illi xpoXeyó eva vocant,ad intelligentiam prom- ptior via munitur. Hujusigitur mulus providentia statui obscurarum aditusdoctrinarum premissemins- titutionis luce reserare,et praesentem operam syllo- gismis quorumconnexionibus omnis ratio continetur, addicere, modumqueeum custodire dicendi,ut faci- litati atque intelligenti: servientes,astringamus a veteribus dicta latius, enuntiata brevius porrigamus, obscurata improprii novitatesermonis consueti vo- cabuli proprietate pandamus. Sed qui ad hoc opus lector accedit, ab eo primitus petitum velimus ne in his qu: nunquam alias attigeritstatim audeat ju- dicare,neve si quid in ludo puerzlium disciplinarum rudis adhuc et nondum firmus acceperit, id am- plexandum atque etiam colendum putet; alia enim teneris atque imbuendis adhuc auribus accomoda- ta, alia firmis ac robustioribus doctrina mentibus, reservatur.Quaresi quid es! quod discrepet,nestatim obstrepat,sed ratione consulta,quid ipse sentiat quid nos afferamus, veriore mentis acumineetsubtiliore consideratione dijudicet. Idem namque eveniet, ut quein primo statim studendi aditu didicerunt,pers- peeta penitus ac potius deprehensa contemnant.At si jam quisque su scientie defensor esse cupidus zalit (habent hoc quoque vitii homines quos com- C D prehendit discendi vetus ao longa, segnities,ut at arreptis semel opinionibus non recedan!,ne in sene- ctute discendo, nihil usquein senectutem didicisse videantur),si,inquam,malunt vindicare quam ver- tere quie vulgatis semel studiis imbiberunt, nemo expetit ut priora condemnent, sed ut majora quae- dam construant atque altiora conjungant.Non enim una atque eadem diversarum ratio disciplinarum, cum sit diversissimis disciplinis unaatque eadem substantia materies. Aliter enim de qualibet oratio- nis parte grammatico;aliter dialectico disserendum est,neceodem modo lineam vel superficiem mathe- maticus ac physicustractant, Quo fit ut altera al!e- ram nonimpediat disciplina,sed multorum conside- ratione conjuncta fiat vera nature atque ex omnibus explicata cognitio.Sed de his hactenus ;nunc de pro- positis ordinamur. Quoniam igitur nobis hoe opus , est in categoricos syllogismos,syllogismorum vero compago propositionibustexitur, propositionum vero partes sunt nomen et verbum,pars autem ab eo cu- jus pars est, prior est ; de nomine et verbo, quo prima sunt, disputatio prima ponatur, dehine de propositione ad ultimum de syllogismorum con- nexione tractabitur. Nomen est vox significativa se- cundum placitum sine tempore,cujus nulla pars si- gnificativa est separata ; que diffinitio paulo enoda- tius explicanda est. Nomen enim vocem esse dici- mus, quoniam vox nominum genus cst; omne autem genus de sua specie predicatur, omnisque diffinitio a genere sumitur, ut si diffinias hominem 763 AN. MANL. SEV. BOETII 764 prius animal dicas,quod est genus, Post vero diffe- A qnod vir fortis cum unius accentus intentione pro- rentias jungas qui sunt rationale et mortale. Ita igitur nos quoque in nominis difinitione vocem qui- dem utgenus eumimus,catera autem voci quasi dif- ferentias aggregamus, velut quod nomen designativa vox dicitur. Sunt enim voces que nihil designant, ut syllabe,nomen vero designativa vox est,quoniam nomen designatid semper eujus nomenest.Secundum placitum veroadjunctum est,quoniam nullum nomer natura significat, sed secundum placitumponentis constituentisque voluntatem. Illud enim unaquzque res dicitur quod ei placuitqui primusrei nomen im- pressit. Alis enim sunt vocesnaturálitersignificantes, ut canum latratus, iras canum significat, et aliaejus quadam vox blandimenta ; gemitus etiam designant dolorem,sed non sunt nomina,quia non designantse- cundum placitum, sed secundum naturam. Sine tempore vero,quod et verba voces sunt significative et secundum placitum,sed distant a nominibus,quia nomina quidem sine tempore sunt, verba vero cum tempore.Cujus nulla para significativa est separata, nomina ab oratione disjungit.Oratio namque vox est significativa secundum placitum et aliquoties sine tempore,ut hic versus: Nerine Galathea thymo mihi dulcior Hyble.Sed orationis partes, separate a tota oratione,designant :nominum vero nihil extra de-' signat,atqueinillisquidem nominibus que figure sunt simplicis nihil pars omnino significare manife- stum est, ut in eo quod est Cicero,nulla pars sepa- rata designat neque c, neque ce, neque ro. At si nomen compositum fiat,significarealiauid separate partes videntur;sed in eodem nominequod ex uiris- que compositum est,separate nihildesignant, ut si dicam magister,partes ejus nominis sunt magis at- que ter, que sumpta extrinsecus et a nominis parte Separate significatione non carent,uiraque enim ad verbisliter significat quantitatem ;sed cum magister quod. est compositum nomen alicujus artis peritum doetoremque significet, magis neque partem docto- ris,neque totum doctorem poterit designare.Eodem quoque modo £er,neque in toto significat, neque in parte doctorem,id est,rem illam que magistri vo- cabulo subjecta est nulla rationedesignat.Composi - torum ergo nominum partes nihil ejus rei quam in unum convenientes vocabulum designabant disjun- cte disiractieque significant; alia vero significare ossunt,sed tunc non partes nominis,sedipsa sunt D p , p nomina Quod enim conjuncta significant,id divisa atque seposita non designant. Juncta autem magis et ter doctoris significationem tenebant, separata igitur omnem significationem doctoris amitunt. Sed ne quis superius posito calumnietur exemplo, nec magister compositum nomen esse concedat, virfor- lis esse compositum nomen,si uno proferatur ac- centu nullus negabit, cujus partes vir atque fortis quod in. eo quod est vir fortis significare dicantur, non jam nominis partes,sed ipsa sunt nomina,nec . vir fortis unius erit nomen, sed potius oralio, quc duorum nominum collatasignificatione convincitur, latum non est oratio, sed nomen, cujus partes no- mina esse non poterunt,acsi nomina non sunt, cum neque naturalesatfectus neque actus,ut verba signi- ficenl, omnino non nihil designant. Quare conclu- dendum est,cum quelibet voces propriam significa- tionem tenent, non partes nominum, sed ipsa esse nomina,cum vero uniusformam nominis copulave- vint,eo considerantur ut partes vim proprie signi- ficationis amittere.Sed de his in commentario libri Ispt&opmv(ag Aristotelis sstisdictum est, et major ejus rei tractatus est quam ut nunc tolus valeat ex- pediri.Sed quoniam sunt quedam voces quae et de- signative sunt et secundum placitum,et sine tem- pore,quarumque partes nihil extra significant, ne- B 'que tamen proprietates nominis naturamque obser- vent,discernende priussunt,additisque differentiis a nomine segreganda,ut qus sit vis nominis evi- denter appareat.Adjecta enim semper negalio no- mini, vocem dubiam facit, quce neque verbo neque orationi,etsi interius consideratum sit,nequenomi- ni possit annecti,ut si quis dicat,non homo,vox est significativa. Designat enim quidquid homo non fuerit,secundum placitum. Eas enim omnino partes habet quas ad significationem vel negationis vel ho- minis placitum vocabula ponentis assumpsit. Sine iempore,qui res eam vocem qua dicit non homo separat ac sejungit a verbo,cujus partes nihil extra significant, ne oratio esse videatur.Non homo enim vox sejuncta est ex negativa particula et homine, qua in eodem nomine separata nihil designant,si- gnificat enim non homo, vel equum,vel canem, vel quidquid (ut dictum est) non homo non fuerit.Sed qua est negativa,neque hominis,nequeequi,neque ulius substantie significationem tenel. Item homo neque canem, neque quidquid homo non fuerit,si- gnificare potest ; quocirca in ea voce que est non homo partes nihil separate siguificant ejusreiquam lota vocis compositio designabat.Atque ideo nec in oratione quidem poni potest.Si quis enim eam vo- cem qua est non homo | orationem concedat, nihil aliud eam esse fatebiturquam negationem. Negatio autem omnis vera velíalsa est.Quiautem dicit non homo,neque veritatem nuntiat, neque mendaeium. Praeterea ab omni negationesi quis negativum sejun- gat adverbium, affirmatio relinquetur ; ab ea autem. voce qua& est non homo, si quis aufert id quod est negativum adverbium,homo relinquetur,quod nón- dum est affirmatio.Quocirca si non homo hx»oc vox negatio esse non potest,nihil autem aliud esse vide- retur si esset oratio,concludendum estnegationem junctam eum nomine orationem esse non posse.No- men enim omne certum aliquid definitumquesigni- ficat, ut homo, equus, canis et cetera ; non homo autem vox aufert quidem quod significa!ur anomine, nec prasscribit quid ipsesignificet.Quocircaquoniam significat quidem aliquid, sed non finitum negatio juncta cum homine,infinitum nomen vocetur. Ad- denda est ergo diffinitioni nominis differentia, scili- . 765 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 766 cet nt nomen sit quod cum ceteris quo dicta sunt A vocabula manifestum est,recte dicis verbum semper sit definite significationis.Jam vero casus nominum non altius intuentibus nomina videantur.Quid enim Catonis,et Catoni,atque hujusmodi voces quz rectis nominibus inlülectuntur, nomina esse non existi- mel? Sed hz quoque voces a nomine quadam diffe- reniia discrepabunt. Omne enim nomen junctum cum est verbo,enuntiationem redditao suscipit men- dacii veritatisque naturam,ut Cato est,vel dies est, at si est verbum casibus adjungatur,neque enuntia- tio sit, neque plena sententia orationis absolvitur, ut Catonis est,nec sententiam habet absolutam, nec veri aliquid potest notare nec falsi, atque idcirco non nomina,sed casusnominum nuncupantur.Nam cum id a quo quidquam flectitur primum sit,illud vero quod ab inflexione primi nascitursit secundum, neque idem primum ac secundum esse possit,mani- festum est casus nominum non idem essequod nomi- na: idcirco caeteros quidem genitivum,dativum,ac- cusativum,casusappellant grammalici,primum ve- rorectum ac nominativum quod hiclocum principem in significatione possederit.Facienda est igitur no- minis plena neque ullo diminuta diffinitio sic : No- men est vox significativa secundum placitum sine tempore,cujus nulla pars significativa est separata, aliquid finitum designans,cum est verbo conjuncta faciens enuntiationem. Separat igitur nomen vox quidem abarticulisatque inanimatis sonis ; designa- tiva vero a vocibus que nihilsignificant , secundum placitum a vocibus aliquid natura significantibus, sine tempore a verbo quod a temporis significatione non recedit,cujus nulla pars separata significat,ab oralione,cujus quemadmodum partes extra signifi- cent, paulo posterius disseram; aliquid definitum designans,ab his vocibus que nomen negationem- que eonjungunt et nomina faciunt infinita,cum est verbo faciens enuntiationem,a casibus qui cum est copulati non possunt plenam perficere atque expli- care-sententiam.In verbo quoque eadem fere cun- eta conveniunt,nisi quod in significatione temporis a nomine separatur. Omne enim verbum actionem passionemve designat,qus fieri sine temporis nota- tione non polest. Est itaque verbi diffinitio hec : verbum est vox signi(icativa secundum | placitum cum tempore,cujus nulla pars significativa estsepa- rata,ut currit, vincit; sed si verbis negativa copu- lentur adverbia, fiunt infinita verba,sicut fieri no- mina diximus infinita, ut cum currit, aul vincit, certum aliquid finitumve designet,addita negatione, id quidem quod a verbo designatur intercipit,quid vero aliud fieri dicattalisigni(icatione non terminat; praterea negatio juncta cum verbo sive in eo quod est, sive in eo. quod non est, recte dici potest, ut homo non currit. Noa esse autem orationem aut enuntiationem negativam illa prorsus argumenta monstrabunt,qus» infinitum nomen ab oratione auf negatione dividebant. Sed quoniam principaliter presentia quaque sentimus, his autem rebus quas presenti sensu concipimus indita esse a mortalibus significationis temporis habere presentis, ut currit aut vincit. Curret autem aut vincet, et cucurrerit aut vieerit,non sunt verba,sed verborum casus,scilicet quia aprasentis temporis signilicatione flectuntur ; est ergo verbi plena diffinilio sic : Verbum est vox significativa secundum placitum cum significatione temporis,cujus nulla pars significativa estseparata, aliquid finitum designanset presens.Bestatigitur ut deorationedicamus,sed prius videturesse monstran- dum utrumne nomen et verbum solain partibusora- tionis ponantur,an ut grammatici volunt et reliquae orationis partibus debeant aggregari. Grammatici enim considerantes vocum figuras,octo orationis par- tes annumerant.Philosophi vero, quorum omnis de nomine verboque tractatus in signiíicalioneest con- stituta,duas tantum orationis partesesse docuerunt, quidquid plenam significationemtenet,siquidem sine tempore significat, nomen vocantes, verbum vero si cum tempore : atque ideo adverbia quidem alque pronomina nominibus jungunt,sine tempore enim quiddam constitutum definitumque significant,neo interest quod flecti casibus nequeunt,non est hoc no: minum proprium ut casibus inflectantur.Sunt enim nomina qu? a grammaticis monoptota nominantur, participium vero quia temporis significationem tra- hit,etsi casibus effertur,verbo tamen recte conjun- gitur.Interjectiones autem siquidem,naturaliter si- gnilicent, nec verbo, nec nomini copulande sunt; verbi enim ac nominis diffinitiones non habent esse naturalia,sed ad ponentis placitum constituta,atquo ideo nec in orationis partibus numerabuntur.Oratio enim positione signi(icat,nam si naturaliter signili- caret oratio,non diversa genles orationes loqueren- tur.Si qua vero interjectionem positione significant, quoniam finitam sine lemporeaffectionem designant, recte nominibus annumeranlur.Qu: vero ipse qui- dem nulla propria significatione nituntur,cum aliis vero junctie designant,ut conjunctiones atque pre- positiones,ille ne partes quidem orationis esse di- cenda sunt; oratio enim ex signi(icativis partibus juncta est. Quocirca recte nomen ac. verbum sola orationis partes esse dicuntur.Oratio est vox signifi- cativasecundum placitum cujus parles aliquid extra signi(icant ut dictio,non ut alfirmatio. Oratio igitur habet simul cum verbo et nomine commune,quod vox est,quod significativa est,quod secundum placi- tum est.Separatim vero cum nomine illi commune, est quod aliquando sine tempore est, ut Virgilianus quem supra diximus versus: NerineGalathea thymo mihi duleior Hyble,et qui seguitur : Candidior cy- gnis,hedera formosior alba.Cum verbo autem quod interdum cum temporis significatione profertur,ul: Si qua tui Coridonis habet te cura, venito. Differt autem ab utroque quod partes orationis a tota sepa- rate oratione significant.Sunt enim partes orationis nomen et verbum quo significativa esse dum deo dif- finiremus ostendimus.Significant igitur partes ora- tionis ut diclio,non ut affirmatio, quanquam aliquo« 761 AN. MANL. SEV. bOETII 768 ties quidem ut affirmatio, sed non semper tamen, À lares vero que vel affirmando vel negando ambi- semperautem ut dictio Est enim dictiosimplex verbi ac nominis nuncupatio. Nam cum dicimus, si dies est, lux est, hanc totam orationem si dividere in partes velimus, scilicet dies est, lux est, utraque pars ut affirmatio significabit,dies est,lux est,affir- mationes esse manifestum est. At si minutatim tota orationis membra carpamus, usque in nomina ac verba postrema fiet resolutio.Dicemus enim partes esse superius posit: orationis, dies et lux et est, qux per se prolata non sunt affirmationes, sed tintum dictiones.Omnis vero oratio,quoniam ex verbis no- minibusque consistit,in nominaet verba solvi potest. Non enim omnem orationemin affirmationem cedi possibile est, veluti si quis dicat lux est, hujus par- tes sunt,lux atque est, quas non esse affirmationes, sed simplices dictiones nullus ignorat. Cum igitur oratio quidem non semper in affirmationem solvi queat semperautem in simplices dictiones, jure di- ctum estorationis partes extraaliquid designarenon ut affirmationes, sed potius ut dictiones. Orationis autem species(ut arctissime dividamus) sunt quin- que, interrogativa, ut Quo te, Meri, pedes ? an quo via ducit in urbem ? Imperativa, ut Suggere tela mihi. Invocativa, ut Dii maris et terre, tempesta- tumque potentes.Deprecativa,Ferte viam, venti, fa- cilem,et spirate secundi. Enuntiativa, Est, mihi dis- paribus septem compacta cicutis Fistula. Quarum quidem preter enuntiationem nulla vel essealiquid, vel non esse designat. Cetera namque vel interro- gant, vel invocant, vel imperant, vel precantur. Enuntiatio vero semper esse aliquid aut non esse si- gnifieat. Atque ideo sola enuntiatio est;in qua veritas vel falsitas inveniri queant.Unde etiam enuntiationis nascitur diffinitio,est enim enuntiatio qua verum fal- sumve denuntiat.Hancetiam proloquium vel propo- sitionem Tullius vocat, que quidem partim simplex, partim composita. Simplex est qus» conditione se- posita esse aliquid vel non esseproponit,ut Platophi- losopbus est.Composita vero qua ex duabus simpli- cibuscopulanteconditioneconsistitut Platosidoctus est,philosophusest.Simplicium veroenuntiationum alias in qualitatesitas,alias inquantitate dilTerentias invenimus. In qualitatequidem quodalia affirmati- va.alia negativaest.Enuntiatio affirmativa estenun- tiatio aliquid de aliquo significans,ut Plato pbiloso- phus est,philosophum de Platone predicamus. Ne- D gativa vero est enuntiatio aliquid ab aliquo predica- tione sejungens, ut Plato philosophus non est, phi- losophum erim a Platone tali predicatione sejunxi- mus.Seeundum quantitatem vero differenlie enun- tum subjecti universalis in partem redigunt,ut qui- dam homo sapiens est,quidam homo sapiens non est, hic enim universalitas hominis,adjecta particulari determinatione minuta est,atquein partem redacta. Indefinite vero sunt qua» absque universalitatis et particularitatis determinationedicuntur,utest homo sapiens,non est homo sapiens.Singulares vero sunt qu: de singulari aliquid et de individuo affirmando negandove proponunt,ut Socrates sapiens est, So- crates sapiens non est. Differt autem particularis propositio asinzulari,quod partieularis quidemunum aliquem subjicit,nec quis sit iste designat, ut qui- dam homo sapiens est,quis iste bomo sit,proposilio non declarat.Singularis vero unum aliquem sumit, p 9t quis iste sit significat, ut Socrates sapiens est, C tiationum sunt,quod alie quidem universales alie : particulares slie indefinite, alio singulares. Uni- versales sunt quz sive affirment,sive negent, univer- saliter tamen enuntiant universale subjectum,ut : omnis homo sapiens es!,nulius homo sapiens est, homo universale quiddam est. Maltos enim sub se individuos coercet et continet,qui universaliterenun- tiantur,dum eiomnis vel nullus adjungitur.Particu- unum enim etbuncSocratem sapientem esse propo- suit.Amplius particularis omnisuniversalemquidem terminum ponit,sed ei detrahituniversalitatem,dum qualitatem particularitasadjupgit,utin propositione, quidam homo sapiens est.Homo nniversalis est ter- minus, multos enim propria praedicatione conclu- dit.Sed quia dicitur quidam,ad unum homo redigi- tur, qui universale persisteret, nisi particularitas fuissetadjuncta;in singularibus vero propositionibus predicato termino semper individuum supponitur, ut Socrates sapiens est.Socratesenim singularis est, atque individuus; idcirco igitur illa particularis pro- positio qui partem ex universalitatem detrahit,hzec singularis qu: 1n singularis atqueindividui predi- catione consistit. Simplicium vero enuntiationum partes suntsubjectum atque predicatum.Subjectum est quod predicati suscipit dictionem,ut in ea pro- positione que est,Plato philosophus est,Plato sub- jectum est, de ipso enim philosophus praedicatur, et in eo philosophi suscipit dictionem.Prrdicatum vero est quod dicitur desubjecto,ul in eadem propo- sitione, philosophus dicitur de Platone subjecto, semper enim quod subjectum est vel minus est,vel equalepredicato: minus quidem ut in ea propositio- ne de qua paulo ante tractavimus.Plato enim pbilo- sophi nomen non potest equareneque solus Plato phi- losophusest;equalis veroestsubjectusterminus pre- dieato, ut si quis dicat, homo risibilis est, homo enim qui subjectus est terminus praedicato risibili cosquatur.Unde fit ut possit reddi reciproca preedi- catio, scilicet, ut vices subjectum predicatumqne permutent,subjectumqauefiat quo1eratantea predi- catum,versoqueordine predicetur quod fuerat ante subjectum,ut si dicatur quod risibile est homo est; omnia enim que sunt :qualia de se invicem predi- cantur.Ut vero id quod subjectum est majus possit esse predicato,nulla prorsusenuntiatione contingit, ipsa enim predicata natura minoraesse non patitur. Sed quod :quale vel majus est,id semper de :equali vel minore predicatur. Has vero enuntiationum "partes, id est predicatum atque subjectum ter- minos appellamus. Termini vero dicuntur quod in eos postrema sit resolutio: itaque in singu- 7690 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 7TT10 laribus vel indefinitis propositionibus duos ter- A enim propositio hominem subjicit, et predicat sa- minos semper invenimus, et verbum quod pro- positionis determinet qualitatem, ut in proposit:one qua dicimus.Socrates sapiens est, Socrates quidem ac sapiens terminos esse manifestum est. Est vero verbum non est terminus,sed designatio qualitatis, el qualis propositio sit negativa an affirmatio signi- ficat,etnunc quidem solo est verbo propositioni ac- commodato facta est affirmatio.At si non, quod est abverbium negativum esset adjunctum ita diceretur: Socrates sapiens non est, atque hoc modo mutata qualitate fierit de af(irmatione negatio. Es! igitur et non est,non sunt termini, sed,ut dictum est, signi- ficatio qualitatis. Eadem omnia etiam in indefinita propositioneconveniunt;quod si sinttales orationes, Socrates est,dies est,est vi gemina fungitur, scilicet predicati, est enim verbum de Socrate et die pre- dicatum,et signi qualitatis,idem namque est solum positum affirmationem efficit,cum negativo adver- bio negationem. At si sint propositiones que diffe- rentias secum habeant quantitatum,ut sunt univer- sales ac particulares,eadem vis permanet termino- rum;omnisenim ac nullus,et quidam, terminis non annumerantur,sed enuntiationem significant quali- tatem.Atqueideo recte quod subjicitur ac preedicatur termini nuneupati sunt, quoniam in eos tantum re- solvitur propositio. C:lera enim que simplicibus enuntationibus adjungantur,aut qualitatem propo- sitionum retinent,aut quantitatem significant.Pro- positionum vero simplicium alie sunt que in nulla parte conveniunt,ut Plato philosophus est,et virtus bona est;utraqueenimaliud quidamde alio predi- catur,nec habent aliquid in proponendi ratione com- mune. Illa enim Platonem philosophum dicit, illa virtutem bonam esse pronuntiat.Alie vero sunt que aliqua terminorum participatione junguntur.Id au- tem duobus fieri modis potest,aut enim ordine eo- dem, aut per ordinis commutationem. Eodem vero ordine dupliei modo, si vel simplices terminos in utriusque constituas, vel si per oppositionem fiat par- ticipatio terminorum : quod Iribus neque amplius continget modis, nam vel predicato, vel subjecto, vel utriusque terminis negatio copulatur. Ordinis eliam commutatione conveniunt duobus modis,aut enim persimplicem terminorum predicationem,aut per eorumdem terminorum oppositionem Haec quo- que oppositio terminorum triplicem recipit modum, cum negatio vel preedicato,vel subjecto, vel utrisque conjungitur; ille vero quz altero termino partici- pant et tribus modis,vel cum in una propositione quod predicatur in altera subjectum est, vel cum idem in utriusque pradicatur,vel cum idem in utris- que subjectus est. Et quoniam omnium sibimet convenientium propositionum ordinatissimam feci- mus divisionem,nunc desingulis quibusque tracte- mus, ac primum de ea propositionum convenientia, que cum utrisque participet terminis, participandi tamen ordinem servent, ea est hujusmodi, omnis homosapiensest,nullus homo sapiens est, Utraque pientiam, et cum utroque termino congruant,sunt tamen diverse,quoniam hec affirmatio est, illa ne- gatio. Et hoc quidem exempli gratia dictum sit, ple- nius vero fiet de tali participatione tractatus hoc modo.Cunctarum simplicium propositionum diffe- rentias,velin qualitate,velin quantitate sitas esse os- tendimus;in quantitate cum universaliter pronuntiat (F.pronuntiantur] vel particulariter vel indefinite, vel singulariter proferuntur, in qualitate vero cum ha quidem affirmativz sunt,ille veronegativi.Si igitur duasaffirmativasaggregamus fiunt mixte cum utris- que octo differentiz,que simul qualitatem quantila- temque contineant.Suntautem mixte ha,affirmalio universalis,negatio universalis, affimatio particu- laris, negatio particularis, affirmatio indefinita,ne- gatio inde(inita,alfirmatio singularis,negatiosingu- laris. Quarum quidem indefinitas singularesque se- gregemus, et de universalibus ac particularibus disseramus. Describatur ergo universalis primum affirmatio,omnis homo justus est, eujus adversum tenet locum negativa propositio universalis,nullus homo justus est, item sub universali affirmatione ponatur particalaris affirmatio,quidam homojustus est, hanc adversa fronte respiciat,sitque universali negative supposita particularis negatio,quidam ho- mo justus non est. Universalis affirmatio : Universalis negatio : Omnis homo justus est. Nullus homo justus est. Quidam homojustusest,Quidamhomojustus non est, particularis affimatio. partieularis negatio. ' Harum igitur affirmatio atque negatio universalis qualitate quidem discrepant, sed quantitate concor- dant;nam quod hiec quidem affirmatio est, illa vero negativa est, sunL in qualitate diverse, quia vero utraque unversalisest quantitate conveniunt.Harum igitur vel utrasque falsas,vel unam veram, alteram falsam recipere possibile est,utreque aulem simul vere nequeuntinveniri, nam in proposita deseri- ptione affirmatio que est,omnis homo justus est, ct negatio quie est,nullus homo justus est, curn uira- que sint universalea,neutra tamen est vera. At si sit affirmatio,omnis homo animal est, atque universa- liter denegetur ita,nullus homo animal est, vel ita, omnis homo lapis est,nullus homo lapis est, unam veram, alteram falsam esse necesse est. Atque ideo D quoties ea predicantur quas et convenire subjecto et abeo valeant segregari et universaliter illa confirmat hic denegat,utrasque falsas contingit, el superius positis declaratur exemplis.Justitia enim cum esse in hominibus possit,non tamen ita bominibus inhae- sit,ut ab eis separari nullo modo queat, atque ideo neque omnis homo justus esl, neque omnis homo justus non est,contingit utrasque mentiri; at si tale sit quod a subjecto abstrahi separarique non possit, vel quod nunquam possit evenire subjecto, et qus vniversaliter affirmativa est universaliter abnuatur, evenit uni veritatem, altari semper adesse menda- cium, sed ita ut si a subjecto quod predicatur non T AN. MANL. SEV. BOETII. 772 potest segregari, vera sit semper affirmatio, falsa A si quis rnuntiet, quidam homo animal est, et alius negatio; at si quod evenire non potest predicatur, alfirmatio quidem falsasit,sed vera sit negatio.Nam quoniam animalnon ab homine potest segregari, qua hominem animal esse confirmat vera est, falsa vero ille que denegat; item si quod non potest fieri prae- dicetur, fiatque alfirmatio, omnem hominem esse lapidem,idque adversa propositio neget,nullumque hominem lapidem esse concedat,negatio quidem ve- ritali, affirmatio autem juncta est mendacio : simul autem veras esse af(irmationem universalem univer- salemque negationem nulla poterunt exempla mon- strare. Atque ideo universalis quidem affirmatio, universalisque negatio contraria dicuntur,nam ut in contrariis aliquid medium continentibus potest neu- trum inesse subjecto, ut corpus neque nigrum sit p neque album,quonia:n est quod preter ea esse pos- sit, ut rubrum, itemque in contrariis medietate ca- renlibus necesse est allerum semper inesse subjecto ut omneanimal aut dormitaut vigilat, quoniam inter dormireac vigilare nihil mediumest ; autem simul atque in eodem utraque contraria reperiantur fieri nequit.Ita etiam in universalibusaffirmatione ac ne- gatione: ut utreque false sint, exemplo contrario- rum aliquid medium claudiunt; velaltera vera,falsà vero altera,sicut in contrariis que mediocarent fieri possemanifestumest sed impossibileestut utriusque sententia in veritate conveniat,sicut nulla contraria simul esse patiuntur. Atque ideo universalis aftirma- tio universalisque negatio contrarie nominantur. Hac igitur non eam vim ipsa semper adversitate con- servant,ut eis sit perpetua atque inconciliata discor- dia,nec se semper invicem perimunt, qud cum sen- tentia dissideant communi tamen falsitate concor- dant.Siigitur earum unasubmota sit,non necesse esl ut esse altera consequatur:fieri enim potest ut neu- tra sit, velut si omnem justum esse hominem de- struat, non est consequens ut nullus homo sit ju- stus.Quaeautem sub his propositionibuscollocantur, id est particularis affirmativa atque negatio, sab- contrari? nomen habent,idcirco quod universalitati particulare commune subjectum est;cum igitur uni- versales intelliguntur esse contraria,subcontrarias esse necesse et qui sub universalibus contrariis collocantur. Horum quoque quantitas est eadam, quoniam utraeque sunt particulares ; diversa qua- litas intelligitur, quoniam affirmatio hec est, illa vero negatio; sed quanquam contrariis videantur esse subjecto, converso tamen modo particulares in veritate sibimet,non in falsitate consentiunt.Nam ut hec verum,falsum illa pronuntiet, atque utr:eque sint vera facile propositis declaratur exemplis ; ut vero utraeque false sint,non potest inveniri. Nam si quod neque separari,neque possit adesse subjecto, alterutra enuntiet propositio,una est veritati, altera cognata mendacio.Et siquidem quod a subjecto se- parari non potest predicetur,affirmatio sola verita- tis calculum tenet ; at si quod subjecto impossibile adesse dicatur, sola obtinet negatio veritatem, ut D neget,quidam homo animal non est,vel ita, quidam homo lapis est,quidam homo lapis non erat,utraque affirmationum negationumqueoppositio verum inter falsumque partitur.Sed in prioribus quidem alffirma- tio,in posterioribus autem vera negatio est. At si quad evenire quadem possit, sed a subjecto tamen aliquando valeat segregari, affirmatio particularis, negaticque pronuntietur, utrasque veras esse ne- cesse est,ut quidam homo justus est,quidam homo justus non est; ut vero utreque false sint, nulla potuerunt exempla congruere. Quocirca neista qui- dem quas subcontrarias appellamus semper sese in- vicem perimunt,quandoquidem aliquoties in verita- teconcordant.At si omnibus differentiis dissidentes ac invicem destruentes invenire conemur, respi- ciend: sunt angulares;bha vero sunt universalis affir- matio et negatio particularis,vel universalis negatio et affirmatio particularis; his enim tanta inter se discordia manifesta est, ut neque in falsitate un- quam,nequein veritate conveniant,semperque ne- cesse est cum affirmatio sit vera, negationem esse mendacem,cum negationi adsit veritas,affirmationi esse propriam falsitatem. At primum cum geminas esse propositionum differentiasdixerinusin qualitate scilicet et quantilate,harum et qualitas divisa esse probaturet quantitas:nam quod haec affirmatio est, illa negatio,in qualitate dissentiunt;quod vero hec universalis, in particularis quantitate discordant. Item neque in falsitate, neque in veritate unquam poterunt convenire.Sive enim de his que a subjecto übesse aon possuntunam sem per veram esse necesse est,alteram falsam, nam si talis terminus predica- tur,ut cum vel adesse subjecto vel non adesse con- tingat, universales semper false sunt, particulares vere sunt, si quis enim ita proponat, omnis homo justus est,at;ue alius neget, quidam homo justus non est,universalis affirmatio falsa est, particularis est vero negatio,similiter autem si quisita pronun- tiet,nullus homo justus est, universalis negationis falsa,particularis affirmationis vera sententia est ; ita in his qua vel adesse subjecto, vel abesse con- tingant,universales falsitati conjuncte sunt, parti- culares obtinent veritatem.At si tales termini sint, qui separari atque a subjecto dividi nequeant, sive illa sit universalis,sive particularis, herebit semper affirmationi veritas, negationi mendacium, ut si quis universaliter enuntiel omnem hominem esse animal,aliusque particulariter nege5,quemdam ho- minem non esseanimal affirmatio universalis verum loquitur, particularis negative falsa sententia est. Item si quis universaliter negando proponat nullum hominem esse animal.particularem affirmationem veritas sequitur,haret universalis negatio falsitati ; quod si sint qu: predicantur ut nunquam possint adesse subjecto,seu ill: universaliter seu particula- riter proponantur, negationes ornat veritas, affir- mationes falsitas decolorat.Si quis enim confirmat dicens omnem hominem lapidem esse, aliusque "713 PRIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. TIA quemdam hominem non esse lapidem respondeat, AÀ esse lapidem.At si universalis negatio falsa propo- universalem affirmationem falsitas, particularem negationem veritastenet; quod si ita quis universa- liter neget, nullus homo lapis est, et particulariter affirmet, quidam homo lapis est, universali constat negatione veritas, particularis affirmatio non caret falsitate.Quoquo igitar modo praedicata vel subjecta mutaveris, si tamen universalem affirmativam par- ticulari negativa, vel universalem negativam parti- culari affirmativa consertam a singulari considera- tione committas, si hzc falsa illam veram esse con- tingit, et si hec vera est illam falsam necesse est inveniri,atqueidcirco has inter se oppositas et con- tradictorias nuncupamus. Kthactenus quidem aflir- mationes et negationes aversis intentionibus confe- rentes,quid in eis discordie ac diversitatis esset os- tendimus; nunc universalem affirmationem partieu- lariafürmative, et universalem negationem parti- culari negative ad veritatis falsitatisque convenien- tiam comparemus. Harum namque inter se nulla discordia est, atque ideo non de earum dissensu, sed de consensu potius videtur esse querendum. Primum igitur universalis affirmatio et particularis affirmatiosubalterne dicuntur, quoniam altera sub- jacet alteri, id est particularis affirmatio universali affirmationi supposita est atquesubjecta,veluti pars intra totius semper ambitum latet; idemque de uni- versaliet particulari negativadicendumest,subalter- na enim vocantur, quod superior atqueamplior uni- versalis negatio intra se particularem negationem claudit et continet. H«c igitur tali ratione consen- iiunt, si enim universales in veritate precedant, particulares veras esse necesse est, ut si quis uni- versaliteraffirmando proponat,omnem hominemani- mal, ea cumsit, vera, particularis sibi affirmationis veritatem comitem trahit,ea vero est,quidam homo animal est. Nam si verum estomnem hominem esse animal, verum est esse aliquem; item siquis univer- 'saliter enuntiet nullum hominem esse lapidem, et verum dixerit, subjecta ei particularis negatio idem retinet, nec mentiturquidixeritquemdam hominem lapidem non esse; ita igitur universalibus aífirma- tione ac negatione vera dicentibus, particularis af- firmatio et negatio veram universalium sententiam consequuntur.At si universales false sint, non ne- cesse est parliculares universaliuni consensu pre- bere mendacium, velut in his universalibus quas proponunt omnem hominem esse justum, vel nul- lum hominem esse justum, qux cum una sit affir- matio, altera negatio, utreque sunt false; sed eas particularium falsitas non ex necessitate consequi- tur, nam et quemdam hominem esse justum, que particularis est affimatio, vere quis dixerit, atque - ideo falsis universalibus, particulares verasesse non necesse est. Quod enim universalis affirmatio falsa dicatur omnem hominem esse lapidem, errat parti- 'eularis affirmatio qu; proponitquemdam hominem natur, nullum hominem esse animal non idcirco particularis erit veranegatio,si pronuntietquemdam hominem non esseanimal, atque ideo universalibus quidem in veritate manentibus, particulares necesse est universalium consentire veritati, at sj universa- libus falsitas inharebit, particulares tum veras,tum etiam falsas esse possibile est, veras quidem si quidtale praedicetur quod adesse subjecto possit, et a subjecto valeat separari, falsas esse utrasque,at- firmationem quidem partieularem,si in eo sit univer- salis falsa affirmatio quod subjecto non potest con- venire,negationem particularem,si in eo universalis negatio mentiatur quod a subjecto non potest segre- gari, ut posita superius exempla declarant.Quod si ad veritatis et falsitatis consequentiam particulares propositioneslocum principem sortiantur, contraria eis universalis propositionis ratione conveniunt. Nam si sint false, particulares falsas esse necesse est; sin vero particulares vere sint, tum universales vere sunt,tum etiam fals:e. Nam si particularis af- firmatio est falsa, qu:x dicit aliquem hominem esse lapidem,universalis quoque affirmatio falsa est qua proponitomnem hominem: esselapidem.Item si par- tieularis est falsa negatio que decernit quemdam hominem non esse animal, falsa erit universalis ne* gatio que nullum hominem animal esse contendit. At si particularis affirmatio vel negatio vere sunt, idque praedicatur quod a subjecto dividi ac segregari queat, affirmationem negationemque universales non estdubium posse mentiri, ut quoniam vere sint particulares quz proponuntquemdamhominem esse justum, etquemdam hominem non esse justum,his suppositas universales falsas esse manifestum est,ut ea qua dicit,omnishomo justus est, et nullus homo justus est.At si quid taleaffirmatio particularis pro- nuntiet quo subjectum carere non possit, vera erit superposita affirmatio universalis, ut cum aliquis enuntiat quemdam hominem esse animal, huic uni- verealis affirmatio in veritate consentit, qua estom- nis homo auimal est. At si quid particularis negatio tale proponat,quod subjecto nequeat inhaerere, veri- tatem particularis negationis universalis negative veritas necesse est consequatur, ut cum aliquis dicit quemdam hominem lapidem non esse,consonat uni- versalis veritas propositionis que nullum hominem D lapidem esse pronuntiat: quo fit ut precedentibus quidem universalibus veris, particulares veras esse necesse sit; precedentibus vero in falsitate particu- laribus, universalium veritas nou subsequatur ; manentibus vero universalibus falsis, particulares mendacium dicere non sit necesse, sicut ne vera quidem particularibus proponentibus, veram uni- versalium necesse est esse sententiam. Et hoc qui- dem exempla docuerunt: ut autem firma demons- tratione clarescat, utilis ad evidentiam rerum des- criptio proponatur. 715 Universalis affirmatio. Contrarim. Universalis negatio. Hae tum dividunt verum et falsum, tum false sunt utra&que, vere nunquam. ' 4 ' Seo mr. Eg E 4 [*] ^ £g e o e e H S Lot lie. HE e ld -BE-R-- as 3-45 2:3 m.4 s S 22 c Ies ^ " db r3 pud Ies v. $9 [EE 8?£2 i Lx $9 oo 4U Bsasu EE $5285 FEDEP ied CIEL uso SA g2g953 Quee ES MEUSE Sons 2EHBÓLo QAY Qo rxitceestiim t U2- en [S 500 On-t e SA m ks Sm c Q A €o6 Ee Ro. S $^ dct d nm S 9$ pu E Dn f ngsEt, R2 i-r sp E- [s E: zi E fi $9 n [I s cy Z 2 [s Fa 1 He tum dividunt verum et falsum, tnm veras sunt, utreque false nunquam Partieularis in affirmatio. Subcontrarie. Particularis negatio. Ex his ergo qua superius dicta suntintelligi potest conirarias quidem vel verum inler se falsumque di- videre,vel simul posse inentiri, veras simul esse non posse; subcontrarias vero vel utrasque veras esse, vel alteram veram, alteram falsam, nunquam tamen simul proferre mendacium; angulares autem neque in veritate unquam, neque in mendacio consonare, sed uni semper veram, alteri semper falsam esse sententiam: nuncdemonstrandum est universalibus veris particulares non posse mentiri, falsis autem universalibus posse particulares non falsa proferre. Dico enim siuniversalisaffirmatio sit vera, particu- Jarem quoque affirmationem veram futuram; nam si falsa est,erit vera quo particulari affirmationi oppo- nitur universalis negatio, sed posita est vera affirma- iio universalis; hoc igitur modo utrasque simul ve- rasesse contingit,affirmationem scilicet universalem universalemque negationem, quod evenirenon posse monstratum est; non igitur fieri potest ut affirmativa universali vera proposita, particularis affirmatio mentiatur. Rureus si vera est universalis negatio, particularem quoquenegationem veramesse concedo, nam si falsam quis dixerit universalera affirmatio- nem, qua est ei opposita veram necessario esse fa- Lebitur. At si universalis negatio vera esse proposita est,simul igitur universales negationem et alfirma- tionem veras esse contingit ; quod fieri non posse D superius posita exempla docuerunt. At si falsa est universalis aifirmatio, particularis vel falsum poterit enuntiare vel verum : quo posito nihil impossibile comitatur, sive enim falsa sit, erit vera negatio uni- versalis, seu vera illa sit, universalem negationem falsitas obtinebit.Quod fit ut falsa universali aífima- tione, universalis negatio, tuin ei falsitate consonet, tum ab ea veritate discordet, quod non esse impos- sibile superioribus doceturexemplis.Eodem quoque modo etsi universalis negatio falsa sit, particularem negationem, vel veram, vel falsam esse possibileest, nequeidcirco aliquid sequitur incongruuin.Particu- AN. MANL. SEV. BOETII A lari namque negatione vera, universalis affirmatio 716 mentietur; eadem falsa, verum universalis alfirmatio pronuntiat: quo fit ut falsa universali negatione pro- posita, affirmationem uüiversalem tum veram, tum falsam rationis demonstret eventus, quod impossi- bile non est. Rursus si particulares false sunt, uni- versalis quoque falsitassequitur.Nam si particularis altirmativa pronuntietmendacium, universali quoque affirmationi falsitas inhzerebit, nam si heec vera est, falsa erit ei apposita negatio particularis; sed affir- mationem particularemconstituimus esse mandacem, simul igitur particularis affirmatio et negatio falsa sunt, quod esse incpnveniens precedens traciatus declaravit.[tem,si particularis negatio falsa dicatur, . universalis quoque negationis falsitas consonabit: nam si negatio universalis vera est, falsa est oppo- sita,que est affirmatio particularis, quomodo utras- que particulares,affirmationem scilicet ac negatio- nem,simul falsas essecontingit,quod fieri non posse prediximus.At si vera sit affirmatio particularis, falsa vel vera universalis affirmatio esse potest: sed si falsa sit particularis,negationem veram esse ne- cesse est; si vera sit, babebit particularis negativa mendacium.Sed cum verasitaffirmatio particularis, negationem particularem vel falsam esse, vel veram nihil est impossibile. Rursus si negalio particularis teneat veritatem, universalis negatio vel verita'em tenere potest, vel proferre mendacium. Nam 8i vera est,oppositam affirmationem particularem falsam esse manifestum est; si falsa est, veritatem particu- laris affirmativa custodiet: quo fit ut si particularis C negatio teneat veritatem,af(irmatio particularis vera vel falsa sit, quorum neutrum impossibile non esse premissa docuerunt, atque hec quidem deuniver- salibus dicta sufficiant. Nunc deinfinitis ac singula- ribus disseramus, quarum quidem indefinite sunt, quibus nulla significatio delerminationis adjungitur, sed preter universalis et particularis intelligentiam quantitatis proferuntur, ut homo justus est, homo justus non est, quibus tametsi ut, dictum est,nulla significatio determinatiouis adjungitur, vim tamen obtinent particularium propositionum. Namque ut ille quas subcontrarias in prioredescriptione signa- vimus, aliasquidem inter severum falsumque distri- buunt, alias quidem invicem veritate conspirant, nunquam tamen simul videntur posse mentiri, ita eliam indefinite, siquidem tale est quod enuntiat quod subjecto semper inesse necessesit, affirmatio est vera, falsa negatio, ut in his propositionibus : homo animal est, bomo animal non est, At si id in indefinitis propositionibus efferatur quod subjecti nalura non suscipit, negatio quidem vera est, sed affimatio juncta est falsitati, ut si quis dicat: homo lapis est, homo lapis non est, ut. vero utreque in pronuntianda falsitate consentiant,non potest inve- niri.Eadem tamen ab universalibus alfirmativis at- que negativis, ia dissenliunt,ut quoquo modo sup- jec!a permutes,una semper veritatis, altera sitsem- per plena mendacii.Exem plum vero hujusmodi prze- D (ATA INTRODUCTIO AD SYLLOGISMOS CATEGORICOS. 718 dicati, quod subjecto semper inhereat, hoc est, A Hujusuniversalis negatio mentietur,cum quis dixe- omnis homo animal est,homo animal non est,nul- ]us homo animal est,homo animal est.Hicindefinitae vi eadem funguntur qua et particularis,hujus vero quod nunquam inharet,hoc est, omnis homo lapis -est,homo lapis non est.Nullus homo lapis est,homo lapis est, in his quoque indelinite universalibus opposite per unamquamqueoppositionem unam ve- ram,falsam alteram reddiderunt, item quod susci- pere subjecti naturam valeat et possit amittere. Omnis homo justus est,homo justus non est. Nullus homo justus est,homo justus est,in his etiam inde- finite particularibus immutate sunt,qus universa- libus objecta per unamquamque propositionum ad- versitatem,uni semper verum,alteri divisere men- dacium.Pretereaquoque modoterminorum exempla ponantur, si affirmationes, affirmationibus, nega- lionesnegationibus comparemus,universalibus veris indefinitarum veritas provenit, ut cum vere sunt, omnem hominem esse animal,et nullum hominem esse lapidem,constat veritas indefinitis qud propo- nuni,et hominem animal esse,et hominem lapidem non esse.At si universalium falsitas antecedat,inde- finitarum vel veritas, vel mendacium variabit, hoc modo. Falsa enim est universalisenuntiatio quz pro- ponitomnem hominem esse justum ; sed ea que di- cit hominem esse justum, tenet in humane nature parte veritatem.Nam si non habetomnis homojusti- tiam,cum tamen aliquis habeat,vere dici potest ho- minem esse justum.Item,cum proponitur universa- liter, nullus homo justus est, falsum est, at si id indefinite denegetur,a veritate non discrepat.Nam cum sit aliquis homo non justus, non mentietur qui pronuntiaverit hominem esse non justum.Item cum sit falsa que: universaliter affirmat dicens omnem hominem esse lapidem,falsa est quw&idem indefinita enuntiatione confirmat dicens hominem esse lapi- dem. Rursus cum sit falsa negatio per quam pro- ponitur nullum hominem esseanimal,falsa estinde- finita negatio quz» pronuntiat hominem non esse animal.Hie quoque particularium similitudo servata est.Nam in subalternis vera universalitas veritatem particularitatis trahebat. Falsa vero universalitas nec veritatis,nec mendacii necessitatem particula- ribus afferebat. Eadem omnia universalium atque indefinitorum collatione proveniunt.Rursus indefi- - nitas primum falsas constet,universales quoque ne- cesse est esse mendaces,ut si falsum sit esse homi- nem justum,falsum erit omnem hominem esse ju- stum,quandoquidem non capit veritatem, si justus vel unus homo non fuerit.Item,si 1ndefinita negatio mentiatur, verum uiversalis negatio non habebit, veluti si falsa sit ea quz dieit hominem non esse »justum, quandoquidem non potest universaliter ab homine denegari, si vel uni hominum probabitur adesse justitia. At si indefinite sententiam veritatis obtineant,universales tum veras, tum eveniet esse mendaces: velutcum dicimus hominem essejustum ^. verum est, est enim homo qui justitia non careat. PaTRor. LXIV. D D rit nullum hominem esse justum. At si id affirma- bitur indefinite quod a subjecto divelli secernique non possit, vera nihilominus erit affirmativa que proponit omnem hominem esse animal. At si id quod subjecti naturam non recipit proponitindefinita negatio,veluii si dicat hominem lapidem non esse, nihil ab ejus veritate universalis negativa dissentiet, ut eaque nullum animal esse proponit. Nihil igitur dubiumestindefinitas particularibus esseconsimiles, eamdemque vim veritatis ac falsatis significationi- bus obtinere : dequibussufficienterdictum est.Nunc de singularibus explicemus,que nihil superioribus similes exstant.Ille namque quoniam constituebant universale subjectum,dequo predicatum terminum dicerent, idcirco suscipiebant etiam differentias quantitatis.Nam quod universale estet universaliter et particulariter et indefinite poterit pronuntiari.At he que unum aliquid ponunt,singulariter atque in- dividue differentias quantitatis habere non possunt, atque ideo sola in eis relinquiturdiscrepantia quali- tatis,quod hec quidem atfirmatio,illa vero negatio. Semper igitur inter se affirmatio et negatio singu- laris verum falsumque distribuent, si non cetera impediant que sensum in alias atque in alias signi- ficationes solent deflectere ac detorquere.Cum vero unum atqueidem predicatum atquesubjectum in af- firmatione et negatione constiterit, uno eodemque sumptum tempore,uno eodemque prolatum modo, ad unum atque idem relatum,de una atque eadem parte propositum,necesse est ex his unam semper esse veram,alteram semper esse falsam. Nam sive &quivocos terminos sumant,sive non ad idem teimn- pus procedant,sive alius utrisque insit modus,sive ad alias partes velad aliquid aliud referantur,veras utrasque esse contingit.Age enim equivocum ter- - minum sumat affirmatio, dicatque, Cato Uties se peremit, negetque negatio, Cato se Utica non per- emit. Hic igitur utreque sunt vere, quoniam Cato equivocum est. Namque Cato pretorius Utica sibi manus intulit, Gato vero censorius minime. Item proponatur affirmativa hoc modo, Nocte lucet,nega- . tio respondeat, Nocte non lucet. Hic igitur lucere equivoeum est.Atque ideo nihil impedit quominus utreque in veritate permaneant.Affirmatio namque cum dicit lucere nocte,luna loquiturlucem.Illa vero cum negat,de solis luce significat.Hic igitur equi- vocum praedicatum utrasque verum conservare per- misit. Item si quis de Socrate proponat dicens,So- crates sedet,atque alius neget, Socrates non sedet, utreque vere esse queunt, si ad diversa tempora referantur. Potest enim nunc quidem Socrates se- dere, alio vero tempore non sedere. Rursus si quis humani oculi colorem nigrum esse confirmet,alius- que nigrum non esse contendat,utrique verum 1o- quentur,si ad singulas oculi partes affirmatio nega- tioque referantur. Nam quod circa orbem est qui medius populam tenet, album est. Ipse vero orbis niger visitur.Rursus si de Socrate inter duos locato 23 719 AN. MANL. SEV. BOETII 786 quis dixerit : Socrates dexter est,aliusque respon- À ad alium negatio referalur,una semper veritati con- deat, Socrates dexter non est, utrisque constare veritas potest.Ad eum quicum sinistra Socratis est, dexter est.Ad eum vero cujus lievo lateris pars S0- craiis dextra conjungitur, dexter non est. Item, si quis ovum animal esse constituat, aliusque ovum animal esse neget, utreque a veritate non dis- sonant: namque ovum potestate animal est, actu animal non est. Ita igitur iater se singulariam subjectorum propositiones verum falsumque distri- buent, ut unam veritatem necesse sit habere, alte- ram mendacium,si neque quod subjectum est, ne- que quod pradicatum,aliqua sit eequivocatione con- fusum ad idem tempus,ad easdem partes,ad eum- dem modum, eademque rem ad quam affirmatio retulit ea qu» proponuntur in negatione afferatur, B ut si quis deSocrate pronuntiet, Socrates calvus est, Socrates calvus non est.Si igitur de Socrate eodem aífirmatio negatioque proponant,si eamdem calvitii significationem affirmatio sumpserit et negatio, si eamdem utreque capitis partem loquantur, si vel actum utraeque potestatemve significent, si nulla di- versitatetem poris erretur,si non ad alium affirmatio, Omnis homo rationalis est. Nullus homo rationalis est. Quidam homo rationalis est. Quidam homo rationalis non est. Omnís homo grammaticus est. Nullus homo grammaticus est. Quidam homo grammaticus est, Quidam homo grammaticus non est. Omnis homo lapis est. Nullus homo lapis est. Quidam homo lapis est. Quidam homo lapis non est. Omnis homo justus est. Nullus homo justus est. Quidam homo justus est. Quidam homo justus non est. Omnis homo risibilis est. Nullus homo risibilis est. Quidam homo risibilis est. Quidam homo risibilis non est. Harum igitur talis est consocianda falsitate vel ve- ritate proprietas, ut affirmationes quidem inter se universales particularesque negationes vel in veri- tate vel in mendacio consentire queant, vel verum inter se felsumque dividere. Si quid enim de sub- jecto tale preedicetur quod vel de subjecto nequeat segregari,ut ab homine raiionabilitas,vel a.subjecto quidem recedere queat, sed subjecti naturam non possit equare,ut hominis grammaticus, unam ve- ram,alteram falsam esse proveniet.Nam qui dioit, omnis homo rationalis est, verum loquitur, et qui dixerit,omnis non homo non rationalis eat mentie-- iur. Divine. namque substantiw rationis quidem compotes sunt,sed homines non sunt. Item si quis juncta est, retinet semper altera falsitatem. Quo- niam de ea convenientia propositionum qus utris- quesimplicibusterminis eodemqueordine captaretur explicui,nunc de ea participatione dicendum est qua et utrosque terminos et eumdem ordinem servat ; hoc autem (ut dicium est) tribus conti ngere modis potest, aut enim predicatus tantum, aut subjectus terminus,aul uterque cum negatione proponitur.At tum enuntiatio vel ab infinito subjecto, vel ab infi- nito predicato, vel ab infinitis utrisque consistit. Quoties enim nomini negatio subjungitur, nomen redditur infinitum. Atque ideo per oppositionem participatio fleri dicitur. Nomini enim simplici sem - perinfinitum nomen opponitur,ut homo,non homo, animal,non animal,et cetera: qui cum ita sint,dis- ponantur simplices,atque ex earum natura ceteras colligamus. Primo igitur propositionum series de- scribatur, ea scilicet que utrisque jungitur finitis, propositisquesimplicibusita ex infinitis omnibus co- pulatarum propositionum ordo jungatur,ut affirma- tiones affirmationibus,negationes negationibus, ad- versis frontibus collocentur. Omnis non homo non rationalis est. Nullus non homo non rationalís est. Quidam non homo non rationalis est. Quidam non homo non rationalis non est. Omnis non homo non grammaticus est, Nullus non homo non grammaticus est. Quidam non homo non grammaticus est. Quidam non homo non grammaticus non est. Omnis non homo non lapis est. Nullus non homo non lapis est. Quidam non homo non lapis est. Quidam non homo non lapis non est. Omnis non homo non justus est. Nullus non homo non justus est. Quidam non homo non justus est: Quidam non homo non justus non est. Omnis non homo non risibilis est. Nullus non homo non risibilis est. Quidam non homo non risibilis est. Quidam non homo non risibilis non est. pronuntiet, omnis homo grammaticus, est falsum D dixerit. At qui proponit,omnis non homo non gram- malticus est,verum dixerit.Nam qui homo non est, grammaticus esse non potest. At si id de subjecto praedicetur quod vel nunquam subjecto valeat con- venire,ut lapis homini,vel conveniens ab eo possit abscedere, cum sit majus atque universalius sub- - jecto,ut justitia homini,simul utrisque falsitas pro- | venit. Nam si quis dicit, omnis homo lapis est, falsam fecerit propositionem.Eodem quoque modo qui dixerit, omnis non homo non lapis est, cum silex homo non sit, sed lapis. Item propositio, omnis homo justus est, falsa est, cujus sequitur falsitatem, omnis non homo non justus est. Nam 781 INTRODUCTIO AD SYLLOGISMOS CATREGORICOS. 782 divinissubstantiis adest semper justitia,cum non sit A igitur quidem in affirmationibus universalibus et humanitas. At si quid tale de subjecto predicetur quod et semper ei copuletur, neque tamen subje- ctum possit excedere, ut risibile homini, utrinque sententia in significandi veritate concurrit, omnis homo risibilis est, vera est, omnis non homo non risibilis est, hec retinet veritatem. Nam quia risi- bile hominis proprium est, recte dicitur non esse risibile quidquid homo non fuerit. Eadem omnia in particulari negatione redduntur.Nam sive quz sunt majora subjecto atque ab eo discedere nequeunt,ut rationabilitas ab homine,vel qu: discedunt quidem, sed sunt majora subjecto, ut grammaticus homine, de subjecto praedicentur,unam veram, alteram fal- sam faeiunt.Nam qui dieit, quidam homo rationalis non est,falsum proposuit ; qui vero respondet,qui- dam non homo non rationalis non est, verum lo- quitur. Divina quippe substantia non est quidam homo, sed carere non potest humane ratione na- ture.Item, quidam homo grammaticus non est, vera est, sed falsa est si dicam, quidam non homo non grammaticus non est. Cum illud sit verius, quoniam qui homo non fuerit,non potest esse gram- malieus.At si que vel nunquam de subjecto possunt vere priedicari, ut lapis de homine, vel predican- iur quidem et sunt majora subjecto, sed ab eo dis- cedere separarique patiuntur, ut justitia ab ho- mine,veras prolinus utrasque conservant. Nam qui ' dieit, quidam homo lapis non est, verum dixe- rit. At si quis respondeat, quidam non homo non lapis non est, is quoque verum dixerit : si quidem de silice vel de hujusmodi ceteris velit intelligi, qua cum non sint homines, non lapides non sunt. Item,quidam homo justus non est,propositio veri- - tatem tenet. Sed ne illa quidem falsa est qua pro- ponit quemdam non hominem nonjustum non esse; hoc enim, utdictum est,divinis substantiis inveni- tur,ut justitiam teneant, quamvis ab hominis diffi- nitione Sejuncte sunt. Item, si id quod abesse non potest, et sit equale subjecto, de eodem subjecto predicetur, ut risibile homini, incurrit utrisque mendacium. Nam quidem homo risibilis non est, -— falsa est, cujus falsitati sese emulam prestat que ] [: 1 proponit, quidam non homo non risibile non est, quasi qui homo non sit possit esse risibilis. Ita Aa Simplices.' Omnis homo rationalis est. Nullus homo rationalis est. Quidam homo rationalis est. Quidam homo rationalis non est. Omnis homo risibilis est. Nullus homo risibilis est. Quidam homo risibilis est. Quidam homo risibilis non est. , Omnis homo justus est. Nullus homo justus est. AP Quidam homo justus est. Quidam homo justus non est. particularibus negativis veritas falsitasque et simul aliquoties invenitur, et inter utrasque dividitur. Negationes vero universales et particulares affirma- tiones non simili respondent modo. Sed negationes quidem universales, unam verum dicere, alteram falsam,simul utrasque falsas esse possibile est. Si- mul autem veras nunquam esse contingit. Nam si id quod adesse subjecto non potest, predicetur, ut lapis homini, unam veram faciunt,alteram falsam, ut est,nullus homo lapis est, vera est,falsa est quae proponit, nullus non homo non lapis est, omnia quippe animalia preter hominem ita non sunt lapi- des,sicut ab hominum natura sejuncta sunt. Quid- quid vero aliud de subjecto predicetur,neutri con- stare veritas potest: ut si quis proponat, nullus homo rationalis est, falsum dixerit; aliusque re- spondeat, nullus non homo non rationalis est, hanc quoque convincit ratio mentiri, equus quippe non homo est, nec eum quis dixerit rationis esse parti- cipem ; ut autem simul vere sint,nullus poterit ter- minus approbare. Particulares autem affirmative in differentiam veritatis falsitatisque discedunt, quo- ties aliquid tale de subjecto dicitur,quod nunquam possit adesse subjecto,ut lapis : nam si quis enun- liet, quidam homo lapis est, falsa propositio est : at si quis respondeat,quidam non homo non lapis est, tenet contrariam veritatem, equus quippe non homo est, nec lapis esse dicetur. Quidquid vero aliud de subjecto predicabitur, est eas in veritatis significationem convenire,ut,quidam homo rationa- lis est, vera est, quidam non homo. non rationalis est,huie quoque veritas consta!, equus quippe non homo est,nec ratione subsistit; ut vero simul false sint, nullis reperietur exemplis. Ad huno igitur modum ei de caeteris que vel subjectum vel pree- dicatum retinentinfinitum,ad veritatis falsitatisque consensum enuntiationum proprietas consideranda est, de quibus modo breviter quid eveniat tetigisse sufficiat,singula vero lectoris exploranda diligentis, et per convenientesterminos rimanda permittimus. Disponantur igitur propositiones que ex utrisque simplicibus terminis constant,easque quarum sub- jectum tantum abnuatur ex adversa parte respi- ciant. ; Ex subjectis finitis. D Omnis non homo rationalis est. Nullus non homo rationalis est. Quidam non homo rationalis est. Quidam non homo rationalis non est. Omnis non homo risibilis est. Nullus non homo risibilis est. Quidam non homo risibilis est. Quidam non homo risibilis non est. Omnis non homo justus est. Nullus non homo justus est. Quidam non homo justus est. Quidam non homo justus non est. 783 AN. MANL. Ozinis homo grammaticus est. Nullus homo grammaticus est. Quidam homo grammaticus est. Quidam homo grammaticus non est. Omnis homo lapis est. Nullus homo lapis est. Quidam homo lapis est. Quidam homo lapis non est. In harum igitur affirmationibus quidem unaversali- bus veritas el falsitas distribuitur,siquis tale de sub- jecto przedicetur quod abesse non possit,sive illud majus sit,ut animal homine,sive equale, ut risibile homini. In his enim unam veram, alteram falsam esse necesse est, quidquid vero preter ea fuerit predicatum,unam semper veritas,alteram semper falsitas non sequitur . ut autem simul vere sint ne- quit ostendi.Particularium vero in affirmationibus quidem,siquidem eo predicenturquavaleanttrans- ire subjectum, sive ab eo separari nequeunt,ut ani- mal ab homine,seu possint, ut justitia ab homine, Simplices. Omnis homo lapis est. Nullus homo lapis est. Quidam homo lapis est. E Quidem homo lapis non est. Omnis homo anima! est. Nullus homo animal est. Quidam homo animal est. Quidam homo animal non est. Omnis homo risibilis est. Nullus homo risibilis est. Quidam homo risibilis est. Quidam homo risibilis noh est. Omnis homo justus est. Nullus homo justus est. Quidam homo justus est. Quidam homo justus non est. Omnis homo grammaticus est. Nullus homo grammaticus est. Quidam homo grammaticus est. Quidam homo grammaticus non est. Harum igitur aífirmationes universales, siquidem praedicent quod subjecto nequeat convenire, ut la- pis hominí, vel a subjecto, cum sit w&quale vel sit majus,non possit abscedere, ut animal vel risibile ab homine,unam semper necesse est veritatem,al- teram proferremendacium : quidquid vero preterea fuerit praedicatum utrisque lalsitas invenitur,ut ad veritatem convenire non possint. Negationes vero universales siquidem id de subjecto predicent quod subjecto adesse possit et abesse, ita ut excedat, ut virtus hominem,vel id quod adesse quidem queat, sed non possitadequare subjectuin ,utgrammaticus hominem,utreque in falsitate communicant.Quid- quid vero aliud fuerit predicatum,unam,veritas,al- teram falsitasconsequetur; utautemsimul vere aint, nequitostendi.Particularium veroaffirmationes qui- dem simul verc sunt, si id quod vel adesse possit SEV. BORETII 784 A Omnis non homo grammaticus est. Nullus non homo grammaticus est. Quidam non homo grammaticus est. Quidam non homo grammaticus non est. Omnis non homo lapis est. Nullus non homo lapis est. Quidam non homo lapis est. Quidam non homo lapis non est. loquitur utraque vera sententia.Quidquid vero pra ter ea fuerit predicatum, unam veritas, alteram falsitas tenet ; false vero simul nequeunt inveniri. Negationes vero particularessiquidem id praedicent quod a subjecto non possit abscedere,sive illud ma- jus sit,ut rationale homine,seu equale, ut risibile homini, uni constabit veritas, altera meniüietur. Si B quid vero preter ei fuerit predicatum,veras semper utrasque constat, ut ineas communis falsitasnun- quam possit incidere.Item disponantur in ordinem primum quidem simplices,has e regione respiciant qui subjecto simplici denegantur predicato. Ex infinito predicato. Omnis homo non lapis est. Nullus homo non lapis est. Quidam homo non lapis est. Quidam homo non lapis non est. Omnis homo non animal est. Nullus homo non animal est. Quidam homo non animal est. Quidam homo non animal non est. Omnis homo non risibilis est. Nullus homo non risibilis est. Quídam homo non risibilis est. Quidam homo non risibilis non est. Omnis homo non justus est. Nullus homo non justus est. Quidam homo non justus est. Quidam homo non justus non est. Omnis homo non grammaticus est. Nullus homo non grammaticus est. Quidam homo non grammaticus est. Quidam homo non grammaticus non est. vel abesse predicetur,sive illud majus sit,ut justi- tia homine, seu minus,ut grammaticus ab homine. - Si quid vero aliud fuerit predicatum, veritas in eas ac falsitas distribuitur,ita uu nunquam communem - consonent falsitatem. Particulares quoque negativa in similibus terminis veritate concordant. Nam si quod adesse vel abesse potest, sive illud majus sit ut justas ab homine, sive minus, ut grammaticus ab homine,de subjecto predicetur,veritas utrisque constábit. In aliis vero cunctis predicationibus uni veritas,alteri falsitas cedit. Nunquam tamen utre- que in prodenda falsitate consentient. Prater hanc. auteminterseconvenientiam propositionum,habent aliquid he proprium que predicatum adjecta nega- tione pronuntiant, quod ceteris inesse non possit. Aflirmationes namque negationibus,negatioresque alfirmationibus, quarum universalis est propositio, C D 785 INTRODUCTIO AD SYLLOGISMOS CATEGORICOS. 786 itemque particulares affirmationes negationibus,ne- À venientium autem ordinem seriemque describimus gationesaffirmationibusita conveniunt,utnunquam neque ín falsitate, nequein veritate discordent. Con- quas si quis in superius posita respexerit; videbit angulariter conversas. Omnis homo rationalis est Conveniunt Nullus homo non rationalis est. Omnis homo non rationalis est — Conveniunt Nullus homo rationalis est, Quidam homo non rationalis est Conveniunt Quidam homo rationalis non est. Quidam homo rationalis est Conveniunt Quidam homo non rationalis non est. Quod idcirco in his tantum videtur evenire, quod de eodem subjecto uterque intelligitur ordo opposi- tionis. Nam qus dicit, omnis homo rationalis est, de homine rationale praedicavit ; item qua proponit, omnis homo non rationalis est, de eodem homine rationale sejunxit, ut merito simplices affirmationes negationiconsentiant.At nonin alisintelligituridem esse subjectum. Nam et illa que proponit omnem non hominem esse rationalem, et illa qua enuntiat omnem non hominem esse non risibilem, de homine non loquuntur, sed quolibet alio quod hominis ne- gatione relinquitur. Atque ideo velu extranec atque a semet aliene, nec in veritate possidet aliquam nec in falsitate concordiam. Indefinitas autem pro- positiones, quoniam particularibus similes esse monstravimus, adjungendas superioribus non puta- vi. Id enim indefinitis necesse estevenire,quod parti- ealaribus solet incurrere. Expeditis igitur his pro- positionibus qu: ex utrisque communicant terminis atque eodem ordinecollocatis, nunc eam propositio- -.num convenientiam vel participationem loquamur, quz in utrisque quidem terminis convenientia, sed - ordiniscommutatione consistunt, cujus disceptatio- nis hic finis est, de propositionum conversione do- cuisse, quid enim est aliud propositiones mutato ordine convenire utrisque terminis, nisi propositio- nes converti ? Converti autem vel sibi vel aliis pro- positiones dicuntur, quoties, mutato ordine termi- norum, id est quod subjectum fuerat predicato et quod predieabatur ante subjecto, veritatem simul obtinent vel falsitatem. De quibus plenissime hie - disputandi sumemusexordium. Quatuor propositio- nesesse prediximus, qua habeant differentias quan- titatum el utrisqueterminis absqueordinis permu- tatione participant. He vero sunt affirmatio uni- versalis, negatio universalis, affirmatio particu- - |aris, negatio particularis. Harum igitur particularis affirmatio particulariter quidem sibi ipsa conver- -— titur, universali autem affirmationi per accidens, et rursus universalis negatio, loco principe sui recipit [) conversionem, ad particularem vero negationem per accidens converti potest. Affirmationis vero univer- — galis ad se ipsam perpetua non potest esse conver- - $io, ad particularem vero affirmationem per accidens - potest. Nec vero negationis particularis ad se ipsam principaliler stabilis ac firmma conversio est, sed negationi universali secundo loco atque accidenta- liter. Quze omnia facilius declarantur exemplis. "Affirmatio enim particularis, ut ea qua proponit, quidam homo albus est, faeile sibi ipsa converti- tur, si dieamus, quoddam album homo est, atque " in utrisque simul veritas constat. At si quis pro- ponat quemdam hominem esse lapidem, eamque convertat dicens quemdam lapidem esse hominem, mansit in utrisque mendacium. Hoc igitur modo affirmatio particularis sui recipit conversionem. Item negatio universalis converti potest, ut si quis enuntiet nullum hominem esse lapidem, eam- demque conversis terminis dicat nullum lapidem esse hominem, simul veritatem tuentur. At si quis dicat nullum hominem esse animal, atque eamdem subterminorum conversione proponatdicens nullum animalesse hominem; neutra suam perdidit falsita- tem. Hoc igitur modo universalis quoque negatio sibiipsaconvertitur, universalis vero affirmatio non tenet perpetuam conversionem : quamvis enim quo- ties de speciebus propria predicentur converti uni- versalesaffirmationes queant, ut si quis dicatomnis homo risibilisest, poteritterminorum ordinem per- mutare, omne risibile esse hominem, tamen non est hec equalis atque in omnibus terminis fida con- versio. Quid enim cum quis ita proponit, omnis homo animal est? nunquid convertere vere potest, ut omne animal hominem esse pronuntiel ? Quare cum aliquoties universalis affirmatio conversa pro- priam non teneat veritatem, dicitur conversionis naturam non posse suscipere. Negatio quoque par- ticularis interdum videtur posse converti, veluti si quis enuntiet quemdam hominem lapidem nonesse, verum loquetur, cum dixerit quemdam lapidem ho- minem non esse ; sed est instabilis et incerta con- versio : nàm cum quidam homo grammaticus non sit, falsum estdicerequemdam grammaticum homi- nem non esse. Ita igitur haec quoque conversio pro- tinus a sua veritate deficit. Superius igitur proposi- tarum quatuorenuntiationer due quidemopposita, id est particularis alfirmatio et universalis negatio, conversionem sui firmam perpetuamquesuscipiunt; dua vero opposite, id est affirmatio universalis et negatio particularis, conversionis non tenent firmi- tatem, sed quia universalis affirmatio, qua in sui conversione videtur instabilis, si vera est, particu- larem quoque affirmationem veram esse necesse est. Si autem particularis aífirmatio conversa non amittit propriam veritatem, universalis quoque af- firmatio conversa particulari affirmationi eamdem veritatem sonabit, velut hisexemplis probabitur. Si quis enim proponat omnem hominem esse animal, verum dixerit, hujus subalterna particularis affirma- tio quemdam hominem esseenimal, ea quoque vera est, quoniam universalisaffirmationis veritasante- cessit Sed eaindem converti sibi verissime potest, dicitur enim quoddam animal esse hominem. Quo- circa affirmatio universalis que proponit omnem 781 AN. MANL. SEV.. BOETII 788 hominem esse animal, et conversa particularis affir- A contingitquam pauloanteinsimplicibus habebatur. matio que pronuntiat quoddam animal esse homi- nem, utreque simul a veritatis significatione non deficiunt. [ta igitur universalis affirmatio, que sui conversionem perpetuam ferre non poterat, per accidens partieulari affirmationi conversa est. Per accidensautem idem quoniam particularis affirmatio principe sibi ipsa loco convertitur, converse autem particulari affirmationi universalisaffirmatio eam - dem retinet in veritate sententiam. Eadem ideo est etiam universalis negationis, quee quoniam ipsa principaliter converti potest, converseque negatio- ni universali illa que subalterna est eamdem veri- tatis refert sententiam. Particularis negatio con- versa ad veritatis significationem poterit conveni- re, ut si quis nullum hominem esse lapidem con- firmet, et hujus conversio est, nullum lapidem esse hominem, qua cum vera precedat, subalterne par- ticularis negative perficit veritatem : ea vero est, quidam lapis homo non est, que comparata uni- versali negationi qua dicit nullum hominem esse lapidem, quamvis terminis discrepans,tamen simi- lis veritate proponitur. Igitur particularis negatio, qua sibi ipsi converti non poterit, universali nega- tioni per accidens converti potest. Per accidensau- tem idcirco quoniam universalis negatio in se ipsam priore loco converti potest. Per conversionem au- tem sui cum particulari negatione similem verita- tis videtur obtinere sententiam. Itaque concluden- dum est particularem quoque aífirmationem uni- versalemque negationem conversionem sui firmam ac stabilem custodire. Affirmationem autem univer- salem particularemque negationem in convertendo firmas esse non posse, sed hano affirmationi parti- culari, illam universali negationi per accidens, pos- se converti. Restat nunc de ea propositionum con- venientia vel participalione disserere, in qua utrin- que terminorum ordine permutato, uni vel utrique eorum negativum copulatur adverbium. Simplices. Omnis homo animal est. Nullus homo animal est. Quidam homo animal est. Quidam homo animal non est. Sed quanquam hujusmodi participationis plures esse differentias noverimus,ad instructionem tamen Ca- legoricorum Syllogismorum de hactantum propo- suisse sufficiat, quarum quidem propositionum pars ex simplicibus nominibus constat, pars vero ex infi- nitis. Nam propositio universalis, que est omnis homo animalest, ex utrisquenominibus finitis con- stat. Namque et homo et animaltinita nominaesse manifestum est. Ea vero affirmatio qu& proponit omne non animal non hominem esse infinitorum terminorum positione conjuncta est. Non animal enim et non homo nomina esse infinita, in nominis diffinitione praediximus, que quidem sese ad verita- tis falsitatisve rationem sic habent, ut enim nega- tionibus adjunetis infinita nominasimplicibus oppo- nuntur, itaetiam conversio propositionum contrario Atque in his enuntiationibus converti termini per appositionem dicuntur, unusque enim terminorum negatione prapositaterminis simpliciter pronuntias tis videtur oppositus. Hujus vero partieipationis est triplex modus: aut enim praedicato tantum termi no, negatio jungitur, aut subjecto, aut utrique ter- mini denegantur. Primum igitur supposita descrip- tione pandanturexempla.Postautem quemad modum se habentad veritatis falsitatisve consensum conse- quentisordinedisputetur. Ac primum quidem de hac disserimus cujus subjectum predicatumque nega- tur. Post vero cujus subjectum solum, postremo cu- jusqui predicaturterminuscum negationelprofertur. Atqueearum quidemnaturam atque ordinem ex sim- plicibus informabimus. Simplicesautem,in quanti- tatum differentiis constitutas,quatuor esse monstra- vimus.Sitigitur prima quidemaffirmatio universalis, qua proponat omnem hominem esseanimal ; adver" sum hanc collocetur affirmatio universalis, quanon solum conversis terminis enuntietur, verum in uno quoque termino negativum adverbium habeat ad- junctum hoe modo, omne non animal non homo est. Rursus proponatur universalis negatio, ea qua est, nullushomo animalest; huie adversum teneat locum universalis negatio terminis cum negatione conver- sis, id nullum non animal non homo est. Item sit partieularisaffirmatiosimplex,quidam homoanimal est ; huic terminus atque exadverso referatur parti- cularis affirmatio, que, commutatisin ordinem ter- minis, negationes utrisque gestet oppositas, ut est quaddam non animal non homo est. Item sit parti- - cularis simplex negatio quae proponat quemdam hominem animal non esse ; hanc ex adverso respi-- ciat particularis negatio,quz, permutatisad ordinem | terminis, adverbium negationis adjecerit, ut est, quoddam non animal non homo non est. í C Converse utrisque infinitis. Omne non animal non homo est. Nullum non animal non homo est. Quoddam non animal non homo est Quoddam animal non homo non est. In illis enim affirmatio universalis particularisque negatio conversionem stabilem non tenebant. Atfir- - matio autem particularis atque universalis negatio D conversm certissime tuebantur vel in. veritate, vel in falsitate consensum. Hic omne diversum est; Universalis namque affirmatio et particularis nega- tio peroppositionem sibiipsaconvertitur,universalis autem negationis et particularis affirmzationis non est ad veritatis falsitatisve consensum fida conver- sio. Ac primum de universali affirmatio tractemus, qua cum in simplicibus vera sit, veritatem quoque per oppositionem conversa custodit, ut ea qu:e dieit omnem hominem esse animal,vera est,atqueilli per oppositionem convertitur, id est, omne non animal non homo est, eam quoque veram esse necesse est. Propositionis autem hujus istasententiaest, quoniam nonesthomo, quidquid animal non est, quod verum 789 INTRODUCTIO AD S8YLLOGISMO8 CATEGORICOS, 790 esse nullus ignorat. Item sisitfalsa universalisaffir- A minum natura sejuncta sunt, ut equus, arbor atque matio in simplicibus terminis constituta, falsa quo- que ejus per oppositionem probabitur esse conver- sio: nam cum dicimus, omnis lapis animal est, fal- ga est, atque illi per oppositionem convertitur, id est, omne non animal non lapis est, eam quoque fal- s&m esse necesse est. Id enim ex tali enuntiatione sentitur, quoniam quidquid animal non fuerit, id lapis non est, quod apertissime falsum est, cum la- pis ipse animal non sit: quod si universalis affir- matio terminorum oppositionem conserva sibi- met in veritate convenit et ip falsitate, non est du- bium quin universalis simplex affirmatio stabili per oppositionem conversione monstretur. Idem de sim- plici etiam particulari negatione dicemus. Nam cum hec falsa est, ut ea quie dicit, quidam homo animal non est, illa quoque falsitatem tenebit, quae huic ter- minorum oppositione convertitur, ut ea qu: propo- nit, quoddam non animal non homo non est. Id enim ex hac enuntiatione colligitur, quod res que nonsit animal, sit hemo. Etenim hoc essehominem, quod non esse non hominem. At si vera sit negatio particularis ex simplicibus terminis juncta, ut est quidam lapis animal non est, non deerit veritas cum terminorum oppositione converse qua propo- nit, quoddam non animal non lapidem non esse. ld enim conversio ita significat, quod res quaedam qua animal non sit lapis sit, hoc est enim esse lapidem quod non esse non lapidem ; quod si par- tieularis simplex negatio per oppositiones propris conversioni et in veritatis et in falsitatis significa- tione concordat, non est dubium particularem simplicem negationem certo sibi ac stabili modo per oppositionem terminorum posse converti. In negatione vero universali non est perpetua neque fida conversio. Quod quidem fallere poterit, si quis ad solam respiciat convenientiam falsitatis. Nam cum sit falsa simplex universalis negatio quz pro- ponit nullum hominem esse animal, falsa est qua ei per oppositionem convertitur, ut est, nullum non animal non homo est. Id enim ex hec propositione monstratur, qnoniam omne quod animal non est, id homo est, hominem esse significat, quidquid animal non sit, que proponit, nullum esse non ho- minem, qui animal non sit. Sed hic in falsitate con- sensus ad veritatem usque non pervenit. Age enim sit vera simplex universalis negatio, nullus homo lapis est, non vera potest esse, nullus non lapis non - homoest.Id namque designatistacunversio,quoniam quidquid lapis non fuerit, id homo est; hominem namque esse designat quod lapis non sit, qui pro- nuntiat nullum esse non hominem quod lapis non est, quod apertissime falsum est ; quamvis enim mul- ta proferam quae cum lapides non sint, tamen abho- Simplices. Omnis'homo animal est, Nullus homo animal est. Quidam homo animal est. Quidam homo animal non est. D alia plurima. Si igitur negatio universalis per op- positionem proprie conversioni in falsitate quidem convenit, nee tamen in veritate consentit, recte pro- nuntiatur conversionem perpetuam atque equabi- lem non habere. Eadem quoque ratio est in affir- matione simplici particulari. Nam in hoc quoque sepe error deprehenditur, ut cert propositionum conversiones pelentur, si quis non ad Ííalsitatis quoque, sed ad solam convenientiam veritatis aspi- ciat. Nam cum affirmatio simplex particularis vera sit, ut est quidam homo animal est, si hujus ter- mini cum oppositione convertantur, fiatque propo- sitio, quoddam non animal non homo est, a veritate non discrepat. Quid enim aliud enuntiatio ista de- signat quam esse rem aliquam quz cum animal non sit, ne homo quidem sit, ut lapis simul et animalis et hominisnatura deficiat. Sed hicin veritate consen- sus ad falsitatem usque non tendit. Quid enim si sit falsa simplex affirmatio particularis, ut est, quidam homo lapis est ? nonerit ejus peroppositionem falsa conversio, quidam nonlapis non homo est ? Atqui hac firma veritate consistit, id enim ex hac proposi- tione datur intelligi quod sit quidam quod cum la- pis non sit, ne homo quidem sit, ut equus atque ar- bor, que neque hominis, neque lapidis diffinitione clauduntur. Quodsi particularis affirmatio, dum per oppositionem convertitur, in veritate quidem tenet secum ipsam concordiam, in falsitate autem sibimet ipsa dissentit, rectum est pronuntiare quod termini negatione conjunctaconversionem firmam stabilem- que non teneant. Quarecum in simplicibus, ac pre- ter oppositionem conversionibus, universalis qui- dem negatio particularisque affirmatio perpetua fi- daqueterminorum permutatione vertantur,affirma- matio vero universalis particularisque negatio mi- nime, dum per terminorum oppositionem simplex propositio sibi ipsa convertitur, omnia, ut dictum est, adversa ratione contingunt, universalia nam- que affirmatioet particularis negatio firmam negata- rum partium retinent conversionem. Universalis au- tem negatio in falsitate quidem recte sibi ipsa con- vertitur. In veritate autem sibi ipsa discordat. Par- ticularis autem affirmatio in veritate quidem sibi convenit, sed in falsitate dissentit. Similis autem contemplatio est in his qua, converso ordine ter- minorum, przedicato tantum vel subjecto sibi copu- lant negationem :in quibus, utin superioribusquo- que fecimus, propositionum tantum ordinem des- cribemus, et quid eveniat sub brevitate monstra- bimus,perquirenda atqueexaminanda singula lecto- ris diligentia derelinquentes. Descriptis ergo sim- plicibus ex adversa parte, quee, converso ordine pre- dicatum cum negatione pronuntiant, conferantur. Converse de predicato infinito Omne animal non bomo est. Nullum animal non homo est. Quoddam animal non homo est. Quoddam animal non homo non est. Omnis homo justus est. Nullus homo justus est. Quidam homo justus est. Quidam homo justus non est. Omnis homo grammaticus est. Nullus homo grammaticus est. Quidam homo grammaticus est. Quidam homo grammaticus non est. Omnis homo lapis est. Nullus homo lapis est. Quidam homo lapis est. Quidam homo lapis non est. Omnis homo risibilis est. Nullus homo risibillis est. Quidam homo risibilis est. Quidam homo risibilis non est. Harum igitur in affirmationibus quidem univer- salibus si ea de subjecto predicentur que et adesse et abesse contingant, sive illud subjecto majus sit, ut justitia homine, sive minus, ut grammaticus ho- mine, vel si ea que omnino adesse non possunt, ut lapis homini, simul semper falsas esse necesse est. Si quid vero preter hac fuerit predicatum, unam veram, falsam alteram esse proveniet, nunquam vero utriqueveritas consonabit.In negationibus vero universalibus siquidem ea de subjecto preedicentur qua a subjecto valeant segregari, sive illa majora sint, ut justitia homine, sive minora ut eodem ho- mine grammaticus, utrisque aderit falsa sententia. Quidquid veroreliquorum fuerit predicatum uni ve- rum,alteri facietadesse mendacium.Nunquam vero in his concors veritas invenitur. In particularibus vero affirmationibus siquidem ea predicentur, que Simplices. Omnis homo animal est. Nullus homo animal est. Quidam homo animal est. Quidam homo animal non est. Omnis homo risibilis est. Nullus homo risibilis est. Quidam homo risibilis. Quidam homo risibilis non est. Omnis homo lapis est. Nullus homo lapis est. Quidam homo lapis est. Quidam homo lapis non est. Omnis homo justus est. Nullus homo justus est. Quidam homo justus est. Quidam homo justus non est. Omnis homo grammaticus est. Nullus homo grammaticus est. Quidam homo grammaticus est. Quidam homo grammaticus non est. AN. MANL. SEV. A C D BOETII 192 Omnis justus non homo est. Nullus justus non homo est. Quidam justus non homo est. Quidam justus non homo non est. Omnis grammaticus non homo est. Nullus grammaticus non homo est. Quidàm grammaticus non homo est. Quidam grammaticus non homo non est. Omnis lapis non homo est. Nullus lapis non homo est. Quidam lapis non homo est. Quidam lapis non homos non est. Omne risibile non homo est. Nullum risible non homo est. Quoddam risibile non homo est. Quoddam risibile non homo non est. cum separari possint,tum vel majora sunt,ut justus homine, vel minora, ut grammaticus homine, com- munis affirmationes veritates obtinebit, Alia vero qua- libet predicatio unam veram, alteram semper faciet esse mendacem,sed nunquam communiter mentien- tur. In negationibus vero particularibus hic modus est, ut sive ea qus adesse non vossunt, ut lapis homini, sive qua possunt ac poterunt segregari, cum tamen eorum aliud majus sit, ut justitia ho- mine, aliud minus, ut grammaticus homine, preedi- centur, veritas ulrisque constabit. Quidquid vero absquehic prodicabitur, veritatem uni,alteri dividet falsitatern,simul tamen falsas esse non evenit. Item descriptio supponatur qus priore parte simplicibus collocatis, eas que converso ordine subjectum cum negatione proponunt contraria fronte constituat. . Converse de subjecto infinito; Omne non animal homo est. Nullum non animal homo est. Quoddam non aminal homo est. Quoddam non animal homo non est. Omne non risibile homo est. Nullum non risibile homo est. Quoddam non risibile homo est. Quoddam non risibile homo non est. Omnis non lapis homo est. Nullus non lapis homo est. Quidam non lapis homo est. Quidam non lapis homo non est. Omnis non justus homo est. Nullus-non justus homo est. Quidam non justus homo est. Quidam non justus homo non est. Omnis non grammaticus homo est. Nullus non grammaticus homo est. Quidam non grammaticus est. Quidam non grammaticus homo non est. 793 Superiusigiturdescriptarum enuntiationumaf(irma- A tiones quidem universales,siea de subjecto predi- centur queab eo nunquam valeantamoveri,siveillud majus sit, ut animal homine, seu &quale, ut risibile homipi, seu tale quod subjecto nullo modo possit obtingere, ut lapis homini, uni veritatem dispar- tient,alteri falsitatem. At si quod absquehis predi- cabitur, utrasque falsitasobtinebit, communi autem propositionum veritati locus esse non poterit. Atin negationibus quidem universalia et majora predi- centur, seu eaque relinquere subjectum nequeant, utanimalhominem, seu qua possint, ut justitia ho- minem, utrisque falsitas inheredit. Alie quelibet predicamenta unam veram faciunt,alteram falsam, ita ut communis utrieque veritatis non possint esse participes. At in particularibusaffirmationibus qui- dem, siquidem majora de subjecto predicentur,que vel nunquam subjecti conjunctione discedant, ut animal homine, veletiam segregentur, ut justitia ab homine,respondebit utraque veritatem ; cetera vero DE SYLLOGISMO CATEGORICO. 791 predicationes veritatem propositionibus falsitatemve distribuunt in commune parlicipantibusfalsitatem. Particulares vero negationes, siquidem ea przedicent qu: possint a subjecto separari, siveillud majussit, ut justitia homine, seu minus ut grammaticus ho- mine, veras utrasque esse necesse est. Si quid vero extra preedicabitur, uni oportet verum, alteri adesse mendacium ,utsimul false nequeant inveniri. Atque hac quidem dehis propositionibus quacum deter- minatione proferuntur dicta sunt. Que vero inde- finite sunt, quoniam particularium proprietatibus adequantur,eadem omnia com parate universalibus obtinebunt qua in superiore descriptione particu- larium propositionum ordo servavit. Restarent sub- jectorum singularium propositiones, de quibus,quo- niam et longum est dicere, et nihil ad operis pro- positi affert utilitatem, el sibi ipse exemplo earum quas superius proposuimus easdem lectorinveniet, pretereundum videtur. 2 odd di ete MD MERE ed Li DRE e Aie, MOREM UR ERES LUND ANNUM IAN HL D MUN LL e e AN. RHANL. SEV. EBORE; RR DE SYLLOGISMO CATEGORICO LIBRI . DUO. LIBER PRIMUS. Multa Graci veteres posterissuisin consultissimis (; subtiliore pertractata ratione dijudicent. Et hi qui- reliquere tractatibus, in quibus priusquam ad res densacaligantesobscuritate venirent, quasi quadam intelligenti: luctatiome preludunt : hinc per intro- duoctionen est facilior discibiliorque doctrina, hinc perea que illi xpoAeyópeva vocant, nos predicta vel predicenda possumus dicere, ad intelligentiam promptior via munitur. Hanc igitur providentiam non exosus, statui ego quoque in res obscuris- simasaliquem quodammodo pontem ponere, medio- eriter quidque delibans, ita utsi quid breviusdictum sit, id nos dilationeadintelligentiam porrigamus ; si quid suo more Aristoteles nomiaum verborumque mutatione turbavit, nos intelligentia servientes ad consuetum vocabulum reducamus ; si quid verout ad doctosscribenssumma tantum tangens designa- tione monstravit, nosid introductionis modo aliqua in eas res tractatione disposita perquiramus. Sed si qui ad hoc opus legendum aoc cesserint, ab his petitum sit nein his quae nunquam attigerint statim audeant judicare; neve si quid in puerilibus disciplinis acceperint, id sacrosanctum judicent, quando quidem res teneris auribus accommodatas sepe philosophie severior tractatus eliminat. Si quid vero in his non videbitur, ne statim obsire- pant, sed, ratiome consulta, quid ipsi opinentur, "quidve nos ponimus, veriore mentis acumine et Ü dem sic. Nos enim, ut arbitror, suffecimus eos commentarios, de quibus hec nos protulimus, degustent blando fortasse sapore subtilitatis elici- ti, quamvis infrenis et indomiti creatores sint, ta- men veterum virorum inexpugnabilibus auctorita- tibus acquiescent ;* si quis vero Graecae orationis expers est, in his, vel si qua aliorum sunt simi- lia,desudabit. Itaqueh:ec hujus procemii lex erit, ut forum nostrum nemo non intellecturus, et ob id culpaturus inspiciat. Sed ne procemiis nihil afferen- tibus tempus teratur, inchoandum nobis est illo prius depulso periculo, ne a quoquam sterilis cul- petur oratio. Non enim eloquentie compositiones, sed planitiem consectamur:qua in resi hoc effici- ' mus,quamlibet incompteloquentes,intentio quoque nostra nobis perfecta est. Sed quoniam syllogismo- rum structura nobis est hoc opere explicanda, syllogismis autem prior est propositio, de proposi- tionibus hoc libello tractatushabebitur. Et quoniam propositionis partes sunt nomen et verbum, pars autem ab eo cujus pars est prior est, de nomine et verbo, qui prima sunt, disputatio prima ponatur. Nomen est. vox designativa ad placitum sine tem- pore, cujus nulla pars extra designativa est : vox autem dictum est, quia vox nominum genus est. Omnis autem diffinitio a genere trahitur, ut sidifi- * Nos.... acquiescent. Phrasis turbata, vel etiam manoa videtur. 795 AN. MANL. SEV. BOETII 796 nias hominem, animal dicis, idestgenus ; post vero A verum neque falsum efficies. Et merito dictum vi- rationale, id est differentia. Designativa vero dicta est, quia sunt voces quzedam quz nihil significant,ut suntsyllabie. Nomen vero, designat id cujus est nomen.Ad placitum vero, quia nullum nomen ali- quid per se significat, sed ad ponentis placitum. Illud enim unaquaque res dicitur quod ei placuit qui primus rei nomen illud impressit. Sunt enim voces naturaliter significantes, ut canum latratus iras canum significat, et alia ejus quadam vox blandimenta; sed non sunt nomina non sunt ad plaeitum significantes, sed natura. Sine tempore vero, quod verba quidem voces sunt designativa et secundum placitum, sed distant, quod nomina sine temporesunt, verbacum tempore. Cujus nulla pars extra designativa est : nomen ab oratione dis- jungit, quod oratioet ipsa vox est, et desiguativa, et secundum placitum, aliquoties sine tempore est, sed oralionis partessignificant, nominum vero minime. InGiceronisenim nomine nulla extra pars designativa est, neque ci neque ce neque 7o. Neque si ex duobus integris nomina sint. Quod enim in uno consignificat, id extra non significat. In nomineenim magister, magis etter consignificant, quia est magister. Sublatum vero ter et magis non erit alicujus significatio, nisi tibi hoc alii nomen dare placuerit. Omnia enim nomina non naturaliter sunt, sed ad placitum ponuntur. Sed de hoc in com- mentario libri «eol 'Eojrvelac Aristotelis dictum est et major ejus rei tractatus est, quam ut nunc queat expediri. Revertamur igitur ad nomen.Sed quoniam sunt quedam voces que et designative sunt, et se- cundum placitum etsine tempore,quarum dubia sit natura, utestnon homo[leg. non-homo], hocenim si- gnificatquiddamet secundum placitum, impositum est enim sed dubium est cui subdi possit,nomini enim non potest, omne enim nomen significat aliquid definitum, non homo autem quod definitum est perimit , oratio vero diei non potest, omnis enim oratio ex nominibus et verbis constat, non homo autem, neque ex nominibus constat, neque ex vere bis, sed multo magis esse non potest verbum, on:ne enim verbum cum tempore est, non bomo vero sine tempore est : quid sit ergo ita videndum est; et quoniam non homo vox significat quiddam, quid autem signiticet in homine ipso non continetur (potest enim non homo et equus esse et lapis et domus, et quidquid homo non fuerit, quoniam ea qua significare potest infinitasunt, infinitum nomen vocatur); et quoniam sunt quedam voces et de- signativa et ad placitum, et definite, et quarum partes extra nihil significant, ut sunt casus nomi- num, ut Ciceronis et Cicerone et cetera, hec no- mina non erunt. Omne enim nomen junctum cum est verbo, aut verum aut falsum demonstrat. Ut si dicas, dies est, boc vero aut verum aut falsum est. Si vero casum jungas, neque verum neque falsum efficis. Si enim dicas, diei est, nihil quod sit, aut non sit, demonstrasti. Itaque nihil ex hoc neque B D detur. Quod enim primo vocabulum nomina rebus imponentes dixerunt, id solum nomen vocabitur merito. Qui enim primus circo circum nomen im- posuit, ita dixisse videtur, Dicatur hoc circus. Atque ideo primus hic casus nominalivus vocatur, quod nomen sit. Aliis vero nominibus non nominis caeteros casus appellavere. Ergo a capite revolven- dum est, vocem dictum quod vox nominum genus sit; designativam vero, quod sunt quiedam voces qua nihil designant, ut ad his vocibus separetur qua nihil significant ; ad placitum, ut ab his voci- bus separetur que naturaliter significant, ut sunt pecudum. Sine tempore vero dictum est, ad divisio- vem verbi quod cum tempore est ; cujus nulla pars extra significat, ut divideretur ab oratione, cujus partes nomina sunt et verba, que significant; finita vero, ut ab infinitis separetur ; recta, ut à casibus distingueretur. Et in verbo eadem omnia fere conveniunt. Est enim verbum vox significativa ad placitum cum tempore, cujus nulla pars extra significativa est ; et quia est quedam vox significa- tiva et ad placitum cum tempore, cujus pars nihil significat, ut non albet ( Albet enim, quod cum non junctum consignificat,solum non significat), et quia nihil definitum monstrat (quod enim non albet, potestet rubere, potest et nigrescere, potest et pallere, et quidquid non albet(, ideo infinitum ver- bum vocatum est. Faciebat autem et facturus, ut superiusin nomine, non verba, sed casus verborum sunt. Repetendum est igitur ab initio verbum esse vocem dictum, a genere ; significativam, ut anon significativis vocibus dividatur ; ad placitum, ut ab illisque natura suntsignificative vocibusseparetur: cum tempore, u£a nomine divideretur; presens aliquid significare, ut à verbi casibus disjungeretur; finita, ut ab infinitis disterminaretur. Restat ergo nunc quid sit oratio dicere. Hzc enim ex nomine et verbo componi videtur : sed prius utrum nomen et verbum sol» partes orationis sintconsideremus, an etiam alie sex, ut grammaticorum opinio fert, an alique ex hisin verbi etnominis juravertantur; quod nisi prius constitutum sit, tota propositionum ac deinceps ea ipsa qua& ex propositionibus compo- nitur syllogisinorum ratiotitubabit. Namsi ex quo sint genere termini nesciatur, totum ignorabitur. Nomenetverbum dus sole partes sunt putande, estere enimnon partes, sed orationis supplementa sunt: ut enim quadrigarum frena vel lora non par- tes, sed qusedam quodammodo ligature sunt et,ut dictum est, supplementa non etiam partes,siec con- junctiones et praepositiones et alia hujusmodi non partes orátjonis sunt, sed quadam colligamenta. Participium vero quod vocatur, verbiloco ponetur, quoniam temporis demonstrativum est. Adverbium vero nomen est,'cujusdam enim definite signifieatio- nis est sinetem pore, quod si per casus non flectitur, nihil impedit. Nonenim est proprium nominis fleeti per casus.Sunt enim quadam nomina que flecti à 791 DE SYLLOGISMO CATEGORICO. 798 non possunt,que a graramaticis monoptota nomi- À nantur. Quos diffinimus sic: Termini sunt. partes nantur, sed hoc grammatice magis quam hujus considerationis est. Oratio est vox designativa ad placitum, cujus partes aliquid extra significapt,ut dictio,non ut affirmatio. Et est orationi commune cum nomine et verbo quod vox est,et designativa, et ad placitum.Cujus enim partes ad placitum sunt, ea quoque ipsa ad placitum est. Orationis autem partes sunt nomen et verbum.Sed haoc ad placitum, oratio igitur ad placitum est. Termini vero orationis a dialecticis nominantur nomina et verba.Termini vero dieti sunt, quod usque ad verbum et nomen resolutio partium orationis flat, ne quis orationem usque ad syllabas nominum vel verborum tentet resolvere, qu;e jam designative non sunt. Distat autem a nomine vel verbo oratio quod illis partes extra significant,verbi et nominis partes nihil extra £-esignant.Est autem dictio unius simplex vocabuli nuncupatio, vel simplex affirmatio. Atque ideo dictum est orationis partes significare ut dictionem id est ut simplicis vocabuli nuncupationem.In ora- tioue enim,Socrates ambulat, utraque extra signi- ficat tantum quantum simplex vocabuli nuncupatio designare queat.Quomodo autem ut affirmatio sim- plex non significet, in commentario Perihermenias explicui.Quid autem sit affirmatio et negatio paulo post explicabimus. Sunt vero species orationis in angustissima divisione quinque. Interrogativa, ut .putasne anima immortalis est?Imperatíva,ut accipe codicem. Optativa vel deprecativa, ut faciat Deus. Vocativa, ut adesto Deus. Enuntiativa, ut Socrates ambulat:sed in illis quatuor nulla neque veritas est, neque falsistas Enuntiativa vero sola aut verum aut falsum continet. Atque hinc propositiones oriuntur. Enuntiatio autem in duas partes secabitur,in affir- mationem et negationem.Affirmatio est enuntiatio aliéujus ad aliquid.Negatio est enuntiatio alicujus ab aliquo.Et est affirmatio, ut puta Plato philoso- phus est.Negatio, Plato philosophus non est. Affir- malio enim ad Platonem philosophiam enuntiat aliquam,id est Platonem esse philosophum.Negatio vero ab aliquo Platone aliquam philosophiam enun- tiando tollit, id est enuntiat Platonem non esse philosophum.Enuntiativarum igiturorationum aliae sunt simplices, alia non simplices.Simplices sunt, ut $i dicas, dies est, lux est. Non símplices, ut, si dies est lux est. Affirmationes vero simplices et ne- gationes,alie sunt universales,alie sunt particula- res,alie indefinit:».Universales sunt quie aut omne affirmant,ut omnis homo animal est,aut omne ne- gant,utnullushomo animalest;particulares vero quie aliquem affirmant vel al;quem negant,utaliquisho(c o animal est,aliquis homo animal non est; indefinite vero qu: neque universaliter affirmant.aut negant, neque particulariter,ut homo animal est,homo ani- mal non e$t.Dividitur autem simplex propositio in duas partes : in subiectum et predicatum,ut homo animal est, homo subjectum est, animal vero de D homine predicatur;he autem partes termini nomi- , simplicis propositionis in quibus dividitur principa- liter propositio. Est enim simplicis propositionis universalis secunda divisio, ut sit in propositione, omnis homo animalest,omnishomoc unusterminus, alius vero, animal est. Sed hoc secundo loco, illud vero principaliter.Nam primiterminisuntsubjectum et predicatum.Est enim et non est, non magis ter- mini suntquam aftirmationis vel negzationisdesigna- tiva sunt,et omnis vel nullus vel aliquis non magis sunttermini quam diffinitionum,utrum partieulari- teran universaliterdictum sit, designativasunt.Divi- ditur ergo,ut dictum est, propositio in id quod sub- jectum est,et in id quod predicatur. Dieo autem subjectum ,utinomnishomo animal est propositione hominem, id vero quod praedicatur dico animal, et semper quod praedicatur, aut abundat et superest subjecto, aut &equatur. Minus autem predicatum a subjecto nunquam reperietur.Sed id quod diximus diversis demonstremus exemplis.Subjecto prediea- tom abundat quoties genus aliquod de aliquo pre- dicatur, ut si dicas, omnis homo animal est. Non enim potes convertere,ut dicas,omne animal homo est, quia animal ab homine plus est et. abundat. ZEquatur autem praedicatum subjecto quoties pro- prium quoddam cuipiam predicatur,utomnishomo risibile est, potes convertere,omne risibile homo est; ut autem minus sit id quod predicatur,fieri nequit. Dicitur etiam praecedere praedicatum, sequi quod subjectum est. [donior est enim pradicatio consti- tuere propositionem,quam id quod subjectum est. Simplicium autem propositionum ali: sunt 1n nullo sibi participantes ut sunt, omnis homo animal est, et,virtus bona est,et alie hujusmodi propositiones, alie vero qus participant.Participantium ali: sunt qua in utroque termino parlicipant, alie qua in altero,et quz altero termino participant tribus mo- dis,utroque vero duobus.Ostendamus ergo exemplis quomodo altero tribus modis participant.Communis enim terminusest,cum in una subjectussit,in altera predicatus, ut est omnis homo animal estet omne animal animatum.In priore enim propositione ani- mal praedicatur ad hominem, in posteriore praedi- catur ad animal animatum,et fit animal subjectum, Et est hic primus modus de eis quz altero termino. participant, Seeundus vero modus estin quo in utrisque communis terminus predicatur,ut si quis dicat,omnis nix candida,et omnis margarita can- dida.Etenim in prima et secunda propositione can- dida predicatur,in prima ad nivem, in secunda ad margaritam. Et est hic secundus modus altero ter" mino participantium.Tertius vero modusest,quoties in utrisque propositionibus communis terminussub- jectus est,ut si dicas, virtus bonum est,virtus jus- tum est.In utrisque enim ad justum et ad bonum virtus subjectum est.Sant igitur participantes alte- rum terminum his tribus modis, aut cum in una comniunisterminus preedicatur,inillasubjectusest; aut cum in utrisque predicatur;autcum in utrisque "799 subjectus est.Earum vero qua ad utrosque partici- A pant terminos duo sunt modi.Alieenim adeumdem ordinem,alie ad ordinis commutationem.Ad eum- dem sunt que de eodem idem demonstrant, vel affir- mative vel negative, vel aliter,vel particulariter, omnis voluptas bonum est, nulla voluptas bonum est;et rursus particulariter, quedam voluptas bo- num est, quedam voluptas bonum non est. Ad or- dinis vero commutationem suntquoties quiin altera subjectus est terminus,in alia predicatur,ut omne bonum justum est,et omne justum bonum.Nam in priore bonum subjectum est,justum predicatum,in secunda justum subjectum est,bonum praedicatum. Nunc ergo quoniam alie ad eumdem ordinem,alie ad ordinis commutationem sunt, prius dicemus de hisque ad eumdem ordinem utroque termino parti- cipant,et quoniam sunt propositiones,alie affirma- live,alie negative,alie universales,alie particula- res,alie indefinite, duce sunt ex his que qualitate differunt,tres que quantitate. Et sunt qua qualitate differunt affirmativaet negativa; ad quantitatem quae vero differunt, sunt universalis, particularis et in- definita.In affirmativis enim et negativis quale quid sit aut non sit ostenditur. In universali particulari et indefinita deomnium vel nullorum vel nonnullo- rum quantitate monstratur. Ex his ergo quinque differentiis,id est universali, particulari, indefinita, affirmativa,negativa,sex conjunctiones fiunt,ita ut iribus qui ad quantitatem dicantur dus quae ad qualitatem dicuntur aptentur,et fit universalis affir- mativa, et universalis negativa, ul omnis homo ju- stus est,nullus homo justus est;et particularis affir- mativa, et particularis negativa, ut quidam homo justus est,quidam homo justus non est;et indefinita affirmativa et negativa, ut homo justus est, homo jusius non est : fiunt ergo ex duabus qua sunt ad qualitatem tribus qua sunt ad quantitatem junctis, sex conjunctiones,de quibus indefinitas,affirmativas et negativas separemus,et de solis universalibus et partieularibus tractatus habeatur. Subscribantur etiam earum participantium qua ad eumdem ordi- nem utroque termino participant, duc: universales propositiones,una affirmativa,et altera negativa, et sit affirmativa universalis,omnis homo justus est et contraipsani universalis negativa.nullus homojustus est.Item sub his ponantur particularis affirmatio et particularis negatio,ita ut sub universaliaffirmativa ponatur particularis affirmativa, et sub universali negativa pouatur particularisnegativa,etsit particu- laris affirmativa,quidam homo justus est,et contra ipsam particularis negativa, quidam homo justus non est,quod demonstrat sequens descriptio. AN. MANL. SEV. DOETII D 800 AIEO omms bo T0 uf Lat jJ ln superiori igitur descriptione universalis affir- mativa et universalis negativa contrarie sunt,sub- contrari» vero particularis affirmativa et particularis negativa, subalterne vero dicuntur universalis af. firmativa et particularis affirmativa,et item univer- salisnegativaet particularis negativa.Contrajacentes sunt angulares,id est universalis affirmativa et par- ticularis negativa.Et item universalis negativa et particularis affirmativa, ut,omnis homo justus est, quidam bomo justus non est,nullus homojustus est, quidam homo justus est,et sunt ut hoc modo diffi - niri possint.Contraris sunt que universaliter eidem idem hec affirmat, hec negat. Subcontrarie sunt qua particulariter eidem idem hee affirmat, hec negat.Subalterne sunt qus eidem idem affirmant vel negant,bec particulariter,illa universaliter.Contra- jacentes sunt quando eidem eamdem rem hec affir- mat, hec negat, vel hec negat, hec affirmat, illa generaliter,hec particulariter,et vocanturcontrariem, quia quod affirmatio universaliter ponit, negatio uni- versaliter tollit. Subalterne vero, quoniam quod ila universaliter ponit, etiam hec particulariter ponit. Subcontrarie vero dict: sunt,vel quod natu- raliter sub ipsis contrariis posite sunt,ut descriptio docet, vel quod a contrariis diverse sunt, et ipsis contrariis quodammodo contrarie. Nam contraria ut utreque simul sint fieri non potest, ut utreque omnino non sint fieri potest, contrariam vim obti- nebunt subcontrarie. Nam ut utreque omnino non sint fieri non potest,ut utreque simul sint fieri po- test,quod in sequeptibus melius explicabitur. Con- trajacentes dicuntur,quoniam universalis affirmatio vel negatio, partieularem affirmationem vel nega- tionem angulariter respiciunt. Cum autem singule propositiones habeant duas differentias, unam ad qualitatem,alteram ad quantitatem,ut que univer- salis,affirmativa est,habeat differentiam ad quanti- tatem quod universalis est,et aliam ad qualitatem quod affirmativa est;?eodem modo estere proposi- tiones binas habeant differentias, unam secundum qualitatem,alteram secundum quantitatem. Subal- terne que sunt, una tantum differentia distant quantitatis, quod hec particularis,illa universalis 801 DE SYLLOGISMO CATEGORICO. 802 est. Nam qualitatis differentiam nullam retinent, A homo justus est, falsa fuerit, non necesse erit qui- Utreque enim affirmative sunt. Illz& vero alie, id est contrarie et subcontraria ad qualitatem, quod illa affirmativa, illa negativa est, nam ad quantita- tem nihil differunt. Utreque enim contrarie univer- sales, utreque subcontrarie particulares sunt, illae autem qu: contrajacentes dicuntur utrisque dilfe- rentiis differunt. Nan et illa universalis affirmatio est, hec particularis negatio, et illa universalis ne- gatio, est, hzec particularis affimatio. Nuncquoniam quae secundum qualitatem vel seeundumquantitatem et quomodo differantdictum est,earum proprietates, que secundum verum falsumque sunt, explicemus. Igiturearum qu: subalternz/sunt,si fueritverauni- versalis affirmatio vera erit particularisaffirmatio. Si enim omnis homo justus est, vera est, vera erit etiam quz dicit, Aliquis homojustus est.Nam si omnis homo justus est, et quidam. Eodem modo negative subalterne nam si universalis negativa vera fue- rit, erit etiam vera negativa particularis, utsi nullus homo justus est vera fuerit, etiam erit vera, quidam homo justus non est. Nam si nullus homo justus est,nec quidam. Converti autem non potest, nam si particularis vera fuerit, non necesse erit veram esse etiam universalem. Ut si quidam homo justus est, vera fuerit, non necesse erit veram esse, omnis homo justus est. Possunt enim esse non omnes Et eodem modo de negativa. Nam si particularis nega- tiva vera fuerit, ut est, quidam homo non est justus, non necesse erit universalem, nullus homo justus est, veram esse. Potest enim fieri ut quidam justi sint. Ergodicamus in subalternis propositionibus si universales vere sint, veras essenecesse est particu- lares, sed non convertitur. Nam si particulares vera fuerint non necesse est veras etiam universales esse. particulares vero ad universales contrariam conver- sionem habent.Nam utsuperius si universales vere essent, etiam particulares verd essent; et si particu- lares vere essen!, non omnino vere essent etiam universales in particularibus ; si particulares false fuerint, false erunt etiam universales. Nam si parti- eularis quidam homo justus esl falsa fuerit, univer- salis etiam omnis homo justus est falsa erit. Nam si quidam homo justus est falsa est, vera est. nul- lus homo justus est. Si vera est nullus homo justus est, falsa est omnis homo justus est. Falsa igitur particulari, falsa erit universalis. Item si negativa particularis falsa fuerit, que est, quidem homo ju- stus non est, falsa erit etiam, nullus homo;justusest. Nam si falsum est quia quidam homo justus non est, vera est quia omnis homo justus est. Si vera est hzc, falsa est nullus homo justus est ; falsa igitur partieulari, falsa erit etiam universalis. Sed non convertitur, ut si universales false sint, falsas ne- cesse aitesse particulares : nam si universalis,omnis homo justus est falsa fuerit, non necesse est parti- cularem, quidam homo justus est, falsam esse. Po- test enim fieri utsiomnishomojustus non fuerit, sit quidamjustus, et item si universalis negativa, nullus C D dam homo non est justus falsam esse. Nam si falsa est nullus homo justus est, verum est esse aliquos justos, vera est etiam que dicit quidarn horno justus non est, quod sint quidam eliam non justi. Repe- tens igitur a capite dicat quod in subalternis. Si universales vers fuerint, verae erunt etiam particu- lares. Sed non convertitur. Item si particulares false fuerint, false erunt etiam universales, sed non con- vertitur, contrarie vero simul esse vere nunquam possunt. Potest autem fieri ut alias utreque false sint, alias una vera, altera falsa. Utrzeque false sunt, ut si quis dicat, ornnis homo grammaticus est, falsa est,nam non omnis ;etnullushomo grammaticusest, falsa est, nam non nullus ; estautem una vera,altera falsa, ut si quis dicat, omnis homo bipes est, hie alfirmaliva vera est ; nullus homo bipes est, hxc ne- gativa falsa est. Ktitem omnis homo quadrupes, est, hecaffirmativa falsaest.Nullus homo quadrupesest, hec negativa vera est. Suntergocontrariswaliquoties utreque falsa, aliquoties inter se verum falsumque dividentes ; ut utreque autem verz sint fieri nun- quam potest, subcontrarie vero contraria patiuntur. Nam false nunquam reperiri queunt. Sed alias vere utrequesunt, ut est quidam homo grammaticusest, vera est, et quiddam homo grammaticus non est, eliam hc vera est. Potest enim alius esse gramma- ticus et alius non esse. Alias una vera est, altera falsa. Vera est enim affirmatio, quidam homo bipes est, falsa est autem negatio, quidam homo bipes non est. Item falsa est affirmatio,quidam homo quadru- pes est ; vera est negatio, quidam homo quadrupes non est : ut vero utreque falsce sint fieri nunquam potest. Restatigitur ut decontrajacentibus dicamus, qua neque false simul aliquando esse possunt ne- que vere, sed semper una vera est, altera falsa, quod facilius liquet, si quis sibi quecunque fingat exempla. Res admonet ut quedam de indefinitis propositionibus consideremus.Indefinitzeetenim pro- - positiones equam vim retinent particularibus pro- positionibus. Dietum est enim quod si universales vel affimativi vel negativi in subalternis proposi- tionibus essent vere, essent quoque vera particu- lares. Nunc vero dicimus quod si universalis propo- sitiones verse fuerint, vere erunt etiam indefinite. Nam si vera est omnis homo bipes est, vera est etiam quidam homo bipes est, vera erit etiam in- definita quae dicit homo bipesest. Item dictum est quod si particulares falsz essent, falsa essent etiam universales, nunc vero dicendum est quod si inde- ' finita falsa fuerit, falsa erit etiam universalis. Nam si falsa est qus dicit homo quadrupes est, falsa erit etiam qu: dicit quidam homo quadrupes est et om- nis homo quadrupes est. Atque idem hoc etiam in negativis convenire videtur. Unde constat quod om- nesindefinitze particularibus propositionibuss»quam vim eontinent. Rursus dictum est quod subcontraris, qu:e parliculares affirmative et negativa sunt, simul vera esse possunt, dividere etiam verum falsumque 808 AN. MANL. SEV. BOETII 804 valent, simul vero false esse non posse. Hoc idem A omnis homo justus est, non omnis homo justus est, inindefinitis propositionibus exspectandumest.Nam dividunt inter se verum falsumque, ut si quis dicat homo bipes est, vera est, homo bipes non est, falsa est, et item homo quadrupes est, falsa est, homo quadrupes non est, vera est; vere autem simul inveniri possunt, ut si quis dicat homo gram- maticus est, si quis hoc dicat de Donato, verum est. Item homo grammaticus non est, si quis hoc di- cat de Catone, verum est, ut simul false sint nun- quam reperie.aus.Hinequoqueostenditurindefinitas cum particularibus cquali esse potentia. Amplius quod dictum est, contrajacentes, id est universalein alfirmativam et particularem negativam, et item uni- versalem negativam et particularem affirmativam ne- que veras simul esse neque falsas, sed inter se divi- dere verum falsumque, hoc idem evenit in indefini- tis. Nam universalis affirmativa et indefinita nega- tiva, vel universalis negativa et indefinita affirma- liva, neque vere simul esse possunt, neque simul false. Dividuntur autem inter se verum falsumque: nam si dixeris, omnis homo bipes est, vera est, et si dicashomo bipes non est, falsa est. Item si dixeris homo quadrupes est, falsa est, si dixeris, nullus homo quadrupes est,veraest : undehincquoquecol- ligere licet omnesindefinitas potestate et vi equales esse particularibus Sunt etiam quaedam propositio- nes qua dividunt quidem et ipse verum et falsum. ul Deus fulminat, Deus non fulminat. Sed ist: tunc dividuatinter severumet falsum, cumidem tempus, idem subjectum, idem praedicatum sit. Quod autem dico tale est, si &equivocum subjectum fuerit, non dividunt verum et falsum. Si quis enim dicat, Cato se Utiee occidit, et respondeatur, Cato se Utice non occidit, utreque vere sunt. Nam et Cato Minor se peremit, et Cato Censorius se Ütiez& non occidit. Sed hoc idcirco evenit, quod Catonis nomen iquivoce dicitur, dicitur enim et Major Cato Censo- rius, et Minor Uticensis. Item si :&quivoca fuerit in propositione predicalio, verum inter se affirmatio negatioque non dividunt. Si quis enim sic dicat, in nocte lucet, et respondeatur, in nocte non lucet, fieri potest ut utraeque vere sint. Nam in nocte lu- cerna lucere potest, et sol lucere non potest: hoc ideo evenit quia lucere cquivoce et ad lucerne lu- men et ad solis dicitur. Amplius si aliud est aliud in subjectis et predicatis tempus fuerit, verum fal- sumqueinter seaffirmatio negatioque non dividunt. Nam si quis dicat. Socrates ambulat, et respondea- tur, Socrates non ambulat, possunt utreque vere esse, polest enim fieri utSocratesaliotempore am- bulet, alio tempore non ambulet ; sed aut stet aut sedeat, aut quodlibet aliud : intalibus ergo proposi- tionibus qua'essunt. Socrates ambulat.Socrates non ambulat, ille inter se verum falsumque dividunt qua ad idem subjectum, ad idem praedicatum, ad idem tempus dicuntur. Suntetiamalim que contra- dictorie& vocantur, que sunt hujusmodi, quoties af- firmationem universalem tollit negatio particularis, et rursus nullus homo justus est, et quidam homo justus est, in his enim universalis determinatiotolli- tur, sed de his alias. Et quoniam dictum est de his qua eodem ordine participant, dicamus nunc de his qua& ordinis commutatione participant. Harum quo- que propositionum qua ad commulationem ordinis participant duplex modus est. Est enim per contra- positionem conversio, ut si dicas, omnis homo ani- mal est, omne non animal non homo est ; simplex conversio est, ut si dicas, omnis homo risibile, et convertas, omne'risibile homo : sed in illistermino- rum tantum commulatio conversionem facit,in qui- bus neque predictum subjecto, neque subjectum predieato abundat. In hac enim propositione que C D dicit, omnis homorisibile, homo'subjectum, risibile predicatum, equam vim habet, et ideo converti potest ut si risibile subjectum et homo predicatum, et dicatur omne risibile homo. In quibus vero unus terminus alio abundaverit, converti propositio non potest. Nam si dicas, omnis homo animal est, vera est ; non tamen potest fieri ut conversa hec propo- sitio terminis commutatis vera sit : falsum est enim dicere, omne animal homo est. Sed hoc cur evenit ? quia homine animal abundat. Illa vero conversio, qua per contrapositionem fit hoc modo fit quoties in affirmativa subjectum fuerit, idem mutatum et factum predicatum ad negativam particulam poni- tur, utestomnishomo animal est. Hic homo subje- ctum est et ad hoc animal praedicatur. Si vero quis per contrapositionem convertat,et faciatanimal sub- jectum hominem praedicatum, etad hominem par- ticulam negativam ponat, hoc modo faciet : omne non animal non komo est, et erit ista conversio, omnis homo animal est, omne non animal non homo est ; sed de his posterius tractabimus, nuno ad sim- plices revertamur. Cum sint igiturquatuor proposi- tiones quarum que universales sunt, id est affirma- tiva et negativa, duae vero particulares, id esl affir- mativa et negativa, particularis affirmativa, et universalis negativa commutatis terminis sibiipsa convertitur. Convertuntur autemille (ut dictum est) quoties, commutatis terminis, vel simul vere sunt, vel simul false. Nam si quis dicat, quidam homo animal est, vera est. Conversio vero ejus quoddam anima! homo est, vera est, Item quidam homo lapis est, falsaest, quemadmodum et ejus conversio, qui- dam lapis homo est,nam et ista falsa est. Est igitur particularisaffirmativa que commutatis terminis sibi ipsaconvertitur. Idem vere patitur universalis nega- tio. Si quis enim dicat, nullus homo lapis est, vera est, et potest converti nullus lapis homo est, nam et ista vera est. Item nullus homo rhetor est, falsa est, et ejus conversio, nullus rhetor homo est, falsa est. In quatuor igitur his propositionibus qu: tantum contrajacentes sibi ipse convertuntur, id est parti- cularis, affirmatio et universalis negatio. Alis vero due sibi ipsis non convertuntur. Nam nequeuniver- salis affirmatio, neque particularis negatio sibi ipsa 805 DE SYLLOGISMO CATEGORICO. 806 convertitur.Si quisenim dicatomnishomoanimalest A In his ergo sole converti possunt.In aliis vero con- vera est.Si quis vero convertat,omne animal homo est falsum est. Non igitur sibi ipsi converti potes!,quo- niam conversa prioris veritatem non recipit.Neque vero particularis negatio sibi convertitur. Nam si quis dicat, quidam hoino grammaticus aon est, vera est; si vero coavertat, quidam grammaticus homo non est, falsa est: omnis enim grammaticus homo est. Repetendum est igitur a capite quod cum qua- tuor propositiones sint,affirmatio universalis, nega- tio universalis,affirmatio particularis, negatio parti- cularis, particularisaftirmatio et universalis,negatio qui contrajacentes,sunt, sibi ipsis converti possunt. Universalis vero affirmatio et particularis negatio, quaips: contrajacentessunt,nunquam possunt sibi ipsis converti. Nec hoc nos turbet quod quaedam affirmationes universales et quedam particulares negationes converti possunt. Potest enim dici omnis homorisibilisest,omne risibile homo est,et utraeque vere sunt.Et item omnis homo hinnibilis est,falsa est,et omne hinnibile homo est,et hic quoque falsa est.Item in particulari negatione,quidam homo non est lapis, vera est, et quidam lapis non est homo, vera est, Item quidam homo non est risibile, falsa est,quoddam risibile homo non est,et hec quoque falsa est.Ergo videntur posse universales affirmatio- nes et particulares nezationes converti, et conver- tuntur quidem , sed non universaliter. Generaliter autem dico propositiones posse converti, quoties universaliter, id est in omnibus convertuntur. Istae autem in duabus solis materiebus converti possunt. 8i quis enim proprium cujuslibet speciei ad ipsam gpeciem cujusest proprium velut ad subjectum pra&- dicet,potest convertere.Nam quia risibile proprium est homini, si predices risibile, et subjicias homi- nem, ut est omnis homo risibile est, potes iterum subjicere risibile et hominem predicare,ut si dicas omne risibile est homo. In illis vero simul false suntgeneralium affirmationum conversiones,in qui- bus id quod preedicaturadsubjectum nullotempore vere dici potest,ut si quis dicat, omnis homo lapis est, falsa est. Et ilerum, omnis lapis homo est, falsa est hac, quoniam nullo tempore neque homo Japis est, neque lapis homo vere predicabitur. In particularibus negativis contrarium est; nam aut false sumt,cum proprium subjectum est aut predicatum, ut si quis dicat, quidam homo risibile non est,fal- sum est. Item quoddam risibile homo non est, et hao quoque falsa est. In illis vere sunt, quandoid quod affirmando nullotempore vere praedicari potest ad subjectum predicant, ut si dicas,quidam homo lapis non est, vera est. Iterum quidam lapis homo non est,vera est. Ergo universales alfirmationes tum sibi cenvertuntur ut vere sint cum proprium pre- dicant, tum sibi convertuntur ut false sint cum id quod nullo tempore ad subjectum vere dici poterit predicatur. Item in particularibus negativis, tum fala: sunt,cum proprium predicant,tum vere,oum id quod nullo tempore vere dici poterit predicant. verti non possunt.Atqueideouniversaliter non con- vertuntur;remanet ergo ut in aliis rebus omnibus, ut superius diclum est,non convertantur. Hoe vero perpiciendum est,quod partieularis a'firmatio quz sibi ipsi convertitur,universali affirmationi,que sibi non convertitur, per accidens converti potest. Et item contrajacens universali affirmationi parlicularis negatio, qu: sibi ipsi non convertitur,converti po- test per accidens negationi universali,que sibi ipsi convertitur.Sed quomodo particularis affirmatio et universalis negatio sibiipsis convertantur ostendi- mus. Nunc vero quomodo particularis aí(irmatio universali affirmationi per accidens, vel quomodo particularis negatio universali negationi peraccidens covertantur, demonstrandum est. Dictum est supe- rius quod si veraestuniversalis affirmatio, vera est etiam particularis,et sequeretur particularis univer- salem.Nam si vera est omnis homo animal est,vera estetiam quidam homo animal est.Sienim omnis,et quidam;sed particularis affirmatio sibiipsi converti- tur,convertituretiam universali affirmationi.Nam si omnis homo animalest,et quidam homoanimalest. Sed ista sibi convertitur hoc modo,sidicas,quidam homo animalest.Potest igiturconverti ad omnishono animalest universalemaffirmationem parüicularis af- firmatio, que est quidam homo animal est,et con- titur,ut si dicas quoddam animal homo est;utreque enim vere sunt, et qua dicit, omnis homo animal est,et quie dicit quoddam animal homo est: perac- cidensautem converti dicitur particularis affirmatio universali affirmationi, qui particularis affirmatio sibi ipsi principaliter convertitur,secundo veroloco universali affirmationi convertitur.Restal igitur ut hoc monstremus,quomodo particalaris negatio quie sibi non convertitur universali negationi qua sibi convertitur per accidens convertatur, et hio eadem ratio est. Nam quoniam universalis negatio si vera esl,vera est etiam particularis,universalis vero ne- gatiosibiipsaconvertitur potest universali negationi converse particularis converti negatio. Age enim universalem negationem,id est nullus homo hinni- bilis est,convertamus,ut sit nullum hinnibile homo est.Sed istam propositionem,id est universalem ne- gativam quaest,nullushomo hinuibilis est,sequitur partieularis negatio que est,quidam homo non est D hinnibilis.Converte igitur universalem que est,nul- lus homo hinnibilis est,et fae,nullum hinnibilehomo est,convertehuic particularem negationem qu est, quidam homo non est hinnibilis, et fac, quoddam hinnibile non est homo,utrzque vere sunt.Nam et nullum hianibile homo est,qua est universalis con- versio negationis,vera est,etquoddam hinnibilenon est homo,qua conversio particularis negationis est. Cur autem per accidens converti dicatur, superius dictum est. Liquet ergo talis per accidens conversio: quod igitur habet universalis affirmatio, hoc habet etiam contrajacens particularis negatio, utrequeenim sibi converti non possunt; quod autem habet uni- 807 versalis negatio, hoc habet et ei contrajacens af- firmatio particularis, utreque enim sibi converti possunt. Juncte ergo quz sibi converti possunt,et qua sibi converti non possunt,ut qui sibi converti potest jungatur ei qui eibi converti non potest,et que sibi converti non potest jungatur ei que sibi converti potest, faciunt per accidens conversiones qui superius demonstrate sunt. Restat ut de his conversionibus dicamus qu: per contrapositionem fiunt,et primum earum sit dispositio in descriptione subjecta,generalisenim aífirmationisque dicit,om- Omnis homo animal est Nullus homo animal est Quidam homo animal est Quidam homo animal non est His ergoita positis, quomodo dictum est superiusin simplici terminorum conversione,quod particularis affirmatio et generalis negatio sibi ipsis converte- rentur, generalis vero affirmatio et particularis negatio sibi ipsis non converterentur,hicin percon- irapositionem conversionibus contra est. Nam gene- ralis affirmatio per contrapositionem sibi ipsa con- vertitur,et particularis negatio sibi ipsi convertitur. Generalis vero negatio et particularisaffirmatio per contrapositionem sibi non convertuntur. Quod ita esse his exemplis probabimus. Si enim vera sit af- firmatiogeneralis qu: dicit,omnis homo animalest, vera erit ejus per contrapositionem conversio qua dicit, Omne non animal non homo est. Quod enim animal non fuerit,id homo non erit.Et ei falsa fue- rit generalisaffirmatio que dicit,omne animal homo est,falsa erit etiam ejus per contrapositionem con- versio quz dicit,omnis non homo non animal est, potest enim fieri ut quod homo non est,animal sit. Illa enim negat esse animal quod homo non fuerit. Quod si cum vera est generalis affirmativa, vera est ejus per contrapositionem conversio,et si cum falsa est generalis affirmatio,falsa est ejus per contrapo- sitionem conversio,non est dubium quin generalis affirmatio possit ibiipsaconverti.Item nunc osten- dendumestquomodo particularis negatio sibi ipsi per contrapositionem convertitur.Nam si falsa est que dicit, quidai homo animal non est, falsa ejus erit etiam per contrapositionem conversio que dicit, quoddam non animal non homo est.Hoc enim vide- tur hac propositio dicere,ae si diceres qusedam res qu: animal non est homo est, qui enim dicit, non homo non est,hominem esse significat quod animal non sit. Hoc vero aperte falsum est,omnisenim homo animal est,et si vera fuerit particularis negatio quce dicit, quoddam animal homo non est, vera erit et ejus per contrapositionem conversio que dicit,qui- dam nonhomo non animal non est./Equale est enim ac si diceret, res quz? homo non est non est. non animal,sedestanimal,ut equus et bos hbomonon est, et non est non animal.Ergo si cum particularis ne- galio falsa est,falea est etiam ejus per compositio- nem conversio,et si cum particularis negatio veraest, vera est ejus per contrapositionem conversio, non AN. MANL. SEV. BOKTII 808 À nis homoanimalest conversio per contrapositionem I -— est qui dicit,omne non animal non homo est.Item generalis negationis que dicit,nullus homo animal est,conversio per contrapositionem est,nullum non animal non homoest.Item particularis affirmationis qua dicit, quidam homo animal est, conversio per contrapositionem est qua dicit,quoddam non animal non homoest.Item particularis negalionis quee dicit, quidam homo animal non est,conversio per contra- positionem est qua dicit, quoddam non animal non homo est, quod demonstrat subjecta descriptio: Omne non animal non homo est Nullum non animal non homo est Quoddam aon animal non homo est Quoddam non animal non homo non est est dubium quin particularis negatio possit per con- trapositionem sibi ipsa converti. Nunc quoniam ostensumgeneralem affirmativam et particularem ne- gativam per contrapositionem sibi posse converti, ostendamus generalem negativam et particularem affirmativam per contrapositionem sibi non posse converti. Et prius de generali negatione dicen- dum est. Nam si generalis negatio vera est, non necesse erit per contrapositionem sibi conversam veram esse. Sed si falsa fuerit et per contrapo- sitionem sibi conversam falsam esse necesse est. Nam si falsa est qua dicit,nullus homo animal est, falsa eritfortasse ejus per contrapositionem conver- sio, qua dicit, nullum non animal non homo est. JEquale est enim ac si dicat, nulla res est que non sitanimal et sit non homo,quod est omnis res que animam non habethomoest,quod aperte falsum est. Item si vera fuerit generalis negatio,falsa erit ejus percontrapositionem conversio.Nam si veraest qua dicit, nullus homo est lapis,falsa eritejus per con- trapositionem conversio que dicit,nullus non lapis non homo est. /Equale est enim ac si dicat,nulla res est que cum non sit lapis non homosit, quod est omnis res quecunque lapis non fuerithomoest,quod falsum est. Innumerabilia enim invenies, que non sunt lapides,et non homines non sunt;ergo quoniam si generalis negatio falsa fuerit,falsa est ejus per con - trapositionem conversio, vel si eadem vera fuerit, falsa erit ejus per contrapositionem eonversio,non est dubium generalem negationem sibi non posse converti,quod enimin aliquo fallit,genaralitercolligi non potest.Restatigiturutid quod reliquum est mon- stremus,particularem affirmationem per contrapo- sitionem sibi non posse converti. Cum enim fuerit particularis affirmatio vera,vera erit ejus etiam per contrapositionem conversio. Nam si vera est quae dicit, quidam homo animal est, vera est ejus per conlrapositionem conversio, quoddam non animal | non homo est./Equale est enim ac si dicat quaedam res quz animam non habet homo non est,quod ve. rum est. Lapis enim animam non habet,et tamen homo non est. Item si particularis affirmatio que dicit,quidam lapis homo est,falsa est, vera erit ejus per contrapositionem conversio qua dieit, quidam * 809 DE SYLLOGISMO CATEGORICO. 810 non homo non lapis est./Equale est enim ae s! di- A Repetendum estigiturasuperioribus et confirman- ceret, quedam res qus homo non fuerit lapis non est, quod verum est. Equus enim homo non est, et tamen lapis non est, Ergo si cumin quibusdam par- ticularis affirmatio vera fuerit, vera erit ejus per contrapositionem conversio,et sicumin quibusdam falsa fuerit particularis aflirmatio, vera erit ejus per contrapositionem conversio, non est dubium parti- lares affirmationes per contrapositionem sibi non posse converti.Generalisenim negatio et particularis affirmatio, qu: contrajacentes sunt, in per contra- positionem conversionibus contraria patiuntur.Nam in generalibus negativis sive generales negative vera fuerint sive false per contrapositionem conversio- nessemper false sunt; in particularibus autem affir- mativis, sive particularis affirmatio vera fuerit sive dum quod in simplicibus terminorum conversionibus particularis affirmatio et generalis negatio sibi con- verti possunt. Generales vero affimatio et particula- ris negatio sibi converti non possunt. In his vero conversionibus que per contrapositionem fiunt,con- ira est; nam generalis affirmatioet particularis nega- tio per conirapositionem sibi ipsis converti possunt, generalis vero negatio, et particularis affirmatio per contrapositionem sibi ipsis converti non possunt, et generalis negatio et particularisaffirmatioqua sunt contrajacentes in veri falsique distantia (ut demon- stratum est), sibi ipsis invicem coniraria patiuntur. Hac de Categoricorum Syllogismorum categoricis propositionibus dicta sufficiant. Si qua vero in his pretermissa sunt,in Perihermenias Aristotelis com- falsa;ejus per contrapositionem conversio vera est. B mentario diligentius subtiliusque tractata sunt. LIBER SECUNDUS. Superioris series voluminis quod ad Categorico- rum Syllogismorum propositiones attinebatex plicuit. Nuncautem, quantum introductionis patiturtempe- ramentum, de ipsa Categoricorum. Syllogismorum ratione tractabitur; et quoniam omnium composito- rum firmitudo vel vitium, aut in his maxime repe- ritur ex quibus est compositum, aut penes bonam malamve compositionem ejus laus vituperatioque tenetur: namque domus si fortibus lapidibus de- bilibusve constructa, ipsa quoque est fortis aut de- bilis; porro autem si artificis compositionem sequa- bilem solertemque fuerit nacta,ipsaquoqueconstru- clio, merito stabilitatis erit laudabilefundamentum; C si vero insolertior compositio fiat,tota quoque quam- vis ex bonis ordinata lapidibus, nulla sese gerens fabrica stabilitate nutabit; nosquoque hanceamdem imaginem secuti,prius de his quibus ipse syllogis- mus constat, id est propositionibus explicuimus. Nunc vero deipsa inter se syllogismorum conjun- ctione compositionequetractabimus. Illud vero me- minisse debebis, introducendis hic me praestitisse docendis,non introductis. Et prius quid sit esse in omni vel non esse, paucis ostendam. Si qua enim res alterius generis fuerit, omnem intra se speciem -eontinebit, et in toto species genere illa esse di- 7 cetur. Sit enim genus animal, homo vero species. Homo ergo quoniam minusest quam animal, intoto animali esse dicetur. Omnisenim homo animal est. D Si quis ergo sic dicat aliquam rem de omni alía re 'predicari, conversa vice nihil interest. Nam sicut in toto animali homo est, sic etiam animal de omni homine predicatur.In toto vero non esse est,quoties alia resabalia re omni disjuncta est: utsi dicas,ani- mal in nullo lapide est, nullum enim animal lapis est; et si dicas, animal de ullo lapide predicatur, de nulloenim lapideanimal dicitur. Diffinimus ergo in toto esse, vel in toto non esse sic : in toto esse, velde omni predicari dieitur, quoties non potest PATROL. LXIV. inveniri aliquid subjecti ad quod illud quod pradi- catur dici non possit. Namque nihil hominis inveni- tur ad quod animal dici non possit. In toto veronon esse, vel de nullo predicari dicitur, quoties nihil subjecti poterit inveniri ad quod illud quod pradi- catur dici possit. Nihil enim lapidis inveniri potest de quo possitanimal predieari, Illud sanenotandum est,quod esse in toto versa vice dicitur. Nam si ali- quid de omni aliquo predicatur, illud de quo illud praedicatur in toto illo esse dicitur quod predicatur, ut animal de omni homine dicitur. Homo vero in toto est, id est velut quedam pars intra totum ani- mal latet. Et si quid in alio omni fuerit, in eo toto res illa de quo superius dicebatur esse dicitur, ut idem animal cum in omnisit homine, et de eo omni predicetur, homo in toto est animali. His igitur ita positis, quotiescunque ita dicimus, ut litteras pro terminis disponamus, pro brevitate hoc et compen- dio facimus, id quod per litteras demonstrare volu- mus universaliter demonstramus. Nam fortasse in terminis aliquibus falsum ingerendum necesse sit. In litteris vero nunquam fallimur, quoniam ad hoc utimur litteris quasiterminos poneremus. 1n litteris vero ipsis, nisi terminorum conjunctio per se firma valensque fuerit, ulla neque veritas, neque falsitas reperietur. Quoties igitur aliud de alio omni pre- dicari volumus ostendere, sic ponimus. Sit primus terminus a, secundus b, et predicetur a de omni b. Hoc autem ita accipito tanquam si posuerimus a animal, b hominem. Eodem modo et de negativis, Nam si dicamus, a de nullo b predicatur, tale est ac si dicamus, a, quod est animal, de nullo lapide praedicatur, quod est b, et alia quacunque eis fuerint consimilia.Omnis autem syllogismus simplex tribus terminis demonstratur atque coneluditur.Sed prius ipsorum syllogismorum figuras aspiciamus, post veru de modis ordinibusque eorum tractabimus. Tribus igitur terminis ita positis, ut prope se et sib 26 811 AN. MANL. SEV. BOETII 812 connexi sint, tres non ultra fieri complexiones ne- A quod videtur universalis affirmatio conversa. Nam cesseest hoc modo: sit enim a, sit b, sit c; aut enim a de b predicatur, et b. de c, aut certea et de b predicabitur et de c, vel iisdein ipsis a et b e ter- minus videbitur esse subjectus. Sit enim a bonum, sit 5 justum, sit c virtus, aut enim a, id est bonum erit in omni b, id est justo, et dicetur, omne justurin bonum est, item b justum in omni e, id est vir- tute, et dicetur, omnis virtus justa est. Et erunt hujusmodi propositiones :omne justum bonum est, et omnis virtus justa est, aut a, id est bonum, de b, quod justum est, el de c, quod virtus est, predica- bitur, ut si omne justum bonum est, omnis virtus bona est, aut certe a bonum, 5 justo, et c virtuti subjacebit, ut dicatur, omne bonum justum est, et omne bonum virtus est. In hac enim complexione b et c de sola a termino predicatur. Ubi vero a de omni b termino, et? item praedicatur de omni c. Hanc figuram voco primam que diffinitur sic: Prima figura est in qua is qui subjectus est dealio predi- catur. Namque 5, quod a termino subjectum est,ad € item terminum predicatur.Extremitates vero dico hujus figure quod predicatur et quod. subjectum est, id est a c. Namque a preedicatur de b termino, c vero terminus b termino subjacet. Medium autem illud voeo quod alii subjacet, et de alio predicatur, id est b. Nam b terminus a termino subjacet, de c vero termino praedicatur. Major vero extremitasesl, quae prima predicatur,id est a. Namque idem a de btermino predicatur. Minor vero que medio ter- mino subjicitur, id est c, namque c terminus medio lermino, id est b, subjectus est ; de co enim 0 me- dius terminus dicitur. Major vero terminusa voca- tus est, id est qui preedicatur, quoniam omne pre- dicatum ab eo de quo predicatur majus est. Et in conclusione, sieut in prima propositione, semper a terminus predicatur, a enim bonum praedicatur de b justo, et dicitur, omne justum bonum est, b vero medius terminus predicaturde c,et dicitur, omnis virtus justa est. Ex his igitur concluditur in syllo- gismo, omnis virtus bonum est, et a bonum nomi- nabitur de c virtute, atque ideo major a nobis ex- iremitas appellatur. Id vero meminisse debemus, quod ea qua paria sunt retorqueri possunt, et ad se invicem predicari, et sicutid quod predicaturin eo quod subjectum est, omni est, ita rursusconversum quod fuerit subjectum, in eo quod antea predicaba- D tur omnierit.Nam si f et g duo termini ita sibi sint equales,ut neuter neutro majorsit, cum predicaveris f deomnig,eritf lerminusinomnigtermino. Si vero convertas et predices g terminum de ftermino, erit iterum g terminus in omniftermino.Sit enimf risibile, g homo.Ergo si predices frisibile,et g hominem sub- jicias,frisibileinomniginvenitur.Omnis enim homo risibilis est Si vero predices g hominem ad f risi- bile, g homo in omni f risibile reperitur. Omne enim risibile homo est. Quid autem termini sint,vel quid priedicatio, aut subjectio, priori de propositio- nibus libro satis dictum est. Sed ne forte erremus de hoc quoque superius dictum est. Modo vero hoc solum monstrare volumus, quod qu: sunt in toto paria sola convertantur. Hoctamen prodest ad os- tensionem syllogismorum que fit in circulo, quam in Analyticis diximus. Ac de prima Syllogismorum Categoricorum figura expeditum est. Secunda vero figura est quoties a terminus de utrisque b et c ter- minis predicatur hoc modo : Si enim dicas a bonum de omni b justo, ut sil hoc modo propositio, omne justum bonum est, et inde a bonum de omni c vir- tute, ut dicas, omnis virtus bonum est, solum a de utrisque 5 et c terminis praedicasti, et erit h:»c se- cunda figura. Medius autem terminus in hae figura erit qui de utrisque predicatur, id est a. Extremi- tates vero ea qua subjecta sunt, id est b et c. Major vero extremitas est de qua primo a terminus appel- latur,id est b justum; vel si ad c primo prveedicabi- tur, c terminus major extremitasinvenitur. Idcirco quod ea extremitasde qua medius terminus primo predieatur, in conclusione ipsa quoque predicabi- tur, ut posterius demonstrandum est. Minor vero extremitas erit,ad quod modius terminus posterius predieabitur. Tertia vero figura est, quoties a et b termini de unoc praedicantur. Si quis enim pradi- cet a, id est bonum, de c, id est virtute, ut sit hu- jusmodi propositio, omnis virtus bonum est;ilem b predicetur de c, ut sit, omnis virtus justum est,ter- tiam figuram facit. In hae vero figura medius termi- nus erit qui utrisque subjectus est, id est c. Namque de c termino a et b termini predieantur. Major vero extremitas est que primo preedicatur, id est a; mi- nor vero qua postea, id est b; vel si quem libuerit b prius, a posterius predicare secundum priorem posterioremque predicationem, major minorve ex- tremitas invenietur, et hic quoque major extremitas - in conlusionibus, sicut insuperioribus aliis figuris, de minor predieatur. Expeditis igitur tribus syllo- gismorum figuris, dicendum est quia perfectus gyl- logismus est cui ad integram probatamque con- clusionem ex superius sumptis et propositis nihil deest. Sed modo atque ordine facta conclusio nihil dehabens, per ea qua antea proposuit terminatur. Imperfectus vero syllogismus est cui nihil eque ad perfectionem deest, verumtamen in his qua in pro- positionibus sumpta suntaliqua desunt, curita esse videtur. Sed et ha diffinitiones omnes posterius liquebunt. Nunc autem unde he figure nascantur - breviter explicandum est. Quoniam unde nascuntur, in eadem iterum resolvuntur. Sed secunda et tertia figura de prima figura nasci et procreari videntur. Sit enim a terminus in omni b termino, et de omni eo preidicetur, 0 vero terminus de omni c termino praedicatur. Hec, ut dietum est, prima syllogismo-- rum figura est. Siquis igitur majorem extremitatem propositionemque convertat, et quod fuerat antea predicatum faciatessesubjectum, secundam faciet fieuram.Nam quemadmodum alterminus predicatur de b termino,ita b de c. Si ergo convertatur, et fiat "WRETY-. 813 DE SYLLOGISMO CATEGORICO. 814 ut b terminus de a termino praedicetur, invenitur b A secunda universali affirmativa conclusio universali terminus quiantea medium fuerat,et atermino sub- jectus,de c vero termino predicatur ad utrosque ter- minos predicavimus .Age enim quoniam a bonum de b justo predicabatur, b vero justum de c virtute predicabatur,erat propositio : ornne justum bonum est, omnis virtus justa est, manente propositione qua est, omnis virtus justa est, prima propositio, id est omne justum bonum est, contravertatur, et fiat,omne bonum justum est.Inveniuniur igitur pro- positiones sic,omne bonum justum est,omnis virtus justa est, et justum, id est b de a et c terminis pre- dicabitur.Conversa igitur majore prioris figura ex- tremitate,secunda syllogismorum figura procreatur. Tertia vero figura nascitur,minori propositione con- versa. Nam si a bonum praedicatur de 5 justo, ut dicatur, omne justum bonum est, b vero justum predieatur de c virtute, ut dicatur, omnis virtus juste est, si, priore propositione manente, id est, omne justum bonum est, secunda que est, omnis virtus justa est,convertatur, et fiat, omne justum virtus est,invenietur omnes propositiones sic: omne justum bonum est,omne justum virtus est, et de bjusto a et c termini predicantur,et fit tertie figure connexio. Conversis igitur primis posterisque ex- iremitatibus prim figurew,tertia vel secunda figura nascuntur.At vero unaquaque horum trium figura- rum habet sub se plures syllogismorum modos, ut modi sub figuris ita sint ut sunt species sub suis generibus. Habet enim prima figura sub se,Aristo- tele auctore, modos quatuor ; sed Theophrastus vel Eudemus super hos quatuor quinque alios mo- dos addunt,Aristotele dante principium in secundo priorum Analyticorum volumine,quod melius post- modum explicabitur.Secunda vero figura habet sub se quatuor modos ; tertia vero, auctore Aristotele, sex ; addunt etiam alii unum,sicut ipse Porphyrius, superiores scilicet sequens. Et quoniam (ut superio- re libro dictum est)alise propositiones affirmativa - gunt, ali: negativi, et earum alic universales, alie vero particulares,secundum eas ipsas, propositiones syllogismorum conelusionesquejunguutur.Namque prime figure primus modus est qui fit ex duabus . universalibus affirmativis,universalem colligens af- firrativam.Si enim a terminus fuerit in omni » ter- mino,et si b terminus de omni c termino fuerit pre- . dicatus,a terminus de omni ctermirio predicabitur. Namque a bonum si priedicetur de omni P justo,ut sit,omne justum bonum est, b vero justum, si dec predicetur virtute, ut sit,omnis virtus justum est, necessario concluditurextremitalibusad se invicem predieatis, id est a et c,ut sit omnis virtus bonum est.Sunt igitur hujusmodi propositiones atque con- clusio ? Si a in omni f fuerit,et b in omnic fuerit a terminus de omni c predicabitur, id est, omne ju- stam bonum est,omnis virtus justa est ; et conclusio, omnis igitur virtus bonum est,et hic prime figure primus modus est.Secundus vero modus prime fi- gure est, quoties ex prima universali negativa et G negatione colligitur.Si enim sita malum,b bonum, c justam,a terminus de nullo b termino predicabi- tur.Nullum enim bonum malum est, b vero termi- nus de omni c termino pradicabitur ; omne enim justum bonum est. Quare colligitur,nullum justum malum est,ut est hoc modo : Si a terminus denullo b termino predicatur, b vero terminus de omni € fuerit predicatur,a terminus de nullo c predicabi- tur,ut est,nullum bonum malum est,omne justum bonumest; nullum igiturjustum malum est.Tertius vero modus prime figure est, quoties ex universali affirmativa, et particulari affirmativa, particularis affirmativa colligitur.Nam si a virtus de omni b,id est bono, predicetur, et b bonum de quodam c, id est justo,fuerit predicatum particulariter,erit quo - que conclusio particularis,hoc modo,ut a virtus de quodam c justo particulariter pradicetur.Si igitur fuerit a terminus in omni b,et b terminus in aliquo € particulariter,erit a terminus in aliquo c particu- lariter,ut sit : Omne bonum virtus est. Quoddam justum bonum est. Quoddam igitur justum virtus est. Quartus modus prim:e figure est talis, quoties ex universali negatione et particulari affirmatione par- ticularis negativa colligitur. Nam si a terminus de nullo b termino predicetur,b vero terminus de quo- dam c termino predicetur, a terminus de quo- dam c termino non predicabitur, quod monstrat subjecta descriptio. Nam sunt hujusmodi proposi- tiones : : Nullum bonum malum est. Quoddam justum bonum est. Quoddam igitur justum malum non est. Hos ergo quatuor in prima figura modos in Analyti- cis suis Aristoteles posuit. Cxsteros vero quinque modos Theophrastus et Eudemus addiderunt, qui- bus Porphyrius,gravissime virauctoritatis,visus est consensisse,qui sunt hujusmodi.Nam quoniam par- ticularis affirmativa sibi ipsi convertitur, quisquis ostenderit in conclusione a terminus de quodam c termino particulariter predicari,in eadem ipsa con- clusione monstravit quod c terminus de a termino rursus particulariter preedicelur.Nam si sibi parti- cularis propositio in conclusione convertitur, si a ] terminus in quodam a termino fuerit,c terminusde quodam a termino predicabitur.Item quisquis uni- versalem negalivam in conclusione probaverit, ne- cesse est eum ipsius quoque conversionem in eadem conclusione probasse. Universalis enim negatio sem- per sibi convertitur. Nam si quis probavit quod a terminus de nullo c termino predicetur,non est du- bium quinin haeconclusioneillud quoque probatum sic,quod c terminus de nullo a termino predicetur. Semper enim, ut dictum est, universalis negativa sibi ipsi convertitur.Universalis quoque affirmativa duplici conelusionecontinetur; nam quisquis osten- dit a terminum de omni c termino predicari,illud 815 quoque o mino particulariter predieetur.Si quis enim proba- verit animal de omni homine predicari,ita dicens, omnis homo animal est, illud quoque necessario monstravit particulariter, quoniam quoddam animal homo est.Ita semper universalis negatio, et univer- salisaffirmatio, vel particularisaffirmaliva duplici- ter concluduntur. Alis enim sibiipsis convertuntur, qua particularis est particulariter,qua universalis universaliter. Alia vero,cum ipsa universalis affir- mativa sit, particulariter sibi ipsi convertitur. Par- ticularis autem negatio nunquam sibi ipsi converti- tur, atqueideosimplicem in seretinet conclusionem. Hoc autem quod nuper diximus, in secundo prio- rum Analyticorum libro ab Aristotele monstratur, AN. MANL. 8EV. .BOETII quod scilicet Theophrastus etEudemus principium B capientes ad alios in prima figura syllogismos adji- ciendos animum adjecere, qui sunt hujusmodi qui xatX àvkxÀacwy vocantur, id est per refractionem quamdam conversionemque propositionis. Et est quintus modus ex duabus universalibus affirmatio- nibus, particularem colligens affirmativam hoc mo- do : Si a fuerit in omni b,et b fuerit in omni c, posset equidem concludi quod a terminrm esset in omni € termino.Sed quoniam ista universalis propositio, ut dictum est, particulariter convertitur, pratermisso eo quod a terminus de omni c termino praedicatur, conclusio esse dicitur quod c terminus de quodam a termino predicatur,quod hoc exemplo monstran- dum est.Si enim sint propositiones sic,omne justum bonum est,omnis virtus justa est, posset concludi equidem quoniam omnis virtus bonum est.Sed quo- niam ila propositio sibi convertitur,ut sit,quoddam bonum virtus est particulariter, particularis syllo- gismus conelusioque colligitur ex duabus univer- salibus affirmativis. Ejus vero forma talis est, a terminus in omni 5, b terminus in omni c igitur c terminus in quodam a, ut est : Omne justum bonum est. Omnis virtus justa est. Quoddam bonum justus est. Per conversionem refractionemque dicitur,quoniam quod universaliter colligebatur conversum, particu- lariter collectum est. Sextus modus est prima figu- re qui fit ex universali negativa et universali affir- mativa universalem conclusionem perconversionem colligens.Nam si a terminus in nullo b fuerit, b vero terminus in omni c termino fuerit, posset equidem colligi quoniam a terminus in nullo c termino est: se quoniam universalis negativa convertitur, dici- mus quoniam c terminus in nullo a termino est, ut sic hoc modo: Nullum bonum malum est. Omne justum bonum est, posset colligi ; Nullum justum malum est ; sed ex his per conversionem colligimus : Nullum malum justum est. | Septimus modus prime figure est,qui ex universali affirmativa et particulari affirmativa per conversio- D 816 stendit quod c terminus de quodam a ter- À nem particularem colligitaffirmativam.Si enim fue- rit a terminus in omni D, et b terminus de quodam c termino pradicetar,potest a terminus de quodam c termino pradicari.Sed quoniam particularis affir- matio sibi ipsi convertitur,per conversionem fitcon- clusio,et dicitur c terminus de quodam a termino predicari,ut sit sic: omne bonum virtus est,quod- dam justum bonum est. Posset equidem coneludi, quoniam quoddam justum virtus est,sed quia par- ticularis affirmatio convertitur, dicimus quoniam quadam virtus justa est. Octavus modus prime fi- gura est, quoties ex universali affirmatione et uni- versali negatione particulariter colligitur.Si enim a terminus deomni 5 termino predicatusfuerit,b vero terminus de nullo c termino praedicetur,non posset colligi quoniam aterminus de nullo c termino pre- dicatur.Cur autem non possit,in resolutoriisdictum est.Sed quoniam universalis vegativa sibi ipsa con- vertitur,potest dici et converti, quoniam c terminus de nullo 5 termino praedicatur, b vero terminus de quodam a termino dicitur,quoniam universalis af- firmativa particulariter sibiipsa convertitur : quare € terminus de quodam a termino non predicabitur, ut sit sic : omne bonum justum est,nullum malum bonum est,non posset colligi,quoniam nullum ma- lum justum est,sed convertitur sic : Nullum bonum malum est. Quoddam justum bonum est. Quoddam igitur justum malum non est. Nonus modus prim» figure est,qui ex particulari affirmativaet universali negativa particularem colli- git negativam per conversionem. Si enim a termi- nus de quodam P termino, 5 vero terminus de nullo c termino predicetur, non potest quidem dici quo- niam a terminus de quodam c termino non predica- bitur.Cur autem non possit,hoc quoque in resoluto- riis diximus ; sed quoniam universalis negatio con- verti potest, dicitur quoniam c terminus de nullo 5 termino predicatur,et bterminus dequodam a pre- dicatur ; c igiturterminusde quodam a non pradi- cabitur, ut sit sic: Quoddam bonum justum est. Nullum malum bonum est. Quoddam igitur justum malum non est. Expeditis igitur novem prime figure modis,ad se- cunde figure quatuor modos veniamus.Illud tantum constet, quod quemadmodum in prima figura per novem supradictos modos et affirmatio universalis, - et negatio universalis, et affirmatio particularis, et negatio particularis,in conclusione colligitur,in se- cünda figura affirmativam neque generalem neque particularem posse colligi,sed tantum vel particula- riter, vel universaliter solas colligi negativas. Est. autem secunde figure primus modus hic,quoties ex universali negatione,et universali affirmatione,uni- versalis negativa colligitur. Si enim a terminus de nullo 5 termino et de omni c termino predicetur, b terminusdenulloctermino predicabitur.Sitenim a bonum,sit P malum,c justum.Si quis igitursic dicat: D 817 Nullum malum bonum est. Omne justum bonum est, concludit : Nullum justum malum est. Liquet igitur majorem extremitatem de minore in conclusione predicari. Sed omnes secunde figure syllogismis quamvis verisint,verum tamen ex seipsis non probatur, sed ex prime figure modis implen- tur.Namque si a terminos de nullo 5 termino pre- dicetur,et in omni c termino sit,nondum probatum est quoniam omnino 5 terminus de nullo c termino predicetur.Sed si quis ex isto secunde figure primo modo prime figure secundum modum faciat, per conversionem totus syllogismus conclusioque proba- taest.Si quis enim 1n hoc syllogismo qui est atermi- nus in nullo b,et idem a terminus de omni c predi- cetur,et a b propositionem convertat,ut faciat esse p b a, nam omnis universalis negativa convertitur ; si quis igitur dicat quoniam a terminus de nullo » ter- mino predicatur,et b igitur de nullo a termino pre- dicabitur,sed a terminus de omnic termino predi- cabitur.Fit igitur primae figura secundus modus ex universali negativa et universali affirmativa uni- versalem colligens negativam, ut sit conclusio.De nullo igitur c termino b preedicabitur. Hisigitur con- versionibus omnis secunde et tertie figure syllo- gismus conclusioque colligitur et probatur. Atque ideo quoniam ex seipsis non sunt probati nisi ex superioribus comprobentur, id est, prime figure modis, quicunque in secunda vel tertia figura in- ventus fuerit,imperfectus vocatur syllogismus. Se- eundus vero modus secunde figure est quoties ex universali affirmativa et universali negativa commu- tatis ordinibus universalibus rursus negativa con- cluditur,Si enim a terminus in omni £ termino fue- rit,et de nullo c termino predicetur,b terminus de nullo c termino praedicebitur.Sit enim a bonum, b justum, e malum. $i quis igitur sic dicat: Omne justum bonum est, " Nullum malum bonum est, concludit : Nullum igitur malum justum est. Sed haec complexio conjunetioque propositionum duplicem conversionem habet. Ostenditur enim de secundo prime figure modo sic.Nam si aterminus in omni 5 termino est,et de nullo c termino predi- catur,hic universalis negativa convertitur. Erit igi- . tur utc terminus de nullo a termino predicetur. Quod si ita est, erit hujusmodi syllogismus : c ter- . minus de nullo atermino predicatur,a terminus in omni 5 termino est,cigitur terminus de nullo 5 ter- mino predicabitur. Ecce una conversio facta est propositionis negative.Sed quoniam diximus con- eludi non c in nullo b,sed b in nullo e termino,hic universalis conclusio negativa convertitur : et sicut conclusum est c terminum de nullo b termino pre- dicari, ita concluditur de nullo c termino b termi- num predicari.Tertius modus secunde figure est, quoties ex universali negativaet particulari affirma- .. tiva particularis negativa volligitur.Si enim a termi- .. mus de nullo 5 termino predicetur,et in quodam c DE SYLLOGISMO CATEGORICO. À termino fnerit, b terminus de quodam c termino non 818 predicabitur. Sit enim a bonum, b. malum, c ju- stum. Si quis igitur sic dicat : Nullum malum bonum est. Quoddamjustum bonum est,concludat necesse est: Quoddam justum malum est, Hic quoque syllogismus per conversionem hoc modo probatur. Nam si a terminus de nullo b termino predicatur,et b terminus de nullo a termino predi- cabitur.Sed a terminus de quodam c termino pra- dicatur.Redit igitur prime figure modus quartus, qui est ex universali negatione est particulari affir- matione,particularem scilicet colligens negativam, ut in hoe quoque syllogismo.Nam hic quoque par- ticularem negativam colligit,id est 0 terminum de quodam c termino non predicari. Quartus modus secunda figure est, qui ex universali affimatione et particulari negatione particularem colligit negati- vam,Nam si a terminus in omni b termino sit,et de quodam c termino non predicetur, b terminus de quodam e termino non predicabitur. Sit enim a bo- num, b justum, c malum. Si quis igitur dicat: Omne justum bonum est. Quoddam malum bonum non est, concludit: Quoddam igitur malum justum non est. Hae vero complexio atque ordo propositionum per conversionem non potest approbari. Generalis enim aífirmativa sibi ipsa converti non potest.Monstratur igitur iste syllogismus ex prima figura non per con- versionem, sed per impossibilitatem, quoniam si particularis conclusio negativa in hoc syllogismo non concluditur,aliquod inconveniens impossibile- que contingit. Sed hec impossibilitas per primam figuram demonstrabitur. Dico enim quoniam si à terminus de omni b termino predicetur,et in aliquo c termino non sit,talem colligi conclusionem, ut b terminus de aliquo c termino non predicetur.Nam si hoc falsum est,huic contrajacens propositio vera erit.Particularibus autem negativis universales af- firmativie contrajacentes sunt,ut in superiore libro docuimus.Si igitur hic particularis negatio non est conclusio, erit generalis affirmatio. Sit enim affir- matio generalis, et 0 terminus de omni c termino predicetur ; sed a terminus de omni b termino pre-- dicatur,b vero terminus de omni c termino predi- cari dicitur ; a igitur terminus de omni c termino D predicatur,quod fieri non potest.Ita enim a c pro- positionem posuimus prius,ut diceremus a termi- num de quodam c termino non predicari.Hoc igitur ostensum est per primum modum prime figure. Quare in secunda figura omnis syllogismus im perfe- ctus est,et ejus probatio aut per conversionem in primam figuram reducitur,aut ex hypothetica dis- positione per impossibilitatem,et primam figuram aliter fieri non posse monstratur, et alii quidem omnes per impossibile probantur,quod paulo post demonstrabitur.Restat ut tertizfigure modos atque ordínes explícemus.Sed antea quam id faciamus,il- lud prius videndum est,quod in tertiz figure modis 819 AN. MANL. SEV. BOETII 820 nunquam conclusio colligitur universalis. Sed si vel A termino predicari.Atqueita particularis affirmativa negative vel affirmative fuerint collectiones, parti- culares semper erunt,nunquam etiam generales.Est autem tertie figure primus modus hic,qui ex dua- bus universalibus affirmationibus particularem col- ligit affirmationem.Nam si a et b termini de omni c termino predicentur,a terminus de quodam b ler- mino predicabitur per conversionem.Nam si b ter- minus de omni c termino praedicatur,et universalis affirmatio particulariter sibi convertitur,c terminus de quodam b termino predicatur.Quod si ita est, fit tertius prime figure modus,qui est ox universali et particulari affirmativa, et colligit a terminum de qnodam b termino prediceri.Sit enim a justum, b virtus, c bonum. Si quis enim sic dicat: : Omne bonum justum est. - Omne bonum virtus est, fit conclusio : Quadam virtus justa est. Mutant alii terminos, et volunt facere secundum modum,ut sit a virtus,b justum,c bonam, ut si ta- lis syllogismus : Omne bonum virtus est. Omne bonum justum est, et concludatur : Quoddam justum virtus est. Sed hunc Aristoteles a superiore non dividit.et hos duos unum modum putat, et idcirco nos septen ter- tie figure esse diximus modos dubitantes ; sed ma- gis Aristoteles sequendus est,atque ideo alium mo- dum dicamus esse qui possit integre videri secun- dus.Secundus vero modus tertie figure est,quoties ex universali negatione et universali affirmatione negatio colligitur particularis.S$i enim a terminus de nullo c termino,b terminus vero de omni ? termino predicetur, a terminus de quodam ^ termino non predieabitur.Nam si a terminus de nullo c termino pradicatur,b vero de omni c,et c terminus de quo- dam b termino predicabitur.Particulariterenim sibi universalis affirmativa convertitur.Concluditur igi- tur in quarto prim: figure modo, a terminum de quodam P termino non predicari.Sit enim a malum b justum, c bonum. $i quis sic dicat : Nullum bonum malum est, Omne bonum justum est,concludat necesse est : Quoddam igitur justum malum non est. Ex quo coneíderandum est majorem extremitatem in conclusione predicari.Tertius modustertic figu- re est,quoties ex particulari et universali affirma- liva particularis affirmatio concluditur. Si enim a terminus de quodam c,et » terminus de omni c ter- mino przediocetur, concluditur a terminum de qua- dam b terinino praedicari per duplicem conversio- nem.Quoniam enim 5 terminus de omni c termino predicatur,et a terminus de quodam c termino pre- dicatur, et particularis affirmativa semper sibi ipsi convertitur, c terminus de quodam a termino pre- dicabitur.Sunt igitur propositiones sic : b terminus de omni c termino, c vero terminus de quodam a termino predicatur ; quod si ita est, colligitur in prim: figure modo tertio bterminum de quodam a convertitur,et a terminus de quodam btermino prc- dicabitur,eruntque duplices conversiones, una pro- positionis, alia conclusionis. Sit enim a justum, b virtus, c bonum. Si quis igitur sic dicat : Quoddam bonum justum est. Omne bonum virtus est, concludat necesse est : Quadam virtus justa est. Quartus modus terti: figure est quoties ex univer- saliaffirmationeet particularialfirmationeaffirmatio particularis colligitur.Nam si a terminus de omni c termino predicetur, b vero terminus in quodam c iermino sit, concluditur a terminum de quodam b termino pra dicari per conversionem. Si enim b ter- minus de quodam c termino predicetur,et c termi- nus dequodam b termino predicatur,quoniam par- ticularis affirmativa sibi ipsi convertitur, et fit syllogisme in prime figure tertio modo, qui fit ex universali affirmativaet particulari affirmativa, par- ticularem colligens affirmativam,ut sit syllogismus hoc modo: a terminus in omnic, et c terminus in quodam b. Igitur b terminus in quodam P.Sit a virtus, b justum,c bonum.8i quis igitur sic dicat: Omne bonum virtus est, Quoddam bonum justum est,concludet quoniam : Quoddam justum virtus est. Quintus modus tertice figure est quoties ex particu- lari negatione etuniversali affirmatione particularis colligitur negativa.Sed hic modus perconversionem probari non potest,sed per itnpossibilitatem, sicut quartus secunde figure probatus est. modus. Si enim a terminus de quodam c termino non predice- tur,b vero terminus de omni c termino predicetur, aterminus de quodam b termino non predicabitur; nam si non ita est,erit illud verum,a terminum de omni P termino preedicari; sed bterminus de omni c termino predicatur,a igitur terminus de omni c ter- mino predicabitur,quod fieri non potest.Prius enim ita positus est a terminus,ut de quodam e termino non predicaretur. Quod si generalis affirmatio in conclusione syllogismi non est,ut sitaterminus in omni b termino,erit huie contrajacens particularis negatio, ut a terminos de quodam b termino non predicetur.Sit enim a malum,b justum, c bonum. Si quis igitur sie dicat : Quoddam bonum malum non est, D Omne bonum justum est,concludat necesse est : Quoddam igitur malum non est. Sextus modus tertie figure est quoties ex universali negativaet particulari affirmativa particularis nega- tio colligitur per conversionem.Nam si a terminus. in nullo c termino sit,b vero terminus de quodam c termino predicetur,fit conclusio a terminus de quo- dam P termino non pradicari.Nam si a terminus de nullo c termino predicatur,b vero terminus de quo- dam ctermino pridicabitur,etcterminus dequodam b termino predicabitur,quoniam particularis affir- maliva potest converti.Fit igitur talis syllogismus, ut a terminus de nullo c termino praedicetur,cter- n 824 DE SYLLOGISMO CATEGORICO. 822 minus de quodam b termino predicetur, eta termi- A jn superioribus omnibus syllogismis quos in nus de quodam b termino non predicetur. Sit a ma- lum, b justum, c bonum. Si quis igitur dicat : Nullum bonum malum est, Quoddam bonum justum est, concludit : Quoddam justum malum non est. His igitur expeditis, quid ipse syllogismus sit diffi- niendum est. Diffinitur autem sic : syllogismus est oratio in qua positis quibusdam atque concessis, aliud quiddam quam sint ea que posita et concessa sunt, necessaria contingit per ipsa que concessa sunt. Orationem diximus esse syllogismum idcirco quoniam omnisdiffinitio a generali trahitur, genus autem syllogismi est oratio. Quod autem dictum, in qua positis quibusdam etconcessis,itaintelligendum est, quasi sic dictum esset, secundum quam positis et concessis ; ut enim syllogismus fiat, ante aliquid a proponente dicitur, quod audiens concedat , quod si ille concesserit, concluditet perficitsyllogismum, idcirco, quia dubie res per quedam concessa et probata monstrantur,conceditur autem aequaliter et negatio vera. Cetera vero in syllogisini diffinitione talia sunt quz non integre dispositos syllogismos a syllogismorum diffinitione verorum discernant. Nam quod dictum est, in qua positis quibusdam, sumptorum scilicet et propositionum multitudo monstratur.Sunt enim qui putantur esse hujusmodi syllogismi, in quibus tantum una propositio est et una conclusio. Qualis est hic, vides, vivis igitur ; homo es, animal igitur es, et alia hujusmodi, quos scilicet veteres in syllogismis non acceperunt, syl- logismus enim est aliquorum collectio. At vero col- lectio non nisi plurimorum est, et quicunque unam posuit propositionem, ille non colligit. Nullum igitur faciet syllogismum. Debet enim syllogismus, ut angustissimus sit, duabus propositionibus com- probari. Quod autem dictum est, aliud quiddam ne- cessario evenire quam sintipsa qua concessa sunt, quoniam freqaentertales ab aliquibus fiunt. syllo- gismi, ut ea quad proposuerunt, ipsa etiam in con- elusione concludant, ut est bic: Si homo es, homo es; homo autem es, homo igitur es. Idem enim conclusit quo dante proposuit, Atque ideo, ad isto- rum discretionem, aliud quiddam contingere debe- re dictum est quam sint ea qua concessa sunt, ut B trium figurarum modis et demonstratione posui- mus. Tales vero syllogismi quales nunc dicti sunt perridieuli sunt, quod id quod ante concessum est quasi dubium quiddam in conclusione colligitur. Nam quod. positum est, necessario contingere, ad hoc pertinet, quoniam frequenterad inductionem verse quaedam propositiones sunt quarum conclusio nullo modo vera est, ut si quis sic dicat: Qui mu- sicam novit musicus est, et concedatur; et qui arithmeticam arithmeticus est, et qui medicinam medicus est, et qui bonum bonus est. Cum igitur hzc omnia concessa sunt, dicat, et qui malum, ma- lus est, quod quasi superioribus simile videtur, sed omni modofalsumest: boni enim homines non aliter cavent, nisi mala noverint. Atque ideo propter eas conclusiones que sunt per eas propositiones que per inductionem dicuntur, additum est conclusio- nes in syllogismis necessarias contingere, id est ex necessitate contingere. Est etiam alia expositio, sed in Analyticis nostris jam dicta est. Illud vero quod dictum est, per ipsa quas posita sunt, hoo propter eos dictum est qui tales faciunt syllogis- mos, in quibus aut minus aliquid, aut plus, aut aliud propositum est quam proponi debuerat. Fiunt enim hujusmodi syllogismi. Si quis enim ita di- cat: Socrates homo est, omnis homo animal est, et coneludat, Socrates igitur animatus est, minus proposuit, quod noa dixit omne animal esse ani- matum. Nune si sic proposuisset, recte Socrates animatum esse concluderet, ita dicendo : Socrates homo est, omnis homo animal est, et omne animal animatum est, Socrates igitur animatus est. Plus autem proponere hoc est, ut si quis sic dicat : Om- nis homo animal est, omne animal animatum est, sed et sol in Ariete est, omnis igitur homo anima- tusest; hic vero superfluum est quod solem in Ariete esse interposuit. Aliud autem quam necesse est quidam proponunt hoc modo, ut si quis sic di- eat : Omne homo animal est, virtus autem bonum est, omnis igitur homo animatum est. Nulla igitur harum propositionum ad rem pertinet quod con- cludere cupiebat. Expedita igitur syllogismi diffini- tione,ad priorum modorum naturam resolutionem- que veniamus,et prius omnesin ordinem disponatur. Prima figura? modi. Primus Omne justum bonum est. Omnis virtus justa est. Omnis igitur virtus bona est. Secundus Nullum bonum malum est. Omne justum bonum est. Nullum igitur justum malum est. Tertius Omne bonum virtus est. Quoddam justum bonum est. Quoddam igitur justum virtus est. Quartus Nullum bonum malum est. Quoddam justum bonum est. Quoddam igitur justum malum non est. Quintus Omne justum bonum est. Omnis virtus justa est. . Quoddam igitur bonum virtus est. Sextus Nullum bonum malum est. Omne justum bonum est. Nullum igitur malum justum est. Septimus Omne bonum virtus est. Quoddam justum bonum est. Quedam igitur virtus justa est. 823 AN MANL. SEV. BORTII 824 Octavus Omne bonum justum est. Nullum malum bonum est. Quoddam igitur justum malum non est. Nonus Quoddam bonum justum est. Nullum malum bonum est. Quoddam igitur justum malum non est. Secunda figurae modi. Primus Nullum malum bonum est. Omne justum bonum est. Nullum igitur justum malum est. Secundus Omne justum bonum est. Nullum malum bonum est. Nullum igitur malum justum est. Tertius Nullum malum bonum est. Quoddam justum bonum est. Quoddam igitur justum malum non est. Quartus Omne justum bonum est. Quoddam malum bonum non est. Quoddam igitur malum Justum non est. Tertiz figure modi. Primus Omne bonum justum est. Omne bonum virtus est. Quedam igitur virtus justa est. Secundus Omne bonum virtus est. Omne bonum justum est. Quoddam igitur justum virtus est. Tertius Nullum bonum malum est. Omne bonum justum est. Quoddam igitur justum malum non est- Quartus Quoddam bonum justum est. Omne bonum virtus est. Quedam igitur virtus justa est. Quintus Omne bonum virtus est. Quoddam bonum justum est. Quoddam igitur justum virtus est. Sextus Quoddam bonum malum non est. Omne bonum justum est. Quoddam igitur justum malum non est. Septimus Nullum bonum malum est. Quoddam bonum justum est. Quoddam igitur justum malum non est. Hi suntigitur omnes trium figurarum modi quorum A bantur, namque in ipsos resolvuntur: ut eos per prime figure quatuor primo» indemonstrabiles no- minantur et directi, id est sine aliqua conversione monstrati; indemonstrabiles autem quoniam non per alios demonstrantur, et perfecti dicuntur, quoniam per seipsos comprobantur. Et primi quoniam posi- tione et natura primi sunt, et in eos omnes ceteri resolvuntur.Illi quoque quinque prim: figure modi imperfecti et per conversionem sunt. Secunda vero figure, vel tertíe, omnes imperfecti sunt, quoniam per primos prima figure modos quatuor compro- conversionem resolvamus, et per impossibilitatem, ut duo illi superius demonstrati sunt, considere- mus igitur eorum principia, quoniam unde nas- cuntur in idipsum resolvuntur. Quintus igitur pri- ma figure modus de prime primo figure modo procreatur. Binis enim propositionibus prioribus manentibus, conclusio primi modi particulariter conversa quintum -*fficit syllogismum, quod in subjecta declaratur descriptione : à Omne jastum bonum est eadem Omne justum bonum est. Omnis virtus justa est eadem Omnis virtus justa est. Omnis virtus bona est Versa Quoddam bonum virtus est. Sextus vero prime figure modus de secundo prime B versali conclusione universaliter conversa, sextus figure modo capit principium. Manentibus enim duabus prioribus propositionibus secundi modi,uni- nascitur syllogismus, ut subjecta Jocet descriptio : Nullum bonum malum est — eadem Nullum bonum malum est. Omne justum bonum est eadem Omne justum bonum est. Nullum justum malum est — versa Nullum malum justum est. Septimus modus prime figure detertio prime figu- re nascitur modo. Manentibus enim binis proposi- tionibus prioribus, particulariaffirmativa in conclu. sione conversa, septimi modi collocatio procreatur, Omne bonum virtus est eadem Omne bonum virtus est. Quoddamjustum bonum est. eadem Quoddam justum bonum est. Quoddam justum virtus est vertitur — Quedam virtus justa est. Octavus vero et nonus prime figurze modus in quar- tum prime figure modum resolvuntur, non etiam initium sumunt. Oclavus resolvitur in quartum hoo modo: prima enim quarti in secundam octavi uni- versaliter conversa, et prima propositione octavi modi particulariter in secundum quarti modi con- versa, eadem conclusio colligitur, id est negatio particularis. 825 DE SYLLOGISMO CATEGORICO. 826 Nullum bonum malum est, negatio universalis. Quoddam justum bonum est, particularis alfirmatio* Universaliter conversa, Omne bonum justum est. Universaliter conversa, Nullum malum bonum est. Quoddam justum malum non est, eadem conclusio, Quodain justum malum non est. Nonus vero modusin quartum modum resolvitursic, A riter in primam noni, et eadem couclusio maneat prima quarti in secundam noni propositionem uni- versaliter convertatur, et secunda quarti particula- negatio particularis. Nullum bonum malum est, universalis negativa. Quoddam justum bonum est, particularis affirmativa. Particulariter conversa. Quoddam bonum justum est. Universaliter conversa, Nullum malum bonum est. Quoddam justum malum non est, eadem conclusio : Quoddam justum malum non est. Resolutis igitur quinque prime figure modis in qua- tuor superioribus, secunde figure quatuor modosin prioris figure modos quatuor resolvamus, quorum ires per conversionem probantur. Quartus vero per solam impossibilitatem. At vero primus et secun- d» figure secundusmodus in secundum prioris figu- re modum resolvuntur, et resolvitur primus sic. Conversa enim prima universali negatione univer- saliter, et manente secunda universali affirmatione, B eadem conclusio utrorumque nescitur. Primus secundz. Nullum bonum malum est conversa Nullum malum bonum est. Omne justum bonum est eadem Omne justum bonum est. Nullum justum malum est eadem Nullum justum malum est. Secunda figure secundus modusin prime figure se- cundum modum resolvitur sic : conversa secunda Nulllum bonum malum est Omne justum bonum est ma- Nullum justum malum est Tertius vero secunde figure modus, de quarto pri- me figure procreatur. Ut enim universaliter negatio in primam propositionem universaliter converta- Nullum bonum malum est Quoddam justum bonum est conversa conversa similis Quoddam justum malum non est eadem propositione, et secunda prima manente, universa- liter fit conversa conclusio. net Omne justum bonum est. conversa Nullum malum bonum est. Nullam malum justum est. tur, et secunde propositiones maneant idem syllo- gismi terminus propositioque colligitur hoc modo : Nullum malum bonum est. Quoddam justum bonum est. Quoddam justum malum non est. Quartus modus secunda figure quoniam jam primo, (; omne bonum virtus est. Ex his igitur concludat, cum factus est per conversionem, in superioris pri- m2 figure modum retorqueri non poterat, sed per impossibile demonstratum est, hic quoque per im- possibile ad superiores reducitur modos, etquoniam omnes secunde figure modi per impossibile mon- strantur, idcirco nos quoque inchoantes a quarto omnes per impossibileresolvamus. Nam quartus se- cunda figure modus in primum prime figure re- solvitur per impossibilitatem, tertius in secundum, secundus in tertium, primus in quartum, quod hoc modo liquebit. Si quis ergo duas istas concesserit propositiones, id est, omne bonum virtus est, et quoddam justum virtus non est, necesse est quoque conclusionem concedat que est, quoddam igitur justum bonum non est. Nam sihec falsa est, erit ei contrajacens vera queest, omue justum bonum est, sedillam concessit que est prima quarti modi, id est, Omne bonum virtus est -. Quoddam justum virtus non est Quoddam igitur justum bonum non est "Tertus secunda figure modussecundo prime figu- re modo sic resolvitur : si quis dnas primas tertii eadem omne igitur justum virtus est. Sed prius concessit quarti modisecundum propositionem,que est,quod- dam justum virtusnon est. Nunc vero concedit om- ne justum virtus est, duas sibi contrajacentes simil conclusurus est, quod fieri non potest. Hoc autem idcirco evenit, quia conelusio quarti modi in primi modi secundam propositionem conversa est: quod si secunda propositio primi modi in quarti coaclusione non colligitur, quarti conclusio, id est; particularis negatio, permanebit. Sed ne forte nos conturbet quod alios terminos in resolvendo modo posuimus, quam superius in disponendo ; non enim modo in terminis laboramus, sed in figuris et modis et com- plexionibus eonstruendis atque resolvendis operam consumimus. Eodem modo et ceteri secunde figu- in primos quatuor resolvuntur. * Omne bonum virtus est. Omne justum bonum est. Omne igitur justum virtus est. modi concesserit, particularem quoque negationem concludet, qua est, quoddam igitur justum bonum 827 non est. Nam si hec falsa estvera erit contrajacens. qua est, omnejustum bonum est. Sed etiam illacon- cessa est, quie est, nullum bonum malum est. Ex hisergo colligitur, nullum igitur justum malum est. Sed prius concessa erat,quoddam justum malum est, Nullum bonum malum est Quoddam justum malum est AN. MANL. SEV. BOKTII 828 À nune vero nullum justum malum est, duas sibi contrajacentes, uno temporeconcedit, quod fieri non potest. Sublata igitur universali conclusione, que est, omnejustum bonum est,remanebit particularis negatio, qua est, quoddam justum bonum non est. concessa Nullum bonum malum est. contrajac. Omne justum bonum est. Quoddam igitur justum bonum non est,permut. contrajac. Nullum ergo justum malum est. Secundus secunde figure in tertio prime figure modo sic resolvitur: si quis duas secunde figure propositiones concesserit,conclusionem quoque con- cedit, qus est, igiturjustum bonum est. Nam sihac falsa est, erit vera contrajacens ei particularis affir- matio, quoddam justum bonum est. Sed idem con- Omne bonum virtus est Nullum justum virtus est, contra- Nullum justum bonum est, permut. Primus item secunde figure in quartum prime figu- re sieresolvitur : qui concedit duas primi modi pro- positiones, concedat necesse est et conclusionem. Nam si illa falsaest, erit vera contrajacens ei parti- cularis affirmativaque est, quiddam justum bonum est. Sed idem concessit illam quae est, nullum bo- num malum est, concludat necesse est, quoddam Nullum bonum malum est j Omne justum malum est, contra, Nullum justum bonum est, permut. Sequitur ut tertie figure modos ad primos quatuor reducamus, quorum quinque per conversionem et per impossibilitatem ad primos quatuor resolvuntur unus vero solus, id est quintus, per solam impossi- bilitatem in priora resolvitur. Primus tertie modus figureintertium prime figure hoc modoresolvitur : Omne bonum justum est 'manet Quredam virtus bona est conversa Quaedam virtus justa est manet concessa similes cessit illam quae est, omne bonum virtus est, con- cludat necesse est, quoddam justum virtus est, qui jam ante concesserat secundam secundi modi que est, nullum justum virtus est, duas contrajacentes uno tempore concedit, quod fieri non potest. Omne bonum virtus est contrajacen. Quoddam justum bonum est. jacen. Quoddam justum virtus est. B igitur justum malum non est, qui ante concesserat illam qua est, omne justum malum est. Uno tem- pore duas contrajacentes concedit, quod fieri non potest. Sublata igitur particulari affirmatione qua esl, quoddam justum bonum est, remanet illa que est, nullum justum bonum est. Nullum bonum malum est. contrajacen. Quoddam justum bonum est. jacen. Quoddamigiturjust.malum non est Si enim prima propositio tertii modi prime figurae maneat, etsecunda propositio particularistertii mo- di prime figure universaliter convertatur, et sit se- cunda propositio primi modi tertie figure, eadem conclusio colligitur, id est affirmatio particularis. Omne bonum justum est. Omne bonum virtus est. Quaedam virtus justa est. Velcerte sic, quia superiustalem syllogismum dixi- (! lem non putat. f mcus terminiscommutatis, quem Aristoteles dissimi Omne bonum virtus est similes Quoddam justum bonum est conversa Quoddam justum virtus est manet Secundus modus terti: figure in quartum modum prima figure hoc modo resolvitur, Si enim prime propositiones secundi tertie figure modi, et quarti modi prime figure maneant, quarti vero modi pri- Nullum bonum malum est Quoddam justum bonum est Quoddam justum malum non est manet manet versa universaliter Omne bonum justum est. Omne bonum virtus est. Omne bonum justum est. Quoddam justum virtus est. me figure secunda propositio universaliter con- vertatur, et secunda sit propositio secundi modi tertie figure, eadem conclusio procreatur. Nullum bonum malum est. Quidam justum malum non est. Tertius modustertie figure in tertium modum pri- [) tertii modi prime figure particularis particulariter ma figure resolvitur. Si enim propositio prima ter- tii prime figure modi, et secunda propositio tertii modi tertie figure maneat, et secunda propositio Omne bonum virtus est Quoddam justum bonum est convertatur, et sit prima tertii modi tertie figure, conversa. particulariter conclusio nascitur. Quoddam bonum justum est. Omne bonum virtus est. Quoddam justum virtus est, versa partic. Quedam virtus justa est. Quartus modus terticfigure intertium modum pri- m figure resolvitur : si enim utrorumque. prima maneant propositiones, et secunde particulares par- ticulariter convertantur, esedem conclusiones na- BScuntur. 829 Omne bonum virtus est manet Quoddam justum bonum est vertitur Quoddam justum virtus est manet Reliquus sextus syllogismus tertia figure de prime figare quarto modo procreatur;manentibus eninrpri- Nullum bonum malum est eadem Quoddam justum bonum est mutata Quoddam justum malum non est manet Quintus autem qui restat, sieut ante perimpossibila probatur, ita etiam nunc perimpossibilitatem resol- vitur. Sed quemadmodum unus fuerit resolutus; eodem ordine omnes resolvendisunt. Resolvitur au- tem sextus tertie figure modus in tertium prima figure modum. Quintus autem tertie figure mo- dus resolvitur in primum prime figure. Quar- tus terti; fipure modus resolvitur in quartum prime figure modum. Tertius tertie figure mo- dus resolvitur in secundum prime figure mo- dum. Secundus tertie figure modus resolvitur in primum prime figure modum. Prime tertie figure modi resolvunturin secundos prim: figurae modos. Resolvitur autem per impossibilitatem sextus tertie Nullum bonum malum est contra- Quoddam bonum justum est concesse X Quoddam justum malum est permut. Hoe modo omnes ceteri modi tertiw figurae in pri- mos modos prim: figure referuntur, quod subjecta descriptio declarat, in quia prior quintus, qui per Quoddam bonum malum non est, contra- Omne bonum justum est concesse X Quoddam justum malum non est permut. C Omne bonum virtus est contra- Quoddam bonum justum est concesse X Quoddam justum virtusest permut. Quoddam bonum justum est contra- Omne bonum virtus est concesse X Quadam virtus just. est permut. - Inresolutione modi secundi tertiae figurein primum modum prime figure, hec impossibilitas evenit, quod duas contrarias uno tempore concedit, quod Nullum bonum malum est contra- Omne bonum justum est concesse Quoddam justum malum non est permut, DE SYLLOGISMO CATEGORICO. 830 Omne bonum virtus est. Quoddam bonum justum est. Quoddam justum virtus est. miseorum propositionibusatque secundisparticulari- terimmutatis parliculisin utroque manebit concluso. Nullum bonum malum est. Quoddam bonum justum est. Quoddam bonum justum est. figure modus in prime figure modum tertium hoc modo : si quis igitur duas proportiones sexti modi terti: figurae concesserit, concedat etiam necesse est conclusionem que est, quoddam justum malum non est. Nam si haec falsa est, erit vera contrajacens ei prima figurae terii modi prima propositio quae est, omne justum malum est. Sed etiam concessit B propositionem secundam, qua est, quoddam bonum justum est. Ex his igitur concedat necesse est, quoddam bonum malum est, qui ante concesserat primam propositionem sexti modi tertie figure qua est, nullum bonum malum est. Uno tempore duas sibi contrajacentes concedit, quod fieri non posse descriptio declarat. contrajac. Omne justum malum est. Quoddam bonum justum est. jacen. Quoddam bonum malum est. conversionem resolvi non potuit, per impossibilita- tem resolutus est. contrajac. Omne justum malum est. in utrisque Omne bonum justum est. jacen. Omne bonum malum est. contrajac. Nullum justum virtus est. in utrisque. Quoddam bonum justum est. jacen. Nullum bonum virtus est. contrajac. Nulla virtus justa est. in utrisque. Omne bonum virtus est. jacen. Nullum bonum justum est. fieri nequit, Numquam enim du: contrarie unotem- pore simul vero inveniuntur. contrajac. Omne justum malum est. in utrisque. Omne bonum justum est. rie. Nullum bonum justum est. Et in sequenti quoque syllogismo duas concedit, quod impossibile est. : Omne bonum justum est" contra- Omne bonum virtus est concesse X Quedam virtus justa est permut. Nec nos illud turbet, quod in quibusdam contraria propositio etconclusioinvenitur, in quibusdam vero contrajacens. Namque equaliter peccavit tam qui utrasque contrarias concesseri!, quain si utrasque Omne bonum virtus est contra- Omne bonum justum est concesse Quoddam justum virtus est. permut. Hac de CategoricoramSyllogismorun introductione, - Aristotelem plurimum sequens, et aliqua de Theo- phrasto et Porphyrio mutuatus, quantum parcitas introducendi. permisit, expressi. Si qua vero desint H contrajac. Nulla virtus justus est. in utrisque. Omne bonum virtus est. rie. Nullum bonum justum est. contrajacentes. Nam quo modo contrajacentes uno tempore vere esse non possunt unquam, sic etiam contrarie. contrajac. Nullum justum virtus est. in utrisque. Omne bonum justum est. ri». Nullum bonum virtus est. in Anal yticis nostriscalcatius exprimemus.Nuno ve- ro quantum ad solam Categoricorum Syllogismorum formam spectabat, perfectum hic nobis est, et ad cumulum introductionis elaboratum.Nec hoe nos per- 831 AN. MANL. SEV. BOKTII 832 turbet, si que hic propositioneset conclusionesfalse A studium logic disciplinze disputationis subtibilitas sunt, quandoquidem non veritates rerum, sed con- nexiones syllogismorum figuras et nodos suscepimus disserendos. Nam his cognitis, si quos ad perfectum traxerit, prius de ambiguis disputalionibus dis- cant, post ab his veritas in rebus mendaciumque meditabitur. AN. RMHANL. SEV. BBOECTRE DE SYLLOGISMO HYPOTHETICO LIBRI DUO. LIBER PRIMUS. Cum inomnibus philosophie disciplinis ediscendis atque tractandis summum vite positum solamen existimem, tum jocundius, et veluti cum quodam fructu etiam laboris arripio quae tecum communi- canda compono. Nam et si ipsa speculatio veritatis sua quidam spec!e sectandaest, fit tamen amabilior cum incommunededucitur. Nullum enim bonum est quod non pulchriuselucescat, si plurimorum notitia comprobetur. Nam quod aliastaciturnitate compres- sum, jamjamquesilentio periturum, latius efflores- cit, etoblivionisinteritu scientium participationede- fenditur,fit quoque jocundior disciplina, cum inter ejusdem sapientie conscios jubet esse sapientem : quod si accedat (ut tecum mihi nune res est) eaque sponte jocunda sunt in amiociti: participationem de- duci, necesse est studii suavitatem quodam veluti dulcissimo caritatis sapore condiri. Nam cum id in se obtinet amicitia proprium munus, ut nolit ha- bere solitariascogitationes, tuncquod honeste quis- que cogitat, nulli promptius, nisi quem diligit, con- fitetur. Quo factum est ut etiam si immensus labor cepto operi viam negabat, animus tamen ad effi- ciendum quod aggressus fuerat tui contemplatione sufficeret. Quid enim magnum studiosus tui amor efficeret, si intra facilitatis terminos constitisset ? Quod igiturapud scriptores quidem Grecos perquam rarissimos strictim atqueconfuse,apud Latinos vero nullos reperi, id tuz& scientie dedicatum, noster et- si diuturnus, copti tamen efficax labor excoluit. Nam eum categoricorum syllogismorum amplissime notitiam percepisses, de hypotheticis syllogismis sepe qusrebas, inquibusab Aristotele nihil estcon- scriptum. Teophrastus vero, vir omnis doctrinz ca- pax,rerum tantum summas exsequitur.Eudemus la- tiorem docendi graditur viam, sedita ut veluti quae- dam seminaria sparsisse, nullum tamen frugis vi- deatur extulisse proventum. Vos igitur,quantum in- genii viribus et amicitie tue studiosuffecimus, qu» &b ;llis vel dicta breviter, vel funditus omissa sunt, elucidanda diligenteret subtiliter persequenda susce- pimus, in qua re superate difficultatis premium vero, si tibi munus implesse videar amicitie, etsi non videar satisfecisse doctrina. Omnis syllogismus certis et convenienter positis propositionibus con- tinetur. Propositio vero omnisautcategorica est qua predicativa dicitur, authypothetica qua conditiona- lis vocatur ; predicativa est in qua aliud predicatur de alio, hoc modo : homo animal est, hic enim ani- mal de homine pradicatum est; hypothetica est que cum quadam conditione denuntiat esse aliquid si fuerit aliud, veluti cum ita dicimus :si dies est, lux est. Hypotheticze autem propositiones ex categoricis constant, ut paulo posterius apperebit, quo fit ut syl- logismus qui ex categoricis propositionibus junctus est categoricus appelletur, id est predicativus qui- dem, qui vero ex hypotheticis propositionibus con- stat, dicatur hypotheticus, id est conditionalis. Ut ergo horum syllogismorum differentia pervideatur, spectanda prius est eorum in propositionum natura discretio ; videtur enim in aliquibus propositionibus nihil differre predicativa propositio a conditionali, nisi tantum quodam orationis modo ; velutsi quisita proponat, homo animal est, id itasirursus enuntiet, si homo est, animal est: heec propositionesorationis quodammodo diversse sunt, rem vero non videntur significasse diversam. Primum igitur dicendum est quod predicativa propositio vim suam non in condi- tione,sed in sola predicatione constituit, in conditio- nali vero consequentic ratio ex conditionesuscipitur. Rursus predieativa simplex est propositio, conditio- nalis vero esse non poterit, nisi ex predicativis pro- positionibus conjungatur, ut cum dicimus :si dies est, lux est ; dies est, atque lux est, du sunt pro- positiones predicativae,id estsimplices ;ad hoc illud est, quo maxime declaratur utrorumque proprietas, quod predicativa quidem propositio habet unum subjectum terminum, alterum predicatum. Et id quod in predicativa propositione subjicitur, illius suscipere videtur nomen quod in eadem propositione predicatur hoc modo, ut cum dicimus, homoanimal est, homo subjectum est, animal predicatum, et ho- mo animalis suscipit nomen, cum ipse homo animal esse proponitur. At in his propositionibus que con- ditionales dicuntur non idem praedicationis est mo- dus. Neque enim omnino alterum de altero predica- tur, sed id tantum dicitur esse alterum, si allerum 833 DE SYLLOGISMO HYPOTHETICO. 834 fuerit,veluti cum dieimus:si peperit,cum viro con- À autinconditionepositaconsequentia vi conjunctionis cubuit, non enim tunc dicitur ipsum peperisse id esse quod est cum viro concumbere,sed id tantum proponitur quod partus nunquam esse potuisset nisi fuisset cum viro concubitus;quod si quando in una eademque propositionum proprietas incurrerit,tunc secundum modum enuntiate propositionis intelli- gendi ratio variabitur hoc modo.Nam cum dicimus, homo animal est,propositionem facimus predicati- vam ; ac si ita proponamus,si homo est,aaima est, in conditionalem vertitur enuntiationem. In predi- cativoigitur id spectabimus quod ipse homo animal sit, idest nomen animalis in se suscipiat. In condi- tionali vero illud intelligimus,quod si fuerit aliqua resqua homo esse dicatur,necesse sit aliquam rem esse qui animal nuncupetur.Itaque propositio pre- dicativa rem quam subjicit predicate rei suscipere nomen declarat. Conditionalis vero propositionis hac sententia,est,ut ita demum sit aliquid,si fuerit alterum,etiamsi neutrum alterius nomen suscipiat. Ita igitur propositionibus disgregatis ex enuntiatio- num proprietate syllogismi quoque vocabulum perce- perunt,utalii dicantur predicativialii conditionales. Nam in quibus propositiones predicative sunt,eos predicativos syllogismos vocamus. In quibus vero hypothetica propositio prima est (potest namque et assumptio et conclusio esse predicativa),hi tantum per unius hypothetice propotionis naturam hypo- thetici et conditionales dicuntur.Acde simplicibus quidem, id est de predicativis syllogismis duobus libellis explicuimus, quos de eorum constitutione confecimus. Post vero simplicium, syllogismorum disputationem ordo est ut de non simplicibusdisse- ramus.Non simplices vero syllogismi sunt qui hypo- thetici dicuntur, quos Latino nomine conditionales vocamus. Non simplices autem dicuntur, quoniam ex simplicibus constant, atque in eosdem ultimos resolvuntur, cum presertim primae eorum propo- sitiones vim propric consequenti ex categoricis,id est ex simplicibus,capiant syllogismis,namque pri- ma propositio hypothetici syllogismi,si dubitetur an vera sit, predicativa conclusione demonstrabitur. Assumptio veroin pluribus modistalium syllogismo- rum predicativa esse perspicitur, itemque conclu- sio,veluti cum dicimus,si dies eat, lucet;Atquidies est, hac assumptio predicativa est, si quaeratur, predicativo probabitur syllogismo, lucet; igitur consecuta est rursus predicativa conclusio : super hac omnis conditionalis propositio ex predicativis (ut dictum est) jungitur. Quod si ex his et fidem capiunt,et ordinem partium sortiuntur,necesse est categoricos syllogismos hypotheticis vim conelusio- nis ministrare. Sed quoniam de hypotheticisloqui- mur, quid significet hypothesis predicendum est: hypothesis namque,unde hypothetici syllogismi ac- cepere vocabulum,duobus (ut Eudemo placet) modis dicitur:autenim taleacquirituraliquid per quamdam interseconsentiendum conditionem, quod fieri nullo modo possituLad suum terminum ratio perducatur: C vel disjunetionis ostenditur.Ac prioris quidem pro- positionis exemplum est,veluti cum resoianes cor- porales materiae formwque concursu subsistere de- monstraremus.Tuncenim,quod per rerum naturam fieri non potest,ponimus id omnem forme naturam asubjecta materia, si non re,saltem cogitationese- paramus;et quoniam nihil ex rebus corporeis reli- quum fit, demonstratum atque ostensum putamus eisdem convenientibus corporalium rerum substan- tiam confici,quibus a sedisjunctis ac discedentibus interimatur. In hoc igitur exemplo posita consen- tiendi conditione, ut id paulisper fieri intelligatur quod fieri non potest, ut. forme a maleria separen- tur,quid consequatur intendimus, perire scilicet corpora, ut eadem ex iisdem consistere comprobe- mus. Nam quoniam interitus corporalium rerum sequitur, jure dicimus res omnes corporeas forma materiaqueconsistere.Sed hujusmodi propositiones quas ex consentientum conditione proveniunt,nihil his differunt quassimplices categoriceinstitutionis primi libri tractatus ostendit;que vero asimplicibus differunt ille sunt, quando aliquid dicitur esse vel non esse, si quid fuerit vel non fuerit. Ha» semper cumconjunclionibus proponuntur,ut cum dicimus, si homo est, animal est,si ternarius est, impar est, vel caetera hujusmodi ; hec enimita proponuntur, ut si quodlibet illud fuerit, aliud consequatur ; vel cum dicimus, si homo est, equus non est, rursus hie eodem modo proponitur in negatione,quo supe- rius in affirmatione proponebatur;hic enim dicitur, si hoc est,illud non est;et ad hunc modum catere. Possuntautem aliquando etiam hocenuntiari modo, cum hoc sit,illud est,veluti cum dicimus,cum homo est, animal est, vel cum homo est, equus non est; quae enuntiatio propositionisejusdem potestatisest cujus ea qua: hoc modo proponitur,si homo est,ani- mal est,si homo est,equus non est. Fiunt vero pro- positiones hypothetics etiam per disjunctionem ita, aut hoc est, aut illud est. Nec eadem videri debet hac propositio qus superius sic enuntiatur,si hoc est,illud non est.Hec enim non est per disjunctio- nem,sed per negationem.Negatio vero omnis inde- finita est,atqueideoet incontrariis, et in contrario- rum medietatibus,et in disperatis fieri potest.Dispe- rata autem ea voco qua tantum a se diversasunt, nulla contrarietate pugnantia, veluti terra, vestis, ignis,et caetera. Nam si album est,nigrum non est ; si album est, rubrum nonest;si disciplina est,homo non est. At in ea que perdisjunctionem fit,alteram semper poni necesse esthoc modo,aut dies,aut nox; quod si ea cuncta qua per negalionem dici convenit ad disjunctionem transferamus,ratio non procedit. Quid enim si quis dicat,aut album est,aul nigrum, aut album est, aut rubrum, aut disciplina est, aut homo? fieri enim potest ut nihil sit horum.Igitur quoniam per disjunctionem propositio in certis tan- tum rebus in quibus alterum eorum evenire necesse est ponitur,hoc autem per negationem separatio in 835 omnibus etiam h non perimunt poni polest, aperta ratione discreta est. Omnis igitur hypothetica propositio vel per connexionem fit (per connexionem vero illum quo- que modum qui per negationem fit esse pronuntio), vel per disjunctionem;uterque enim modus exsim- plicibus propositionibus comparatur. Simplices autem propositiones suntquas predicativas primo institutionis Categorice libro diximus.Hzc vero sunt cum aliquid de aliquo praedicatur, vel affirmando,vel negando,ut dies est, lux est. At si his mediacondi- tio interveniat, fiet, si dies est, lux est, fitque una hypothetica propositio ex duabus categoricis juncta. Sed quoniam omnissimplex propositio vel affirma- tiva, vel negativa est,quatuor modis per connexio- AN. MANL. SEV. BOETII isquesuam etiaminvicem naturam A cundam vero consequentem,ut in hao,si diesest,lux nem fieri bypotheticae propositiones possunt, aut B enim ex duabus affirmativis,aut ex duabus negati- vis,aut ex affirmativa el negativa,aul ex negativa et alfirmativa.Harum omnium exemplasubdenda sunt, quod id quod dicimus clarius innotescat.Ex duabus affirmativis,si dies est,lux est;,ex duabus negativis, si non est animal, non est homo ; ex affirmativa et negativa, si dies est, nox non est. Ex negativa et alfirmativa, si dies non est, nox est. Sed quoniam dictum est idem significari si conjunctione et cum, quandoin hypotheticis propositionibus ponitur,duo- bus modis conditionales fierit possunt : uno secun- dum accidens, altero ut habeant aliquam nature consequentiam. Secundum accidens hoc modo, ut cum dicimus, cum ignis calidus sit, coelum rotun- dum est. Non enim quia igniscalidus est, coelum rotundum est, sed id hec propositio designat,quia quotempore igniscalidusest,eodem tempore celum quoque rotundum est.Suntautem alie que habent ad se consequentiam nature;harum quoque duplex modus est,unus cum necesse est consequi,ea tamen ipsa consequentia non per terminorum positionem fit;alius vero cum fit consequentia per lerminorum positionem.Ac prioris quidem modi exem plum est, ut ita dicamus,cum homosit,animal est, hecenim consequentia inconcussa veritate est subnixa. Sed non idcirco animal est quia homo est,non enim id- circo genusest quia species est,sed fortasse agenere principium ducitur,magisqueessentia causa ex uni- versalibus trahi potest,ut idcirco sit homo quiaani- mal est. Causa enim speciei genus est,at qui dicit: cum homo sit, animal est, rectam ac necessariam consequentiam facit ;per terminorum vero positio- nem talis consequentia non proceGit. Sunt autem ali; hypothetice propositiones in quibus et conse- quentia necessaria reperietur,etipsius consequentia causam terminorum positio facit hoc modo:si terrae fuerit objectus, defectio lun: consequitur;hzc enim consequentia rara est,et idcirco defectio lunc con- sequitur,quia terre intervenit objectus. [ste igituz sunt propositiones certe atque utiles ad demonstra- tionem.Partimur autem propositiones hypotheticas induasacsimplices propositiones,et primam quidem cui conjunctio proponitur precedentem dicimus,se- D 8.6 est, precedentem dicimus eam que dicit, si dies est, consequentem vero partem, lux est. In disjun- ctivie vero propositionibus ordo enuntiandi prece- dentem vel consequentem facit,ut aut dies est,aut nox est.Nam qua prima proponitur precedens,qua posterior consequensappellatur.Ac de partibus qui- dem hypotheticarum propositionum ista sufficiunt. Illud nune expediendum videtur,quod etiam ab Ari- stolete dicitur.Idem cum sit et non sit,non necesse est idem esse, veluti cum a, si idcirco necesse est esse b ;idem a si non sit, non necesse est esse 5, idcirco quoniam non est a. Ad hujusmodi vero rei demonstrationem impossibilitatis diffinitio premit. tenda est, que est hujusmodi. Impossibiie est quo posito aliquid falsum atque impossibilecommitlatur eo nomine quod impossibile primitus propositum fuit. Sit igitur positum cum sita esse b,id est hanc inter a et b esse consequentiam, ul si concessum fuerit esse a,necesse sit concedere esse b.Itaque propona- tur si a est, b est, dico quia si a non fuerit,non ne- cesse est esse b.Ac primum qua sit propositionum consequentia consideremus.Si enim fuerit tale con- junctum, ut si sit a, etiam b esse necesse sit ; si b non fuerit,etiam a non esse necesse esl;quod ex tali demonstratione cognoscitur,si sit a,necesse sit esse b, dico quia si b non sit, a non erit. Ponitur enim non esse b,et sit si fieri potest a. Sed dictam est,si sit a, necessario concedi esse b. Cum sit igitur, b, non erit 5. Nam quia ponimus non esse b,non erit b, quia vero ponimus esse a, erit; erit igitur b ac non erit,quod fierinon potest.Impossibile est igitur non esse b etesse a. Et demonstrationequidem firma sic utimur.Exemplo vero id clariusinnotescet:nam si est homo,est animal ; si non est animal,non est homo.Non vero si homo non fuerit,animal non est, multa enim sunt animalia qua& homines non sunt. Itaque in consequentia propositionis conjunete,si est primum, secundum esse necesse est, si secun- dum non fuerit,non erit primum;at verosi primum non fuerit,non necesseest ut non sitsecundum,nec vero necesseest utsit,id enim demonstrandum esse dudum nobis propositum fuit.Sit enim a,idque cum fit necesse sit esse b, dico quia si non fuerit a,non necesse est esse D,neciddico quoniam sinon fuerit a, necesse est non esse b, sed tantum non necesse est esse 5 ; nam quia paulo antedemonstratum est, si b non fuerit, necessario non essea, si eumdem, b,terminum non esse contingerit,non erit a Sed si cum non sit a,necesse est esse f,idem b ex necessi- tate erit,ac non erit.Nam quiaP terminum nonesse contingit,non erit.Quia vero sia non fuerit,b esse necesse erit,idemigitur Dterminus erit ac nonerit, quod est impossibile. Ex his igitur demonstratum esse arbitror,in consequentia hypothetica proposi- tione, si sit primum consequi ut sit secundum ; si non sit secundum, consequi ut non sit primum; si vero non sit primum, non consequi ul si vel non. sit secundum.Nam et illud apparet,si sit secundum 831 DE SYLLOGISMO HYPOTHRTICO. 838 non consequi ut sit vel non sit primum, ut in ea À quem locumin his propositionibus hypotheticis qua propositione qua est, si homo est, animal est, si animal sit,)non consequitur ut si homo vel non sit: quod si primum non sit,non consequitur ut neces- gario sit vel non sit secundum; velut ia eadem pro- positione,si homo non fuerit,non necesse est ut aut sit animal,aut non sit.Ex omnibus igitur sole due consequenti: stabilessuntetimmutabiliter constant: si sit primum, ut consequatur ut sit secundum ; si secundum non fuerit,necessario consequi ut non sil primum.His itaque determinatis, illud adjungam, quoniam cum omnis hypothetica propositio simplex non sit,atque ex aliis propositionibus conjungatur, sunt tamen hypothotice quedam que, si reliquis conditionalibus comparentur simplices existimentur. Omnisenim conditionalis propositio aut connexa est aut disjuncta;hac vero quoniam ex preedicativis co- pulantur,in eonnexis propositionibus quatuor fieri necesse est hujus copulationis modos.Namque hy- pothetica propositio aut ex duabus simplicibus con- juncta est,et vocatur simplex hypothetica, ut hec ; si a. est,5 est, veluti cum dicimus,si homo est, ani- mal est, homo enim est, et animal est, due sunt simplices propositiones;aut ex duabus hypothelicis copulatur,et dicitur composita,veluti cum dicimus, si cum a est, b est, cum sit c,est d,veluti cum tali propositione enuntiamus,si cum homo est, animal est, cum sit corpus erit substantia. Etenim si cum homo est,animal est, una est hypothetica;alia vero, cum sit corpus substantia est,ex quibus conjungitur una propositio qua composita nuncupatur. Aut ex una simplici et ex una hypothetica copulatur,velut C h&6 : si a est cum sit b, est c, veluti cum dicimus, si homo est cum sit animal,est substantia.Namque homo est simplex propositio, cum sit animal esse substantiam,hypothetica ex ipsa consequentia con- ditionis ostenditur. Aut ex priore hypothetiea et simplici posteriore committitur, ut cum dicimus:si cum sit a,est b, erit et c, veluti hoc modo, si cum sit homo,animal est et corpus,hypothetica namque est ea qua proponit, si cum sit homo, animal est; simplex posterior que hanc hypotheticam proposi- tionem sequitur,id est corpus esse:hac quoque quo- niam non ex simplicibus copulata sunt,composite dicuntur. Sed priores quidem que'ex simplicibus propositionibus constant, et simplices hypothetice nuncupantur, in duobus terminis constitutae sunt. Terminos autem nuno partes propositionis simplices quibus junguntur appello.Quz vero composite hy. pothetice sunt,ille quidem que exduabushypothe- ticis constant,quatuor terminis copulata sunt; ille vero qua ex hypothetica et simplici,vel ex simplici - atque hypotheticaconjuncte sunt hetribusterminis conjuncte sunt.Harum igitur qua sunt hypothetice simplices vel compositadifferentiaesimilitudinesque dicende sunt.Nam que ex simplicibus copulantur, 8i ad eas qui ex hypotheticis duabus juncta sunt comparentur, consequentia quidem eadem est, et proportio manet,tantum termini duplicantur. Nam ex simplicibusconstantipse simplices propositiones lenent,eumdem in his propositionibus que sunt hy- pothetice ex bypotheticis constantes,ille conditio- nes tenent quibus ille propositiones inter se juncte et copulate esse dicuntur.Nam in hae propositione qua& dicit,si est a,est b, et in ea qui dicit, si cum sit a,est b,cum sit c, est d, quem locum in ea pro- positione que ex duabus simplicibus continetur te- net,ea qua prior est,si est a,eumdem locum tenet in ea propositione qua ex duabus hypotheticvis pro- positionibus copulatur,ea qu& prior est,si cum est a,est b.Hie namque duarum inter se propositionum conjunetionis conditione facta est consequentia. Itemque quam vim obtinetex utrisque propositioni- bus copulatze hypotheticz sequens portio que infer- tur,jid est esse b,eamdem vim obtinet propositione est hypotheticis juncta ea qua sequitur,id est cum sit c, esse d; atque id tantum differt, quia cum in prima propositione ex simplicibus juncta propositio propositionem sequatur,in secunda propositione ex hypotheticis juncta conditio consequentia conditio- nisconsequentiam eomitatur.Nihil enim est aliud di- ceresiaest,b est,quam ei propositioni per quam diei- trus esse aillamessecomite perquam besse ;predi« camus ; et in ea propositione quaexhypotheticis in- ducta est cum dicimus, si cum situ, est b, cum sit c esse d,illud dicitur, ei consequentia quz inter a et b est, eam esse consequentiam comitem que est inter € et djita ut si sequetur, posito a esse b, consequatur sine dubio c posito esse d.At in his propositionibus que ex simplici et hypothetica consistunt, illa ra- tio est ut vel propositionem conditio consequentis sequatur, vel conditionem consequentia proposito comitetur. Nam cum dicimus, si est a, cum sit D, esse c,id intelligi volumus,ei propositioni perquam dicimus, si est a, consequi eam conditionem per quam dicimus, cum sit ^, esse c, id est ut si est a, necesse sit b termino comitem esse c terminum : cum vero dicimus,si cum est a,b est, c esse, nihil aliud intelligi volumus,nisi duarum inter se conse- quentiam propositionum alterius propositionis con* sequi veritatem, ut si habeant inter se consequen- tiam a atque b, necesse sit hanc conditionem con- sequentia propositionis ejus per quam dicimus esse c consequi veritalem, id est, si necessé est a po- sito esse b, necesse sit etiam c esse. Similes igitur syllogismi fient earum propositionum qui ex sim- plieibus et earum qus non ex simplicibus utrisque junguntur. Earum vero que& ex una simplici et ex altera hypothetica copulantur,diversi quidem a su- perioribus,ipsi tamen inter se similes fiunt;nec in- terestutrum primahypothetica,secunda sitsimplex, ante converso prima simplex secunda hypothetica ad syllogismorum modos,nisi forsitan adipsiustantum ordiaiscom nutationem cumigitur demonstrata lue- rilearum propositionum que ex simplicibus constat, ratio syllogismorumdemonstrata videturesse earum quoque propositionumqua hypotheticiscommittun- 839 AN. MANL. SEV, BOETII. 840 tur;et cum quarumlibet earum propositionum quz A cesse est Soeratem sedere, dum sedet. Haec enim ex simplici et hypothetica constant syllogismorum natura perspecta sit,etiam conversi ordinis proposi- tionum natura quales faciat syrrllogismos ostenditur. Est etiam alia species propositionum in connexione positarum,qua media quodammodo sit earum pro- positionum qua ex hypotheticissimplicibusquejun- guntur,et earum quz ex duabus hypothelicis copu- lantur.Nam si ad numerum respicias terminorum, quasi ex tribus terminis constant;el si ad conditio- nales animum referas,quasiex duabus conditionali- bus videntur esse composite:que medietas evenit id- circo quoniam unus in histerminis communis utris- que conditionalibus invenitur.Proponuntur vero he vel per primam figuram,vel per secundam, vel per , tertiam. Per primam hoo modo : si est a, est b, et si est best cjigitur 0 in utrisque numeratur,et sunt quidem tres termini hi, a est, b est, c est, duse vero conditionales hoc modo : si est a, est b, si est b,est c,namque b utrisque communis est: atque ideo inter propositiones que ex tribus terminis, et eas quz&ex quatuorcomponuntur medie sunthujusmodi propositiones.Per secundam vero figuram proponi- tur hoc modo : si est a, est. b, si non est a, est c. Per tertiam vero figuram sic : est b, est a, si est c,non est a.Ac de connexis quidem ista sufficiant. Disjunctive propositiones semper ex contrariis constant, ut hoc:aut est a, aut. b est, altero enim posito alterum tollitur,et interempto altero ponitur alterum. Nam si est a, non est b.Si non est a, est b Eodem modo etiam si sit D,non erit a, si non est b,erit a.His igitur expeditis,ad connexas rever- tamur, in illis enim vel propositio propositionem, vel conditio conditionem, vel propositio conditionem, vel conditio propositionem sequitur. Dicendum est igitur quz propositiones quarum propositionum con- sequentes esse videantur, quae contrarietatis modo quam longissime a se differant,que vero oppositio- nis contradictionedissentiant.Simplicium namque, id est predieativarum propositionum, alie preter modum proponuntur, alie cum modo ; preter mo- dum sunt quecunque purum esse significant hoc modo, dies est, Socrates philosophus est, et qua similiter proponuntur.Que vero cum modo sunt,ita proponuntur : Socrates vere philosophus est. Hic enim vere modus est propositionis : sed maximas syllogismorum faciunt differentias hzec propositio- nes cum modo enuntiatz, quibus necessitatis aut possibilitatisnomen adjungitur necessitatis hoc mo- do,cum dicimus ignem necesse est calere; possibi- litatis,ut cumita proponimus, possibile est a Grecis superari Trojanos. Quo (it ut omnis propositio aut inesse significet,aut inesse necessario,aut cum non sit aliquid, tamen enuntiet posse contingere; qua- rum quidem ea que inesse significat simplex est, neque ín nullas parles alias deduci potest. Ea vero qua ex necessitate aliquid inesse designat, tribus dicitur modis:uno quidem quo ei similis est propo- sitioni qua inesse significat, ut cum dicimus, ne- eamdem vim obtinet ei qui dicit, Socrates sedet. Alia vero necessitatis significatio est,cum hoc modo proponimus, hominem necesse est cor habere dum est atque vivit:hoc enim significare videtur hec di- ctio, quoniam tandiu necesse sit habere quandiu habet,sed quoniam eum necesse est tandiu habere quandiu fuerit ille qui habet. Alia vero necessitatis significatio est universalis et propria, quo absolute predicat necessitatem, ut cum dicimus, necesse est Deum esse immortalem,nulla conditione deter- minationis opposita. Possibile autem idem tribus dicitur modis : aut enim quod est possibile esse di- citur,ut possibile est Socratem sedere, dum sedet; autquod omni tempore contingere potest, dum ea res permanet cui aliquid contingere posse proponi- tur,ut possibile est Socratem legere,quandiu enim Socrates est,potest legere; item possibiie est quod absolute omni tempere contingere potest, ut avem volare.Ex bis igitur apparet alias propositiones esse inesse significantes, alias necessarias, alias con- tingentes atque possibiles, quarum necessariarum contingentiumque cum sittrina partitio,singulz ex iisdem partitionibus ad eas quz inesse signifieant referuntur. Restant igitur due necessarie et duce contingentes,qua cum ea que inesse significat enu- merate,quinque omnes propositionum faciunt dif- ferentias.Omnium vero harum propositionum alie sunt affirmative, alie negative. Affirmativa inesse significans est que dicit,Socrates est. Negativa qua proponit, Socrates non est. Necessarium vero pro- positionum affirmativarum duc videnturesse nega- tiones, una contraria, altera vero opposita. Ejus namque,qusa dicit necesse esse a,quolibet modo ex ulrisque qui dicit, sunt, aut ea est negotio que di- cit, necesse est non esse a, aut ea que dicit, non necesse est esse a. Quarum quidem ea quoe dicit, necesse est non esse a, contraria est ei quz dicit, necesse est esse a. Utreque enim false poterunt in- veniri, veluti cum dicimus, necesse est Socratem legere, necesse est. Socratem non legere, utraque mentitur.Nam et cum legit,non ex necessitate legit, et cum non legit, nulla ne legat necessitate con- Stringitur, sed est, utrumque possibile. At vero ea qua dicit, non necesse esse a,opposita est ei qua proponit.necesse est esse a;una enim semper verà est,semper falsa altera reperitur.In contingentibus vero atque possibilibus eadem ratio est;huic enim qus dicit,contingit esse a, tum ea videtur objecta qu& dícit, contingit non esse a,tum ea qua propo- nit,non contingit esse a. Atque ea quidem qus di- cit, contingit non esse a, contingens negatio, nun- cupatur,' veraque esse potest cum ea affirmatione qu& dicit, contingit esse a, veluti cum dicimus, contingit sedere Socratem,contingit non sedere So- cratem.Et haecquidem non dicuntur esse contrarie, quoniam simul vera esse possunt.At vero oppositae sunt quoties ipsum contingens negatur,ut si adver- sus eam qua dicit, contingit esse a, ea opponatur 841 DE SYLLOGISMO HYPOTHETICO. 842 qua dicit,non contingit esse a; id enim ista signi- À decemaffirmativeac negative propositionesomnibus ficat omnino non posse contingere. Qu» cum ita sint,cumque inesse significantes propositiones pre- ter ullum dicuntur modum,his ad esse, juncto ad- verbio negativo, negatio plena perficitur. Quae vero cum modo proponuntur si necessariesint et ad esse negatio jungatur,ut ea qus dicit, necesse est non esse,fit necessaria negatio. Si vero ipsi necessario negatio preponatur, fit ncessarii negatio aífirma- tioni vehementer opposita,ut ea qua dicit non ne- cesse esse.Item in contingentibussi ad esse negatio preponatur,fit contingens negatio,ut ea que dicit, contingit non esse a.Si vero ipsi contingenti negatio jungatur fit contingentis negatio contingenti affirma- tioni vehementer opposita,ut ea que dicit,non con- tingit esse.Sed quoniam omnis propositio,aut uni- versalisaut particularisautindefinita aut singularis proponitur universalis hoc modo: Omnis homo legit, particularis sic:Quidam homo legit,singularis sic: Socrates legit,indefinita sic:Homo legit,necesse est utsicutinCategoricorumSyllogisx:orum institutione monstratum est,ille sibi maxime videanturopposite quacunque vel universaleaffirmant,si particulariter denegatur,vel universale denegant,si particulariter affirmatur,et que singulares sunt,si illa quidem in affirmatione posita,illa vero in negatione.Qus cum ita sint,si hec eadem ratio ad contingenteset neces- sarias referatur, idem in necessariis et contingen- libus invenitur,ut si quis dicat,omnem a terminum esse necesse est,aliusque negat dicens,non necesse est omnem a terminum esse,fecit oppositam nega- tionem.Et si dicat aliquis, contingit omnem a ter- minum esse, idque aliquis neget, non contingit omnem a terminum esse, fecit oppositam negatio- nem;in utrisque enim negatio e£ modum removet, et significationem universalitatis exstinguit. Atque hoe quidem in simplieibus et categoricis proposi- tionibus evenire necesse est,de quarum natura dili- gentius persecuti sumus in his voluminibus,quae in secunde editionis expositione IIep! &puxveiac inscri- psimus.Si quisigitur propositionum omnium condi- tionalium numerum inquirat,que eratex categoricis poterit invenire;ac primum in connexis ex duabus simplicibus inquirendus est hoc modo. Nam quo- . niam propositio simplex hypothetica ex categoricis duabus jungitur,una earum vel inesse significabit, vel contingere esse simpliciter,vel necesse esse du- pliciter;quod sisunt affirmative,quinquies,affirma- tiva enuntiatione proponuntur.Sed quoniam omnis affirmatio habet oppositam negationem,rursus quin- quies negativa enuntiatio poterit pronuntiari.Erunt igitur in prima propositione, quae una pars est hy- pothetice propositionis,in negatione etaffirmatione constitute modorum propositiones decem.Secunda etiam propositio,quse pars est hypothetice,totidem affirmationibus et negationibus proponi potest;erunt igitur ejus quoque enuntationes decem. Sed cum prima propositio secund:» propositioni quadam con- sequentia copuletar,utuna hypothetica fiat,omues Parnor. LXIV. B C decem affirmativis negativisque propositionibus ap- plicabuntur. Itaque complexe centum omnes effi- ciunt propositiones,h:» quw connexeex simplicibus conjunguntur.Secundum huno vero modum potest propositionum numerusinveniri etiam in his propo- sitionibus que ex categoricaethypothetica copulan- tur,vel quae ex duabus conditionalibus fiunt. Nam qua ex conditionali et categorica constant,vel que e diverso ex tribus categoricis junct:e sunt, quod si duarum intersepredicativarum affirmatione vel negatione complexio vel esse, vel necessario vel contingenter esse, quinque modos centum efficit complexiones,quoniam tertia propositio affirmativa erit vel negaliva, et si affirmativa quinque modis, vel inesse significans,vel necessario inesse duplici- ter, vel contingenter inesse dupliciter. Itemque to- tidem negabitur modissimul non amplius quam de- cies proponetur. Quo fit ut tertia propositio cum duabus superioribus,centum inter se modis copula- tis atque complexis, juncta atque commissa mille omnes faciatcomplexiones.Centum namqueduarum propositionum modicum decem modis terti: propo- sitionis complicati mille perficiunt.Deciesenim cen- tum mille sunt. Rursus quoniam ex duabus hypo- theticis juncta conditionalis quatuor categoricisco- pilatur, et dua inter se prime categorice centum complexionibus jungebantur, necesse est ut poste- riores quoque du: centum complexionibus conne- ctantur;quod si centum superiorum propositionum calegoricarum modi, centum posteriorum catego- ricarum modis complicentur,fient decem milia com- plexiones.In illis autem propositionibus que tribus variantur figuris,siquidem medius terminussimili- ter et in prima et in secunda hypothetica propona- tur,mille erunt complexiones,ad earum similitudi- nem qua ex tribus categoricis connectantur; tunc enim unus atque idem terminusin utrisque tresne- que amplius faciet enuntiationes. Similiter vero in utrisque proponitur hoc modo:si est a,est b, si est b,est c,hic enim b terminus, et ad a terminum, et ad c positus est,inesse significans.Idem in necessa- riis et contingentibus intelligendum.At si ita propo- natur:si est'a,est 5,et si necesse est esse D, ost vel non est c, due propositiones conditionales, id est quatuor predicative fiunt.Quo fit ut secundum eas quz ex predicativis quatuor connectuntur, decem millia faciant complexiones,atque hi numeri tam in prima quam in secunda vel tertia figura sunt inspi- ciendi.Et nos quidem quantus esse propositionum numerus posset,ascripsimus,nunquam tamen dissi- militer terminus medius enuntiatur;namque ut fiat extremorum conclusio,mediusterminusintercedit, cujus communitasextrema conjungit.Quod si medius diversis modis in utraque propositione dicatur,nec connectuntur extrema, atque ideo ne syllogismus quidem fieri ullus potest, cum presertim ne una quidem propositio díci possit in qua mediustermi- nus dissimiliter enuntiatur.Longe autem multiplex 21 843 AN. MANL. SEV. BOETII 844 nnmerus propositionum existeret,si inesse signifi- A nibus talium partes syllogismorum appellentur os- cantes et necessarias et contingentes affirmativas negativasque propositiones per universales et parti- culares,vel oppositas,vel subalternas variaremus ; sed id non convenit, quia conditionalium termini propositionum infinito maxime enuntiantur modo. Atque ideo supervacuum judicavi determinatarum secundum quantitatem propositionum querere mul- titudinem, cum determinate conditionales proponi non soleant; fere autem hypothetios propositiones neo per necessitatem quidem vel per contingens enuntiantur,sed ille maxime in usum coliocutionis ducuntur,qua inesse significant.Omnes vero neces- sariam consequentiam tenere volunt,et qua inesse significant, et quibus necessitas additur,et quibus' predieatio possibilitatis aptatur, etenim terminus applicatur.Necessilas vero hypotheticce propositio- nis et ralio earum propositionum ex quibus jun- guntur inter se connexiones,consequentiam quaerit, ut cum dico:Si Socrates sedet et vivit,neque sedere eum,neque vivere necesse esl;sed si sedet, necesse est vivere. Item cum dicimus, sol movetur, neces- sario venit ad occasum,tantumdem significat quan- tum, si 80] movetur, venit ad occasum. Necessitas enim propositionis in consequentie immutabilitate consistit.Item cum dicimus, si possibile est legi li- brum, possibile est ad tertium. versum pervenire, rursus necessitas consequentic servata est;nam si possibileest legi librum ,necesseestid possibileesse, ut ad tertium versum perveniatur.Opponuntur au- tem hypotheticis propositionibus, ille sole quie earum substantiam perimunt.Substantia vero pro- positionum hypotheticarum in eo est,utearum con- sequentié necessitas valeat permanere.Si quis ergo recteconditionali propositioni repugnabit,id efficiet ut earum destruat eonsequentiam, veluti eum ita dicimus,si est a,est b,non in ea repugnabit si mon- &lret,aut non esse a,aut non esse D,sed posito qui- dem a, ostendit. non statim consequi esse D, sed possea, etiamsi 5 terminus non sit ; sed si ne- gatio sit, conditionalis eodem destruetur modo, ut cum dicimus,si est a,b non est. Non ostendendum est,aut non esse a,aut D esse; sed cum sit a, posse esse b terminum.Sunt autem hypothetice proposi- tiones,alie quidem affirmative,alie negativs ; sed de his nunc loquor qua in consequentia posita in tendero.Quoniamenim omnis syllogismus ex propo- sitionibus texitur, prima vel propositio, vel sum- - ptum vocatur; secunda vero dicitur assumptio ; ex his quae infertur, conclusio nuncupatur. Cum enim ita dicimus, si homo est, animal est, homo autem est, animal igitur est, ea quidem enuntiatio per quam dicimus, si homo est, animal est, pro- positio vel sumptum vocatur, ea vero quam huie adjunximus,estautem homo,assumptio dicitur,ter. lia conclusio nominatur,per quam ostendimus esse animal qui fuerit homo. Sed quoniam sepe evenit ut proposilionesenuntiate consequentia non sit ve- risimilis, propositioni sepe adjungitur approbatio, per quam id quod est propositum verum esse mon- Stretur.Assumplio quoques:pead fidem per se non videturidonea,huie quoquejuvamen probationisad- jungitur, ut vera esse videatur. Quo fit ut sepe quinque partes,sepe quatnor, interdum tres hypo- theticossyllogismos haberecontingat.Nam quinque constabit partibus si et propositio et assumptio pro- bationibus indigebunt;quod si sive propositio, sive assumptio probationeindigebit, quadripartitus est syllogismus,quod si neutra est approbanda,triparti- tus esse relinquitur.In hac vero sententia etiam M. Tullius esse deprehenditur. In Rhetoricis enim syl- logismos quosdam quinquepartitos esse, quadripar- titos alios confirmat. Quibus vero talium syllogis- morum non placet partes utraternarium numerum. propagari,hi propositionum probationes atque as- sumptionum non putantin syllogismi partibus esse ponendas. Neque enim propositionem esse, de qua syllogismus potest existere,cui non sentit auditor. Quod si per se dubia est ea probatio qua proposi- tioni dubie adjungitur,faciens fidem eidem cui ad- jungitur propositioni,facit utsit idonea syllogismo, ac per hoc tuno incipit esse syllogismi propositio, cum talis per probationem redditur,ut exeaaliquid colligi possit;tune vero aliquid ex ea colligi potest, cum probationis auxilio poteritab auditore concedi. Quoecircamembrum quoddam,et quasi fuleimentum dubie propositionis vel assumptionis probatio esse videtur,non pars etiam syllogismi; sed nostra sen- tentia his potius accedit qui tribus partibus cum. constare pronuntiant, Etenim quaelibet probatio que - vel probationi vel assumptioni copulatur, proposi- connexione esse dicuntur : affirmativa quidem, ut D tionisessevelassumpt' onis probationis dicitur.Cum cum dicimus,si est a,est D, si a non est,non est 5 ; negativa, si est a, non est b ; si non est a, non est b.Ad consequentem enim propositionem respicien- dum est,ut an affirmativa an negativa sit propositio judicetur.Idem de compositis propositionibus con- ditionalibus intelligi oportebit.De bis autem propo- sitionibus quz in disjunctione sunt posite,cum de earum syllogismistractavero commodius atque ube- rius dicam. Hypotheticos syllogismos, quos Latine conditionales vocamus, alii quinque, alii quatuor, alii tribus constare partibus arbitrantur, quorum moxcontroversiam dijudicabo,si prius quibus nomi- igitur nonad syllogismum,sed ad propositionem vel assumptionem referatur, cujus est probatio, non oportet eam syllogismi proprie partem videri.Nam. illud quod objici potest,nullusignorat quin partium partes etiam totius esse partes dicantur.Sed pluri- mum refert utrum ipsa sintprimitus partes totius, aulin secundarum partium postremitate ponantur. Amplius,si sit per se nota probabilis propositio,to- tus syllogismus probatione non indiget.Quod si per se propositionis nulla fides est,necesse est ut ea pro- positio quoddain velut testimonio probationis indi- geat.Non igitur syllogismus probationein eo quod 845 DE SYLLOGISMO HYPOTHRTICO. 846 syllogismus est indigebit,sed propositio,si fide pro- À ex conditione propositionis evenit, id enim fuerat pria fuerit destiluta. Idem etiam de assumptione diei potest.Quare manifestum est eorum esse sen- tentiam preponendam, que asseritsyllogismum tri- bus partibus tantum jungi.Prsterea si qu: propo« sitio probationis indigeat,ut eam vera fides sequa- tur,aliquo demonstrabitur syllogismo.Quocirca qui fieri potest utrectesyllogismus parssyllogismisim- plieis esse dicatur?Ipsam enim probationem propo- sitionis syllogismum vel ex syllogismo esse necesse est. His ita determinatis,de his protinus syllogismis quorum propositiones in connexione posite duobus terminis constant,explicandum videtur.Horum au- tem duplex forma est,quatuor enim sunt per pre- cedentis propositionis affirmationem,quisuntprimi hypothetici atque perfecti, quatuor vero per sequen - B iis negationem,qui cum demonstratione indigeant, non videntur esse perfecti. Prioris vero negatione et sequentis positionenullus omnino syllogismus ef- ficitur.Omniumigiturtalium propositionum primum numeras explicetur, ut qui fiant ex his syllogismi, facilis acquiratur agnitio. Sunt autem quatuor: si est a, est 5; si est a, non est 5; si non est a, est 5; 8i non est a,non est 5.Ac de prioribus quidem syl- logismis atque perfectis primo loco dicendum est. Horum enim primus modusest hic a prima veniens propositione, si est a,est b. Atqui est a,est igitur 5; cum enim prima propositio tantum conditionem pro- -ponat, ul si sit a, necesse sit consequi essentiam P lerminum, id assumptio quod procedit assumit ac ponit, dieitque: Atqui est a, consequitur igitur ut sit b,jid enim ex consequentia prime propositionis effectum est. At si id quod sequitur assumendo po- namus, nullus efficitur syllogismus. Age enim sit . hujusmodi consequentia,ut si sit a,sit b,assumatur- que quod sequitar hoe modo: at est b, non conse- quitur ut si vel non sit a.Id vero clarius flet exem- plo: sit enim propositio, si homo est, animal est, assumaturque esse animal, scilicel quod sequitur; non necesse erit hominem velesse vel non esse, potest enim cum sit alias hoc vel esse vel non esse. - Secundus vero modus est eorum in quibus prior pro- - positionis pars in assumptione repetitur,qui venit ex secunda propositione superius digesta,hoc modo, Si est a, non est 5; atqui est a, non est igitur 5; id enim propositum fuerat,si esset d,non esse b.Sum- G propositum, ut si non esset d esset 5; quod si con- vertas et sumas esse b,id est quod consequitur,non hecesse erit esse vel non esse id quod precedit.Sed hujus exemplum non potest inveniri eo quod si ita proponatur, ut cum non sit a, sit b,nihil esse me- dium videatur a atque 5.Sed in his si alterum non fuerit,statim necesse est esse alterum,et si alterum fuerit,statim necesse est alterum non esse; videtur ergo quodammodoex consequenti posito in his fieri syllogismos. Sed quantum ad rei naturam ita est, quantum vero ad propositionis ipsius pertinet con- ditionem,mihime consequitur.Quod quidem ex his patet qua superius dieta sunt;in utrisque enim su- perioribus modis,consequenti posito nihilex neces- sitate collectum est, hic vero tertius modus,quantüm ad complexionem propositionum pertinet, in quosi id ponendo quod sequebatur assumitur,nullum effi- cit syllogismum.Quantum vero ad rerum naturam, in quibus solisha propositiones enuntiari possunt, videtuüresse necessaria consequentia hoc modo,ut si dies non est, nox sit,si nox sit, dies non sit ex ne- cessitate consequitur,similesque sunt hi syllogismi his qui in disjunctione sunt constituti, de quibus paulo posterius commemorabo,quorumque ad illos et differentias et similitudines dabo.Quartus inodus est ex quarta propositione,cum ita proponitur,si a non est,b non est,atqui non est a,non est igitur P. Rursus enim id quoque consequi ex propositione monstratur, qu& proposuit non fore b, si a prior terminus non fuisset. At si id quod sequitur assuma- mus,nulla videtur fieri posse necessitas, veluti si ita dicamus,non est autem b,non necesse erit esse vel non esse a.Age enim proponatur,si animal non est, non esse hominem ,assumaturque,at non est homo, non necesse est ut vel sit, vel non sit animal, De- monstratum igitur estin hujusmodi syllogismis siid quod precedit ponendo assumitur,perfeetos atque eX ipsis propositionibus probabiles, et necessarios fieri syllogismos;si vero id quod sequitur ponendo assumatur,nullam fleri necessitatem preter in ter- tio modo qui cumsit similishis syllogismis quiper disjunetionen propositis enuntiationibus fiunt,vide- tur in rebus de quibus proponi potest servare ne- cessitatem,cum in eomplexione non servet,quod ex exteris tribus modis arguitur primo,secündo atque . pto igitur precedente, consequentis est facta con- D) quarto,in quibus sumpta sequente ponendz propo- elusio; quod si consequens sumas, nullus videtur fieri syllogismus,quia nec consequitur ullanecessi- tas hoc modo, si est a, non est 5b; atqui non est b, non necesse est esse a, vel non esse. Age enim ita sit propositio, si est nigrum, non est album, et id quod sequitur assumatur,atqui non estalbum,non necesse erit esse nigrum vel nonesse,quia cum non sit album, poteritaliquod esse medium. Tertius vero modus est talium syllogismorum qui venitextertia propositione, quorum in assumplione ponitur id quod precedit hoc modo,si non est a, est b; atqui non est a, est igitur 5; igitur heo conclusio rursus sitionis parte, nihil ex necessitate conficitur.Ac de his quidem syllogismis,qui duobus terminis jungun- tur,quorum prima pars propositionis ponendoassu- miturquantum ad institutionis pertinet modum,suf- ficienter expressimus. Nunc vero dicendum est dé hisquorum consequens propositionis itasumitur,ut perimatur. Ex his quoque qualuor fiunt modi,cum prior propositionis pars in assumptionenon possit interimi ut, ulla syllogismi necessitasconsequatur. Est igitur primus modus talium syllogismorum a prima propositione veniens sic, si est a, est. b, at non est b,non est igitur a;hic igitur ) terminus,qui 8AT in prima propositione consequens fuerat,in assum- ptioneest interemptus, ut a terminus qui propositio- nis prima pars fuerat interimetur,eaque necessitas tali ratione probabitur,propositum namque est,sia sit, b esse; et assumptio facta est. ut. consequens pars propositionis interimeretur,id est non essc b. Dico quia consequitur non esse a,nam 8i potest esse a,cum non sit D,frustra erit prima propositio quce ait, sl a sit, b esse. Atqui ea propositio valet, cum igitur sit a, est D.Quod si cum non sit D,sit a,quod scilicet ex assumptione proponitur, idem D erit et non erit: non erit,quia P non esse proponit assum- ptio; erit autem, quia si est a,erit b,quod fieri non potest;non igitur si b non fuerit,erit a.Hic est ergo primus modus talium syllogismorum,qui ex inter- empta parte,consequenti propositionis fiunt,qui non sunt perfecti neque ex se cogniti, sed indigent vel ejus quam superius proposui, vel alteriuscujuslibet probationis,ut veri esse monstrentur.Quod si prima [pars]propositionisinterimatur,non eritsyllogismus; age enim ita dicamus, si est a, est b; atqui non est a,non sequitur ut sit vel non sit b; ut etiam de- monstratur exemplo. Sit enim propositio, si homo est,animal est; sed homo non est, non necesse erit vel esse animal,vel non esse. Secundus modus per contradictionem assumptionis,qui a secunda propo- sitione descendit,ille est cum ita proponimus,si est a,nonest b;atquiPest,igitur a nonest.Hic enim rur- sussecunda pars propositionisinterempta,nam cum secunda pars prcpositionis ) non esse diceret, sia fuisset assumptio,b esse pronuntiat. Affirmatio au- tem perimitnegationem,quam perassumptionemcon- sequitur, ut a non sit hoc modo.Sit enim proposi- tio, si'a est, b non est, et sit b. Dico quia. non erit a, nam si erit a, cum sit b,idem b erit et non erit; non erit quidem ex prima propositione quz dicit,si est a, non est b; erit autem per assumptionem,qua dicimus esse b. At si priecedens pars propositionis auferatur,non fiet ulla necessitas, Age enim in hu- jusmodi propositione, si a est, b non est, ita dica- mus: atqui non est a,non consequitur utsit vel non sit b.Id vero tali arguitur exemplo.Dicamus enim si nigrum est,album non est,assumamusque non esse nigrum, nou statim consequitur ut vel album sit, vel non sit,potest enim esse aliquod mediorum.Ter- tius modus ille est ex tertia propositione deductus, cum ita proponimus, si a non est, b est, b autem, non est, a igitur est. Hic quoque consequens pars propositionis assumpta est, et cum in propositione affirmaretur,in assumptione negata est, et est rata consequentia,et perficiens syllogismum hoc modo: nam si verum est, cum non sit a, esse b, dico quia si D) non sit, est a: nam si poterit, cum ^» non git, non esse a, frustra est prima propositio,que dicit, cum non sita esse b, eritque bae non erit : non erit quidem ex ea assumptione qux proponit non esse 5; erit autem, quia, si a terminus esse nega- bitur,posito non esse b termino,cum non site,erit b, quod est impossibile. Non igitur potest fieri ut AN. MANL. SEV. BOETII 848 A cum non sit /,non sit a.Consequitur igitur,ut cum non sit D,sit a:quod si prior pars propositionis qua precedens est auferatur,nullus est syllogismus,hoc modo: cum enim dicemus, si a non est, esse b, si aesumamus: atqui est a, nihil evenit necessarium ut vel sit b, non sit secundum ipsius complexio- nis naturam.Nam hic quoque,ut in his in quibus in assumptione secundus terminus ponebatur,dicen- dumest,seeundum ipsius quidem complexionisnatu- ram,nullum fieri syllogismum;secundum terminos vero in quibus solis dici potest, necesse est sia fuerit, b non esse, in contrariis enim tantum et in his immediatis,id est medium non habentibus,hec sola propositio vere poterit praedicari, velut cum dicimus, si dies non est, nox est, sive non fuerit dies, nox erit, sive non fuerit nox, dies erit, sive dies fuerit, nox non erit, sive nox fuerit, dies non erit. Quartus modus est horum syllogismorum ex quarta propositione descendens, cujus hx»o prima propositio est, si non est a, non est P, est autem b, erit igitur a;hic quoque secunda pars propositionis assumpta est, et quoniam eadem negatione fuerat posita,affirmatione est interempta;affirmatio enim vim negationis interimit. Hic quoque eodem modo syllogismi necessitas continetur,nam si posito,cum non sit a, non esse b, sumatur esseb, dico quia consequens est etiam a esse.Nam si potest,cum sit b,non esse a,frustra est prima propositio, qui,cum a non sit,b non esse pronuntiat;(iet igitur rursus ut idem b sit ac non sit.Ex assumptione namque erit C b, ita enim dicitur, atqui b est. Si vero hoc posito possit non esse a,rursus b non erit,quia prima pro- positio ait, si non sit a,non est b, quod est impos- sibile; quod si ea portio propositionis que preece- dens est auferatur, nihil evenit necessarium. Age enim ita dicamus, si non est a,non est b, assuma- musque, atqui est a, non consequitur ut b vel esse vel non esse necessario concludatur,ut in hoc syllo- gismo: si nou est animal, non est homo, atqui est. animal, non necesse est vel esse hominem vel non esse.Hi igitur quatuor syllogismi imperfecti dicun- tur,ideirco quoniam per se non habent apertam at- que perspicuam consequentie necessitatem, eaque illis ex probatione conficitur.Ut igitur breviter con- cladendum sit,in hypotheticis simplicibus syllogis- - mis connexas habentibus propositiones, quoquo D modo factis,si quidem prima pars propositionis as- sumitur,si ea ponatur, fient quatuor syllogismi per se noti atque perfecti; si vero id quod consequitur assumatur, nulli est syllogismo necessitas, nisi in tertio tantummodo, qui non propter complexionis naturam, sed propter terminorum contrarietatem, in quibus solis dici potest,videtur conclusionis ne- cessitatem tenere.Itaque si quid in assumptione ex his qua in propositione sunt pronuntiata ponantur, quatuor vel quinque fieri necesse est. syllogismos perfectos: quatuor, ubi prima pars propositionis, quinque vero, ubi secunda pars propositionis po- nendo assumitur,si non ad complexionis naturam, 849 DE SYLLOGISMO HYPOTHETICO. 850 sed ad terminos aspiciamus. Si quid vero ex his in À animatumsitanimal.Item secundam propositionem, assumptione qua prima propositio enuntiat, aufera- tur, si quie est consequens pars propositionis aufe- ratur, fientimperfecti et probatione indigentes qua- tuor syllogismi ; vero prior propositionis pars au- feratur, nulla erit necessitas syllogismi, in tertio tantum modo ubi non facit necessitatem complexio, sed terminorum natura. Quocirca hic quoque qua- tuor vel quinque sunt syllogismi : quatuor quidem, si secunda pars propositionis fuerit interempta ; quintus vero, si eum non complexionis natura, sed terminorum proprietas metiatur. Quocirca si ex duo- busterminis propositio prima constat, octo sunt vel decem, nec amplius syllogismi. Ac de his quidem conditionalibus syllogismis, quorum propositiones connexe sunt, et ex duabus predicativissimplicibus constant, sufficienter expeditum est, nunc de his syllogismis dicendum est, qui ex preedicativa et hy- pothetica, vel ex hypothetica predicativaqueconne- ctuntur. Horum autem facile complexiones omnium syllogismorum apparebunt, si priusearum numerus exponatur. Sunt igitur priores quidem quz ex pree- dicativa atque hypothetica connectuntur he: Si sita, cum sit b, est c. Si sit a, cum sit 5, non est c. Si sit a, cum non sit b, est c. Si sit a, cum non sit b, non est c. Si non sit a, cum sit b, est c. Si non sit a, cum sit 5, non est c. Si non sit 2, cum non sit D, est c. .. Si non sit a, cum non sit b, non est c. Ac primum quz sitearum natura, videtur esse tra- etandum. Neque enim quoque modo conditio pona- tur, conditionalis propositio fiet, sed si illa conse- quentia propter positam evenit conditionem ; nam si quis ita dicat, si homo est, cum sit animal, anima- tum est, non videtur facere apposita conditio con- - gequenti: necessitatem ; nam etiam sinon sithomo, nihilominus tamen, cum sitamimal, animatum est: at si ita ponatur, si sit homo, cum sit animatum, "est animal, |videtur consequentie ratio in condi- -tione consistere. Nequeenim necesse est, cum ani- matum sit, animal esse, nisi homo vel aliquid tale fuerit, quod animatum esse proponitur, tunc enim quod animatum est, animal .esse necesse . est, homo namque vel quodlibetaliud taleanimatum - est. Per singulas igitur propositiones eundum est, .etspectanda est earumsingularum natura boc modo: Prima propositio per quam enunliatur, siest a cum sit b, est c, talis esse debet, ut 5b quidem possit esse etiam preter a, sitamen a. fuerit, b non esse non possit. Rursus idem b terminus possitesse etiam cum non est e, nec sit necesse ut b posito sit etiam c, sed tunc tantum necesse sit esse c, quando P ter- minus a terminum sequitur, ut si sit a homo, b ani- matum, canimal : animatum enim et preter homi- nem et preter animal esse potest. Si vero sit homo, . animatum essenecesse est, et cum animatum homi- . mnis essentiam consequatur, consequitur in ipsum qua ait, si est a cum sit b, non est c, hujusmodi esse oportebit, ut b quidem preter a esse possit, sed cum fuerit a, necesse sit esse etiam b. At vero c tale sit ut simul quidem cum a esse non possit, cum b vero esse possit, et non esse, sed tunc tan- tum cum b esse non possit, quando Pb terminus a terminum sequitur, ut sit « homo, b animatum, c insensibile. Namqueanimatum prater hominem ese potest ; at si homo sit, ut sit animatum necesse est, insensibile vero potest esse animatum et non esse. Sed tunc insensibile et animatum non conveniunt, cum idcirco est animatum, quia homo esse predi- ctus est. Tertia vero propositio a quidem terminum debet habere, qui nunquam simul esse possit eum b termino, c vero terminum talem esse oportebit, ut possit esse quidem et non esse, si non fuerit 5, sed tune tantum necesse sit esse c terminum, siblermi- nus non sit, si idcirco non est b, quoniam a termi- nus esse predictus est, ut sisita homo, 5 inanima- tum, c sensibile. Nam si est homo, non est inanima- tum, sensibile vero esse potest simul et non esse, cum inanimatum non sit. Possunt enim esse quac- dam qu: nec inanimata sunt, nec sensibilia,ut ar- bores. Idem tamen sensibile necesse est esse, cum non sit inanimatum, si idcircoinanimatum non est, quiahomo esse praedictus est.Rureus quarta propo- sitio hujusesse debet proprietatis, ut b quidem ter- minus nullo modo esse possit, si fuerit d, at vero c possit esse et non esse, si non fuerit b. Sed tunc tan- tum c cum non fuerit b, non esse necesse sit, si b terminus non sit, quia a tern;inus prius esse propo- situs est, ut si sit Y homo, binanimatum, cinsensi- bile ; animatum enim non erit si fuerit homo ; in- sensibile vero potest esse et non esse, si non sit inanimatum. Tune tantum insibile non esse ne- cesse est, cum inanimalum non sit, cum idcirco in- animatum non est, quia homo esse predictus est. Quinta quoque propositio tales habere terminos debet, ut a quidem si non sit, necesse sit esse b, si b terminus sit, possit et esse et non esse c. Tunetan- tum c esse necesse sit, cumfuerit b, cum idcirco est q, quia a terminus esse negatus est, ut si sit a qui- dem animatum, D vero insensibile, c invitale. Igitur si non sit animatum, statim consequitur ut sit in- sensibile, invitale autem potest esse, si sit insensi- bile, ut lapis, potest vero non esse invitale, si sit in- sensile, ut sunt arbores. Sed tunc tantum, posito insensibili, consequitur ut invitale esse necesse sit, cum idcirco est insensibile, quia nonestanimatum. Sexta vero propositio tales habereterminos desiderat, nt ) quidem esse necesse sit, si non fuerit a, at vero € terminus si sit. b, vel esse vel non esse possit ; tunc tamen c non esse necesse sit, cum sit b, quando idcircoest P, quiaa terminus non esse propositus est, veluti si sit a animatum, b insensibile, c vitale. Nam necesse est esse insensibile, si non fuerit ani- matum, cum vero sitinsensibile, fiori quidem potest ut non vivat, veluti lapis, fieri autem potest ut vivat, 851 AN. MANL. SEV. BOETII 8529 veluti arbor ; tunc tamen necesse est non vivere, À syllogismi fiunt,si non est a cum si b, est c ; atqui cum sit insensibile,quando idcirco est insensibile, quia animatum non esse propositumest, Septimus modus talibus terminis debet esse contextus, ut b quidem sine a esse non possit, c autem si non sit, b esse et non esse possit; tuno tamen necesse sit c terminum esse, si non sit 5 cum idcirco b non esse positum sit, quoniam afuerat denegatum. Sitenim a quidem animatum, b vero sensibile, c invitale ; sen- sibile igitur esse non potest nisi fuerit animatum. Si igitur non sit animatum, non erit sensibile, si vero non sit sensibile, potest esse invitale, velut in lapidibus ;idem potest non esse, velut in arboribus ; tune tamen sensibili denegatio invitale necesse est esse, cum idcirco non sit sensibile, quia animatum non esse positum est, Octava propositio his terminis connectenda est, ut. 5) terminus esse non possit, si non fuerit a, cum vero non sit b, terminus e et non esse et esse possit. Sed tunc necesse sit c terminum non esse, cum non fuerit b, cum idcirco non sit b, quia a terminus prius esse negatus est, ut si sit & quidem animatum, b vero sensibile, c vitale, sensi- bile igitur esse non potest nisi fuerit animatum ; idem tamen sensibile si non sit, et esse et non esse vitale potesl, non esse, ut lapides, esse vitale, ut arbores ; tunc tamen necesse est vitale non esse, si non sit sensibile, cum idcirco sensibile non est, quia prius animatum esse negatum est. Ex hisigitur constat cterminum, quoquo modo fuerit, in condi- tionalibus propositionibus, queintota enuntiatione post predicativas locantur, posse tam loco affirma- tionis quam negationis assumi, ex quibus assum- ptionibus fiunt complexiones varia syllogismorum. His igitur ita expeditis, de omnibus in commune precipiendum videtur;nam cum sint octo propositio- nes que ex predicativa hypothelicaque nectuntur, que superius ascripte sunt, earum quatuor ita fa- ciunteonsequentiam, siaterminussit; quatuor vero ita conditionem proponunt, ut a terminus non sit. Fiunt vero ex his syllogismi hoc modo. Ex prima propositione, si est a, cum sit b, est c ; atqui est a, cum igitur sit b, est c, vel sic : atqui cum sit b, non est c, non est igitur a. Posse autem hujusmodi esse assumptionem ex superius descripta propositio- num natura cognoscitur. Ex secunda propositione, si esta cum si b, non est c ; atqui est acum igitur sit b, non est c ; vel ita : atquicum sit b, est c, non est igitur a. Ex tertia, si esta, cum non sit b, este ; atqui est a, cum igitur non sit b, non est c ; vel ita : aliqui cum non sit b, non est c, non est igitur a.Ex quarta, si est a, cum non sit b, non estc ; atqui est à, cum igitur non sit 5, est c ; vel ita : atqui cum non sitb, est c, non est igitur a. In his igitur quatuor propositionibus, in quibus aterminusesse proponi- tur, si assumptum fuerit eumdem a terminum esse € terminus vel esse vel non esse monstratur. ldem verosi cterminus assumatur, siquidem cum estnon esse, vel cum non estesseassumatur,a terminusnon esse monstrabitur. Ex quintaetiam propositione ita non est a, cum igitur sit b, est c; vel ita atqui est a,cum igitur sit 0, non est c;vel ita : atqui cum sit b,non est c, est igitur a : vel sic : atqui cum sit b, est c, non igitur a. Quod idcirco evenit ut hujus- modi propositio quatuor colligat syllogismos, quia in his tantum si non sit aliquid,esse aliud proponi potest,in quibus contraria medietatibus carent; in his enim vel interempto altero alterum ponitur,vel posito altero,alterum necesse est perimatur. Ex sexta sj non sit a, cum sit 5, non est c ; atqui non est a, cum igitur sit b, non est c;vel ita:atqui cum sit b, est c,igitur est a.Ex septima,si non est a,cum non sit b, est e ; atqui non est a, cum igitur non sit b, est c; vel ita:atqui est a, cum igitur non sit 5, non p 685 c ; vel ita : atqui cum non sit 5, non est c, est igitur a;vel ita:atqui cum non sit b, est e, non est igitur «.In hae quoquecomplexione proptereamdem causam quatuor collectiones fiunt.Ex octava,si non est a, cum sit. b, non est c; atqui non est a, cum igitur non sit, P, non est c;vel ita : atqui eum non sit b, est c,est igitur a.In his quatuor quoque propositionibus,si quidem a non est esseassumatur, € terminus vel esse vel non esse concluditur.Si vero € cum est non esse,vel cuni non est esse assumatur, a terminus semperesse concluditur,nisi in quinto et septimo tantum modis,ubi cum c esse assumatur,a non esse monstratur, Omnium vero communis est ratio,preter quintum ae septimum modum,ut si a terminus ita assumatur,quomodoin prima enuntia- tione propositus est,conditio qua sequitur,in con- - clusione firmetur. Si vero conditio qua sequitur contrario modo atque in enuntiatione proposita est, assumatur, categorica nroposilio, que prima est, interimatur, 1n septimo vero vel quinto modo qua- que ratione assumptum alterum,in utrisque parti- bus faciet conclusionem. Itaque fiunt sedecim vel viginti potius syllogismi:octo quidem,si a terminus, ut est propositus, assumatur;octo vero, si c termi- nus,converso modo atque in propositione est posi- - ius, oseumatur. Quatuor vero ex septimo et quinto modis utrobique facientibus conclusionem. Reliquis vero complexionibus nulla est consequentia necessi- tatis.Ut autem planior intellectus fieret, ipsas pro- positiones cum suis terminis positas annotavi,ut ge- cundum predictosassumptionum modos nonratione solum demonstratio fieret, verum etiam per exem- plum currentibus doctrina clarior elucesceret. Si est a homo, cum sit b animatum, est c animal Si est a homo, cum sit » animatum, non est c in- . sensible, ; Si est a homo, cum non sit 0 animatum, este sen- sibile, Si est a homo, cum non sit ) animatum, non est c- .. insensibile. Si non est a animatum, cum sit D insensibile,est c invitale. Si non est a animatum, cum sit P insensibile, non est c vivens, 853 DE SYLLOGISMO HYPOTHETICO. 854 Si non est a animatum, cum non sit b sensibile, À Sextam vero propositionem talia debent. membra est c invitale. Si non est a animatum, cum non sit b sensibile,non est c vitale. Expeditis igitur his syllogismis quiex talibus propo- sitionibus fiunt,quz prima przedicativa,secunda hy- pothetiea copulantur, nuno ad eos transitum facia- mus, qui ex prima conditionali, secunda vero pree- dicativa nectuntur, quarum omnium numerus ponendus est, ut de quibus loquamur lector agno- scat. Si cum sit a, est b, est «. Si cum sit a, est b, non est c. 8i cum sit a, non est b, est c. Si cum sit a, non est 5, non est c. Si cum non sit a, est b, est c. Si cum non sit a, est b, non est c. Si cum non sit a, non est b, est c. Si cum non sit a, non est b, non c. Prima igitur propositio tales habere terminos debet, ut a quidem possit esse preter b et c; sed tuno. sia fuerit, c esse necesse sit, cum a terminum b termi- nus sübsequatur, ut si sit à quidem animatum, b homo, c animal animatum namque et prieter homi- nem et preteranimalesse potest. Tunc vero id quod animatum est, esse animal necesse est, si id quod estanimatum, homo est. Secunda propositio talibus terminis contexenda est, uta quidem prater b atque e, et cum eisdem esse possit; tunc tamen necessesit non esse c cum est a, sia posito b subsequatur, ut si a sit animatum, b homo,c equus. Animatum quippe, ut et homo, vel equus sit (ieri potest. Tunc . wero necesse esi id quod animatum est, non esse equum, siid ipsum quod animatum est,homo fuerit. . Tertia propositio histerminis copulatur,ut a quidem cum b et c vel ease vel non esse possit, tunc tamen necesse sit simul esse cum c, si posito a termino, . bterminus abnuatur, ut si sit a animal, b animal, € insensibile. Nam quod animatum est, vel animal vel non animal, vel insensibile, vel non insensibile -esse potest, sed tunc necesse est id quod animatum — est esse insensibile, si animato posito animal ab- nuatur. Quarte propositionis hi termini sunt, ut a quidem eum het cum c esse et non. esse possit, tune vero ab eoc modis omnibus separetur, si po- sito a termino, b terminus abnuatur, ut si a quidem animatum, b animal, c homo. Nam quod animatum est et animal esse et non esse, itemque homo esse el non esse potest, tune tamen necesse est ut, cum sit animatum, nonsit homo, cum posito animato esse animal denegetur. Quinta vero propositio his terminis connectitur, ut si non sit a, possit et esse et non esse b a!que c; tune tamen cum non sil a, terminum c esse necessesit, si posito non esse qd, esse b terminum consequatur, ut si sit a quidem in- | vitale, b homo, c animal. Nam si non sit invitale, tune possunt homo atqueanimal esse vel non esse at . &unc necesse esse est animal negato invitali,si cum .. ánvitale denegábitur, esse hominem subsequatur. D conjungere, ut si non sit a terminus, b atque c vel esse vel non esse possint; tune vero denegato a termino, c non esse necesse sit, cum negalionem « termini, 5 termini affirmatiocomitabitur, ut si sita invitale, bhomo,e equus. Nam quod non estinvitale, potest vel homo vel equus esse vel non esse, sed necesse est non esse equum invitali denegato, si negationem invitalis hominis positio subsequatur. Septim: propositionis hos esse terminos oportebit, ut si non sit a, termini b atque c et esse et non esse possint ; sed tunc necesse sit esse c terminum si negationem a termini, b termini negatio subse- quatur, ut si sit a animal, b animatum, o invitale, animal quidem si non sit, animatum et invitaleesse et non esse possit. Tunc vero necesse est, si animal non sit, invitale esse, quando, si animal non sit,non eritanimatum.Octava propositio est cum, negato d termino,possuntetesseoetnon esseb atquectermini. Sed tune necesse estsia terminusabnuatur, nonesse c terminum,cum negationem a termini negatio b ter- mini subsequetur, ut sit ainvitale,? animal, c homo. Si igitur non sit invitale, potest et esse et non esse animal et homo. llis igitur ita expeditis, illud in commune dicendum est, quod superiores quatuor propositiones ita faciunt conditionem, si fuerit a, posteriores vero si non fuerit, ex quibus omnibus syllogismi tali ratione nascuntur. Ex prima proposi- tione, si cum sita, est b est c; atqui cum sit a, est b, est igitnr e, vel ita : atqui non est e, cum | igitur sit a, non est b.Posse vero fieri tales conclusiones, ex superius descriptarum propositionum natura eo« gnoscimus poteratenim a terminus esse ; et non esse cum b. Item ex secunda, si cum sit a, est b non est 6; atqui cum sit a, est b, non est igitur c ; vel ita ; atqui est c, cum igitur sit a, non est b. Ex tertia vero utrobiqueassumptisterminis collectiones fiunt, ut si cum est a, non est b, est c : atqui cum sit d, non est b, est igitur c ; vel ita : atqui cum sit a, est, b, non est igitur e ; vel ita : atqui non est c, cum igitur sit a, est » ; vel sie : atqui est c, cum igitur sit a, non est b. Que idcirco facta est utrobique colle- ctio,quoniamin his terminis hi» propositiones pote- rant poni, in quibus immediata contraria reprieban- tur. In illis enim alterius positio alterutrum perime- bat, et alterius interemptio ponebat alterum. Ex quarta, si cum sit a, non est b, non est c; atqui cum sit a, non est b, non est igitur c; vel ita: atqui est c, cum igitur sit a, est b. Ex quinta, si cum nonsit a, est b, est c: atqui cum non sit a, est b, est igitur c; vel sic: atqui nonest e, cum igitur non &1t.a,non est b. Ex sexta, si cum non sit a, est b, non est 6; atqui cum non sit a, est b, non est igitur c; vel sic: atqui est c, cam igitur non sit a, non est 5. Ex se- ptima utrobique colligitarhoe modo, si cum non sit a, non est b, est c; atqui cum non sit a, non est 5, est igitur c; vel ita : atqui cum non sit a. est b,non est igitur c; vel ita: atqui non est c, cum igitur non sit a, est b:velsic: atqui c est, cum igiturnon sit a, non esl b. Hie quoque propter eamdem causam in 855 AN. MANL. SEV. BOETII 856 alterutra assumptione syllogismus fiet; nam esse A Si est a, non est b, etsi non est b, est c. aliquid cum aliud non sitinimmediatis tantum con- trariis dicebatur. Ex octava, si cum non sit a, non est b, non est c; atquicum nonsit a, non est b,non est igitur c; vel ita: atqui est c, cum igitur non sit a, est b. In omnibus igitur superius descriptis syllo- gismis,hac ratio est, ut si b terminus assumatur,ita ut in propositione est positus, ita c terminum con- cludat, ut in eadem propositione fuerat collocatus. At si c lerminus contrario modo assumatur quam in propositione fuerit positus, contrario modo b termi- nus in conclusione monsirabitur,preeter tertium et septimum modum, in quibus etiamsi) terminus conirario modo atque in propositione est positus assumatur,cterminum contrario modoatque positus est colligit, vel si c terminus, itautin propositione est positus assumatur, simili modo b terminum con- cludit, ut in eadem propositione fuerat collocatus. Quare sedecim quidem vel viginti fiunt syllogismi ; assumptis namque primis hypotheticis propositio- nibus, fiunt octo; octo vero si secunda pradicative assumantur; quatuor autem his adjunguntur ex ter- tio atque septimo modo utrobique colligentibus,ut omnes etiam in his propositionum complexionibus fiant sedecim vel viginti syllogismi. Quoquo autem alio modo assum: ptiones verteris, nihil evenit neces- sarium.Ut autem omnis propositionum et syllogis- morum ratio collucescat, exempla subjecimus, qui- busfaciliusid quod superius docuimus colliquescat: si cum sit a,animatum est,b homo est, c animal; si cumesta,animatum est, 5 homo, non estcequus ; si cum sit a,animatum non est,b animal, est,c in- sensibile; si cum sit a,animatum non est, b animal non est, c homo; si eum non sit a invitale est b homo, est c animal;si cum non sit a, invitale est, b homo, non est c equus : si cum non sita, animal non est, b animatum, est c invitale; si cum non sit a invitale, non est b, animal non est, c homo.Ac de his quidem syllogismis qui talibus propositionibus connectuntur, qud, ex hypotheca predicativaque consistunt, sufficienter dictum est. Nunc de his di- cendum est syllogismis, quorum propositiones ita tribus terminis continentur, ut medie sint earum quie ex hypothetica predicativaque texuntur, et earum qui ex duabus hypotheticis connectuntur, quas ideirco hoc loco proponimus, quia ut superio- Si est a, non est 5b, et si non est b, non est c. Si non est a, est b, et si est b, est c. Si non est a, est b, et si est b, non est c. Si non est a, et si non est b, est c. Si non est a, non est b, et si non est b, non est c. Ergo si ratio colligentiae talis sit, ut constituat et confirmet asumptio quod enuntiatio prima pronun- liat, sexdecim necesse est fieri complexiones, ex quibus octo tantum servant consequentic necessita- tem, relique vero octo nihil idoneum videntur ha- bere ad fidem.;Rursus si id quod prima propositio constituit, evertat assumptio, sic quoque sexdecim necesse est (ieri complexiones, quarum octo firma ' necessitas tenet, octo vero reliquas infida sepius varietas tenet. Fiunt vero syllogismi, tum in prima figura, tum in secunda, tum vero in tertia. Omnes igitur trium figurarum modos a prima ordientes,ut nihil subterfugiat explicemus. Est enim primse fi- gure primus modus a prima veniens propositione, cum ita proponimus, si est a, est b, etsi est b, ne- cesse est esse c. Tunc enim si est a, etiam c esse necesse est, cujus hec demonstratio est; nam si est à, consequitur ut sit £, idem enim quod proponit prima propositio, si sit a, esse b, at si b fuerit est €, id est enim quod secunda pars propositionis pro- nuntiat, si sit b, consequi necessario utc.Quibus ita concessis, evenil ut cum sit a, etiam c esse necesse sit; imperfeclum vero hunc dicimus syllogismum, quia testimonio probationis indiguit. Probatio vero C ea fuit per syllogismum demonstratio, ita namque firmamustalis consequentis necessitatem.Cum enim ita proponeretur : si est a, est b, etsi est b, necesse est ut sitc, poneretqueassumptio id quod affirmatio constituerat esse a, eamque sequi assumptionem ta- lis conclusio diceretur, quod necessario esset c,ne- que id esset ex ipsius syllogismi natura et proprie- tate perspicuum, addita est probatio per syllogis- mum hoc modo: si est a, est b; at si est b, est c: si igitur est a, necesse est ut sit c. Et in reliquis quidem eamdem rationem exspectari oportere mani- festum est. Et hec quidem complexio ea est, qua id quod primo in propositione positum fuerat, assumit atque constituit,quodsi id ponendoquisquod seque- batur assumat, nulla est necessitas syllogismi, ve- res, ita hec quoque tribus terminis continentur,et [) luti cum dicimus : si est a, est b, etsi est. b, ne- a similibus ad similia lacilior tractatus fiet. Harum vero sunt multiplices syllogismi, quorüm nullus poterit esse perfectus, cum nec per se perspicuisint et ut his fides debeat accommodari, adjumento ex . irinsecus positae probationis indigeant. Est autem probatio talium syllogismorum alio constitutus or- dine syllogismus; fiunt autem, ut dietum est, tum per primam, tum per secundam, tum vero per ter- tiam figuram. Suntautem prime figura propositio- nes he: Si est a, est b, et si est b, est c. Si est a, est b, et si est b, non est c. cesse est esse c; atqui est c, non necesse est esse b vel non esse ; sed cum non sit necesse b esse vel non esse, non erit neeessea esse vel non esse ; idem quoque talefirmabitexemplum,si est homo, animal est, et si est animal, erit corpus animatum ; atqui est corpus animatum, non necesse erit animal esse, quocirca nehominem quidem.Secundusquoque mo- dus est hic prime figure, cum ita proponimus, si est a, est b, el si est b, necesse est non esso c, at vero est a, non est igitur c. Hujusdemonstratio talis est, nam si est a, est b, id enim prima conditio monastrabat, quz est, si sia esse b, cum vero sit b, necesse est non esse c. Id enim consequentia pre- - ^ n i e 857 DE SYLLOGISMO HYPOTHETICO. 858 ferebat,in qua pronuntiabatur,si esset b, consequi A non est b, necesse est non esse c ; atqui non est a, ex necessitate ut non esset etiam c, si igitur sit a, non erit, quod si id quud propositio ultimum con- stituit ponat assumptio,id est non esse c,nullus est syllogismus.Nam si de aliqua re ita proponatur,si homo sit, est animal, et si est animal, non est la- pis, at non est lapis, non necesse erit aut esse aut non esse animal ; eodem modo nec hominem potest enim si lapsis non sit esse lignum,vel cetera qua nee animalia sunt,nec inter homines numerantur. 'Tertius vero modus est primo» figure, cum id as- sumptio constiituit,quod propositio prima ponebat, cujus ex tertia propositione principium est cum ila proponimus : si est a, non est b, et si non est b, necesse est esse c. llic enim rursus, si a terminus assumatur,ita utin primaest enuntiatione positus, ita dicetur, atqui est igitur a,est igitur c. Probatio vero similis est superioribus, nam quia est a, non est b, et quia non est b, est e, quia igitur est a, est c. Quod si c terminus assumatur, nihil neces- sarium fiet, ut si ila proponamus : si homo est, non est insensibile, si non est insensibile, animal est, est autem animal, non est necesse esse homi- nem.Quartus modus est qui ex quarta propositione principium capit,qui ex tali propositione formatur: si est a,non est b, et si non est b, non est etiam c ; hic enim si a est, necesse est non esse c. Demon- stratio vero eadem est qua in prioribus modis.Quod si non esse c assumatur,nulla erit necessitas com- plexionis hoc modo. Age enim proponatur, si est homo,non est irrationale, et si irrationale non est, non est inanimatum : atqui non est. inanimatum, non necesse est esse hominem.Quintus modus est ex quinta enuntiatione descendens,cujus prima talis esl propositio, si non est a, est b,si est b, etiam c necesse est esse: atqui non est a, c igitur necesse est esse. Hic quoque prius dieta conditio facit conse- quentiam necessitatis,al si id quod est c assumatur, nulla necessitas eveniet.Sit enim propositio : si non est irrationale rationale est,et si ralionale est, ani- mal est, et si assumamus, sed est animal, non ne- cesse erit vel esse, vel non esse irrationale. Sextus modus est quem sexta propositio facit; si non esl a, est b, et si est b, non est c, atqui non est a, non est igitur c. Similis vero superioribus est de- monstratio: at si c assumatur, eodem modo nul- lus est syllogismus, nam si sit propositio, si ani- matum non est, inanimatum est,et si inanimatum est,sensibile non est; si assumamus, atqui non est sensibile,non necesse erit vel esse vel non esse ani- matum.Septimus modus est,qui ex septima proupo- silione est, si a non est, b non est, et si b.non est, necesse est esse c, atqui non est a,necesse est igi- tur esse c ; quod si c assumatur, nihil fit necessa- rium,nam si proponamus,si non est animatum,non est animal,et si animal non est,insensibile est ; as- sumamuàque,atqui est insensibile, non necesse est vel esse vel non esse animatum.Octavus modus est qui ila proponilur: si non est a, non est b, et si D non est igitur c ; quod si c assumatur,nulla eritne- cessitas.Age enim ila proponamus : si non est ani- matum,non estanimal,et si non est animal,necesse est non esse sensibile; at non est sensibile,non ne- cesse erit non esse animatum,ut arbores,herbas, et quidquid vitali tantum anima,non etiam sensibili ve- getatur.In prima igitur figuraextribusterminis fiant hypothetic: sex decimcomplexiones,ita utid quod po- situm est in propositione,id in assumptione quoque ponatur: octo,siatertninusin assumptione ponatur; oclo vero,si c. Quod si a terminus ponendo assuma- iur,erunt octo necessarii syllogismi ; si vero c ter- minus ponendo assumatur,nullus efficitur syllogis- mus. Eodem quoque modo syllogismorum comple- xionumque ordo constabit, si id in assumptione, quod in propositione positum fuerat,auferatur.Fient quippe sexdecim complexiones, quarum octo quidem ubi id quod sequitur aufertur, integra ne- cessitate perdurant, octo vero in quibus id quod precedit aufertur, necessitatem in eadem ralione conservant.Horum vero omnium subdantur exem- pla.Primus igitur modus hic est : si est a,est 5, et si est b, eliam c esse necesse est : at non est c, igi- iur a non est ; quod si assumamus, at non est d, nihil eveniet necessarium.Sit enim propositio hac ; si homo est,animal est,et si animal est,animatum esse necesse est: atqui non est homo, non igitur necessse erit ut si vel non sit animatum. Secundus modus est: si est a, esl b, et si est b, non esse c necesse est : atqui est c, igitur a non erit; quod si assumamus ita: atqui non est a,non necesse erit c esse vel non esse,nam si sit propositio talis,si homo est, animal est, et si animal est, lapis non est, si assumamus, atqui non est homo, non necesse erit lapidem esse vel non esse. Tertius modus est; si est a, non est b, et si non est D,necesse est esse c ; atqui non est c, necesse est igitur non esse 4; quod si a terminum tollat assum ptio,nihilevenitne- cessarium. Age enim sit propositio : si homo est, non est inanimatus, et si inanitnatus non est, ani- matum esse necesse est ; atqui non est homo, non necesse est esse velnon esse animatum. Quartus modus : si est a, non est b, et si non est b,necesse est non esse c ; at est c, igitur a non erit; quod si - assumamus non esse a,nulla complexionis necessi- tas invenitur, nam si sit propositio, si homo est, nonestirrationale,siirrationalenonest,inanimatum eum non esse necesse est ; atqui non est homo,non necesse est eum esse vel non esse inanimatum. Quintus,si a non est, b est,et si b est, etiam c esse necesse est ; atqui non est c, igilur a esse necesse est ; quod si a terminus assumatur,nullus fiet syllo- gismus : sit enim propositio,si irrationale non est, rationale est, et si rationale est, animal est ; atqui irrationale est, non necesse eril esse vel non esse animal. Sextus, si non est a, est b, et si est b, ne- cesse est c non esse ; alqui est c, igitur a esse ne- cesseest; quod si a terminum sumamy,nulla necessi- 859 AN. MANL. SEV. BOKTII 860 tas invenitur: sit enim propositio talis,si animatum A cesse est vel esse irrationale,vel non esse. Octavus non sitjiinanimatum est,et si inanimatum est,sen- sibile non est; atqui animatum est, non eril ne- cesse vel esse vel non esse gensibile, Septimus, si non est a,non est b,et si non est b,necesse est esse e; atqui c non est,igitur a esse necesse est ; quod si a terminum sumpserimus,complexio nullam faciet necessitalem : sitenim propositio talis,si animal non sit, non est rationale, si rationale non est, irratio- nale est, et assumamus, atqui animal est, non ne- modus est qui hae propositione formatur,si non est a,uon est b,et si b non esl,c non esse necesse est ; atqui est c,igitur a esse necesse est. Quod si a ter- minum sumbpseris,non fiel ulla necessitas : sit enim propositio, si non est animal, non est homo, et si non est homo, necesse est non esse risibile ; atqui est animal,non necesse erit esse vel non esse risibi- le. Ac de prima quidem figura satis dictus est, se- quenti vero volumine de secunda tractabitur. IEAOE LIBER SECUNDUS. Couditionalium propositionum,qu: tribus termi- B idem b esse ponatur,nihil evenit necessarium.Age nis constant, secunda figura est quoties cum aliquid dicitur, vel esse vel non esse consequitur, ut duo quadam vel esse vel non esse dicantur. Variantur autem in ipsis propositionibus veletiam in conclu- sionibus secundum assumptionis ordinem multis modis ; quod ut facilius innotescat, primum cunctae propositiones in ordine digerantur, in quibus illud est predicendum, quod sepeswquimode propositio- nes ponuntur, sepe vero non. Ac de :&quimodis qui- dem nullusestsyllogismus ; equimoda enim propo- sitio est si ita dicamus,si aest, best, et siesta, non. este; atsisiatinequimodse, faciuntsyllogismum.In equimoda vero secunde figure propositio estin his syllogismishypotheticis quorum enuntialiones tri- bus terminis componuntur, veluticum ita proponi- C mus; si est a,est »,siautem non esta, est c.Hujus pro- positionis taleintelligatur exemplum, si animalest, animatum est, si animal non est, insensibile est, hic igilur animal quod est, a non est ; uno modo propo- situm in utrisque, sed ad » quidem affirmative, ad c vero negative conjungitur, et id vocatur non equi- mode praedicari. Quod si in utrisque a esse vel non esse poneretur, equimoda predicatio diceretur. Disponantar igilur (ut dictum est) omnes non equi- mod: propositiones hoc modo, si est a, est b, si non est a, est c, si est a, est b, si non est a, non est €, S1 est a, non est 5, si non est a, est c, si est a, non est b, sinon est a, non est c. Nunc igitur a qui- dem esse positum est cum 5, non esse vero cum c. Rursus a non esse ponamus cum b, esse vero cum D € ; si non est a, est b, si est qd, est c, si non est a, est b, Siesta, non est c, si non est a, non est b, b, si est à, est c, si non est a, non est b, si est b, non est c. Si igitur non sit &equimoda propositio, assumpto quidem b fiunt sexdecim complexiones, quarum tan- tum octosuntsyllogismi. Rursussi assumature, sic quoque sexdecim complexiones fiunt, sed in octo tantum syllozismorum deprehenditur firma neces- sitas. Sit igitur primus modus secundae figure hie ex prima veniens propositione, si est a, est b,siau- - tem non est a, est c; dico quoniam si non est, b, est c, quoniam enim si esta est b, secnndum ordinem : consequentic si non est b, non erit a ; atqui si non esset a, esset c, si igitur non sit b ; erit c ; quod si enim sit b, non necesse est esse vel non esse a. ' Nihil igitur sequitur necessarium,ut sit vel non sit c,ut si sit a animal,b animatum,;c insensibile : nam 8i est animal, est animatum ; si vero non est ani- mal, insensibile est; atqui si sit. animatum, non necesse est esse animal,vel non esse,non est igitur necesse esse insensibile vel non esse ; quod si c ter- minus assumatur,siquidem non esse ponatur, erit necessario b; si vero esse, nullus erit syllogismus, nam si non est c,est a,at si est a,est b,si igilur non est e,est b,quod si est c,non necesse est esse q,aut fortasse necesse sit non esse.Hae enim propositio, idem si non est a, est c, in talibus tantum evenit, in quibus alterum eorum esse necesse sit ; quod si est c, non erit a, si non est a, nihil ad b, veluti si est insensibile,non erit animal,at si non sit animal, nihil animatum vel esse vel non esse necesse erit. Ex secunda rursus propositione fit syllogsismus cum ita proponimus : si est a,est b,si non est a,non est € ; dico quia si non est 5, non est c, propositum quippe est,'si est a, est D ; ordo vero consequentia est, si non est 5,non est a,quod si non est a, non est c, si igitur non est b, non est c ; quod si fuerit b, non necesse est esse c, sit enim a animal,b ani- matum,crationale,et proponatur,si animal est,ani- matum est, si animal non est, rationale non est : atqui est, animatum non necesse est esse animal, quo fit ut ne rationale quidem ; quod si c ierminum dicat assumptio, si quidem c terminus affirmatus fuerit, erit 5; quod si idem c terminus abnuatur, nullus est syllogismus ; nam quoaiam si est a,erit 5,si non est a, eril c, si est c, erit a; at cum .est a, est b, si igitur 6, erit b,quod si non sit c,nihil sit necessarium, nam in hac propositione que dicit,si animal est,anima- tum est, si animal non est, rationale non est, as- sumamus,atqui non est rationale,non necesse erit vel esse vel non esse animal,quocirca ne animatum quidem.ILetn ex tertia propositione talis est syllogis- mus si esta, non est D, et si non est a,est c; dico quia si P est, est c, nam quoniam ita propositum est, si est a, non est /, necesse est consequi, ul si sit Db,non sit a ; atsi non sit a,erit c ; si igitur b sit, erit c; quod si non sit P,nihil est necessarium ; sit enim a animal,» inanimatum,c insensibile ;: in hac * 801 DE SYLLOGISMO HYPOTHETICO. 862 propositione qua dicit, si est animal, non est in- À sensibile, necesseest non esse animal, Sed non animatum, si non est animal,est insensibile,si as- sumamus, non est inanimatum, non necesse erit animal esse vel non esse, quare. ne insensibile qui- dem, Si vero a c termino fia assumptio, si quidem non sit e, non erit 5 ;: si vero c sit, nulla necessitas erit conclusionis, nam quoniam ita propositum est, ut si sit,a, non sit 5, si vero non sit a, c, ea re- rum est consequentia, ut si non sit c, sit a ; in his enim tantum terminis dici potest,quia medietate pri- vati sunt ; at si sit a, non est b. Si igitur non sit c, non erit b ; quod si sit. c, nullus est syllogismus ; nam in hac propositione qua dicit, si est animal, non est inanimatum, si vero non est animal, insen- sibile est,assumat aliquis esse insensibile,sequitur quidem ut nonsit animal,sed non sequitur ut vel sit vel non sit animatum. Ex quarta propositione est syllogismus ita : si est a,non est b,si non est a,non est c ; dico quoniam si est 5b, non est c, nam quo- niam ita propositum est, si est a, non est h,eo re- rum consequentia est, ut si sit b, non sit a ; atqui cum non sit a, positum fuerat non esse c, Si igitur sit b,non est e;quod sib non esse assumatur, nullus erit syllogismus. Age enim sit a quidem animal, b inanimatum, c rationale, et sit hec propositio, si - est animal, non estinanimalum, si non est animal, non est rationale;jassumamusigitur non esse inani- matum, non necesse erit esse animal,quocirca noc rationale,Rursus si c terminus assumatur, si qui- dem esse ponatur,necesse erit non esse D.At si non est e, nullus est syllogismus,nam quoniam propo- situm est, si a sit,non esse D,si a non sit, non esse c, necesse est ut, cum sit c, sit etiam q, at si sit a, non sit b, si igitur sit c, non erit 5 ; quod si c non esse ponatur, nullus est syllogismus,veluti in hac propositione, siest animal non est inanima- tum, si non est animal, non est rationale, 8i quis igitur assumat non esse rationale, non necesse erit esse vel non esse animal, quocirca ne inanimatum quidem esse vel non esse, Atque in his quidem quatuor propositionibus,ita a terminus positus est, ut ad 5 quidem esse diceretur, ad c vero non esse; quod si ordo mutetur,rursus quatuor erunt alii syl- logismi,si b terminus assumalur,quatuoretiam alii, si c;ex utraque autem parte quaterna complexiones erunt, que nullos faciunt syllogismos. Si enim quinta propositio, si non est, a, est b,si esta, este; dico quia si non est D, erit c ; assumantur enim, aiqui non est D,erit igitura,hic enim consequentia ratus esse constabat, Sed cum est a, est c,si igitur non est b, erit c, quod si b. esse ponatur, nihil sit necessarium, si enim est 5, non erit a, quod sia non esí,nihil ad c,quocirca nullus est syllogismus, Non esse autem a, si D sit, ea propositio demon- strat,per quam dicimus,si non est a,est b.Hocenim in immediatis tantum contrariisevenit.Age enim sit a quidem animal, vero insensibile,c vero anima- tum, et proponatur, si animal non est, insensibile est, si animal est,animatum est,et ponatur esse in- D amimatum quidem velessevel non esse necesse est, quod si e terminus assumatur, si quidem negalive, faciet syllogismum, affirmative vero, nullo modo, nam si non est e, non est a. Quod si non esta, est b, si igitur c, non est b, quod si sit c, non necesse est esse vel nonesse a, quo fit ut ne? quidem esse vel nonesse necesse sit,nam si est animatum, non necesse est esse vel non esse animal,cum vero animal non sit,non necesse est insensibile vel esse vel non esse. Propositio vero eadem est que supe- rioribus, Rursus ex sexta propositione fit syllogis- mus hoc modo ; si non est a, est b, et si est a, non estc; dico quia si non est 5, non erite, si enim non est b, est a, at si est a,non est c, si igitur non est b, non erit c,quod si P terminum ponat assum- ptio,nulla est necessitas conclusionis,si enimestb, non est a,id enim ex superioribus manifestum est, at si non est a, nihil ad e, tunc enim c non erat, si esset a ; exemplum vero hoc est, utsi sit a animal, b insensibile,c inanimatum.Si igitur sit propositio talis, si non est animal, est insensibile, si est ani- mal,non est inanimatuin, Atqui est insensibile,non est igitur animal, sed non consequitur ut sil vel non sit inanimatum, quod si c terminum sumpse- rimus,si quidem affirmes,facies syllogismum, nam si est c,non erit a, quod si a non sit,erit J.Si igitur - € fuerit, erit b. At si negaverisc, nihil est neces- sarium. 8i enim assumamus, atqui non est c, non necesse erit esse vel non esse g, quocirca ne jb quidem.Nam si inanimatum negaveris,non necesse est esse vel non esse animal, quocirca ne insensi- bile quidem esse vel non esse. Ex septima propo- sitione conclusio est cum ita proponimus, si non est a, non est 5, sit est a, est c; dico quia si est D, erit c,nam quoniam ita propositum est,si non esset d, non esseb, erit a, si sit b. Atquisi sit a,erit c. Si igitur sit 5b, erit c, quod si 5 terminum neget as- sumptio, nulla erit in conclusione necessitas : nam si non sit 5,nihil erit necessarium esse vel non esse . a, quoeirea ne c. quidem velut in his terminis, si enim sit à animatum, 5 animal,c vivere, si sic enuntiemus,si non est animatum, non est animal, si est animatum vivit, si igitur assumamus, atqui non est animal, non necesse est esse vel non esse animatum,quocirca nec vivere,quod ei assumamus c terminum,si quidem negemus,erit syllogismi per- fecta necessitas; si vero affirmemus,nulla est con- clusio, Nam si non est e, erit d, si non. est a, non erit b, si igitur non site, non erit b, quod si affir- metur c, nihil est necessarium, sive enim necesse estesse, sive non necesse est esse a, nihil ad b, ut in superioribus terminis poterit ostendi : si enim vivit, et si necesse est esse animatum, non ne- cesse est tantum esse animal vel non esse; quod si non est necesse esse animatum, non necesse est esse vel non esse animal, ut vero necesse sit non esse anitnatum, fieri non potest. Ex octava propo- sitione conclusio talis est, cum ita proponitur : si 863 AN. MANL. SEV. BOETII 864 non esta, non est D,et si a, non est c: dico A syllogismus.Exponamusigituromnes figure tertisein quoniam si est D,non est c,nam si est b,est a,quod si est a, non est e, si igitur est b, non erit c; quod si 5j terminum neget assumptio, nihil est ne- cessarium, si enim non sit D, non necesse erit a esse vel non esse, quo fit ut ne c quidem, velutin his terminis, si sit à animatum, D animal, c inani- matum.Si igitur proponamus,si nonest animatum, non est animal, si est animatum,non est inanima- tum, et assümamus, sed non est, animal, non ne- cesse et esse vel non esse animatum, quocirca ne inanimatum quidem, at si c terminus assumatur, si quidem cum affirmatione ponatur,erit necessitas syllogismi, nam si est c, non esta, quod si non est à, non est b, si igitur est c, non est D; at si c ter- mimun negetassumptio,nihil est necessarium,nam si non est c, non necesse erit esse vel non esse a. Quo fit ut ne P quidem,nam si nonest inanimatum, fortasse quidem sit necesse esse animatum,sed non necesse est animal esse.Invenientur autem termini in quibus non necesse sit esse a,veluti si ponamus c nigrum, a album,negatio nigro non consequitur ut affirimetur album.Et secunde quidem figurein iquimodas complexionesomnes(ut arbitror) expli- cuimus, si vero :equimode sint, nullus omnino fit syllogismus./Equimode vero fiunt hoc modo: quo- tiescunque enim a terminus ad bet ad csimul esse vel non esse ponitur,quoquomodo b atque c termini varientur.Harum igitur qui» equimodeesse dicun- tur complexiones,nulla est complectibilis.Suntau- tem omnes sequimods complexiones ha: Si est a, est b, si est a,est c, si. est a, est b, siest a, non est c. Si est a, non est b, si est à, est c, si est a, non est D, si est a, non est c. Si non est a, est b, si non est a,est c, si non esta, est b. Si non est a, non est, e, si non est a, non est D,si non est a,est c. Si non est a, non est 5, si non est a, non est c. Quarum imkecillam conclusionem atque omnica- rentem necessitate,ex assumptionibus quoquo modo factis inveniamus, nec non secundum superius de- scriptos modosetiam terminos faeillime reperire po- terimus, per quos demonstretur nullam. in talibus complexionibus inveniri posse constantiam. Ac de secunda quidem figura, quanti sint et quot modis fiantsyllogismi diligenter ostendimus.Fiunt autem, si inequimode quidem complexiones fuerint,Dter- mino assumpto,syllogismi octo,totidemque c si ter- minus assumatur;sunt igitur secunde figure sede- cim syllogismi,totidem vero P atquectermino,nonita utoportetassumptis complexiones fiunt, quibusnihil admadum colligatur.Nuncigitur de tertia figuradi- cendumest.In qua quidem totidem complexiones fiuntettotidem syllogismi,sedita ut non equimod. propositiones ponantur;quod si z&equimode fuerint, nullus omnino (ut in secunda figura dictum est) fiet sequimodas propositiones : si est b, est a, si est c, non est a, si est b, est a, si non est c, non est qd, si non est b, esl a, si est c, non est a,si non est b, esta, sinon est e, non est a. Et nunc quidem a, cum b, esse, cum c,vero non esse propositum est. Rursus vero a quidem b non esse, cum c vero esse proponatur, si est b, non est a,si est c, est a, si est b, non est a, si non est c, est a, si non est b, non est a, si est c, est a, si non est b, non est a, si non est c, non est a. Tertis igitur figure primus modus est hujusmodi, si est 5, est a si est c, non est a, quiquidem diversusesta secundae figure pri- mo modo. Illie enim si c esset vel non esset, 5 etc esse dicebantur. Nunc vero si b vel c fuerint, a vel esse vel non esse proponitur./Equimod:x autem pro- positiones non sunt,quz in alia parte a esse,inalia non esseconstituunt,velut in superius comprehensa propositione. Nam si est b,est a,si est e,non est d. Quibus ita positis,dico quoniam siest 5, non essec necesse est. Si enim est b, est a, quod si esta,non est c, si igitur est D,non est c ;quod si b terminus abnuatur, nullus est syllogismus,est enim,si bnon 3it, non necesse erit esse vel non esse a.Nec c igi- tur necesse erit. vel esse vel non esse, velut in hoc exemplo, si sit » animal, a animatum,c mortuum, et proponatur, si animal est, animatum est,si mor- tuum est,animatum non est.Atqui non estanimal, non necesse est esse, vel non esse animatum.Qua enim non ssuntanimalia, possunt esse animata,ut arbores ;possunt esse non animata,ut lapides.Quo- C. circa si animal non fuerit,ne mortuum quidem esse vel non esse necesse est. Plura enim non suntani- malia, que mortua non sunt, ut lapides,illa enim mortua dicuntur quz aliquando vixerunt. Ab as- sumptione vero c terminiaffirmatio faciet syllogis, mum.Namsi c est,b nonerit,si enimc est,non est a. At si non sit a,non erit 2,si igitur c est,b nonerit. Negatio vero c. nihil explicat necessitatis. Nam si non est c,nou necesse est esse vel non esse a.Quo fitut ne b quidem, nam si non sit mortuum, non est necesse esse animatum vel non esse. Quedam enim qua non sunt mortua,animata sunt,ut arbo- res. Quedam vero cum mortua non sint, non sunt animata,ut lapides,quo fit mortuum destruatur.Ex secunda propositione hic modus est colligendi, si est b, est a si non est c, non est a; dico quidem si est b, erit c. Nam si est b,est a,quod si est a,est c. Ita enim convertitur talis propositio,qua ait,sinon est c, non est a, si igitur est, est c. Quod si b ter- mimus negetur, nulla fit neccitas syllogismi.Nam si non est 5j, non necesse est esse vel non esse a. - Quocirca ne ad c quidem ulla necessitas perveniet, ut in his terminis patet, nam si sit 5 animal,aani- matum, c corporeum, et proponatur si est animal, est animatum,si non est corporeum, non est ani- matum, et assumatur, atqui non est. animal, non necesse est esse vel non esse corporeum, c vero terminus,si negetur,erit necessitas syllogismi. Nam nm- 865 DE SYLLOGISMO HYPOTHETICO. 866 si nen est c,non est a. Quod si non est a, non est /. A est propositio, si est. D, non est a, si est c, est a ; Ita enim converti potest. Si igitur non est c, non erit b. Si affirmetur, c nulla est necessitas, nam si est corporeum, non necesse est animatum esse vel non esse.Quocirca nec animal quidem esse vel non esse necesse est. Tertia propositio talem recipit con- clusionem, si non est D, est a, si est c, non est a ; dico quia si non est D,non erit c, si enim non sit, est b, est a. Quod si sit a, non erit c, ita enim po- terat converti ea pars propositionis, que, si esse c terminus,a terminum non esse dicebat.Fit igitur ut si non sit b,non sit c, quod si affirment esse D ter- minum, nulla est necessitas conclusionis. Nam si sit b, necesse est quidem non esse a, sed non ne- cesse est esse c,ut in his terminis,si sit 5 animatum, a animatum, c animal. Si quis igitur sic proponat, si non est animatum ,inaminatum est,si est animal, non est inaminatum.Si igitur ponamus esse anima- tum,sequiturquidem utnon sit inaminatum,sed non necesse est ut sit animal.Si c vero terminus afflrme- tur,fiet necessaria conclusio hoc modo.Nam si est 2, non est a, si non est a, est b. Id enim sequebatur eam propositionem, que ; si non esset D terminus, à terminum esse dicebat. Si igitur sit c,est 5 ; quod si idem cterminusabnuatur,nullus estsyllogismus. Nam si non sit c,non necesse est esse vel non esse a. Quo fit ut ne b quidem.Nam si non est animal,non necesse est esse vel non esse inaminatum.Quocirca ne animatum quidem. Ex quarta propositione talis est syllogismus, si non est D, esta, si non est c, non est a ; dico quia si non est D,est c. Nam si non est b, est a, si vero aq fuerit, neeesse est esse c. Id enim consequituream propositionis partem que ait, si non est c, non est a. Si igitur non sit b,est c. At gi b terminus affirmetur,nullus est syllogismus. Se- quitur enim ut non sit a,sed non sequitur ut sit vel non sit c, velut in his terminis.Nam si sit ) quidem insensibile, a animal, c animatum, et proponatur, sj non est insensibile,est animal,si non est anima- tum, non est animal, si sit insensibile, non est &nimal, sed non necesse est esse vel non esse animatum,e vero terminus si negetur,fiet protinus syllogismus. Nam si non est c, non est a, si non est a,erit b. Id enim consequitur eam propositionis partem qu:e dicit, si non est 5h esta. Si igitur non sit c, erit b. quod si sit c, non necesse est esse vel non esse a.Quo fit ut ne / quidem. Nam si est ani- matum, non necesse est esse animal vel non esse. Quo fit ut ne insensibile quidem esse vel non esse necesse sit.Et hactenus quidem quatuor modos ila disposuimus,ut ad b terminum,quoquo se modo ha- bet,a terminus esse poneretur, ad c vero non esse. Nunc ita statuamus, ut a terminus ad à terminum non esse dicatur, ad c vero esse, ordine scilicet commutato. Omnes vero esse non equimodas pro- positiones illud ostendit quod a quidem affirmative ad b est, ad c negative proponitur, aut si negative ad D,affirmativam ad c retinet enuntiationem.Quinta igitur propositio talem facit syllogismum,cum talis D dico quia, sit est b, non est ec, nam si est 5, non est a. Si vero non sit a, non est c, Id igitur talem propositionem consequebatur, quc si esset c ter- minous a quoque esse dicebat, si est igitur b, non est c. At si negetur b, nullus est syllogismus, si enim non sit 5, non necesse est esse a. Quo fit ut nec ad c quidem necessitas ulla perveniat,et id ter- minis idem patet, nam si sit b quidem mortuum, a animatum, c animal, et sit ita propositio, si est mortuum,non est animatum,si animal est, anima- tum est,et assumamus non esse mortuum;non ne: cesse est esse vel non esse animatum,nam et qua adhuc animata sunt,et sue nunquam fuerunt, non sunt mortua, quocirca non sequitur ut sit vel non sit animal.Quod enim mortuum non est, potest esse animal, ut canis vivens, et non esse ut lapis. At si c terminus affirmetur,erit perfecta conclusio non esse b ; nam si sit c, est a, si vero sit a, non erit 5. Id enim consequitur superius positum propositionis modum ; si igitur sit c, non erit D, at si negetur c, neque ad a neque ad D necessitas ulla perducitur, velut in his terminis,nam si non est animal, neque animatum, neque mortuum vel esse vel non esse necesse eat. Sexle propositionis hec conclusio est, si est b, non est a,si non est c, est a; dico quia si est b, erit. c, nam si est b, non est a, si non sit a, erit c. Talis enim in hac parte pro- positionis est consequentia. Si igitur sit b, erit c, quod si b terminusabnuatur,nihil necessarium fiet, nam si non sit b,nec a nec c terminos vel adesse vel non adesse sequitur ulla necessitas, utin termi- nis patet, nam sisit b mortuum, a animatum,c in- animatum, et proponatur, si mortum est, non est animatum,si inanimatum non est,esse animatum, si non sitmortuum,non necesseest esse vel non esse animatum.Quocirca ne inanimatum quidem ; at sic terminus assumatur,si quidem in negatione sit posi- tus, fiet rata conclusio non esse 5 terminum, nam quoniam non est c, est a, atsi sit a, non. est 5, si- igitur non sit c,non erit 5. Quod si affirmeturc ter- minus, nihil est necessarium, neque enim si sit c, quamvis a non esse necesse sii, ad D terminum ne- cessitas nulla perveniet,ut etiam in terminis patet, nam si sit inanimatum,necesse est non esse anima- tum, sed non necesse est esse mortuum. Septima propositionis talis est syllogismus. Enuntietur enim si non est 5, non est a, si est c, esta; dico quia si non est 5, non est.c, si enim non sit 5, non erit a, quod si a non fuerit,non erit c.Idem enim sequeba- tur eam propositionem qua dicebatur, si esset c ter- minus,a quoque consequi ut esset ; si igitur nod sit b,non erit c ; quod si affirmetur D,nihil est necessa- rium, nequeenim si sit b, vel a, vel c, esse aut non esse necesee est, ut in terminis patet, nam si sit P animatum,a animal,c sensibile, et sit propositio, si animatum non est, non est animal,si sensibile est, animal est,siassumaturesse animatum, nequeani- mal necesse est esse, neque sensibile. At si per c 967 AN. MANL. SEV. BOETII 968 terminum flatassumptio,8i quidem affirmabitur,erit A consequentia similis modus est,ut in his propositio- firma conclusio : sinegetur,nullus est syllogismus, nam si est c, est a, si sit a, érit b. Id enim conse- quebatuream propositionem que ait, si non sit 5, non esse à ; si igitur git c,erit D. At si idem c termi- nus abnuatur,nihil est necessarium,nam si non sit c,neque ad a neque ad 5 terminum necessitas ulla constringit,velut si non sit sensibile,non sit forsitan animal,sed non necesse est esse animatum. Repe- rientur vero termini in quibus ne a quidem non esse necesse est.Octavus modus est in quo ita proponi- tur,si non est 5b, non est a, et si non. est e, est a ; dico quia si non est 5,non est c, si enim non sit P, non erit a.Quod si uon sit a,erit c, id enim conse- quebatur eam partem propositionis,que dicebat,ai non est c,est a.Si igitur non sit 5,erit e ; quod si 5 ierminus affirmetur, nihil est necessarium,nam si sit D,neque esse neque non esse necesse est a termi- num, quo fit ut ne e quidem. Id vero tali liquet exemplo,si sit ) animatum,a animal,c insensibile, et proponatur,si non sit animatum,non est animal, si nonsit insensibile,est animal.Si igituraffirmemus in &ssumptione P terminum, et dicamus, atqui est animatum,non necesse ést esse vel non esse animal vel insensibile.Quocirea nullusest syllogismus,at si € terminus abnuatur,fiet protinus syllogismus,nam Si non est c, est a,si vero est a, erit b,si igitur non sit c,erit 5 ; quod si c terminus affirmetur, nihil est necessarium, nam et si a terminum non esse ne- cesseest,quantum ad Dlerminum nihil necessarium cadit ; id vero tali demonstratur exemplo : sisit in- sensibilé, non est animal, quod si non est animal, non necesse est esse vel non esse animatum.In non &quimodisigitur propositionibus sive Psivec termi- nus àssumatur,ocio necesseestex utraque parte fieri syllogismos.Reliquae vero ex utraque parte octen:e complexiones necessitate private sunt. At si sint equimods, nullos omnino est syllogismus. /Equi- mod: vero dicuntur quoties a terminus ad utros- que vel esse vel non esse proponitur.Omnes autem equimode propositiones sunt hujusmodi : Siest 5, est a, si est c, est a. Ri est b, est a, si non est c, est à. Si non est 5, est a, si est c, est a. Si non est D, est a, si non est c. est à. Si est b, non est a, si est c, non est a. Si est D, non est a, si non est c, non est q. Si non est 5, non est a, si est c, non est a. Si non est 5, non est a, si non est c, non ost d. Inquibus etperconsequentiam propositionum supe. rius designatam,et perexempla currentes possumus lucide et constanter agnoscere, nullum otonino in syllogismis fleri necessitatem. Quocircacum tribus terminis texitur propositio, et ex prima quidem fi- gura fiunt syllogismisedecim,ex secunda syllogismi sedecim,ex tertia etiam totidem colliguntur,omnes ex tribus terminis syllogismi quadraginta octo sunt. Restat vero tt de his syllogismis nuncdicamus qui duabus hypotheticis connectuntur,quorum quidem D nibusque ex duabuscategericis acsimplicibus effi- ciebantur. Ia. omnibus enim si quidem velimus astruere, primam totius propositionis assumemus partem,si vero in conclusione aliquid est destruen- dum,secunda negabitur. Sive autem prima denege- iur, sive posterior affirmelur, nulla fit omnino ne- cessitas, nisi ia. quinta, septima tertia decima et quinta decima propositiones.In quibus non comple. xionis natura, sed terminorum proprietas conse- quentiam facit,sicut in hissyllogismis fieri docuimus quiin his propositionibus constant,qua duabussim- plicibus continentur : horum autem omnium qui ex duabus hypothetieis constant, propositiones appo- süi, quarum differentias cum lector agnoverit, ad earum exempla necesse est révertatur,qua ex sim- plicibus et categoricis juncte sunt. Sunt autem omnes propositionum differentie, que ex duabus hypotheticis copulantur hujusmodi : Si cum est a, est b, cum sit c, est d. Si cum est a, est 0, cum sit c, non est d. Si cum est a, est b, cum non sit c, est d. Si cum est a, est b, cum non sit c, non est d. Si cum sit a, est non 5, cum sit c, est d. Si cum sit a, non est b, cum sit c, non est d. Si cum sit a, non est b, cum non sit c, est d. Si cum sit a, non est ^, cum non sit c, non est d. Si cum non sit a, est b, cum sit c, est d. Si cum non sit a, est b, cum sit c, non est d. $i cum non sit a, est b, cum non sit c, est d. Si cum nou sit a, non est b, cum sit c. est d. 8i eum non sit a, non est 0, cum sit c, non est d. Si cum non sit a, non est b, cum non sit c, est d, Si cum non sit à, non est b,cum non sit c,non est d. In his quoque propositionibus illud inspiciendum est quod cum sedecim sint,oeto quidem ita variantur, ut tamen in omnibus a terminus esse ponatur,octo vero ila,ut idem a terminus non esse dicatur. Non vero quoquo modo posite fuerint habebunt vim con- ditionalium propositionum ex duabus hypothelicis constantium. Namsi quis sie dicat,si cum homo est, animal est, cum sit animatum, corpus esl,non feeit - eam propositionem ques ex duabus conditionalibus constat. Neque énim idcirco quod animatum est,ani- mal est,quia qui homo est, animal est,nec conditio sequitur conditionem ;sed sieas separes, per seque pronunties,utraque habetin terminorum consequen- tia necessitatem.Nam et qui horno est animal est,et quod animatum est corpus est,et per se ist: propo- sitiones vereesunt,nec couditionejunguhtur.ÜUt igitur singulariumnaturaclarescat,de unaquaqueestdisse- | rendum.Prima igitur propositiotalis esse debet,ut si- sit a positum,b terminus non continuo subsequatur, itemquesi c ponatuür,non necessesit d terminum con- sequi,sed posito quidem atermino,terminum c,posi- to vero b,terminum desse necessesit.'T'unc enim eve- niet ut si,posito a, fueril b, necessesit c posito sub- sequi d, ut si sint termini a homo, medicus, c ani- 869 DE SYLLOGISMO HYPOTHETICO. 870 matum, d artifex. Posito enim homine non necesse, A sunt,uta quidern preeter b esse possit, c vero. neque est ub medicus sit, et£cum sit animatum, non necesse est ut artifex sit. At si homo sit, necesse est ut sit animatum, et si medicus est, necesse est ut artifex sit. Hoc itaque posito, eveniet ut si cum homo sit, medicusest, cum sit animatum, sitartifex. Secunda propositio ita esse debet, ut a atque D, item catque d prater se esse possint, sed a prowtier c esse non possit, b autem atque d simul esse non possint. Tune enim eveniet ut si posito a termino, b fue- rit consecutum, posito c non esse d necesse sit, ul si sit a homo, b niger, c animatum, d album ; homo namque preter nigrum, et animatum preter album el esse et non esse potest, homo vero preter anima- tum nigrumauteum alboesse non possit, evenitque ut sicumsit homo, niger est, cum sitanimatum non sitalbus.Itemterlit propositionistales terminos esse oportebit, ut & preter b esse possit, c vero vel eum a vel cum d esse non possit, quocirca evenit ut si posito a termino fuerit P, negato c termino d esse necesse sit, ut sit à quidem animatum, 5 medicus, cinanimatum,d artifex, animatum enim prater me- dicum esse potest, inanimatum vero neque cum ani- mato neque cum artifici jungi potest ; itaque si cüm animatum est, medicus est, cum inanimatum non sit, artifex est, Quarta propositio his terminis con- texenda est, ut a quidem cum P termino, c autem cum d velesse vel non esse possit. Neque vero à cum e, neque 5 eum d, ullo modo esse possibile sit, Tune enim evenit ut si a posito, » subsequatur, c negato, negetur etiamd, ut si sita homo, b, niger c inanimatum ,dalbum,homo quidem preter nigrum, inanimatum vero preter album et esseet non esse potest; neque tamen homo cum inànimato, neque nigrum eum albo esse possibile est ; sitamen cum homo sit, niger est, sequitur ut cum non sit inani- matum, non sit album. Quinte propositionis hae membra sunt, ut & preter 5, et c preter d esse et mon esse possint, sed a preter € esse non possit, 5 atqued nunquam simulesse possint, ita utsialterum non sit, alterum esse necesse sil, tunc enim eveniet ut si à posito b negetur, c posito d subsequatur, ut si sit a quidem homo, Pb ezer, c animatum, d sanus, homo quidem preter egritudinem, animatum vero preter sanitatem et esse et non esse potest ; sed si homo sit, animatum esse necesse est, et si non $il eger, sanum esse necesse est : itaque fiet ut si cum homo sit, non sit eger, cum sit animatum, sit sanus sexta propositio hos terminos habere deside- Taf, ut à preter D, et e preter d et esse et non esse possit. Idem vero a preter c, etd przter b, esse non possit, Tunc enim eveniet ut si a posito non est D, posito 6 nonsit d, utsisit a homo, 5 artifex, c ani- matum, d medicus,homo quidem preter artificium, et animatum vero preter medicinam esse et non esse potest, neque vero homo preter animatum, neque medieus preterartilicium esse potest. Quo fit ut si eum homo est, artifex non est, cum sit animatum, non sit medicus. Septime propositionis hi termini G D cum d neque cum a esse possit,b etiam cum c simul essenon possit,itanamqueevenit ut si, posito a esse, b denegetur,negato c termino,d sequatur,utsi a qui- dem sitanimatum,bsanum;c inanimatum ,dcegrum. Animatum quidem prater sanitatem et esseetnon ese potest.Inanimatum vero neque cumanimato neque cum egro convenire polest. Quo (iL ut si eum ani- matum est, sanum non est,cum non sit inanima- tum,sgrum sit.Item octava propositio his terminis copulanda est, ut a quidetn preter 0 terminum el esse eL non esse possit,o vero neque cum a nequecum d esse possit,sed d preter b esse non possit. Hoc enim paelo eveniet ut 8i a posito,bdenegetur,dene- gatoc termino,d terminusnon sit,ut si sit animatum, b artifex,c inanimatum, d medicug. Animatum enim preter artificium el esse el non esse potest, Inani- matum vero nequecum animato,neque cum medico convenit. Medicus vero prwter artificium esse non potest,undeevenit uL ai eum animatum est, non. sil artifex, cum non sit inanimatum,non sit medieus. Nona propositio fiet,si a quidem atque 5 simul esse non possint,c vero possit esse preter d, cum d vero esse non possit. Tune enim eveniet utsi a denegato, b esse consequitur, c poaito, d sequatur, ut si sita quidem inanimatum, b medicus,c animatum, d arti- fex.Inanimátum quippe medieus esse non potest, animatum vero potest non esse artifex, inaminatum veroatqueanimatum simulesseé non potest. Quo fit ut si eum non est inanimatum,medicus sit, cum sit animatum sit artifex.Decimam propositionem tales termini copulabunt,ut a quidem preter b, at vero c preter d esse possit, sed a cum c, et b cum d esse non possit, ita enim proveniet ut si negato a esse, b consequatur, posito c termino,d non esse necesse sit, ut si & inaminatum, b nigrum, c animatum, d album.Inanimatum quippe prater nigrum ,et ani- matum preter album et esse et non esse possunt. Sed inanimatum eum animato,et nigrum cum albo simulesse non possuntl.Sed si negatum fuerit inani- matum et consecutum sit nigrum, posito animato album esse negabitur.Item undecima propositio ea sit, uL neque a eum b,neque ct cum d, simul esse possit,a vero sine c, et b sine b esse non possit, ita enim si cum a sit negatum, b sequatur,cum a nega- bitur,d esse necesse est,ut si sit a inanimatum, b medicus,c invitale, d arüfex,inanimatum quidem - medicus esse non potest, quocirca ne invitale qui- dem artifex : sed quod inanimatum est, non potest non esse invitale,ilemquequi medicus est non po- test non esse artifex. Si igitur inanimatum negetur et medicum esse consequatur, cum negabitur esse invitale,artifex esse consequitur.Duodecima propo- sitio est quam talibus terminis constare oportebit,ut à quidem preter, ), at vero c preeter d vel esse vel non esse possit;a vero sine c, et b eum d esse non possint, ita enim cadet ut si a negato, D sequatur, c negàto, detiam negetur,ut si fuerita inanimatum, b album, c invitale, a nigram, inanimatum quidem 871 AN. MANL. SEV. BORTII 872 prateralbum,invitale autem preternigrum velesse A bus constet, idcirco quia prior conditio non est sc- vel non esse potest.Si lamen inanimatum homo sit, et sit album,cum invitale non sit,non erit. nigrum. Tertia decima propositio his terminis connectenda est,ut a quidem prater 6, at vero c preter d esse possit, a vero atque c, et b atque, d, ita simul esse non possint, utsi alterum eorum non fuerit alterum esse necesse sit, ita namque fiet ut sii cum a nega- tum sit, b negetur,cum c affirnatum fuerit, d affir- metur,ut si sita irrationabile,b egrum, c rationa- bile, d sanum.Irrationabile namque preter egrum, et rationabile praetersanitatem esse potest,irrationa- bile vero atque rationabile, et egrum atque sanum simulessenon possunt; si tamen alterum eorum non fuerit,allerum esse necesse est,itaque fit ut si irra- tionabili denegato grum denegetur,rationali posito sanum ponatur.Quarta decima propositio his texenda membris est,ut a quidem preter b,et c preter d'esse possint,sed a atque c simul esse non possint, ita ut cum alterum non fuerit, alterum esse necesse eil, d vero preter b esse non possit. Fit igitur ut si cum siLa denegatum,b denegetur,cum sit c,non sit d, ut sisit a inanimatum,? artifex, c animatnm, d meüi- cus.Inanimatum quidem preter artificem animatum vero preter medicum esse potest, inanimatum vero cum animato non convenit, et medicus ab artifice nullo modo separatur.Fit igilur ut si cum non est inanimatum,non sit artifex,cum sit animatum non sit medicus. Quinta decima propositio hos terminos habere debel,ut a quidem si non sit, c non esse ne- cesse sit, b vero atque d talia sint, ut altero eorum negato, alterum eorum esse necesse sit.Ita namque fiet ut si cum sit a denegatum b negetur, cum nega- bitur c,affirmetur d,ut si sil a quidem irratioaale, b sanum, cinanimatum, d :egrum, irrationale qui- dem si non sit, non est inanimatum, sanum etiam atque egrum simul esse non possunt,et qui sanum negaverit egrum necesse est affirmet,itemque e di- verso ; est igitur ut si negato irrationabili negetur sanum,negato inanimalo :grum ponatur. Sexta de- cima propositio est quz his terminis constat, ut a quidem preter c,at vero d preter ? esse non possit, à vero cum b, et c cum d, esse nullo modo queant. Evenitigitur ut si a quidem negato,negabitur b,de- negatoc terminus dabnuatur,utsi sit a ananimatum, b artifex, c invitale, d medieus ; inanimatum igitur preter invitale et medicus praterartificem esse non potest,inanimatum vero eum artifice et invitale cum medico esse non poterit.Si igitur, negatoinanimato negetur artifex, negato invitali negetur medicus. Atque hzc quidem ratio propositionum,quarum su- perius exempla descripsimus,idcircointelligatur as- sumpta,ut earum natura claresceret, non quo aliter inesse termini esse non possint. Nam, ut superius dictum est, non sufficit quolibet modo jungere ter- minos,ut fiant hypothetica propositiones ex duabus conditionalibus conjugate.Non enim si quis dicat, si cum homo est, animal est, cum dies est, lucet, talem fecerit propositionem qu: duabus conditioni- G D cunda causa conditionis, hoc igitur superius posi- tarum propositionum ratio demonstrat, quemad mo- dum fit, ut conditionem conditio consequatur. Qua cum ita sint de earum dicendum est syllogismis. Fit igitur ex prima propositione syllogismus hoc modo :si cum est a, est b, cum sit e, est d. At- qui cum sit a, est b, cum igitur sit. c, erit d ; vel ita, atqui cum sit c, non est d, cum igitur sita, non est b. Posse vero hanc esseassumptionem superius descripta propositionum natura demonstrat. Item ex secunda propositione, si cum est a, est b, cum sit c, non est d. Atqui cum sit a, est 5, cum igitur sit c, non est d ; vel ita, atqui cum sit c,est d, cum igitur sit a, non est b. Ex tola, si cum sit a, est b, cum non sit c, est d. Atqui cum sit a est b, cum igitur non sit c, est d ; vel ita, atquicum non sitc, non est d, cumigitursita, non est b. Item ex quarta,ei cum sit a, est b, cum non sitc, non est d. Sed cum sit a, est b, cum igitur non sit c, non d ; vel ita, atqui cum non sit c, est d, cum igitur sit a, non est f. Ex quinta propositione fiunt quatuor collectiones, ita namquetermini proponuntur, ut utrobique fiat rata conclusio hoc modo : si cum est a, non est b, cum sit c, est d. Atqui cumsita, non est5, cum igitur, sit c, est d ; vel ita, atqui cum sit a, est b, cum igitur sit c, non est d ; velita, atquicum sit c, non est d, cum igitursit a, est 5 ; velita, atqui eum sit c, est d; cum igitur sit a, non est 5. Ex sexta, si cum esta, non est b, cum sit c, non est d. Atqui cum sit a, non est b, cum igitur sit c,nonest d ; velita, atqui cum sit c, non est d. Curn igitur sit a, est b. Ex septima item fiunt quatuor syllogismi hoc modo, si cum est a, non est b, cum non sit c, est d. Atqui cum est a, non est), cum igitur nonsit c, estd ; vel ita, atqui cum sit a, est b, cum igitur non sit c, non est d , vel ita, atqui cum non site, non est d, cum igitur sit a, est D ; vel ita, atqui cum non sit c, est d, cum igitur a sit, non est j. Ex octava propositione, si cum est a, non est b, cum non sitc, non est d. Atqui eum sit a, nonest b, cum igitur non sit c, est d ; velita, atqui cum nonsitc,est d, cum igitur sitc, est D. Hactenus quidem ex hujusmodi propositionibus, que « esse proponebant, atque ita ceteros terminos affirmando negandoque variabant, ostendimus qui fierent syllo- gismi.Nunc ex his propositionibus quinam syllogi- smi fiantdicendum est,queita caeteros terminos va- riant,ut a quidem non esse proponant.Ex nona enim propositione fit syllogismus ita, si cum non est a, est b, cum sit c, est d. Atqui cum non sit a, est D, cum igitur sit, c, est d ; vel ita, atqui cum sit c, non est d,cum igitur non sit a,non est 5. Item ex decima, si cum non est a, est b, cum sit c, nonest - d.Atqui cum non est a, est D, cum igitur c, non est d; velita, atqui cum sit c, est d, cum igitur non sit a, non est /. Ex undecima, si cum non est a, est b, cum non sit c, est d. Atqui cum non sit a, est b, cum igitur non sit c, est d; vel ita, at cum non sit c, non est d, cum igitur nonsit a, non est b. Ex » 873 DE SYLLOGISMO HYPOTHETICO. 874 duodecima, si cum non sit a, est b, cum non sit. c, A c, non est d, cum igitur non sit, a, est c ; vel ita, non est d,atqui cum non sit a,est b, cum igitur non sit c, non est d;vel ita, atqui cum non sit c, est. d, cum igitur non sit a, non est b. Ex tertia decima, qua quatuor colligit syllogismos hoc modo : si cum non est a, non est b,;cum sit c, est d. Atqui cum non sit a, non est 5, cum sit c, estd; vel ita, atqui cum nonsit a,est b, cum igitur c, non est d ; vel ita,atqui cuni sit c, est d,cum igitur non sit a, non est b; vel ita,atquicum sit c, non est d, cum igitur non sit a,est b.Item ex quarta decima, si cum non est a, non est b, cum sit c, non est d. Atqui cum non est a,non est b,cum igitur sit c, non estd; vel ita,atquieum sit c,est d,cum igitur nonsit a, est b. Quinta decima rursus quatuor colligit syllogismos, hoc modo: si cum nonest a,non est b, cum non sit c, est d. Atqui cum non sita,non est b, cum igitur non sit e, est d; vel ita, atqui cum non sit a, est b, cum igitur non sit c,estd;velita, atqui cum non sit atqui cum non sit c,est d,cum igitur nonsit a, non est b. Ex sexta decima propositione;sicum non sit a,non est b, cum non c, non est d. Atqui cum non Sit a, non est b, cum igitur xon sit c, non est d; vel ita atqui cum non sit c, est d. Cum igitur non sit 4, est b.Ex quibus omnibus quadraginta conclusiones fiunt.Sedecim quidem assumpta prima conditione, ita utin prima propositione est posita.Sedecim vero assumpta secunda conditionecontrario modo atque in propositione est collocata. Octo vero ex quinta, septima,tertia decima et quinta decima propositio- nibus fiunt assumptis primisquidem conditionibus contrario modo,atquein propositione proferebantur secundis veroconditionibuseodem modoassumptis, ut in propositione fuerant collocate.Ut igitur om- nium propositionum conclusionumque ratio clares- cat,omnes hujusmodi enuntiationes cum propriis proposuimus exemplis. Si cum sit a.homo, est 5 medicus, cum sit c animaturr, est d artifex. Si cum sit a homo, est 5 niger, cum sit c animatus, non est d albus. Si cum sit a animatum, est b medicus, cum non sit c inanimatum, est d artifex. Si cum sit a homo, est b niger, cum non sit e inanimatus, non est d albus. Si cum sit a homo, non est ) eger, cum sit c animatus, est d sanus. Si cum sit a homo, non est b artifex, cum sit c animatus,non est d medicus. Si Si Si Si Si $i Si Si cum non Si cum non Si cum non cum non cum non cum non cum non cum sit a animal, non est b sanus, cum non sitc inanimatum, est d egrum. cum sit a animatum, non est b artifex, cum non sit c inanimatum, non est d medicus. sit a inanimatum, est b medicus, cum sit c animatum, est d artifex. sit a inanimatum, est b niger, cum sit c inanimatum, non est d album. sit a inanimatum, est b medicus, cum non sit c invitale, est d artifex. sit a inanimatum, est 5 album, cum sit c invitale, non est d nigrum. cum non sit a irrationale, non est b grum, cum sit c rationale, est d sanum. sit a inanimatum, non est b artifex, cum sit c animatum, non est d medicus. sit a irrationale, non est P sanum, cum non sit c inanimatum, eat d vegrum. sit a inanimatum, non est b artifex, cum non sit e invitale, non est d modicus. Ac dehis quidem qui per connexionem fiunthec (j in contrariis medietatecarentibus, similisque est ei dicta sint. Hi vero qui in disjunctione sunt positi illis videntur adjuncti,eorumque modos formasque suscipiunt,quos superius in connexione positos ex his propositionibus fieri diximus que duabus sim- plieibus jungerentur.Si igiturin disjunctione propo- sitarum propositionum ad causarum similitudinem monstravero que in connexione posite ex simpli- cibus copulate sunt, quot modi,qualescunque con- clusiones sunt in unaquaque illarum, qua per con- nexionem fiunt propositionum, totetiam in his esse necesse est que per disjunctionem pronuntiata eamdem vim connexionis habere monstratur. Qua- tuor igitur superius differentias per connexionem enuntiatarum propositionum esse diximus,.si ex simplieibus propositionibus copularentur,hoc modo siesta, est b; si non esta, non est b; si est à nonestb; si non esta,est b. Per disjunctionem quoque propositiones quatuor tenent differentias hoc modo : aut esta, aut est b: aut non est a, aut non est b;aut est a, aut non est b; aut non est a,aut est b. Quarum quidem ea quie prima est et proponit,aut est a,aut est b.Ia his tantum dici po- testin quibusalterum eorumessenecesse est, velut ParRoL. LXIV. D propositioni qu: dicit: si non est a, est b. Que enim proponit aut est a, aut est b, id intelligit, nequesimul atrequeesse posse,et siunum non fue- rit, consequi ut sit alterum. Itaque si non sit a, erit b,sed haec una est earum propositionum quas in his que per connexionem fiunt superius numeravimus. Quicunque igitur syllogismi in ea propositionefiunt, que est,si non est a, est b, hi etiam in ea faciendi suntque per disjunctionem proponetur, ut cum dicimus;aut est a, aut est b. Fiunt igitur in supe- riore quatuor modis.Quamlibet enim partem propo- sitionis assumpseris, sive precedentem, sive etiam consequentem,sive negativo modo, sive affirmativo, faciet syllogismum.Nam si hec propositio sit,si non est a, est b, sive non sit «, erit b; sive sit a,non erit b; sive non sit b, erit a;sive sit b, non erit a. In propositione quoque disjunctiva idem est. Nam cum dicitur,aut est a,aut est b,siquidem a fuerit, b non erit;quod si a non fuerit, erit b; et si b non sit, erit a;si b non fuerit,non erit a.Id quoque tali declara- tur exemplo;nam si sit propositio,aut eger est, aut sanus,quidquid horum in assumptione assumptum fuerit,vel negatumi,altera pars vel affirmabitur, vel 28 875 AN. MANL. SEV. BOETIT 876 negabiturhoc modo:Nam si sanus est,non est eger: A nihil estnecessarium.Id veroin his terminis appro- si non est sanus,est eger;si eger est,non est sanus; si non eger est, est sanus. Item ea propositio dis- junctiva que proponit, aut a non est, aut b non est, fit quidem de his qu: quolibet modo simul esse non possunt, etiamsi non alterum eorum esse necesse sit,similisque est si propositioni con- nexe per quam ita proponitur, si est a, non est b. Qua enim sie enuntiat,aut non est a,aut non est b, id nimirum sentit, quod si a sit, b esse non possit, idita probabitur.Cum enim proponitur hoc modo, aut non est a, aut non est b,cum si assumaturesse à,non erit b. Quocirca ei propositioni connexs si- milis est que ita enuntial, si sit a, non esse 5. In hac vero propositione, due tantum complexiones gyllogismos procreabant.Nam si esset a, non erat b et si esset 5, non erat a. Si cum non esset a, non necesse erat esse vel non esse 5. Sive autem non esset b, non necesse erat esse vel non esse a. Quo- circa et in disjunetiva propositiones totidem syllo- gismos esse necesse est, totidem vero in collectibi- les complexiones; nam cum ita proponitur,aut non est a,aut non est b, ita dicitur, si sit a, non erit b: et si sit anon erit b, Sive autem non sit a, non ne- cesse erit esse vel non esse b. Sive non sit b, non necesse erit esse vel non esse a,velut in his apparet exemplis. Si enim quis dicat, aut non est album, aut non est nigrum, sed assumat,atqui est album, non erit nigrum; vel rursus, atqui est nigrum,non erit album. Sive album non esse assumpserit, non necesse erit esse vel non esse nigrum; sive nigrum non esse assumpserit, ut si vel non sit album,nul- lam faciet necessitatem.Item ea propositio per quam ita proponitur, aut est a,aut non est D,dicitur qui- dem de sibimet adherentibus,proponiturque in his propositionibus qu: de majoribus ad minora ten- dunt, similisque estei propositioni connexe qus enuntiat,si non est a, non est b.Nam si quis dicit, &utesta, aut non 5, si assumat, atqui non est. a, modis omnibus non erit 5. Si igitur non sit a, non erit 5. Id enim haec disjunetio pramittebat, in hao vero siquidem a negaretur, vel affirmaretur b, fiebat aliquis syllogismus.Sive autem « affirmaretur,siveb negaretur,nulla eratin conclusione necessitas:idem provenit in disjunctiva. Nam cum proponitur, aut est a, aut noniest b, siquidem non sit a,non erit, 5. Si vero sit b, erit a: quod si sit a, vel non sit b, babimur, si quis ita proponat, aut animal est, aut non homo, si igitur animal non sit, non erit bomo ; si homo sit, animal est ; sive autern animal eit, non necesse est esse hominem, sive homo non sit, non necesse est animal interire.Ea vero propositio qua dicit,aut non est a, aut. est b, in his qua adhwe- rent proponi potest,et a minoribus ad majora con- tendi, et est similis ei propositioni connexe qus dicit : si est a, est 0. Namcum itaquis enuntiet,si« quidem assumaturesse a,statim consequitur ut sitb. Sed in hac propositionesiquidem affirmaretur esse a, sequebatur ut esset b. Quod si negaretur b, seque. batur ut non esset a.Sive autem negaretur a, sive affirmaretur b,nihil necessarium videbituraccidere. Et in ea igitur propositione disjuncta, que dicit, aut non est a,aut est b,siquidem fuerit a, erit b; si non fuerit b, non erita.Sive autem non sit a, sive sit b, nulla est necessitas syllogisini,ut in hoc declaratur exemplo,aut non est homo;aut animal est.Si igitur assumamus,atqui est homo,erit animal.Si negemus esseanimal,non erit homo ; si autem hominem ne- gemus,vel animal affirmemus,nihil necessarium ca- det. Quocirca ex his quie superius dicta sunt decla- ratur quot disjunctarum propositionum syllogismi sint, vel quibus ab his qu: connexe sunt differen- tiis segregentur.Que enim connexa sunt quamdam in eo quod est esse vel non esse consequentiam monstrant; que vero per disjunotionem proponun- tur ita sunt,ut sibimet consentire non possint. In- venias quoque per connexionem propositiones,que id intelligi volunt,uta se nequeant separari,ut cum ita proponimus,si est a, est b.Id nimirum hec pro- - positio intelligit,quod si esse potuerit a,statim con- sequitur ut sit etiam b. Nulla vero earum que in disjunetione sunt ita proponitur, ut simul esse vi- deantur. Cam enim dicimus,aut est a,aut b est,aut. easdem propositiones quolibet alio modo variamus, - id aut conjuncto que disjunctiva ponitur, sentit si- mul eas esse non posse. Et cum lateearum pateat differentia,idcirco nunc de eisdem pauca subjunxi- mus, quoniam totidem syllogismos fleri dicebamus in his propositionibus qu: per disjunctionem fie- rent quot etiam fuerunt in connexis. Et quoniam de omnibus qui quoquo modo possint fieri hypothe- ticis syllogismis sufficienter dictum est. Hic operis longitudinem terminemus. AN. 98A NE, &EY. BSQE RH LIBER DE DIVISIONE. Quam magnos studiosis afferat fructus scientia T) próbatus,et in libri Platonis,qui Sophistes inseribi- dividendi,quamque apud peripateticam disciplinam, semper hec fuerit in honore notitia, docet et Andro- nici, diligentissimi senis, de divisione liber editus, et hic idem a Plotino gravissimo philosopho com- tur,commentariis a Porphyrio repetitus, et ab eo- dem per hane,introductionis laudata in Categorias utilitas.Dicit enim fore necessarium generis,speciei - differentie proprii, accidentisque peritiam, cum . 877 LIBER DE DIVISIONE. 878 propter alia multa,tum propter utilitatem que est A tur.Sed hujus divisionisduplexmodusest. AuLenim maxima partiendi.Quarequoniam maximus usus est facillimaque doctrina,ego quoque id,sicut pleraque omnia,Romanis auribus tradens, introductionis mo- do,habitaque in eamdem rem,et competenti subtili- que tractatione,el moderata brevitate, perscripsi,ut nec anxietas decise orationis, et non perfecta sen- tentie,legentium mentibus ingeratur;nec putet su- pervacuam loquacitatem harum rerum inexperiens, rudis, insolensque novi, audientiun mentes ha- bere ; nec ullus livor,id quod et arduum est natura, et ignotum nostris ; nobis autem magno et labore,et legentium utilitate digestum,obliquis morsibusob- trectationis obfuscet ;dentque potius viam studiis, nune ignoscendo, nune etiam comprobando,quam frena bonis artibus stringant,dum quidquid novum estimpudenti obstinatione repudiant.Quis enim non videat plurimum ad bonarum artium valere defectum 8i apud mentes hominum nunquam sit desperatio displicendi? Sed hec hactenus. Nuno divisionis ipsius nomen dividendum est,et secundum unum- quodque vocabulum uniuscujusque propositi pro- prietate partesque tradende sunt. Divisio namque multis modis dieitur. Est enim divisio generis in species.Est rursus divisio cumtotuin in propriasdi- viditur partes. Est alia, cum vox multa significans in significationes proprias recipit sectionem. Prweter has tres,estaliadivisioque secundum accidens fieri dicitur. Hujus autem est triplex modus, unus cum subjectum in accidentia separamus,alius cum acci- dens in subjecta dividimus,tertius cum accidens in accidentia secamus : hoc ita fit, si utraque eidem gubjeoctoinesse videantur.Sed harumomnium exem- pla subdenda sunt,quatenustotiushujus divisionis ratio elucescat.Genus dividimus in species cum di- cimus animalium alia rationalia, alia irrationalia; rationalium alia mortalia, immortalia. Vel cum . dicimus colorum alia alba, alia nigra, alia media. Oportet autem omnem livisionem generis in spe- cies, aut in duas fleri partes, aut in plures.Sed ae- que infinite species esse generis possunt,nec minus duabus. IIoc autem cur eveniat, posterius demon - standum est. Totum in partes divididur quoties in - ea ex quibus est compositum unumquodque resol- vimus, ut cum dico, domus aliud esse tectum, aliud paries,aliud fundamnntum,et hominem con- jungi anima et corpore.Cumque hominis dicimus . partes esse Catonem, Virgilium, Ciceronem et sin- gulos qui cum particulares sint, vim tamen totius — hominis jungunt atque componunt.Neque enim ho- mo genus, necsinguli homines species, sed partes quibus totus homo conjungitur. Vocis autem in si- gnificationes proprias divisio fit, quoties una vox multa significans aperitur,et ejus pluralitas signifi- cationis ostenditur,ut cum dico canis quod est no- men,et hunc quadrupedemlatrahilemque designat, etcolestum quid ad Orionis pedem morbidum micat, Est quoque alius marinus canis,qui inimmoderatam Corporis magnitudinem orescens,ceruleus appella- D unum nomen multa significat,autoratio jam nomi- nibus verbisque composita;et nomen quidem multa significat, ut id quod supra proposui. Oratio vero multa designat,ut aio te, ZEacida,Romanos vincere posse. Et nominis quidem per significationes pro- prias divisio &quivocationis parlitio nuncupatur, orationis veroin significaliones proprias distributio ambiguitatis discretio est quam Greci Xp.e:60) (ay vocant,ita ut nomen multasignificans equivocum: oratio vero multa designans amphibola atque am- bigua predicetur.Eorum autem que secundum ac- cidens dividuntur,subjecti in accidentia divisio est, ut cuiu dieimus omnium hominum alii sunt nigri, alii candidi,alii medii coloris.H«c enim accidentia sunt hominibus,non hominum species,et homo his subjectum, non horum genus est. Accidentis vero in subjecta sectio evenit,ut est omnium qua expe- tuntur, alia in anima, alia in corporibus sita sunt. Anime namque atque corpori id quod expetitur aceideus,non genus,est,et boni quod in animaetin corpore est situm non sunt hec species, sed subje- cta. Accidentis vero in accidentia divisio est, ut omnium candidorum, alia sunt dura,ut margarita, alia liquentia,ut lae. Liquor namqueet albedo atque durities hic suntaccidentia.Sed album in duraatque liquida separatum est. Cum ergo sic dicimus,acci- dens, in aiia accidentia separamus, sed hujusmodi divisio vicissim semperin alterutra permutatur.Pos- sumus enim dicere eorum que dura sunt,aulia sunt nigra, alia alba, et rursus eorum que liquída,alia sunt alba,alia nigra.Sed hac rursus conversa divi- dimus eorum que sunt nigra, alia sunt liquentia, alia vero dura. Differt autem hujusmodi divisio ab omnibus qus supra dicte sunt.Nam neque siguifi- cationem partiri possumus in voces, cum vox in proprias significationes discernatur. Nec partes in totum dividuntur,quamvis totum separetur in par- tes, nec speciessecantur in genera, licet genus in species dividatur. Quod vero superius dictum est hane divisionem ita fieri, si utraque contingerent eidem inessesubjecto,si attentius perspicitur liquet. Nam cum dieir;us eorum que dura sunt alia esse alba, alia nigra,ut lapis atque ebenus,manifestum est ebenoutraque inesse et duritiem et nigredinem. In eeteris quoqueiddiligensleoctor inveniet.Quibus autem summa operatio veritatis inquiritur,his prius intelligendum est que sit horum omnium simul proprietas,quibusque inter se sigillatim differentiis segregentur. Omnis enim vocis et generis et totius divisio, secundum se divisio nuncupatur. Reliqua vero tres in accidentis distributione ponuntur. Se- cundum se autem divisionis hujusmodi differentia est. Differt enim divisio generis a vocis divisione, quod vox quidem in proprias significationes separa- tur. Genus vero non in significationes,sed in quas- dam a sequodammodo procreationes disjungitur,et genus semper speciei proprie totum est,ut univer- 879 salius in natura. ZEquivocatio vero universalior si- gnificata re dicitur totum in voce,non etiam totum in natura. Illo quoque modo a vocis distributione dividitur,quod nihil habent commune preter solum nomen que sub ea voce sunt.Qui vero sub genere collocantur,etnomen generis et diffinitionem suse:i- piunt.Amplius quoquenoneadem apud omnes vocis est distributio. Quod enim apud nos dicitur canis, cum ejus multe significationes in lingua Romana sint,simpliciter fortasse predicaturin barbara;cum ea qui apud nos uno nomine nuncupantur, illi plu- ribus fortasse significent nominibus.Generis apud omnes eadem divisio distributioque permanet.Unde fit ut vocis quidem divisio ad positionem consuetu- dinemque pertineat,generis vero ad naturam.Nain quod apud omnes idem est, nature est.Consuetu- dinis vero est, quod apud aliquos permutatur.Et he quidem suntdifíferentize generis,distributionis et vocis. Generis quoque sectio a totius distributione sejungitur,quod totius divisio secundum quantita- tem fit.Partesenim totam substantiam conjungentes actu, aut ratione animi et cogitatione separantur. Generis vero distributio qualitate perficitur. Nam cum hominem sub animali locavero,tuno qualitote divisio facta est. Quale namque animal est homo, idcirco quoniam qualitate formatur.Unde qualesit animal homo respondens,aut rationale respondebit, aut certe mortale.Amplius genus omne naturaliter prius est propriis speciebus,totum autem propriis partibus posterius est. Partes que totum jungunt compositi sui perfectionem alias naturatantum,alias ratione quoquetemporis antecedunt.Unde fit utge- nus in posteriora, totum vero in priora solvamus. Hine quoqueillud vere dicitur,si genus interimatur, statim species deperire. Si species interempta sit, non peremptum genus in natura consistere.Contra evenit in toto. Nam si pars totius perit, totum non eri!, cujus parsuna sit interempta. Sed si totum pereat,partes remanent distribute,ut si de integra domo quis abstulerit tectum, totum quod ante fuit interrupit. Sed perempto tecto, parietes et funda- menta constabunt. Amplius quoque genus speciebus materia est.Nam sicut :s accepta forma transitin statuam,ita genus accepta differentia transit inspe- ciem. Totius vero partium multitudo materia est, forma vero earumdem partium compositio. Nam sicut species ex genereconstat et differentia,ita to- tum constat ex partibus,unde fit ut totum ab una- quaque parte sua,partium ipsa compositione differat, species vero a genere, differentiae conjunctione. Am- plius quoque species idem semper quod genusest, ut homo idem est quod animal, et virtus idem est quod habitus.Pars vero non semper idem est quod totum.Neque enim idem est manus quod homo,nec idem paries quod domus.Et inhis quidem qua dis- similes partes habent,hoc clarum est. Sed non eo- dem modo in his qus similes, ut in zris virgula, cujus partes quia sunt continue, et ejusdem sunt eris,videntur idem esse partes quod totum est, sed AN. MANL. SEV. BOETII A D 880 falso, fortasse enim idem sunt partes hujusmodi substantia, non etiam quantitate. Restat autem vo- ciset totius distributionis differentias dare.Differunt aulem quod totum quidem constat partibus, vox vero non constat ex his quie significat;et fit totius divisio quidem in partes,vocis autem non fit in par- tes, sed in eas res quas ipsa vox significat:unde fit ut sublata parte una totum pereat, sublata unare quam vox significat multa designans,vox illa per- maneat.Nune ergo quoniam secundum se divisio- nis differenti» dicte sunt, generis distribulio per- tractetur.Primum quid genus sit diffiniendum est, Genusest quod predicaturde pluribusspecie diffe- rentibus in eo quod est,species vero est quam sub genere collocamus. Differentia, quia aliud ab alio distare proponimus.Et est quidem genus quod inter- roganti quid queque res sit convenit responderi, differentia que ad qualis percunetationem rectissi- me respondetur. Nam cum quis interrogat,quid est homo ?recte animal.Qualis est homo ? convenienter rationalia respondetur.Dividitur autem genus alias in species, alias in differentias, si species quibus oportet genus dividi nominibus carent,ut cum dico animalium alia rationalia sunt,alia irrationalia.Ra- tionale et irrationale differentie sunt.Sed quoniam speciei hujus qu& estanimalrationalenomen unum nonest,idcirco pro specie differentiam ponimus, eam- que superiori genericopulamus,omnis enim differen- tia in proprium genus veniens speciem facit. Unde fit ut quedam materia genus sit,forma differentia. Cum autem propriis nominibus species appellatur, non in differentias, sed in species fitrecta generis divisio, unde est ut ex pluribus terminis diffinitio colligatur. Si enim omnes species suis nominibus appellarentur,ex duobus solis terminis omnis fieret diffinitio, ut cum dico, Quid est homo? quid mihi necesse esset dicere animal rationale mortale, si animalrationale esset proprio nominenuncupatum, cum reliqua quoque differentia,id est mortali,jun- ctum diffinitionem hominis verissima rationeetin- tegra conclusione perficeret?Nunc autem ad dilfini- tiones integras specierum divisio necessaria est,ct forte in eodem divisionis diffinitionisque ratio versa- tur.Nam divisionibus junctis una componitur diffi- nitio.Sed quoniam alia sunt equivocn,alia univoca, - et qua sunt univoca, ipsa in generum suscipimus sectiones, qui vero sunt equivoca, in his divisio sola significationis est,videndum prius est quid sit - wquivocum,quid univocum,ne cum ista fefellerint, equivocum nomen quasi in species, ita in significa- tivas resolvamus,unde fit ut rursus ad divisionem necessaria sit diffinitio.Quid enim sit equivocum, quid univocum diffinitione colligimus.Sunt autem differentia alie per se,alie vero per accidens;et ha- rum alie sunt consequentes statim,aliee relinquen- tes statim. Relinquentes hujusmodi sunt, ut. dor- mire, sedere, stare, vigilare ; consequentes vero,ut capilli erispi, si non. admissi sunt calamistro, et glauci oculi, si non sint quadam extrinsecus debili- - 881 LIBER DE DIVISIONE. 882 tate turbati.Sed hec ad generisdivisionem sumenda À gationem, ut Socrates vivit, Socrates non vivit. non sunt. Neque ad diffinitiones sunt commoda, omne enim quod ad divisionem generis aptum est, idem ad diífinitiones rectissime congregamus.lIlla vero qua per se sunt sola ad divisionem generis apta sunt.He&c enim informant et perficiunt unius- cujusque substantiam, ut hominis rationabilitas et mortalitas. Sed has quemadmodum probare possi- mus,utrum exeosintgenere statim relinquentium, anconsequentium,an in substantia permanentium, hoe modo est videndum. Nequeenim sufficit scire quas in divisione sumamus,nisiillud quoquecogni- tum sit, quemadmodum easdemipsas que sumenda sunt et quz rejiciende rectissime cognoscamus. Vi- dendum ergo primum est utrum proposita differentia omni possit et semper inesse subjecto;quod siipsa vel actu vel ratione sejungitur, hec a divisione generis separanda est. Si enim sape et actu et ra- lione sejunguntur, ex eo sunt genere que statim relinquunt,ut sedere quod frequentius quidem se- paratur,et actu ipso a subjecto dividitur.Quae vero ratione sola a subjecto dividuntur, ea sunt conse- quentium differentiarum, ut glaucis oculis esse a subjecto ratione sejungimus, ut cum dico,est ani- mal luminibus glaucis,ut quilibethomo;quod si hic non esset hujusmodi,non eum res aliquaessehomi- nem prohiberet.Aliud rursusest quod ratione sepa- rari non possit. quod si separatum sit,species inte- rimatur,ut eum dicimus inesse homini ut solus numerare possit, vel geometriam discere; quod si hec possibilitas ab homine sejungitur, homo ipse non permanet.Sed he nonstatim earum differentia- rum sunt quein substantia insunt. Nam non id- circo homo est, quoniam hec facere potest, sed quoniam rationalis est, atque mortalis. He igitur differenti; per quas species consistit, ipse et in diffinitione speciei, ut hominis, et in generis ejus divisione, quod continet speciem, ut ipsum homi- nem,collocantur;et universaliterdicendum est,que- cunque differenti: hujusmodi sunt, ut non modo preter has species esse non possil,sed per eas solas sit, he vel in divisione generis,vel in speciei diffi- nitione sumendz sunt.Quoniam vero quedam sunt qua differunt, qu: contra se in divisionibus poni non debent,ut in animali rationale et bipes, nullus enim dicitanimalium alia sunt rationalia, alia duos Quarta secundum relationem,ut pater,filius,domi- nus,servus.Secundum quasigitur harum oppositio- num quatuor divisio generis sit,rectissima ratione monstrandum est.Manifestum estenim et oppositio- nes esse quatuor,et genera etspecies per opposita separari.Nune ergo dicendum est secundum quam oppositionem harum quatuor vel quemadmodum speciesa genere disjungi conveniat,et prima quidem sit contradictionis oppositio.Voco autem contradic- tionis oppositionem que affirmatione et. negatione proponitur.In hae igitur negalio per senullam spe- ciem facit. Nam cum dico,homo,vel equus, vel ali- quid hujusmodi,species sunt.Quidquid autem quis negatione protulerit speciem non declarat. Non enim esse hominem, species est; omnis enim spe- cies constituit esse.Negatio vero quidquid proponit ab eo quod est esse disjungit, ut cum dico, homo, quasisit quiddam locutus sum.Cum vero non homo, substantiam hominis negatione destruxi.Sic igitur per se caret divisio generis in species negatione. Necesse est autem sepe speciem negatione compo- nere,cum ea quam simplici nomine speciem volumus assignare nullo vocabulo nuncupatur,ut cum dico, impariun; numerorum alii primi,ut tres, quinque, septem ; alii non primi, ut novem :et rursus figura- rum alie sunt rectissimse,et colorum alii sunt albi, alii nigri, alii nec albi, nec nigri. Ergo quando no- men unum speciebus positum non est,eas negatione proferre necesse est, Hoc igitur cogit interdum ne- cessitas,non natura.ldeoque quoties negatione faci- mus sectionem, prius aut affirmatio, aut simplex dicendum est nonem, ut est numerorum, alii sunt primi,alii non primi.Nam si prius negatio dicta sit, tardior fit ejus rei quam proponimus, intellectus. Nam cum primum dicis esse aliquos primos nume- ros,cum quales sint primi exemplo vel diffinitione docueris, quales nen sint primi,mox auditor intel- ligit. Sin vero econtrario feceris, aut neutrum su- bito, aut tardius utrumque cognosces. Divisio vero qui propter apertissimam generis naturam reperta est, debet potius ad intelligibiliora deducere.Am- plius quoque prior est affirmatio, posterior vero negatio.Quod autem primum est, in divisione quo- que primitus oportet ordinari. Necesse est quoque semper finita infinitis esse priora, ut e&quale ine- pedes habentia,idcirco quod rationale et bipeslicet [) quali,virtutem viliis,certum incerto, stabile et fixum differant,nulla tamen aseoppositione sejunguntur. Constat quaecunque ase aliqua oppositione differunt, eas solasdifferentias sub genere positasgenusipsum posse disjungere.Sunt autem oppositiones quatuor, aut ut eontraria, ut bonum malo ;aut ut habituset privatio,ut visus et cecitas.Quanquam sint etqua- dam res in quibus discernere difficultas sit utrum in contrariis an in privationeet habitu easoporteat . eollocari, nt sunt motus, quies, sanitas, egritudo, .vigilatio,somnus, lux,tenebre. Sed hec alias,nunc de reliquis oppositionibusdicendum est.Tertia op- X. positio est quz est secundum affirmationcm et ne- instabili et mutabili. Sed omnia. que aut definita parte orationis aut affirmatione proferuntur, plus finita sunt quam aut nomen cum particula negativa, aut tota negatio. Quare finito potius quam infinito est facienda divisio.Sed si cui per hec quadam pa- retur anxietas autobscuriora sint fortasse quam ipse desiderat,nihil ad me cognitionem facilem pollicen- tem. Neque enim rudibus hac totius artis,sed im- butiset ulteriore pene loco progressis legenda et discenda proponimus. Qui vero hujus ogeris,id est dialectici ordo sit,cum de ordine peripatetice disci- pline mihi dicendum esset,diligenter exposui. Hac 883 AN. MANL. SEV. BOETII quidem dicta sunt de oppositione quam affirmatio À rentie cum deest nomenimponat,ut cum dicimus: et negatio constituit.Illa vero quz secundum habi- tum privationemque fit,ipsa quoque superiori vide- tur esse consimilis.Negat enim quodammodo priva- iio habitum,sed differt,quod semper quidem potest esse negatio, privatio vero non semper, sed tunc quando habere habitum possibile est; hoc vero nos jam predicamenta docuere. Quare forma quadam intelligitur esse privatio.Non enim tantum privat, sed etiam circa seipsam privatum quemque disponit. Nequeenim oxcitas oculum solum privat lumine,sed ipsa quoque secundum se privatum luce disponit ; cecus enim dicitur ad privationem quodammodo quasi dispositus et affectus, hoc quoque Aristoletes testatur in Physicis.Unde fit ut privationis differen; tia adgeneris divisionem frequenter utamur.Sed hic quoque eodem modo sicut in contradictione facien- dum est.Prius enim ponendus est habitus qui est affirmationi consimilis,post vero privatio quc nega- tioni. Aliquoties tamen privationes quedam habitus vocabulo proferuntur, ut orbus, cecus, viduus. Aliquoties cum partieula privationis, ut cum di- cimus finitum infinitum, :&quale insequale. S?d in his equale et finitum in divisione ponenda sunt prima, privationes vero secundz.Ac de oppositione quidem privationis et habitus hec dicta sufficiant. Contrariorum vero oppositio dubitatur fortasse an secundum privationem ethabitum esse videatur,ut album et nigrum, an album quidem privatio nigri sit, nigrum vero albi. Sed hec alias. Nunc autem ita tractandum esltanquam sisitaliud oppositionis genus, sicut est in predicamentis ab ipso quoque Aristotele dispositum.In contrariis autem generum multa divisio est. Fere enim cunctas differentias in contrariadeducimus.Sed quoniax: contrariorum alia sunt raedio carentia, alia mediata, ita quoque divi- sio facienda est, ut colorum, alia sunt nigra, alia sunt alba,alia neutra,Fieret autem omnis diffinitio, omnisque divisio duabusterminis,nisi (utsupra di- ctum est)indigentia qua sepeexistit in nomine pro- hiberet,Quo autem modo utreque duobus terminis fierent,erit manifestum hoe modo : cum enim dici- mus animalium alia rationalia sunt, alia irrationa- lia,animalrationalead hominis diffinitionem tendit. Sed quoniam animalis rationalis unum nomen non est,ponamus ei nomen q litteram. Rursus a littere quod est animal rationale, alia mortalia sunt, alia immortalia. Volentes igitur diffinitionem hominis reddere dicemus, homo est a littera mortalis. Nam si hominis diffinitio est animal, rationale mortale, animal vero rationale pera litteram significatur, idem sentit a mortale tanquam si diceretur animal rationale mortale, a enim (ut dictum ést) animal rationale significat.Sicergo a littera et mortali duo- bus terminis facta est hominis diffinitio.Quod si re- perirentur in omnibus quoque nomina, duobus ter- minis sempertota fieret diffinitio. Divisio quoque, nominibus positis,quoniam semper in duostermi- nos secatur,manifestum est,si quis generi et diffe- Figurarum quadam sunt teilaterz,alie sunt equi- laterz, alie duo latera habentes equalia, alie tota inequales sunt. Trinaigitur divisio ista si proferre- tur, fieret duplex. Figurarum que sunt trilatere, alie sunt zquales, alie inzequales.Inequalium alise suntduo latera tantum «equa habentes, alie tria inequalia,id est omnia,et cum dicimus rerumom- nium,alia sunt bona,alia sunt mala,alia indifferen- tia, qui scilicet neque bona neque mala sunt,et si ita diceretur gemina divisio proveniret. Rerum om- nium alia sunt differentia, alia indifferentia. Diffe- rentium alia sunt bona, alia mala. Ita ergo divisio omnis in gemina secaretur,si speciebus et differen- tiis vocabula non deessent. Quartam vero opposi- B tionem diximus, que est secundum ad aliquid, ut pater, filius, dominus, servus, duplex,medium,sen- sibile,sensus.Heo igitur nullam habent substantia- lem differentiam, qua a se discrepent, imo potius habent hujusmodi cognationem qua ad se invicem referuntur,ae sine se essenon possint. Non estergo generis in relativas partes facienda divisio, sed tota hujusmodi sectio a genere separanda esl. Neque enim hominis est species servus aut dominus, nec numeri mediumautduplum,Cum igitur quatuorsunt differenti& oppositionum affirmationis et negationis, si non necesse est, semper tamen relationis reji- cienda est divisio, privationis et habitus, et contra- riorum sumenda. Maxime autem contrarietas in differentiis ponenda est, nec non etiam privatio, id- ( circo quoniam quiddam contra habitum contrarium videtur opponi, ut est finitum et infinitum, Quan- quam enim privatio sit infinitum, tamen contrarii. 884 X imaginatione formatur.Est quedam namque (ut di- - ctum est) forma. Dignum vero inquisitu est utrum in species an in differentias rectegenera dividantur. Diffinitio namque divisionis est generis in species proximas distributio.Oportetigitur secundum natu- - ram divisionis et secundum diffinitionem. Sed hoc interdum fieri nequit propter eam quam supra red- dimus causam.Multi enim speciebus non sunt no- mina.Atque ideo quoniam quedam sunt prima ge- nera,quedam ultima,quz:dam media, primum qui- dem ut substantia, ultimum ut animal,medium ut corpus,corpusnamque animalis genus est,substan- ] tia corporis. Sed quemadmodum neque super sub- stantiam quidquam inveniri potest,quod generisloce valeat collocari, sic neque sub animali,homo nam- que species, non genus est.Quare antiquior videbi- tur speciei divisio, si indigentia nominum non sit, quod si his omnibus nonabundamus,prima genera usque ád nltima convenit in differentias separare. Hoc autem fit hoc modo,ut primum genus in suas differentias disgregemus,non in posterioris; et rur- sus posterius in suas,sed non in posterioris.Neque enim ezdem sunt differenti: corporisque animalis, Si quis enim dicat:substantice aliud est corporale, aliud incorporale,recte divisionem fecerit, he nam- n 885 LIBER DE DIVISIONE. 886 que differentie proprie substantie sunt. Si quis A nulla complectitur, idcirco quod earum superiora vero sic dicat, substantiarum alia sunt animata, alia inanimata,hic non recte substantias differentias se- gregavit. Corporis namque differentie he sunt, non substantise,ià est secundi generis,non primi. Quare manifestum est secundum proprias differentias,non secundum posterioris generis, priorum generum di- visionem esse faciendam.Quoties autem genus autin differentias,aut in species solvitur, post divisionem faetlam mox diffinitiones, aut exempla subdenda sunt. Sed si quis diffinitionibus non abundat, satis est exempla subjicere, ut cum dicimus, corporum alia sunt animata, subjiciamus, ut homines vel fe- re; alia inanimata,ut lapides. Oportet autem divi- sionem quoque,sicut terminum,neque diminutam esse, neque superfluam. Nam neque plures species quam qua sub genere sunt oportet apponi, neque pauciores, ut in seipsam divisio, sicut terminus, convertatur.Convertitur enim terminus sic : virtus est mentis habitus optimus ; rursus, mentis habitus optimus virtus est. Sic etiam divisio, omnes genus aliquid eorum erit quae sunt, species proprium ge- nus est; rursus, qu&libet species proprium genus est. Fitautem generis ejusdem divisio multipliciter, ut omnium corporum, et quecunque sunt alicujus magnitudinis. Sicut enim circulum in semicirculos, et in eos quos Greci vocant «opeic, nos divisiones possumus dicere,distribuimus, et tetragonum alias dueta per angulum, diametro in triangula,alias in parallelogrammata, alias in tetragona separamus. Ita quoque genus, ut cum dieimus,numerorum alii sunt pares, alii impares, et rursus alii primi, alii non primi : et triangulorum alia sunt equilatera, alia duo sola latera equalis habentia, aliatotis ine- qualia lateribus, et rursus triangulorum alia sunt recti angula,alia acutos habentia tres angulos,alia obtusi unius. Sic igitur generis unius sit divisio multiplex. Illud &utem scire perutile est,quoniam genusunaquodammodo multarum specierum simi- litudo est, que earum omnium convenientiam sub- stantialem monstret,atqueideo collectivum plurima- rum specierum genus est. Disjunctive vero unius generis species sunt que, quoniam differentiis in- formantur (ut dictum est), idcirco sub uno genere minus duabus speciebus esse non possunt, omnis enim differentiain differentium pluralitate consistit, Sed de divisione generis et. speeiei perplura dicta eunt. Hanc igitur insistentibus viam promptior per divisionem?reneris ad speciei diffinitionem facultas aperitur. Oportet autem non solum quas ad diffini- tionem sumamus differentias addiscere,sed ipsius diffinitionisartem diligentissimacognitionecom ple- cti. Et illud quidem,an ulla possit diffinitio demon- strari, e& quemadmodum per demonstrationem va- leat inveniri, et. quecunque de ea subtilius in postremis Analyticis ab. Aristotele tractata sunt - pretermittam. Solam tantum exsequar diffiniendi regulam. Rerum enim alie sunt superiores, ali - inferi res,alie medic. Superiores quidem diffinitio C genera inveniri non possunt. Porro autem infe- riores ut. sunt individua, ipsa quoque specifieis differentiis carent, Quocirca ipsa quoque a diffini- tione seclusa sunt. Medie i1gitur qua et habent genera, et de aliis, vel generibus, vel de specie- bus, vel de individuis predicantur sub diflinitio- nem cadere possunt. Data igitur hujusmodi specie que et genushabeat,et de posterioribus praedicetur, primo ejus sumo genus,etillius generis differentias divido, et adjungo differentiam generi, et video num illa differentiajuncta cum genere equalis pos- sit'esse cum easpecie quam eircumsceribendam dif- finitione suscepi ; quod si minor fuerit species, il- lam rursus differentiam quam dudum cum genere posueramus quasi genus ponimus,eamque in alias suas differentias,separamus, et rursus has duas dif- ferentias superiori generi conjungimus ; et si equa- vit speciem, diffinitio speciei esse dicetur ; sin minus fuerit secundam differentiam rursus in alia separa- mus. Quas omnes conjungimus cum genere,et rur- sus speculamur si omnes differentie cum genere illi equales sint speciei qui diffinitur,et postremo to- ties differentias differentiisdistribuimus usquedum omnesjuncte generi speciem equali diffinitione de- scribant. Hujus autem rei clariorem facient exem- pla notitiam hoc modo: Si est nobis propositum diffinirenomen,vocabu!um nominis de pluribus no- minibus predicatur,et quodam modo species con- tinens sub se individua. Diffinio ergo nomen sic : sumo ejus genus quod est vox, et divido: vocum alie sunt significative,alie vero minime ; vox non significativa nihil ad nomen,etenim nomen signifi- cat. Sumo ergo differentiam que est significativa, etjungo cum genere, id est cum voce,et dico vox significativa, et tunc respicio utrum genus hoc et differentia nomini sint. &equalia. Sed nondum sunt equalia, potest enim vox significativa esse, et non esse nomen.Sunt enim quaedam voces quae dolorem designant,alie que animi passiones naturaliter,quee nominanon sunt,ut interjectiones.Rursusipsam vo- cem significativam in alias differentias divido:vocum significativarum alizesuntsecundum positionem ho- minum, alie naturaliter,et vox quidem significans naturaliter nihil ad nomen, vox vero significans se- cundum positionem hominum nomini congruit.Quo- eirca has duas differentias significativam et secun- dum positionem jungo cum voce,id est cum genere, et dico: nomenest vox significativasecundum placi- tum. Sed rursus mihi non equatur ad nomen. Sunt namque et verba voces significative etsecundum po- sitionem.Non igitur solius nominis diffinitio est.Dis- tribuo iterum differentiam qua .est secundum posi- tionem,et dico : secundum positionem vocum signi- ficativarum alie cum tempore, alive sine tempore, et differentia quidem cum tempore nomini non con- jungitur, ideirco quod verborum est consignificare tempora, nominum vero minime, Restat ergo ut congruat illa differentia qui estsinetempore.Jungo 887 AN. MANL. SEV. BOETII 888 igitur has tres differentias generi, et dico : nomen A dicimus. Dicitur quoque totum quod ex quibusdam est vox significativa ad placitum sine tempore. Sed rursus mihi non plena conclusio diffinitionis occur- rit,potest enim vox et significativa,et secundum po- gitionem et sine tempore esse, e& nomen non esse unum,sed nomina junela qu:e est oratio, ut Socra- tes cum Platone etdiscipulis,sed quanquam im per- fecta quidem sit hec oratio,tamen est oratio. Quo- circa ultima differentia qua est sine tempore aliis item differentiis dividenda est,et dicemus, vocum significativarum secundum positionem sine tempore alie sunt quarum pars extra aliquid significat, hoc pertinet ad orationem,alie quarum pars extra nihil significat, hoc pertinet ad nomen. Nominis enim pars nihil extra designat. Nomen est vox significativa secundum placitum sine iempore,cujus nulla pars extra significat separata. Videsne igitur quam recta diffinitio constituta sit? Nam quod dixi vocem,a citeris sonis nomen disjun- xi: quod significativam apposui,nomen ab non signi- ficativis vocibus separavi ; quod secundum placitum etsine lempore, ab naturaliter significativis vocibus eta verbis proprietas nominis disjuncta est ; quod ejus partes extra nihil siguificare proposui, ab ora- tione disjunxi, cujus partes aliquid separate extra significant:undefitut quodcunque nomen fuerit, illa diffinitione claudatur,et ubicunque hee oratio áiffi- nitionis aptabitur,illud esse nomen non dubites. Il- lud quoque dicendum est,quod genus in divisione totum estin diffinitione pars,et sicest diffinitio qua- si partes totum quoddam conjungant,et sic est divi- sio quasi totum solvatur in partes,et est similis di- visio generis totius divisioni, diffinitio totius com- positioni,Namquein divisione generis animal totum est hominis. Intra se enim complectitur hominem. In diffinitione vero pars est, specie namque genus cum aliis differentiis junctum componit,ut eum dico animalium alia sunt rationalia,alia irrationalia, et rursus rationalium alia sunt mortalia, alia immor- talia,animal rationalis totum est,et rursus rationale mortale,et hac tria sunt homiuis.Si vero in diffini- tione dicam, homo est animal rationale mortale, tria heec num hominem eonjungunt.(Qnocirca pars ipsius hominis,et genus,et differentia reperitur. Sic ergoin divisionegenusest lotum, species pars.Eodem quoque modo differentiz totum sunt,species in quas ille dividuntur partes sunt. In diffinitione vero et D genus et differenti parles sunt. Diffinita vero spe- cies totum ; sed hic hactenus. Nunc de ea divisione dicamus, qui est totius in partes. Heo enim erat seeunda divisio post generis divisionem.Quod enim dicimus totum, multipliciter significamus. Totum namque est quod continuum est,ut corpus vel linea, vel aliquid hujusmodi.Dicimus quoque totum quod continuum non est, ut totum gregem, vel totum po- pulum,vel totum exercitum.Diocimus quoque totam quod universale est,ut hominem vel equum.Hi enim sunt toti suarum partium,id est hominum vel equo- rum,unde et particularem unumquemque hominem Fit ergo diffinitio sic :, virtutibusconstat,ut anims alia est potentia sapien- di,alia sentiendi,alia vegetandi:partes sunt,sed non species.Tot igitur modis cum totum dicatur, facien- da est totius divisio, primo quidem si continuum fuerit in eas partes ex quibus ipsum totum constare perspicitur, Aliter enim divisio non fit. Hominis enim corpus ita in partes suas divides,in caput,ma- nus,thoracem et pedes, et si quo alio modo secun- dum proprias partes fit recta divisio.Quorum autem multiplex estcompositio,multiplex etiam est divisio, ut animal separatur quidem in partes eas qua sibi similes habent partes, in carnes,et ossa, rursus in eas que similes sibi non habent partes,in manus et pedes. Eodem quoque modo et navis et domus. Li- brum quoque in versus,atque hos in sermones,hos autem in syllabas,syllabas in litteras solvimus.Ita fit ut syllabe et litterze,et nomina, et versus, partes quidam totius libriesse videantur,aliotamen modo accepte non partes totius,sed partes partium sunt. Oportet autem non omnia speculari quasi actu divi- dant,sed quasi animo et ratione,ut vinum aqua mi- stum dividimus in vina aqua mista, hzc actu ; divi- dimus etiam in vinum et aquam,ex quibus mistum est, haec ratione, hec enim jam mista actu separari non possunt. Fit autem totius divisio in materiam atque formam.Aliterenim constat statua ex partibus suis,aliter ex materia et forma,id est ex ere et spe- cie.Similiter autem etiam illa tota dividenda sunt, qu& continua non sunt, eodem quoque modo et ea qua sunt universalia, ut hominum alii sunt in Eu- ropa, aliiin Africa,alii in Asia.Ejus quoque totius quod ex virtutibus constat, hoc modo facienda est divisio.Animse alia pars est in virgultis,alia in ani- malibus,et rursus ejus que est in animalibus, alia est rationalis,alia sensibilis est. Et rursus heec aliis sub divisionibus dissipantur.Sed non est anima ho- rum genus,sed totum, partes enim ba anime sunt, sed non ut in quantitate,sed ut in aliqua potestate et virtute. Ex his enim potentiis substantia anims jungitur ; unde fit,ut quiddam simile habeat hujus- modi divisio, et generis, et totius divisionis. Nam quod qux libet pars cujus fueritejus anim: predi- - catio eam sequitur,ad generis divisionem refertur, cujus ubicunque species fuerit, ipsum mox conse- quiturgenus; quod autem nonomnisanimaomnibus partibus jungitur,sed aliis alia,hoc ad lotius natu- - ram referri necesse est. Restat igilur ut de vocis in. significationes divisiones traclemus.Fit aulem vocis divisiotribusmodis.Dividitureniminsignificationes plures, ut equivoca vel ambigua. Plures enim res unum nómen significat, ut canis.Plures rursus una oratio, ut cum dico Grecos vicisse Trojanos. Alio - autem modo secundum modum,haecenim pluranon significant,sed multis modis,ut cum dicimus infini- tum,unam rem quidem significat,cujus terminusin- veniri nox. possit. Sed hoc dicimus aut secundum mensuram,aut secundum multitudinem,autsecun- dum speciem : secundum mensuram,ut est infini- * 889 LIBER DE DIVISIONE. 890 tum esse mundum,magnitudine enim dicimus infi- A vero amphibola oratio est,id est ambigua evenit, ut nitum;secundum multitudinem ,utestinfinitam esse corporum divisionem,infinitam namque divisionum multitudinem significamus.Rursus secundum spe- ciem,ut infinitas dicimus figuras,infinitse enim sunt species figurarum.Dicimus etiam infinitum aliquid secundum tempus,ut infinitum dicimus mundum, cujus terminus secundum tempus inveniri non pos- sit.Eodem quoque modo infinitum dicimus Deum, cujus superne vite terminus inveniri secundum tempus non possit. Sic igilur hec vox. non jplura significat secundum se, sed multimode de singulis predicatur,unum tamen ipsa significans,alius vero modus secundum determinationem. Quoties enim sine determinatione dicitur vox ulla, facit in intel- leetu. dubitationem, ut est homo, hec enim vox multa significat, Nullaenim diffinitioneconclasa au- dientisintelligentia mullis raptatur fluctibus,errori- busque traducitur.Quod enim quisque auditor intel- ligat,ubi id quod dicens loquitur nulla determina- tioneconeludit ? Nisi enim quis itadiffiniat dicens : Omnis homo ambubat,aut certe quidam homo am- bulat,et hoc nomine si ita contingit designet, intel- lectus audientis quod rationabiliter intelligat non habet.Sunt etiam alie determinationes, ut si quis dieat,det mihi,quod dare debet nullus intelligit nisi intellectus et certa ratio determinalionis addatur, vel sí quis dicat,ad me veni,quo veniat vel quando veniat nisi determinatione non cognoscitur.Est au- tem omne quidem?;ambiguum dubitabile,non omne tamen dubitabile estambiguum.Hecenim que dicta sunt dubitabilia quidem sunt,non tamen ambigua. In ambiguis enim utraque auditor rationabiliter seipsum intellexisse arbitratur, ut oum quis dieit, audio Grzcos vicisse Trojanos,unus putat quod Gre- ci Trojanos vicerint,alius quod Trojani Grecos, ef hac uterque dicentis ipsius sermonibus rationabili- ter intelligit.Cum autem dico, da mihi, quod dare debeas nullus ex ipsis sermonibusrationabiliter au- ditor intelligit. Quod enim ego non dixi,ille potius suspicabitur quam aliqua ralione id quod ante pro- latum non est perspicaciter videat. Tot igitur modis cum vocis divisio fiat,aut per significantias,aut per modum significationum, aut per determinationes, in his que secundum significantiam dividuntur,non solum dividendz sunt significationes,sed etiam di- versas res esse qua significantur, diffinitione de- monstrandum est, Aristoteles enim hec in Topicis diligenter precepit, ut in bis qua dicuntur bona, alia sunt bona,ut ea qua boni retinent qualitatem, alia quz» ipsa quidem nulla qualitate dicuntur,sed quod bonam rem faciunt, idcirco bona dicuntur. Oportet autem maxime exercere hanc artem,ut ipse Aristoteles ait,contra sophisticas importunitates.Si enim nulla subjecta sit res quam significat vox,de- signativaessenon dicitur ;sin vero una res sit quam significat vox,dicitursimplex ; quod si plures, multi- plex,id est multa significans. Dividenda igitur hac recte sunt, ne in aliquo syllogismo capiamur. Sin aliquoties utroque modo possibiiia sint qui signi- ficantur,ut id quod superius dixi, potuit enim fleri ut Greci vincerent Trojanos,et Trojani Graecos su- perarent: sunt vero alia quz impossibilia sunt, ut cum dico hominem comedere papem,significat qui- dem quod homo comedat panem,rursus quod panis hominem, sed hoc impossibile est ; ergo quoties ad contentionem venitur,dividenda possibilia etim pos- sibilia sunt.Quoties ad veritatem,sola possibilia di- cenda, impossibilia relinquenda sunt.Quoniam plu- res sunt species plura significantium vocum, ergo dicendum est quod aliz in particula multiplicitatis significationem habent, alie in tuta oratione. Et earum qua in particula habent,parsipsa aequivoca dicitur.Tota vero ipsa oratio secundum equivoca- tionem multiplex est.Illa vero que in oratione tota significationis multiplicitatem retinet (ut supra dic- tum est) ambigua nuncupatur. Dividitur autem sig- nificationes equivocorum vel secundum squivoca- tionemorationum aut diffinitione,utcum dico,homo vivit,intelligitur et verus et pictus.Dividitur autem hoc modo,animal rationale mortale vivit, quod ve- rum est;animalis,rationalis, mortalis,simulatio vivit, quod falsum est.Dividitur etiam qualibet adjectione qua determinet,vel generis, vel casus, vel alicujus articuliout eum dico : Canna Romanorum sanguine sorduit,et calamum demonstrat et fluvium ; sed di- vidimus sic,articulo quidem,ut dicamus,hic Canna Romanorum sanguinesorduit ; velgenere,ut Canna Romanorum plenus sanguine fuit ; vel easu,vel nu- mero.In illo enim singularis tantum est,in illo plu- ralis,et de aliis quidem eodem modo. Sunt autem alia secundum accentum,alia secundum orthogra- phiam.Seeundum accentum quidem ut pone,pone. Secundum orthographiam,ut queror et queror, ab inquisitione et querela. Et rursus haoc secundum orthographiam ipsam dividuntur, vel secundumactio- nemet passionem: quod quarorab inquisitione passi- vum est,queror autem a querela agentis est.Ambi- . guarum vero orationum facienda est divisio,aut per adjectionem, ut audio Trojanos vinci, Grecos vi- cisse; aut per diminutionem,utaudio Grecos vicisse; aut per divisionem,ut Greei vicerunt, Trojani victi sunt; aut per aliquam transmutationem,ut cum dici- tur, Audio Trojanos vicisse Grecos; ita dicamus, . D Audio quod Greci vicerint Trojanos. Hic enim ambiguitas quolibet eorum modo solvitur. Non ta- men ita dividenda est omnis vocum significatio tan- quam generis. In genere enim omnes species enu- merantur. In ambiguitate vero tante sufficiunt, quante ad eum sermonem possunt esse utiles quem alterutra nectit oratio.Ac de vocis quidem divisione sufficienter dictum est.Est autem et de generis to- tiusque divisione propositum atque expeditum. Quare de omnibus secundum se partitionibus dili- gentissime pertractatum est.Nunc de his divisionibus dicemus qua per accidens fiunt, Harum autem commune preceptum est,quidquidipsorum dividitur 891 AN. MANL. SEV. BOETII 892 in opposita disgregari, ut cum subjectum in acci- A quidem peripatetice secta prudentie differentias di- dentia dividimus,non dicimus corporum alia sunt alba,alia dulcia,qu: opposita non sunt,sed corpo- rum alia sunt alba, alia nigra, alia neutra. Eodem quoque modoinaliissecundum accidensdivisionibus dividendum est,atque illud maxime perspiciendum est,ne quid ultra diecutur,aut minus, sicut fit in ge- neris divisione. Non enim oportet relinqui aliquod accidens ex eadem oppositione quod subjecto illi inest quod non in divisione dicatur, neque vero addi aliquid quod subjecto inesse non possit. Posterior visionum diligenlissima ratione perspexit,et per se divisionem ab ea qu: est secundum accidens ipsas- que inter se disjunxit ac distribuit.Antiquiores au- tem indifferenter, et accidente pro genere, et acci- dentibus pro speciebus aut differentiis utebantur. Unde nobis peropportuna utilitas visa est, et com- muniones harum divisionum prodere, et eas pro- priis differentiis disgregare.Ac de divisione quidem omni quantum introductionis brevitas patiebatur, diligenter expressimus. &N. RESNIL. SE ;W. EBORE LIBER DE DIFFINITIONE. Dicendi ae disputandi prima semper oratio est, B singulareatque unicum alind quam oratio. Ergo de- et jam dialecticis auctoribus etipso M.'Tulliosapius &dmonente,qua dieitur diffinitio. Quippecum in cer- tamen contentionemque nihil possit (quod tamen in dictione consistat) aliquando deduci, nisi de quo futura pugna est prius fuerit in diffinitione ita de- fixum,ut possit inter utrumque qui inituri sunt eam - litem esse manifestum quid sit illud de quo in fu- tura questione tractabitur: unde non solum com- moditatis genere perspicienda est virtus definiendi, quia per hanc orationem res semper evoivitur, et quod illa sit que illud de quo queritur explicat, verum etiam quod principalis semper adhibita ma- ximum lumen et manifestum parit rei que in con- trarium deducta habet quastionem.Etenim si verba aut nota omnibus exstitissent,aut unam significan- tiam sui semper tenerent,et non ambiguo vel obscu ro dicto audientes fallerent,et loquentes sub diversa interpretatione deciperent,omnino definitio neces- saria minime crederetur.At cum nomina rebus im- posita vocesquesingule per existimationem ejus qui it» res appellandas esse censuit ita sint institute, et itaarte compositae,utnotaquadam in rerum signifi- catione,nonaperta declaratione,ducerentaudientes, necessarium admodum arbitror nosse quid sitdefini- tio, quibusque speciebus ae partibus compleatur,ut facillimeeteamrem quamdeclarat possitostendere,et tollat cognitis modis in dicendo sua varietate fasti- dium.Ac priusejusdem ipsius,utordinem per prece- ptaservare videamur, definitionis adhibendaestdefi- nitio.Definitio est (ut M.Tullius in Topicis ait) oratio quz id quod definit explicat quid sit ; hoc ita patet et D ita intelligi necesseest,utetin quogeneresit definitio declarandum esse videatur,et quid comprehendat, et quemadmodum perfecta eadem definitio definita est. Nomina vel voces interdum res significant,in- terdum facta,interdum singula dicta,interdum ora- tiones,et quanquam his omnibus factis ac dictis et oralionibus genus videatur esse quod dicimus, res. iamen proprio nomine et certa significatione aliud esse videtur quam factum est,aliud quam dictum, finitionon facti vox est,non rei alicujus aut corpora- lis, aut incorporalis, sed est oratio. Etenim talis dictio que exprimit quid sitid de quo queritur,sine dubio appellatur oratio, ut oratio est exordium, et narratio,et cetera quas partes orationisessedicimus. [ta ergo et definitio oratio est.Sed quoniam hoc gene- rale nomen est quod, uti diximus, convenit etiam expositioni, narrationi, invocationi, precationi, cae- terisque singulisque utique orationesessedicuntur, ut id quod generaliter appositum est, possit ad id deduci de quo queritur,adjecta est species.Quaere- bamus enim quid esset definitio,ad quam rem decla- randam M.Tullius adjecit, que id quod definit ex- plicat quid sit,talis oratio non nisi definitio est. Nam narratio oratio quidem est quie non explicat quod definit, sed quod gestum est, et item alie singule orationes in suis officiis actionibusque constituta aliud sunt quam ista oratio que id quod definit ex- plicat quid sit,jita adjectà est species,ut cum genus supra sitoratio, species sit que id quod definit. Postremo tamen adjunctum sit quo certius id et quo magis proprium declaret quod dictum est,explicat quid sit. Sunt enim alie orationes que explicant magis quale quid sit,aut quantum sit. At vero hiec nihil horum, sed tantum quid sit explicat, diversa est enim in ista partitione cognitio, quippe cum aliud est scire quale sit, et quid sit explicare, hoe enim in percipienda rei substantia continetur,illud in qualitate noscenda, et hec quidem Ciceronis sit adhibita definitio. Nos tamen apertius idipsum . quid sit definitio nostra explanatione faciamus, Omne quod demonstratur oratione, aut.an sii, aut quid sit,aut quale sit ostenditur,quod cum adhibe- tur,oratio ad declarationem rei alicujus an sit non est definitio. Item eum quale sit aliquid oratione - monstratur,pari modo definitio non erit.Cum vero quid sit ostenditur,quod medium est interan sit, et quale sit,ita scilicet medium utan sit nulla jam sit dubitatio, item quale sit,non ejus qui requirit, sed qui definit sit in scientia collocatum : medium,in- 893 LIBER DE DIFFINITIONRE. 894 quam,hoc genus quod ostendit idipsum de quo que- À jusmodi diffinitiones contentioni oratorum maxime ritur quid sit, definitio nuncupatur. Omnis definitio in questione rem habet incertam. Omnisres,si certa est, definitione non eget ; si incerta est, neque res est, etquerit definitione monstrari. Omnie enim res si modo jam res est, quemadmodum diximus,certa est. Cum vero jam certa est, et qualitates suas ha- beat quibus cum facile comprehenditur, facile quid sit agnoscitur. Nunquam enim quid sit intelligi po- test, nisi qualesit fuerit comprehensum. Omnis dif- finitioaut probandi reicausa, aut,si resin questione versatur, augende, aut si vel apud adversarium vel apud auditorem quslibet jam nota res est, confir- mand: assumitur. Nihilominus tamen diffinitio,ut res eadem qu: nota est, et certa et fixa, teneatur, adhibetur.Omnis diffinitio, aut rhetorica est oratio, aut dialectica. Si est rhetorica, originem ex conten- tione suscipiens per rei de qua queritur partes in suas se dividet,necin uniustractatuasuis rebus tota consistet, ut cüm uniuscujusque rei plena et certa perfectio nota sit, cunctas per partes sibi eamdem distribuant dicta certantium.Sepulture violationerm rem etiam certam plenamque et perfectam retinemus eum in eruto sepulcro est etiam animus et faclum violantis, ut studio eruendiet profanandi manes hoc quispiam videatur aggressus.Ergo, uti diximus,vio- latio sepulture constat et animo et facto, plenaque ipso res est violati sepuleri ex his duobus, aperuit sepulerumi quidam ut auferret ornamenta. Idem se- puleri violatireus in judicium devocatur, sinedubio diffinitivam orationem et contentionem exprimentem quid sit violatio sepulture necessario causa desiderat; sed singulis partibus totius facti ac pleni utuntur oratores, ut sepulture violationem ponatunus quod apertum sit sepulcrum, contraalius sepulture viola- tionem dieat in animo contineri: ita existit diffinitive orationis iste traclatus, ut cum totum quod agnosci- tur in sepulture violatione, per partes suas fuerit distributum, easque partes oratores singuli tenue- rint,contendendi genere diffinitione uti videntur.Sed non recte dicitur hujusmodi diffinitio, cum non sit certa, non plena, non integra, nisi cum totum quid- quid ipsius rei est de qua queritur exprimens quid sit oratio declararit, verum hzc captiosaet falsa est, non certa rhetorum diffinitio. Est alia etiam qua rhetoribus accommodata cognoscitur, que longea virtute diffiniendi plenissimeseparatur,qu: percol- lationem non quid sitostendit, sed hec essea simili, cum aliud sit, oratione concludit, ut eum queritur quid sit accipere utique re propria, vera, certa,nihil aliud estnisi propria anu aliquid ab aliquo oblatum sumere. Per collationem M. Tullius definit pecunias accepisse Verrem, cum comites, socii ministrique pecunias acceperint. Comites illi, inquit, tui manus erant tuc.Item in alio exemplo cum queritur quid sit inimicus,dicimus inimicum esse eum qui aliquid mali molitus sit ; ac Cicero collatione utens dicit : Inimicus est qui facit contra omnium rem,volunta- tem,honorem,dignitatem.Ex quibus colligimus hu- convenire, longe tamen a virtute diffinitionis esse discretas; sed ha diffinitiones qua oratoribus apte sunt et poetis sui explicatione in oratione certum ordinem continent. Dequare precepta in Rhetoricis gunt a M. Tullio constituta, ita ul omnis diffinitio, hoc est oratio, que explicat de quo queritur quid sit, his membris partibusque tenetur: primum uti breviter id de quo queritur quid sit oratio nostra contineat, et hic appellatur diffinitio ; deinde ejus diffinitionis supponaturapprobatio,qua illud osten- dimus utidipsum quod breviterin diffinitione posui- mus id ita esse argumentorum rationibus approbe- mus;deinde, tertio loco, inducimus deductionem ejusdemjdiffinitionis in eam speciem de qua questio est, et de qua judicium est constitutum, ut cum ge- neraliter rem diffinierimus,et itaesse de quo quari- tur dixerimus, et postea per approbationem consti- tuerimus veruin esse quod diffinimus, tertio loco oslenderimus hoc esse quod gestum est, vel id esse de quo queritur, que orationis pars appellatur de- ductio generis ad speciem ;* quarto loco in oratiore nostra ponemus destructionem diffinitionis adverse partis, hoc est, uti quemadmodum adversarii diffi - nlerint idipsum de quo supra diffinitionem consti- tuimus proponamus,eamque adversariorum diflini- lionem vitiosam esse doceamus, quemadmodum vitiosa sit postea declarabimus. Habet enim partes suas cerlas, integras, de quibus nunc dicere super- sedemus. Est diffinitio inimicitiarum apud M. Tul- lium brevis, ita collosata. An tu majores inimicitias putas essequam contrarias hominum voluntates,et dissimilia studia? hec, ut diximus, diffinitio rheto- rica est, et breviter oratio conclusa quid sintinimi- citis. Post quam diffinitionem adhibeturapprobatio. Fidem ac religionemsanctissimam in vita qui putat, potestne ei non inimicus esse qui fana spoliaverit omnia? Deinceps reliqua qui sequuntur, in quo qui- dem animadvertere illud licet,posse conjungi etap- probationem ditfinitionis,et deductionem diffinitionis in speciem.Namque hicMarcusTulliusinimicitias esse contraria studiaet dissimiles voluntates approbat ita ut speciem ipsam de qua querebatur factam verbis includat: potuit enim approbatio fieri, illas esse ini- micitias' qus contrarias continent voluntates, et in rationibus supponendis talis dictio componi,cum fi-. D dem alius servet,infidelis sit alius. Nulla dubitatio est quin tali animo prout inter se affecti inimiciesse credantur. Item religioso viro irreligiosus inimicus est. Alia ergo si ex diversis studiis et voluntatibus supposita dicerentur, eola esset approbatio, non etiam deductio generis in speciem; at cum nunc ita nectitur dictio, fidem sanctissimam in vita qui pu- tat, religionem colendam esse existimatis, sine du- bio inimicus est ei quifanaspoliavit, omnia templa violavit, delubra polluit. Hic etiam Verris idern fa- ctum de quo quseritur ita specialiter continetur et includitur, utsimul cum approbatione et deductione generis in speciem clausum teneatur; post adjungi- 895 AN. MANL. SRV. BOETII 896 tur, ul diximus, destructio diífinitionisadverse par- A color genus est ad hoc de quo quero, album vel lis, sed per eoncessionem, id est similium, an si contra rem meam fecisset injuriam aliquis, jure ei me inimicum esse profiterer ? Ponamus igitur ad- verse partis diffinitionem talem : Iaimicitie sunt, cum contra rem meam aut fecit aliquis, aut dixit injuriam. Hano diffinitionem sic destruit M. Tullius, ut concesso eo quod ita est diffinitum, nihilominus et alio modo sint inimicitie,cum aliquis faciat con- (ra omnium rem,honorem et dignitatem, Talis igitur semper circa rhetoricam diffinitionem per membra quatuor testetur oratio : ut sit diffinitio, approbatio diffinitiones, deductio definitionisad speciem,deinde postrema destructio diffinitionis partis adverse; sed heec apta rhetoricis, nonetiam philosophis esse vi- detur. Illa autem qua philosophorum propria est, etiam oratoribus convenit eamque sibi, et ad mate- riam suam, et ad proprie ornamentum dictionis, adjungit orator. Omnia enim recte oratorexprimit que sunt in dicendo philosophorum. Nam et vero utitur argumento, quod est philosophorum pro- prium, utitur etiam necessario. At contra philoso- phus in disputationibus propriis rhetorum cuncta condemnat, nequeenim adjungitaliquandosignum, neque quod credibile dicitur, et omne probabile pe- nitus a virtute sui sermonis excludit. Ergo diffinitio: quie est philosophorum propria in rebus expri- mendis quae explicat quid sit, quale sit, quemad- modum membris suis constare debeat, exponemus. Diffinitiones esse principia disputandi et supra di- ximus, et M. Tullius probat, tum in dialogis omni- bus, tum etiam in eo libro qui Topica inscribitur, in quo docet primum argumentorum locum esse diffinitionem, hoc est, a toto, cuiloco qui appella- tur a toto necessario adhibenda est diffinitio, ut'ita argumenti locus atoto sit diffinitio. Porro, ut supra diximus, explicandi argumenti quod a toto est di- citur diffinitio. Ergo preceptis et dialecticorum phi- losophorumque omnium illud tenere debemus, non esse diffinitionem, nisi solam qu: in ea re quam definire volumus, prius quam ejus rei esse intelli- gimus, declaret atque ostendat substantiam. Hoc ut apertius fiat, docebimus nullam esse diffinitionem certam, integram,approbandam, nisi eam quam di- cunt philosophi substantialem, Greceoóstó37c ap- pellatur. Quid autem substantiale sit, alibi expli- candum. Ad cognitionem interim illud accedat, [) quolies de aliquo queritur quid sit, tunc posse esse certam ac substantialem diffinitionem, quoties ejus rei de qua quaeritur, ut diximus, genus ponimus,et inde cetera per differentias in oratione subjungi- mus. Non alienum videtur exemplum ponere, et sic ad reliqua qui sunt obscura transire. Queritur homo quid sit, huic utique genus est animal. Cum igitur in diffinitione quz explicabo quid sit homo, animal dixero, ae deinde reliqua connectam, erit substantialis diffinitio. Substantiam enim hominis. declaravi cum dixi animal. Item cum quero quid sit album aut nigrum, si dixero album est color, quia nigrum, jam substantialis erit diffinitio quae incipit a genere, et sic cetera connectit. Haec substantialis esse dicetur, et hec propria, et hzc integra.Hee a philosophis probata,ita ut alio modo facta diffinitio nunquam esse dicatur; verum a quibusdam boc no- men eliam ad alia quz: alio modo diffiniuntur,sepe iransfertur.Ergo hec substantialis diffinitio aM.'T'ul- lio sic explicatur. Oportere nos posito genere ejus rei de qua queritur, subjungere species,ut alia quae vicina esse possint discretis ceommunionibus sepa- remus, et tandiu interponamus differentias, quan- diu ad proprium ejus de quo quaritursignata ejus expressione veniamus. Ipsein Topicis exempla sub- jecit. Nos vero ne fiat in exemplis lectori ex jure confusio, hoc proponamus exemplum: homo est animal rationale, mortale, terrenum, bipes, risus capax. Animal cum dictum est substantia hominis declarata est. Est enim, ut supra diximus,ad homi- nem genus animal, omne autem genus speciei sua substantialis est declaratio; sed hicanimal quia late patebat, abjecta species est terrenum, jam exclusum est, quod aut aereum est, aut humidum. Bipes vero propter alia animalia positum est que plurimis pedibus innituntur. Item rationale propter illa que ratione egent. Mortale autem propter id quod Deus est. Quibus omnibus animalibus que convenire poterant ad superiora in oratione posita discretis atque seclusis, adjectum est proprium in parte po- strema, est enim solum hominis quod ridet. Sic perfecta omni ex parte diffinitio est ad hominem declarandum, cum, posito genere, exclusis omnibus per differentias qua poterant convenire, ad pro- prietatem ejus de quo querebatur pervenit oratio. Atque hoc preceptum Tullianum est, eousque eum qui diffiniat oratione interponere et adjicere diffe- rentias oportere, quousque ad proprietatem quae jam communis esse nou possit sermo perveniat. VerumAristoteles diffinitionem perfectam el plenam ait consistere ex genere ;et differentiis. Ex genere etiam et differentiis hoc idem nos supra docuimus, cum iaterposita species differentia sua alia que possunt esse consimilia separaret. Quidam tamen cautiores plenioresque in docendo diffinitionis ip- sius quasi quedam membra constituunt, dicuntque eam perfectam diffinitionem istam quam appello substantialem ex quinque partibus, id est, genere, specie, differentia, accidenti, proprio, debere con- sistere, Sed accidens in diffinitione minimum, proprium plurimum valet. Et recte quidem ac vere ista commemorant, nec aliena, aut a principe ha- rum artium Aristotele, aut a M. Tullio qui de istis preceptatradiderunt judicanda sunt. Constat enim his quinque partibus veluti membris suis integra diffinitio ; verum et Aristoteles, in libris quos Topica appellavit, docuit quid genus sit, quid species, quid differentia, quid proprium, et quid accidens. Et plurimi praeterea philosophi libris suiscomplexi harum vim rerum et potentiam declararunt. Nos 5 897 LIBER DE DIFFINITIONE. 808 quia jam uno libro et de his quinque rebus plenis- A Cum autem ultra quod debitum est facimus, pre- sime disputavimus,ne res rei interposita obcurita- tem pariat,aut dicta repetamus,lectorem adlibrum qui jam scriptus est, si adest ei indigentia, ire vo- lumus, nune sibi non esseimpedimento quod hic praetermissum est, animadvertat. Id enim etiam illis omnibus cognitis ex preceptorum neecessitate retinebit.In oratione ista substantiali tandiu inter- ponere debemus species et differentias quandiu se- clusis omnibus qua hoc idem esse possunt,eo per- veniatur,ut proprietas jam certa teneatur. M. Tul- lius in Topicis jus civile voluit diffinire, et, ut oportuit, ccepit a genere: dixit enim in principio, Jus civile est &quitas,hoc juris genus est.Sed quo- niam eadem sequitas nunc constituta est,nune na- turalis, jus autem civile eequitas est ab hominibus instituta, ideo adjecit, Jus civile est equitas con- stituta.Posito genere,adjeeta specie speciem aliam separavit, scilicet naturalem. Sed quoniam etiam jus gentium zquitas constituta est,et non est tamen civile,adjeetum id quod separare potuisset jus gen- tium: his, inquit M. Tullius, qui ejusdem civitatis sunt. Qua specie interposita, jus civile descripsit, Est etiamnum quod cum altero possit esse commu- ne, hoe ipsum quod supra dictum est universum. Etenim religionum juri et sacrorum omnium con- venit.Namque jus religionum equitas est,et consti- iuta :equitas,et his omnibus qui ejusdem sunt civi- tatis.Sed illud jus non appellamus esse civile,quod est pontificum, hoc igitur ut posset excludere, ct jus civile usquead proprium diffinire,adjecit:ad res suas obtinendas.Demus aliud exemplum in oratio- nibus positum,quo facilius reset manifestius expli- cetur. Diffinit M. Tullius quid sit gloria,his ut opi- nor verbis: Gloria, inquit, est illustris et pervagata recte faclorum et premagnorum,vel in suos cives, vel in rempublicam, vel in omne genus hominum, fama meritoruc .Gloriaigitursubstantialiter diffini- ta est,oum dictum est fama.Est enimglorie genus fama,que quia nunc rerum malarum est, nunc bo- narum,ideirco genus est,cui speciesaddita est,illu- stris,quod laus est:fama enim qua bonarum rerum est, laus est, et illustris. Hac igitur re exclusa est fama deterior:et quoniam hacfama laudatrix potest nunc pro merito,nunc ultra meritum esse,frequen- ter enim aliter quam res gestaest,opinio de aliquo emanavit, idcirco inquit fama meritorum, ea sunt enim merito que cum prestamus mereri nos glo- riam faciunt.Ergo Cicero,qui volebat tunc gloriam Cesari dare cum reipublice prafuisset,idcirco ista facta vel merita generaliter posita divisit in species, et adjunxit,cum in suos cives,tum in rempublicam vel in omne genus hominum,que scilicet factorum recte species subjecti usquead proprietatem glorise convenire. Habet enim nunc certam et veram pro- prietatem. in parlibus gloria.Nam omne quod pre- stamus,aut quasi debitum damus,aut quasi non de- bitum, cum recte faciamus, si sola facta sunt quae quasi debita sunt, dicitur illustris fama factorum. D standi benevolentia et benignitate tribuendi, haoc merita nuncupantur. Conclusit igitur utrumque genus prestandi cum dixit, illustris et pervagata fama factorum etpremagnorum,cum in rempubli- cam,tum inomnescives fama meritorum.Ex his om- nibusarbitror apertam esse eam diffinitionem, qua substantialis esse debet,sic esse dicendam,ut propo- sito ejus rei de qua queritur genere, et adjunctis speciebus cum differentia usque ad ejus proprium, disclusa omnino communione,veniamus.Ac si veli- mus judicium veri philosophis auctoribus sequi, nulla dicetur alia definitio. Etenim reliquae intelle- ctum potius rei tribuunt,non plenissime quid sitea res adhibita oratione declarant ; verumtamen quo- niam translata nomine etiam eewterz orationes hoc idem imaginaria dictione retinenles pari nomine nuneupatur,ut difünitiones dicantur, ponendas ar- bitror reliquas species, quo facilius et quod cateri dicant nosse possimus, et diffinitionis cognito mul- tiplici modo facile, uti supra dictum est, diffi- niendi veritas reseretur. M. Tullius in Topicis de tribus locis primis traetansa toto,apartibusa nota, cum a toto argumentum est, ut supra docuimus, diffinitionem esse adhibendam dicit,illic enim poni- tur genus quo quid res ipsasit de qua queritur ex- plicetur.At a partibus cum argumentum est,etiam ipsa quidem dicitur diffinitio, verum translato no- mine cum e numeratis omnibus totus partibus,sio quod totum est recognoscitur,hac pene renihil in-- terest utrum diffinitione quse esse a toto cunctas partes totius ex diffinitione noscamus, an collectis omnibus partibus quod totum est ex partium enume- ratione capiamus. Cicero talem diffinitionem par- tium enumerationem appellat, sed eam diffinitioni tribuens, quoniam et enumeratio partium idipsum de quo queritur quid sit ostendit,et hoc idem agit supra posita diffinitio,cum oratio qui quid sit os- tendit dicitur diffinitio,unde nulli dubium est quin etiam ista diffinitio, esse dicatur ; posuit igitur M. - Tullius explicansquid sitliber,vel in contrario quid sit nonliber.Quoniam libertascensu datur,daturvin- dicta,datur testamento,et ha partes dandelibertatis sunt; si neque, inquit,censu,neque vindicta,neque testamento liber est,non est igitur liber.Sic positis partibusquibus liber etficitur,sequitur negatio liber- tatis,si nullabarum partiumin danda libertate pre- cessit. Nec vos moveat quod quid non sit liber in- diffinitione est constitutum, non quid sit, Par enim ratio est et eadem diffiniendi vis, et cum quid non | - sit ostenditur,et cum quid sit adhibita diffinitione nudatur, Quanquam M.Tullius aliterin eodem libro Topicorum ait esse duo genera diffinitionum : pri- mum enim cum id quod est diffinitur, secundum cum id quod sui substantiam non habet diffinitur, hoc est quod non est,et hoc partitionis genus in his que supra dixi clausit et extenuavit. Sed alia esse voluit qua esse dicebat, alia que non esse. Esse enim dicit eaquorum subjacet corpus,ut cum diffi- 899 AN. MANL. SEV. BOETII 900 nimus quid sit aqua,quid ignis.Non autem esse illa À tum est, quippe cum sit, etin senatusconsultis, et intelligi voluit quibus nulla eorporalis videtur esse substantia, ut sunt pietas, virtus, libertas.Sed nos omnia ista vel que sunt cum corpore, vel qua sunt scilicet in corpore,si in eo accipiunt, ut aut per se esso,aut in aliquo esse videantur,in uno generenu- meranda ducimus, ut ista omnia esse intelligantur quibus omnibus sua potest esse substantia, sive ille corporales,sive,ut certissimum est et recto no- mine appellari possunt,qualitates. Verum preterhec diffinitio est, cum aliquid quod non sit ostenditur. Diffinitione enim opus est ut possimus docere quid non sit. Ergo si partitione, enumeratis partibus, quid libertas sit dicimus, quid non sit libertas ea- dem partitione monstrabimus. Fiet igitur etiam a partibus diífinitio,ut si dicam, si nec masculus est, nec femina, homo non est. Item si nec servus est, nec liber,homonon est.Sane hic admonendum puto partes sepe ab ipso de quo queritur toto accipi ad ejus diffinitionem, sepe non ab eodem ipso, sed ab eo quod ei accidit,utaccidentis enumeratio partium possit diffinire quod totum est.Namque cum totum sit homode quo qusritur quid sit,non ejus partes sunt servus ac liber,sed accidentia homini.Quorum enumeratio cum fuerit constituta, homo quid sit ostenditur.Sane etiam illud admonendum hic arbi- tror, cum & partibus fit diffinitio, posse coatingere ut modo totum ab omnibus partibus colligatur, ut supra ostendimus,modo ita partes enumerenturin definitione, ut in singulis totum sit, sicut illud in controversiis est, auxilium ferre est decernere, mit- tendo proficisci,venire etiam si non pugnaveris,ho- stes ne dimicent terrere. Sic M. Tullius inultis in locis, et ipse pro Cornelio, ubi queritur quid sit majestatem minuere,tractat,quod malam legem tu- lit:quod legendo codicem intercessionem sustulit, quod seditionem fecit.In quibus omnibus diffinitur lesa majestas.Sed ita singula sunt, utin ipsis sin- gulis totum,id est lesa majestas possitostendi. Hoc etiam pro M. Colio tenet, ubi per enumerationem malorum per quos fit dolus malus definitio ita fit, ut singulis speciebus dolus malus possit agnosci. Hoc cum aperte positum intelligamus,tum illud quo- que manifestum est,notionem quamdam in ista diffi- nitione, non rem plenissimam, contineri, et longe illam praestare diffinitionem quam supra posuimus, cum genere collocato ad declarationem reique dif- finitur substantiam ejus indicans affertur oratio. Sane adjiciendum arbitror nonessequamdam neces- sitatem in ista partium enumeratione,ubi est quo- dammodo diffinitio, si infinite [partes fuerint, vel. plurims species,quarum partitionefaciendaenume- ratio est ;non inquam,arbitror in ista enumerálione universa que infinita sunt non debere concludere. Sufficit enim vel plurimorum efficienumerationem, cum in infinitis non sitaliquid pretermittere vitio- sum : hoc Cicero in Topicis collocavit, non nos jus civileenumeratione diffinire. Quod inlegibus more tquitate consistit, non autem totum jus enumera- B C plebiscitis, sit inedictis, et prineipum jussis sit, fortasse adhuc et in aliis. Sed cum enumeratis ex infinitis aliquibus partibus notio data fuerit juris, quid jus civile sit in similibus existimabimus.Ergo divisione vel partitione efficitur ista de qua loqui- mur diffinitio,sio enim etiam ipsa diffinitione eadem- que partitione, enumeratis vel omnibus, si pauca sunt,vel multis,si infinite,aut speciebus,aut parti- bus,ad cognitionem rei de qua quaeritur notionem- que deducimur. Seiamus autem definitionem a ge- nereesse,cum speciesenumerantur,partitionem cum partes.Quapropter animal diffiniamus,huiccumsint species numero infiaite,ut homo,bos,equus,leo pi- scis,item cietera,paucisenumeratis speciebus possu- mus quid sitanimal,declarare.At si illas species teti- gero quis differentie magis sunt,qux ipsetres esse possunr,humidum,terrenum,coeleste,enumeratione harum rerum omnium animaldiffinitum sit. Hoc idem etin partium enumerationeservabis,ut si dica- mus,mundus est,mare,terra, coelum, enumeratione partium,sed non tamen omnium,quid mundus sit, explicatum est. Ac sihocidem per partes aliasinfini- tas,voluerimusadhibitaenumerationequid mundus sit definire,quoniam, ut M.Tullius ait,enumeratio partium s2pe est infinitior, preceptum aobisillud est ne aliquod vitium in enumeratione,credamus,oum aliquid praterimus,ea duntaxatin re,ubi partes sunt infinite,ergo poterimus dicere:Mundus est sol,luna, astra, aer, et cuneta que in eo sunt, id est Lerra et cctera,quea etsi non enumeratis partibus enuntiata proferimus, ex dictis partium similitudine compre- hensa omnibus quid sit mundus ostendimus. Hoc igitur modo diffinitio etiam partium enumeratione tractabitur, partes pro speciebus poni rationalis licentia est, ut. totum pro genere, nunquam ta- men genus pro toto, aut.pro parte species nomi- natur. Omne cujusque genus suas ad species est. quasi totum, unde totum pro genere jure dici- mus, Eodemque modo partes pro specie nominabi- mus.Nam si ad id genuset vocabulum quod dicitur totum jure sociatur,par ratio est pro speciebus par- tes quasi sub toti appellatione enumerare. Illud ta- men probe admonitum volo,cum duo genera rerum sint, corporalia et incorporalia,in utroque et genus et totum aecipi, ac pari modo partes et species no- - minari, sed separata rationis proprie sectione, ut cum geaus qualitatis modo fueritnominatum,ei spe- cies suppositas intelligere debeamus. Cum vero to- tum,non quo qualitas ejus animadvertatur que si- gnificoatur semper in genere, sed quasi quoddam substantiale corpus, ut id sectum in partessuasat- que distribulum quasi cujusdam quantitatis recepe- rit sectionem.Sive illud corpus sit,sive (ut diximus) - incorpórale,animadversione utriusque cognationis, que aut in qualitate autin quantitate est.Si quali- - iate rem appellatam velimus,genus esse dicamus,et huic species esse suppositas.Si quantitatem quam- dam in eo quod lotum est comprehendimus, merito 901 LIBER DE DIFFINITIONE. 902 ao jure partes in sectione esse dicimus. Concesso A rentia dici potest.Septima est xoc p.evaoopdy, id est illo ad usum et licenter accepto,ut species partium nomine nuncupemus, genusque ipsum quod cirea qualitatem diximus totius appellatione sine vitio proferamus, nunquam tamen quod qualitatis est ubi totum dicendum est,genus proferamus,neesubtoto aliquando species, sed semper partesnominabimus. Tertia diffinitio et qu& a nota dicitur,cum vis verbi vel nominis,que in compositionesitaest,rem suam facta quadam separatione designat. Fidesest, inquit M. Tullius, cum fitquod dieitur. Hic itaque prospiei licet, veluti simplex nomen sit fictum atque compo- situm, utin res suas obscura licet. compositione resonet,pene enim ex iisdem syllabis rem suam di- centibus verbum compositum ad id quod significat ex discretione cognoscimus,sed sepe verbum sim- plex et purum nulla compositione connexum in dif- finitione a nota ducetur,ubi est vis ejus quam Greci appellant ixopoAoytav, at Cicero veriloquium. Sed non potest ex discretione, qua nulla est, composi- tionis ostendi,sed adhibita declaratione ac denomi- natione quodammodo quid sit id de quo queritur explicari,ut a bonitate bonus, et a malitia malus,et a sapientia sapiens. Etenim cum in alio nomine res cognita est, facile hoc quod ab eo est derivatum et quodammodo denominatum ad cognitionem deducit, ut quid sitostendat,utin Pisonem Cicero consulem a consulendo ait dictum, maximeque, inquit, quod vis ejus nominis ipsa prescribit reipublice consu- lendo,et hoc diffinitionis genus esse dicendum est. Quanquam M. Tullius in Topicis argumenti locum fecerit quem nominavit conjugatum,qui est finitimus loco qui a nota est,nos tamen non aliter nequecon- tra, sed cum pari preceptione definitionem jure dicemus, servantes prieceptum uti eum compositum nomen divisione in res suas quas sonat accepta id quod significat intelligamus, fitdiffinitio anota.Cum autem simplex verbum undesitdenominatum acci- pere coepimus, argumentum a conjugato accepimus ut M. Tullius posuit, diffinitionem tamen esse dica- mus,quia quid sit ostendit, quod proprium est diffi- nitionis.H:» sunt tres nunc a meposite principales diffinitiones substantiales, que a toto est,a partium enumeralione,et nota, ita ut illa que prior est,sola vere diffinitio nuncupetur,istee autem duc nominis honore et honestate, quia id de quo queritur quid git ostendunt,non vere,sed tamen diffinitiones esse dicentur.Nunoc ad illam que a toto est diffinitionem revertamur, quia ipsa in se recipere formas polest plurimas. Sed ex his eas quas colligere potuimus, partiemur (sunt enim et aliae fortasse),deinde ratio- . nes ac differentias et exempla dicemus. Est igitur prima que Grece 35.5076, Latine substantialis ap- pellari potest. Secunda est ivvom paix), qua solam notionem subjicit. Tertia motócrc, que a qualitate nomen accipit. Quarta bmorpag uel, qua & M. Tullio descriptio nominatur.Quinta xacvà ávclketoy, Latine 'ad verbum possumus dicere. Sexta xacà 0x opxv, Latini de eodem et de altero nominant, que diffe- D D per translationem. Octava est xaxcX &galpesiy — coU &vavxloo, id est per privantiam contrarii ejus.Nona xavà onovónucy,id est perquamdamimaginationem. Decima est à «5moc, Latine veluti. Undecima est xavX EvOetay mvjpouc ix xoU aÓcoO qíivouc, id est per indigentiam pleni ex eodem genere. Duodecimaest xav& &natyov, id est per laudem. Tertia decima est xaxà &yaAotlav, id est juxta rationem,quz proportio dieitur.Quarta decimaest xav xà npóc ct, hoc est per id quod ad aliquid est.Quinta decima est alzu507c, causam tribuens.De prima diffinitione plenus in su- perioribus sermo confectus est,cum substantialis que sit diffinitio quibusque partibus compleatur ostendimus.Secunda dicitur évvon acuit, quam no- tionem non proprio nomine sed communi possumus dicere.In omnibus enimreliquis diffinitionibus notio rei profertur,non substantialisexplicatio declaratur, verum haec qua secunda est,hoc modo semper effi- citur,cum propositio eo quod diffiniendum est,neque dieto ejus genere, verbis in rei sensum ducentibus sudientem,quid illud sit de quo quiriturexplicatur. Estquehuicpene familiare res propositas per super- jecta nomina ditffinire,ut si dicam, homo est quod rationali conceptione et exercitio prieest animalibus cunctis,hie non quidem ipsum quod sit dixi,sed di- cendo quid agat,quasi quodam signo in notitiam de- vocavi. Alia sunt. apud M. Tullium in Rhetoricis multa,ut honestum cause genus est,cui statim sine oratione nostra favet auditoris animus,et item ad- mirabile,& quo alienatus est animus eorum qui au- dituri sunt.Sic reliquas eum in secundolibro adhibet diffinitiones in virtutibus declarandis.Primum cum dicit quid sit ipsa virtus,ponitqueejus diffinitionem habitusnature modoatque rationi consentaneus;nic quoniam genus posuit ut habitum diceret,substan- tialis diffinitio est. At cum dicit, memoria est per quam animus repetit illa que fuerant,et item intel- ligentia est per quam illa respicit qu: sunt,ac par modo providentia est per quam futurum aliquid vi- detur,satis clarum est non substantialem istam dif- finitionem, sed, quemadmodum diximus, ea qua &vvor xcix, Grece dicitur,eoum rei notio non sub- stantiali ratione percepta,sed actu res cognita pro- feratur. Tertia diffinitionis species est qua motócre dicitur, hec dicendo quod qualesit ostendit,et ut supra nostrum proponemus exemplum,ut facile ap- pareat de eodem uno plures diffinitiones confici possehominem primum substantialiter diffinivimus. Deinde secunde diffinitionis. modo notionem ejus expressimus. Nunc per tertiam diffinitionem quid homo sit explicabimus.Homo est ubi pietas, ubi ju- stitia,ubi equitas,ubi continentia,ubi rursus mali tia, versutia, ceteraque vitia versantur,qui ingenio valet, artibus pollet, et cognitione rerum aut quod agere debeat diligit,aut animadversione quod inutile sit contemnit, repudiat,rejicit.His qualitatibus ex- pressus est homo,non enim ullum aliud animal his motibus mentis qualitatem designantibus exigit vi- 903 AN. MANL. SEV. BOETIH 904 tam,sed solum hoc animal,quod est homo,qualita- A declaramus,hac erit quinta de qua loquimur diffi- tibus in mente positis et constitutis, quasi quidam vel naturalis artifex vel vite gubernator, impletur. Hac quidem terlia et secundailla possuntvideriqui- busdam esse communes:nam spe sufficit in quali- bet harum ad diffinitionem ejus rei dequa queritur solum ejus proprium nominari, ut si dicam, homo est quod ridet, hoc enim proprium hominis neque ullius animalis est;quo dicto tacitisque aliis omni- bus quibus homo possit ostendi, solotamen sui pro- prio declaratus est.Et hoc Cicero de proprietate dixit genus esse diffinitionis quod notioni applicari potest, ut quibusdam videtur,potest etiam huic diffinitioni que qualitatis sortita est nomen.Unde quidam has duas inter se nullo fine discretas unam esse potius censent,cum satisappareat illam nullis positis qua- litatibus notionem,ut supra docuimus,posse com- pleri, hanc positis qualitatibus que res sit, tacito etiam ejus proprio posse, ostendere. Quartam nos diffinitionem bmoyoaqu,» diximus, non numerum quasi proprium collocantes,sed instituto ordine ad faciliorem cognitionem vocabulum exhibite nunc ra- ioni sociantes:non enim quarta,'qus est ómoypao, qua a nobis descriptio dicta est,quarta dicenda est. Sed quia ordo propositionis exegerat, ideo nomen numeri eollocavimus hocloco.Namque qui quartus est,Cicero de eodem et altero diffinitionem posuit,et sio ómoypagu? quintam constituit;sed nus, omissa numerositate,quid óxov02u7, sit, que a M.Tulliode- scriptio nomipatur,proposita ratione docebimus, et per exemplum,qus oratio non quid sit potius dicit, sed adhibita circuitione dictorum factorumque id quaqueres sit descriptionedeclarat. Descriptiva ista dicitur esse diffinitio,ut eum queritur quid avarus sit,quid crudelis, quid luxuriosus. et universa avari, luxuriosi, crudelis, natura describitur. Quee diffinitionis species dicitur exhortationis genere de- Scriptio,ut luxuriosus est victus non necessarii,sed sumptuosi et onerosi appetens,in delicias affluens, in libidinem pronus.H«c et alia diffiniunt luxurio- sum, et descriptione diffiniunt, hac diffinitio apta semper est oratori. Huic enim laus dicendi per cir- cuitum tribuitur propter honestatem,non illeaptior et determinatus sermo qui veluti familiaris est diffi- nitioni quam supra substantialem esse precepimus. ldeirco multis in locis M.Tullius,cum diffiniendum aliquid dicit,non substantialiter praecepit esse diffi- niendum;sed potius describendum, et hoc nomine utitur,ut cum quaritur,inquit, quid sit fur,et quid sit sacrilegus, sua descriptione monstrandum est. Quinta species diffinitionis est quam xaz' àv Acti diximus, Latine ad verbum possumus dicere. Hao vocem illam de cujus re queritur alio sermone de- signat uno ac singulari,et quodammodo quid illud sit uno verbo positum uno verbo alio declarat, ut conticescere tacere est, item latus haurit apertum, id est percutit,item eum terminum dicimus finem, aut populatas interpretamur esse vastatas, et om- nino cum unius verbi rem verbo manifestiore alio nitio. M. Tullius hae usus est in Topicis, cum, lo- cum argumenti diffiniens, dixit esse sedem, ita lo- cum nomine uno cujus rem quaerebat alia appella- tione ad verbum posita per diffinitionem quid esset, ostendit, sedem dicendo, hane Greci xax' ávzte£w appellant,ut &v?p &cxlv 6 &vgpwmoc.Sexta xaxd Ouxgo- páv, species diffinitionis est,hanc nos per differen- tiam dicimus. Seriptores vero artium de eodem et altero nominant,ut cum queritur quid inter regem sit et tyrannum adjecta differentia,quid uterque sit diffinitur,et omnis quidem diffinitio, sicuti docui- mus supra, non nisi appositis differentiis compre- hensoque suo proprio quid sit de quo queritur ex- , primit ; non tamen hoc idem videbitur esse modus B D iste de quonuncloquimur,siquidem sola differentia cum posita fuerit inter duos, de quibus queritur quid sit,utrumque cognoscitur : etenim in superio- ribus sola quseque definitur, hie duo quasi co- gnita, sed quadam inter se communione confusa, adjecta differentia secernuntur, per quam quid sit utrumque cognoscitur,ut rex est modestus et tem- peratus,tyrannus vero crudelis.Ex hociliud est Te- rentii, pudore ac liberalitate liberos retinere satius esse püto quam metu, hoo pater ac dominus in- terest.]tem M. Tullius pro Sexto Roscio: Atquein- ter hanc vitam perpolitam humanitate et illam im- manem nihil interest quam jus atque vis. Septima est xav uevagopáw, id est per translationem, uf Cicero in Topicis,Littus est quod fluctus eluit.Item adolescentiaest flos etatis,senectus occasus etatis; hec varie tractari potest. Modo enim ut moneat, modo ut designet, modo ut vituperet,aut laudet :ut moneat,nobilitas est virtus majorum apud posteros sarcina; ut designet,caput est arx corporis ; ut vi- tuperet,divitie sunt brevis vite longum viaticum; ut laudet,adolescentia est flos etatis.His itaque et aliis modis proferri potest ista diffinitio,in quo ge- nere tamen illud cavendum est, neaut longe sit pe- tita lranslatio, aut turpis. Longe petita translatio es(,ut tuaba reipublice, chaos legum, quod Tul- lius pro Sexto Roscio temperavit. Quasi sempiterna nox esset, inquit, in quo eliam si sit. quasi ut per similitudinem sit,diffinitio aecipi potest, tem pera- mentum accipiens ex particula similitudinis.Turpis translatio fit duobus modis,cum honesta turpibus . diffinimus,aut turpia honestis, ut si quis patratio- nem diffiniens, lacrymas dicat veneris fatigate quem sudorem mellusnominaret.Autcontraaliquis dicat,lacryme sunt doloris patratio, huic vitio nec superior particula temperamentum tribuit. Ergo - magnopere istud vitare debemus. Octava species diffinitionis xov' àpalpscty xoU éivavvloo, id est per privantiam contrarii ejus quod diffinitur,ut bonum est quod malum non est; hoc genere diffinitionis uti debemus cum contrarium notum est.Nam hec duo cum ita intelligentur ut alterum sine altero esse non possit, alterius cognitio quomodo fiet, nisi fuerit utrumquecomprehensum?Cum igitur alterum qui- pur 905 LIBER DE DIFFINITIONE. 906 ritur quid sit,utique hec diffinitione comprehendi A consequentia sunt ex hoc quod dixi munere con- non potest,cum utrumque nescitur,quod se ita na- turaliter ligat, utnecessariam cognitionem sibi unius comprehensione connectat. Periclitatur ergo talis diffinitio,unde an contrarium ejus notum sit,scire debemus,ut hoe sublato fiat ejus cognitio quod dif- finitur. Quare melius sepe fit si querentes aliquid quod diffiniendum. sit,contrarium ejusdiffiniamus, quo sublato illud quod queritur declarabimus,ut si bonum estquod prodest cum honestate,id quod tale non est malum est. Cicero in Rhetoricis: Neces- sarie demonstrantur ea quealiter ac debentur nec fieri nec probari possunt. Ponamus enim necessa- rium et non necessarium contraria, ut omnia con- traria hic nos ponere intelligas quorum sublatione id quod queritur diffiniatur.Ergo quod non est necessarium ita diffiniri potest,quod aliter ac dici- iur et fieri et probari potest : hoc cum tollo,neces- sarii diffinitionem constituo. Ergo recte fieri po- test huiusmodi diffinitio,sed hoc modo quemadmo- dum docui. Et hoc est quod M. Tulliusin Partitio- nibus precepit,sepe ex contrariis essediffiniendum. Sub hane diffinitionem caduntetiam notiones,cum accidentiatolluntur,et aliaomniaque diversa sunt, et cum contrarium accidentis vel consequentis ac- - eidentis tollitur, ut si quis esse substantiam dicat, quod nequequalitas,nequequantitas,neque reliqua accidentia sit,cum alia qua diversa sunt tolluntur; talis est diffinitio, ut si quis hominem diffiniens tollat omnia animalia,vel generaliter, vel speciali- ter. Quo genere diffinitionis Deus diffiniri potest. Etenim cum quid sit Deus nullo modo scire possi- mus, sublatione omnium existentium qua Greci 0vxa appellant,cognitionem Dei,nobiscircumseripta et ablaia notarum rerum cognitione, supponit.Deus est neque corpus, neque ullum elementum, neque anima, neque mens, neque sensus, neque intelle- . etus,neque aliquid quod ex his eapi potest.His ta- libus sublatis, quid sit Deus poterit difliniri,mazgis 8i addas quod etiam diífiniri non potest id Deum esse. Contrarium accidentis vel consequentis cum — tollitur talis est diffinitio:Vigilare est uli sensibus, dormire est non uli sensibus; naturaliter possunt videri hujusmodi diffinitiones convenireilli diffini- tioni quam supra &vvor acc» diximus. Verum illa ex accidentibus ejusrei quam diffinivimus constat, vel consequentibus ;hac ex contrariis,itaque exilla qua évyovngaix/ est ex accidentibus fit, ut. docet M. Tullius Pisonem non fuisse consulem ita: An vero reliquo tempore consulem tequisquam duxit? quisquam tibi venientiin curiam assurrexit, quis- quam consulenti respondendum putavit ? Atque hujus loci superiororatio et consequensin hacdiffi- nitione consistit,qua variis modis explicat eum non fuisse consulem,docensetiam per eaque repugnant consuli a diclis, factis,cogitatis;a consequentibus sic diffinit consulem :animo esse oportet consilio,fide, gravitate, vigilantia, cura, toto denique munere consulatus,hucusque aconsequentibus.Omnia enim PATROL. LXIV. B D sulatus, unde ivvonpaatixZ, hec erit diffinitio ; hoc apertius ut fiat, dabo aliud exemplum. M. Tullius in eadem : Quid est aliud furere quam non cogno- scere homines,non cognoscere leges,non senatum, non civitatem, cruentare corpus suum ? Ergo con- sequentia accidentia colligerediffinitionis estévvon- paxcuxs,ejus vero quod diffinies contrarium tollere, hec est illa quam octavam supra diximus diffinitio. Nona species diffinitionis est xac brocómciv,id est per quamdam imaginationem, ut /Eneas est filius Veneris et Anchise;hec semper in individuis versa- tur, qua Greci &xop«. vocant. Desideratur autem ista diffinitio cirea nomina quie omonyma sunt, individua duntaxat, ut Ajax et Oileus et Thelamo- nius. Item subvenit in eo genere dictionis, ubi aliquein pudor aut metus est nominare :Me videli- cet, inquit M. Tullius, sicarii illi describebant ;de domo sua sic. At. pro Fundanio ita, descripsisti ne ejus necessarium nostrum competitorem istum ip- sum; ejus nune studio, et gratia, tota accusatio ista munita est. In metu *uerat nominare, ideo ergo descriptus est. Item pro Cornelio : Majestatis ipsa sunt,legite ut legebatis,hinc intelligetis nulla tenuissima suspicione describi aut significari Corne- lium. Hae tantum de propriis nominibus : alia illa sit quam Ómoyoaotx/» diximus superior diffinitio. Ergo a genere, patria, corpore, factis, diclis, sive casibus,atque abanimo unumillumquem nolumus diffinitionis genere declaramus.Decima species est (je tómoc, hanc veluti diximus,ut si queratur quid Sit animal, respondeatur ut homo. Sic Aristoteles dicit oàcia £cx! àg &vÜpwmoc, rem enim quesitam subjunctum declarat exemplum,et hoc est proprium diffinitionis,quid sit illad quod queritur declarare. Undecima species diffinitionis est xacv' £v8etav x09 mAdjpouc &£ axo3 vévovc, id est per indigentiam pleni ex eodem genere,ut si queratur quid sit quadrans, respondeatur cui dodrans deest,ut sit assis.Duode- cima species diffinitionis est xav' £xaiwov,id est per laudem,ut M. Tullius pro Cluentio : Lex est mens, et animus, et consilium, et scientia civitatis ;etnos quidem, ut diffinitionem ostenderemus, ita posui- mus exemplum. Nam hocidem M. Tullius dicens non adhibita oratione diffinitionis,simplicitercollo- cavit: Mens,inquit,et animus civitatis et consilium, etscienlia posita est in legibus; et, ut nos supra docuimus,diffinitionem nihil aliud voluit quam ora- tionem esse. Ergo diverso modo M. Tullius protulit quod a novis conversim oratione sua forma diffini- tionis accepit, et hoc longe ab illo modo distat qui fit per metaphoram, non enim translatio est, cum lex mens dicitur civitatis, nec tamen genus est ut substantialis habeatur o0ct007,c consequensenim est ut et per vituperationem, sed sine translatione po- natur:sic videri potest a Tullio diffinitum:Servitus est postremum malorum,non modo bello,sed morte etiam repellendum.Quanquam enim ita sit exorsus, pax est tranquillalibertas,sed inter pacem et servi- 29 907 tutem plurimum interest,ut per differentiam diffini- tio esse videalur; tamen quia non articulum illum breviter quo distaret ostendit, sed unamquamque rem suo genere diftinivit, collatione magis quo di - starent ostendit,non genere diffinitionis per diffe- rentiam.Erit igitur prior pacis diffinitio &vvos pacco a consequentibus ejus rei quam diffiniebat : Pax est tranquillalibertas.Hec secunda magis per vitupera- tionem : non enim aut consequens ejus est,aut ali- quid horum quz &vvon aco diffinitio ni dedimus sed sola vituperatioest qua servitutem malorum om- nium dicitur esse postremum.Necaccipitur rursus malum quasi genus ad servitutem,nam malum qua- litas est,servitus ad aliquid ;junde cam diverse sint res, malum genus esse non potest ad servitutem. Jure igitur per vituperationem facta dicitur servi- tutis supraposita diffinitio. Tertia decima species diffinitionis est xax àvaAoxlav,id est juxtarationem, qui proportio dicitur, cum aliquid quod disputari licet cum altero id esse dicitur quod illud est alte- rum propter rationem similitudinis;sed hoe contin- git cum majoris rei nomine diffinitur inferior, el quod hoc additur quid sit inferior.Greci sic diffi- niuni;" Av0pto móc &ott poxoóxospós v.c, 1d est homo est minor mundus.Cicero hoe usus est sic : Qui pluri- mum tribuuntedicto,preter edictum legem animam dieunt esse. Quarta decima species est difíinitionis xutà mpàs vt, ld est ad aliquid, ut. Pater est,cui est filius.Cicero in Rhetoricis:Sie genus est quod plu- res partes amplectitur.Item pars est quee su best ge- neri. Quinta decima species est ai«uo9nc.Latini se- cundum rei rationem vocant, ut dies est sol super terras; nox, sol sub terris: ut enim aut dies aut nox sif,causa est aut supra terras sol aut sub ter- ris.Sunt et alie fortasse species diffinitionis, verum si quis invenerit, adjiciat ad numerum, modo illud diligenter attendat,ne forte harum alicui specierum illud quod invenerit possit adjungi.Nec nos rursus frustra aliquis existimet totspecies separasse,quod possunt sibi alique convenire. Consideratione enim plenius commodata, omnes inter se magno cernet discrimine separatas;teneat modo quod supra sepe precepi, solam vero illam appellari diffinitionem, qui a genere exordium sumens ad proprium rei quae diffinitur,separando per differentias que com- munia poterant esse, descendit.Nunc jam de vitiis diffinitionis, ut promissum est,explicemus.Diffini- lio substantialisquam primam docuimus,quam so- lam diximus diffinitionem ,duo vitia recipit principa- lia. Si ea oratio que diffinit, aut amplius complexa fuerit,aut minus quam res plena sit declaravit.O por- tet enim ut oratio diffinitiva ita componatur ad no- men cujus rem definit, ut parem potentiam expri- menda atqueipsum vocabulum prestet,conversim- que nomen et diffinitiose invicem collata deelarent. Ut si quieras quid homo est,recte respondeatur ani- mal terrenum, rationale, mortale, bipes, risus ca- pax. Hoc rursus si converias, homo sit optima de- claratio.Qusrenti enim quid est animal terrenum, AN. MANL. BRV. BOETII 908 A rationale, mortale, bipes, risus capax,fiat recta re- sponsio,homo est.At si ita diffinias, homo est sub- stantiaanimata sensibilis,est quidem declaratio ho- minis, nam hae omnia homo est; verum si conver- tas, non valebit. Non enim substantia animata sensibilis,homo tantum est;peccat igitur diffinitio per abundantiam,quia amplius continet quai qua - rebatur. Et omnino peccat diffinitio qua genus po- nit quod ultra se est;dicimus enim,quod supra est genus magis declarat.Item peccat minus conlinens quam necesse est,ut cupiditasest aliena appetendi desiderium, quod similiter conversum non manet, quia minus comprehensivum diffinitione quam res nominis postulabat. Late enim cupiditas patet,nec sola avaritia est; ergo vitiosa est diffinitio minus complexa quam quorabatur,ac si diceret, cupiditas est avaritia: que si exemplum daret et auditorem transmitteret in totum quod cupiditas est similitu- dinis propositione, ut avaritiae, essetque illa diffi- niendi species quam decimam collocavimus x &Unoc.Nuncnon ad lotum transmisit exemplum,sed quasi totum continens multa a toto praetereundo poccavit,unde non poterat fieri ad nomen ex diffini- Hone conversio. Hzc duo vitia si vitentur, integra diffinitio est,neque heo sola quz substantialisest, sed etiam relique species. Nunc hac de vitiis. Ci- cero cum in Rhetoricis tria esse vitia docuit, mala, inquit, diffinitio fit cum aut communia describit hoe modo : Seditiosus est. is qui malus est, atque inutilis civis. Nam hoc non magis seditiosi, quam ambitiosi,quam calumniatoris,quam alicujushomi- nis improbi vim describit: hano diffinitionem dixi- mus abundantiaesse vitiosam.Aliud vitium adjun- git,ita ut falsum quiddam dicat hoc pacto,sapientia est pecunie querende intelligentia :hoc vitium Ci- cero adjecit preter illa duo que dixi. Tertium enim ipseposuitquoda nobis secundumest constitutum. Ita enim aitutaliquid non grave nec magnum conti- nens sit:Stultitia est immense cupiditas glorim. Hoc ideo peccat, quia minus comprehendit quod sic exprimit M. Tullius. Est hec quidem stultitia, sed ex parte quadam,non ex omni genere diffinita. Preter hec idem M.Tullius in secundo Rhetorico- rum adjecit duo vitia, si aut turpis sit aut inutilis diffinitiojid autem (ut ipse ait) ex honestatis et uti- litatis partibus approbatur.Aoc de turpi diffinitione D nos in superioribus diximus cum diffinitionem per translationem tractaremus,sed illud vitiumin verbo est; fleri autem potest ut omnis oratio inhonesta ista contineat vel inutilia comprehendat.In Philip- picis M. Tullius in oratione prima docebatab Anto- nio C:esaris actasubverti,etid denegabat. Antonius. Attulit üterqueditffnitionem,ut ostenderet quid sit. actumejus quitogatuscum potestatein civitate ver- setur.Docui in superioribus asserend:e diffinitionis partes esse quatuor:primam esse diffinitionem, se- cundam approbationem diffinitionis,tertiam dedu- ctionem diffinitionis ad speciem, quartam destru- ctionem diffinitionis adverse partis. Cicero actum 909 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 910 ejus qui sitin republica cum potestate degentis dif- A quam leges, advertendum quod Antonius dixerat finit leges esse ; Antonius, chirographa, Ergo sua oratione Cicero et diífinit,et approbat,ei deducit ad speciem, et destruit diffinitionem adverse partis. Diffinitio Ciceronis est hac : Et quid est quod tam proprie dici possit actum ejus qui togalus in rem- publicam eum polestate et imperio versatus sit, quam lex ? deinde subjungitur ejus diffinitionis ap- probatio hoc modo: Quzsere acta Gracchi,leges Sem- pronie proferentur. Quare Sylle, Cornelie, quid Ch.Pom peii tertius consulatus,in quibus actis con- sistit ? nempe inlegibus; hec approbatio est.Deinde adjungitur deductio diffinitionis ad speciem, A Cie- sare ipso si quieres quodnam egisset in Urbeet in toga,lezes multas respondet se e! praeclaras tulisse. Sequitur reprehenso diffinitionis adverse partis, eaque fit bipartito : autenim ex illisomnibus vitiis aliquid in ea reprehensione concluditur, aut con- cesso eo quod adversarii dicunt per comparationem, magis hoc esse quod nos dicimus approbamus. Hic utrumque M. Tullius facit.Nam et de vitiis illa po- nit ut falsam diffinitionem doceat, et turpem, et inutilem. Ac deinde covrcedensmagis suam confir- met diffinitionem, dicatque potiorem.Falsam diffi- nitionem sie Cicero probat excutiendo quod conse- quens sit; his enim probatur falsa diffinitio,si suum proprium non habeat, si magis contrarium habeat, si consequens suum non teneat, si aliter dicta sit atque in vulgi est opinione. Hic ergo quoniam qua- riturquid sit actum togati civisin rempublicam cum potestate degentis, dictumque est nihilaliud esse C chirographa esse,consequentia diligenter adverteng falsam docet diffinitionem sic: Is qui estin potestate, est in republica ; cum egerit aliquid,actum mutare non potest, hoc competitlegi,ut cum lata sit nun- quam a latore mutetur. Ai vero chirographa, quia domesticus actus est,hane consequentiam ha- bent,et ut mutentur,et sepe non proferantur. Ergo M. Tullius ita reprehendit chirographa actum non esse,quia consequenter non habent actus, dicens : Chirographa vero aut mutaret,aut non daret ; aut si dedisset,non istas resin actis suis diceret : sed quia per eoncessionem reprehensi, sed ea ipsa concedo, ac quibusdam etiam in rebus conniveo ; in maximis vero rebus, id est in legibus, acta Cesaris dissolvi ferendum non puto.Adjungit post hec reprehensio- nem similiter duplicem,unam ex vitiis ut et turpem diffinitionem; dieat, et inutilem. Deinde concedat conclusurus ex comparationesuam potiorem,dicens esseturpem etinutilem in hujusmodi dicto quod est, nisi sorte,si quid memorie causa retulitinlibellum, id numerabitur in actis. Et quamvis iniquum et inu- tile sit, defenditur: /Equitas virtus est; virtus autem ipsa honestum,ergo iniquitas turpis est,quia turpi- tudo contraria est honestati. Si igitur turpem et inutilem ipsis verbisreprehendit difüinitionem.Dein- de adjecit postremum illud per concessionem hoc modo: quod ad populum centuriatis comitiis tulit, id in aetis Ciesaris non habebitur, Hec acuto quo- que satis esse duxi. TOPICORUM ARISTOTELIS LIBRI OCTO, AN. MANL. SEV. BOETIO INTERPRETE LIBER PRIMUS. CAPUT PRIMUM. Primi lopicorum libri Aristotelis quae intentio, et qua ratiocinandi species. Propositum quidem negotii et methodum inve- nire per quam poterimus syllogizare de omni pro- posito problemate ex probabilibus, et ipsi disputa- tionem sustinentes nihil dicemusrepugnans Primum igitur dicendum quid est syllogismus, et qua ejus differentie, quomodo sumatur dialecticus syllogis- mus; hune enim quarimus secundum propositum .negotium.Est itaque syllogismus oratioin qua po- gitis quibusdam aliquid aliuda positisex necessitate accidit per ea quae posita sunt. Demonstratio vero est quando ex veris el primis syllogismus erit, aut ex talibus qua per aliqua prima et vera ejus que circa ipsa est cognitionis principium sumpserunt. Dialecticusaulem gylogismus est qui ex probabilibu est collectus. Sunt autem vera et prima que non per alia,sed per seipsa fidem habent. Non enim oportet in disciplinaribus principiis inquirere pro pter quod, sed secundum unumquodque principio- rum ipsam per se esse fidem.Probabilia autem sunt qua videntur omnibus, aut plurimis, aut sapienti- bus, et his vel omnibus, vel plurimis, vel maxime familiaribus et probatis.Litigiosus aulem est syllo- gismus ex iis quae videntur probabilia, non sunt autem. Et qui ex probabilibus quidem, aut ex iis qua videntur probabilia, est apparens. Non enim omne quod videtur probabile etiam est probabile, nihil enim eorum qua diecunturprobabilia in super- ficie habet omnino phantasiam, velut circa litigio- sarum disputationum principia accidit se habere ; 911 statim enim ss»pius etiam eis qui parva videre pos- A sunt manifesta est in his falsitatis natura. Ergo priorquidem eorum (qui dicti sunt litigiosi syllogis- mi) etiam syllogismus dicatur,reliquus vero litigio- sus quidem syllogismus,syllogismus autem non,eo quod videtur quidem ratiocinari,ratiocinatur autem minime. Amplius autem preter omnes (qui dicti sunt) syllogismus, ex iis qua sunt circa aliquas di- sciplinas pecularia fiunt paralogismi, quemadmo- dum in geometria et huic cognatis accidit se ha- bere. Videtur autem hie modus differre a dictis syl- logismis,nam neque ex veris et primis colligit pseu- dographus,neque ex probabilibus, nam sub defini- tione non cadit,neque enim quae omnibus videntur sumit,neque qu: pluribus,neque sapientibus,ethis;, neque omnibus,neque plurimis, neque probatissi- mis;sed ex peculiaribus quidem discipline sumptis, non veris autem, syllogismum facit, nam eo quod aut semicirculos describit non ut oportet, aut li- neas aliquas ducit non ut ducende sunt, paralogis- mum facit.Species igitur syllogismorum, ut figura- liter sit complecti,dicte sint. Summatim autem di- cendo de omnibus predictis et de his que postea sunt dicenda,in tantum nobis determinatum sit, eo quod de nullo eorum exactam rationem assignare deligimus,sed aliquantulum figuraliter de his volu- mus pertransire,omnino sufficiens arbitrantes esse secundum propositam methodum posse cognoscere quoquomodo unumquodque illorum. CAPUT II. Ad quotutilis dialectica disserendique disciplina. Consequensautem eritexiis quz dicta sunt dicere ad quot et que utile sit hoc negotium.Est autem ad iria, ad'exercitationes,ad colloquia,ad eas qu& se- cundum philosophiam sunt disciplinas.Quod 'gitur ad exercitationem sit utile, ex his perspicuum est, methodum enim habentes,facile de propositio argu- mentari poterimus.Ad colloquia vero eo quod niul- torum annumerantes opiniones, non ex exíraneis sed ex propriis doctrinis sermocinabimur ad eos, transmutantes quidquid non benevidenturmodis di- cere.Ad secundum philosophiam autem disciplinas, quod potentes ad utraque dubitare, facile in singulis intuebimur verum et falsum, preterea autem ad primaeorum quein unaquaque disciplinasunt prin- cipia.Nam ex propriis seeundum propositam disci- plinam principiis impossibile est dicere aliquid de ipsis,eo quod prima principia sunt omnium, per ea vero (qu: sunt circa singula) probabilia necesse est de illis transigere. Id autem proprium, maximeve peculiare dialectice est,nam cum sit inquisitiva, ad omnium methodorum principiaviam habet.Habebi- mus autem perfecte methodum,quando perinde ha- bebimus ac in rhetorica,et medicina, et hujusmodi facultatibus,hoc autem ex iis qui contingunt facere qui eligimus. Nam neque rhetor omni ex modo persuadebit, neque medicus sanabit; sed siex iis qua contingunt nihil omiserit, sufficienter eum di- sciplinam habere dixerimus. AN. MANL. SEV. BOETII 912 CAPUT III. Ex quibus e quot disceptatio dialectica constet. Primum igitur considerandum ex quibusest me- thodus, siquidem sumpserimusad quot, el que ex quibus orationes et de quibus syllogismi, et quo- modohis abundemus,habebimus sufficienter propo- situm.Suntautem numero equalia, et eadem ea ex quibus orationes et de quibus syllogismi:fiunt enim orationes ex propositionibus;dequibus autem syllo- gismi fiunt,problemata sunt.Omnis autem proposi- tio, etomne problema, aut proprium aut genus,aut accidens indicat; etenim differentia cum est genera- lis; cum genere ordinanda est.Quoniam autem pro» prium hocquidem quid est esse significat,illud autem non significat,dividatur proprium in utrasque pre- p dictas partes, et vocetur illud quod quid erat esse significat,terminus ; reliquum vero,secundum com- munem de ipsis assignatam nominationem,nuncu- petnr proprium. Manifestum igiturex iis que dicta suntquodsecundum presentem divisionem quatuor omnia accidit fieri, aut proprium, aut. terminum, aut genus, aut accidens. Nemo autem nosopinetur dicere quod unumquodquehorum secundum se di- ctum propositio vel problema est, sed quod ab his et problemata et propositiones fiunt.Differunt autem problema et propositio modo, nam cum sic dicitur : putasne animal gressibile bipes? diffinitio est homini et putasne animal genusesthominis? propositio fit. Si autem utrum animal gressibile bipes definitio est hominis, an non, problema fit.Similiter autem et in aliis. Quare merito equalia numero problemata et propositiones sunt, nam ab omni propositione pro- blema efficies, mutans modum. CAPUT IV. De termino, proprio, genere, et accidente. Dicendum autem quid terminus,quid proprium, quid genus,quid accidens. Estautem terminus qui- dem oratio quid eratesse significans. Assignatur autem autoratio pro nomine,autoratio pro oratione; possibile est enim et eorum que sub ratione signifi- cantur quedam definiri.Quicunque autem quolibet modo nomine assignationem faciunt, manifestum quoniam non assignant ii rei definitionem, eo quod omnis definitio oratio quedam est,accommodatum tamen termino,et hujusmodi ponendum est,ut quod honestum est,decens.Similiter autem et utrum idem sensus,et disciplina vel diversum;etenim circa dif- finitiones,utrum idem, vel diversum,plurima fit im- moratio. Simpliciter autem aecomodato termino omnia dicantur que sub eadem disciplina cum defi- nitionibus continentur.Quod autem omniaque nune dicta sunt hujusmodi sunt,manifestum ex his. Po- tentes énim quod idem et quod diversum disputare, eodem modo et ad definitiones argumentari facile poterimus; nam ostendentesquod non idem est, in- terimenteserimus definitionem: non tamen conver- - titur quod nunc dictum est,non enim sufficiens est ad astruendum definitionem ostendere idem esse, attamen ad destruendum sufficiens est ostendere E! . n. 913 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 914 quod non idem est. Proprium autem est quod non À et genus, et accidens omnia dicuntur, et ad defini- indicat quid est esse, soli autem inest, et conversim praedicatur de re ut proprium est hominis gramma- tiees esse susceptivum. Nam si homo est, et gram- matices susceptibilis est, si grammatices suscepti- vum est, et homo est. Nemo enim proprium dieit quod contingit alii inesse, ut homini dormire, ne quidem si forsitan per aliquod tempus inest soli. Si autem forte dicatur aliquid talium proprium, non simpliciter, aliquando, vel ad aliquid dicetur, nam ex dextris quidem esse, aliquando proprium est. Bipes autem ad aliquid proprium est dictum, ut ho- mini ad equum et canem. Quod autem eorum quae contingunt aliiinesse nullum conversim predicatur, manifestum est ; non enim necessarium est si quid dormit, hominem esse. Genus autem est, quod de pluribus et differentibus specie in eo quod quid est praedicatur. In eo quod quid est predicari ea dicun- iur, quecunque convenit eum qui interrogatus est reddere quid est quod propositum est, quemadmo- dum de homine, convenit eum qui interrogatus est quid id est quod propositum est, dicere quod ani- mal. Generi autem accommodatum est utrum in eodem genere aliud alii, an in ultero sit. Nam et hujusmodi sub eadem methodo cadit cum genere ; disputantes enim quod animal genus hominis simi- liter et bonus, disputantes erimus quoniam hec in eodem sunt genere,sit autem alterius quidem osten- damus quod genus est,alterius autem quod non est, disputantes erimus quoniam non in eodem genere hac sunt. Accidens autem est quod nihil horum est, neque definitio,neque proprium, neque genus,inest autem rei; et quod contingit inesse cuivis uni et eidem,et non inesse,utsedere contingitinesse alicui eidem, et non inesse. Similiter autem et album, nam et eidem nihil prohibet quandoque album, quandoque non album esse. Est autem accidentis definitionum secunda melior : nam cum dicitur pri- ma, necessarium est si debet quis intelligere, pre- scire quid est terminus, et genus, et propriur ; secunda autem perfecta est ad cognoscendum (quid est quod dicitur) per se. Anneclantur autem acci- denti et qui ad se invicem sunt comparationes quo- libet modo ab accidente dicte, ut utrum honestum, an quod confert, expetibilius, et utrum que est se- cundum virtutem, an que secundum voluptatem suavior vita, et si quid aliud similiter his est di- ctum, ia omnibus enim talibus utri magis predica- tum accidit, quaestio fit. Manifestum est aulem ex his quoniam accidens nihil prohibet, et quando, et ad aliquid proprium fleri, utsederecum sit accidens, quando quis solus sedet, tunc aliquando proprium erit ;solo vero sedente, ad non sedentes proprium : quareetad aliquid,et aliquando nihil prohibet ac- cidens proprium fieri, simpliciter autem proprium non erit. a CAPUT V. - Quod ccetera przdicata aliquid. claudant. eorum quz definitio continet. Non lateatautem nos quoniam que ad proprium, tiones conveniet dici. Ostendentes enim quoniam non ei soli inest quodest sub deflnitione'(quemad- modum et in proprie), autquoniam non genus quod assignatum est in definitione, aut quoniam non inest, aliquid eorum que in definitione dicta sunt (quod quidem etin accidente dici potest), interimen- tes erimus definitionem. Quare secundum prius as- signatam ralionem, omnia erunt quodammodo defi- nitioni accommodanda quae numerata sunt, Sed non propter hoc unam in omnibus universalem metho- dum quaerendum, neque enim facile invenire hanc est, et si inveniatur, omnino obscura et insuavis plane fuerit ad propositum negotium. Propria vero in unoquoque determinatorum generum assignata methodo, facile ex iis quz circa unumquodque pro- pria sunt decursus propositi fieri possit. Quare uni- versaliterfigura quidem (quemadmodum dictum est prius) dividendum est, reliquorum autem ea que maxime suntsingulis peculiaria, annectendum ; de- finitioni el generi accomodata ea nunocupantes, peneautem adjuncta sunt quz dicta suntad singula. CAPUT VI. De eodem. Primum autem omnium deeodem determinandum quoties dicitur. Videbitur autem idem ut figuraliter sit sumere, tripliciter dividi. Numero enim, aut spe- cie, aut genere, idem solemus appellare. Numero quidem, quorum nomina plura, res autem una, ut indumentum et vestis. Specie autem que cum sint C plura, indifferentia sunt secundum speciem, ut ho- mo homini, equus equo ; nam hujusmodi specie di. cuntur, quecunque sub eadem specie sunt. Similiter autem et genere eadem, quacunque sub eodem ge- nere sunt, ut equus homini. Videbitur autem ab eo- dem fonte aqua, quie eadem dicitur,habere aliquam differentiam prater dictos modos. Non tamen, sed et hujusmodi in eodem ordinetur iis quaze secundum unam speciem quoquo modo dictasunt: omnia enim talia cognata et affinia sibi invicem videntur esse : nam omnis aqua omni aqu: eadem specie dicitur, eo quod habeat quamdam similitudinem ;ab eodem autem fonte aqua qus eadem dicilur nullo alio dif- fert, quam eoquod vehementiorsitsimilitudo: quare non separamus idem ab iis quae secundum unam speciem quoquo modo dicuntur. Maxime autem in- dubitanter quod unum est numero,idem ub omnibus videtur dici. Soletautem ethoc assignari multiplici- ter, propriissime autem: el primo, quando nomine vel termino idem assignatum fuerit, ut vestis indu- merito, et animal gressibilebipes homini. Secundum autem, quando proprio, ut discipline susceptibilis homini, et quod natura sursum fertur igni. Tertium vero, quando ab accidente, ut sedens, vel musicum Socrati, omnia enim hec unum numero volunt si- gnificare. Quod autem verum sit quod nunc dictum est, extranssumentibusnuncupationes maximequis discat; ssepe enim precipientes nomine vocare ali- quem sedentium, transsumimus, quando forteisnon 915 AN. MANL. SEV. BOETII 916 intelligit cui preceptum facimus, tanquam ab acci- À dialectica, et quid problema dialecticum. Non enim dente ipso magis intelligente, et jubemus sedentem vel disputantem vocare ad nos, mauifestum quod uteumdem opinantes, et secundum nomen, et 86- cundum accidenssignificare.Ergoidem,quemadmo- dum dictum est, tripliciter dividatur. CAPUT VII. Qmnem disputationem dialecticam esse ex termino,pro- prio, genere, aul accidente, et ubi illa reperiantur. Quoniam autem ex prius dictis sunt orationes, et perhaecet ad heo una quidem fides est per indu- ctionem.Sienim quisconsideretunamquamque pro- positionum et problematum,apparebitauta termino, auta proprio, aut a genere, aut ab accidente faota. Alia autem fides per syllogismum.Necesse est enim o:nne quod de aliquo predicatur, aut conversim de re predicari, aut non ; et si conversim predicatur, terminuserit, vel proprium. Nam si significat quid est esse, esl terminus ; si autem non significet, pro- prium. Hoe enim erat proprium, quod conversim predicatur, non significans quid est esse. Si autem non ceonversim pradicatur de re, aut ex iis quein definitionis subjecti dicuntur, est, aut non, et siest exiis qu:ein definitionedicuntur,aut genus, aut diíTe- rentia erit, eo quod definitio ex genere et differentiis est. Si vero ex iis non est que in definitione dieun- tur, palam est quoniam accidens erit, nam accidens dicebatur quod nequelerminus,neque genus, neque proprium, inest autem rei. Post hec autem oportet determinare genera praedicamentorumin quibus sunt dict: quatuor differentie. Sunt hec autem numero decem, quod est, quantum, quale, ad aliquid, ubi, quando, situm esse, habere, facere, pati. Semper enim accidens, et genus, et proprium, et definitio in uno predicamentorum horum erit,nam omnes ab his propositiones, aut quid est, aut quale est, aut quantum,aut aliorum aliquod predicamentorum si- gnificant, Manifestum est autem ex cisdem quoniam quod quidestsignificans quandoque quidemsubstan- tiam significat, quandoque autem quale,quandoque veroaliquod aliorum predicamentorum ; nam quan- . do, posito homine, dixerit quod positum est homi- nem esse, vel animal, et quid est dicit et significat substantiam ; quando,colore albo posito,dixerit quod positum est album esse, vel colorem, quid est dicit, et quale significat. Similiter autem et si, cubitali magnitudine posita, dixerit quod positum est cubi- talem esse magnitudinem, et quid est dicitet quan- tum significat. Similiter autem et in aliis. Unum- quodque enim talium sive idem de eodem dicatur, sive genus de hoc, quid estsignificat ; quandoautem dealio, nonquid estsignificat, sed. quantum, aut quale, aut aliquod aliorum predicamentorum. Qua- re de quibus sunt disputationes, et ex quibus, hec et tanta sunt,Quomodo autem sumemus,et per quae copioso erimus, post hec dicendum. CAPUT VIII. De propositione dialectica. Primum igitur determinetur quid est propositio B C omnem propositionem ,nec omne problema dialecti- cum ponendum. Nullus enim offeret, qui mentem habeat, quod nulli videtur,nec proponet quod omni- bus est manifestum, vel plurimis: nam hec quidem non habent dubitationem, illa autem nemo ponet. Est autem propositio dialectica inlerrogatio proba- bilis aut omnibus, aut plurimis,aut sapientibus,et his vel omnibus, vel plurimis, vel maxime familiari- bus non inopinabilis. Ponet enim aliquis quod vide- tursapientibus, nisiid contrarium sit multorum opi- nionibus. Sunt autem propositiones dialectics, et ea qua probalibus sunt similia, et contraria iis quae videnturesse probabiliasecundum contradictionem protensa,et quecunqueopiniones suntsecundum ar- tes inventas. Si enim probabileest eadem esse con- trariorum disciplinam, etsensum eumdem esse con- trariorum probabile apparebit, et si unam numero grammaticen esse,ettibicinariam unam;siautemgplu- res grammaticas, el plures tibicinarias, omnia enim similia et cognata haoc videntur esse.Similiter autem etea quie probabilibussunt contrariasecundum con- tradíctionem protensa probabilia videntur. Si enim probabile est quod oportet amicis benefacere, et quod non oporlet amicis maleface probabile est; est autem contrarium quidem quod oportet malefa- cere amicis, secundum contradictionem autem quod non oportet amicis malefacere. Similiter autem- et si oportet amicis benefacere, inimicis non oportet ; est autem ethocsecundum contradictionem contra- | riorum, nam contrarium est quod oportet inimicis benefacere. Similiter autem et in aliis. Probabile autem etin similitudineapparetetiam contrarium de contrario, ut si oportet amicis benefacere, et inimi- cis oportet male, apparebit et contrarium hoe quod est amicis benefacere, et quod inimicis male.Utrum &utem secundum veritatem sehabeat, vel non; in iis quae de contrario dicentur ostendetur. Palam autem - quoniam et quicunque opiniones secundum artes sunt, dialectice propositiones sunt. Ponetenim ali- quis ea que videntur iis qui in eis probati sunt, ut de his quidem que ingeometria,ut geometer, de illis autem que in medicina, ut medicus. CAPUT .IX. De problemate dialectico et positione dialectica. Problema autem dialecticum est speculatio inten- dens vel ad eleclionem, et fugam, vel ad veritatem et 3cientiam, aut per se, aut ut ad miniculans ad ali- quid aliud talium, de quo aut neutro modo opinan- tur, aut contrarie plerique sapientibus, aut sapien- tes plerisque, aut utrisque iidem eisdem. Quedam enim problematum utileestsciretantum eligendum, vel fugtendum, ut utrum voluptas sit eligenda, an - non. Quedam[autem ad sciendum tantum, ututrum — mundus &ternus sit, an non. Quedam vero ipsa per. se quidemad neutrum horum, adminiculantia autem sunt ad aliqua talium. Pleraque enim ipsa quidem per se non volumus cognoscere, sed aliorum gratia, ut perillaaliud quidpiam cognoscamus. Sunt autem . —" 917 problemata et de quibus contrarii sunt syllogismi: A dubitationem enim habent utrum sic se habentan non sic, eo quod utrisque sunt rationes suasibiles. Et dequibus rationem non habemus, cum sint ma- gna, difficilearbitrantes esse propterquod assignare; ut utrum mundus sit :ternus, an non, nam hujus- modi quaret aliquis. Problemata ergo et propositio- nes (ut dictum est) derminata sint. Positio est opinio admirab;lis alicujus familiarium secundum philosophiam,ut quod non estcontradicere,quemad- modum dixit Antisthenes, et quod omnia moven- tur, seeundum Heraciitum, aut quod unum est ens, quemadmodum Melissus dixit (nam de quovis con- traria opinionibus proferente curam habere stultum est), aut de quibus orationem habemus contrariam opinionibus, ut quoniam non omne quod est, vel fa- ctum est, vel eternum,quemadmodum sophiste di- cunt, Nam musicum, grammaticum esse, neque fa- ctum, neque esse eternum. Hoc enim et sialicuinon videatur, videbitur utique eo quod rationem habeat guasibilem. Estigitur et positio quidem problema, non autem omne problema positio,eo quod quedam problematum taliasunt, dequibus neutro modo opi- namur, Quod autem est positio problema manife- stum est : necesse est enim ex lis qua dicla sunt, aut plures sapientibus circa positionem dubitare, aut utroslibet sibimet, eo quod opinio quedam ad- miranda positio est. Pene autem nunc omnia diale- ctica problemata positiones vacantur. Differat autem nihil quomodolibet dictum : non enim nomen effin- gere volentes divisimus sic ea, sed ut non lateant nos,cuni quzedam eorum sunt differentiae, Non opor. |" tet autem omne problema, nec omnem positionem considerare, sed quam dubitabit aliquis eorum, qui ratione egent, et non poena vel sensu. Nam qui du- bitant utrum oporteat deos honorare, et parentes di- ligere, an non, pena indigent ; qui vero utrum nix alba an non,sensu. Neque vero quorum propinqua est demonstralio, neque quorum valde longe: nam illa quidem non habent dubitationem, haec autem magis quam secundum falcultatem exercitalivam. CAPUT X. disserendi , dialecticeque disputa- tionis. — De speciebus Determinatis autem his, oportet dividere quot dialecticarum disputationum sunt species. Est au- tem inductio quidem hec, illa autem syllogismus. Bt syllogismus quidem quid est, dictum est prius. Induetio vero esta singularibus ad universalia ac- cessio, ut si est. gubernator eruditus, optimus, et auriga, et omnis qui est erudilus in unoquoque, optimus. Est autem inductio verisimilior, et clarior etsecundum sensum notior, et pluribus commu- nis syllogismus autem valentior, et ad contradi- centes efficacior. Ergo genera de quibus disputa- tiones, et ex quibus, quemadmodum ante dictum est, determinata sint. TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. B 918 CAPUT XI. De instrumentis quibus syllogismorum copíam nobis ad. disserendum suppeditamus. Instrumenta autem per que abundemus syllogis- mis sunt quatuor. Unum quidem, propositiones su- mere. Secundum autem, quotupliciter unumquod- que dicitur posse distinguere. Tertium, differentias invenire. Quartum autem, similitudinis conside- ratio. Sunt autem et modo quodam etiam tria ho- rum propositiones. Est enim unumquodque eorum propositionem facere, ut quod eligendum est ho- nestum, vel delectabile, vel utile, et quod. differt sensus a disciplina, eo quod amiltenti eam possi- bile est rursum sumere, illum autem impossibile. Etquoniam similiter se habet salubre ad sanitalem, et habile ad bonam habitudinem. Est autem prima propositio ab iis que multipliciter dicuntur, secun- da a differentiis, tertia vero a similibus. CAPUT XII. De sumptione propositionum. Ergo propositiones quidem eligendum quotquot modis determinatum est in propositione, aut om- nium opiniones proponenti, aut plurium aut sapien- tum, et horum vel omnium, vel plurimorum, vel no- tissimorum. Aut etiam contrarias apparentibus, et quieeunqueopinionessecundum artem sunt;&topor- tet protendere contrariasapparentibus probabilibus, secundum contradictionem, quemadmodum dictum est prius. Utile autem et facere eas in eligendonon solum qua sunt probabiles, sed et similes eis, ut quod contrariorum idem est sensus, nam et scientia contrariorum est eadem. El quod videmus suscipien- tes aliquid,non emittentes, nam et in aliis sensibus sic est, nam et audimus suscipientes aliquid, non emittentes, et olfacimus eodem modo, similiter au- tem et in aliis. Amplius:quiecunquein omnibus vel plurimis videntur, sumendum ut principium et ap- parentem positionem, nam ponunt qui non conspi- ciunt, in aliquo non sic habet. Eligere autem oportet et ex scriptis disceptationibus. Descriptionesautem facere in unoquoque genere supponentes seorsum (ut de bono,'aut de animali, et de bono omni) inci- pientem a quid est. Adnotare autem et singulorum opiniones, 1 ut quod Empedocles quatuor dist ele- menta corporum esse. Ponet enim aliquis quod ab aliquo probato dictum est. Sunt autem (ut figurali- ter sit complecti) propositionum et problematum partes tres ; nam alie sunt morales propositiones, alie naturales, alie rationales. Morales quidem hu- jusmodi, ut utrum oporteat parentibus magis an le- gibus obedire, si dissentiant. Rationales vero, ut utrum contrariorum eadem disciplina, an non. Na- turales autem, ut utrum mundussiteternus, neene.. Similiter autem et problemata. At vero quales sint singulae earum que dicte sunt, definitione quidem non facile assignare est de ipsis. Est autem ea(quae per induetionem est) assuetudine tentandum co- gnoscereunamquamqueearum, secundum predicta exempla consideranti. Ad philosophiam igitur, se- 919 AN. MANL. SEV. DOETII 920 cundum veritatem de his negotiandum, dialectico À corporalem actum, nihil ; manifestum ergo quoniam autern modo ad opinionem. Sumendo autem quam maximeuniversales propositiones omnes,et una fa- cienda multe, ut quod oppositorum eadem discipli- na, deinde quod contrariorum et quod et aliquid. Eodem modo et ipse rursum dividends, quousque contingere potest divisio, ut quod boni, et mali,et albi, et nigri, et frigidi, et calidi ; similiter autem et in aliis. De propositionibus igitur sufficiant pre- dicta. CAPUT XIII. De multiplicis distinctione. Ipsum autem quotupliciter negotiandum est, non solum quacunque dicuntur secundum alium mo- dum, sed et rationes eorum tentandum assignare, ut. non solum quod bonum alio quidem modo dicitur justitiaet fortitudo, habile autem et salubre, sed quodetilla quidem eo quodipsa qualia quedam sunt, hec autem eo quod effectiva alicujus,et non eoquod qualia quedam sunt ; similiter autem et in aliis. Utrum autem multipliciter, aut uno modo specie dieitur, per hec considerandum. Primum quidem in contrario perspiciendum si multipliciter di- citur, sive specie, sive nomine dissonet. Quaedam enim statim et nominibus alia sunt, ut acuto in voce contrarium est grave, in magnitudine autem obtusum ; patet igitur quod contrarium acuto multipliciter dicitur, si autem fhooe, et acutum: Nam secundum utrumque horum aliud erat con- irarium, non enim idem acutum erit obtuso et gravi contrarium ; utrique autem acutum contra- rium. Rursum graviin vocequidem contrarium acu- tum, magnitudine autem leve; quare multipliciter gravedicitur,eo quod etcontrarium. Similiterautem et pulehro,ei quidem quod inanimali turpe, ei vero quod est in domo, perniciosum; quare equivocum pulehrum. In quibusdan autem nominibus quidem nullo modo dissonat, specie autem manifesta in eis statim differentia est, ut in claro et obscuro ; vox enim clara et obscura dicitur. Similiterautem et co- lor. Ergo nominibusquidem nihil dissonant, specie autem manifesta in eis statim differentia est ; non enim similiteret color clarus dicitur, et vox clara. Manifestum autem id est et per sensum, nam eorum quieeadem suntspecie,idem sensus;at clarum quod in voce et in colore non eodem sensu judicamus, sed hoc quidem visu,illud autem auditu. Similiter autem et acutum etobtusum in humoribus et ir ma- gnitudinibus, sed hoc quidem tactu, illud autem gustu. Namneque hecdissopant nominibus, neque in seipsis, neque in contrariis, obtusum enim est contrarium utrique. Ampliussi huicquidem est ali- quid contrarium, illi autem simpliciter nihil, utei qua est a potu delectationi, ea qua est a siti tristi- tia, contrarium ; ei autem qua est ab eo quod est considerare quod diameter est coste incommensu- rabilis, nihil, Quare multipliciter delectatio dicitur. Et ei quidem qua est secundum mentem amare, odire contrarium est ; ei autem qua est secundum amare a&quivocum. Preterea in mediis, Si huicqui- dem est aliquid medium, illi autem nihil, aut si utrisque quidem est, non idem autem, ut clari et obscuri , in coloribus quidem aliquid est medium, fuscum, in voce autem nihil, aut si forte rau- cum, quemadmodum quidam dieunt raucam vocem medium essé, quare equivocum clarum, simili- ter et obscurum. Insuper si horum quidem plura media, illorum autem unum, ut in claro et obscuro. Nam in coloribus plura media,in voce autem unum, raucum. Rursum in eo quod secundum contradictio- nem opponitur,considerandum si multipliciter dici- tur. Nam si hoc multipliciter dicitur, et quod huic opponitur multipliciter dicetur. Ut non videre mul- B tipliciter dicitur, unum quidem non habere visum, alterum autem non operari visu. Si autem hoc mul- tiplieiterdicitur, necessarium est et videre multipli- citer dici: utrique enim non videre opponitur, ut ei quidem quod est non habere visum, habere ; illi au- tem quod non est operari visu, operari. Ampliusin hisqua& secundum privationem et habitum dicuntur perspiciendum. Si enim alterum multipliciter dici- tur, et reliquum utsi sensibile multipliciter dicitur : et secundum animam et corpus, et insensibile mul- tiplieciter dicetur et secundum animam et corpus. Quod autem secundum privationein et habitumop- ponunturque dictasunt,manifestum, eo quod nata sintutrumquesensumhabereanimalia,etsecundum animum et secundum corpus. Amplius autem in casibus considerandum. Nam si juste multipliciter dicitur, et justum multipliciter dicetur, secundum utrumque enim justorum est justum, utsi juste di- citur et secundum sui cognitionem judicare et ut oportet, similiter et justum. Eodem autem modo et si salubre multipliciter dicitur, et salubriter multi- pliciter dicetur, usi salubre dicitur hoc quidem sa- nitatiseffectivum, illud autem conservativum, quod- dam vero significativum, et salubriter vel effective, vel conservative, vel significative dicetur. Similiter autem et inaliis quando ipsum multipliciter dictum fuerit, et casus ab eo multipliciter dicetur ; et si ca- sus, etipsum. Consideranda autem et genera secun- dum nomen przdicationum, si eedem sint nomini- bus. Nam si non eedem, manifestum est quoniam equivocum est quod dicitur, ut bonum in cibisqui- dem effectivum est voluptatis, in medieina autem effectivum sanitatis, in anima vero qualem esse, ut castam, vel fortem, vel justam. Similiter autem etin homine ; aliquoties autem et quando ut in tempore bonum (bonumenim diciturin tempore), plerumque autem quantumin mediocri(dicitur enim et mediocre bonum); quareaequivocum bonum. Similiter autem et candidum, in corpore quidem color, in voce au- tem bene audile. Similiter. autem et acutum, non enim similiter idem in omnibus dicitur. Nam vox acula quidem velox (sicut dicunt, qui secundum nu- meros harmonici sunt), angulus autem acutus, qui minor est recto, gladius vero qui est anguli acuti.- n 924 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 922 Consideranda etiam et genera eorum que sunt sub A tet si eorum qua sub eodem sunt nomine, hoc qui- eodem nomine, si diversa et non subalterna sunt, ut equus, hoc autem animal, et hoc vas. Diversa enim qua seeundum nomen est horum ratio,i nam hoc quidem animal, quid significat, illud vero vas, quale quid. 8i autem subalterna sintgenera, non necéssa- rium diversas esse rationes, ut corvi animal, et avis genus est;quando autem corvum,dicimus autem esse et animal,quid dicimuseumdem esse ;quare utraque genera de eodem predicalur. Similiter autem et quando animal volatile bipes corvum dicimus, avem dicimus eumdem esse, et sic ergo utraquegenera de corvo predicantur, el ratio eorum. In non subalter- nis generibus non accidithoc;nequeenim quando vas dieimus, animal dicimus, neque quando animal vas. Considerandum autem non solumsi in proposito di- versa sunt geuera, et non subalterna,sed etin con- trario. Sienimcontrarium multipliciterdicitur, ma- nifestum quoniam et propositum. Utile autem ad definitionem inspicere qu: de composito fit, ul can- didi corporiset candide vocis, nam sublato proprio, eamdem rationem oportet relinqui. Hoc autem non accidit in equivocis, ut in iis qu» nunc dicta sunt, nam hoc quidem erit corpus habens talem colorem, illud autem vox bene audibilis. Sublato igilur cor- pore, et voce, non idem in utraque relinquitur, at oportetsi univocum esset candidum, quod in utraque dicitur esseidem. S:peautem et in ipsis definitioni- bus latet assequens zquivocum, quapropter et in definitione considerandum. Ut siquis significalivum vel effectivum sanitatis quod moderate se habet ad sanitatem dicat esse, non refutandum ; sed inspi- ciendum quid moderate quidem secundum utrumque dixit, ut si hoc quidem tale significat ut facere sani- tatem, illud autem tale ut significare qualis quidem sit habitus; Adhucjsilnon comparabilia sunt secun- dum magis, el minus, vel similiter, ut clara vox, clara vestis, et acutus humor, et. acuta vox : hic enim nequesimiliter dicuntur clara vel acuta, neque magis alterum : quare equivocum clarum et acutum, nam univocum omne comparabile, aut enim simi- liter dicetur aut magis alterum. Quoniam autem di- versorum generum, et non subalternatim positorum diverse species sunt et differentie, ut animalis et scientie (diverse enim horum differentie), con- siderandum si quie sub eodem sunt nomine di- versorum generum, et non subalternorum diver- sm differentie sint, ut acutum vocis et magnitu- dinis ; differt enim vox a voce eo quod acuta sit, similiter e& magnitudo a magnitudine: quare aiqui- vocum acutum, diversorum enim generum, et non subalternorum diverse differenti: sunt. Rursum si eorumdem quae sunt sub eodem nomine diverso differentie sunt, ut coloris qui est in corporibus et in melodiis. Nam ejus qui est in corporibus congre- gativum et disgregativum visus, ejus vero qui in melodiis non ezdem differenti? ; quare equivocum .color,nam eorumdem edem differentie. Amplius, quoniam species nulius est differentia inspicere opor- D dem species est, illud autein differentia, ut clarum, quod in corporequidem, speciescoloris;quod autem in voce, differentia. Differt enim vox a voce eo quod clara sit. Deeo igitur quod multipliciter dicitur, per hiec et hujusmodi perspiciendum. CAPUT XIV. De differentiarum inventione,similium consideratione, el. utilitatibus instrumentorum. Differentiasautem in ipsis generibusad seinvicem perspiciendum, ut quo differt justitia a fortitudine, et prudentia a temperantia : haec enim omnia ex eo- dem genere sunt ex virtute. Et ex alioad aliud, ut in iis que non nimium differunt, ut in quo differt sensus a scientia; nam in iis que multum differunt, manifeste sunt omnino differentie. Similitudinem autem considerandum in iis quz suntin diversis ge- neribus, ut sicut alterum ad alterum quidem, sic aliud ad aliud, ut sicut scientia ad scibile, eic sensus ad sensibile ; etut alterum in altero aliquo, sic aliud in alio, ut quemadmodum visus in oculo, mens in anima,et ut tranquillitas in mari, serenitas in aere, utrumque enim quies. Maxime autem iniisque mul- tum distant exerceri oportet, facile enim in reliquis poterimus similia inspicere. Considerandum autem et ea que sub eodem sunt genere, si quid inest omnibus idem, ut homini, et equo, et cani : nam si inest aliquid eis idem in eo sunt similia. Utile autem ipsum quidem, quod quotupliociter, dicitur, conside- rasse ad diluciditatem;maxime autem quis sciet quid ponatur, manifesto facto quotupliciter dicitur. Etad fieri secundum rem eamdem, et non ad nomen syl- logismos : sieniminmanifestum sit quotupliciter di- citur, contingit non ad idem etiam qui respondet et qui interrogat ferre intellectum ; manifestato autem quotupliciter dicitur, et ad quid ferens ponat, ridi- culus videbitur interrogans esse, si non ad hoe ser- monem faciat. Utile etiam, et ut non falsa ratione decipiamur, sed decipiamus potius : nam scientes quotupliciterdicitur,non allucinabimur,sed sciemus si non ad idem sermonem faciat is qui interrogat, et ipsiinterrogantes poterimus apparenti ratiocinatione fallere, nisi is qui respondet agnoscat quotupliciter dicitur. Hoc non in omnibus semper possibile, sed quando fuerint eorum que multipliciter dicuntur, aliaquidem vera, alia autem falsa, Est autem proprie nonconveniens,modus hic dialeoticzs, quare omnino vitanda dialecticis hujusmodi ad nomen disputatio, nisi quis aliter non possit de proposito disserere. Differentias autem invenireutile, et ad syllogismos de eodem, et diverso, et ad cognoscendum quid est unumquodque.Quod autem ad syllogismos deeodem et diverso utile, manifestum : invenientes enim dif- ferentiam propositorum quamlibet,ostendenteseri- mus quoniam non idem. Ad cognoscendum autem quid estunumquodque,eo quod propriam substantiz cujusque rationem iis que (cirea unumquodque sunt) accommodatis differentiis separare solemus. Simili- 923 AN. MANL. SEV. BOKTII 924 tudinis autem consideratio utilis est ad inductivas À niemus propositum) collocare, nam eommunium ] , rationes, et ad syllogismos ex suppositione, et ad assignationem definitionum. Ad inductivas quidem rationes, eo quod circa singula in similibus indu- ctioae universale existimamus inducere, non enim facileestinducereignorantessimilia.Adgyllagismos ex suppositione, eo quod probabile est quemadmo- dum in uno similium se habet, sic et in reliquis. Quaread quodcunque eorum facultatem habebimus disputandi, profitebimur quemadmodum in his se habet, sic et in proposito habere. Id enim osten- dentes, et propositum ex suppositione ostendentes erimus : supponentes enim quomodo in his se habet, sic et in proposito se habere demonstrationem fa- ciemus. Ad definitionem autem assignationem, eo quod maxime in eo quod quid predicatur' genus erit. Similiter autem et in multum distantibus utilis &d definitiones similitudinis consideratio, ut quod idem tranquillitas in mari, et serenitas in aere, utrumqueenim quiea, etquoniam punctum in linea, e$ unitas in numero, utrumque enim principium. Quarecommunein omnibusgenusassignantes, arbi- trabitur non extranee definire. Pene autem et de- finientes sic solent assignare, nam et unitatem principium numeri dicunt esse ; et. punctum prin- cipium lines. Manifestum igitur quoniam ad com- mune utrorumque genus collocant. Instrumenta itaque per qua sunt syllogismi, hec sunt; loci au- tem ad quos utilia sunt predicta, ii sunt qui dicendi quod potentes conspicere quid in unoquoque idem, p sunt. non dubitabimus ad quid oporteat genus (cum defi- LIBER SECUNDUS. CAPUT PRIMUM. De problematis uuiversalibus et in quibus praedicatis inesse et esse convertuntur. Sunt autem problematum haec quidem universalia, illavero particularia : universalia quidem, ut omnis voluptas bonum est, et nulla voluptas bonum ; particularia vero, ut aliqua voluptas bonum, et aliqua voluptas non bonum. Suntautem ad utraque genera problematum communia universalia, et con- struetiva, el destructiva. Ostendentes enim quod omniinest, et quod alicui inest ostendentes erimus ; similiter autem et si quod nulli inest ostenderimus, et quod non omni inest ostendentes erimus. Pri- mum ergo de universalibus destructivis dicendum, eo quod communia sinthujusmodi ad universalia et particularia, et quia magis positiones afferant in eo quod inest, quam non,disputantes autem destruant. Est autem difficillimum converti ab accidente propriam nomitationem. Nam aliquo modo et non universaliter in solis contingit accidentibus, a defi- nitione enim, et proprio,et genere necessarium est converti, ut si inest alieui animal gressibile bipes esse, convertentem verum erit dicere, quoniamillud animal gressibile bipes est. Similiter autem a ge- nere, nam si animal inest alicui, animal est. Eodem autem modo et proprio est ; si enim alicui inest D grammaticessusceptivum esse, grammatices susce- ptivum erit. Nam nihil horum contingit secundum quid inesse, vel non esse, sed simpliciter vel inesse, vel noninesse. In accidentibus autem nihil prohibet secundum quid inesse, ut albedinem, vel justitiam. Quare non sufficit ostendere quoniam inest albedo, vel. justitia, ad ostendendum quod albus, vel justus est, nam habet dubitationem, quoniam secundum quid albus, vel justus est: quapropter non necessarium est in accidentibus converti. De-- terminare aulem oportet et peccata que sunt in problematibus, nam sunt duo, vel in eo quod falsum dicunt, vel in eo quod transgrediuntur positam lo- cutionem. Falsum etenim dicentes, et qui quod non inest inesse alicui dicunt, peccant, et qui extraneis nominibus res appellant (ut Platanum hominem), transgrediuntur positam nominationem. CAPUT II. Loci problematum quod quidquam insit vel non insit. Unus aulem locus est inspicere si quid secundum aliquem alium modum inest, ut accidens assignavit. Peccatur autem maxime id circa genera, ut si quis albo dicat accidere colorem esse, non enim albo colorem esse accidit, sed genus ejus color est. Contingit autem et secundum nominationem deter- minare eum qui ponit, ut quod accidit iustitie vir- tutem esse. Sepe autem et cum non determinet, manifestum quod genus ut accidens assignavit, ut 8i quis albedinem colorari dixerit,vel ambulationem moveri.A nullo enim genere denominstive predica- tio de specie dicitur, sed omnia univoce genera de speciebus praedicantur, nam et nomen et rationem generum suscipiunt species ; qui igitur colora- tum dixit album, neque genus assignavit, quoniam denominative dixit, neque ut proprium vel ut defi- nilionem, nam definitioet proprium nulli alii inest: sunt autem colorataet pleraque aliorum, utlignum, lapis, homo, equus. Manifestum igitur quoniam ut accidens assignavit. Alius locus est inspicere ea quibus inesse aut omnibus aut nulli dictum est, etconsiderare secundum species, et non in infinitis. Nam transitu magis etin paucioribus consideratio, oportet autem considerare et incipere a primis, deinde consequenter usque ad individua, ut si op- positorum eamdem disciplinam quis dixerit esse, perspieiendum si eorum quse sunt ad aliquid, et contrariorum, et qui& secundum privationern et ha- bitum et quae secundum contradictionem dicuntur, eadem fit disciplinaet si in his nondum manifestum est, rursum ea dividendum usque ad individua, ut n 925 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 926 si justi vel injusti, vel dupli vel dimidii, vel coeei- À inest quodcunque id sit, interimentes erimus omni tatis vel visus, vel esse vel non esse. Nam siin aliquo ostendatur quod non eadem ,interimentes eri- mus problema,similiter autem et $i nulli inest.Iste autem locus convertiturad construendum etdestruen- dum. Si enim in omnibus videatur cum divisionem proferimus,nihil in pluribus, postulandum est au- tem universaliter ponere,aut instantiam ferrein ali- quo non sic esse;nam si neutrum horum faciat,ab- surdus apparebit, qui non ponet. Alius est, defipi- tiones facere accidentis, et ejus cui accidit, aut utriusqne de utroque, aut alterius,deinde conside- rare si quid non verum in definitionibus perinde ac verum sumptum sit. Ut si est Deum injustitiam faeere, quid injustitiam facere. Si enim nocere sponte,manifestum quoniam non est Deum injusti- tiam facere,non enim contingit nocere Deum;et si invidus sit studiosus, quis invidus,et que invidia. Nam si invidia est tristitia inapparenti prosperitate alicujus proborum,manifestum est quod studiosus non est invidus, pravus enim esset;et si indignans invidus,quis uterque eorum; sic enim manifestum erit utrum verum an falsum sit,quod dictum est,ut si invidus quidem sit qui tristatur in bonorum pro- speritatibus,indignans autem qui in malorum pro- speritatibus tristatur,manifestum quod non erit in- vidus indignans.Sumere autem et pro iis(quiin de- fiionibus sunt) nominibus definitiones, et non desistere donec ad nolum deventum sit;nam sspe cum tota quidem definitio assignata sit,non mani- festum est quod queritur,pro aliquo autem eorum (que in definitione sunt)nominum definitione dicta, manifestumfit. Amplius,problema propositionem sibi facientem instare. Nam instantia erit argumentum ad positionem. Est autem locus hic pene idem ei quo considerare quibus inesse,vel omnibus, vel nulli dictum est,differt sutem modo. Amplius, determi- nare que oportet dicere ut plures,et qua non Utile enim et ad construendum, et ad destruendum, ut quod nominationibus quidem res nuncupandum ut plures, quie autem sunt, taliane, an non talia, non amplius attendendum ad plures:ut salubre quidem dicendum effectivum sanitatis, ceu plures dicunt. Utrum autem propositum effectivum sil sanitatis,an non,non amplius ut plures dicendum,sed ut medi- cus.Amplius,si multipliciter dicatur, positum autem sit quoniam inest,aul quoniam non inest, alterum monsirare eorum qua multipliciter dicuntur,si non utraque contingat.Utendum autem in iis quee latent, nam si non latest multipliciter dictum instabit,quo- niam non monstratum est id quod ipse dubitabat, sed alterum. Hic autem locus convertitur et ad construendum et ad destruendum,nam construere volentes ostendemus quoniam alterum inest,si non ambo poterimus : destruentes autem quoniam non inest alterum ostendemus, si ambo non poterimus: verumtamen destruenti quidem nihil oportetex con- - cessione disputare, neque si. omni, neque si nulli dictum sitinesse;nam siostenderimus quoniam non B D inesse;similiterautem et si uni ostenderimus inesse, interimemusnulliinesse.Construentibus autem pre- confitendum quod cuivis inest omni inest, si veri- simile sit postulatum.Non sufficit enim, ad osten- dendum quod omni inest, in uno disputasse, ut si hominis anima immortalis est, propter hoc anima omnis immortalis; quare preconfitendum quod si quecunque anima immortalis, omnis immortalis. Hoe autem non semper faciendum,sed quando non facile possumus communemin omnibus unam ratio- nem dicere, quemadmodum geometer, quod trian- gulus duobus rectis equos habet tres angulos. Si autem non lateat quod multipliciter dicitur divisum, quotupliciter dicitur etinterimendum et construen- dum. Ut si dicens est utile, aut honestum, ten- tandum ambo construere, vel intrimere de propo- sito, ut quod honestum et quod utile, vel quod ne- que honestum neque utile.Si autem non contingat utraque, alterum ostendendum,adnotato quod hoc quidem est, illud autem non, eadem autem ratio, etiam si plura sint in que dividitur. Rursum qua- cunque non secundum :quivocationem dicuntur multipliciter,sed alio modo.Ut disciplina una plu-- rium, aut ut finis, aut ejus quod ad finem, ut me- dicina ejus quod samitatem facit,ut quod cibat,aut ut amboram finium velutcontrariorum eadem disci- plina (nihil enim magis finis alterum altero)aut ut ejus quod per se est, et ejus quod per accidens. Ut persequidem quod triangulus duobus rectis equales habet tres angulos,per accidens autem quod zqui- laterus, quoniam enim accidit triangulo :equilate- rum triangulum esse, per hoe cognoscimus quod duobus rectis cquales habet. Si ergo nullo modo contingit eadem esse plurium disciplinam, mania festum quoniam omnino non contingit esse, aut si aliquo modo contingit, manifestum quod contingit. Dividereautem quotuplieiter,utile,u(si voluerimus construere:talia preestatuenda sunt quacunque con- tingunt, et dividendum in ea. tantum quacunque utilia sunt ad. construendum. Si autem destruere quicunque non contingunt,reliqua veroomittenda. Id autem faciendum iniiscumlatuerit quotupliciter dicuntur,et esse hoe quidem hujus auf non esse ex eisdem locis astruendum,ut disciplinam,hujus qui- dem aut ut finis, aut eorum qu: sunt ad finem, : aut ut eorum que sunt secundum accidens,vel rur- sum non esse aliquid secundum aliquem dictorum modorum,eadem autem ratio,et in desiderio,etque- cunque alia dicuntur plurium.Est enim desiderium hujusautut finis,ut sanitatis, aututeorum quaesunt ad finem,ut medicines conficiendv,aut uteorum qua eunt secundum accidens,ut in vino amicum dulce, non quia vinum, sed quiu dulee est, nam per se dulce desiderat,vinum autem per accidens:si enim austerum fit, non amplius desiderat, per accideus ecgo desiderabat. Utilis autem locus hic et in iis qua suntad aliquid,pene enim talia ea que ad ali- quid sunt.Amplius,transferre ad evidentius nomen. 921 AN. MANL. SEV. BOETII 928 Ut pro exacto in opinione clarum,et pro curiositate À nam si ostenderimus consequens propositum non cupiditassuperfluarum rerum,evidentiorienim facto quod dictum est,bene argumentabilis est positio. Estautem hic locus ad utrumquecommunis,ad con- struendumet ad destruendum.Ad ostendendum au- tem contraria circa idem inesse,considerandum in genere.Ut si volumus ostendere quod est circa sen- sum rectitudo et peccatum,sentire quidem judicare est;judicare autem est recte et non recte, et circa sensum erit rectitudo et peccatum. Nunc ergo et genere circa speciem demonstratio fit,nam judicare est genus sentire; qui namque sentit, aliquo modo judicat.Rursum ex specie generi: quecunque enim speciei insunt,et generi, Ut si disciplina prava est, et studiosa, et dispositio prava, et studiosa, nam dispositio disciplins genus.Primus autem locus fal- susestad construendurm;,secundusautem verus;non enim necessarium quacunque generi insunt,etspe- ciei inesse,nam animal est volatileet quadrupes,ho- mo autem non.Quecunque vero speciei insunt, ne- cessario etgeneri:si enim homo studiosus,et animal studiosum est. Ad destruendum autem et primus quidem verus, secundus autem falsus, quicunque enim generi non insunt, neque speciei, quecunque vero speciei non insunt,non necesse est generi non B inesse.Quoniam autem necessarium dequibusgenus * predieatur, et specierum aliquam predicari, et quacunque habent genus,vel denominative dicuntur a genere,et specierum aliquam habere necesse est, vel denominativa ab aliqua specierum dici. Ut si de aliquo disciplina predicatur, et grammatica, vel musica,vel aliqua disciplinarum aliarum pradica- bitur,et si aliquis habet disciplinam,vel denomina- tive a disciplina dicitur, et grammaticam habebit, aut musicarn, aut aliquam aliarum disciplinarum, vel denominative ab aliqua earum dicitur,ut gram- maticus,vel musicus;si igitur aliquid dictum a ge- nere quoquo modo ut animam moveri,consideran- dura est secundum aliquam specierum motus contingit animam moveri, ut. augeri, vel minui, vel corrumpi, vel generari, aut quecunque alie motus species sunt : nam si secundum nulam, manifestum est quod non movetur. Hic autem locus communis ad utrumque,et ad con- struendum,et ad destruendum , si enim secundum aliquam speciem movetur,perspicuum est quoniam movetur, et si secundum nullam specierum move- tur,manifestum quod non movetur.Cum autem fa- cultas non adsit argumentationis ad positionem,in- tendendum ex definitionibusautqua sunt proposite rei, vel que videantur, et si non ab una, etiam a pluribus.Facile anim definientibus argumentarierit, nàm ed definitiones facilis argumentatio. Conside- randum autem in proposito, quoniam existente ne- cesse est positum esse,aut quid est ex necessitate, si propositum est. Construere quidem volenti quo existente propositum eritex necessitate,nam si illud , ostendatur esse, et propositum ostensum erit, de- struere autem volenti quid est si propositum est, esse,interimentes erimus propositum.Amplius, ad lempus inspiciendum si alicubi dissonat.Ut si quod nutritur dixerit quis ex necessitale augeri;nutriun- tur enimsemperanimalia,augenturautem non sem- per. Similiter autem et si scire dixerit quis remi- nisci, hoe enim preteriti temporis est, illud autem presentis,et futuri ; scire enim dicimur presentia, et futura, ut quoniam erit solis defectus, reminisci autem non contingit aliud quam preteritum. Am- plius,sophisticus modus ducere ad id ad quod plu- rimum habemus argumentorum faeultatem.Hocau- temeritquandoquequidem necessarium quandoque autem apparens necessarium,quandoque autem ne- que apparens neque necessarium,necessarium qui- dem,quando negante eo qui respondet aliquid uti- lium ad positionem,ad illud rationes facit,contingit autem id talium esse ad que copiosam argumento- rum facultatem habemus.Similiter autem et quando inductionem ad aliquid per positum faciens,interi- mere conatur, hoc enim interempto, et propositum interinmitur.Apparensautem necessarium est quando videtur quidem utilelet accommodum positioni,non est autem ad id ad quod fiunt disputationes, sive negante eo qui disputationem sustinet, sive ab in- ductione probabili,per positionem ad idem factam, interimere conetur idipsum; reliquum vero quando nec necessarium est neo apparens ad id ad quod fiunt disputationes,et sine causa accidit redarguere respondentem. Oportet autem devitare postremum dictorum modum, omnino enim semotus et extra- neus videtur esse a dialectica.Quare oportet et re- spondentem non graviter ferre, sed ponenda que non utiliasuntad positionem significare quecunque non videantur:;ponit tamen, nam magis perplexos esse ut. plurimum contingit eos qui interrogant, quando omnia hujusmodi ab eis posita fuerint, si non concludunt. Amplius, omnis qui dixit unum- quodvis, quodam modo multa dixit, eo quod plura unieuique ex necessitate consequentia sunt(ut qui hominem dixit esse, et quod animal est dixit, et quod animatum,et quod hipes, et quod mentis, et discipline susceptivum) ; quare quovis uno conse- quentium interempto, interimitur et quod in prin- cipio est,cavere autem oportet in hujusmodi diffi- cilioris assumptionem facere : nam quandoque fa- cile est consequens interimere,quandoqueid ipsum propositum.Quibuscunque autem necesse est alte- rum tantum inesse, vel non inesse,ut homini ewgri- tudinem,vel sanitatem, si ad alterum facile poteri- mus disputare quod ines!, vel non inest,et ad reli- quum facile poterimus. Hoc autem convertitur ad utrumque. Ostendentes enim quod inest alterum, quod non inest reliquum ostendentes erimus;si au- tem quod non inest ostendamus, reliquum inesse ostendentes erimus * manifestum igitur quod ad utrumque utilis hie locus est. Amplius argumentari transferendo nomen in orationem,cum longe magis consentaneum visum fuerittranssumere quam ut po- 929 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 930 nitur nomen. Ut magnanimum non fortem (ut poni- A secundum superabundantiam., Illud autem secun- tur)jsed magnum animum habentem,quemadmodutm fidentem, bona sperantem. Similiter autem et inge- niosum,cujus fuerit genius studiosus. Quemadmo- dum Xenocrates inquit ingeniosum eum esse qui animam sortitus est studiosam,ipsam enim unicui- queessegenium. Quoniamautem rerum alie quidem sunt ex necessitate, alie autem utin pluribus, alise vero utrumlibet, si quod ex necessitate est, ut in pluribus ponatur,aut quod utin pluribus,ex necessi- tate, autipsumautcontrarium ei quod estutin pluri- bussemperdatlocum argumentationis.Nam si quod ex necessitate est ut in pluribus ponatur, manife- stum quoniam non omnidicitinesse,cum insitomni; quare peccavit, sive quod ut in pluribus dicitur ex necessitate dixit, omni dixit inesse, cum non in- sit omni : similiter autem et si contrarium ei quod in pluribus est ex necessitate dixit, semper enim in paucioribus dicitur contrarium ei quod est ut in pluribus, ut si ut in pluribus pravi homines, boni in paucioribus ; quare multo magis peccavit, si bo- nos ex necessitate dixit esse : similiter autem et si quod utrumlibetest ex necessitate dixit,velutin plu- ribus, neque enim ex necessitate utrumlibet, neque ut in pluribus ; contingit autem et si non determi- nans dixerit utrum ut in pluribus, an ex necessitate dixit, si autem res ut in pluribus, disputare ut ex necessitate is dixerit. Ut si pravos exhereditandos dixit esse, non determinans,tanquam ex necessitate is dixerit, disputare. Amplius,et si idem sibi acci- dens posuerit ut alterum, eo quod alterum sit no- men.Quemadmodum Prodicus dividebat voluptates in gaudium, etjucunditatem, et letitiam, hiec enim omnia ejusdem (id est voluptatis) nomina sunt ; si ergo aliquis gaudere ei quod est letari ponat acci- dere, idem utique sibi dicel aecidere. CAPUT III. De eisdem terminandis problematis loci alii. Ouoniam autem contraria connectuntur quidem sibi invicem sex modis,contrarietatem autem faciunt quadrupliciter complexa,oportet accipere contraria quocunque modo utile fuerit et destruenti et con- struenti. Quod autem sex modis complectuntur, manifestum : nam aut utrumque contrariorum utri- quecontrariorum connectitur,hoc autem dupliciter, ut amicis benefacere et inimicis male, vel econverso amicis male et inimicis bene : aut quando utraque de uno, dupliciter autem et hoc, ut amicis benefa- cere et amicis male, vel inimicis benefacere et ini- micis male : aut unum de utrisque, et hoc quoque dupliciter, ut amicis bene et inimicis bene, vel amieis male et inimicis male. Prima autem due dict» complexiones non faciunt contrarietatem,nam id quod est amicis benefacere ei quod est inimicis malefacere non est contrarium, utraque enim eli- genda sunt-et ejusdem moris; nequeid quod est ami- cis male ei quod est inimicis bene,namet hxc utra- - que fugienda et ejusdem moris. Non videlur autem fugiendum fugiendo contrariumesse,nisi hoc quidem D dum defectum dictum sit.Nam superabundantia fu- giendorum videturesse, similiter autem et defectus. Reliqua vero quatuor omnia faciunt contrarietatem, nam id quod est amicis benefacere, ei quod est ami- cis male contrarium, nam a contrario more sunt, et illud quidemeligendum, hoc autem spernendum. Similiter autem et in aliis. Nam in unaquaque con- jugatione unum eligendum et alterum fugiendum, illud quidem boni moris, hoc autem pravi. Manife- stum igiturex iis que dicta sunt quod eidem plura contraria accidunt fieri, nam ei quod est amicis benefacere, id quod est inimicis benefacere, et id quod est amicis male, contrarium est. Similiter autem et aliorum singulis quibusqueeo- dem modo considerantibus duo contraria appare- bunt, accipere igitur contrariorum quodcunque erit ad positionem utile. Amplius si est aliquid contra- rium accidenti, considerandum est si inest ei cui dictum est aecidens inesse. Nam si hoc inest, illud non erit, impossibile enim simul contraria eidem inesse. Aul si quid tale dictum est de aliquo, quod cum sit necesse est contraria inesse, ut si ideas in nobis quis dixeritesse. Nam et moveri et quiescere easdem accidet, et etiam sensibiles et insensibiles esse. Nam videntur ide: quiescere, immobiles et intelligibiles esse iis qui ponunt ideas esse. Attamen cum sint in nobis, impossibile est immobiles esse. Nam motis nobis, necessarium est et qua in nobis suntomniasimul moveri.Manifestum autem quoniam et sensibiles, ei in nobis sunt, nam per sensum qui circa visum est eam quae in unoquoque est formam cognoscimus. Rursum si positum est accidens cui estaliquid contrarium,considerandum si etcontrarii susceptivum quod et accidentis est. Nam idem con- trariorum susceptivum,ut si odium haerere ire quis dixerit, erit odium in furoris specie, illic enim ira ; inspiciendum igitursietcontrarium in furorisspecie an in concupiscentia, nam si non, sed in concupis- cibili est, non coheret odium irz. Similiter autem et si concupiscibile, ignorare dixerit, nam erit et dis- ciplinz susceptivum, siquidem et ignorantie; quod . quidem non videtur, concupiscibile susceptivum esse discipline. Destruenti ergo quemadmodum dictum est utendum, astruenti vero quod inest qui- . dem accidens non utilis locus,quod autem contingit inesse utilis. Ostendentes enim quod non suscepti- vum est contrarii, ostendentes erimus quod neque inest accidens, neque contingit inesse. Si autem ostenderimus quod inest contrarium, aut quod sus- ceptivum est contrarii, nondum ostendentes erimus quod et accidens inest, sed quod contingit inesse in . tantum solum ostensum erit.Quoniam autem opposi- tionessuntquatuor, considerandum ex contradictio- nibus, econverso ex consequentia, et interimenti e construenti.Sumereautemestexinductione,utsiho- moanimal,non animal non homo ; similiterautem et inaliis.Hic enim econuersoconsequentia, nam homi. nemanimal sequitur, non hominem autem, nonani- 4 .931 AN. MANL. SEV. BOETII 932 mal nequaquam; sed econverso, nonanimal,nonho- A eamdem conjugationem omnia, ut justitia, justus, mo.In omnibusigiturtaleestexistimandum, utei bo- num, suave, etron suave, nonbonum ; si autem non hoc necillud,similiter autem etsi non suave, non bo- num, bonum suave. Manifestum igiturquod utrum- que convertitur, que secundum contradictionem est consequentia econverso facta, In contrariis autem considerandum si contrarium contrarium sequatur, an contra seipsa consequentia, an econverso, et interimentiet construenti. Sumere autem ettalia est ex inductione quantum utile est, contra ipsum con- sequentia est, ut in fortitudine et timiditate ; nam illam quidem sequitur virtus, hanc autem vitium,et illam quidemsequitureligendum hancautem fugien. dum : igitur contra seipsa et horum consequentia, contrariura enim eligendum fugiendo, similiter au- tem et in aliis. Econverso autem consequentia, ut bonam quidem habitudinem sanitas sequitur, malam autem habitudinem egritudo nequaquam,sed egri- tudinem mala habitudo, manifestum igitur quoniam econverso in his consequentiafit, Raro autem econ- verso accidit in contrariis, sed in pluribus in seipsa consequentia ; si ergo neque contra seipsa contra- rium sequitur contrarium, neque econverso, mani- festum quoniam nequeeorum que dictasunt allerum sequitur alterum, si autem in contrariis, et. in iis qua. dicta sunt necesse alterum sequi alterum. Si- militer autem contrariis,et in privationibus,et habi- tibus respiciendum. Verumtamen non est in priva- tionibus econverso, sed contraseipsa eonsequentiam necessarium est semper fieri,veluti visum sequisen- gum, cecitatem autem insensibilitatem ; opponitur G enim sensus insensibilitati, ut habitus et privatio, nam illud horum quidem habitus, hoc autem priva- tio est, Similiter autem habitui et privationi, et in iisquasuntadaliquid,utendum, contra seipsa enim, et horum consequentia, ut si triplum multiplum,et subtriplum submultiplum dicitur: dicitur enim tri- plum quidem ad subtriplum, multiplum autem ad submultiplum. Rursus, si scientia opinio, et scibile opinabile, et si visus sensus, et visibile sensibile, Instantia, quod non necesse est in iis que sunt ad aliquid consequentiam fieri quemadmodum dictum est,nam sensibile scibile est, sensus autem non est scientia.Non tamen vera instantia videturesse,multi enim non dicunt sensibilium esse scientiam.Insuper autem ad contrarium non minus utile quod dictum est, ut quod sensibile non est scibile, neque enim sensus scientia. Rursus in conjugatis et in casibus, et interimenti et construenti.Dicuntur autem conju- D gata hujusmodi, ut justa, et justus justitie,et fortia, . et fortis fortitudini, Similiter autem effectiva et con- servativa, conjugata illi cujus sunt effeetiva et con- servativa,utsanativa sanitatis, habituativa habitudi- nis, eodem autem modo et in aliis : conjugata igitur talia solent dici. Casus autem, ut juste, et fortiter, et sanative, habitative, et quz&ecunque eodem modo dicuntur. Videntur autem et quae sunt. secundum casus, conjugata esse, ut juste justitis, et, fortiter fortitudini. Conjugata autem dicuntur secundum de duobus dicto,si cui magis videtur inesse non inest, nec cui minus, et si cui minus videtur inesse justum,juste;manifestum igitur quoniam uno quovis ostenso eorum qua secundum eamdem conjugatio- nem dicuntur, ut bono, vel laudabili, et reliqua omnia ostensa sunt, utsijustitia est laudabilium, et juste,justus,justumlaudabilium;diceturautemjuste et laudabiliter seeundum eumdem casuui (nam a laudabili) quemadmodum juste a justitia. Conside- randum autem non solumineo quod dictum est,sed et in contrario contrariam. Ut quod bonum non ex necessitatesuaye,nequeenim malum triste,ut si hoe et illud,etsi justitia scientia, et injustitiaignorantia, et si quod juste est, scienter et experienterest, quod injuste est, ignoranter et experienter est, si autem hec non nec illa, velut in hoc quod nune dictum, nam magis utique apparebit, quod injusteexperien- ter quam inexperienter. Hic autem locus dictus est priusincontrariorum consequentiis,nihilenimaliud nunc ostendimus quam contrarium sequi eontra- rium.Ampliusin generationibus,et corruptionibus,et effectivis, et corruptivis, et interimenti, etastruenti. Quorum enim generationes bone sunt, et ipsa bona sunt, et si ipsa bona sunt, et generationes bone ; si autem generationes mala, et ipsa mala. In corrup- tionibusautem econtrario.namsi corruptionesbong, ipsa mala; si autem corruptiones malo», ipsa sunt bona. Eadem ratio et in effectivis, et corruptivis : - quorum enim effectiva bona, et ipsa bona; quorum vero corruptiva bona, ipsa mala, CAPUT IV. Ex similibus, appositione, magis, minus, simpliciter, et. secundum quid Loci. Rursum in similibus si similiter ge habent. Ut si disciplina una plurium,etopinio,et si visum habere - est videre, et auditum habere et audire, similiter autem et in aliis, et in his que sunt, et in iis qua videntur. Utilis autem hic locus ad utrumque, nam si in aliquo similium sic se habet, et injaliis simili- bus, si autem in aliquo non, nec in aliis similibus. Considerandum autem et in uno, et in pluribus si similiter se habet. Aliquoties enim dissonat, ut si scire est cogitare, et multa scire est multa cogitare, hoc autem non verum, Contingit enim plura scire, cogitare autem non; si autem non hoc, nec illud quod in uno quod scire est cogitare. Amplius, ex magis et minus. Sunt autem ejus quod est magis loci quatuor. Unus quidem si magis sequitur magis, ut sivoluptas bonum,et magis voluptas,magis bonum; et si injuriam facere malum, et magis injuriam fa- cere, magis malum. Utilis autem ad utrumque hioc locus, nam sisequatur ad subjecti inorementum, accidentisincrementum,quemadmodum dictum est, manifestum quod accidit; si autem non sequatur,non accidit, hoc autem inductione sumendum.Alius,uno inest, et cui magis. Rursum, duobus de uno dietis, si quod magisvidetur alii inesse non inest,nequequod - minus,autsiquod minus videtur inesseinest,et quod E AnEESRTTMVAS afta. o pD—— 933 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 934 magis.Amplius,duobus de duobus dictis,si quod al- A que non dicuntur magis, simpliciter insunt ; nam teri magis videturinesse non inest,neereliquum re- liquo,aut si quod minus videtur alteri inesse inest, et reliquum reliquo. Amplius, ex eo quod similiter inest, vel videtur inesse tripliciter,quemadmodum ineoquod magis,ut in posterioribustribus dictis locis dicebatur, Sive enim unum quoddam duobus si- militer inest,aut videlur inesse, si alteri non insit, nee alteri; si autem alteri inest,et reliquo.Sive duo eidem similiter,si alterum non insit,nec reliquum; si autem alterum,et reliquum.Eodem autem modo et si duobus duo similiter insunt, nam si alterum alteri ron inest,nec reliquum reliquo;si autem inest alterum alteri,et reliquum reliquo.Exeo igitur quod est magis et minus,et quod est similiter, tot modis conlingitargumentari.Amplius autemex appositione, si alterum ad alterum appositum faciat bonum, vel B album,oum non fuerit prius album,vel bonum,quod appositum esterit album,vel bonum, quale reveraet totum facit.Amplius autemsi id ad quod est appo- situm aliquid facit magis tale quale erat,et ipsum erit ejusmodi, similiter autem et in aliis. Utilis au- tom non in omnibus hiclocus,sed in quibus ipsius magis crementum accidit fieri. Iste vero locus non convertitur ad destruendum,nam si non facit quod appositum est,bonum,nondum manifestum,siipsum non bonum. Nam bonum malo appositum, non ex necessitate bonum totum faeit,necalbum nigro,nec dulceamaro.Rursum,si quid magis et minus dicitur, et simpliciterinest.Quod enim bonum vel album non est,neque magis et minusbonum vel album dicetur; nam malum de nullo magis,vel minus bonum, sed (|; magis malum vel minus dieetur.Non convertitur au- tem hie locus ad destruendum,multa enim eorum homo non dicitur magis et minus,sed non propter hoc non est homo.Eodem autem modo consideran- dum et in iis que secundum quid,et quando,et ubi. Namsi secundum quid contingit,et simpliciter con- lingit,similiter autem et quando,et ubi: nam quod simpliciter est impossibile, neque secundum quid, neque secundum ubi,neque secundum quando con- tingit. Instantia, quoniam secundum quid quidem sunt natura studiosi (ut liberales,vel casti), simpli- citer autem non sunt natura studiosi, nam nullius natura prudens.Similiter autem etquando contingit corruptibilium aliquid non corrumpi, simpliciter autem non contingit non corrumpi. Eodem autem modo et ubi expedit quidem tali observantia victus uti,ut in morbosis locis,simpliciter autem non ex- pedit adhuc autem, alicubi quidem (unum tantum possibile est esse, simpliciter autem non possibile unum tantum esse. Eodem autem modo el alicubi bonum est quidem patrem significare,ut in Tribalis, simplieiterautem non bonum.An in hoc quidem non ubi signifieat,sed quibusdam,nihil enim refert ubi- cunque sint,ubique enim erit eis bonum in Tribalis. Rursus quidem expedit medicari,ut quando »grotat, simpliciter autem non.An neque hoc quando eigni- ficat,sed in eo quod afficitur aliquo modo,nihil enim refert quandocunque,dummodo sic affectus sit,Sim- pliciterautem est quod nullo addito dicis quod bonum est,aut contrarium,ut patrem sacrificare non dicis bonum esse, sed quibusdam bonum esse; non ergo simplieiter bonum,sed deos honorare bonum dictis nihil addens, simpliciter enim bonum est, Quare quod nullo addito videtur esse honestum, vel turpe, vel aliquid talium, simpliciter dicetur. LIBER TERTIUS. CAPUT PRIMUM. De meliorum | eligibiliorumque problematum locis. Utrum autem eligibilius aut melius daorum plu- - riumve ex his perspiciendum.Primum autem deter- minetur quod considerationem facimusnon de plu- rimum distantibus,et magnam ad invicem differen- tiam habentibus(nullnsenim dubitat utrum felicitas, an divitie expetibiliores),sed de iis que propinqua sunt,et de quibusdubitamus utro oporteat apponere magis eo quod nullam videmus alterius ad alterum -preeminentiam?Manifestum igitur in his quod os- tensa una preeminentia, vel pluribus,constituetur intelligentia, quod id eligibilius est quod eorum est preeminens.Primum igitur quod diuturnius stabi- liusve,eligibilius eo quod minus hujusmodi.Et quod magis eligit prudens,vel bonus vir,vel lex recta, vel studiosi circasingula delecti quatenus tales sunt,vel in unoquoque genere periti,vel quecunque plures, vel omnes (ut in medicina vel edificatoria,que plu- res medicorum vel omnes) vel quecunque omnino plures,vel omnes,vel omnia,ut;:bonum.Omnia enim bonum appetunt.Oportet autem duceread id quod . fueritulile, quod dicendum est. Estautem simpli- citer quidem melius,ac eligibilius,quod secundum meliorem disciplinam,alicuiautem quod secundum propriam.Deinde quod idipsum quod est (eo quod non) in genereest,utjustiam justo.Nam illa quidem in genere bono,hoe autem nonet illa idipsum quod est bonum est, hoc autem non. Nam nihil dieitur idipsum quod genus est,quod non est in genere.Ut albus homo non est id quod color.Similiter autem et in aliis. Et quod propter se eligendum,eo eligendo quod propter aliud eligibilius.Ut sanum esse quam exercitari;jillud enim propter se eligendum,hoc au- tern propter aliud.Et quod per se,eo quod per acci- dens. Ut amicos justos esse,eo quod inimicos;illud enim per se eligendum, hoec autem peraccidens eli- gimus,Nam inimicos justosesse secundum accidens eligimus, ut nihil nobis noceant. Est aut hocidem ei quod ante hoe;diffe:t autem modo,nam amicos quidem justos esse propter se eligimus, et si nihil 935 nobis debeat fore, quamvis apud Indos sint,jinimicos A autem propter alterum, ut nihil nobis noceant. Et quod causa boni per se,eo quod per accidens causa. Quemadmodum virtus, fortuna;nam illa quidem per se,hec autem per accidens est causa bonorum,etsi quid aliud hujusmodi.Similiter autem et in contra- rio, Nam quod perse estcausa mali,fugibilius esteo quod peraccidens,utvitiumquam fortuna,nam illud quidem perse malum,fortuna autem per accidens. Et quod simpliciter bonum,eo quod alicui eligibi- lius: ut sanum fieri, quam incidi, Nam hoc quidem simpliciter bonum,illud autem alicui indigentium incisione. Et quod natura est,eo quod non natura: ut justitia justo, illud enim natura, hoc autem ac- quisitivum. Et quod meliori et honorabiliori inest, eligibilius, ut Deo quam homini,animse quam cor- pori.Et quod melioris proprium,melius quam quod pejoris: ul quod Dei,quam quod hominis, nam se- cundum communia utrisque,nihil differunt ab invi- cem,propriisautem alterum alteri differentiis super- eminet. Et quod in melioribus, vel prioribus, vel honorabilioribus, est melius: ut sanitas robore et pulchritudine,nam illa quidem in humidiset siccis, et (ut simpliciter dicatur ex quibus prius coustitu- tum est animal. Hac vero posterioribus, nam ro-. burin nervis et ossibus, pulchritudo autem mem- brorum quedam commensuratio videtur esse. Et finis iis que sunt ad finem eligibilior videtur esse. Et duorum, quod propinquius est fini. Et omnino quod ad vite finem expetibilius quam quod ad aliud aliquid,ut quod ad felicitatem contendit quam quod ad prudentiam,nam quod a4 felicitatem contendit, C eligibilius. Et possibile impossibili. Amplius, cum duo sint effectiva cujus finis melior, etipsum melius. Cum autem sit effectivum, et finis ex proportione, quando plurisuperat finisfinem,quam illeproprium effectivum: ut felicitas plurisuperatsanitatem quam sanitas salubre; quare effectivum felicitatis melius sanitate,nam quantum felicitas superat sanitatem, tantum et effectivum felicitatis salubre superat;sa- nitas autem salubre minus superabat,quare plus su- perat effectivum felicitatis salubre quam sanitas salubre;quapropter effectivam felicitatis melius sa- nitate;manifestum igitur quod eligibilius effectivum felicitatis quam sanitas,nam idem plussuperat.Am- plius,melius est quod propter se et honorabilius et laudabilius: ut amicitia divitiis et justitia sanitate D et robore,nam illa quidem propter se honorabilium, hec vero non propter se, sed propter aliud. Nullus enim honorat divitias propter se,sed propter aliud; amicitiam vero propter se, et si nihil nobis debeat aliud ab ea esse. CAPUT II. Alii pro eisdem problematis loci. Amplius,quando duo aliqua fuerint valde sibimet- ipsis similia,et non poterimus preeeminentiam ali- quam conspicere alterius ad alterum videndum ex iis que sequuntur.Nam cum consequens est majus bonum,hoc eligibilius; si autem sint consequentia AN. MANL. SEV. BOETII 936 mala,cui consequens minus malum,hoc eligibilius. Nam cum utraque sint eligendo, nihil prohibet mo- lestum aliquid sequi, dupliciter autem ab eo quod sequitur consideratio, nam et prius, et posterius sequitur,ut addiscentem ignorare prius,scire autem posterius, melius autem ut plurimum,quod poste- rius,sumendum igitur eorum que sequuntur quod- cunque fuerit utile. Amplius, plura bona pauciori- bus,vel simpliciter,vel quando altera alteris insunt, ut pauciora in pluribus.Instantia,si alicubi alterum alterius gratia:nihil enim eligibiliora utraque quam unum, ut sanum fieri, et sanitas, quam sanitas,eo quod sanum fieri propter sanitatem eligimus.Et non bona, bonis nihil prohibet eligibiliora esse,ut feli- eitatem,et aliud aliquid quod non est bonum,justi- tia et fortitudine. Et eadem cum voluptate magis quam sine voluptate, et eadem cum indolentia quam cum tristitia.Etunumquodque in quotempore magisvalet,in hocetetiam eligibilius.Utcarentiatri- stitie in senectute magis quam in juventute,magis enim in senectute valet. Secundum heo autem, et prudentia in senectute eligilior,nemo enim juvenes eligit duces,eo quod non constat eos prudentes esse. Fortitudo autem e contrario,in juventute enim ma- gis necessaria secuadum fortitudinem operatio; si- militer autem et in temperantia,magis enim juvenes quam senes concupiscentiis molestantur.Et quod in omni tempore, vel in pluribus utilius.Ut justitia,et temperantia, fortitudine, nam illze semper, heec au- tem aliquando utilis.Et quod cum omnes haberemus, nihil altero indigeremus, quam quod cum habere- mus, indigeremus reliquo.Ut in justitia, et fortitu- dine,nam si omnes essent justi, nihil utilis fortitudo; si vero omnes essent fortes,utilis justitia. Amplius ex corruptionibus et adjectionibus, et generationi- bus, et sumptionibus, et contrariis. Quorum enim corruptiones male,ipsa eligibiliora,similiter autem et in abjectionibus,etin contrariis,nam si abjectio, vel contrarium fugibilius est, ipsum eligibilius; in generationibus autem et sumptionibus e contrario. Quorum enim sumptiones,et generationes et eligi- biliores, et ipsa quoque eligibiliora. Alius autem locus est.Quod propinquius bono,melius atque eli- gibilius.Et quod similius est bono,ut justitiajusto. Et quod meliori eorum est similius,quemadmodum Ajacem Ulysse dicunt aliqui meliorem esse,eo quod similior est Achilli. Instantia hujus est, quod non verum sit,nihil enim probibet non qua ratione opti- mus est Achilles, eadem similiorem esse Ajacem : cum erit alter quidem bonus,non similiter autem. Considerandum autem si et in ridiculosioribus sit simile,ut simia homini quam equo,cum non sil si- milis:non' enim est simia melior,similior tamen est homiui. Rursum in duobus:si hoc quidem meliori, illud autem pejori est similius, erit melius quod meliori est similius.Habet autera et hoc instantiam, nihil enim prohibethoc quidem meliori parum simile esse, illud autem pejori valde, ut si Ajax quidem Achilii parum, Ulysses autem Nestori valde, ut si 937 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 938 hoc quidem meliori in pejoribus,illud autem pejori A hoc quidem majus bonum est, illud autem minus in melioribus,ut equus asino, et simia hominis. Et quod maxime insigne,eo quod minus tale. Et quod difficilius, magis enim amamus cum habemus,quod non est facile adipisci.Et quod magis proprium eo quod communius.Et quod magis inceommunius,nam magiseligendum quod nulla molestia sequitur,quar quod sequitur. Amplius,si hoc illo melius,et omnino optimum eorum qua in hoc,melius eo quod in al- tero optimum. Ut si melior est homo quam equus, el optimus homo, optimo equo melior. Et si opti- mum optimo melius,et simpliciter hoc illo melius, ul si optimus homo,optimo equo melior,et simpli- citer homo,simpliciterequo melior.Amplius,ea qu& volumus amicos participare, eligibiliora quam qua& non. Et quse ad amicum agere malumus quam quae ad quemlibet,illa eligibiliora.Ut juste agere et be- nefacere,magis quam videri,nam amicis benefacere volumus magisquam videri,quibuslibetautem econ- verso.Et qua sunt ex circumstantia necessariis me- liora,aliquando autem et eligibiliora. Melius enim quam vivere, bene vivere,bene autem vivere est ex eircumstantia,ipsum autem vivere necessarium.Ali- quando autem meliora non etiam eligibiliora, non enim si meliora,necessaria quod eligibiliora : philo- sophari siquidem melius quam lucrari,sed non ma- gis eligendum indigenti necessariis. Ex circumstan- tia autem est quando, existentibus necessariis, alia quadam adjiciuntur bonorum. Fere autem fortasse eligibilius quod necessarium est,melius autem quod ex circumstantia. Et quod non est ab alio exquirere quam quod est et ab alio. Quale sustinet justitia ad fortitudinem.Et si hoc quidem sine illo eligendum, illud autem sine hoc non.Ut potestas sine prudentia non eligenda, prudentia vero sine potestate eligenda. Et duorum,si alterum negamus,ut reliquum videa- tur nobis inesse,illud eligibilius quod volumus nobis videri inesse.Ut laborem diligere non negamus, ut ingeniósi esse videamur.Amplius,pro cujus absentia minus increpandi sunt moleste ferentes,hoc magis eligendum.Et pro cujus absentia non moleste feren- tem magis increpandum, id eligibilius. i CAPUT III. Alii meliorum eligibiliorumque loci. Amplius, eorum que sunt sub eàdem specie, quod habet propriam virtutem,eo quod non habet, B magis eligendum majus,aut si majore majus fuerit alterum.Sed et si duo quedam uno aliquo sint eli- gibiliora,quod longe eligibilius eo quod minus est eligendum ,eligibilius.Ampliuscujus est superabun- dantia eligibilior,et ipsum eligibilius. Ut amicitia, pecuniis,nam eligibilior superabundantia a.icitise quam pecuniarum.Et id cujus magis eliget quis ut ipse sibi causa sit, quam cujus alter. Ut amicos pecuniis.Amplius,ex appositione si eidem appositum aliquid,quod totum eligibilius facit. Cavere autem oportet extendere ad ea in quibus altera quidem appositorum utitur commune, vel alio quolibet! modo cooperativum est ; reliquo autem non utitur,neque cooperativum est,ut serra et falce cum arte fabrili, nam eligibilior serra consociata, simpliciter autem non eligibilior.Rursum si minori appositum aliquid, quod totum majus facit.Similiter autem et ex abla- tione: quo enim ablato ab eodem quod restat est minus, illud majus erit quod ablatum reliquum minus facit.Et si hoc quidem propter se, illud au- tem propter gloriam eligendum.Ut sanitas pulchri- tudine, terminus autem ejus quod est ad gloriam, quod nullo conscio, non studeret inesse. Et si hoe quidem propter se-et propter gloriam eligendum, illud autem propter alterum tantum. Et utrumvis magis propter se honorandum;,hoc et melius et eli- gibilius. Honorabilius utique fueril secundum se, quod nihil aliud debeat esse, propter se eligimus magis.Amplius,dividendum quoties quod eligenduam est dicitur,et quorum gratia, ut utilis, vel honesti, vel delectabilis. Nam quod ad omnia vel ad plura est utile,eligibilius fuerit eo quod non sic. 8i autem eadem utrisque insunt,utri magisinsintconsideran- dum. Ut utrum delectabile an honestum, an utile magis. Rursum quod propter melius, eligibilius. Ut quod propter virtutem quam quod propter dele- ctionem. Similiter autem et in fugiendis.Nam ma- gis est fugiendum quod magis impetit virtutes, ut egritudo turpitudine,nam et voluptatis etejus quod est studiosum esse,prohibentior est egritudo.AÀm- plius,ex similitudine monsírari potest fugiendum et eligendum quod propositum est. Nam minuseligen- dum hujusmodi,quod eque et eligeret aliquis etfu- geret,altero quod eligendum est tantum ; ad se in- vicem igitur comparationes (quemadmodum dic- utrisque autem habentibus,quod magis habet, eli- D tum est) faciendum. gibilius. Amplius,si hoc quidem facit bonum illud cui adest, illud aulem non facit,quod facit eligibi- lius. Quemadmodum est calidius quod calefacit,eo quod non.Si autem utrumque facit,quod magis fa- cit,aut quod melius,el principalius (acit bonum ut si hoc quidem animam,illud autem corpus.Amplius autem a casibus,et usibus, et actionibus, et operi- bus, et hac ab illis. Sequuntur enim sese invicem, . ut si quod juste est eligibilius quam quod fortiter,et . justitia fortitudine eligibilior,etsi justitia quam for- titudo eligibilior,et quod juste quam quod fortiter. - Similiter autem et in aliis.Amplius,si aliquo eodem PaTROL. LXIV. CAPUT IV. De eligendis et fugiendis documenta,loci communes. Idem autem loci utiles, et ad demonstrandum quodvis eligendum et fugiendum. Nam auferre so- lum eam oportet (quc ad alterum est)preemineu- tiam ; si enim quod honorabilius,eligibilius,et ho- norabile eligendum, et si quod utilius,eligibilius et utile eligendum,similiter autem et in aliis quzecun- que hujusmodi habent comparationem.In aliquibus autem statim secundum eam que ad alterum est comparationem, et quod eligendum utrumque vel alterum dicimus.Ut quando hoc quidem natura bo- 30 939 AN. MANL. SEV. BOETII 940 num,illud autem non natura bonum dicimus: nam À voluptas bonum erit, et ex eo quod est similiter quod natura bonum, manifestum quoniam eligendum est. Sumendum autem quam maxime universales locos de eo quod est magis et minus, nam sic sumpti ad plura utiles erunt. Fieri autem potest ut eorum qui dieti sunt quosdar universalesmagis quis faciat,parum transmutans secundum appellationem. Ut quod natura tale, eo quod non natura tale,magis tale. Et si hoc quidem facit, illud autem non facit quod habet tale cuicunque insit, magis tale quod in- terdum facit, tale quam quod non facit. Si autem uirumque facit, quod magis facit tele. Amplius, si eodem aliquo,hoc quidem magis, illud autem minus tale. Et si hoc tali magis tale, illud vero non tali tale,manifestum quoniam primum magis tale.Am- plius ex auditione,si eidem additum,aliquod totum magis tale facit,aut si ei quod minus est tale addi- tum, totum magis tale facit, Similiter autem et ex ablstione,nam quo ablato reliquis,reliquum minus talejipsum magis tale. Et que contrariis sunt im- permixtiora, magis talia. Ut albius quidem nigro impermixtius. Amplius, preter ea qua dicla sunt prius,quod magis suscipit propriam propositi ratio- nem. Ut si albi est ratio color disgregativus visus, albioris est,color magis disgregativus visus. Si au- tem particulariter, et non universaliter problema ponatur, primum quidem dieti universaliter cons- irutivi vel destructivi loei omnes utiles. Universali- terenim interimentes vel construentes,et parlicula- riter monstramus ; nam si omni inest,et alicui,et si nulli inest, nec alicui.Maxime autem opportuni et communes loci,qui sunt ex oppositis,et conjugatis, et casibus. Nam similiter probabile est existimare, si omnis voluptas bonum,et tristitam omnem ma- ]um esse,et si aliqua voluptas bonum,et tristitiam aliquam esse malum.Item si aliquis sensus non est potestas,et insensibilitas quedam non est im poten- tia,et si quoddam opinatum disciplinatum, opinio quaedam disciplina; rursum si aliquod injustorum bonum, et justorum aliquod malum, et aliquod eo- rum que injuste malum, et aliquod eorum que in- juste bonum, et si quoddam delectabile fugiendum, et delectatio quedam fugienda, secundum haoc au- tem et si aliquod delectabile utile, delectatio quae- dam utilis. Et in corruptivis autem, et. generatio- nibus, et corruptionibus similiter. Nam si aliquod corruptivum delectationis vel discipline bonum est, erit quedam delectatio vel disciplina malorum; si- militer autem et si corruptio quadam discipline bonorum,velgeneratio malorum,erit quedam disci- plina malorum.Ut si oblivisc: que quis turpia egit bonorum est,vel reminisci malorum,erit scire qua quis turpia egit,malorum.Similiterautem et in aliis, in omnibus enim similiter probalile. Amplius ex eo quod est magis et minus,et similiter; si enim magis quidem eorum qua sunt ex alio genere aliquid tale, illorum autem nihil est,neque quod dictum est erit tale.Ut si magis quidem disciplina quedam bonum quam voluptas,nulla autem disciplina bonum, nec quidem et minus eodem modo. Nam erit et interi- mere et construere; verumtamen ex eo quod est similiter,utraque; ex minus autem construere 80- lum,destruereautem non ; si enim similiter potestas quedam bonum et disciplina, est. autem quedam potestas bonum etdísciplina;siautem nulla potestas bonum nec disciplina,si autem minus quedam po- testas bonum quar disciplina, est autem quidam potestas bonum et disciplina ; at. vero si nulla po- testas bonum,non necesseestet disciplinam nullam essebonum: manifestum igitur quoniam construere solum ex eo quod minus est.Non solum autem ex alio genere est destruere, verum et ex eadem,dum sumit quis quod maxime tale est. Ut si positum est B disciplina quedam bonum, ostendatur autem quo- niam prudentia non bonum,nec alia ulla erit, quia nec que maxime videtur. Amplius, ex suppositione similiter postulantem si uni etomni inesse vel non inesse.Ut si hominis anima immortalis,et alias ; si aulem hec non,nec alias. 8i igitur inesse alicui po- situm est, ostendendum quoniam alicui non inest, nam consequatur per hypothesin nulli inesse; si au- tem alicui non inesse positum est,ostendendum quo- niam inest alicui,nam et sic consequetur omnibus inesse.Manifestum igitur est quod qui hypothesi uti- tur, facit problema universale particulariter posi- tam ; nam particulariter confitentem universaliter postulabit confiteri, eo quod uni et omni similiter postulaverit inesse.Cum autem indefinitum est pro- blema,uno modo destruere contingit. Ut si dixeritvo- luptatem bonum esse,vel non bonum,et nihil aliud quidquam delerminaverit, nam si aliquam volup- tatem dixerit bouum esse, 'ostendendurm universali- ter quod nulla,si debeat interimi propositum ; simi- literautem et si aliquam dixerit voluptatem non esse bonum,osiendendum universaliter quodomnis;aliter vero non contingit interimere,nam si ostenderimus quoniam est quedam voluptas bonum vel non bo- num,nondum interimitur propositum. Manifestum igiturquoniam interimere quidem uno modo dicitur, construereautem dupliciter : siveenim universaliter ostenderimus quod omnis voluptas bonum, sive quod est quedam voluptas bonum, ostensum erit quod propositum est.Similiter autem et si oporteat disserere quod est quedam voluptas non bonum, si ostenderimus quod nulla bonum,vel quod quaedam nonbonumostendentes erimus utrumque,et univer- saliter et particulariter,quod est quedam voluptas non bonum.Cum autem determinata fuerit positio, dupliciterinterimere erit. Utsi ponaturalicui quidem inesse voluptati bonum esse,alicui autem non inesse nam sive omnis ostendatur voluptas bonum, sive. nulla,interemptum erit propositum; si autem unam - 7 solam voluptatem posuerit bonum esse, tripliciter contingit interimere ; nam ostendentes quodomnis vel nulla,vel quod plures quam una bonum, interi- mentes erimus quod propositum est.In pluribus vero positione determinata (ut quod prudentia sola est * 941 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 942 virtutum scientia), quadrupliciterestinterimere.Nam A tiam in aliquo non sic.Amplius,in quibus possibile ostenso quod omnis virtus scientia,vel quod nulla, vel quod et alia aliqua ut justitia, vel quod eadem prudentia, non scientia,interemptum erit proposi- tum.Utile autem etinspicerein singularibus,in qui- businessealiquid vel non,dictum est, quemadmodum in universalibus problematibus.Ampliusautem et in generibus inspiciendum,dividentisecundum species usque ad individuz,sicut prius dictum est.Nam si omni appareat inesse, sive nulli multa proferenti, postulandum universaliter confiteri,autferreinstan- est aut specie, aut numero determinare accidens, iuspieiendum sinullum horuminest. Ut quod tempus non movetur,nec est motus,annumeranti quod sunt species motus; nam si nulla earum inest tempori, manifestum quoniam non movetur,nec est motus, Similiter autem et quod anima non est numerus,di- videnti quoniamomnis numerus autimpar aut par; nam si anima neque impar neque par, manifestum quod non est numerus, ad accidens igitur pertalia et hoc modo argumentandum. LIBER QUARTUS. CAPUT PRIMUM. De quo discutiendum, et problemalum | generis loci decem. Post hec autem deiis que ad genus et proprium, inspiciendum;sunt autem h»c elementa eorum que sunt ad terminos, et his ipsis raro considerationes fiunt disputantibus.Siergo ponatur genus alicujus existentium,rrimum quidem inspiciendum ad omnia quas eognata sunt ei quod dicitur, si de alio non predicatur, quemadmodum est in accidente.Ut si voluptatis bonum ponaturgenus,si aliqua voluptas non bonum. Nam si hoc manifestum est quoniam non genus bonum voluptatis,nam genusde omnibus quie suntsubipso speciebus predicatur ; deinde sj non in eo quod quid est predicatur,sed ut accidens, quemadiodum album, de nive,de anima, a seipso agitstum:neque enim nixidipsum quod est,album, quapropter non est genusalbum nivis;neque anima idipsum quod est,agitatum, namaccidit ei moveri, quemadmodum et animali frequenter et ambulare et ambulans esse. Amplius,agitatum non quid est, sed quid faciens vel patiens significare videtur; si- militer autem et album,non enim quid est nix,sed quale quid est indicat ; quare neutrum horum in eo quod quid est predicatur. Maximeautem in acciden- tis definitione inspiciendum, si aptatur ad dictum genus, ut ad qus nunc dicta sunt : contingit enim quidpiam movere seipsum, et non,similiter autem et album esse,et non;quare neutrum horum genus, sed accidens, eo quod accidens dicimus,quod con- tingit idem inesse alicui, et non. Amplius, si non in eadem divisione est genus, et species, sed hac quidem substantia,illud autem quale.Ut nix quidem et cygnus substantia,album autem non substantia, sed quale ;quare non est genus album nivis,neque cygni. Rursum disciplina quidem aliquid, bonum autem, et pulchrum quale ; quare non est genus pulchrum,vel bonum discipline,nam genera eorum que sunt ad aliquid,et ipsa adaliquid oportetesse, ut in duplici:etehim multiplex est genus duplicis, el ipsum eorum que sunt adaliquid est.Ut univer- | saliter autem dicatur, in eadem divisione oportet genus esse speciel;,nam si species substantia,et ge- C B nus, et si quale quidpiam species est,genus quale quidpiam, ut si album quale quidpiam et color.Si- militer autem et in aliis. Rursum si necesse fuerit, vel si contingerit genus participare, quod positnm est in genere. Terminus autem ejus quod est parti- cipare, est suscipere participati rationem , manife- stum igitur quoniam species quidem participant genera,genera autem species non,nam species susci- pit generis rationem,genus autem speciei non;con- siderandumigitursi participat, vel contingitassigna- tum genus participare speciem, ut si quis entis vel unius genus quidpiam assignaverit; accidet enim genus participare speciem, nam de omnibus que sunt ens et unum predicantur, quare et ratio eo- rum. Amplius, si de aliquo assignata species vera est, genus autem non. Ut si ens,aut scibile,opina- bilis genus ponatur,nam de nonenteopinabile prze- dicabitur:multa enim non entia opinabilia sunt, at quod ens vel scibile non praedicatur de non ente; manifestum;quare non est genus ens,neque scibile, opinabilis, nam de quibus species predicatur, et genus oportet predicari.Rursum si nullam specie- rum contingit partieipare quod positum est in ge- nere. Nam impossibile est participare genus, quod nullam specierum participat, nisi aliqua secundum primam divisionem specierum sit,illae autem genus solum participant :si igitur motus genus voluptatis ponatur, considerandum si neque corruptio, neque alteratio voluptas, neque ullus reliquorum (quias- signari solent) motuum;manifestum enim quoniam nullam specierum participabit,quare neque genus, eo quod necessarium est quod genus participat, et specierurn aliquam participare;quare non eritspe- cies, motus, voluptas, neque individuorum, neque eorum quidquam que sub specie motus sunt: nam et individua partieipantspeciem etgenus,ut quidam homo,et hominem participat et animal. Amplius,si de pluribus dicitur quam genus, quod in genere positum est. Ut opinabile quam ens, nam et ens,et non ens, opinabile,quare non erit opinabile species entis;de pluribus enim semper genus quam species predieatur. Rursus, si de equalibus genus et spe- cies dicuntur. Utsi eorum qu: omnia consequuntur, hoc quidem species, illud autem genus ponatur, 913 quemadmodum ens et unum, omne enim ens et À. unum, quare neutrum neutrius genus, eo quod de equalibus dicuntur. Similiter autem et si primum et principium ad se invicem ponantur,nam et prin- cipium primum, et primum principium, quare aut utraque que dicta sunt. idem sunt, aut neutrum neutrius genus. Elementum autem est ad omnia hujusmodi,quod de plucibus genus quam species et differentia dicitur;de paucioribus enim etiam diffe- rentia dicitur quam genus. Videndum autem et si alicujus in differentium specie non sit genus quod dictum est genus,vel non videatur. Construenti au - tem si est alicujus, idem enim omnium indifferen- tium specíe genus ;si igitur unius monstretur,ma- nifestum quoniam omnium, et si unius non,maii- festum quoniam nullius: ut si quis in secabiles ponens lineas indivisibile genus earum dicat esse, nam linearum habentium divisionem non est quod dictum est genus,cum sint indifferentes secundum speciem, indifferentes enim sibi invicem secun- dum speciem, recto linee omnes. CAPUT II. De genere loci alii. Considerandum autem et si quod aliud genus est assignate speciei, quod neque continet assignatum genus,neque sub illo est.Ut si quis justitie scien- tiam ponat genus,est enim virtusgenus,et neutrum generum reliquum continet,quare non erat scientia genus justitizs. Videtur enim, quando species una sub duobus generibus est, alterum ab altero conti- neri.Habet autem dubitationem in quibusdam quod hujusmodi est, nam videtur quibusdam pru- dentia et virtus et scientia esse,et neutrum genusa neutro contineri; non tamen ab omnibüs conce- ditur prudentiam scientiam esse.Si igitur quis ad- mittat quod dictum est verum esse, attamen sub- alterna, vel sub eodem ambo fieri qua ejusdem sunt genera, necessarium videbitur esse, quemad - modum. etin virtute et in scientia accidit: utraque enim sub eodem genere sunt,aam utrumque eorum habitus et dispositio est. Considerandum igitur si neutrum est inassignato genere.Sienim neque sub- alterna sunt genera, neque sub eodem ambo, non erit quod assignatum est genus.Considerandumau- tem et genus assignati generis,et sic semper supe- rius genus, $i omnia predicantur de specie, et si in eo quod quid est predicantur.Nam omne superius genus predicari oportet de specie in eo quod quid est; si ergo alicubi dissonet, manifestum quoniam non estgenus quod assignatum est. Rursum, si ge- nus participat speciem, vel ipsum, vel aliquod su- periorum generum.Nam nullum superiorum parti- cipat quod inferius est. Destruenti igitur quemad- modum dietum est utendum, astruenti autem si confiteatur quidem inesse speciei quod dictum est genus, at ut genus inest dubitetur, sufficit osten- dere aliquid superiorum generum in eo quod quid est de specie predicari. Uno enim in eo quod quid est predicato omnia et superiora illius,et inferiora AN. MANL. SEV. bOETII 944 si predicantur de specie, in eo quod quid est pre- dicabuntur;quare et assignatum genus in eo quod quid est predicabitur ;quod autem uno in eo quod quid est preedicato, omnia etiam reliqua (si predi- cantur) in eo quod qaid est predicabundur, per in- ductionem sumendum. Si autem simpliciter inesse dubitetur assignatum genus,non sufficit ostendere aliquod superiorum generumin eo quod quid est de specie predicari,ut si ambulationis genus quispiam assignavit lationem, non sufficit ostendere quod motus est ambulatio, ad ostendendum quod latio est eo quod et alii motus sunt, sed ostendendum quod nullum participat ambu!latio eorum qua sunt secundum eamdem divisionem, nisi lationem ; nam necesse est quod genus participat, et specierum aliquam participaresecundum primam divisionem; si enim ambulatio neque augmentalionem, neque diminutionem,neque alios motus participet,mani- festum quoniam lationem participabit; quare erit genus latio ambulationis. Rursum, de quibus spe- cies quae positaestut genus predicatur,consideran- dum si et assignatum genus in eo quod quid est de ipsis eisdem predicatur dequibus et species ; simi- liter aulem et siomnia que supra genus sunt,nam si alicubi dissonat,manifestum quoniam non est genus quod assignatum est;si enim esset genus,omnia et superiora illius,et ipsum,in eo quod quid est pra- dicarentur deiis de quibus et species in eo quod quid est predicatur. Destruenti igitur utile si non predicetur genus in eo quod quid est de quibus et species predicatur ; astruenti aulem si preedicetur in eo quod quid est utile, accidet enim genus ef speciem de eodem in eo quod quid est praedicari, quare et idem sub duobus generibus fit,necesse est igitur subalterna genera esse. Si igitur ostendatur quod volumus genus astruere non es86 sub specie, manifestum quoniam species sub hoc erit, quare ostensum erit quoniam genus hoc. Considerande autem et rationes generum,si aplantur ad assigna- tam speciem, et ad participantia speciem. Necesse est enim generüm rationes predicari de specie et de iis qua participant speciem ; si igitur in aliquo dissonet, dilucidum quoniam non est genus quod assignatum est. Rursus, si differentiam ut genus assignavit, ut si immortale genus Dei, nam diffe- - rentia est animalis immortale, eo quod animalium D alia mortalia, alia immortalia. Manifestum igitur quoniam peccant,nulliusenim differentia estgenus. - Quod autem hoe verum, manifestum, nulla enim differentia significat quid est,sed magis quale quid; ut gressibile et bipes.Etsi differentiam in genere po- suit tanquam speciem, ut imparem quidem nume- rum (differentiam enim numeri impar,et non species est), neque videtur participare differentia genus. Nam omne quod participat genus, vel species, vel individuum est:differentia autem nequeindividuum, neque species;manifestum igitur quoniam non par- ticipat genus differentia, quare neque impar species erit,sed differentia, quoniam non participat genus. 945 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 946 Amplius,si genus in specie posuit,ut contiguitatem A non est manifestum quoniam non erit genus om- idipsum quod est continuitatem, aut mixturam id- ipsum quod est temperamentum,aut (nt Plato de- finivit) lationem seeundum locum mutationem : non enim necessarium contiguitatem continuitatem esse, sed e converso continuitatem contiguitatem, non enim omne contiguum continuatur, sed quod continuatur contiguum est. Similiter autem et in aliis,nam neque mixtura omnis temperamentum, nam siecorum mixtura, non est temperamentum, neque secundum locum mutatio omnis, latio,nam ambulatio non videtur latio esse. Pene enim in iis que involuntarie locum ex loco permutant, dicitur latio, quemadmodum inanimatis accidit ; manifes- tum autem quoniam et de pluribus species dicitur quam genus in assignatis,cum oporteat e contrario fieri. Rursum, si differentiam in specie posuit, ut immortale idipsum quod est Deum, nam accidit de equalibus aut pluribus quam speciem dici ; diffe- rentia enim semper de «qualibus aut de pluribus quam species dicitur.Amplius,si in differentia ge- nus posuit,ut colorem idipsum quod est congrega- tivum, aut numerum qaod impar; etsi genus ut differentiam dixit : possibile estenim aliquem talem suscipere positionem,ut temperantie mixturam dif- ferentiam, aut lationis secundum locum mutatio- nem. Inspiciendum autem omnia que sunt hujus modi per eadem, communicant enim loci, de plu- ribus enim genus quam differentiam oportet dici,et non participare differentiam. Si autem assignato, neutrum eorum quse dicta sunt possibile est acci- dere,nam et de paucioribus dicetur,et participabit genus differentiam. Rursum, si nulla differentia generis predicatur de assignata specie, nec genus predicabitur,ut de anima, neque impar neque par predicatur, quare nec numerus. Amplius, si prius est natura species, et simul interimit genus. Vide- tur enim contrarium. Amplius, si contingit relin- quere dictorum genus vel differentiam (ut anirnam moveri, opinionem, verum et falsum),neutrum erit dictorum genus vel differentia. Videtur enim genus et differentia sequi quamdiu fuerit species. CAPUT III. De genere locw alii. Inspiciendum autem et si quod in genere positum est parlicipat aliquid contrarium generi, aut si eontingit participare. Nam idem contraria simul | participabit,eo quod ipsum genus quidem nunquam relinquit, participat autem et contrarium, aut con- tingit participare.Amplius,si quidpiam communicat species,quod impossibile est omnino inesseiis qua sunt sub genere,ut si anima communicat,numero- rum autem nullum possibile est vivere, non erit species numeri anima.Considerandum autem et si equivoca sit species generi elementis utenti, iis qua dicta sunt ad equivocum.Univocum enim ge- nus, et species. Quoniam inspiciendum autem om- nis generis plures species, inspiciendum si non 'eontingitalteram speciem esse dicti generis,nam si nino,quod dictum est. Considerandum etiam est si quod translatitie dictum est, ut genus assignavit : ut temperantiam consonantiam ; nam omne genus proprie de speciebus praedicatur, consonantia vero de temperantia non. proprie,sed translatitie,omnis enim consonantia in sonis. Amplius, si sit contra- rium speciei aliquid, considerandum. Est autem multipliciter consideratio.Primum quidem si in eo- dem genere contrarium speciei, cum non sit con- trarium generi; oportet enim contraria in eodem genere esse, si nihil sit contrarium generi. Cum autem est contrarium generi, considerandum si contrarium in contrarium.Necesse est enim contra- rium in contrario esse,si sit contrarium quidem ge- neri ; manifestumfautem est unumquodque eorum, per inductionem.Rursus si omnino in nullo genere quod speciei est contrarium, sed ipsum genus : ut bonum ; nam ipsi hoc non in genere, nec contra- rium hujus in genere erit,sed ipsum genus,quem- admodum in bono et malo accidit : neutrum enim horum in genere,sed utrumque eorum genus.Dein- de considerandum si contrarium est alicui et ge- nus etspecies, ethorum quidem estaliquid medium, illorum autem non.Nam si generum est aliquid me- dium,et specierum : et si specierum, et generum, ut in virtute et vitio, et justitia et injustitia, utro- rumque enim est aliquid medium.Instantia hujus, quoniam sanitatis et egritudinis nihil est medium, mali autem et boni aliquod medium.Amplius, si est quidem aliquid utrisque medium, et speciebus et generibus, non similiter autem,sed horum quidem secundum negationem,illorum vero ut subjectum. Probabile enim similiter et in utrisque, ut in vir- tute et in vitio,justitia et injustitia, utrisque enim secundum negationem medium. Amplius, quando non est contrarium generi,considerandum non 80- lum si contrarium in eodem genere,sed et medium. In quo enim extrema, et medium, ut in albo et ni- gro, nam color genus et horum ei mediorum co- lorum omnium.Instantia,quoniam defectus quidem, et superabundantia in eodem genere (in malo enim ambo), mediocre autem cüm sit medium horum, non in malo, sed in bono est. Considerandum etiam si genus quidem contrarium est alicui, species au- tem nulli. Nam si genus est contrarium alicui, et species, quemadmodum virtus et vitium, et justitia et injustitia, similiter autem etin aliis consideranti manifestum videtur esse, Instantia, in sanitate et egritudine, simpliciter enim sanitas egritudini con- traria ; aliquaautem egritudo, cum sit species zegri- tudinis, nulli contrarium, ut febris et ophthalmia, et unumquoque aliorum. Interimenti igitur tot modis inspiciendum : si enim non insint quee dicta sunt, manifestum autem non esse genusquod assignatum est. Construenti vero tripliciter, primum quidem si contrarium speciei sit in dicto genere, cum non sit contrarium generi.Nam si contrarium in hoc, ma- nifestum quoniam et quod propositum est. Amplius 947 AN. MANL. SEV. BOETII - 948 si medium in dicto genere,nam in quo medium,et A grammatica autem non. Àn nec quod prius dictum extrema. Rursum si sit et contrarium quidem ge- neri,considerandum est,et si contrarium in conira- rio.Nam si sit, manifestum quod et propositum in proposito. CAPUT 1V. De genere loci alii. Rursum in casibus et conjugatis, si similiter se- quuntur, et interimenti et construenti.Simul enim uni et omnibus insunt vel non insunt,ut sijustitia Scientia quaedam,et juste scienter,et justus sciens; si autem horum aliquid non inest,nec reliquorum ullum.Rursum in iis que similiter se habent ad in- vicem,ut delectabile similiter se ad voluptatem, et utilead bonum,utrumque enim utriusqueeffectivum. Si igitur voluptas quiddam bonum, et delectabile quiddam utile erit ; manifestum enim quoniam boni erit effectivum,eo quod voluptas bonum. Similiter autem et in generationibus et corruptionibus,ut si sdificare est operari,zedificasse operatum esse,et si discere est reminisci, et didisse recordatum esse, et si dissolvi est corrumpi,et dissolutum esse corru- ptum esse, et dissolutio corruptio quedam. Et in generativis vero et in corruptivis,similiter et in po- tentiis et usibus, e£ omnino secundum quamlibet similitudinem et interimenti et construenti inspi- ciendum, quemadmodum in generatione et corru- ptione diximus. Nam si corruptivum dissolutivum et corrumpi dissolvi,et si generativum est effecti- vum,et generari fieri, et generatio factio, similiter et in potentiis et usibus,et omnino si potentia dispo- sitio,et posse disponi, et si alicujus usus est actus, et uti agere,et usum esse egisse. Si autem sit pri- vatio id quod opponitur speciei, duobus modis est interimere.Primum quidem si assignato genere est oppositum.Aut enim simpliciter in nullo genereeo- dem privatio,aut non in ultimo,ut si visus in ultimo genere est,sensus,cecitas non erit sensus.Secundo autem,si et generi et speciei opponitur privatio,non est autem oppositum in opposito,nec quod assigna- tum est in assignato erit.Interimenti igitur,quem- admodum dictum est,utendum. Construenti autem uno modo,nam si oppositum in opposito,et propo- situm in proposito erit, ut si ciecitas insensibilitas quadam, et visus sensus. Rursum in negationibus considerandum e converso,quemadmodum in acci- dente dicebatur,ut ei delectabile quod bonum,quod non bonum non delectabile.Nam si non ita se habet, erit contra, non bonum delectabile. At impossibile est,si bonum genus est delectabilis,esse quidquam non bonum delectabile. Nam de quibus genus non predicatur,nec specierum ulla.Et construenti eliam similiter inspieiendum.Nam si non bonum,non de- lectabile, delectabile bonum, quare genus bonum delectabilis. Si autem si ad aliquid species, consi- derandum si et genus ad aliquid.Nam si species ad aliquid,et genus,ut in duplici et multiplici,utrum- que enim ad aliquid.Si autem genus ad aliquid,non necessario est species. Nam disciplina ad aliquid, est verum videbitur? namvirtusipsum quod bonum, et ipsum quod honestum, et virtus quidem ad ali- quid,bonum vero et honestum non ad aliquid, sed qualia. Rursum si non ad idem dicitur species, et secundum se,et secundum genus.Ut si duplum di- midi dieitur duplum, et multiplum dimidii oportet dici ; si autem non,non erit multiplum genus dupli. Amplius,si non ad idem et secundum genus dicitur, et secundum omnia genera.Nam si du plum dimidii multiplum est,et abundans dimidii dicetur,et sim- pliciter secundum o:unia superiora genera ad dimi- dium dicetur.Instantia,quod non necesse est secun- dum se, et secundum genus ad idem dici ; nam scientia scibilis dicitur,habitus autem et dispositio non scibilis,sed anime.Rursum sisimiliter dicitur genus,et species secundum casus. Ut si alicui, aut alicujus aut quolibet modo aliter dicitur: nam ut species et genus,velut in duplo et in superioribus, alicujus,enim et duplum et multiplum; similiter au- tem ei in scientia, alicujus enim et hac et genera, ut dispositio et habitus. Instantia autem,quod ali- quotiesnon sie, nam differens,et contrarium alicui, diversum autem cum sitgenushorum,non alicui,sed ab aliquo,diversum enim dicitur ab aliquo.Rursum si similiter ad aliquid secundum casus dicta,non si- militer convertuntur. Quemadmodum in duplo et multiplo, utrumque enim horum alicujus, et idem eliam secundum conversionem dicitur,alicujusenim et dimidium et submultiplum. Similiter autem et in disciplina et opinione,nam et he alicujus,et con- vertitur,similiteretdisciplinatum et opinabilealieu- jus ;siigitur in aliquo non similiterconvertitur,ma- nifestum est non esse genus alterum alterius.Rur- sum, si non ad equalie species, et genus dicitur. Similiter enim,et equaliter utrumque videtur dici, quemadmodum in domo et datione,nam et donum alicujus alicui dicitur,et datio alicujus etalicui diei- tur; est autem datio genus doni,nam donum datio est irreddibilis. In aliquibus autem non accidit ad equalia dici, nam duplum alicujus duplum,abun- dans autem et niajus alicujus et aliquo,omne enim abundans,et majusaliquoabundat,et alicujusabun- eat,quare non sunt genera que dicta sunt dupli,eo quod non ad «qualia dicuntur speciei,aut non uni- versaliter verum,ad &qualia speciem et genus dici. Videndum autem et si oppositi est oppositum genus. Utsiduplimultiplum,etdimidiisubmultiplum,opor- iet enim oppositum oppositi genus esse. Si igitur ponat aliquis scientiam idipsum quod est sensum, oportebit et scibile id quod est sensibile esse; sed non est, non enim omne scibile sensibile, nam in- telligibilium quedam sceibilia. Quare non est genus sensibile scibilis, si autem hoc non, neque sensus scienti&.Quoniam autem eorum qua ad aliquid di- cuntur, alia quidem ex necessitate in eis aut circa ea sunt ad que dicuntur (ut dispositio,et habitus,et commensuratio; in alio enim nullo possibileest esse qua dicta sunt,quam in eis ad que dicuntur), alia 949 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 950 autem non necesse est quidem in eisessead quas di- A concupiscibili, nam in hoe et. voluptas, ira autem cuntur,contingit autem (quemadmodum sceibile est in anima,nihil enim prohibet sui scientiam habere animam,non necessarium autem,possibile est enim et in alio esse hanc eamdem), alia vero simpliciter non contingit in eis esse ad que dicuntur (ut coritra- rium in eontrario,neque scientiam scibili,nisi sit scibile anima,vel homo),considerare igitur oportet si quis in genere ponat quod tale est,in non tali.Ut simemoriam immansionem scientia dicat,nam om- nis immansio in mente,et circa illud,quareetscien- tie ima.ansioin scientia.Memoria igitur in scientia, eo quod immansio seientize est.Hoc autem non con- tingit,memoria enim omnis in anima.Est autem qui dictus est locus et accidens communis ; nihil enim refert, memori: genus immansionem dicere,aut ac- cidere dicere illi hoc : nam si quovis modo est me- moria immansis scientis,eadem aptabitur de ipsa ratio. CAPUT V. De re eadem. loci alii. Rursum si habitum in actu posuit,aut actum in habitu,non est genus quod tale est. Ut si sensum, motum per corpus,nam sensus habitus,motus au- tem actus.Similiter autem et si memoriam habitum continentivum opinionis dixerit,nam nulla memoria habitus,sed magis actus. Peccant autem et qui ha- bitum in consequentem potentiam ordinat,ut man- suetüdinem, continentiam ire, et fortitudinem, et justitiam,timorum ct lucrorum continentiam, nam fortis et mansuetus perturbatione vacans dicitur, continens autem qui perturbatur, sed non ducitur ; fortasse igiturtalis potentia sequiturutrumque, utsi perturbetur,non ducatur ; verum continere non hoc est,hunc quidem fortem,illum autem mansuetum esse,sed omnino perturbari ab hujusmodi nihil. Aliquoties autem et quod sequitur,quovis modo ut genus ponunt: tristitiam ire, et opinionem fidei, ütraqueenim predictasequuntur quidem quodammo: do assignatas species.Neuirum autem eorum genus .est nam quiirascitur,constristator, priore in eotristi- tia faeta,non enim ira tristitic,sed tristitia ire causa est; quare simpliciter ira non est tristitia.SBecundum autem hec,neque fides opinio :contingit enim eam- . dem opinionem etiam non eredentem habere; non eontingere autem hooc,si fides esset species opinio- nis non enim contingit idem amplius permanere,si ex specie omnino permutatum sit. quemadmodum nec idem animal quandoquehominem esse ,etquan- doque non.Si quis autem dicat ex necessitate opi- nantem etiam fidem habere,de equalibus opinio et fides dicetur, quare neque sic erit genus,de pluribus enim oportet dici genus. Videndum autem etsi in aliquo eorum nata sint utraque fieri. In quo enim . species et genus, ut in quo album et color, et in quo gramm atica' et disciplina.Si igitur PITE timorem dixit, aut. iram tristitiam, non accidit in /. eodem speciem et genus esse,nam verecundia qui- . dem in rationali, timor in irascibili, at. tristitia in in irascibili; quare non sunt genera qua assignata sunt eo quod non in eodem cum speciebus nata sunt fieri. Similiter autem et si amicitia in coneu- piscibili,non erit voluntas quedam,omnis enim vo- luntas in rátionali.Utilis autem hic locus et ad acci- dens, et id cui accidit, in eodem enim accidens et cul accidit ; "quare nisi in eodem videatur, manife- sturn quoniam non accidit.Rursum sisecundum quid species dictum genus participat, non enim videtur secundum quid participari genus.Nam nonest homo secundum quid animal,neque gramniatica secundum quid diseiplina.Similiter autem et in aliis.Conside- randum igitur si in aliquibus secundum quid par- ticipatur genus,ut si anima! quod sensibile vel visi- bile dicitur;nam secundum quid sensibile vel visi- bile dicitur;jnam secundum quid sensibilevel visibi- le animal,secundum corpusenim sensibile et visibi- le,secundum animam autem non:quare non erit ge- nus,corpus visibile,et sensibile,animalis.Latent au« tem quandoque et totum in partem ponentes, ut animal,corpus animatum;nullo enim modo pars de toto predicatur; quare non erit genus corpus ani- malis,eo quod pars est. Videndum autem.si quid vituperandorum aut fu- giendorum in potestate aut potente posuit, ut so- phistum,vel calumniatorem,vel furem eum qui pos- sit aliena latenter surripere : nemo enim pradi- ctorum in eo quod possit,aliquid horum talis dici- tur.Potest enim et Deus,et studiosus, prava agere; non sunt autem hujusmodi,nam omnes pravi secun- dumelectionem dicuntur.Amplius,omnes polestates eorum sunt qus sunt eligenda,nam pravorum po- testates elizend:,eo quod Deum et studiosum ha- bere dicimus eas. Potentes enim dicimus eos esse prava agere, quare nullius vituperabilis erit genus potestas. Si autem non, accidet vituperandorum quiddam eligendum esse,nam erit quedam potestas vituperabilis.Et si quid propter se honorabilium vel eligibilium, in potestate, vel potente, vel effectivo posuit.Nam omnis potestas,et omne potens aut ef- fectivum, propter aliud eligendum;aut siquid eorum quz sunt in duobus generibus vel pluribus,in altero posuit.Quadam enim non est in uno genere ponere, ut fraudulentum aut calumniatorem, neque enim qui eligit,impotens autem,neque qui potest, at non eligens,calumniator aut fraudulentus,sed qui utra- que hz:ec habet;quare non ponenda suntin uno ge- nere,sed in utroque eorum qu: dicta sunt. Amplius, aliquoties e converso,genus quidem ut differentiam, differentiam autem ut genus assignant,ut stuporem superabundantiam admirationis,et fidem vehemen- tiam opinionis:nam neque superabundantia,neque vehementia,genus,sed differentia videturenim stu- por admiratio esse superabundans, et fides opinio vehemens;quare genus admiratio etopinio est, supe- rabundantia autem et vehementia differentia. Am- plius,si quis superabundantiam et vehementiam ut generaassignet,inanimata fidem facient etstupefaci- ent:nam cujusque vehementia etsuperabundantiailli 954 AN. MANL. SEV. BORETII 952 adesteujusestsuperabundantia et vehementia.Sier- A ens et unum de omnibus simpliciter predicantur, gostupor superabundantia est admirationis, aderit admirationi,quare admiratio stupefaciet ; similiter autem et fides aderit opinioni,si vehementia quidem opinionis est,quare opinio fidem faciet.Amplius,ac- cidet sic assignanti vehementiam vehementem di- cere, et superabundantiam superabundantem : est enim quaedam fides vehemens ; si ergo fides vehe- mentia est,vehementia erit vehemens.Similiter au- tem etstupor quidem et superabundans;si ergo stu- por est superabundantia, superabundantia erit su- perabundans.Videtur autem neutrum horum,quem- admodum nec disciplina disciplinatum, nec motus motum. Quandoque autem peccant, et passionem ingenere ejus quod passum est ponentes,ut immor- talilatem vitam sempiternam dicentes esse, passio enim vite et accidens immortalitas videtur esse ; quod autem verum sit quod dicitur, manifestum fiet,si quis admittat aliquem ex mortali fieri immor- talem. Nullus enim dicit aliam vitam eum sumere, sed aecidens aliquod,vel passionem huic eidem ad- venire;quare non genus vitaimmortalitatis. Rursum si passionem cujus est passio, illius genus dicit, ut Spiritum aerem motum, magis enim motus aeris, spiritus,nam aer idem permanet, et quando move- tur,et quando stat;quare non est omnino aer spiri- tus:est etenim et non moto aere spiritus, siquidem idem aer permanet,qui quidem erat spiritus.Simili- ter autem et in aliis hujusmodi. Si igitur et in hoc oportet admittere quod aer motus est spiritus, non iamen de omnibus hujusmodi est assignandum,de quibus non verificatur genus,sed de quibuscunque vere predicatur assignatum genus,nam in quibus- dam non videtur verificari, ut in luto et nive, nam nivem dicuntesse aquam coagulatam,lutum autem terram humido temperatam : est autem neque nix aqua,neque lutum terra,quare neutrum assignato- rum generum erit genus.Oportet enim genus verifi- cari semper de omnibus speciebus.Similiter autem neque vinum est aqua putrefacta(sicut Empedocles dicit:In ligno putruit unda),nam simpliciter non est aqua. CAPUT VI. De genere loci alii. Amplius,si omnino quod assignatum est, nullius est genus. Manifestum enim quoniam neque ejus quod dictum est.Considerandum autem ex eo quod D dum.Astruenti vero,si quidem suscipit magis quod. nihil eorum differt specie,quie participant assigna- tum genus. Ut nihil alba differunt specie, ipsa a se invicem.Omnis autem generis sunt species differen- tes,quare nullius erit album genus.Rursum si quod omnia sequitur genus vel differentiam dixit.Plura enim sunt quie omnia sequuntur, ut eng,et unum, eorum sunt que omnia sequuntur;si igitur ens ge- nus assignaverimus,manifestum quoniam omnium erit genus,eo quod predicatur de eis.De nullo enim genusquam despeciebus predicatur,quare et unum species erit entis;accidit ergo de omnibus dequibus genus predicatur, et speciem predieari, eo quod oportet autem de paucioribus speciem predicari. Si autem quod omnia sequitur,differentiam dixit, per- spieuum quoniam de &equalibus vel de pluribus diffe- rentia quam genus dicetur.Nam si et genus omnia sequitur de equalibus,sin vero non omnia sequa- tur genus de pluribus differentia dicetur quam ipsum genus. Amplius,siin subjectaspecieest, quod assignatum genus dicitur,ut album in nive, quare manifestum quoniam non erit genus, de subjecta enim specie solum genus dicitur. Considerandum autem etiam est si non univocum sit genus speciei. Nam de omnibus speciebus univoce genus predi- catur. Amplius,quando existente et speciei et generi contrario, si quod melius contrariorum est, in B pejori genere ponit. Nam accidet reliquum in reliquo esse, eo quod contraria in contrariisgeneribus,quare quod deteriua est, in meliorierit; at videtur melioris, et genus melius esse. Et si eodem simililer ad utraque se habente, in pejore,et non in meliore genere ponit, ut animam ipsum quod est agitionem, aut agita- tum: nam pari raodo eadem stativa et agitativa esse videtur; quare si melius statio,in hoc oportet ge- nere ponere. Amplius, ex magis et minus. De- struenti quidem si genus suscipit magis species au- tem non suscipit,neque ipsa,neque quod ab ipsa dicitur,ut si virtus suscipit magis,et justitia et ju- stus,dicitur enim justus magis alter altero.Si igitur assignatum quidem genus magis suscipit, species autem non suscipit,neque ipsa neque quod ab ipsa dicitur,non erit quidem assignatum genus.Rursum quod magis videtur, vel similiter, non est. genus, manifestum quoniam nec quod assignatum est.Uli- lis autem hic locus in talibus maxime in quibus plura videntur de specie in eo quod quid est. pre- dicata,cum non determinatum est neque prom- ptum nobis est dicere, quodnam eorum genus, ut de ira, tristitia, et opinio parvipendentie, in eo quod quid est predicari videntur: contristatur enim iratus,et opinatur parvipendi. Eadem autem con- sideratio et in specie ad aliud aiiquid comparanti. Nam si quod magis aut similiter videtur esse in assignato genere, non est in genere manifestum quod nequeassignata omnino species erit in genere. Interimenti igitur quemadmodum dictum est,uten- assignatum est genus,et species, non utilis locus, nihil enim prohibetutrorumque suscipientium non esse alterum alterius genus,nam bonum et album suscipi magis,et neutrum neutrius genus.Generum autem et specierum ad se invicem comparatio uti- lis utsi similiter hoc,et hoc genus ;si alterum ge- nus et alterum.Similiter autem et si quod minus, et quod magis: ut si continentie, magis potestas quàm virtus genus; virtus autem genus,et potestas. Eademautem et de specie convenitdici;namsi simili- ter hoc,et hoc propositi species,si alterum species, et reliquum, el quod minus videtur species est et "mew 953 quod magis. Amplius, ad construendum, perspi- A tia ciendum si de quibus assignatum est genus, in eo quod quid est predicatur,cum non sit una assignata species,sed plures et differentes. Nam manifestum quoniam erit genus. Si autem in assignato epecies est, considerandum et side aliis speciebusgenus in eo quod quid est predicatur. Nam rursus accidet de pluribus et differentibus idem predicari. Quo- niam autem videtur in quibusdam et differentia in eo quod quid est de speciebus predicari, separan- dum est genus et differentia, utenti iis que dicen- tur elementis, primum quidem quoniam genus de pluribus dicitur quam differentia, deinde quoniam secundum ejus (quod quid est) assignationem,ma- gis convenit genus quam differentiam dicere. Nam qui animal dicit hominem, magis indicat quid est homo quam qui gressibile. Et quoniam differentia quidem qualitatem generis semper significat, genus autem differentise, non : nam qui dicit gressibile, quiddam animal dicit ; qui vero animal dicit, non dieit quale quiddam gressibile : differentia igitur a genere sic separanda.Quoniam autem videtur musi- cum,qua musicum est,sciens esse,et musica Scien- TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 954 quadam est, et si ambulans, eo quod anibulat movetur,ambulatio motus quidam est, consideran- dum in quo genere vult quidpiam construere s86e- cundum dietum modum.Ut si scientiam ipsum quod est fidem,si sciens quatenus scit, fidit : manifestum enim quoniam scientia fides quedam erit, eodem autem modo et in aliis hujusmodi. Amplius, quo- niam quod sequitur aliquid semper et non converti- tar, difficile est separare quod non sit genus, si hoc quidem illud sequitur omne,illud vero hoec non omne. Ut tranquillitatem qui, e& numerum divisi- bile, e converso autem non ; nam divisibile non omne, numerus, neque quies omnis, tranquillitas, ipso quidem est utendum ut genere quod est sem- per consequens,cum non convertatur alterum; cum autem alterum se extendit non in omnibus, obse- B quendum. Instantia autem hujus,quoniam non ens gequitur omne quod fit (nam quod fit non est) et non convertitur (non enim omne quod non est fit) ; attamen non est genus non ens ejus quod fit, simpliciter enim.non sunt non entis species. De genere igitur quemadmodum dictum est, trans- eundum. HEN 00 90 0 00 0 S o o o uo rmi COURSE LIBER QUINTUS. CAPUT PRIMUM. De modis proprii. Utrum autem proprium an non proprium est quod dictum est,per hec considerandum.Assigna- iur autem proprium aut per se et semper, aut ad aliud aut aliquando. Per se quidem, ut hominis, animal mansuetum natura; ad aliud autem,utanime ad corpus,quoniam illa quidem imperare nata, hoc autem parere ; semper autem, ut Dei, animal im- mortale; aliquando vero,ut alicujus hominis ambu- lare in gymnasio. Sunt autem proprii, quod ad al- terum assignatum est, aut duo problemaia, aut quatüor.Nam si dehoc quidem assignatum quidpiam fueril,de illo vero negatum idipsum, duo duntaxat problemata fiunt quemadmodum hominis adequum proprium est quod bipes est.Nam est quod homo non bipes est argumentabitur quispiam, et quod equus bipes: utrinque autem removetur proprium. Si autem de utroque utrumque assignatum fuerit,et de utroque negatum, quatuor problemata erunt,ut hominis proprium ad equum,quod ille quidem bi- pes, hic autem quadrupes est: nam et quod homo non bipes est, et quod esse quadrupes natus est, argumentari est;et quod equus bipes, et quod non quadrupes, possibile est argumentari. Quolibet igi- tur modo ostenso,interimitur quod propositum est. Est autem per se quidem proprium,quod ad omnia assignatur,et ab omni separat (quemadmodum ho- minis animal mortale discipline susceptivum); ad aliud autem,quod non ab omni,sed ab aliquo sta- tuto determinat(ut virtutis ad disciplinam,quoniam illa quidem in pluribus, heo iu rationali solo,etin habentibus rationem nata est fieri); semper autem, G quod secundum omne tempus verificatur, et nun- quam relinquitur(quemadmodum animalisexanima et corpore compositum esse); aliquando vero, quod secundum aliquod tempus verificatur,et non ex ne- cessiiate semper consequitur, ut alicujus hominis ambulare in foro. Est autem ad alterum proprium assignare, differentiam dicere, aut in omnibus et semper, aut in multum et in plurimis. ELin om- nibus quidem et semper, quemadmodum hominis proprium ad equum quoniam bipes,nam homo qui- dem et omnis, et semper est bipes; equus autem nullus est bipes, et nunquam. Ut multum autem et in plurimis, quemadmodum rationalis proprium principare ad concupiseibile, et irascibile, eo quod Ulud quidem imperat,hzc autem parent ;nam ne- que rationale semper imperat, sed quandoque illi imperatur,neque concupiscibili et irascibili semper imperatur,sed imperant quandoque,cum fuerit ho- minis anima flagitiosa. Proprium autem ea ma- xime logica sunt, qua per se et semper, et que ad aliud.Nam ejus quod ad aliud est proprium, plura problemata sunt, quemadmodum diximus et prius, nam aut duo,aut quatuor,ex necessitate fiunt pro- blemata.Plures autem orationes fiunt ad hac,quod autem per se est el semper, ad multa est argu- mentari,et ad plura tempora observare ;quod per se quidem ad multa, nam ad unumquodque eorum qui sunt, ut pole cui oportet inesse proprium, quare si non ab omni separat, non erit bene assi- gnatum proprium; quod autem semper, ad plura tempora est observare, et sive non inest, sive non infuerit, sive non inerit, non erit proprium. Quod vero aliquando,ad illud (quod nunc dicitur)tempus, 955 AN. MANL. SEV. BOETII 956 consideramus. Non igitur sunt rationes ad ipsum A conficietsyllogismum,de eo quod multipliciter dici- plures. Logicum autem est problema, ad quod ra- tiones fiunt, et crebrie quidem, et boncz.;Ad aliud igitur proprium dictum, ex iis quae sunt de acci- dente locis inspieiendum, si huic quidem aococidit, illi vero non.De iis autem que semper, et que per so, per hac considerandum. CAPUT II. De locis proprii. Primum quidem an non bene assignatum est pro- prium, an bene. Ejus autem quod est non bene,aut bene,est unum quidem,si non per notiora, aut per notiora positum est proprium. Destruenti quidem, si non per notiora;at construendi, si per notiora. Ejus autem quod non per notiora est, hoc quidem ei omnino ignotius positum est proprium quod assi- gnavit,illo cujus proprium dixit. Nonenimerit bene positum proprium,nam propter notitiam proprium facimus.Discendi enim causa,et proprium, et defi- nitiones facimus. Per notiora igitur accipiendum : sic enim magis erit sufficienter cognoscere,ut puta qui ponit ignis proprium esse simillimum anime, ignotiore quam ignis utitur anima (magis enim sci- mus quid estignisquam quid anima),non igiturerit bene positum proprium ignis, simillimum anime. Aliud autem,si non notius est hoc huic inesse: Oportet enim non solum notius esse re,sed huic in- esse,notius esse;nam qui non scit huic inest, neque si illi &oli notius inest cognoscit. Quarecum quodvis horum acciderit,obscurum fit proprium,ut quia qui ponit ignis proprium,in quo primo anima nata est esse,ignoliore utitur quam sit ignis, eo quod igno- tius est,si in hoc est anima,et si in hoc primo est ; non erit itaque bene positum proprium ignis,in quo primo anima nata est esse. Construenti autem, si per notiora positum est proprium,etsi per notiora secundum utrumque modum.Erit enim benesecun- dui hoc positum proprium, nam constructivorum locorum ejus quod bene, alii quidem secundum hoc solum, alii autem simpliciter monstrabunt quod bene, ut quia qui dixit animalis proprium,sensum habere, per notiora, et notius assignavit proprium secundum utramque modum ; quare erit bene as- signatumlsecundum hoc,animalis proprium,sensum habere.Deinde destruenti quidem,si quod nominum qua in proprio sunt assignata multipliciter dicitur, vel etiam tota oratio plura significat. Non enim erit bene positum proprium, ut quoniam sentiremulta significat, unum quidem sensum habere alterum autem sensum uti,non erit animalis proprium bene positum quod natum est sentire. Quapropter non utendumest,neque nomine,quod multipliciter dici- tur,nequeoratione, quz plura significet, quia quod multipliciterdiciturobscurum facit quod dictum est, dubitante eo qui debet argumentari,quodnam dicit eorum qua multipliciter dicuntur, nam proprium discendi gratia assignatur. Amplius autem ad hoc necessarium estredargutionem aliquam fieri cum sio assignant proprium,quando in dissidente quispiam tur. Construenti autem,si non plurasignificat neque nominum quidpiam, neque tota oratio. Erit enim secundum hoc bene posituz: proprium ut quianeque corpus plurasignificat,neque mobilissimumin supe- riorem locum,neque totum quod ex his compositum est,erit bene positum secundum hoc ignis proprium corpus mobilissimum in superiorem locum.Deinde destruentilquidem silmultipliciter diciturillud cujus proprium assignatur,non determinatur autem eujus eorum ponatur proprium.Non enim bene erit assi- gnatum proprium,ob quasautem causas non imma- nifestum estexiis qua prius dicta sunt,nam eadem accidere necessarium est; ut quia scire hoc plura significat(unum enim scientiam habere boc, alterum / autem scientia uti hoo,aliud vero scientiam esse hu- jus, aliud autem scientia uti hujus), non eril ejus quod est scirehoc,beneassignatum proprium ullum, non determinato cujus horum ponitur proprium. Construenti vero, si non dicitur multipliciter hoo eujus proprium ponitur,sed est unum et simplex. Erit enim bene positum secundum hoe proprium, ut quia homo simpliciter dicitur, erit bene positum secundumihochominis proprium animal mansuetum natura.Deinde destruenti quidem,si frequenter di- ctum est idem in proprio (sepe enim latent hoe fa- cientes et in propriis,quemadmodum etin terminis), non erit bene positum quod hoc sustinet, proprium.. Conturbat enim audientem,quod frequenter dicitur, obscurum igitur necessarium est fieri, et preter id nugari videntur. Eveniet autem íÍrequenter idem dicere duobus modis : unoquidem quando nomina- verit frequenter idem,ut si quis proprium assignet ignis; corpus tenuissimum corporum,hic enim fre- quenter dixit corpus. Secundo autem, si quis assu- mat oraliones pro nominibus,ut si quis reddat terra proprium, substantiam que maxime corporum se- cundum naturam ferturininferiorem locum,deinde aasumat pro corporibus, hujusmodi substantias, unum enim etidem esL corpus,ethujusmodisubstan- tia ; erit ergo hoc modo substantia frequenter dicta, quare neutrum erit bene positum proprium. Con- struenti vero,si nullo utitur frequenter nomine eo- dem. Erit enim secundum hoc bene assignatum pro- prium,utquia qui dixit hominis proprium, animal discipline susceptivum, non usus est frequenter D eodem nomine,erit utique secundum hoc. bene as- signatum hominis proprium.Deindedestruenti qui- dem,si tale aliquid assignavit in proprio nomen, quod omnibus insit. Inutile enim erit, quod non separat ab aliquo, quod autem in propriis dicitur, separare oportet,quemadmodum et qua in terminis non igitur.-erit bene positum proprium, ut quia qui posuit scientie proprium opinionem indissuasibilem a ratione,unum existens,ali aliquo usus est proprio (uno, inquam) quod omnibus inest, non erit utique bene positum soientic proprium.Astruenti autem,si nullo usus estcommuni,sed quod ab aliquo separat, erit bene positum secundum hoc proprium, ut quia 957 qui dixit animalis proprium animam habere, nullo ususest communi, erit secundum hoc bene positum propriumanimalis,ani.nam habere. Deinde destruenti quidem, si plura propria assignat ejusdem, non de- terminans quod plura ponit. Non enim erit bene po- situm proprium ; nam quemadmodum nec intermi- nis oportet preter eam (qus indicat substantiam) orationem adjungere quidpiam plusculum, sic nec in propriis preter eam (qua facit proprium quod dictum est) orationem quidquam coassignandum Inutile enim fitejusmodi, utquia qui dixit proprium ignis, tenuissimum et levissimum, plura assignavit propria (utrumque enim de solo igne verum est dicere), non erit bene positum proprium ignis, cor- pus subtilissimum et levissimum. Astruenti vero si non plura ejusdem propria assignavit, sed unum. Erit enim secundum hoc bene positum proprium, ut quia qui dixit humidi proprium, corpus quod in omnem figuram ducitur,unum assignavit proprium et non plura, erit secundum hoc bene positum hu- midi proprium. Deinde destruentiquidem,si eodem usus est cujus proprium assignavit, aut eorum qua sunt illius aliquo. Non enim erit bene positum pro- prium, nam discendi gratia assignatur proprium, idem autem eidem similiter ignotum est, id autem quod aliquid eorum est que sunt ejus, posterius; non igiturest notius, quare non fit ut per hoc quis- quam magis quidpiam discat, ut quia qui dixit ani- malis proprium, substantiam eujus speciesest homo aliquo usus est eorum qua sunt animalis, non erit bene positum proprium.Construenti autem,si neque eodem, neque eorum qu:e sunt ipsius aliquo utitur. Eritenim bene secundum hoc positum proprium, ut quia qui posuit animalis proprium ex anima et cor- pore compositum esse, neque eorum que suntipsius aliquo usus est : erit utique bene secundum hoc as- signatum animalis proprium. Eodem autem modo et in aliis considerandum est quenam non faciunt aut faciuntnotius. Destruenti quidem, si aliquo usus est, aut opposito, aut omnino simul natura, aut poste- riore aliquo. Non enim bene positum proprium, nam oppositum simul natura, quodjautem simulna- tura, et posterius, non efficit notius, ut quia qui dixit boni proprium quod malo maxime opponitur, opposito est usus boni, non erit profecto bene assi- gnatum boni proprium. Construenti autem, si nullo usus est neque opposito, neque omnino simul na- tura, neque posteriore. Erit enim secundum hoc be- ne assignatum proprium, ut quia qui posuit disci- plin: proprium,opinionem maxime facientem fidem, nullo usus est neque opposito, neque omnino simul natura, neque posteriore, erit secundum hoc bene - positum discipline proprium. Deinde destruenti quidem, si non quod semper sequitur proprium as- signavit, sed id quod fit quandoque non proprium. Non enim erit bene pronuntiatum proprium, nam neque in quo deprehendimus inesse ipsum, dehoc et nomen ex necessitate verificatur, neque in quo deprehenditur non inesse, de hoc ex necessitate non TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 958 À dicetur nomen, quare non erit bene positum pro- prium. Amplius autem ad heo, neque quando quis- quam assignaverit proprium, erit manifestum si in- estsiquidemtale est, ut quod ipsum relinquere pos- sit: nonigitur eritclarum esse proprium, ut quia qui posuit animalis proprium moveri quandoque, vel stare tale, assignaverit proprium quod fitquandoque non proprium, nequaquam erit bene positum pro- prium. Astruenti vero, si quod ex necessitate sem- per est, proprium assignaverit. Erit enim bene po- situm secundum hoo proprium, ut quia qui posuit virtutis proprium quod habentem facit studiosum, quod semper sequitur, proprium assignavit ; erit uti- que secundum hoc bene assignatum virtutis pro- prium. Deindedestruenti quidem, si quod nunc pro- p prium est assignans, non determinaverit quod non proprium assignat. Non enim erit bene positum pro- prium, primumquidem quia quod preter consuetu- dinem fitomne, semper determinatione indiget, s0- lentautem ut plurimum omnes, quod semper sequi- tur propriumassignare; secundo autem, quiaimma- nifestum est quia non determinaverit, si quod nuno est proprium voluerit ponere. Non igitur danda est objurgationis occasio, ut quia qui posuit alicujus ho- minis proprium sedere cum aliquo homine, quod nunc proprium est posuit, non bene proprium assi- gnabit, si non determinans dixerit quod nune. Con- struentiàutem,si nune propriumassignans determi- nando posuit, quod nunc proprium posuerit. Erit enim bene positum secundum hoc proprium, ut quia qui dixit cujusdam hominis proprium ambulare nunc alicubi, distinguens posuithoe, bene erit posi- tum proprium. Deinde destruenti quidem, sitaleas- signavit proprium, quod manifestum non est aliter inesse quam sensu. Non enim erit bene positum pro- prium, nam omne sensibile extra sensum factum immanifestum est, latens enim est si adhuc inest. eo quod sensu solum cognoscitur. Erit autem verum hoe in iis qu& non ex necessitate semper conse- quuntur, ut quia qui posuit solis proprium; astrum quod fertur super terram lucidissimum, tali usus est in proprio (super terram, inquam, ferri) quod sensu cognoscitur, non utique erit bene solis assignatum - proprium ;immanifestum enimerit cum occidet sol, si adhuc feratur super terram, eo quod nos tunc de- seruimus sensum. Construenti vero, si tale assigna- , vit proprium, quod non sensu est manifestum, aut cum sit sensibile, ex necessitate inesse manifestum est. Eritenim secundum hoc bene positum proprium ut quiaqui posuitsuperficiei proprium,quod primum coloratum est, sensibili quidem aliquo ususest(co- loratumesse, inquam), tali quidem quod manifestum est inesse semper : erit secundum hoc bene assigna- tum superficiei proprium.Deinde destruentiquidem, si terminum ut proprium assignavit. Non enim erit benepositum proprium, nam non oportet indicare quod quid est esse proprium,utquia qui dixithominis proprium animal gressibilebipes, quod quid est esse significans assignavit hominis proprium, non uti- D 959 que erit hominis proprium bene assignatum. Con- A struenli autem, siquod conversim quidem pradica- tur assignavit proprium, non autem quod quid est esse indicans. Erit enim secundum hoc bene assi- gnatum proprium, ut quia qui posuit hominis pro- prium animal mansueium natura, quod conversim quidem predicatur, assignavit proprium, non quod quid est quidem indicans; erit secundum hoc bene assignatum proprium hominis. Deinde des- truentiquidem,si non quidpiam in quid est ponens, assignavit proprium.Oportetenim in propriis,quem- admodum in terminis, primum assignari genus, deinde sic jam addere reliqua et separare. Quare quod non hoe modo positum est proprium, non erit bene assignatum, ut quia qui dixit animalis; pro- prium animam habere, non posuit quidquam in quo autin quid est animal.non eritbene positumanimalis proprium. Construenti vero,siquisquidpiam quod in quid est ponens ejus cujus proprium assignavit, re- liqua adjungit. Erit enim secundum hoc bene assi- gnatum proprium, ut quia qui posuit hominis pro- prium animal discipline susceptibile, quidpiam quod in quid est'ponens, assignavit proprium : erit secundum hoc bene positum proprium hominis. Utrumigiturbenean nonbene assignetur proprium, per hec inspiciendum. ; CAPUT III. De proprio loci alii. Utrum vero proprium est omnino quod dictum est, an non proprium, ex his considerandum. Nam simpliciter construentes proprium quod bene posi- tum est, loci iidem eruntiis qui proprium omnino faciunt ; in illis igitur dicentur. Primum ergo de- siruenti quidem inspiciendum ad unumquodque eo- rum cujus proprium assignavit. Ut si nulli inést, aut si non de hoc quidem verificatur, aut si non est proprium cujusque eorum secundumillud cujus pro- prium assignavit. Non enim erit proprium, quod po- situm est esse proprium, ut quia de geometra non verificatur indeceptibilem esse ab oratione (nam de- cipitur geometer cum pseudographiam facit), non erit hoc scientis proprium, non decipi ab oratione. Construenti autem si de omni verificatur, et qua de hoc verificatur. Erit enim proprium, quod positum est esse proprium, ut quia animal disciplinae susce- ptivum de omni homine verificatur, et qua homo, erit hominis proprium animal discipline suscepti- D vum. Est autem locus hic destruenti quidem, si non de quo nomen et oratio verificatur, etsi non de quo oratio et nomen verificatur. Construenti autem, si de quonomen et oratio, etsidequo oratio et nomen predieatur. Deinde destruenti quidem, si non de quo oratio et nomen verificatur, et si non de quo nomenet oratio verificatur. Non enimerit proprium, quod positumest esse proprium ,ut quia animal qui- dem discipline susceptivum verifieatur de Deo; homo autem non predicatur, non eril hominis pro- prium, animal discipline susceptivum. Construenti &utem, si de quo oratio et nomen predicatur, et AN. MANL. SEV. BOETII 960 si de quo nomen et oratio predicatur. Erit enim proprium quod positum estesse proprium, ut quia de quo animam habere verificatur animal, et de quo animal animam habere, erit animam habere animalis proprium. Deinde destruendi quidem, si subjectum proprium assignavit ejus quod in subje- cto esse dicitur. Non enim erit proprium quod po- situm est esse.proprium, ut quia qui posuit pro- prium subtilissimi corporis, ignem,subjectum assi- gnavit predicati proprium, non erit ignis corporis subtillissimi proprium. Propter hoc autem non erit subjectum, ejus quod in subjecto esse dicitur pro- prium, eo quod idem esset plurium et differentium specie proprium, nam eidem plura quidam discre- pantia specie insunt, de solo dicta, quorum erit 'omnium proprium quod subjectum est, si quis hunc in modum ponat proprium. Construenti vero, si quod in subjecto est, assignavit proprium subjecti. Erit enim proprium quod positum est non esse proprium, siquidem de solo predicatur (ut dictum est) pro- prium, ut quia qui dixit terre proprium corpus gravissimum specie, subjecti assignavit proprium, quod de sola diciturre, et ut proprium predicatur, eritterree proprium recte positum. Deinde destruenti quidem,sisecundum participalionemassignavit pro- prium. Non enim erit proprium, quod positum est esse proprium,nam quod secundum participationem inest,ad quod quid est esse conducit: erit autem hu- jusmodidifferentia quedam de aliqua specie dicta, utquia qui dixit hominis proprium gressibile bipes, secundum participationem assignavit proprium, non erit utique proprium hominis gressibile bipes. Con- siruenti autem, si non secundum participationem assignavit proprium, nec quod qui est esse indi- cans, conversim praedicata re. Erit enim proprium quod positum est esse proprium, ut quia qui posuit animalis proprium quod natum est sentire, neque secundum participationem assignavit proprium, ne- que quod quid esse indicans, conversim re predi- cata, erit utique quod sentire natum est, animalis proprium. Deinde destruenti quidem, si non contin- git simul inesse proprium, sed vel posterius, vel priusquamidipsum nomen. Nonenimerit proprium quod positum est esse proprium aut nunquam, aut non semper,ut quoniam contingit alicui prius fore, et posterius ambulare per forum quam quod homo, nonerit ambulare per forum hominis proprium,aut nunquam autnon semper. Construenti autem, sisi- mul ex necessitate semperinest, cum neque termi- nus, neque differentia sit. Erit enim proprium, quod positum estforsitan nonesse proprium,ut quia ani- mal discipline susceptivum, simul ex necessitate semper est,et id quod est homo, cum neque differen- tia sit necterminus erit aniaial discipliue suscepti- vum hominis proprium. Deinde destruenti quidem,si eorumdem quaeadern sunt, nonest idem proprium. Non enim erit proprium, quod positum est esse pro- prium,ut quia non est proprium prosequendi, appa- rere quibusdam bonum, neque eligendi fuerit utique 9641 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 962 proprium apparere quibusdam bonum; idem enim A esse,ut quia qui dtxit hominis proprium bipes,vult est prosequendum et eligendum.Construenti,si ejus- dem quatenus idem proprium. Erit enim proprium quod positum est non esse proprium, ut quoniam homipis,quahomo dicitur proprium tripartitam ani- mam habere, et terrigene quatenus terrigena est, erit proprium tripartitam animam habere. Utilis autem loeus hic et in accidente, nam iisdem in eo quod eadem sunt eadem oportet inesse vel non in- esse.Deinde destruenti quidem,si eorum qua sunt eadem specie,non idem semperspecie proprium est. Neque enim ejus quod dictum erit proprium,quod positum est esse proprium,ut quia idem est specie homo et equus,non semperautem equi est proprium stere a se, nec hominis erit proprium moveri a se. Idem enim est specie moveri, et stare a se, quate- nus utrique eorum ut animal est, accidit. Con- struenti vero,si eorum que sunt eadem specie,idem semper specie sit proprium. Erit enim proprium quod positum est non esse proprium,ut quia homi- nis est proprium esse gressibile bipes, et avis erit proprium esse volatile bipes,utrumqueenim horum est idem quatenus illa quidem sub eodem sunt ge- nere species, cum sint sub animali, haec autem ut generis differentie animalis.Hie autem locus falsus est,quandoalterum quidem eorum que dicuntur uni alicui soli inestspeciei,alterum vero inest pluribus, quemadmodum gressibile quadrupes. Quoniam autem idem et diversum multipliciter dieitur, labor est sophistice assumenti unius assi- gnare,et solius alicujus proprium, nam quod inest alicui cui accidit aliquid,et accidenti inerit sumpto cum eo cui accidit, ut quod inest homini, et albo homini inerit, si fuerit albus homo, et quod albo ho- mini inest, inerit et homini.Calummniabitur autem aliquis multa propriorum quod subjectumid aliud est quod secundum se facit,aliud autem cum accidente, ut aliud quidem hominem esse dicet,aliud vero al- bum hominem.Amplius autem diversum faciens ha- bitum etquod secundum habitum dicitur,nam quod habitui inest,et ei quod secundum habitum dicitnr inerit,et quod ei quod secundum habitum dicitur inest,et habituiinerit,utquoniam sciens secundum scientiam dicitur affici,non erit scientie proprium, indissuasibile a ratione, nam et sciens indissuasi- bilis erit a ratione. Construenti autem dicendum quoniam non est diversum simpliciter id eui accidit, e5 accidens cum eo cui accidit sumptuin, sed aliud dieitur,eo quod diversum sit ipsis, esse ; non enim idem est homini esse,quod sit homo,et albo homini esse,quod sit albus homo.Preterea autem conside- randum eset ad casus dicenti,quod neque sciens est indissuasibilearatione,sed indissuasibilis aratione, neque scientia indissuasibile, sed indissuasibilis a ratione,nam ei qui omnino instat,omnino est adver- sandum.Deinde deslruenti quidem, si quod natura inest volens assignare, hoc modo ponit seeundum locutionem,ut quod semper inest significel. Videbi- tur enim moveri posse quod positum est proprium quidem quod natura inest assignare: significat autem locutione, quod semper inest, non erit ho- minis proprium bipes, non enim omnis homo est duos pedes habens.Construenti,autem si vult quod natura inest proprium assignare, et locutione hoc modo significat:non enim movebitursecundum hoc proprium,ut quia qui hominis proprium assignavit, animal discipline susceptivum, et vult,et dictione significat quod natura inest proprium,non movebi- tur,secundum hoc quod non sit proprium hominis, animal discipline susceptivum.Ampliusquecunque dicuntur utsecundum aliud aliquod primum aut ut primum ipsum,laborestassignare talium proprium. Nam si ejusquod est secundum aliud aliquid pro- B prium assignavit,et de primo verificabitur, siautem primi posuerit, et de eo quod est secundum aliud predicabitur,utsi quis assignetsuperficiei proprium coloratum esse, etde corpore verificatur coloratum esse,si autem corporis,et de superficie, predieabi- tur, quare non de quo oratio et nomen verificabi- tur.Accidit autem in quibusdam propriis plerumque fieri aliquod peccatum, propter hoc quod non deter- minetur quomodo et quorum ponit quis proprium; omnes enim conantur assignare proprium,aut quod natura inest,ut hominis bipes,aut quod nunocinest, ut hominis alicujusquatuor digitos habere,autspe- cie,utignis subtilissimum,aut'simpliciter,utanima- lis vivere, aut secundum aliud,ut anima» prudens, aut ut primum,quemadmodum rationalis prudens, . autin eo quod habet,ut scientis indissuasibile a ra- tione (nibil enim aliud quam habendo aliquid erit indissuasibile a ratione), autin eo quod habeatur, ut scientic indissuasibile a ratione,autin eo quod participatur,ut animalis sentire (sentit enim etaliud quid ut homo, sed participans jam hoe,sentit), aut in eo quod participat, ut. alicujus animalis vivere. Qui non addit igitur,natura peccat,eo quod contin- git quod nature inest,non inesseilli cui nutura in- est,ut homini duos pedes habere,qui vero non de- terminat,quoniam quod inestassignat quod non erit tale quale nunc inest id,ceu quatuor digitos babere hominem,nonindicans quoquequod ut primum aut ut secundum aliud poait,quod non dequo oratio et nomen verificabitur,ut coloratum esse sive superfi- ciei,sive corporis assignaverit proprium, non pre- dicens etiam quodaut in eo quod est habere aut in eo quod haberi proprium assignavit. Ideo non erit proprium quod assignatum est, nam inerit(si in eo quod habetur assignavit proprium) etiam habenti, -gi autem habenti, et ei quod habetur, ut indis- suasibile a ratione, scientie vel scientis positum proprium,non presignificans etiam in eo quod parti- cipat vel participatur,eo quod et in aliis quibusdam inerit proprium. Si enim in eo quidem quod partici- patur assignavit, participantibus inerit,si vero in eo quod participat,iis qu: participantur,ut si alicujus animalis posuerit vivere proprium, non dividens etiam specie quod uni soli inerit eorum qua sub eo 903 AN. MANL. SEV. BOETII 904 sunt,cujus proprium ponit,nam/quod est secundum AÀ universus aer respirabilis),non erit utique aeris pro- superabundantiam, uni soli inest, ut ignis levissi- mum. Aliquoties autem et specie addens peccat. Nam oportebit unam speciem esse eorum quie di- cuntur, quando specie addiderit:hoe autem in qui- busdam non accidit, ut nec in igne, non enim est una species ignis, nam diversum est carbo et flam- ma, et lux specie, cum unumquodque horum sit ignis;propter hoc autem non oportet,quando specie additur, diversam esse speciem ejus quod dicitur, quoniam his quidem magis,illis autem minus inerit quod dictum est proprium,ut inigne subtilissimum, subtilior enim est lux carbone et flamma. Hoc au- tem non oportet fieri quando non, et nomen magis predicatur de quo oratio magis verificatur.Si autem non,non erit de quo oratio magis,et nomen magis. p Amplius autem ad hac idem esse accidit proprium ejus quod simpliciter,et ejusquod maximein simpli- citer tali, utin igne se habet subtilissimum, nam et simpliciter et ignis et lucis erit hoc ipsum pro- prium,subtilissimaenim estlux;cum igituralius sic assignat proprium argumentandum,sibi autem non dandahzecinstantia,sed statim cum ponit proprium determinandum est quomodo ponit proprium. CAPUT IV. De proprio loci alii. Deinde destruenti quidem,si idem ejusdem pro- prium posuit. Non enim erit proprium, quod posi- tum estesse proprium,nam idem eidem omne, quid est esse indicat; quod autem esse indicat,non pro- prium, sed terminus est, ut quia qui dixit honesti proprium decens esse idem ejusdem proprium assi- gnavit(idem enim est honestum et decens),non uti- que erit decens honesti proprium.Construenti au- tem,si non ejusdem proprium assignavit,cum con- versim predicatum posuit.Nam erit proprium quod positum est non esse proprium,ut quia qui posuit animalis propriumid quod substantia animata,non idem quidem ejusdem proprium posuit,el conver- sim predicatum assignavit,erit animalis proprium substantiaanimata.Deindeetiamin hisque similium partium sunt considerandum est, destruenti quidem, si quod totius est proprium,non verificatur de parte, aut quod partis, non dicitur de toto.Non enim erit proprium,quod positum est esse proprium, accidit autem in aliquibus hoc fleri. Assignabit enim ali- quis in iis quzesimilium partium sunt proprium, ali- quoties quidem in toto respiciens,aliquoties autem in eo quod secundum partem dicitur ipse seipsum intelligens,at erit neutrum recte assignatum, ut in toto quidem,quia quidixit maris proprium,plurima aqua salsa, alicujus similium partium posuit pro- prium,ettaleassignavit quod non verificatur de parte (non enim erit quiddam maris plurima atqua salsa), non utiqueerit maris proprium,plurima aqua salsa. In parte autem,ut quiaqui posuerit aeris proprium, respirabile,similium quidem partium alicujus dixit proprium,tale autem assignavit quod de quo aere verum est,de toto autem non dieitur(non enim erit prium respirabile. Astruenti autem, si verificatur de unaquaque similium partim quod est proprium earum secundum totum.Erit enim proprium, quod positum est non esse proprium, ut quia verificatur deomni terra deorsum ferri secundum naturam;est autem et hoc proprium alicujus terre secundum to- tum;nam secundum terram, et id quod est terram esse,erit terr:» proprium deorsum ferri secundum naturam. Deinde ex oppositis considerandum est, primum quidem ex contrariis, destruenti quidem, si contrarii non est contrarium.Neque enim contra- rii eritcontrarium proprium,ut quia contrarium est justitie quidem injustitia,optimo autem pessimum, 'non est autem justitie proprium optimum,non erit injustitie proprium pessimum. Construenti autem si contrarii contrarium proprium est, et contrarii contrarium proprium erit. Ut quia contrarium est bono quidem malum,eligendo autem fugiendum,est autem boni propriumeligendum, erit mali proprium fugiendum.Secundum autem, ex iis que ad aliquid sunt,destruenti quidem,si hoc quod ad aliquid est ejus quod est ad aliquid non est proprium. Neque entm hoe quod ad aliquid est,ejus quod ad aliquid est erit proprium, ut quia dicitur duplum quidem addimidium,superans autem ad superatum, non est autem dupli proprium superans, non eril. dimidii proprium superatum.Construentiautem siejusquod est ad aliquid,hoe quod ad aliquid est proprium,et ejusquod est aliquid,id quod est ad aliquid erit pro- prium.Utquia diciturduplum quidem ad dimidium id esse quod duo ad unum,estautem dupli proprium ut duo ad unum, erit dimidii proprium, ut unum ad duo. Tertium autem destruenti quidem, si habitus,id quod secundum habitum dicitur non estproprium, neque profecto privationis id quod secundum priva-- tionem dicitur, erit proprium, et si privationis, id quod eundum privationem diciturnon est proprium, neque habitus, id quod secundum habitum dieitur erit proprium. Ut quia non dicitur surditatis pro- prium insensibilitatem esse, nequeauditus erit pro- prium sensum esse.Construenti vero,si quod secun- dumhabitum dicitur,est habitus proprium,et priva- tionis, id quod secundum privationem dicitur erit proprium,et si privationis,id quod secundum pri- vationem dicitur,est proprium;,et habitus, quod se- D cundum habitum diciturerit proprium.Ut quia visus est proprium videre secundum quod habemus visum, erit cecitatis proprium non videre,secundum quod non habemus visum,nati habere.Deinde ex affirma-. tionibus et negationibus, primum quidem ex ipsis qua predieantur. Est autem locus hie utilis de- struenti tantum,ut si affirmatio,vel quod secundum affinmationem dicitur, ejus est proprium, non erit profecto ejus negatio,neque quod secundum nega- tionem dicitur, proprium, si autem si negatio, aut quod secundum negationem dicitur proprium,ejus- dem non erit affirmatio, neque quod secundum af- firmationem dicitur proprium,utqui proprium ani- 965 TOPICORUM ARISTOTELIS8 INTERPRETATIO. 966 malis est animatum, non erit animalis proprium, À non est ejus quodestjuste proprium quod bene,ne- non animatum. Secundum autem ex predicatis,vel etiam non predicatis, etde quibus praedicatur vel non predicatur,destruenti quidem,si affirmationis affirmatio non est proprium.Neque enim negatio ne- gationis erit proprium,et si negatio negationis non est proprium,neque affirmationis affirmatio erit pro- prium,ut quia non est proprium hominis animal,ne- que non hominis nonanimal;si autem non hominis non videtur proprium non animal, neque hominis erit proprium animal.Construenti autem,si affirma- tionis affirmatioest proprium. Nam et negatio nega- tionis erit proprium,siautem negationis negatioest proprium,et affirmatio atfirmationis erit proprium, ut quia non animalis est proprium non vivere,erit animalis proprium vivere, et si animalis proprium videtur vivere, et non animalis proprium videbitur non vivere. Tertium autem ex ipsis subjectis, de- struenti quidem,si quod assignatum est proprium, affirmationis est proprium. Non erit enim idem et negationis proprium ; si autem negationis est pro- prium quod assignatum est, non erit affirmationis proprium,utquia animalis proprium est animatum, non animalis non erit proprium animatum. Con- slruenti vero,si assignatum proprium non estaf(ir- mationis proprium,erit negationis.At hic locus de- fieit, nam affirmatio negationis,et negatio affirma- tionis non est proprium,quandoquidem affirmatio negationi omnino non inest, negatio autem affir- mationi inest quidem, atnon ut proprium inest. Deinde ex iis que ex opposito dividuntur, destruen- ti quidem,si eorum qu: ex opposito dividuntur,nul- lum ullius reliquorum ex opposito divisorum est | proprium. Neque enim quod positum est erit pro- prium ejus cujus positum est proprium,ut quia ani- malsensibile nulliusaliorum mortalium animalium est proprium, non erit animal intelligibile Dei proprium. Construenti autem, si ceterorum quae ex opposito dividuntur quodvis est proprium ta- lium quorumeunque eorum que ex opposito dividuntur. Nam reliquum erit ejus proprium cujus positum est non esse proprium, ut quia prudenti est proprium, per se natum esse ra- tionalis virtutem esse, et aliarum virtutum sie uniuseujusque sumpte, erit temperantie pro- prium per se natum esse concupiseibilis virtutem esse. Deinde ex casibus,destruenti quidem,si casus non est casus proprium.Neque enim casus erit pro- prius casus,ut quia non est ejusquod estjuste pro- prium id quod bene,neque justi proprium erit bo- num. Construenti autem,si casus est proprium ca- sus.Nam et casus erit casus proprium,ut quia ho- minis est proprium gressibile bipes, et homini erit proprium gressibile bipedi dici.Non solum autem in eo quod dictum estsecundum casusest coneideran- dum,sed et in oppositis,quemadmodum etin prio- ribus locis dictum est,destruenti quidem,si oppositi casus,non est proprium oppositi casus.Neque enim - oppositi casus erit proprium oppositi casus,ut quia D que injuste erit proprium quod male. Construenti vero,si oppositi casus est proprium oppositi casus. Nam et oppositicasus erit proprium oppositi casus, ut quia honesti est proprium optimum,et inhonesti erit proprium pessimum.Deindeex iis que similiter se habent, destruenti quidem, si quod similiter se habet, ejus quod similiter se habet non est pro- prium. Neque enim quod similiter se habet, ejus quod similiter sehabeteritproprium,utquiasimili- ter se habetad exstiruendum aedificium edificator,et medicus ad efficiendum sanitatem, non est autem proprium mediciefficere sanitatem ,neque edificato- ris erit proprium exstruere »dificium. Construenti autem,si quod similiter se habeterit proprium ejus quod similiter se habet.Nam et quod similiterseha- bet, ejus quod similiter se habet erit proprium,ut quoniam similiter se habet medicus ad id quod est esse effectivum sanitatis,et ludimagisterad id quod est esseeffectivum bonc habitudinis,est autem pro- prium magistri ludi esseeffectivum bonehabitudi- nis,erit proprium et medici effectivum esse sanita- tis. Deinde ex iis qui sic se habent,destruenti qui- dem, si quod sic se habet, ejus quod sic se habet non est proprium. Neque enim quod sic se habet, ejus quod sic sehabet erit proprium.Si autem ejus quod sic se habet,id quod sicsehabet est proprium, ejus non erit proprium cujus positum est esse pro- prium.Ut quiasgic se habet prudentia ad honestum et turpe, eo quod disciplina utriusque eorum est, nonest autem prudentia proprium disciplinam esse honesti, non utique erit proprium prudenti disei- plinam esse turpis;si vero est proprium prudentia disciplinam esse honesti,nonerit proprium ejusdem disciplinam esse turpis,impossibile est enim ejus- dem plura esse propria.Construenti vero nihillocus iste utilis, nam quod sic se habet, unum ad plura comparatur. Deinde destruenti quidem, si quod se- cundum esse dicitur, non est ejus quod secundum esse dicitur proprium. Nam neque generari ejus quod est secundum corrumpi,neque corrumpi ejus quod secundum generari dicitur, erit proprium. Ut quia est hominis proprium esseanimal,neque ejus quod est hominem generari,erit proprium generari unimal,neque ejus quod est hominem corrumpi erit proprium corrumpi animal.Eodem autem modo ac- cipiendum est el ex generari ad esse et corrumpi,et ex corrumpi ad esse et generari,quemadmodum di- ctum est nunc ex esse ad generari, et corrumpi. Construenti autem,si ejus quod est secundum esse ordinatum est. Est autem per se, ordinatum pro- prium,narm et ejusquod secundum generari dicitur, erit hoc quod secundum generari dicitur proprium, et ejus quod secundum eorrumpi,hoc quod secun- dum corrumpi est assignatum,ut quia hominis est proprium esse mortalem, et ejus quod est generari hominem,erit proprium generari mortalem,et ejus quod est corrumpi hominem, corrumpi mortalem. Eodem autem modo accipiendum est ex generari et 967 corrumpi,et ad esse et ad ipsa ex ipsis fieri,quem- A admodum et in destruenti dictum est. Deinde inspi- ciendum ad idem suppositi, destruenti quidem, si idez non inest, aut si non qua id dicitur, cujus est proprium assignatum.Non enim erit proprium quod positum est esse proprium,ut quoniam ipsi homini non inest quiescere quahomo est,sed qua idea,non erit hominis proprium quiescere. Construenti au- tem,si ides inest,et secundum hocinestqua dicitur de illo ipso cujus positum est non esse proprium. Eritenim proprium quod positum est non inesse proprium,utquoniam inest ipsi animali ex anima et corpore compositum esse, et qua animal est ipsi inest id,erit proprium animalis ex corpore et anima compositur esse. CAPUT V. De proprio loci alit. Deindeex magis et minus. Primum quidem de- struenti,si quod magis est,ejus quod magis non est proprium. Neque enim quod minus est, ejus quod minus erit proprium,nequequod minimeejus quod minime,neque quod maxime ejus quod maxime,ne- que quod simpliciter ejus quod simpliciter,ut quia non est magis colorari magis corporis proprium,ne- que minus colorari minus corporis proprium erit, neque colorari corporis omnino.Construenti autem, si quod magis est ejus quod magis est,est proprium. Nam quod minus est, ejus quod minus est erit pro- prium, et quod minime,ejus quod minime,et quod maxime, ejus quod maxime, et quod simpliciter, ejus quod simpliciter,ut quia magis viventis magis sentire est proprium, et minus viventis minus sen- tire erit proprium, et. ejus quod maxime id quod maxime, et ejus quod minime id quod minime, et ejus quod simpliciter id quoque quod simplieiter. Et ex eo autem quod simpliciter,ad eadem conside- randum,destruenti quidem,si quod simpliciter non est proprium.Neque enim quod magis est ejus quod magis, neque quod minus ejus quod minus, neque quod maxime ejus quod maxime,neque quod minime ejus quod minime erit proprium, ut quia non est hominis proprium studiosum neque magishominis, magis studiosum erit proprium.Construentiautem, si quod simpliciter est, ejus quod simpliciter est proprium.Nam et hoc quod magis ejus quod magis, et quod minus ejus quod minus, et quod minime ejus quod minime, et quod maxime ejus quod maxime erit proprium, ut quia esl ignis proprium sursum ferri secundum naturam et magis igniserit magis proprium sursum ferri secundum naturam ; eodem autem modo considerandum est et ex aliis hujusmodi.Secundum autem ,destruenti quidem,si quod magis est, non est ejus quod magis est pro- prium.Neque enim quod minusest ejus quod minus erit proprium,ut quoniam magis est proprium ani- malis sentire quam hominis scire ; non est autem animalia proprium sentire,quare non erit hominis proprium scire. Construenti autem,si quod minus, ejus quod minus est proprium.Nam et quod magis AN. MANL. SEV. BOETII 968 ejus quod magis erit proprium, ut qua minus est proprium hominis mansuetum natura quam anicalis vivere,est autem hominis proprium mansuetum na- tura, erit proprium animalis vivere. Tertium vero, destruenti quidem,si cujus magis est, proprium non est.Neque enim cujus est minus proprium,eritejus proprium,si autem illius est proprium,non erit hu- jus proprium,ut quia colorari magis superficiei quam corporis est proprium, non est autem superficiei proprium, non erit corporis proprium, colorari, si vero est superficiei proprium,non erit corporis pro- prium. Construenti autem hiclocus non est utilis, nam impossibile est idem plurium proprium esse. Quartum, destruenti quidem, si quod magis est ejus proprium, non est proprium, neque profecto p dod minus est ejus proprium, erit proprium. Ut quia magis est proprium animalis sensibile quam partibile,non estautem animalis sensibile proprium, quare non erit animalis partibile proprium. Con- struenti autem,si quod minusest ejus proprium,est proprium. Nam et quod magis est ejus proprium, erit proprium,ut quoniam minus est proprium ani- malis sentire quam vivere,est autem animalis pro- prium sentire,erit animalis proprium vivere.Deinde ex his quae similiter insunt, primum quidem de- siruenti, si quod similiter est proprium, non est proprium ejus cujus similiter est proprium.Neque enim quod similiter est proprium, erit proprium ejus cujus similiter est proprium,ut quia similiter est proprium concupiscibilisconcupiscere,et ratio-- nalis ratiocinari,non est autem proprium eoncupi- scibilis concupiscere, non erit rationalis proprium ratiocinari. Construenli vero, si quod similiter est proprium,ejus est proprium cujus est similiter pro- prium.Nam et quod similiter est proprium,eritejus proprium cujus similiterest proprium, ut quiasimi- liter est rationalis proprium primum prudens, et concupiscibilis proprium primum temperans,est au- tem rationalis primum prudens:eritigitur concupi- scibilis proprium primum temperans. Secundum autem, destruenti quidem, si quod si- militerest propriumnon est propriumejus.Naaneque quod similiter est proprium,erit proprium ejus, ut quia similiter est proprium hominis videre et audire, non est hominis proprium videre,non utique homi- nis proprium audire.Construenti vero,si quod simi- D liter est ejus proprium, est proprium. Nam quod si- militer est ejus proprium, proprium erit,ut quia si- militer est proprium anime, aliquid partium ejus primo esse concupiscibile, et rationale primo ; est autem proprium anime,quidpiam partium ejus esse - concupiscibile primo,erit utique proprium anime, quidpiam partium ejus esse rationale primo.Tertium vero destruenti quidem, si cujus similiter est pro- prium non est proprium.Neque enim cujus similiter proprium,erit proprium,si autemilliusest proprium, non erit allerius proprium, ut quia urere similiter est proprium flamma et carbonis, non est autem flamma proprium urere,non erit carbonis proprium n 969 TOPICORUM ARISITOTELIS INTERPRETATIO. 970 urere, si autem est flamma proprium, non erit car- A ens, cum contingat potentia non enti inesse. Erit bouis proprium urere.Construenti autem hie locus non est utilis,differt &utem quod est ex similiter se habentibus,ab eo quod ex iis est qua similiter in- sunt,quoniam illud quidem secundum proportionem sumitur non in eo quod inest aliquid comparatum, hoe autem ex eo quodinest,alicuiicomparatur.Dein- dedestruenti quidem,si potentia proprium assignans et non adensassignavit proprium potentia,cum non contingat ei potentia inesse cum ens non est. Non enim erit proprium quod positum est esse proprium, ut;quia qui dixitaeris proprium respirabile, potentia quidem assignavit proprium (nam tale proprium ut respirari possit,respirabile est),assignavit autem et ad non esse proprium,nam et cum non est animal quod spirare natum ex aere, contingit aerem esse, nontamen cam nonest animal,possibile est spirare, quareneque aeriserit proprium hujusmodi possibile respirari tunc, quia animal non erit quod taleest ut respirare possit,non erga erit aeris proprium respi- rabile.Gonstruenti autern,si potentia assignans pro- prium,tam ad ens assignavit proprium quam ad non enim proprium quod positum est non esse proprium, ut quia qui assignavit proprium,entis possibile pati, aut facere potentia assignans proprium,ac ens assi- gnavit proprium (nam cum ens est et possibile pati quid,aut facere erit), quare proprium erit entis pos- sibile pati quid, aut facere. Deinde destruenti qui- dem, si per superabundantiam posuit proprium. Non erit enim proprium quod positum est esse pro- prium,aceidit enim sic assignantibus proprium,non de quo orationem et nomen verificari,nam corrupta re, nihil minus erit oratio, nam eorum que sunt, alicui maxime inest, ut si quis assignet ignis pro- prium,corpus levissimum,corruptio enim igne;erit aliquod corporum quod levissimum erit,quare non erit ignis proprium,corpus levissimum.Construenti autem, si non per superabundantiam posuit pro- prium.Erit enim secundum hoc bene positum pro- prium, ut quia qui posuit hominis proprium ani- mal mansuetum natura, non superabundantia as- signavit proprium, erit utique hoc bene positum proprium. LIBER SEXTUS. CAPUT PRIMUM. De locis definitionis. Ejus autem quod estcirca terminos negotii, par- tes sunt quinque.Nam aut quod omnino non verum est dicere de quo nomen et orationem (oportetenim hominis definitionem de omni homine verificari),aut quod cum sit genus non posuit in genere,vel non in aecommodato genere posuit (oportet enim eum qui definit in genere ponentem differentias adjungere, nam maxime eorum quz sunt in definitione, genus | videtur definiti substantiamsignificare),aut quod non propria est definitio (oportet enim definitionem pro- priam esse,quemadmodum prius dictum est),aut si omnia qua dicta sunt is qui fecit,non definivit, ne- que dixit quid est esse rei definite,reliquumautem preter ea qua dicta sunt, si definivit. quidem, at non bene definivit. Si igitur non verificatur de quo nomen etoratio,ex iis qu: dicta suntin accidente locis considerandum. Nam et illic utrum verum vel 'non verum,omnis consideratio fit;:quando enim quod - inest aceidens disputamus,quod verum es! dicimus, quando autem quod non inest,quod non verum. Sin vero non in accommodato genere posuit, autsi non propria est assignata oratio,ex iis qui suntad genus et proprium dietis locis, prospiciendum. Reliquum vero si non definivit,aut si non bene definivit, ali- quo modo aggrediendum dicere.Primum igitur in- veniendum si non bene definivit. Nam facilius est quodlibet fecisse, quam bene fecisse, manifestum igitur quoniam peccatum circa hoc pluscolum, eo quod laboriosiüs, Quare argumentatio facilior quie circa hoc quam quee circa illud fit. Sunt autem ejus quod nonest bene, partes dus. Una quidem, ob- ParROr. LXIV. scura interpretatione uti. Oportet enim definientem (ut contingit) quam clarissima interpretatione uti, eo quod cognoscendi gratia assignatur definitio.Se- cunda autem si amplius dixitin definitionequam par sit,nam omne quod superadjectum estin definitio- - ne,superfluum est. CAPUT 1I. De definitione locí alii. Ruraus autem utrumque quod dictum estin plu- res partes dividitur,unus autem locus ejus quod ob- secure est, si sit equivocum alicui,quod dictum est. Ut quod generatio est ductioad substantiam,et quod sanitascommensuratio calidorum etfrigidorum,nam equivoca est ductio, etcommensuratio ; immanife- stum igitur utrum vult dicere eorum que significan- tur ab eo,quod multipliciter dieitur; similiter autem et si cum definitum multipliciter dicitur, dividens non dixit, nam manifeetum utrius definitionem assignavit,contingitque calumniarivelutnon conve- niente oratione ad omnia quorum definitionem assi- gnavit.Maximeautem contingittalequidpiam facere, cum latet w&quivocatio. Contingit etiam et eum qui dividit, quoties diciturid quod in definitione assi- gnatumest, syllogismum facere;namsisecundum nullum modorum sufficienter diclum est, manifes- tum quod non definierit illo modo.Alius sisecundum metaphoram dixit ; ut seientiam indeciduam,terram autem nutrieum,aut temperantiam consonantiam, nam omne obscurum,quod secundum metaphoram dicitur,contingit et etiam metaphora loquentem ca- lumniari,tanquam non proprie dicentem, non enim congruet dicta definitio, utin temperantia,nam oui- nis consonantia in sanis.Amplius,si est genus con- oi 971 . MANL. SEV. BORETII 912 sonantia'temperantia,in duobus generibuseritidem, À dum est indigestum, nam illo quidem modo dicta, non continentibus se invicem,nam nequeconsonan- tia virtutem, neque virtus continet consonantiam. Amplius, si non positis nominibus utitur, ut Plato ciliumbre oculum, aut araneum putrimordax, aut medullam ossigenium dixit, nam omne obscurum, quod insuetum est.Quedam autem neque secundum equivocationem,neque secundum metaphoram,ne- que proprie dicuntur, ut lex, mensura, vel imago eorum qua natura justasunt;sunt autem hujusmodi deteriora metaphora,nam metaphora facit quodam- modo notum quod designatum est per similitudinem (omnesenim metaphora utentes,secundum aliquam similitudinem ea utuntur), at quod tale est,non fa- citnotum,nam neque similitudo est secundum quam mensura, vel imago lex est,neque dici solet proprie; quapropter si proprie mensuram vel imaginem le- gem dicit esse, veritatis est expers ; nam imago id est cujus generatio per imitationem est, hoc autem non inestlegi; si autem non proprie, manifestum quod obscure dixit, atque deterius quolibet eorum qua secundum metaphoram dicuntur. Amplius,si non manifesta est contrarii oratio ex hoc quod dici- tur.Nam qua bene assignantur, contrarias comma- nifestant. Aut si per se dicta, non si manifestum cujus est definitio,sed quemadmodum ea que sunt antiquorum scriptorum,nisi quis supercripsisset non cognoscebaturquid unumquodque:siigiturnon cla- re, ex hujusmodi est inspiciendum. Si igitur super- fluum in termino dixit,primum quidem consideran- dum si aliquo usus est quod omnibus insit,vel sin- pliciter iis que sunt, vel iis qu: sub MEE genere sunt definitorum.Nam superfluum dici necessarium id est.Oportetenim genus ab aliis separare,differen- tiam autem ab aliquo eorum que suntin eodem gene- re; atqui quod om;nibus quidem inest simpliciter, a nullo separat, quod autem omnibus que sub eodem sunt genere inest,non separat ab iis quae sunt in eo- dem genere,quaresupervacaneum hujusmodi oppo- situm.Aut si est quidem proprium quod appositum est,ablato autem illo,et reliqua definitio propria est, et indicat substantiam.Ut in hominis orationescien- tie susceptivum appositam, superfluum: nam et eo ablato,reliqua oratio propria est, et indicat substan- tiam, simpliciterautem dicendo,omnessuperfluum, quo ablato,reliquum manifestum facit id quod de- b finitur. Talis autem est et anime terminus, si est D numerusipse seipsum movens, nam quod seipsum movet est anima, ceu Plato definivit, an proprium quidem quod dicitur,nonindicat autem substantiam interempto numero ? Utrovis igitur modo se habeat, difficile est ut explicet. Utendum ergo in omnibus talibus ad id quod expedit,ut est phlegmatis termi- nus, humidum primum a cibo,indigestum : unum enim primum,non multa,quare superfluum indige- stum appositum, nam hoc ablato, reliqua erit pro- pria definitio: non enim contingit a cibo et aliud quiddam primum esse. Àn non. simpliciter a cibo phlegma,sed indigestorum primum ? quare adden- non vera erit de(initio, siquidem non omnium pri- mum est.Amplius, si quidpiam eorum que sunt in oratione non omnibus inest, quae sunt sub eadem specie.Nam talis pejus definivit, quam qui usi sunt eo quod inest omnibus que sunt. Nam illie,si reli- qua propria definitio, et tota propria erit,simplieiter enim ad proprium quolibet addito vero, tota oratio propria fit; at vero si aliquid eorum qua sunt ia oratione, non omnibus insit qux sunt sub eadem specie, impossibile est totam orationem propriam esse,non enim conversim predicabitur de re, ut animal gressibile bipes quadricubitale ; nam hujus- modi oratio non conversim predicabitur de re, eo quod non omnibus inest (quae sub eadem specie sunt)quadricubitale. Rursum si idem frequenter di- xit. Ut qui concupiscentiam appetitum delectationis dixit, nam omnis concupiscentia delectationis est, quare et idem concupiscentiez delectationis erit.Fit igitur terminus concupiscentie appetitus delecta- tionis (nihilenim differt concupiscentiam dicere,aut appetitum delectationis):quare utrumque eorum de- lectationis erit. An hoc quidem nihil absurdum ? nam et homo bipes est. Quare et idem homini, bi- pes erit; est autem idem homini,animal gressibile bipea, quare animal gressibile bipes, bipes est ; sed non propter hocabsurdum aliquid accipit.Non enim de animali solum gressibile bis bipes praedicatur; sic enim de eodem bis bipes predicatur, si de ani- mali bipede, gressibile bipes dicitur, quare semel tantum bipes predicatur.Similiter autem et in con- cupiscentia, non enim de appetitu id quod est dele- ctationis esse predicatur, sed de toto, quare semel et hic predicatio fit. Non est autem bis dicere idem nomen,aliquid absurdum,sed frequenter de aliquo idem praedicari, sicut Xenocrates prudentiam defi- - nitivam et contemplativam eorum que sunt, dicit esse, nam definitiva, contemplativa quedam est. Quare bis idem dicens,addens rursum etcontempla- - tivam.Similiterautem et quicunque refrigerationem, privationem ejus quidem caloris,qui seeundum na- turam est, dicunt esse: nam omnis privatio ejus est quod secundum naturam est ; quare superfluum est addere secundum naturam, sed sufficit fortasse dicere privationem caloris, eo quod ipsa privatio notam facit quod ejus sit quod secundum naturam dicitur. Rursum si universali dicto addidit et parti- culare,ut si clementiam imminutionem, expedien- tiam et justorum, nam justum expediens quidpiam est,quare continetur in expediente, superfluum igi- tur justum : nam qui dixit universale,addidit et par- ticulare,et si medicinam disciplinam sanativorum animaliethomini,autlegem imaginem eorum quana tura suntbona, etjusta,nam justum bonumquidpiam - quarefrequenteridem dicit. Utrum igiturbene annon béne definivit,per hecet hujus modi perspiciendum. CAPUT III. De definitione loci alii. Utrum vero definivit,et dixit quid est esse,an non. 973 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 974 ex his. Primum ergo si non per priora et notiora A alia magis nota, nam a principio quidem sensibilia, confecit definitionem.Nam terminus assignatur ejus cognoscendi gratia quod dicitur;cognoscimus autem non ex quibuslibet, sed ex prioribus notioribusque, quemadmodumin demonstrationibus(sic enim on nis doctrina et omnis disciplina se habet) ;manifestum igitur quod qui non per hujusmodi definivit, non de- finivit ; si enim definivit, plures erunt ejusdem defi- nitiones. Nam manifestum quod et qui per priora ac noliora, iterum melius definivit, quare utreque erunt definitiones ejusdem. Tale autem non vide- tur, nam unicuique eorum quc sunt, unum est esse idipsum quod est; quare si plureseruntejusdem de- finitiones, idem erit definitio esse, quod quidem se- cundum utramque definitionem significatur ; hxc autem non eadem sunt, eo quod de(initiones diver- se. Manifestum igitur quoniam non definivit, qui non per priora atque notiora definivit. Igitur per non notiora quidem terminum dici, dupliciter est accipere. Aut enim si simpliciter ex ignotioribus, aut si nobis ignotioribus, contingit enim utroque modo. Simpliciter igitur notius quod prius est posteriore, ut punctum linea, et linea superficie, et superficies solido, quemadmodum et unitas numero:priusenim et principium omnis numeri, similiter autem et ele- mentum syllaba. Nobis autem e converso quando- que accidit nam maxime solidum magis sub sensu cadit quam superficies, superficies autem magis quam linea, linea autem signo magis: quare multi- tudo magis hujusmodi cognoscit, nam illa quidem » quomodolibet, hec autem subtili et fecundo intel- b lectu comprehendere oportet ; simpliciterigitur me- C lius per priora, posteriora tentare cognoscere, nam magis scientificum tale est. Verum ad eos qui im- potentes suntcognocere per talia, necessarium forte . per ea que illis cognila sunt facere orationem ; sunt autem talium definitiones que et puncti, et linee, et superficiei, omnesenim per posteriora priora in- dicant : nam illud quidem lines, istam autem su- perfieiei, hanc vero solidi fines dicunt esse. Non oportet autem latere quoniam sic definientes non contingit quod quid est esse definitio, indicare nisi contingat idem nobis notius esse, et simpliciter no- tius, siquidem oportet per genus et differentias de- finire eum qui bene definit : hec autem simpliciter notiora et priora sunt specie, interimit enim genus . et differentiaspeciem, quare priora hac specie. Sunt ]) ' autem notiora, nam specie quidem nola necesse esl genuset differentias cognosci;qui hominem enim co- gnocit, et animal gressibile cognoscit: at genere et - differentia notis, non necesseestetspeciem cognosci, quare ignotior species. Amplius, illis qui secundum veritatem hujusmodi definitiones dicuntesse ques sunt ex iis que unicuique sunt nota, plures ejusdem ac- cidit dicere definitiones esse, nam alia aliis, et non omnibus eodem contingit notiora esse ; quare ad J unumquemque érit definitio assignanda, si quidem exiis qua singulis quibusque sunt notiora, de(ini- tionem oportet facere. Amplius eisdem aliainterdum, insiructioribus autem factis, contra ; quare neque ad eumdem semper ad eadem definitio assignanda, iis qui per ea quz singulis quibusque sunt notiora definitionem fatenturassignandam esse.Manifestum igitur quod non definiendum per eaque hujusmodi sunt, sed per simpliciter notiora, nam solo modo sic una et eadem definitio semper fiet. Fortasse au- tem et quod simpliciler notum, non est id quod omnibus notum, sed quod bene dispositis intellectu ; quemadmodum el simpliciter salubre iis qui bene affectum habentcorpus ; oportetergo unumquodque talium diligenter pervestigare, uti autem disputantes ad id quod expedit. Maxime autem sine dissensione interimere contingit definitionem, si neque ex sim- pliciter notioribus,nequeex iis qu: nobis, contingit definitionem fieri: Unus igitur locus est ejus quod non per notiora,quod per posteriora priora indicat, quemadmodum prius diximus.Alius autem, si ejus quod est in quiete et definitione, per indefinitum, et quod in motu est assignata est oratio nobis.Prius enim est et notius quod manens est, et definitum, eo quod indefinitum etin motu est. Ejus autem quod est non ex prioribus,tres sunt loci. Primus quidem, si per oppositum oppositum definivit, ut si per ma- lum, bonum. Simul enim natura opposita, et non- nullis etiam eadem disciplina utrorumque videtur esse; quarenon notiusalterum altero.Oportet autem non latere quzdam fortasse aliterdefinirinon posse, ut duplum sine dimidio, el quicunque per se ad aliquid dicuntur : nam omnibus hujusmodiest idem esse ei quod est ad aliquid quodam modo se habere ; quare non est possibile sine altero alterum cogno- Scere, eo quod necessarium est in alterius oratione coassumi et alterum.Ergo cognoscere quidem opor- tethujusmodiomnia,utiautem eisin hisutvidebitur expedire, Alius, si eodem usus est ei quod definitur. Latet autem, cum non eodem defíiniti nomine utitur, ut si solem stellam in die apparentem definivit,nam qui die utitur, sole utitur, et par est ad deprehen- dendatalia sumere pro nomine orationem, ut quod dies est, solis latio super terram: nam tunc mani- festum quod qui solis lationem super terram dixit, solem dixit ; quare utitur sole, qui die utitur. Rur- sum si eo quod e diverso dividitur, id quod e di- verso dividitur definivit. Ut impar est, qui unitate niajor est pare, simul enim natura, qua ex eodem genere e diverso dividuntur, impar autem et par e diverso dividuntur, nam ambo numeri differentias. Similiter autem etsi per inferiora, superiora defini- vit.Ut parem numerum, qui biparlite secatur, aut bonum habitum virtutis:nam et bipartite sumptum est a duobus que paria sunt, et virtus bonum quod dam est, quare inferiora hec quam illa sunt. Est autem necesse eum qui inferioribus ulitur, et iilis uti : nam et qui virtute utitur, bono utitur,eo quod bonum quoddam virtus, similiterautem etqui bipar- lite utitur, et pare utitur, eo quod in duo secari significat bipartite secari, duo autem paria sunt. 975 Universaliter igitur priora et notiora fecisse orationem, partes autem ejus ea quc dieta sunt.Secundus autem, si res cum sit non poniturin genere.Nam in omnibushujusmodi peccatum est,in quibusnon prius ponitur inoratione quid est, ut corporis definitio, quod habet tres di- mensiones, aut si quis hominem definivit, quod est sciens numerare, non enim dictum est quid est ha- bere tres dimensiones, vel quid est scit numerare. Genus autem vult quid est significare, et primum apponitur eorum quz in definitione dicuntur. Am- plius, si ad plura cum dicatur id quod definitur, non ad omnia assignavit, ut si grammaticen, scientiam scribendi quod profertur, nam indiget et quod le- gendi, nihilo enim magis ecribendi quam legendi assignatqui definit. Quare non alius,sed qui utraque hec dicit, eo quod plures non contingit ejusdem definitiones esse, in quibusdam profecto secundum veritatem se habet, ut dictum est, in quibusdam au- tem non, utin quibuscunque non per se dicitur ad utrumque, ut medicinam, scientiam, sanitatem et egritudinem efficiendi : nam de illa quidem per se dicitur, de hacautem per accidens, simpliciter enim alienum a medieina egritudinem efücere. Quare nihil magis definivit qui ad utrumque assignavit, quam qui ad alterum, verum fortasse et deterius, eo quod et reliquorum quilibet potest egritudinem efficere. Amplius, si non ad melius,.sed ad pejus assignavit, cum sint plura ad qua dicitur quod de- finitur. Nam omnis disciplina et potestas, optimi videtur esse. Rursum si non positum est in proprio genere quod dictum est, considerandum ex iis (quae ad genera sunt) elementis, quemadmodum est di- ctum prius. Rursum si transiliens dicit genera, ut qui justitiam, eequalitatis habitum effectivum, vel distributivum sequi, nam transilit (qui sio definit) virtutem. Relinquens igitur justitiae genus, non dicit quid est esse (nam substantia unicuique est in ge- nere) ;estautem hocidem ei quod estnonin proximo genere ponere. Nam qui in proximo posuit, omnia superioria dixit, eo quod omnia superiora genera de inferioribus praedicantur. Quare autin proximo ge- nere ponendum automnes differentias superiori gene- riaddendum per quas definitur proximum genus,sic enim eritnihil pretermissum,sed pro nomine,in ora- tionedictum eritinferius genus;quiveroipsum supe- rius genus dicit, non dicitet inferius genus, nam qui plantam dicit non dieitarborem.Rursumin differentiis similiterconsiderandum, si et differentias dixitgene- ris.Nam sireinon specialibus definivit differentiis aut sietiam omnino aliquid hujusmodi dixit quod nullius contingit differentiam esse (utanimal, aut substan- tiam), manifestum quoniam non definivit : nullius enim differentie, qua dicta sunt. Videndum autem et si est aliquid quod e diverso dividitur dicte dif- ferenti». Nam si non est, perspicuum quoniam non erit quz dicta est generis differentia, nam omne ge- nus iis (qu: e diverso dividuntur) differentiis divi- ditur, ut animal gressibili,et volatili, et aquatili,et AN. MANL. SEV. DOETII dicendo, unusest locus non per A bipedi. Aut si est quidem e diverso divisa differen- D 976 tia, non verificatur autem de genere. Nam $i non, manifestum quoniam neutra erit generis differentia, omnes enim qu: e diverso dividuntur differentie, verificantur de proprio genere. Similiter autem €t si verificatur quidem, at non facit apposita generi, speciem. Nam manifestum, quod non erit h»c spe- cifica differentia generis, nam omnis specifica diffe- rentia cum genere speciem facit, si autem heonon est differentia, nec qu: dicta est, quia hec e di- verso dividitur. Amplius, si negationedividat genus, ut quilineam definiuntlongitudinem sine latitudine esse:nam nihilaliud significat, sinelatitudine,quam quod non habet latitudinem : accidet igitur genus participare speciem. Nam omnis longitudo sinelati- tudine aut latitudinem habens est, quia de omni affirmatio vel negatio vera fit, quare genus linee cum longitudo sit, sine latitudine aut latitudinem habens erit : at longitudo sine latitudine speciei est ratio, similiter autem et longitudo latitudinem ha- bens, nam sine latitudine, et latitudinem habens, differentie sunt : ex differentia autem et genere est speciei oratio, quare genus suscipiet speciei oratio- nem. Similiter autem et differentiz:e, eo quod altera dictarum differentiarum ex necessilate predicatur de genere. Est autem dictus locus utilis ad eos qui ponunt ideas esse, nam si non est ipsa longitudo; quodam modo;predieabitur de genere quod latitudi- nem habet, aut sine latitudineest : oportet enim de omnilongitudinealterum eorum verificari,siquidem de genere verifieari debeat. Hoc autem non accidit, sunt autem et sine latitudine, et latitudinem haben- tes longitudines,quare ad illos solos utilis hic locus, quicunque genus unum numero dicunt esse, hoc autem faciunt qui ideas ponunt. Nam ipsam longi- tudinem etipsum animal, genus dieunt esse. For- tasse autem in quibusdam etiam necessarium est negatione uti definientem, ut in privationibus:nam excum est quod non habet visum, quando natum est habere. Differt autem nihil negatione dividere genus, authujusmodi affirmatione qua negationem necesse est ediversodividi, ut si longitudinem, habens lati- tudinem definivit,nam habente latitudinem e diverso dividitur non habens latitudinem, neque aliud quid- quam;quare negatione rursum dividitur genus. Rur- sum si speciem ut differentiam assignavit, ut. qui convicium injuriam cumirrisione definivit,nam irri- sio injuria quedamest ; quare non differentia, sed. speciesest irrisio. Amplius, si genus ut differentiam dixit, ut virtutem habitum bonum vel studiosum, nam bonum est genus virtulis. An non genus est bo- num, sed differentia ?si quidem verum estquod non - contingat idem in duobus generibus esse non con- - tinentibus se invicem (nam neque bonum continet habitum, neque habitus bonum : non enim omnis habitus bonum, neque omne bonum habitus), non erunt profecto genera ambo. Si igitur habitus genus estvirtutis,perspicuum bonum non genus,sed magis diflerentiam esse. Amplius, habitus quidem quid est n 971 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRRTA TIO. 978 virtus significat, bonum autem non quid est, sed A viduntanimalincrepant,tanquam gressibileetaqua- quale quid est, videtur autem differentia quale quid significare. Videndum autem et si non quale quid, sed ipsum quid significat assignata difTerentia. Nam videtur quale quid omnis differentia significare.Con- siderandum autem et si secundum accidens inest definito differentia. Nam nulla differentia est eorum qua secuadum accidens insunt, sicut neque genus, non enim eontinzgit differentiam inesse alicui el non inesse. Amplius, si predicatur de genere differentia vel species, aut inferiorum aliquid speciei, non erit definiens.Nam nullum eorum qua dieta sunt,contin- git de genere predicari, eo quod genus de quamplu- rimis omnium dicitur. Rursum si praedicatur genus de differentia. Nam non de differentia, sed dejquibus differentia, genus videlur predicari, ut animal de homine, et bove, et de aliisgressibilibusanimalibus, non autem de ea differentia qua de specie dicitur, nam si de unaquaque differentiarum animal przdi- cabitur, multa animalia de specie predicabuntur, nam differentie de specie predicantur. Amplius, differenti: omnes, aut species, aut individua erunt, siquidem sunt animalia, nam unumquodque anima- lium aut species, autindividuum est. Similiterautem inspiciendum et si species, aut inferiorum speciei aliquod, dedifferentia predicatur.Impossibileenim, eo quod de pluribus differentia quam species dici- tur. Item accidet differentiam speciem esse,siquidem predieabitur de ea aliqua specierum : nam si de differentia predicatur homo, manifestum quoniam differentia est homo. Rursum si non prior est diffe- rentia specie. Nam genere quidem posteriorest, spe- cie autem priorem differentiam esse oportet. Consi- derandum autem et si alterius generis est dicta differentia, neque contenti, neque continentis. Nam non videtureadem differentia duorum generum esse non continentium se invicem ; si autem non accidet etspeciem eamdem in duobus generibus esse non eontinentibus se invicem (infert enim unaquae- que differentiarum proprium genus), ut gressibile et bipes animal coinferunt ; quare side quo differentia et generum utrurnque, manifestum utique quoniam - species in duobus erat generibus non contirentibus se invicem. Annon impossibileeamdem differentiam duorum generum essenon continenlium se invicem, sed addendum neque utroque sub eodem existente ? nam gressibile animal et volatile animal genera sunt D non continentia se invicem, et utriusque eorum est bipes differentia ; quare addendum est, neque sub eodem utroque existente : nam hcc aimbo sub ani- mali sunt, manifestum etiam quoniam non necesse est differentiam omnem proprium genus inferre, eo quod contingit eamdem duorum generum esse non continentium se invicem, sed alterum tantum ne- — cesse est inferre, et superiora omnia, ut bipes, gres- - gibile, vel volatile infert animal. Videndum autem et si locum differentiam assignavit substantie. Nam | videtur differre substantia a substantia in eo quod alicubi est, quare et eos qui gressibili et aquatili di- CHAT tile alicubi significet. An in iis quidem non recte increpant ? non enim in aliquo, neque alicubi signi- ficat aquatile et terrestre, sed quale quid : nam et Si in sicco sit, similiter aquatile, similiter autem et terrestre, ct si in humido sit, similiter terrestre, sed non aquatile erit ; attamen si quandoque significat in aiiquo differentia, manifestum quoniam peccabit. Rursum si affectum differentiam assignavit. Nam omnis affectus, cum magis fit, detrahit a substantia, differentia autem non hujusmodi est, nam' magis videtur salvare differentia id cujus est differentia, et simpliciter impossibile est singulum quodque esse sine propria differentia, nam cum non est gressible, non erit homo, et (ut simpliciter dicamus)secundum p quseunque alteratur habens, nihileorum differentia illius est. Nam omnia hujusmodi cum magis fiunt, detrahunta substantia ; quaresi aliquam hujusmodi differentiam quispiam assignavit, peccavit : simpli- citer enim non alteramur secundum differentias. Et si alicujus eorum quz sunt ad aliquid, non aliud quid, differentiam assignavit. Nam eorum quz sunt ad aliquid, et differentie ad aliquid, ut et in disci- plina; contemplativa enim, el activa et effectiva di- citur, unumquodqueautem horum ad aliquid signifi- cat : contem plaliva enim alicujus, et activa alicujus, et effectiva alicujus. Considerandum autem et si ad quod nalum est unumquodque eorum qua sunt ad aliquid, assignavit definiens. Nam in quibusdam qui- dem, ad quod natum est singulum quodque eorum qu: sunt ad aliquid, solum est uti, ad aliud autem nihil, ut visuad videndum solum ;quibusdam autem et ad aliquid aliud, ut dolio sane hauriat aliquis, at- tamen si quis definivit dolium, instrumentum ad hauriendum, peccavil,nom enim ad hoe natum est: terminus autem est, ad quod natum est, ad quod sane ulitur prudens, qua prudens, et qua circa sin- gulum quodque propria est disciplina. Amplius, si non primi assignavit, quando contingit ad plura di- ctum esse, utprudentiam virtutem hominis, aut ani- ma, et non rationalis, primum enim rationalis vir- tus, prudentia, namsecundnm hocet animaet homo dicitur prudens. Amplius, si non susceptivum est ejus cujus dicituraffectus, vel dispositio, vel quodvis aliud, peccavit. Nam omnis dispositio vel affectus in illo natus est fieri cujus est dispositio vel affectus, ui et scientia in anima, disposilio existens anime, Aliquando autem peccant in talibus, ut quicunque dicunt quod somnus est impotentia sensus, et dubi- tatio qualitas contrariarum ratiocinationum,et do- lorseparatio naturalium partium cum violentia, nain neque somnus inest sensui, oporteret autem inesse si impotentia sensus est. Similiter autem neque du- bitatiocontrariis ratiocinationibusinest,nequedolor naturalibus partibus, dolebunt enim inanimata, si dolor eis inest, Talis autem et sanitatis definitio, si- quidem commensuratio calidorum etfrigidorum est : necesse est enim sana essecalida et frigida, nam cujusquecommensuratio illisinest quorum est com- go AN. MANL. SEV. BOETII 980 mensuratio, quare sanitas inerit utique ipsis. Item A delectabile, idem bono erit; quare quod non delecta- id quod fit in effectivum, aut e converso, accidit po- nere sic definientibus, non enim est dolor separatio naturalium partium, sed effectivum doloris, nec somnus impotentia sensus, sed affectivum alterum alterius; aut enim propter impotentiam dormimus, aut propter somnum impotentes sumus. Similiter autem etdubitationis videbitur effectivum esse, con- trariarum :equalitas ratiocinationum; quandocunque enim ad utraque ratiocinantibus nobis similiter vi- denturomniasecundum utrumque fieri, dubitabimus utrum agamus. Amplius,secundum tempora omnia considerandum sicubi dissonet,ut siimmortale defi- nivit, animal nunc incorruptibile esse. Nam nunc incorruptibile animal, nunc immortale erit. An in hoc quidem non accidit? nam ancepsseeundum am- phiboliam est nunc iacorruplibile esse, aut enim quoniam non corrumpitur nunc, significat, aut quo- niam non possibile corrumpinuno, aut quoniam hu- jusmodi est nune, ut nunquam possit corrumpi. Quando igitur dicimus quod incorruptibile nunc est animal, non hocdicimus, quod nunc tale est animal, sed ut nunquam possit corrumpi ; hoc autem im- mortali idem erat, quare non accidit, nunc idem immortale esse. Sed tamen sicubi accidit quod se- cundum definitionem quidem assignatum est inesse, nune vel prius, quod vero secundum nomen non inest, non erit idem, utendum ergo hoc loco quem- admodum dictum est. Inspiciendum autem et si se- cundum aliud quidpiam magis dicitur quod defi- nitur, quam secundum assignatam orationem, ut si justitia potestas sequi distributiva est: justus enim magis est qui eligit :quum distribuere, eo qui potest; quare non erit justitia potestas equi distributiva, nam et justus esset maxime qui pos- set equum distribuere. Amplius, si res quidem suscipit magis, quod autem secundum orationem assignatur non suscipit, aut contra, quod secundum orationem ei assignatur suscipit, res autem non. Oportet enim aut utraque suscipere, aut neutrum, siquidem es rei quod secundum orationem assi- gnatur. Amplius, si suscipiunt utraque quidem ma- gis, non simul autem utraque augmentum sumunt: ut si amor concupiscentia conventionis est. Nam magis amans non magis eoncupiscitconventionem; quare nonsimul utraque suscipiunt magis, at opor- teret, siidem essent. Amplius, si duobusquibusdam propositis, de quo res magis dicitur, id quod est se- cundum orationem minus dicitur: ut si ignis est corpus subtilissimum, ignis enim magis flamma quam]lux,corpus autem subtilissimum minus flam- ma quam lux ; oportet autem utraque magis inesse eidem,siquidem eadem sint. Rursum, eihoc quidem similiter utrisque inest propositis, aliud autem non similiter utrisque, seJ alteri magis. Amplius, si ad duo definitionem assignaverit secundum utrum- que: ut bonum quod per visum aut per auditum de- lectabile, et ens quod possibile est pati aut facere, simul enim idem et bonum et non bonum est, si- militer autem et ens et non ens: nam per auditum D bile est per auditum, non bono idem, uam eisdem et opposita eadem erunt: opponitur autem bono qui- dem non bonum, per auditum autem delectabili, per auditum non delectabile; manifestumigiturquoniam idem non delectabile per auditum, non bono.8Si igi- tur aliquid est per visum quidem delectabile, per auditum autem non, et bonum etnon bonum erit. Similiter autem ostendemus quoniam idem ens, et nonensest. Amplius, et generibus, et differentiis, et aliis omnibus quz in definitionibus sunt assignatis eis qui orationes pro nominibus faciunt, conside- randum si quidquam dissonet. CAPUT IV De definitione loci alii. Si'autem sit ad aliquid quod definitur, aut per se, aut secundum genus,considerandum si non dictum est in definitione ad quod dicitur, aut secundum ipsum, aut secundum genus. Ut ai scientiam defini- vit opinionem indissuasibilem, aut etiam volunta- tem,appetitum: sinetristitia :omnis enim ejus quod est ad'aliquid, substantia ad alterum, eo quod idem sit unicuique eorum qus sunt ad aliquid esse, idip- sum quod est ad aliquid quodam modo se habere. Oportebat igitur scientiam dicere opinionem seibi- lis, et voluntatem appetitum boni. Similiter autem etsi grammaticen definivit scientiam litterarum, oportebat enim aut ad ipsum dicitur, aut ad quod forte genus dicitur,in definitione assignari. Aut si - cum quidpiam ad aliquid dicitur, non assignavit ad finem. Finis autem in unoquoque est quod optimum est, aut cujus gratia alia sunt ; dicendum igitur aut optimum, aut ultimum, ut concupiscentia non de- lectabilis, sed :delectationis, nam propter hane, et delectabile eligimus. Considerandum et si genera-.- tio est ad auod assignavit, vel actus. Nihil enim ta- lium finis, nam magis quod est egisse et generasse finis, quam fieri et agere. Annon in omnibus verum hujusmodi ? pene enim plurimi delectari magis vo- lunt quam destitisse delectari ; quare agere magis finem quis statuat quam egisse. Rursum in qui- busdam si non determinavit quanti, vel qualis, vel ubi,vel secundum alias differentias : ut ambitiosus, et qualis, et quanti appetens est honoris, nam om- - nes appetunt honorem ; quare non sufficit ambi- . tiosum dicere qui appetit honorem, sed addere oportet dictas differentias.Similiter autem et ava- rus, quantas appetit pecunias; aut intemperans, - circa quales voluptates: non enim qui a qualibet voluptate tenetur, intemperans dicitur, sed qui ab aliqua. Aut rursum, qui definivit noctem umbram lerra, aut succussionem motum terre, aut nubem densHatem aeris, aut ventum motum aeris, adden- - dum enim quanti et qualis, ubi et a quo. Similiter autem et in ceteris hujusmodi, nam omittens dif- ferentiam quamlibet, non dicit quid est esse,'opor- lel autem semper ad id quo indiget argumentari. Non enim quolibet modo terra mota, neque quan- tacunque successio erit; similiter autem neque aere quolibet modo, neque quantocunque moto, 1 981 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 982 ventus erit.Amplius in appetitibus, si non apponi- A Amplius,sic defininientem necesse est eo quod defi- tur quod apparet,et in quibuslibet aliis congruit,ut quoniam voluntas appetitus boni,concupiscentia,au- tem appetitus delectationis,sed non apparentis boni vel delectationis, plerumque enim latet appetentes, quoniam bonum aut delectabileest,quare non neces- sarium bonum vel delectabile esse, sed apparens solum;oportebat ergo sic et assignationem facere. Si autem et assignavit quod dictum est,in ipsasspecies ducendum eum qui ponit ideas esse. Non enim est idea ullius apparentis,ipsa autem species ad ipsam speciem videtur dici,ut ipsa concupiscentia ipsius delectationis,et ipsa voluntas ipsius boni.Apparen- tis igitur boni non erit ipsa voluntas, neque appa- rentis delectationis ipsa concupiscentia : absurdum enim est esse ipsum apparens bonum vel delecta- bile.Amplius,si sit quidem habitus definitio,consi- derandum in habente, si quidem habentis, in ha- bitu. Similiter autem et in ceteris talibus : ut si delectatio est juvantia, et delectabile juvabile. Universaliter autem dicendo,in hujusmodi defini- tionibus,quodammodo, uno plura accidit eum qui definit definire. Nam qui scientiam definivit, quo- dammodo et ignorantiam definivit ; similiter autem et scium et inscium, et scire et ignorare, nam primo dilucido facto, et reliqua quodammodo dilu- cida fiunt.Inspiciandum igitur in omnibus talibus, ne quidquam dissonet, utendo elementis ex con- trariis et conjugatis.Amplius, in his que ad aliquid sunt,considerandum si ad quod genus assignatur,et species ad illud quoddam assignetur: ut si opinioad opinatum,et qu:edam opinio ad quoddam opinatum, et si multiplex ad multiplex,et quoddam multiplex ad quoddam submultiplex;si autem non sic assigna- tur,manifestum, quoniam peccatur. Videndum au- tem et si oppositi opposita definitio : ut si dimidii ea sit que opposita est ei qu: est duplicis,nam si du- plex est quod in equali superat dimidium, et dimi- dium quod in equali superatur.In contrariis autem - similiter. Nam contraria contrarii oratio erit,secun- dum unam quamdam complexionem contrariorum, ut siadjutivum quidem effectivum boni est,nocivum A effectivum mali, aut corruptivum boni; alterum enim horum necessarium est contrarium esseei quod ex prineipio dictum est. Si igitur neutrum contra- rium est ei quod ex principio dictum est,manifestum quoniam neutra eritearum (que uosteriusassignatz) T) contrarii oratio; quare neque que ex principio assi- : gnataestdefinilio,recte assignataest.Quoniam autem quasdam contrariorum privatione alterius dicuntur, utinequalitas privatio equalitatis videtur esse (in- equalia enim, quz non squalia sunt, dicuntur), perspieuum quoniam quod secundum privationem quidem dicitur contrarium,necessarium estdelfinire per alterum, reliquum vero non jam oportet,per id quod secundum privationem dicitur. Non enim accidit - allerutrum peralterutrum cognosci.Considerandum dgitur in contrariis hujusmodi peccatum,utsi quis | definivit equalitatem contrarium inequalitat!,nam 'perhocquod secundum privationem dieitur, definivit, nitur uti.Patet autem hoc,si accipiatur pro nomine oralio:nam quia nil refert dicere inequalitatem pri- vationem equalitatis,eritequalitas contrarium pri- vationi wequalitatis, quare eodem erit usus.Si autem neutrum contrariorum secundum privationem dica- tur, assignetur autem oratio similiter, ut bonum contrarium malo,manifestum quoniam malum con- trarium bonoerit:nam sic contrariorum similiter oratio assignanda ; quare rursum eo quod definitur aceidit uti, inest enim in mali oratione bonum. Quo- circa quoniam bonum est malo contrarium,malum autem nihil differt, vel quod est bono contrarium, erit bonum contrarium,boni contrario. Perspicuum igitur quoniam eodem usus est. Amplius, si quod se- cundum privationem dicitur assignans,non assigna- vit cujus est privatio. Ut habitus, aut contrarii, aut cujuscunque est privatio.Et si non in quo natum est fieri addidit,vel simpliciter,vel in quo primo natum est fieri.Ut si ignorantiam dicens privationem, non scientie? privationem dixit,aut si non addidit in quo natum est fieri,aut addens non in quo primo assi- gnavit,ut quod non in rationali, sed in homine vel in anima :nani'si quodlibet horum omittat, peccavit. Similiter autem et si ezcitatem non visus privatio- nem in oculo dixit;oportetautem bene assignantem, quid est,et cujus est privatio assignare,et quidnam est quod privatum est. Videndum autem et si non secundum privationem dictum privatione definivit. Ut et in ignorantia videbitur esse hujusmodi pecca- tum,iis qui non secundum negationem ignorantiam dicunt : nam quod non habet scientiam non videtur ignorare,sed magis quod deceptum est,propter quod neque inanimata, neque pueros dicimus ignorare ; quare non secundum privationemseientie ignorantia dicitur. Amplius, si similibus nominis casibus si- miles orationis casus aptantur,ut si adjutivum est effectivum sanitatis,adjutive est sanitatis effective, etjadjuvansefficiens sanitatem.Considerandumjet in idea,si aptabitur dictus terminus. Nam in quibus- dam: non accidit,ut quemadmodum Plato definivit, mortale addens in animalium definitionibus, idea. enim non erit mortalis, ut ipse homo ; quare non aptabitur ad ideam definitio. suxpUipiter autem in quibus apponitur effectivum aut passivum,necesse est dissonare in idea terminum,nam impassibiles et immobiles videntur esse ides iis qui dicunt ideas esse ; adversum hos autem et tales orationes utiles sunt. | CAPUT V. De definitione loci ali. Amplius,sieorumquaz secundum equivocationem dicuntur, unam definitionem omnium communem assignavit.Univoca enim,quorum una est secundum nomen oratio;quare nullius eorum qua sub nomine sunt,assignatus est terminus, eo quod similiter ad omne,2quivocum adaplatur. Passus autem hoc est, et Dionysii vitze terminus, siquidem ea motus est generi nutriendi- naturaliter inserviens, nihil enim hoc magisanimalibus quam plantis inest;vita autem 983 AN. MANL. SEV. BOETII 984 non secundum unam speciem videtur dic;,sed altera À si el per ignotiora nomina commutationem fecerit quidem animalibus, altera plantis inest.Contingit igitur et secundum electionem sic assignare termi- num, ac si univoca, et secundum unam speciem omnis vita diceretur. Nihil autem prohibet et eum qui conspicit equivocationem,et olterius vult defi- nitionem assignare,latere non propriam, sed com- munem ulrisque orationem assignare, sed nihil minus ei utrovis modo fecerit, peccavit. Postquam autem quedam latent squivocorum, interroganti quidem ut univocis utendum.Nam non adaptabitur alterius terminus ad alterum, quare videbitur non distinguendum hoe pacto, oportet enim in omne univocum adaptari,eidem autem respondent, dis- tinguendum est. Quoniam autem quidam respon- dentium univocum quidem dicunt esse equivocum, p quandononaccommodaturad omne assignata oratio, equivocum autem univocum,etiamsi ad utrumque accommodetur,preconfessione utendum protalibus, aut precolligendum quod :quivocum, vel univo- cum, aut utrumque fuerit. Magis enim concedunt non previdentes, quod futurum est ut accidat. Si autem non facta confessione dixerit aliquis univo- cum squivocum esse,eo quod non accommodetur et in hocassignata oratio,considerandum si hujus ora- tioaccommodatur etad reliqua. Nam manifestum quoniam univocum erit reliquis;si autem non,plures erunidefinitionesreliquis : nam dua secundumno- men orationes accommodabuntur ad eamdem, qu& prior assignata est,et quae posterior.Rursum si quis definiens aliquid eorum que multipliciter dicuntur, et oratio non accommodatur ad omnia,et quia e&qui- vocum esse non concedat, nomen etiam dicat non ad omnia accommodari,quoniam neo oratio, dicen- dum ad ejusmodi,quod nominatione quidem oportet uti quz tradita est, e£ que sequitur, et non dimo- vere qua talia sunt, tametsi nonnulla dicenda non sint similiter multitudini. Si autem alicujus com- plexorum assignetur terminus, considerandum est auferendo alterius eorum qu: complectuntur oratio- nem, si est et reliqua reliqui. Nam si non, manife- stum quoniam neque tota totius : ut si quispiam definivitlineam finalem rectam, finem plani habentis fines,cujus medium superadditur finibus, si finalis lines oratio est, finis plani habentis fines, recta oportet esse reliquum,cujus medium superadditar finibus; sed infinita neque medium neque fines habet, recta autem est; quare non est reliqua reliqui oratio.Amplius,si cum sit compositum quod definitur, &quimembris oratio assignetur definitio, JEquimembrisautem dicitur oratio esse quando quot fuerint composita,tot et in oratione nomina et verba fuerint:necesseestenimin talibus ipsoram nominum commutationem fieri aut omnium aut aliquorum,eo quod nihil plura nune quam prius nomina dictasunt; verum oportet eum qui definit,orationem pro nomi- nibus assignare,maxime quidem omnibus, quod si non, at saltem in plurimis. Sie enim etin simplici- bus qui nomen commutat, non detiniturus est: ut pro tunica vestem.Amplius autem majus peccatum, D ut pro homine albo,terrigenam candentem ; neque enim definivit,cum minus sit clarum quod sic dici- tur.Considerandum autem et si per commutationem nominum,non idem jam significat. Ut qui contem- plativam iscientiam, opinionem contemplativam dixit; nam opinio scientiae non idem (at oportet,si debet, et totum idem esse); nam contemplativum quidem commune in utrisque orationibus est,reli- quum vero differens.Amplius,si alterius nominum commutationem faciens,non differentiz,sed generis commutationem$fecit : ut in eo quod nuper dictum est, ignotius enim contemplativa quam seientia : nam hoe quidem genus, illud autem differentia, omnibus autem notius genus,nam communis;quare non generis, sed differentiz oportebat commutatio- nem fleri, eo quod ignotior est. An hec quidem ridicula reprehensio ? nihil enim prohibet differen- tiam quidem notissimo nomine dici, genus autem non. Sic autem rebus se babentibus manifestum quoniam generis, et non differenti:e secundum no- men commutatio facienda ; si autem non nomen pro nomine,sed orationem pro nomine commutat, ma- nifestum quoniam differentizee magis quam generis definitio assignandaest, eo quod cognoscendi gratia definitio assignatur, nam minus differentia quam ge- nus nota.Si autem differentie terminum assignavit, considerandum si et alicujus alius communis est assignatus terminus: ut cum imparem numerum, numerum medium habentem dixerit, delerminandum est quo pacto medium habentem: nam numerus quidem communis in utrisque orationibus est.Im- paris autem coassumpta est oratio; habent autem et linea et corpus medium, cum non sint imparia, quarenon utiqueeritdefinitiohdcimparis. Si autem. multipliciter diciturmedium habens,determinandum quomodo medium habens,alioqui reprehensio erit, aut syllogismus, quod non definivit. Rursum si id cujus quidem orationem assignavit est eorum qua sunt,quod autem sub oratione, non eorum qua sunt : utsi album quispiam definivit colorem igni permixtum, impossibile enim incorporeum corpori. permisceri ; quare non erit color igni permixtus,at- tamen album est. Amplius,quicunque non dividunt in iis que sunt ad aliquid ad quod dicitur, sed in pluribus ceomprehendentes dicunt,aut omnino, aut in aliquo falsum dicunt : ut si quis medicinam disci- plinam entis dixit. Nam si nullius entium medicina. est disciplina, manifestum quoniam tota oratio men- dax est ; si autem alicujus quidem, alicujus autem non, in aliquo mendax ; nam oportet de omni, si- quidem per se, et non secundum accidens entis esse dicitur, quemadmodum in aliis se habent ea que ad aliguid sunt, nam omne disciplinatum ad disciplinam dicitur. Similiter autem et in aliis, eo quod convertuntur omnia ad aliquid.Omne enim disciplinatum, ad aliquid. Ceterum si is (qui non per se, sed secundum accidens assignationem fecit) recte assignavit, non ad unum, sed ad plura unumquodque eorum qua ad aliquid dicuntur,assi- 985 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 986 gnavit,nihil enim prohibet idem, et ens, et album, A sed quod ex his est,dixit id esse quod definitur, et bonum esse ; quare qui ad quodlibet horum assi- gnavil,recte assignavit, siquidem is qui secundum accidens assignavit, recte assignavit. Preterea au- tem impossibile est hajusmo ti orationem propriam assignati esse,nam non solum medicina,sed plures aliarum disciplinarum ad ens dicuntur : quare una quaqueentis disciplina erit; manifestum igitur quo- niam talis nullius est diseiplinz definitio, propriam enim et non communem oportet definitionem esse. Quandoque autem definiunt non rem,sed rem bene se habentem aut perfectam.Talis autem et rhetoris et furisterminus,sisit rhetorquidem,quijpotest quod in unoquoque est verisimile considerare, et nihil pretermittere ; fur autem qui clam sumit : perspi- cuum enim quoniam cum talis uterque,hic quidem bonus rhetor,lle autem bonus fur erit: non enim quiclam sumit, sed qui vult clam sumere fur est. Rursum si quod propterseeligendum est,ut activum vel effectivum,vel quolibet?modo propter aliud eli- gendum assignavit:ut qui justitiam legum conserva" tivam dixit,aut sapientiameffectivam felicita tis: nam conservativum et effectivum eorum sunt que propte" aliud eliguntur. An nibil quidem prohibet quod propter se eligendum est,et propter aliud esse eli- gendum ; attamen nihil minus peccavitqui sie defl- nivit quod propter se est eligendum :nam unicuique optimum, in substantia maxime, melius autem quod propter se eligend um, quam quod propter aliud ; quare id et definitionem oportebit magis si - gnificare. CAPUT VI. De definitione loci alit. Considerandum autem est et si is qui alicujus de- finitionem assignavit, aut h»c,aut quod est ex his, aut hoc cum illo definivit.Nam si hiec quidem,acci- det utrisque el neutri inesse,ut si justitiam,tempe- rantiam et fortitudinem definiverit;nam si sintduo, uterque autem alterum habeat,utrique justi erunt, et neuter,eo quod utrique quidem habent justitiam, uterque autem non habet.Si autem nondum quod dictum est admodum absurdum videtur,eo quod et inaliisaccidathujusmodi(aihilenim prohibet utros- que habere unam, cum neuter habeat), attamen contraria inesseeidem,omnino absurdum videbitur esse.Accidet autem hoc si hic quidem ipsorum tem- | perantiam et timiditatem habet,ille autem fortitu- dinem et prodigalitatem, nam utrique et justitiam et injustitiam babent. Nam si justitia, temperantia et fortitudo es!, et injustitia timiditaset prodigalitas erit,et omnino quacunque ad argumentandum ido- nea quod non idem sunt et partes et lotum, omnia utilia ad i4 quod dictum est ; videtur autem qui sic definit partes,toti easdem dicere esse.Maxime au- tem accommodata fiunt orationes, in quibuscunque manifesta partium estcompositio,quemadmodumin - domo et in ceteris talibus ; manifestum enim quo- niam cunt sint partes, nihil prohibet totum non - esse, quare non idem partes toti.Si autem non hac, primum quidem considerandum sinon natum est quidpiam unum fieri ex iis quee dicta sunt.Quaedam enim sie se habentad invicem, ut nihil exeis unum quidpiam fiat,ut linea et numerus.Amplius, si de- finitum quidem in uno aliquo natum est primo fieri, ex quibus autem dixit ipsum esse,non in uno primo nata sunt fieri,sed utrumque in utroque. Nam ma- nifestum quoniam non erit ex iis illud ; in quibus enim partes,et totum necesse est inesse;quare non in uno totum primo esse, sed in pluribus. Si autem et partes et totum in uno aliquo primo, considerandum si non in eodem,sed inallerototum, et in altero partes. Nam in quo totum, in illo et partes esse videntur.Rursum,si cum tolo. corrum- B puntur partes. E converso enim oportet accidere, partibus corruptis,totum corrumpi; toto vero cor- rupto,non necesse est et partes corrumpi.Aut si totum quidem bonum vel malum,partes autem neu- tri ; aut e converso,partes quidem bon:e vel male, totum autem neutrum.Nam neque ex neutris possi- bilebonum quidpiam vel malum fieri,neque ex bonis vel malis neutrum. Aut si magis quidem alterum bonum quam alterum malum,quod autem ex his, non magis bonum quam malum, ut si imprudentia ex fortitudine et falsa opinione ; magis enim bonum fortitudo quam malum falsa opinio.Oportet ergo et quod ex hisest sequi illud quod magis est, et esse vel simpliciter bonum,vel magis bonum quam ma- lum.Anhoe quidem non necessarium,nisi utrumque sit per se Lonum vel malum ? multa enim effectivo- C rum persequidem nonsunt bona, mixta autem qui- busdam fiunt bona,auteconverso utrumque quidem bonum,mixta autem malum vel neutrum. Maxime aulem manifestum quod nunc dictum est in salubri- busetmorbificis,nam quedam medicamentorum sio se habent,ut utrumque quidem sitbonum,si autem utraque dentur mixta, malum.Rursum,si quod ex meliore et pejore est, nonest totum pejore quidera melius, meliore autem pejus.An neque hoc necessa- rium, nisi per sesinLex quibus componitur, bona? nam in iis que non perse sunt bona, nihil prohi- bet totum non fieri bonum,utin iis que modo dicla sunt. Amplius,si cognomine est totum alteri. Non oportet enim,ut neque in syllabis; nulli enim ele- mentorum ex quibus componitur syllaba cognominis D est.Amplius, si non dixit modum compositionis. Nonenim sufficiens estad cognoscendum quod dicat ex his: nam non quod ex his, sed quod sic ex his, est cujusque compositorum substantia,utin domo: - non enim si quolibet modo componantur hee, do- mus est.Si autem hoc cum illo assignavit, primum quídem dicendum quod cum hocillo aut hoc etillud dicitur, aut quod ex illis. Nam qui dicit mel cum aqua ; vel mel et aquam dicit,vel quod ex melle et aqua, quare si cuilibet eorum que dieta suntidem confitebitur esse hoc cum illo,eadem conveniet di- cere qua quidem ad utrumque horum prius dicta sunt.Amplius,dividenti quoties dicituralterum cum 987 AN. MANL. SEV. BORETII 988 altero,considerandum si nullo modo hoc cum illo: A plius, si similiter est verisimile omne compositum utsidicitur alterum cum altero, aut ut in aliquo eodem susceptivo,ut justitia et fortitudo in anima, aut in loco eodem, aut in tempore eodem, nullo autem modo verum sit quod dictum est in his,ma- nifestum est quoniam nullius eritassignatadefinitio, eo quod nullo modo hoc cum illoest.Siautem diviso quoties dicitur alterum cum altero, verum erit in eodem tempore utrumque esse, considerandum si contingit non ad eumdem utrumque dici finem : ut si fortitudinem definivitaudaciam cum recta intelli- gentia,contingit enim audaciam quidem haberespo- liandi,rectam autem intelligentiam circa salubria, sed nondum fortis qui in eodem tempore,cum illo hoc habet.Amplius, si et ad idem ambo dicuntur, , ut ad medicativa.Nihil enim prohibet et audaciam quamdam,et rectam intelligentiam habere ad medi- cativa, attamen neo sic fortis qui hoc cum illo ha- bet ; neque enim ad alterum eorum utrumque opor- tet dici,neque ad idem quodcunque sit, sed ad for- titudinis finem, ut ad preliorum pericula, aut si quid magis est illius finis.Quiedam autem sic assi- gnatorum nullo modosub dictam caduntdivisionem, ut si ira tristitia est cum opinione parvipendendi : nam quod propter hujusmodi opinionem tristitia fit, hoc vult indicare; propter hoc autem fieri aliquid, non est idem ei quod est hoc quidem cum illo esse secundum ullum dictorum, modorum, Rursum, si horum compositionem dixit totum: ut anime et corporis compositionem animal. Primum quidem considerandum si non dixit qualis compositio; ut si carnem definiens, aut os, ignis et aeris et terre dixit compositionem.Non enim suflicit compositio- nem dicere,sed qua et qualis determinandum.Non enim quolibet modo compositis his caro fit,sed sic quidem compositis caro,sic vero os. Videtur autem neque esse omnino compositioni idem neutrum eo- rum que dicta sunt,nam compositioniomni disso- lutio contraria,dictorum autem neutri, nihil. Am- compositionem esse,vel nullum ;animalium autem unumquodque cum sit compositum,non est compo- sitio,neque profecto aliorum compositorum ullum compositio erit.Rursum,sisimiliter in aliquo nata sunt esse contraria, definivit autem per alterum, manifestum quoniam non definivit. Si autem non ita est, plures accidet ejusdem definitiones esse ; quid enim magis qui per hoc quam qui per alterum defi- niens dixit? eo quod similiter utraque nata sunt fieri in eodem.Talis autem anime est definitio, si- quidem estisubstantia discipline susceptiva, nam similiter et ignorantie est susceptiva. Oportet au- tem si non ad totam habeat aliquis argumentari de- finitionem, eo quod non tota sit tota, ad aliquam partium argumentari si sit nota,et non bene assi- gnata appareat,nam parte interempta,ettota definitio interimitur.Quecunque autem obscura sunt defini- tionum emendanti et conformanti ad manifestandum aliquid ei babendum argumentum, sic conside- randum.Necesse est enim respondentem aut susci- pere quod sumptum est ab interrogante, aut eum- dem declarare quid temere est ostensum adefini- tione.Amplius,quemadmodum in congregationibus solent legem inducere,et sisit melior que inducitur, interimit anteriorem,sic et in definitionibus facien- dum,et definitio alia ferenda. Nam si apparet melior, et magis manifestum quod definitur, perspicuum quoniam interempta erit qu: posita est, eo quod non sunt ejusdem plures definitiones. Ad omnes aulem definitiones non minimum elementum ad seipsum, solerter definire propositum, aut apte di- ctum terminum assumere.Necesseest enim veluti ad exemplar considerantem,et quod minus;estjiis qua oportet habere definitionem, et quod oppositum est superflue,inspicere,ut magis argumentis abunde- mus.Qua igitur circa definitiones sunt, in lantum dicta sint. LIBER SEPTIMUS. . CAPUT PRIMUM. De eodem et diverso loci. Utrum autem idem an diversum secundum pro- priissimum eorum (qui dicti suntde eodem) modo- rum,dicendum (dicebatur autem propriissimeidem, quod numero unum),considerandum autem ex ca. sibus, et conjugatis, et oppositis. Nam si justitia idem est fortitudini,et justus forti,et juste fortiter, similiter autem et in oppositis.Nam si hec eadem, etopposita his,eadem secundum quamlibet dictarum oppositionum. Nihil enim differt hoe vel hoc modo oppositum sumere, eo quod idem est. Rursum ex ellectivis et corruptivis,et generationibus et corru- ptionibus,et omnino ex iis quz similiter se habent alterum ad alterum, Nam quecunque simpliciter eadem, etiam generationes eorum et corruptiones ewdem, et effectiva et corruptiva. Considerandum D autem et quorum alterum maxime dicitur quodvis esse,si et alterum ipsorum secundum idem maxime dicitur.Sicut Xenocrates beatam vitam et studiosam assignavit eamdem,eo quod omnium vitarummaxime eligenda studiosa et beata,unum enim maxime eli- gendum et maximum. Similiter et in aliis hujus- modi.Oportet autem utrumque unum numero esse, quod dicitur maximum et maxime eligendum ; si autem non,non erit ostensum quod idem. Non ne- cessarium enim,si fortissimi Graecorum sunt Pelo- | ponnesii,et Lacedemonii, eosdem esse Peloponne- sios Lacedemoniis,eo quod non unus numero Pelo- ponnesius et Lacedemonius, sed contineri quidem alterum abaltero necessarium,ut Lacedemonii a Pe- loponnesiis; si autem non,accidet seipsis invicem esse meliores si non continentur alteri ab alteris : necesse est enim Peloponnesios meliores esse quam 989 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 990 Lacedemonios,si non continentur alteri ab alteris, A potest alterum sine altero esse,non erit enim idem nam omnibus reliquis sunt meliores.Similiterautem et Lacede&monios necesse est meliores esse Polopon- nesiis, nam et isti omnibus ceteris sunt meliores, quare se invicem meliores fiunt. Manifestum ergo quoniam unum numero esse oportet,quod optimum et maximum dicitur, si debeat quod idem sint ostendi.Propterquod Xenocrates nonidem assigna- vit : non enim uno numero beata et studiosa vita, quapropter non necessarium eamdem esse,eo quod amb» maxime eligenda, sed altera sub altera. Rursum considerandum si cui alterum idem,et al- terum.Nam si non sunt ambo eidem eader:,manife- stum quoniam nec sibi invicem.Amplius autem ex iis que his accidunt,et quibus hzc accidunt,consi- derandum.Nam quevunque alteri accidunt,et alteri oportet accidere,et quibus alterum eorum accidit, et alterum eorum oportet accidere;si autem aliquid eorum dissonet, dilucidum quoniam non eadem. Videndum autem et si nonin uno genere predica- menti utraque, sed hoc quidem quale, illud autem quantum, vel ad aliquid indicet. Rursum si genus utrisque non idem, sed hoc quidem bonum, illud autem malum, aut hoc quider: virtus, illud autem scientia.Aut si genus quidem idem, differentice au- tem non eedem de utroque predicantur,sed de hoo quidem quoniam contemplativa scientia, de illo autem quoniam activa ; similiter autem et in aliis. Amplius autem ex magis,si hoc quidem suscipit ma- gis,illud autem non,aut si ambo suscipiunt quidem, non simul autem. Ut qui rnagis amat, non magis coneupiscit venerem,quare non idem amor et con- cupiscentia veneris. Amplius ex appositione, si eidem utrumque appositum,non facit idem totum. Aut si eodem ab utroque sublato,quod relinquitur est alterum.Ut si duplum dimidii et multiplum di- midii idem dixerit esse : sublato enim ab utroque dimidio,reliqua idem oporteret indicare; non indi- cant autem,nam duplum et multiplum non eadem significant. Considerandum autem non solum si jam aliquid accidit impossibile per positionem,sed et si possi- bile sit ex suppositione existere.Quemadmodum iis qui vacuum et plenum aere idem dicunt esse;nam manifestum quoniam si exeat aer,vacuum quidem non minus,sed magis erit,plenum autem aere non amplius erit; quare supposito aliquo sive vero,sive falso (nihil enim refert), si alterum interimitaur, alterum autem non, profecto non idem sunt. Uni- versaliter autem dicendo ex iis quae quovis modo de utroque predicantur,et de quibus hec praedicantur, considerandum sialieubi dissonent.Nam quaecunque de altero predieantur, et de allero predicari opor- tet, et de quibus alterum preedicatur, et alterum praedicari oportet.Amplius,quia multipliciter idem dicitur,considerandum si secundum alium aliquem modum eadem sunt. Nam specie vel genere eadem, non necesse est numero eadem esse;consideramus "autem utrum sic eadem, an non sic.Amplius, si D ad idem. Igitur loci tot dicuntur. CAPUT 1I. De eadem definitione loci alii. Palam autem ex iis que dicta sunt, quoniam omnes qui ad idem sunt destructivi loci,et ad ter- minum utilessunt,quemadmodum prius dictum est. Nam si non idem indicet et nomen et oratio, ma- nifestum quoniam non erit definitio assignata oratio. Constructivorum autem locorum nullus utilis ad terminum. Non enim sufficit ostendere idem quod sub orationeetnomineest ad construendum quoniam definitio, sed et alia oportet omnia habere (que precepta sunt) definitionem;interimere igitur defi- nitionem sic et per haec semper tentandum.Si autem construere volumus, primum quidem scire oportet quoniam nullus vel pauci disputantium terminum syllogismo colligunt, sed omnes principium quod tale est accipiunt, ut qui circa geometriam, et nu- meros,et alias hujusmodi disciplinas. Deinde quo- niam exacte quidem alterius est negotii assi- gnare, et quid est terminus, et quomodo definire oportet. Nunc autem, quantum sufficit ad praesen- tem utilitatem, tantum solum dicendum quoniam possibile fleri definitionis, et ejus quod quid est, esse syllogismum. Nam si terminus est oratio qui» quid est esse rei indicat, et oportet ea que in termino ponuntur, in eo quod quid est dere sola predicari,predicantur autem sola in eo quod quid est,genera et differentia. Manifestum quonia si quis. sumat ea qua solum de re in eo quod quid est pre-- dicari oportet, quod hec habens oratio, terminus ex necessitate erit,non enim contingit aliud esseter- minum,eo quod nihil aliud in eo quod quid est de re predicatur;quod igitur possibile est ex termino syllogismum fieri manifestum.Ex quibus autem opor- tet construere, determinatum est quidem in aliis diligentius,ad propositam autem methodum iidem loci utiles.Inspiciendum enim in contrariis et in aliis oppositis,'et totas orationes, et secundum partem | consideranti.Nam si opposita opposite,et eam (que dicta est)propositi necesse est esse.Quoniam autem contrariorum plures complexiones,sumenda est ex contrariisqualiscunque maxiine apparebit contraria definitio;totasigiturdefinitiones,quemadmodum di- ctum est,considerandum.Secundum parten; autem hoc pacto, primum quidem quoniam assignatum ge- nus recte assignatum est.Nam si contrarium in con- trario, propositum autem non est in eodem, mani- festum quoniam in contrario erit,eo quod necesse : est contraria in eodem genere vel in contrariis ge- neribus esse. Et differentias quidem contrarias de contrariis arbitramur predicari,ut de albo et nigro: nam illud quidem disgregativum,hocautem congre- gativum visus;quare si de contrario contrarie pre- dicantur,de proposito qua assignate sunt predica- buntur; quapropter quia et genus et differentice recte assignata sunt, manifestum quoniam definitio erit que assignata est. An non necessarium est de 991 AN. MANL. SEV. BOETII 992 contrariis differentias preedicari, nisi in eodem ge- À ponunt ideas esse,quemadmodum prius dictum est. nere sint contraria?quorum autem genera sunt con- traria,nihil prohibet eamdem differentiam de utris- que dici,ut de justitia et injustitia:nam illa quidem virtus,hec autem vitium anima.Quare id quod est anima, differentia de utrisque dicitur, eo quod et corporis est virtus et vitium ;sed hoc verum quod contrariorum,aut contrarie,aut eedem differentice sunt; si ergo de contrario contraria predicatur,de hoc autem non,manifestum quoniam que dicta est de hoc predicabitur. Universaliter autem dicendo, si definitio est ex genere et differentiis,si sit contra- rii definitio manifesta, et que propositi definitio manifesta erit.Nam quoniam contrarium in eodem genere,vel in contrario,similiter autem et differen- tie aut contraria de contrariis, aut ez&dem prawedi- ; cantur, dilucidum quoniam de proposito,aut idem genus predicabitur quod de contrario ; differentiz autem contrarie, vel omnes, vel aliqua ; relique autem ez: dem autcontra,differentize quidem eedem, genera vero contraria,aut ambo contraria,et genera et differentiz::nam eadem esse ambo non contingit; si autem secus,definitio eadem contrariorum erit. Amplius, ex casibus et conjugatis. Necesse est enim consequi genera generibus,et terminos terminis,ut si oblivio est scientie amissio,et oblivisci amittere scientiam erit,et oblitum esse amisisse scientiam, Uno igitur quolibet eorum quz dieta sunt confesso, necesse est et reliqua confiteri.Similiter autem et si corruptio dissolutio substantie,et corrumpere dis- solvere substantiam, et corruptive dissolutive, si corruptivum dissolutivum substantie,et corruptio substantie dissolutio. Similiter autem et in aliis. Quare uno quovis sumpto, et reliqua omnia confi- teantur. oportet. Et ex similiter se habentibus ad invicem.Nam si salubre est effectivum sanitatis, et habile effectivum bone habitudinis erit,etadjutivum effectivum boni:nam similiter unumquodque eorum qui dicta sunt ad suum finem se habet ; quare si unius eorum definitio est effeclivum esse finis, et reliquorum cujusque sic erit definitio. Amplius, ex eo quod est magis et similiter, quod est similiter, quoties contingit construere duas ad duo comparan- tem. Ut si magis haec hujus quam ista istius defini- tio,ista autem que minus,definitio est, et hec que magis, et si. similiter hec hujus, etista istius, si altera alterius, et reliqua reliqu:. Una autem defi- nitio ad duo comparata,aut duabus dofinitionibus ad unum,neutiquam utilis ea quaeex magis est conside- ratio. Nam neque unam duorum, neque duas ejus- dem definitiones possibileestesse.Suntautemoppor- tunissimi locorum,et qui nunc dicti sunt,et qui.ex casibus, et qui ex conjugatis, quocirca et oportet maxime detinere et promptos habere hos.Util:ssimi enim ad plurima.Aliorum autem hi qai maxime sunt communes. Nam illi maxime reliquorum efficacis- simi, ut inspicere in singularibus, et in speciebus considerare,si conveniat definitio, eo quod univoca species est ; est autem utilis hic locus ad eos qui B D Amplius,si per metaphoram dixit nomen,vel idem de eodem predicavit ut diversum, et si quis alius communis et efficax locorum,illo utendum. CAPUT III. De constructione et. destructione pradicatorum loci. Quoniam autem difficilius est construere quam destruere terminum,ex iis que postea dicentur,ma- nifestum. Nam nosse ipsum, et sumere ab interro- gantibushujusmodi propositiones non facile,ut quod eorum qui sunt in assignata oratione hoc quidem genus,illud autem differentia,et quod in eo quid est, genus et differentie predicantur.Sine his vero im- possibile est definitionis syllogismum fieri, nam si quidam etalia in eo quod quid est de re predicant, incertum utrumne, qua dicta est,an alia ejus defi- nitio est, eo quod definitio est oratio quod est in- dicans. Manifestum autem et etiam ex his, nam facilius unum concludere quam multa,interimenti quidem suíficitad unum disserere.Unum enim quod- cumque sit,destruentes,interempturi sumus termi- num ; at construenti,omnia necesse esl construere quod insint, qua in termino sunt. Amplius, con- struenti quidem universaliter statuendum syllogis- mum (nam oportet de omni, de quo nomen,predi- cari et terminum, et etiam adhuc converti de quo orationem et nomen,sidebeat proprius esseassigna- tus terminus),destruenti vero non necesse ostendere universaliter: sufficit enim ostendere quod de quo- piam eorum que sub nomine sunt oratio non ve- rificatur, et tametsi universale oporteat destruere, non tamen converti necessarium et in destruendo; nam sufficit destruenti universale, ostendere quod de aliquo eorum de quibus nomen predicatur oratio non praedicatur, at e converso non necessarium ut ostendatur,quod de quibus oratio non praedicatur, neque nomen praedicetur. Amplius etiam,si omni ei inest quod sub nomine estat non soli, interempta est definitio : similiter autem et circa proprium et genus se habet. In utrisque enim destruere quam construere facilius est. De proprio quidem manife- stum, ex iis quie dicta sunt, nam ut. plurimum in complexione proprium assignatur, quare destruere quidem est,unum interimenti, construenti autem, omnia ratiocinatione colligere necesse est.Pene au- tem el reliqua omnia quicunque ad definitionem et ad proprium conveniet dici, nam et omni oportet quod sub nomine es!, construenti monstrare quo- niam inest,destruenti autem sufficit ostendere uni non inesse; si vero et omni inest, at non soli,etiam si destructum fit,perinde ac et in definitione dice- batur.De.genere autem,quoniam construere quidem necesse est uno modo,qui omni ostendit inesse,de- struenti autem dupliciter,nam sive nulli,sive alicui - ostensum sit non inesse, interemptum est quod in principio.ltem construenti quidem non sufficit quo- - niam inest ostendere,sed et quoniam ut genus inest ostendendum, destruenti autem sufficit ostendere - 9903 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 994 non inesse, vel alicui, vel nulli, Videtur autem, A tantum ; quare non possibile ex aliis ad alia argu- quemadmodum in aliis,corrumpere quam facere fa- cilius, sic et in his, destruere quam construere. In accidente vero universale quidem facilius destruere quam construere.Naw construentiquidem ostenden- dum quoniam omni,destruenti autem sufficit osten- dere uni non inesse. Partieulare vero e converso, nam facilius construere quam destruere.Construenti enim sat est ostendere alieui inesse, destruenti au- tem ostendendum quoniam nulli inest.Manifestum autem qua de causa omnium facillimum est termi- num destruere.Plurima enim sunt ipso data multo- rum dictorum,ex pluribus autem citius fit syllogis- mus,nam verisimilein multis magis quam in paucis peecatum fieri.Amplius, ad terminum quidem eon- tingit,et per alia argumentari (sive enim non pro- pria sit definitio, sive non genus quod assignatur, sive non inest aliquod eorum que suntin definitione, interempta fit definitio),ad alia autem neque ea quae ex terminis,nequealia contingitomnia argumentari, sola enim ea que ad accidens,communia suntomni- bus predictis. Inesse enim oportet unumquodque eorum quas dieta sunt; si autem non ut propriumiaest genus, nondum interemptum est genus. Similiter autem et proprium non necessarium ut genusinesse, neque accidens ut genus aut proprium, sed inesse 1:1 3 Meet oe Lh C DE ERE MM D E MED CEDE mentari, nisi in definitione solum. Manifestum igi- turquoniam facillimum omnium est, terminum inte- rimere, construere autem difficillimum,nam et illa oportet omnia ratiocinatione colligere, et quod in- sunt qua dicta sunt,et quod genus quod assignatum est,quodque propria definitio,et adhuc preter hec quod indicat quid est esse oratio,et haoc probe opor- tet fecisse. Aliorum autem proprium maxime hujus- modi.Nam interimere quidem facilius, eo quod ex pluribus plerumque fit.Construere autem difficilli- mum, quoniam multa oportet astruere, et adhuc quoniam soli inest,et quoniam conversim predica- tur de re. Facillimum autem omnium construere accidens.Nam in aliis quidem non solum inesse,sed et quoniam sic inest ostendendum, in aecidente vero quoniam inest duntaxat,sufficit ostendere. De- struere autem difficillimum est aecidens,quia quam paucissimain eo data sunt,non enim consignificatin accidente quomodo inest.Quare in aliis quidem du- pliciter interimere contingit, vel ostendendo. quod non inest,vel quod non sic inest; in accidente vero non contingit interimere nisi ostendendo quod non inest.Loci per quos copiosi erimus ad singula que- que problematum argumentari,fere sufficienter an- numerati sunt. LIBER OCTAVUS. CAPUT PRIMUM. Loci ad instruendum inierrogantem. Post haec autem de ordine et quonam pacto opor- tet interrogare, dicendum. Oportet autem primum quidem eum qui interrogare debet locum invenire undesitargumentandum;secundum auteminterro- gare et ordinare singula apud seipsum ; reliquum vero et tertium dicere jam eadem ad alterum.Quod autem inveniat locum,similiter philosophi et diale- - etici consideratio,subinde vero illa ordinare et in- terrogare, proprium dialectici; ad alterum enim omne quod tale est. Philosopho aulem et qu&renti -per seipsum nitil cure est si vera quidem sint et nota per qua syllogismus,et non ponat ea qui re- spondet, eo quod propinqua sint illis que sunt ex principio, et preevideat quod subsecutum est, sed fortasse et studiose aget,quoniam maxime note el propinqua sunt dignitates,ex illis enim scientifici svllogismi. Loci igitur inde oporteat sumere dicli sunt prius.De ordine autem et interrogatione dicen- dum dividendo propositiones quecunque sumenda sunt ad necessarias,necessarie autem dicuntur per quas syllogismus fit.Quze autem ab his sumuntur, quatuor sunt.Aut enim gratia inductionis,ut vide- tur universale,aut ad magnitudinem oratioais, aut ad occultationem conclusionis,aut dilucidior fitora- tio; preter has autem nulla est assumenda proposi - tio, sed per hac augere et interrogare tentandum. Suntautem quz ad occultationem,certaminis gratia, sed quia omne(quod hujusmodi est) negotium ad al- C terum est,necesse est et illis uti.Necessarias igilur, perquas fitsyllogismus,non statim preordinandum, sed abeundum ad suprema: ut non postulet quis contrariorum eamdem disciplinam, si hoc voluerit sumere,sed oppositorum ; posito enim hoc,et quo- niam contrariorum eadem disciplina syllogismo col- liget, eo quod ex oppositis sunt contraria. Si vero illam non ponat per inductionem, sumendum pro- ponenti in particularibuscontrariis.Nam aut persyl- logismum,aut perinductionem necessarias sumen- dum,aut hac quidem inductione,illas autem syllo- gismo.Quiscunqueautem valde manifeste sunt,illas quoque oportet przeponere, nam immanifestius est. semper in ab:cessu et inductione quod secuturum est,et simulipsas necessarias proponere,et qui non potest illo modo,sumere esse paratum, quis vero ad has sumpt sunt,aecipiende quidem illarum gratia. Unaqueque autem earum hoc modo utendum indu- centem quidem a singularibus ad universalia,et a notis ad ignota, nota autem magis qua secundum sensum, vel simpliciter,vel multipliciter, vel multi- kudini.Occultantem vero ratiocinatione przcolligere oportet ea per quee syllogismus ejus quod ex princi- pio est debet fleri,et bec ut plurimum. Erit autem hoc, si quis non solum necessarias, sed et earum (que ad illas sunt. utiles) aliquam syllogizaverit. Amplius,conclnsiones non dicere,sed postea ratio- cinatione colligere subitarias, sic enim longissime abscedet ab ea (qua ex principio) positione ; univer- aliter autem dicendo, sic oportet eum interrogare 995 qui occulte interrogat,ut et eo dicente conelusionem,quaratur propter quid; id autem erit maxime per antediclum modum ; nam sola ultima dicta conclusione, immanifestum quo- modo accidit, eo quod non prewvidit respondens ex quibus accidit, non per membra digestis prioribus syllogismis ; minime autem per membra digeritur syllogismus conclusione,cum non ejus sumptiones ponuntur,sed cum illa sumuntur a quibus syllogis- mus fit.Utile autem et non continua postulata su- mere,ex quibus syllogismi,sed vicissim ad aliam et ad aliam'conclusionem.Nam positis convenientibus juxta se invicem, magis quod accidit ex ipsis mani- festum. Oportet autem et definitione sumerein qui- bus possibile est) universalem propositionem,nonin ipsis, sed in conjugatis.Nam decipiunt falsa ratio- cinatione seipsos (quandoin conjugato sumitur defi- nitio),si non universale concedunt : ut si oportet su- mere quod qui irascitur appetit poenam, sumatur autem ira appetitus esse poen: propter apparentem parvipensionem, manifestum autem quoniam hoc sumpto habebimus universalequod proelegimus; at eis qui in ipsis proponunt sepe accidit ut abnuat respondens, eo quod magis se habeat in ea re in- stantia,ut quod non omnis qui irascitur appetit poe- nam,nam parentibus irascimur quidem,non autem. ponam appetimus.Fortasse autem non vera instan- tia est, nam a quibusdam sufficiens poena est tri- stari solum,et facere peenitere, verumtamen habet aliquid verisimile, ut non videatur irrationabiliter negare propositum,in ire autem definitione,non si- militer facile instantiam invenire.Prwterea propo- nere par est, non ut propter ipsum, sed alterius gratia eum qui proponit. Nam devitant ea quse ad positionem sunt utilia. Simpliciter autem dicendo, quam maxime facere dubium utrum quod proponi- tur,an oppositum sumere vult.Nam dubio existente quidnam ad positionem est utile, magis quod sibi vi- detur ponunt. Amplius per similitudinem interro- gare. Nam et verisimile, et latet magis universale, ut quod quemadmodum scientia et ignorantia con- trariorum eadem, sic et census contrariorum idem, aut econverso,postquam sensusidem contrariorum, et scientia ; hoc autem est simile inductioni, non ta- ien idem ; nam illic quidem a singularibus univer- salesumitur,in similibasautennonestquod sumitur universale,sub quoomniasimiliasunt.Oportet autem etipsum sibimet quandoqueinstantiam ferre. Namin-* suspecte se habent respondentes ad eos qui videntur justeargumentari. Utile autem dicere quod consue- tum,et quod dicitur tale.Nam pigrescunt quod so- litum est dimovere,instantiam non habentes,simul autem et quia utantur et ipsi talibus,cavent ea di- movere. Amplius, aon sedule agere, etsi omnino utile sit. Nam adversus sedule agentes, magis reni- tuntur. Et ut in similitudine proponere quod pro- pter aliud aliquid proponitur, et non propter se- ipsum,utile ponent magis. Amplius,non id proponere quod oportet sumere,sed cui consequens, id est ex necesaiitate.Nam et inagis concedunt, eo quod non AN. MANL. SEV. BOETII interrogata omni ratione, À similiter ex hoc manifestum sit quod consecuturum 996 est,et sumpto hoc, sumptum est et illud. Et id ul- timo interrogare quod maxime vult sumere. Nam maxime prima renuunt,eo quod plurimi interrogan- tium prima interrogant,circa qui vel maxime stu- dent.Ad quosdam autem prima qus utilia sunt pró- ponere.Nam protervi maxime prima admittunt,nisi omnino manifestum sit quod secuturum est, in fine autem proterviunt.Similiter autem et quicunquear- bitrantur acuti essein respondendo,ponentes enim prima,in fine recantant,tanquam nihil acciderit ex iis que posita sunt ; ponunt autem prompte,confi- dentes habitui,et arbitrantes nihil se esse passuros. Amplius, prolongare et interponere qua nihil sunt usui ad orationem, quemadmodum pseudographia B utentes.Nam cum sint plura,immanifestum in quo, C falsum sit, quare et occultant quandoque interro- ganles,in absconso proponentes ea que per se pro- posita non ponerentur; ad occultationem igitur dictis est utendum. CAPUT II. Pro instructione respondentis loci. alii. Adornatum vero inductioneet divisione eorum quae affiniasunt.Inductioigitur quale quid est maaifestum dividereautem hujusmodi,utscientiam scientia esse meliorem, auteo quod exactiorest,aut quod meliorum, etquod scientiarum alie quidem sunt contemplativa, alie autem active,alie porro effectivae,nam unum- quodque talium coornat quidem orationem, at non necessarium estutdicaturad conclusionem.Ad dilu- ciditatem autem exempla etsimilitudines afferendum. Exempla autem accommodata,et ex quibus scimus, - qualia Homerus,non qualia Cherilus ; sic enim cla- rius erit quod proponitur.Utendum autem in disse- rendo,syllogismo quidem ad dialecticos magisquam admultitudinem; inductione vero contra ad multitu- dinem magis.Dictum est autem et de hiset prius.Est autem in aliquibus quidem inducenti possibileinter- rogare universale,in aliquibus vero non facile, eo quod non positum sit similitudinibus nomen omni- buscommune,sed quandooportetuniversalesumere, sic in omnibus talibus esse dicunt. Id autem deter- minare difficillimum est,qualia sunt ea qua profe- runtur hujusmodi,et qualia non,et propter hoc se- penumero dissident in disputationibus,alii quidem dicentes similia esse que non sunt similia,alii vero dubitantes que sunt similia non esse similia.Quare tentandum in omnibus talibus ipsum nomina effin- gere,ut neque respondenti liceat dubitare quod non similiter quod infertur, dieitur neque interroganti calumniari,ut similiter diclo, eo quod plura eorum qua non similiter dieuntur,similiter videntur dici. Quandoautem inducenti in pluribus non dederit uni- versale,tunc justum est efflagitare instantiam, non dicente autem ipso in aliquibus sic,non justum est efflagitare,in aliquibus non sic. Oportet enim indu- centem prius sicinstentiam efflagitare.Eflagitandum autem instantias non in eo quod proponitur ferre, nisi unumtantumsithujusmodi,ut dualitas parium 5 997 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 998 numerorum solus primus. Nam oportet eteum qui À quidem accidere, interrogabit, ille autem negabit, instatin altero instantiam ferre,aut dicere quod hoc solum tale est. Ad eos autem qui instant universali, non iu eodem autem instantiam ferunt,sed in equi- voco(ut quod habeat aliquis non suum colorem, vel pedem, vel manum, habebit enim pictor non suum colorem,etcocus pedem non suum),dividendo revera in talibusinterrogandumest, Nam latente:equivoca- tione,bene viderenturinstare propositioni. Si autem non in equivoco, sed in. eodem instans prepediat interrogationem,oportet auferentem id in quo in- stantiaest, proponerereliquum,un:versale faciendo, donec sumat quod utile est. Ut. in oblivione, et in oblitum esse, non enim concedunteum qui amisit disciplinam, oblitum esse, eo quod transeunte re amisit quidem disciplinam, oblitusautem non est; dicendum autem auferenti id in quo instantia est, reliquum : ut sipermanentere amisit disciplinam, ideirco oblitum esse. Similiter autem et contra in- stantes, quoniam majori bono majus opponitur ma- lum, proferunt enim quoniam sanitati minori bono quambonahabitudo,majus malum opponitur, nam egritudinem majus esse malum mala habitudine. Auferendum igitur et in hocin quo instantiaest,nam ablato,magis ponet, ut quoniam majori bono majus malum opponitur, nisiconferat alterum ad alterum, quemadmodum bona habitudo ad sanitatem. Non so- lum autem eo instante hoc faciendum,sed et si sine instantia negat, eo quod prevideat aliquid talium. Nam ablato eo inquo instantia est,compelletur po- nere, eo quod non prevideat in reliquo, in aliquo non sic esse. Si autem nou ponat, efflagitatus in- stantiam,non habebitassignare.Suntautem hujus- modi propositionum qus in aliquo false sunt, in aliquo autem vere, in his enim par est au- ferre, reliquum autem verum relinquere. Si au- tem in multis proponenti non ferat instantiam, postulandum est ponere. Nam dialectica;est propo- sitio ad quam sic in pluribus se habentem non est instantia. Quando autem contingit idemetsine im- possibili et per impossibile syllogizare, demon- strantiquidem et non disserenti, nihil refert vel sic vel illo mado syllogismo colligere, differentiautem non est utendum per impossibile syllogismo. Nam si sine impossibili quidem syllogismo ocolligat,mi- nime (ietut dubitent;at quando per impossibilesyl- logizant (nisi valde manifestum sitfalsum esse), non impossibile dicuntesse, quare non fitinterroganti- bus quod volunt. Oportetautem proponere quacun- que in pluribus quidemsic se habent. Instantiaau- tem aut omnino non est,aut non in superficie est conspicere, nam qui non possunt conspicere in qui- bus non sic, tanquam verum quidem sit, ponunt. Nonoportet autem conclusionem interrogationem fa- cere. Alioquin autem, eorenuente,non videtur fieri syllogismus, nam et saepe cum noninterrogat, sed ut sequens infert, negant,et hoc facientes non vi- dentur redarguiiis qui non conspiciunt quod accidit ex iis quo posita sunt. Quando igitur non dicens D omnino non videtur fieri syllogismus. Non autem omne universale dialectica propositio esse,ut quid est homo ? aut quot modis dicitur bonum ?eslenim dialectica propositio, ad quam est respondere, sic vel non ; ad dictas autem non est ; quare non sunt dialectic&e hujusmodi interrogationes, nisi ipse de- terminans veldividens dicat,ut,putasne bonum sic vel non sic dicitur? nam ad talia facilis responsio, velaffirmando, vel negando; quaproptertentandum sie proponere hujusmodi propositionum.Simul au- tem et justum fortasse ab illo interrogare,quot mo- dis dicitur bonum,quando hoc dividente et propo- nente,nullo modo concesserit. Quisquis autem unam orationem multotempore interrogat,maleinterrogat. Nam si respondeatquidem ei interrogatio quod inter- rogatur,manifestum quod multas interrogationesin- terrogat,aut frequenter easdem ; quare aut nugatur, autnon habet syllogismum,nam ex paucisomnis syi- logismus. Si vero non respondeat, quid aut non in- crepat,aut discedit? Est autem argumentari difficile, et sustinere facile ipsas suppositiones. Sunt autem talia,et que natura sunt prima,et que postrema. Nam prima quidem;termino egent, postrema vero per multa terminantur volenti continuum sumere a pri- mis,aut sophisticz videntur argumentaliones: im- possibileenim demonstrarequidpiam esteum qui non incipit a propriis principiis, et connectit usque ad ultima: definire autem nihili ducunt respondentes, neque siinterrogans definierit,advertunt; atqui non faeto manifesto quidnam est quod propositum est, non facile est argumentari. Maxime autem quod tale est circa principia accidit : nam alia quidem per haec monstrantur, ipsa vero non contingit per alia, sed necesseestdefinitionetalium unumquodque cogno- scere. Sunt autem difseile arzumentabilia, ei quae valde propinqua sunt principio. Non enim contingit plures ad haec rationes invenire,cum sint pauca me- dia,horumqueetprincipiorum, per quae necesse est monstrare eaque post illasunt. Terminoram autem difficileargumentabilesii omnium maximesunt,qui- cunque utunturtalibus nominibus, qu: primum qui- dem immanifesta sunt, simpliciterne dicantur, an multipliciter, adhuc autem qu: neque nota utrum proprie, an secundum metaphoram de definito di- cantur. Nam quia obscura sunt, non habet argu- menta,quia vero ignorantur si absque metaphora dicitur quod tale est,non habet quod inerepet. Om- nino autem omne problema quando difficile argu- mentabile,vel termino indigere arbitrandum est,vel est eorum quz multipliciter,vel eorum que secun- dum metaphoram de definito esse dicantur,vel non longe a principiis,vel quia non manifestum est pri- mum nobis hoc idem, secundum quem dictorum modorum est quod dubitationem prestat. Nam cum est manifestus modus,manifestum quoniam aut de- finire oportebit,aut dividere,aut medias propositio- nes invenire. Nam perhec monstrantur ultima. In multis autem positionibus(non beneassignata defi- 999 nitione) non facile disputare ac argumentari, utrum unicontrarium,au plura? Definitis autem con- trariis aliquo modo, facile est ostendere utrum con- tingit plura eidem esse contraria, an non. Eodem autem modoet in aliis definitione indigentibus. Vi- denturaulem etin disciplinisquedam ob definitionis defectum non facile describi, ut et quoniam qui ad latus secat planum linea,similiter dividit et lineam ettlocum,definitioneautem dicta,statim manifestum est quod dicitur. Nam eamdem ablationem habent loca etlinez ; estautem definitio ejus orationis hec. Simpliciter autem prima elementorum, positis qui- dem definitionibus (ut quid linea vel quid circulus), facillimum ostendere,verum non multis ad unum- quodque eorum est argumentari,eo quod non sunt multa media ; si autem non ponantur principiorum" definitiones, difficile, fortasse autem omninoimpos- sibile. Similiter autem his et in lis quc sunt circa orationes se habet. Non igitur latere oportet,quando difficile argumentabilis est positio, quod passa. est aliquid eorum qua dieta sunt,quando autem erit ad dignitatem et propositioem, major labor disputare quam ad positionem. Dubitare autem possitquispiam utrum ponendasinttalia,an non : nam si non ponat, sed poscat et ad illa disputare, majus precipiet quam quod in principio positum est ; si vero ponat, credet ex minus credibilibus. Si igitur oportet non difficilius problema facere, ponendum ; si autem per notiora syllogizare, non ponendum. An discenti qui- dem non ponendum,nisi notius sit, exercilato vero ponendum,si verum solum videatur? Quare mani- festum quoniamnon similiter et interroganti et do- centiexistimandum esae ponendum.Quo pactoigitur interrogare et ordinare oportet, pene sufficiunt que dicta sunt. | CAPUT Ill. Loci pro respondente. Deresponsione autem primum quidem determi- nandum quodnam estopus bene respondentis,quem- admodum bene interrogantis. Est auteminterrogan- tis quidem sic deducere orationem, ut faciat respon- dentem dieereinopinabiliora quam ea quz propter positionem sunt necessaria ; respondentis vero non propter se apparere,accidere impossibile,aut quod preter opinionem est, sed propter positionem : nam alterum fortasse peccatum, ponere primum quod non oportet, et positum non servare aliquo modo. Quia autem suntindeterminata iis qui propter exer- citationem et experientiam orationes faciunt (nam nonexdem considerationes et discentibus,et do. centibus,et concertantibus, neque his et iis qui exercent se invicem inspectionis gratia: nam dis- centi quidem ponenda suntsemperea quae videntur; neque enim conatur falsum ullus docere, concer- tantium vero interrogantem quidem videri aliquid facere oportet omnino, respondentem autem nihil videri pati), etin dialecticis congressionibus qua non concertationis gratia,sed experimentiet inspectio- nis orationes faciunt, nondum enucleatum est quo AN. MANL. SEV. BOETII C 1000 ut A pacto oportat conjectare respondentem, et qualia dare, et qualia non, ad bene aut non bene servan- dam positionem ; quoniam, inquam,nihil habemus traditum ab aliis,ipsi aliquid dicere tentemus. Ne- cesseestautem respondentem sustinere orationem, ponendo aut probabilem,autimprobabilem positio- nem,aut neutram,et aut simpliciter probabilem, aut improbabilem,autindeterminate,ut huic alicui, vel alii. Nihil autem refert quomodocunque,dum ea probabilis aut improbabilis sit; nam idem modus erit bene respondendi,vel dandi,vel non dandi quod interrogatum est : nam cum improbabilis est positio,necesse estet conclusionem probabilem fieri, cum vero probabilis,improbabilem.Nam oppositum semper positionis interrogans conoludet; si aulem neque probabiie,neque improbabile quod positum est,et conclusio erit talis. Quoniam autem bene syl- logizans,ex probabilioribus et notioribus, propo- situm demonstrat, manifestum est quod, quando simpliciter est improbabile quod proponitur, non dandum est respondenti,nec quod non videtur sim- pliciter,nec quod videtur quidem, minus autem conclusione videtur. Nam cum improbabilis est 'po- sitio, probabilis est conclusio. Quare oportet quse sumunturprobabilia esseomniaet magis probabilia quam quod proponitur, si debet per notiora quod minus notum est concludi. Quare si neque tale est quidpiam eorum que interrogantur,non ponendum est respondenti. Simpliciter autem si est probabilis positio,dilucidum est, quoniam conclusio simpliciter improbabilis, ponendum igitur et qua videntur om- nia,et eorum qua non videntur,quecunque minus sunt improbabilia conclusione.Nam sufficientersic videbitur disceptatum esse. Similiter autem erit,et si neque improbabilis,neque probabilis est positio. Nam sic et qua videntur omnia dandum, et eorum qui non videntur,quecunque minus sunt impro- babilia conclusione, sic enim probabiliores accidit orationes fieri.Si igitur simpliciter quidem proba- bile vel improbabile quod ponitur, ad ea qua vi- dentur simpliciter comparatio facienda. Si autem non simpliciter probabile vel improbabil» sit quod ponitur,sed respondenti,ad seipsum,quod videtur, et quod non videtur judicando, ponendum, vel non ponendum. Si vero alteriusopinionem tutetur respondens, manifestum quoniam ad illius intelli- gentiam aspiciendo, ponere singula debetet negare ; quare et qui curantexiraneas opiniones (ut.bonum et malum esseidem,quemadmodum Heraclitus in- quil,) non dant non adesse simul contraria eidem, non videntur eis hac,sed quia secundum Heracli- tum sicdicendum.Faciunthoc autem et qui susci- piuntab invicem positiones ;conjectant enim ac siis dicat qui ponit. Manifestum igitur que& conjectan- dum respondenti, sive simpliciter probabile, sive alicui positum est. Quoniam autem est necesse omne quod interrogatur aut probabile aut improbabile esse,aut neutrum, et ad orationem aut non ad orationem attinere quod interrogatur,si sit quidem VCI —-— 1001 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 1002 quod videtur, et non ad orationem,dandum est di- A contrarias habemus,quas difficile est solvere, velut cendo quod videtur. Non enim interimitur (posito eo) quod in principio. Si vero non videtur, et non ad orationem,dandum quidem,et consignificandum quod non videtur, ad devitationem absurditalis. Si vero sit ad orationem, et videatur, dicendum quo- niam videtur quidem,sed valde propinquum ei quod in prineipio est, et interimitur (eo posito)quod pro- positum est. Si autem ad orationem quidem, valde autem probabile postulatum,dicendum quod acci- dit hoe posito, at valde absurdum esse quod pro- ponitur.Si vero neque probabile,neque improbabile, si nihil quidem ad orationem, dandum nihil deter- minando.Si autem ad orationem,consignificandum quod interimitur (posito eo) quod in principio est. Nam sie et qui respondet nihil videbitur propter hoc pati,siquidem previdens singula, posuerit, et qui interrogat assequitur syllogismum positis ab eo omnibus probabilioribus conclusione. Quicunque vero non ex probabilioribus conclusione conantur syllogizare,perspicuum quoniam non bene syllogi- zant, quare cum sicinlerrogant, non ponendum. Similiter autem et in iis que obscureet multiplici- ier dicuntur oceurrendum est.Nam quia datum est respondenti,non discenti,dicere non disco, et mul- tiplieiter dictum, non ex necessitate confiteri vel negare,manifestum quoniam primum quidem nisi planum sit quod dicitur, non cunctandum ut dicat haud intelligo, nam sepe ex eo quod non clare in- terrogantibus dant, occurrit aliquid difficile. Si au- tem notum quidem sit,multipliciter autem dictum; si inomnibus quidem verum vel falsum sit quod di- citur,dandum simpliciter quod dicitur, vel negan- dum;si vero in aliquo quidem sit verum, in aliquo autem falsum, significandum estquod multipliciter dicitur,et quia hoc quidem falsum, illud autem ve- rum.Nam cum posterius distinguiturjiimmanifestum 8i et in principio ambiguum animadverterit.Si au- tem non previderit dubium, sed in alterum aspi- ciens posuerit, dicendum ad eum quiin alterum du- cit,quoniam non ad id aspiciens dedi, sed ad alte- rum eorum. Nam pluribus existentibus qus sub eodem nomine,vel eadem oratione sunt, facilis est ambiguitas.Si vero et dilucidum sit et simplex quod interrogatur,aut sic, aut non respondendum. Quo- niam autem omnis propositio syllogistica,autearum aliqua est ex quibus syllogismus, aut propter ali- quam illarum,manifestum quod quandoque alterius gratia sumetur ex eoquod plurasimilia interrogant. Nam aut per inductionem, aut per similitudinem, plerumque universale sumunt;singularis igitarom- nia ponendum,si sint veraet probabilia.Ad univer- sale aut tentandum instantiam ferre. Nam sine instantia vel que sit, vel que videatur, prohibere orationem,protervire est; si igitur multis apparen- tibus non dederit universale qui non habet instan- liam,manilestum est quoniam protervit. Amplius, Si neque contra argumentari habeat quod non ve- . rum,multo magis videbitur protervire, quamvis nec hoc sufficiat; nam complureso rationes opinionibus ParnorL. LXIV. D Zenonis,quod non contingit moveri, neque stadium pertransire, sed non propter id qua sunt opposita his non ponendum.Si igiturqui neque contra argu- mentari habet,neque instare,non ponit dilucidum, quoniam protervit.Est enim in disputationibus pro- tervia responsio preter dictos modos, syllogismi destructio.Sustinere autem et positionem et defini- tionem, ipsum sibi ipsi oportet preargumentando. Nam ex quibus interimunt interrogantes quod pro- ponitur,manifestum quoniam iis adversandum.Ino- pinabilem verosuppositionem cavendum sustinere. Eritauteminopinabilis multipliciter nam etea ex qua &bsona contingit dicere (ut si omnia dicat aliquis moveri, aut nihil), e&t quaecunque pejoris majoris esse eligenda, et qua contraria, consiliis, ut quod voluptas bonum,et injuriam facere melius quam in- juriam pati, nam non ut orationis gratia sustinen- tem, sed ut ea que videantur dicentem oderunt. Quecunque vero orationum falsum syllogizant,soI- vendum interimendo id propter quod fit falsum. Nam non is qui quodvis interimit solvit,ne quidem si falsum est quod interimitur;babere enim potest plura falsa oratio,ut si quis sumat sedentem scri- bere. Socratem vero sedere, accidit enim ex his, Socratem scribere; interempto igitur Socratem se- dere,nihil magis soluta est oratio, quamvis falsum sit postulatum,sed non propterid oratio falsa.Nam si quis sit sedens,non scribens autem,non amplius in tali apte accommodabitur eadem solutio; quare non id interimendum, sed sedentem scribere, non enim omnis qui sedet scribit, Solvit igitur omnino, qui interimit id propter quod fitfalsum,novit autem solutionem qui scit quod propter id falsa oratio, quemadmodum in iis que falso describuntur; non enim sufficit instare,ne quidem si falsum sit quod interimitur,sed etid propterquod falsum,assignan- dum : sic enim erit manifestum utrum previdens aliquid, an non, facit instantiam. CAPUT IV. Loci communes pro interrogante. et respondente. Est autem orationem prohibere concludi quadru- pliciter. Nam aut interimendo id propter quod fit falsum,aut ad interrogantem instantiam dicendo : sepe enim non solvit quidem,qui tamen interrogat non potest longius producere. Tertium autem ad interrogata,accidit enim ex interrogatisquidem non fieri quod volumus, eo quod non bene interrogata sint,additoautem aliquo,fieri conclusionem.Si igitur non amplius potest producere interrogans,ad inter- rogantem erit instantia, si autem potest, ad inter- rogata. Quartum autem, pessima est instantiarum qua est ad tempus,nam quidam talibus instant ad qu: disputare pluris est temporis,quam presentis exercitationis;instantic igitur, ut dictum est prius, quatuor modis fiunt. Solutio autem est earum que dict» sunt, prima tantum, relique autem prohibi- tiones quedam et impedimenta conclusionum. In- culpatio vero orationis et secundum ipsam oratio- 32 1003 nem,et quando interrogatur non eadem.Plerumque À enim quod non bene disputatur oralio,is qui interro- gaturestcausaeo quod non concedatex quibus probe erat disputare ad positionem,nam non est in altero solo bene absolvere commune opus. Necessarium igitur quandoque ad dicentem,et non ad positionem argumentari,quando is qui respondet contraria in- terroganti observat corroborans;protervientesigitur altercatorias, et non dialecticas faciunt exercitatio- nes. Amplius autem, quia exercitationis et experi- menti gratia,et non doctrine hujusmodi sunt ora- tiones, perspicuum quoniam non solum vera syllo- gizandum, verum etiam falsum, nee per vera sem- per, sed quandoque et per falsa ; sepe enim vero posito, interimere necesse est disputantem : quare proponenda falsa,quandoque autem et falso posito, interimendum per falsa, nihil enim prohibet alicui videri qu: non sunt magis quam vera; quapropter exiis quae illi videntur oratione facta, magis erit suasus quam adjutus.Oportet autem eum qui bene transfert,dialectice et non contentiose transferre ; ut geometram geometrice, sive falsum, sive verum sit quod concludendum est;quales autem dialectici syllogismi,dictum est prius.Quoniam autem malus particeps,qui impedit communeopus,patet quod et in orationibus,nam commune quidpiam quod pro- ponitur et inillis est, preterquamin concertantibus; his autem non est eumdem utrisquefinem assequi, nam plures unoimpossibile est vincere. Differtautem nihil sive in respondendo,sive in interrogando fiat, nam et qui contentiose interrogat, prave disputat ; et qui in respondendo non dat quod videtur,neque suscipitquiequam quod vultinterrogans interrogare. Manifestum igitur exiis qua dicta quod nonsimili- ter inculpandum et secundum seipsam orationem et interrogantem. Nam nihil prohibet orationem qui- dem pravam esse,interrogantem vero, ui possibile est, optime contra respondentem disceptare, nam contra protervos non possibile fortasse statimsumere quales quis vult, sed quales fieri possibile faciendi syllogismi. Quoniam autem est indeterminatum quando contraria,et quando ea qu& sunt in princi- pio sumunt homines (nam plerumque per se ipsos dicentes contraria dieunt,et abnuentes prius, dant posterius,eo quod interroganti et contraria et qua AN. MANL. SEV..BORTII 1004 tia vero si additis quibusdam fiat syllogismus, hee autem sint deteriora iis que interrogantur,et minus probabilia conclusione,etiamsi ablatis quibusdam, nam quandoque sumunt plura necessariis, quare non eo quod hec sunt, fit syllogismus. Amplius, si ex inopinabilioribus, et minus credibilibus conclu- sione, autsi ex veris, sed majore opera indigenti- bus demonstrari,quam problema ; non oportet au- tem ex omnibus problematis syllogismos existimare similiter probabiles esse et suasibiles;natura enim statim sunt aliqua quidem faciliora,alia vero diffici- liora eorum qu: interrogantur, quare si ex aliqui- bus,ut fieri potest, maxime probabilibus,conjectu- ram fecerit,disputatum bene est. Manifestum igitur quoniam orationis non eadem inculpatio,et ad pro- blema,et secundum se.Nam nihil secundum se qui- demorationem prohibetesse viluperabilem, ad pro- blema autem laudabilem, et rursum diverso, se- cundum se quidem laudabilem,ad problema autem vituperabilem, quando ex pluribus est facile cum probabilibus tum veris concludere. Erit autem quan- doque oratio etiam concludens quam non concludens deterior,quando illa quidem ex absurdis concludit, cum non sit tale problema,hac autem indigeat ta- libus que sunt probabilia et vera, et nondum ex assumptis sit oratio.Eos autem qui per falsa verum concludunt,non justum est inculpare. Nam falsum quidem semper necesse est per falsa syllogizare,ve- rum autem est quandoque per falsa syllogizare,ma- nifestum autem id ex Analyticis.Cum autem demon- stratio sit alicujus dicta oratio, si aliquid est aliud quodad conclusionem nullo modo se habet non erit ex . illo syllogismus;si autem appareat, sophisma erit, - non demonstratio.Est autem philosophema quidem syllogismus demonstrativus,epichirema autem syl- logismus dialecticus, sophisma vero syllogismus contentiosus, aporema autem syllogismus dialecti- cus contradietionis.Si vero ex utrisque qua videan- tur aliquid ostendatur,non autem similiter videan- tur, nihil prohibet quod ostenditur magis altero vi- deri. 3: : Sed si hoc quidem videatur, illud autem neutra parte,aut si hoc quidem videatur, illud autem non videatur;si similiter quidem, similiter utique erit, et non;si autem magis alterum, sequetur quod est. magis. Est autem quoddam et idem ad syllogismos in principio plerumque obediunt), necesse est pra- p) peccatum,quando ostenditur per longiora quod con- vas fieri disputationes;causaautem est qui respon- det hec quidem non dans,illa autem talia dans;ma- nifestum igitur quoniam non similiterinculpandum et interrogantes et orationes. Orationes autem se- cundum seipsas quinque sunt inculpationes.Prima quidem quando ex interrogatis non concluditur, nequequod propositum est nequeomnino quidquam, cum sint vel falsa,vel inopinabilia, quo omnia, aut plurima, in quibus consistere debet conclusio, et neque ablatis quibusdam,neque additis, neque his quidem ablatis, lllis vero additis, fit conclusio. Se- cunda autem,si ad positionem non fiat syllogismus, et ex talibus,et eo modo quo dictum est prius.Ter- tingit per breviora,et que orationi assunt. Ut quod est opinio magis altera quam altera, si quis petat. ipsum quodque maxime esse,esse autem opinabile, ipsum quod vere est;quare quorumdam magis esse ipsum; ad quod autem magis, magis dicitur esse, esse autem etipsam opinionem veram,an erit ac- curatius,quam par sit exigens quedam?Petitum est 'autem et ipsam opiuionem veram esse, et ipsum quodque maxime esse,ac si ipsa opinio vera,certior sit; sed que nequitia major, quam qua facit circa id cujus est oratio latere causam? Oratio autem est manifesta uno quidem modo,et publicissimo,si sit concludens sic, ut. nihil oporteat interrogare, uno LU NC E ^ oportebat 1005 TOPICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 1006 autem et qui maxime dicitur,cum sumpta quidem A Rursus, si quis dividens petat problema, ut si sint ex quibus necessarium esl conclusionem esse, qua quidem sint per conclusiones conclusa,etiamsi id mittitur quod valde probabile est. CAPUT V. Pro opponente el respondenle. loci communes. Falsa autem oratio vocatur quadrupliciter. Uno quidem modo,quando apparet concludere que non concludit,vocatur autem apparens,litigiosus syllo- gismus. Alio modo,quando concludit quidem, non tamen ad propositum,quod accidit maximeiniis que ad impossibile ducunt. Aut ad propositum quidem coneludit,non tamen secundum propriam discipli- nam : hoc autem est,si ea que non est medicinalis videatur esse medicinalis,aut geometrica que non est geometrica,aut dialectica quz non est dialectica, sive verum,sive falsum sit quod accidit.Alio autem modo,si per falsa non concludit, hujus autem erit quandoque quidem conclusio falsa, quaudoqueautem vera;nam falsum quidem semper per falsa concludit, verum(autem possibile est et non per vera, ut dictum est prius. Quod autem falsa sit oratio,dicentis pec- catum potius est quam orationis ; at ne quid dicen- tis semper, sed cum lateat ipsum quod falsam orationem dixit aliquam,eo quod ab ipso suscipimus - eum pluribus veri quidpiam amplius, si ex lis que maxime videnturinterimitaliquid verorum(talis enim existens verorum demonstratio est), oportet sane positorum aliquid non esse omnino,quare erithujus demonstratio. Siautem verum concludat per falsa, et valde absurda, compluribus deterior erit quce falsum syllogizant ; erit autem talis,et quce falsum concludit. Quare manifestum quod prima quidem consideratio orationis secundum se ipsam est, si concludit ; secunda autem,utrum verum an falsum ; tertia vero ex qualibus quibusdam.Nam si ex falsis quidem, opinabilibus autem, rationabilis; si autem existentibus quidem, sed inopinabilibus, prava ; si vero et falsa et valde inopinabilia sint, dilucidum quod prava, aut simpliciter, aut ad rem. Id autem quod in principio etcontraria quonam pacto peteret interrogans,secundum veritatem quidem in Analy- -.ticis dictum est,secundum opinionem vero nunc di- cendum est. Petere autem videntur id quod [est in »principio quinque modis. Manifestissimo quidem -et primo,si quis idipsum quod monstrari oporteat petat,hoc autem in eo ipso quidem non facile latere T) potest,in synonimis autem, et in quibuscunque — nomen et oratio idem significat, magis. Secundo - autem,quando quod particulariter oporteat demon- strare universaliter quis petat,ut qui argumentatur - quod contrariorum una disciplina,omnium opposi- torum postulaverit unam esse,nam videtur id quod oportebat secundum se ostendere cum aliis petere pluribus. Tertio, si quid quod universaliter est -ostendere propositum particulariter petit, ut si de "omnibus contrariis propositum est, de aliquibus postulet: videtur enim hic quod cum pluribus ostendere secundum se extra petere. [1 oportet ostendere medicinam sani et mgri, extra utrumque postulet,aut si qui eorum qua sequuntur se invicem ex necessitate alterum petat, ut latus incommensurabile esse diametro,sioporteat osten- dere quod diameter lateri. /Equaliter autem et con- traria petunt ei quod ex principio est. Nam primo quidem siquisopposita petat secundum affirmatio- nem et negationem ; secundo autem contraria se- cundum oppositionem,ut bonum et malum idem ; iertio vero si quis universaliter postulans, parti- culariter petierit contradictionem.Ut si quis sumens contrariorum unam disciplinam,sanietegri alteram esse petat ; aut si hoc petens in universali opposi- tionem tentet sumere.Rursum si quis petat contra- rium ei quod ex necessitate accidit per ea que posita sunt,et si quis ea quidem non sumat que op- posita,at aliajpetat duo,ex quibus erit opposita con- tradictio.Differt autem cortrariasumeretantillum ab eo quod est in principio,quoniam hujus quidem est peccatum ad conclusionem (nam adillam aspicien- tes,quod in principio est dieimus petere); contraria autem sunt in propositionibus eo quod ipse aliquo modo se habent ad invicem. Adgymnasiam autem et exercitationem talium orationum primum quidem convertere assuescere oportet orationes. Sic enim et ad id quod dicitur copiosius nos habebimus, etin paucis plures sciemus orationes: nam conver- tere esttranssumentem conclusionem cum reliquis interrogationibus interimereunum:quidpiam eorum qua dicta sunt.Necesse est enim, si conclusio non est, unum aliquam interimere propositionum, si- quidem omnibus positis necesse erat conclusionem esse. Ad omnem autem positionem et quod sio, et quod nonsicargumentum considerandum,etcum inveneris,solutionem statim quaerendum. Sic enim simul accidetet ad interrogandum,et ad responden- dum exerceri,et si ad nullum alium habemus, apud nos ipsos sensim comparanda sunt qua attinent ad ipsam positionem argumenta: nam id ad cogendum multam copiam prebet, el ad redarguendum ma- gnum habet adjumentum, quando quispiam prom- ptus est argumentari,et quod sic et quod non sio, namad contraria accidit facere observationem, et ad cognitionem,et ea (que secundum philosophiam est) peritiam posse conspicere, et conspexisse qua ab utraque accidunt suppositione,non parvum in- strumentum : reliquum enim horum, recte eligere alterum ; oportet autem ad id quod tale est esse bono ingenio,et hoc est secundum veritatem,bonum ingenium, posse bene eligere verum, et diffugere falsum, quod qui nati sunt bene possunt probe fa- cere, nam qui amant et qui odiunt, quod profertur facile discernunt optimum.Et ad ea qua sepissime incidunt problemata, scire oportet orationes, et id maxime de primis positionibus. Nam in his fasti- diunt sepe qui respondent. Amplius, terminorum copiosos esse oportet, et probabilium, et primorum se habere promptos: nam per hec fiunt syllogismi. 1007 AN. MANL. SEV. BOETII 1008 Tentandum autem et ea(in quesepissime incidunt A versali. Exercitatio autem facienda, inductivarum disputationes) tenere. Nam quemadmodurn in geo- metría ante opus est cirea elementa exercitatum esse,et in numeris circa capitales prompte se ha- bere, et multum refert ad hoc et alium numerum cognoscere multiplicatum, similiter quoque et in orationibus promptum esse ad principia, et propo- sitiones memoria scire oportet : nam perinde ac in memoriae sensorio solum loci positi statim faciunt ipsas res memorare, et hac faciunt ad ratiocinan- dum promptiorem,eo quod ad determinatas illas in- Bpiciatsecundum numerum.Propositionemquecom- munem magis quam positionem in memoria ponen- dum.Nam principiorum et suppositionum copiosum esse mediocriter difficile.Amplius,orationem unam plures facereassuescendum, velut ii qui occultissime abscondunt.Tale autem erit si quis quam plurimum abscedat ab affinitate eorum de quibus est oratio; eruntautempotioresorationumjuniversales maxime, qua id pati possint,ut quoniam non est una plurium disciplina : sic enim et in iis qu sunt ad aliquid, et in contrariis, et conjugatis "est. Oportet autem et reminisci universales facere orationes, tametsi fuerit disputans particulariter. Sic enim et plures licebit unam facere, similiter autem'et apud retho- resin enthymematibus.Eumdem autem quam ma- xime fugere, contra universale ferre syllogismos. Et semper oportet considerare orationes, si in pluribus communibus disputantur. Nam omfes par- ticulares in universali disputate sunt, et inest in particularibus ejus quod est universale demonstra- quidem ad rudem,syllogisticarum autem ad exper- tum. Et lentandum accipere ab iis quidem qui in Syllogismistriti sunt propositiones,abiis vero qui in inductionibus similitudines, in hoc enim utrique exercitati sunt. Omnino autem exercitationis gratia disceptantibustentandum afferre aut syllogismum de aliquo,aut propositionem, aut solutionem, aut in- stantiam, sive recte quis dicat, sive perperam, vel ipse,velalter,eet ad quidpiam uterque. Ex his enim facultas,exercilatio autem facultatis gratia, et ma- xime circa propositiones et instantias. Est enim (ut simpliciter dicam) dialecticus,propositivuset in- stantivus.Est autem proponere quidem,unum facere qua sunt plura.Oportel enim unum omnino sumere ad quod est oratio. Instare autem quod unum est, facere plura. Nam aut dividit, aut. interimit, hoc quidem dans, illud autem non dans, eorum quae proposita sunt. Non estautem cum omni disputan- dum, neque contra quemlibet exercitandum. Nam necesse ad aliquos pravas fleri orationes, ab eo enim qui omnino tentat apparere, diffugiendum, justum autem omninotentaresyllogisao concludere, verumtamen non pulchrum, eo quod non oportet adversus quoslibet facile consistere.Quandoquidem necesse est parviloquium inde emergere, nam qui exercitati sunt non possunt abstinere adisputatione sine altercatione. Oportet autem et factas habere orationes ad hujusmodi problemata, in quibus cum paucissimorum copia eas ad quam plurima utiles habeamus.Ille vero sunt universales, et ad quas in tio,eo quod non est syllogizare quidquam sine uni- C promptu quidpiam adinvenire difficile est. ELENCHORUM SOPHISTICORUM ARISTOTELIS LIBRI DUO AN. MANL. SEV. BOETIO INTERPRETE. LIBER PRIMUS. CAPUT PRIMUM. Quod intendit, et aliquem. syllogismum. sophisticum £586. De sophisticis autem redargutionibus, et de iis que videntur redargutiones (sunt autem captiose ra- tiocinationes,at non redargutiones)dicamus oportet, incipientes secundum naturam a primis.Quod igitur hi quidem syllogismi, illi autem (cum non sint) vi- dentur, manifestum est.Nam quemadmodum et in aliis id fit per quamdam similitudinem,sic et inora- tionibussehabet ; etenim hi quidem habitum probe habent, illi vero videntur, ex tribu tumentes, et componentes seipsos ; et pulchri hi quidem ob pul- chritudinem, illi autem videntur, seipsos fucantes. Et in inanimatis quoque similiter, nam et illorum hecquidem argentum,ista vero aurum revera sunt ; illa non sunt quidem, apparent autem secundum D sensum,ut lithargyrina et stannea,argentea, et felle tincta,aurea. Eodem autem modo et syllogismus, et redargutio: haec quidem est, illa vero non est, . apparet autem propter imperitiam ; nam imperiti velut distantes, a longe speculantur.Nam syllogis- mus quidem ex quibusdam est positis ,ut colligamus aliquid aliud ex necessitate ab iis que posita sunt perea qua posita sunt ; redargutio autem syllogis- mus est,cum contradictione conclusionis ; illi vero id quidem non faciunt. Videntur autem ob multas causas,quarum unus locus aptissimus et publicissi-- mus per nomina. Nam quia fieri non potest ut res ipsasferentes disputemus,sed nominibus pro rebus, utimur signis,et quod accidit in nominibus,in rebus quoque arbitramur accidere,quemadmodum iis qui caleulis supputant.Id autem non est simile,nam no- mina quidem finita sunt, et orationum multitudo; 1009 RLENCHORUM 8OPHISTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 1010 res vero numero infinite sunt. Necesse est igitur À quid monstrare; tertium vero,ad hoc quod est ino- pluraeamdem orationem et nomen unum significare; quemadmodum igitur et illic qui non sunt prompti calculos sustinere,a scientibus decipiuntur, eodem quoque modo et in orationibus qui nominum virtu- tis sunt ignari perfacile captionibus allucinantur,et ipsi disputantes, et alios audientes. Ob hanc igitur causam, et eas que dicend: sunt,est syllogismus, et redargutio apparens, atque non existens. CAPUT II. De generibus disputationum. Quoniam autem quibusdam magis opere pretium est videri esse sapientes, quam esse etnon videri (est enim sophistice apparens sapientia,non existens autem, ei sophista pecuniarum aucupator ab appa- rente sapientia,et non existente), manifestum pro- fecto est quoniam necessarium estillis et sapientis opus videri facere magis quam facere,et non videri. Est autem (ut unum. ad unum dicamus) in unoquo- que opus sapientis, non mentiri quidem ipsum de quibus novit,mentientem autem manifestare posse. Hec autem sunt,hoc quidem in eo quod potest dare orationem, illud autem in eo quod sumere.Necesse est igitur illos qui volunt sophistice agere,dictarum orationum genus querere,.Opere enim pretium est eis,nam hujusmodi potestas faciet videri sapientes eujus sunt desiderium habentes. Quod autem tale orationum genus est,et quod talem appetunt pote- statem,illiquos vocamus sophistas, manifestum est. Quot autem sunt species sophisticarum orationum, et ex quo numero potestas ea constat, et quot par- tescontingit essenegotii,et dealiisque suffragantur &d hane artem,nunc dicamus.Sunt igitur ad dispu- tandum orationum genera quatuor:doctrinales,dia- lectic:, tentativ:e, contentiose.Et doctrinales qui- dem sunt qu^ ex propriis principiiscujusque disci- pline, el non ex his qu» videntur respondenti, colligunt : nam oportet credere eum qui dicit. Dialectica autem, qua ex probabilibus collective sunt contradictionum. Tentative vero, que ex iis colligunt qua videnturrespondenti,et quae necessa- rium est eum scire qui simulatse haberescientiam, quomodo determinandum est in aliis;porro conten- tiose,que sunt ex iis qua apparent probabilia, ap- parentes syllogistice. De demonstrativis autem in Analyticis dictum est; de dialecticis vero et tenta- tivis,in aliis. De altercatoriis autem et contentiosis nune dicendum. CAPUT UI. Fines sophista, et loci sophistici in dictione. Primum igitur sumendum est quot conjectant qui in orationibus decertant et cosltercantur. Suntau- tem hac quinque numero, redargutior falsum, in- . opinabile, soleecismus, et quintum,quod est facere nugari eum qui condisputat.Hocautem estfrequen- ler cogere idem dicere, aut quod non est,sed quod apparet quodque esse horum. Nam maxime volunt apparere redarguere; secundum autem,falsum ali- G pinabile ducere; quartum,solccismo uti facere;:hoc autem est facere secundum locutionem barbari- zare ex oratione respondentem. Ultimum autem, idem frequenter dicere. Modi autem redarguendi sunt duo:nam alii quidem sunt propter dictionem, alii vero extradictionem.Suntautem ea quidem quz propter dictionem faciunt phantasiam ex numero ; hxc quidem sunt :equivocatio, amphibolia, compo- sitio, divisio, accentus, et figura dictionis. Hujus autem fides,etea qua est per inductionem,et syllo- gismus,et si qua sumatur alia, et quod totidem mo- dis,si eisdem nominibus et eisdem orationibus non idem significamus.Sunt autem propter equivocatio- nem hujusmodi orationes,ut quod discunt scientes: nam ea que memories prodita sunt, discunt gram- matici. Discere enim &equivocum esl,ad intelligere eum qui utiturdisciplina,et ad accipere disciplinam. Ea rursus quod mala bonasunt,nam que expediunt bona sunt, mala autem expediuut.Duplex enim ex- pediens estet necessarium quod accidit plerumque in malis (estenim quoddam malum,necessarium)et bona quoque expedientia dicimus esse.Amplius au- tem eumdem sedere,et stare,et egrotare,et sanum esse: nam qui surgebat stat,et qui sanabalur,sanus est; surgebat autem sedens,et senabatur egrotans.. JEgrotantem enim aut sedentem quidlibet facere aut pati nonunumsignificat,sed quandoque quidem qui nune zgrotat aut sedel, quandoque autem qui egrotabai prius ; verumtamen sanabatur quidem egrotans cum cegrotans,sanus est autem non cum egrotans,sed egrotans non nuno,sed prius.Propter autem amphiboliam suntorationestales,velle capere me pugnantes. Et putasne quod quis cognoscit, id cognoscit? nam et cognoscentem et cognitum con- tingit, ut cognoscentem significare hac oratione.Et putasne quod quis videt, id videt? videt autem co- lumnam,quare columna videt.Et putasquod tu dicis esse, id tu dicis esse? dicis autem lapidem esse, quare tu lapis, dieis esse. Et putas est silentia di- cere? duplex enim est et id, silentia dicere, hoe quidem eos qui dicunt silere, illud autem ea quae dicuntur.Sunt autem tres modi secundum sequivo- cationem et amphiboliam.Unus quidem quando no- men veloratio plura significat principaliter,ut aquila velcanis.Aliusautem quando soliti sumus sic dicere. D Tertius vero quando compositum plura significat, separatum vero simpliciter, ut scire litteras: nam utrumque fortasse unum quidem significat,et scire, et littere;ambo autem plura,aut litterasipsasscien- tiam habere,autlitterarum alium.Amphibolia igitur et equivocalio propter hos modos sunt. Propter compositionem vero hujusmodi sunt,ut possibileest sedentem ambulare, et non scribentem scribere : non enim idem significat si dividens quis dicat, et componens,quod possibile est sedentem ambulare, ei non scribentem scribere.Et hocidentidem si quis componat non scribentem seribere.Significabit pro- feclo quod habet potestatem, utnon scribensscrie 1011 AN. MANL. SEV. BOKTII 1012 bat, si quis autem non componat, quoniam habet A precipue, quando quod in parte dicitur, ut simplici- potestatem quando non scribit, ut scribat.Et discit nunc litteras,si quisdidicitquas scit.Amplius,quod unum solum potest ferre,plura potest ferre. Propter vero divisionem quod quinque sunt duo,ettria paria et imparia.Et quod majus equale,tantumdem enim est majus etadhucamplius;nam eadem oratio divisa et compositanonidem semper videbitur significare. Ut ego posui te servum,existentem liberum.Et hoc, quinquaginta virum, centum heros liquit Achilles. Propter accentum autem, in iis qus sunt sine acri- ptura, non facile dialecticis facere orationem ; in scripturis autem et poematibus magis.Utet poetam defendunt nonnulli adversusredarguentes quasi htc absurde locutum. Neo gemere aeria cessabit turtur ab ulmo,quod pentemimeri usus sit,etturture femi- nino: solvunt enim id accentu,dicentes quod aeria accentum finalem longum habet, et non ad turtur, sed ad ulmo, ut epithetum debet referri; et id de Nisa et Eurialo,cum Rutulos vino somnoque sepul- tos intellexisset.Cstera per terras omneis animalia somno laxabant curas,et corda oblita laborum.'Ta- liaigitur propteraccentum sunt.Qus autem propter figuram dictionis sunt,accidunt quando nonidem ut idem interpretatur, ut masculinum, femininum,vel femininum, masculinum, vel quod inter hec est, alterum horum,vel rursus quale quantum,lel quan- tum quale, vel faciens patiens,vel dispositum facere, et alia ceu divisum prius. Namest aliquid quod non est eorum que sunt facere, ut eorum que sunt fa- cere aliquid dictione significare; ut valere similiter figura dictionis dieitur ei quod est secare, vel cdifi- care, quamvis illud quidem quale quid,et affectum quodam modo significet, hic vero facere aliquid. Eodem autem modo et in cateris.Propter igitur di- ctionem redargutiones ex his existunt. CAPUT IV. De locis redargutionum sophislicarum extra dictionem. Earum vero qua extra dictionem sunt captionum gpeeies sunt septem.Una quidem propter accidens; secunda autem propter id quod simpliciter,vel non simpliciter, sed aliquo modo, aut ubi, aut quando, autad aliquid dieitur;tertia autem propterredarga- tionis ignorantiam;quarta vero propterconsequens; quinta autem propter id quod est in principio su- mere; sexta propter id quod non est causa,ut cau- sam ponere;septima vero propter plures interroga- tiones unam facere. Propter igitur accidens captio- nes sunt,quando similiter quodcunque existimabi- turrei et accidenti inesse: nam quia multa eidem accidunt, non est necesse omnibus predicatis el ei de quo predicantur, illa omnia inesse. Nam omnia sicerunt eadem,quemadmodum sophista dicunt:ut si Coriscus est alter ab homine,ipse est alter a se, est enim homo; aut si a Socrate alter,Socrates au- tem homo ab homine alterum dicunt esse confes- sum, eo quod accidit (a quo dixit alterum esse) hune esse hominem.Propter id autem quod hoc qui- dem simpliciter, illud autem aliquo modo, et non ter dictum sumitur, ut si non ens est opinabile quod non ens est; non enim est idem esse quidvis, et esse simpliciter. Aut rursum quoniam quod est non est, si eorum que sunt quidpiam non est,ut si non est homo: nam non idem est non esse quidvis, et non esse simpliciter,apparet autem,eo quod per- quam propinquum est dictione, et parum differat esse quidvis ab eo quod est esse,et non esse,quid- visab eo quod est non esse.Siniiliter autem propter id quod est aliquo modo, et simpliciter,ut si Indus cum si totus niger, albus est dentibus, albus igitur et non albus est.Aut si ambo aliquo modo,quodsi- mulcontraria inerunt,taleautem in quibusdam qui- dem, cuilibet facile est considerare. Ut si sumens JEthiopem nigrum esse,dentibus dicat quod albus; si ergo ibi albus, quod niger, et non niger, putabit disputasse syllogistice, cum perfecerit interrogatio- nem.In quibusdam vero latet frequenter,in quibus- cunquecum aliquo modo dicatur,simpliciter videtur sequi,et in quibuscunque non facile est considerare utrum eorum precipue sitassignandum.Fit autern tale, in quibuscunque similiter sunt opposita: nam videntur aut ambo,aut neutrum dandum esse sim- pliciter predicari, ut si dimidium quidem album, dimidium vero nigrum, utrum album, an nigrum? Qui autem sunt propter id quod non determinatur | quid est syllogismus,aut quid redargutio,fiunt pro- pter omissionem orationis:nam redargutio est con- tradictio unius et ejusdem, non nominis, sed rei,et nominis non synonymi,sed ejusdem,ex iis quae data gunt ex necessitate,non connumerato eo quod erat in principio,secundum idem, et ad idem,et simili- ter, et ineodem tempore. Hoc autem modo fieri potest utquis falsum dicat dealiquo,quidam autem omittentes aliquid eorum que dicta sunt,apparent redarguere ut quod idem duplum et non duplum, nam duo unius quidem dupla,tria autem non dupla. Autsi ejusdem idem duplum et non. duplum, sed non secundum idem,nam secundum longitudinem duplum,secundum latitudinem non duplum.Aut si ejusdem, et secundum idem, et similiter, sed non simul,quare estapparens redargutio. Trahat autem aliquis hane etin eas quc sunt propter dictionem. Que autem propter id quod in principio erat sumun- tur, fiunt quidem sic et tot modis quot modis con- D tingit,quod in principio est petere;videntur autem. redarguere,eo quod non possit quis inspicereidem. et diversum. Quz vero propter consequens est re- dargutio,ideo est quod putent converti consequen- tiam, nam si cum hoc est ex necessitate, illud sit, et cum illud est,putant et alterum esse ex necessi- tate; unde et (qui ob opinionem ex sensu suünt)de- - ceptiones fiunt, nam sepe esse mel fel suspicati sunt, eo quod sequitur flavus color mel. Et quia ae- cidit terram pluvia madidam fieri, etiamsi sit ma- - dida, opinantur pluisse,id autem non necessarium est. In rhetorieis quidem quae secundum signum - fiunt demonstrationes,ex consequentibus sunt,nam p 1013 ELENCHORUM 8OPHISTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. volentes ostendere quod adulter, quod consequens À est accipiunt,quod comptus,aut quod videtur noctu errabundus; pluribus autem haec quidem insunt, pre- dicatum tamen non inest. Similiter autem et in ra- tiocinativis,ut est Melissi oratio, quod infinitum est universum, sumens autem universum ingenitum (nam ex nihilo nihil fieri ) quod autem factum est ex principio fieri.Si igitur non factum est, princi- pium non habet universum, quare infinitum ; non necesse est autem hoc accidere,non enim. si omne quod factum est, principium habet/etiam quidquid principium habeot, factum est, quemadmodum neque si febriens calidus, etiam calidum necesse est fe- brire.Que vero propter non causam,ut eausam,cum assumitur quod noncausa est,tanquam propter illud fiat redargutio. Accidit autem tale, ad impossibile syllogismis : necessarium enim est in his aliquid in- terimere ex iis qux posita sint. Si ergo enumeretur in necessariis interrogationibus ad id ad quod accidit impossibile,videbitur propter id sepe fieri redargu- tio,ut quod non est anima,et vitaidem: nam si. ge- neratio corruptioni est contrarium, et alicui corru- ptionierit quzdam generatio contrarium morsautem corruptio quedam et contrarium vita; quare vita ge- neratio et vivere generari: hoc autem impossibile, non ergo idem anima et vita.Nequaquam collectum est,nam aecidit (lametsi quispiam non idem dicat vitam et animam) imeossibile, sed solum, contra- rium vitam quidem morti, cum sit corruplio, cor- ruptioni autem generationem. Incollectiles igitur simplieiter non sunt hujusmodi orationes, sed ad propositum incollectiles, et latet plerumque non minus ipsos interrogantes quod tale est.Propterigi- tur consequens, et propter non causam orationes hujusmodi sunt. Que autem propter id quod est duas interrogaliones unam facere, quando latet plures esse, et perinde ac una sit, assignatur re- sponsio una, In aliquibus autem facile est videre quod plures, et quod non danda una responsio, ut utrum terra mare est an ccelum ?In aliquibus vero minus, et quasi una sit, aut. confitetur (eo quod nequeunt respondere ad interrogatum) aut redar- gui videntur,ut putas hic et hic est homo? Quare cum aliquis percusserit hunc et hunc, percutiet ho- minem,et non homines.Aut rursum quorum hec sunt quidem bona,illa autem non bona, omnia hoc bona,an non bona ? Nam utrumvis dixerit, est qui- dem ut aut redargutionem, aut falsum apparens videatur facere, nam dicere eorum quz: non sunt bona aliquid esse bonum,aut eorum que bona. sunt non bonum, falsum. Quandoque autem assumptis quibusdam, redargutio etiam fiet vera, ut si. quis concedat similiter et unum et plura diei alba, at nuda, et ceca : nam si cecum est quod non habet visum, natum tamen habere, et c»ca erunt que non habent visum, nata autem habere; quando igitur hoc quidem habet visum, illud autem non habet, ambo erunt vel videntia, vel ceca, quod est impossibile. D 1014 CAPUT V. Omnes sophislicas redargutiones in ignorantiam redargutionis revocatum iri. Aut igitur sic dividendum apparentes syllogismos et redargutiones,aut omnes reducendum ad redar- gutionis ignorantiam, iis qui hanc principium fa- ciunt: fieri enim potest ut omnes resolvamus dictos modos ad redargutionis definitionem. Primum qui- dem si incollectiles fuerint,oportet enim ex iis qua posita sunt accidere conclusionem,et (ut ita dicam) ex necessitate,atque non apparere: deinde et se- cundum partes definitionis,nam earum qua sunt in dictione, he quidem sunt propter duplex, ut. equi- voeatio et oratio,et similis figura, consuetum enim id omnia ut et illud quidpiam significare. Compo- sitio autem, et divisio, et accentus, eo qnod non eadem est oratio, aut nomen quod differens, opor- tebat autem et id esse quemadmodum et rem eam- dem, si debebat redargutio vel syllogismus esse, utsi tunica, non vestis syllogizetur, sed tunica, nam verum estet illud, sed non syllogizatum est ; sed adhuc interrogatione indiget, quod idem signi- ficat ad eum qui quirit propter quod. Qua vero secundum accidens definito syllogismo manifeste fiunt,nam eamdem definitionem oportet. syllogismi et redargutionis fieri,altamen et adjungere contra- dictionem,nam redargutio syllogismus est contradi- ctionis; si igitur non est syllogismus accidentis, non fit redargutio: non enim si cum hec sint, necesse est illud esse,id autem est album esse propter syl- logismum ; neque si triangulus duobus rectis tires augulos habet equales, et. accidit ei figuram esse, vel primum, vel principium, quod figura, vel pri- mum,vel principium tale est: nam non quatenus figura, vel primum, vel principium, sed quatenus triangulus demonstratio.Similiter et in aliis. Quare si redargutio syllogismus quidam, non erit que se- cundum accidens redargutio. Verum propter hoc et artifices et omnino scientes ab insciisredarguuntur, nam secundum accidens syllogismos faciunt contra sapientes ; qui vero non possunt dividere, aut inter- rogati concedunt, aut cum non dant, arbitrantur dedisse. Qu: vero propter id quod aliquo modo et simpliciter, quoniam non de eodem affirmatio eli negatio est, nam aliquo modo albi, aliquo modo non album, et simpliciter albi, simpliciter non album, negatio est; si igitur cum datur aliquo modo esse album, quis ut simpliciter dictum aocci- pit, non facit redargutionem : apparetautem pro- pter ignorantiam ipsius, quid est redargutio. Mani- festissime autem omnium qu: prius dicte sunt propter redargutionis definitionem, quare et sic nuncupata sunt,nam propter orationis omissionem phantasia fit,et divisis hoc pacto, commune in om- nibus his ponendum est orationis omissio.Que vero propter id quod sumitur quod erat in principio, et non causa ut causa ponitur, manifest: sunt per de- finitionem,nam oportet conclusionem accidere eo quod hec sunt, quod non erat in non causis, et 1015 AN. MANL. SEV. BOETII 1016 rursum non connumeratoeo quod erat in principio, A ribus. Earum vero que sunt propter !figuram, ob quod non habent ec qu: sunt propter petitionem ejus quod in principio.Que vero propter consequens particula sunt aceidentis,nam consequens accidit ; differt autem ab accidente, quoniam accidens qui- dem esL in uno solo sumere, ut idem esse flavum, et mel, et album, et cygnum, quod autem propter consequens, semper in pluribus ; nam que uni et eidem sunt eadem,et sibi invicem postulantur esse eadem,propter quod fit ea que propter consequens redargutio.Est autem non omnino verum, ut si sit album secundum accidens, nam et nix et cygnus 8lbo idem, aut rursum in Melissi oratione idem esse accipit faetum esse, et principium habere, aut equalia fieri, et éamdem magnitudinem accipere. Quoniamenim principium habet quod factum est, et quod habet principium,factum esse postulat, tan- quamamboeademsint, eo quod principium habent factum esse et finitam.Similiter autemjetin iis quie equalia facta sunt, si eamdem magnitudinem, et unam sumentia aequalia fiunt,et que sequalia facta sunt, eamdem et unam magnitudinem sumunt, quare consequens sumit , quod igitur propter aocci- dens redargutio,in ignorantia redargutionis est, manifestum, et quod ea que est, est propter con- sequens.Inspiciendum autem estid et alias melius. Qua vero propter id quod est plures interrogationes ut unam facere,in eo sunt quod non enuocleamus, sivenon dividimus propositionisorationem,nam pro- positio unum de uno est.Nam idem terminus unius solius hominis. Similiter autem et in aliis.Si igitnr una propositio est qua unurn de uno postulat, et simpliciter erit propositio talis interrogatio. Atqui quoniam syllogismus ex propositionibus est, re- dargutio autem syllogismus, et redargutio erit ex propositionibus. Si igitur propositio unum de uno, manifestum quoniam et hac in redargutionis igno- rantid, nam apparet esse propositio que non est propositio. Si itaque dedit responsionem ut ad unam interrogationem, eritredargutio; si autem non dederit, sed apparet, apparens redargutio. Quare omnes loci cadunt in redargutionis ignoran- iiam, qui quidem dicti sunt propter dictionem, quia est apparens contradictio,quod erat. proprium redargutionis, alii aulem propter syllogismi ier- minum. CAPUT VI. Causze deceptionem, captionum sophisticarum. Deceptio autem fit in iis quidem qus propter equivocationem et orationem, eo quod non potest quis dividere id quod multipliciter dicitur, nam quidam non est promptum dividere, ut unum, et ens,et idem. In iisautem que sunt propter com- positionem et divisionem, eo quod nihil putatur differre composita et divisa oratio, ceu evenit in » plurimis. Similiter autem et in iis que sunt pro- pter accentum,non enim aliud videtur significare intensa,et remissaoratio in aliquo, aut non in plu. similitudinem dictionis : difficile est enim dividere que similiter et quc aliter dicuntur (nam ferme qui hoc potest facere in procintu est ut videat verum, maxime autem sciet innuere), quod omne quod de aliquo pradicatur,arbitramuridipsum ali- quid esse, et ut unum intelligimus, nam unum, et substantiam maxime videtur sequi id quod est aliquid, et ens. Quare in iis que sunt propter di- ctionem hic locus ponendus,primum quidem magis deceptio gignitur in iis qui cum aliis considerant, quam qui per seipsos: nam ea qua cum alio est considerato, per orationem est: qus autem per seipsos,non minus peripsam rem. Deinde et per seipsos decipi accidit, quando in oratione facit considerationem :; preterea deceptio quidem ex si- militudine, similitudo autem ex dictione, In iis aulem quie sunt propter accidens, eo. quod non potest dijudicare idem et diversum, et unum et multa, neque quibus predicatorum omnia hao et rel accidunt.Similiter autem et in iis quae propter consequens sunt, pars enim quedam accidentis, est consequens. Amplius, et in multis apparet, et postulatur hoc pacto,si hoc ab illo non separatur, nec ab altero separatur alterum. In iis vero quae sunt propter omissionem orationis, et. in iis quee sunt propterid quodaliquo modo et simpliciter, eo quod propter parum,deceptio est, Nam quasi nihil consignificet quid aut aliquo modo, aut simpliciter, autalieubi, aut nunc, universaliter concedimus. Similiter autem et in iis que quod in principio est sumunt, et in non causis, et quecunque plures in- terrogaliones ut unam faciunt: inomnibus enim his est deceptio, ob id quod propter parum, nam non exacte discernimus neque propositionis neque syl- - logismi terminum, propter predictam causam. CAPUT VII. Ez quibus locis captiones falsae. Quoniam autem habemus propter quecunque fiunt apparentes syllogismi,habemus et propter quecun- que fiunt sophistici syllogismi et redargutiones. Dico autem sophisticam redargutionem et syllogi- smum, nonsolum apparentem syllogismum aut re- dargutionem nonexistentem quidem; sed et existen- tem quidem, at apparenter accommodatam rei. Sunt autem ill&,que non secundum rem redarguunt, D et quie monstrant ignorantes, quod quidem erat proprium tentativae.Est autem tentativa, pars dia- lectice; illa autem potestsyllogizare falsum, propter ignorantiam ejus qui dat orationem. Sophistice au- . temredargutiones tametsi colligant contradictionem, non faciunt manifestum, si ignorat, nam et scien- tem inipediunt hisce orationibus. Quod autem illas habeamus, hac via manifestum est, nam propter quacunque apparetaudientibusutinterrogata syllo- gizare,propter haoc et respondenti ütique videatur : quare erunt syllogismi falsi per hecaut omnia, aut aliqua, nam quod non interrogatus arbitratur de- disge, et interrogatus quoque ponet. Verum in qui- 1017 ELENCHORUM SOPHISTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 1018 busdam simul accidit et interrogare quod deest,et À arte cadens,dialecticorum. Nam si habemus ex qui- apparere falsum, ut in iis que sunt secundum di- ctionem et soleecismum.Si ergo syllogismi contra- dictionis propter apparentem redargutionem sunt, manifestum est quod propter tot erunt et falsorum syllogismi,propter quot et apparens redargutio,ap- parens autem propter particulas veri: nam cum quodcunque defuerit,apparebit redargutio,ut quod propter non accidens, propter oralionem, que ad impossibile, et que duas interrogationes ut unam facit, propter propositionem,et pro eo quod per se, quod propter accidens, et hujus particula, quod propter consequens.Amplius, non in re,sed in ora- tione accidere,deinde pro universali contradictione, et secundum idem,et ad idem,et similiter, propter id quod in aliquo,vel propter unumquodque horum peccat. Amplius,propter id quod est non connume- rato eo quod in principio, quod in principio sumere. Quare habemus secundum quod fiuntcaptios ratio- cinationes,nam secundum plura non erunt,secun- dum autem ea que dicta sunt erunt omnes. Est au- tem sophistica redargutio non simpliciter redargutio, sed ad aliquem,et syllogismus similiter. Nam si non sumatid quidem quod est propter equivocum unum significare,et quod propter similitudinis figuram so- lum hoc quidem ; et in aliis similiter,neque syllogi- smi,neque redargutiones erunt, neque simpliciter, .neque ad eum qui interrogatur.Si autem sumant,ad eum qui interrogatur erunt,simpliciter autem non erunt; nonenim unum significatum sumpserunt,sed apparens, et apud illum quidem. CAPUT VIII. De veris et falsis redargutionibus. Propter quecunque autem redarguunt qui redar- gutionibus utuntur,non oportet tentare sumere sine omnium que suntscientia.Id autem non unius artis, nam infinite fortasse sunt scientie ; quare manife- stum quoniam et demonstrationes, redargutiones . quidem sunt et vere, Nam quecunque est demon- strare,est et redarguereeum qui ponet contradictio - num veri,utsicommensurabilem diametrum posue- rit,redarguet quis demonstratione,quod ineommen- surabilis ; quareomnium oportebitessescium : nam alie quidem sequuntur propter ea qua in geometria sunt principia, et eorum conclusiones ; ali» autem propter ea quc» sunt in medicina ; alie denique pro- pter illa que sunt aliarum disciplinarum.Sed et fal- seredargutionessimiliter infinite erunt. Nam secun- dum unamquamque artem et falsus syllogismus,ut - secundum geometriam geometrieus, et secundum medicinam medicinalis. Dico autem secundum ar- tem,secundumillius principis.Manifestum estigitur quod non omnium redargutionum,sed earum que sunt secundum dialecticam,sumendi sunt loci.Nam ii communes sunt ad omnem artem et potentiam ,et . eam quidem-queestsecundum unamquamque disci- plinam,redargutionem scientis est considerare sive "eum non est, apparet, sive cum est, et quare est; eam autem quae ex communibus est, et sub nulla D bus probabiles syllogismiin quolibet, habebimus ex quibus redargutiones : redargutio namque est syllo- gismus contradictionis; quare autunus,aut duo syl- logismicontradictionis,redargutio est.Habemus igi- tu" propter quecunque omnes hujusmodi sunt ; si autem hec habemus, et solutiones habemus, nam illarum instantic,solutiones sunt. Habemus autem propter quecunque et apparentes fiunt,apparentes autem non cuilibet,sed talibus ; infinita enim sunt, siquisconsideretillasecundum quecunqueapparent quibuslibet.Quaremanifestum est quoniam dialeotici est posse sumere propter quacunque fit per commu- nia,vel qua est redargutio, vel que apparet redar- gutio,vel dialeciica,vel apparens dialeetica, vel ten- taliva. CAPUT IX. Orationes ad. nomen et ad intellectum non bene diduci. Nonestautem differentia orationum quam quidam dicunt esse,has quidem ad nomen, illas vero ad in- telleclum.Ineonveniens enim est opinari alias qui- dem esse ad nomen orationes, diversas vero ad in- tellectum et non easdem.Quid enim est pon ad in- tellectum,nisi quando non utitur nomine (qui putat interrogare) eo et ad quod is qui interrogatus dedit? Idem autem id est et ad nomen. Et ad intellectum autem,quando ad quod dedit intelligens. Si autem aliquis (plurasignificante nomine) unum putetsigni- ficare, et interrogans, et interrogatus (ut forte ens et unum plura significat,sed et respondens et inter- rogans Zeno unum putans esse interrogavit, et est oratio quod unum, omnia), hec ad nomen est, aut adintellectum interrogantis disputata.Si vero aliquis multa putet significare, manifestum quod oratio illa non est ad intellectum.Primum igitur circa hujus- modi orationes, est ad nomen, et ad intellectum, quicunque plura significant; deindecircaquamlibet est,non in oratione est ad intellectuzi esse,sed in eo quod respondens se habet aliquo modo ad ea qua dantur ; deinde ad nomen contingit omnes eas esse, nam esse ad nomem, hoc in loco, est esse non ad intellectum suum ; si enim non omnes,erunt qua- damalie qua neque ad nomen neque ad intellectum, illi vero dicunt omnes,et dividunt vel ad nomen, vel ad intellectum esse omnes,aliasautem non.Attamen quicunque suntsyllogismi propter id quod multipli- citer,horum aliqui sunt secundum nomen. Nam ab- surde dicatur secundum noraen esse omnes qui eunt propter dictionem ; sed sunt quaedam captiones non in eo quod respondens ad easse habeataliquo modo, sed quia tamen interrogationem oratio ipsa habeat qua plura significet.Et omnino inconveniens est de redargutione disserere,et non prius de syllogismo : nam redargutio syllogismus est; quare oporlet et de syllogismo prius quam de falsa. redargutione, nam talis redargutio apparens syllogismus contradi- ctionis. Quare aut in syllogismo erit causa, aut in contradictione (nam adjungere oportet contradictio- nem),quandoque autem in utroque erit apparens ré- 1019 AN MANL. SEV. BOKTII 1020 dargutio ; est autem de eo quod est silentia dicere, A quz sub arte sunt, captioss sunt ratrocinationes) in contradictione,non syllogismo.De eo autem quod est quod non habet aliquis dare, in utrisque ; de eo vero quod est quod Homeri poema est figura per cir- culum in syllogismo; que autemin neutroest,verus est syllogismus.Verum unde sermo provenít rever- tamur.Utrum qua in disciplinis sunt orationes ad intellectum sint,an non ? Et si cui videtur plura si- gnificare triangulus, et dedit non ut eam figuram de qua concludebat quoniam duo recti,utrum ad intel- lectum illius disputavit hic, an non? Amplius, si plura quidem significat nomen,illeautem non intel- ligit, neque putat quomodo is non ad intellectum disputat,aut quomodo oportetinterrogare eum, qui non dat divisionem ? sive interroget aliquis si est. silentia dicere an non ?jan est quidem ut non,an est ut sie? Si autem dat aliquis nullo modo, ille autem disputat,utrum non ad intellectum disputat, quam- vis oratio videatur earum esse qu: ad nomen sunt. Non igitur est genus aliquod orationum ad intelle- ctum,sed ille quidem ad nomen sunt,et hujusmodi non omnes,non quod redargutiones,sed neque ap- parentes redargutiones ; nam sunt et non propter dictionem apparentes redargutiones,ut qua propter accidens,et reliquae.Si autem postulet dividendum, quod dico quidem silentia dicere,hac autem sio,illa vero non sic,id profecto primum,absurdum postu- lare: nam quandoque non videtur interrogatum multiplieiter se habere, atqui impossibile est divi- dere,qui non putat.Deinde docere, quid aliud erit? manifestum enim faciet quonam pacto se habet,ei qui neque considerat, neque scit, neque opinatur quod aliter dicitur, quia et in non duplicibus quid prohibet hoc facere : ut putas equales sunt unitates — binariis,in quaternariis? Sunt autem hi binarii qui- dem inexistentes,illi autem non sie ; et putas con- irariorum una est disciplina an non ? Sunt autem contraria hec quidem nota,illa autem ignota : quare videtur ignorare qui hoc poslulat,quod aliud est do- cere quam disputare,et quod oportet quidem docen- tem noninterrogare,sed eum manifesta facere,illum autem interrogare. CAPUT X. De interrogatione lentativae, et quid inter contentio- sum sophisticumque inlersit. Amplius,affirmare vel negare qui postulat,id non monsirantis est, sed experimentum sumentis, nam tentativa dialectica quzdam est,quapropterdeomni- businspicit,et exploratinonscientem,sed ignorantem atque simulantem.Qui igitur seeundum rem consi- derat communia, dialecticus est ; qui autem id ap- parenter facit, sophisticus. Et syllogismus conten- liosus et sophisticus, unus quidem est apparens syllogismus, circa ea de quibus dialectica tentativa est, quamvis vera sit conclusio: nam ejus quod est propter quid,hallucinatoriusest,et quecunque (cum non sint( secundum cujusque disciplinam captiosa ratiocinationes,videntur esse secundum artem.Nam pseudographie non contentioss (secundum enim ea neque si aliqua est pseudographia circa verum, ut Hippocratis quadratura que per lunulas; sed ut Brysso quadravit circulum,et tametsi quadraretur circulus,quia tamen non secundum rem,ideo sophi- sticus ; quare et qui de his quidem apparens syllo- gismus, contentiosa est oratio : nam apparens est secundum rem,quare fallax et injusta.Quemadmo- dum enim ea (qus in certamineest) injuria quam- dam speciem habet et est quedam injusta pugna, sic in contradictione injusta pugna contentiosa est, nam et illic qui omnino vincere volunt,omnia ten- tant, et hie qui contentiosi sunt. Qui igitur victoris ipsius gratia tales sunt, contentiosi homines et li- tium amatores videntur esse,qui autem glorie gratia p qua in divitiis est,sophistici sunt ; nam sophistice est (ut diximus) pecuniarum qusedam aucupativa ab apparente sapientia, quapropter demonstrationem apparentem appetunt.Et in eisdem orationibus qui- dem sunt litium amatores et sophiste, sed non propter eadem ; et oratio quidem eadem erit sophi- stica et contentiosa,sed non propter idem,sed qua- tenus quidem est ob victoriam apparentem, conten- tiosa; quatenus vero est ob sapientiam sophistica, nam sophistice est quzedam apparens sapientia,non autem existens. Contentiosa vero quodammodo sic se habens ad dialecticam, ut pseudographa ad geomeitricam: nam ex eisdem contentiosa, disse- rendi modo, captiose decipit, ut et pseudographa geomelrice.Sed hec quidem non contentiosa, quia ex principiis et conclusionibus que sunt sub arte pseudographiam facit; que autem ex iis est qua sunt sub dialectica,circa alia quidem contentiosam esse, manifestum est: ut quadratura quidem qua per lunulas,non contentiosa,Bryssonis autem con- tentiosa.Rt illam quidem non est transferre nisi ad geometriam, solum eo quod ex propriis fit prinei- piis; hancautem ad plures quicunque nesciunt quid est possibile in unoquoque, el quid impossibile, nam acommodabitur, aut ut. Antiphon quadravit, vel si quis non dicat melius esse post cenam deam- bulare per Zenonis rationem, non medicinalis,com- munis enim est. Si ergo omnino similiter se ha- beat contentiosa ad dialecticam, ut. pseudographa ad geometriam, non ex illis utique erit conten- tiosa. CAPUT XI. Orationes dialecticorum tentativorunque mon esse ad determinatum. genus. j Nunc autem non est dialecticus circa genus ali-- quid determinatum, neque demonstrativus ullius, neque talis qualisuniversalis,nam nequeomnia sunt in uno àliquo genere, neque si sint, possibile est. sub eisdem principiis esse ea que sunt. Quare et. nulla ars earum que aliquam naturam monstrant, interrogativa est, nam non possibile est utramvís - partium dare.Syllogismus enim non fit ex utrisque, dialectica autem interrogativa est (si autem monstra- ret, quid illud,nisi et omnia ?), verumtamen prima m 1024 ELENCHORUM 8OPHISTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 1022 peeuliariaque principia non interrogat, nam si non À ad talia ad qux abundat orationibus, est autem be- daret, non jam haberet ex quibus amplius dispu- taret ad instantiam. Talis autem est tentativa,nam tentativa non talis est qualis est geometria,sed qua- lem utique haberet, non sciens aliquis. Fieri enim potestut periculum sumat, et is qui nescit rem de eo qui nescit, siquidem et dat non ex quibus scit, neque ex propriis, sed ex consequentibus, qui om- nia talia sunt que scieatem quidem nihil prohibet nescire arlem, nescientem autem necesse est igno- rare. Quare manifestum quoniam nullius determinati tentativa disciplina est, eo quod de omnibus est, nam omnes artes utunturquibusdam communibus. Ideoque omnes illitterati quodam modo utuntur dia- lectica et tentativa. Nam omnes usque ad aliquid conantur dijudicare eos qui pronuntiant; hic autem sunt communia, nam illa nihil minus sciunt ipsi, quamvis videantur longe extra dicere. Redarguunt igitur omnes, nam sine arte quidem eo participant, cujus artificialiter est dialectica, et arte syllogistica, tentativus, dialecticus. Quoniam autem sunt mclta quidem hao et de omnibus, non talia autem ut na- tura quaedam sint et genus, sed ut negationes ; alia autem non talia, sed propria sunt. Ex illis deomni- bus experimentum possibile est sumere, et. artem esse quamdam, et non talem esse quales que de- monstrant, eo quod contentiosus non est omnino sic se habens, ut pseudographus : nam noneritcaptio- sus ex determinati cujuspiam generis principiis,sed circa omne genus erit is quicontentiosus. Loci igi- tur sophisticarum redargutionum hi sunt, et quod dialectici est considerare de his, et res eas posse facere, non difficile videre: nam que circa propo» sitiones est disciplina, omnem habet hanc specula- tionem, et de redargutionibus quidem apparenti- bus dictum est. j CAPUT. XII. Loci sophistici interrogantium ad. falsum aut ; inopinabile. De aliquo est falsum quidpiam ostendere, et ora- tione ad inopinabile ducere. Hoc autem fuit secun- dum propositum sophistiec intentionis. Primum quidem ex eo quod interrogat quodam modo, et per interrogationem accidit maxime,nam id ad nullum determinatum interrogare propositum, venativum est illorum .Temere namque dicentes peccantmagis; temere autem dicunt, quando nihil habent proposi- tum.Et id interrogare multa (quamvis id determina- tum sit ad quod disputant) et id ea qua videntur, dicere se postulare, facit quamdam idoneitatem,ut ad inopinabile ducat aut falsum. Et si interrogatus affirmet aut neget illorum aliquid ducere ad ea ad qua promptus est argumentari, potest tamen nunc minus nocere per hec quam prius, nam repetunt aliquid ad id quod in principio. Elementum autem deveniendi ad falsum aliquod aut inopinabile,nullam statim interrogare positionem, sed affirmare.ob id .ge interrogare quod discere velit, nam locum argu- mentationis consideratio facit, Ad falsum autem os- - tendendum proprius locus sophisticus est ducere B D ne et non bene id facere, quernadmodum dictum est prius. Rursum utad inopinabilia ducat,considerare ex quo genere est qui disputat, deinde interrogare quod pluribus illi dieunt inopinabile, est enim sin- gulis quibusque aliquid tale. Elementum autem ho- rum sumere singulorumquequorumque positionesin propositionibus. Solutio vero et horum competens fertur ostenderequod non propterorationem accidit inopinabile, semper autem id quoque vult qui con- tend:t. Amplius autem ex voluntatibus et manifestis opinionibus, nam non eadem volunt et dicunt, sed dicunt quidem decoratissimas orationes, volunt au- tem ea qua videntur prodesse : ut bene mori magis quam voluptuose vivere dicunt oportere, et agere juste magis quam divitis affluere prave; volunt au- tem contraria.Eumigiturqui dicit seeundum volun- taies, ad has manifestas opiniones duceudum,eum vero qui dicit secundum has, ad absconsas; utrovis enim modo necessarium estinopinabilia dicere,jnam autad manifestas autimmanifestas opiniones dicunt contraria. Plurimus autem est locus faciendiinopi- nabilia dicere, quemadmodum Callicles in. Gorgia scriplus est dicens: Et veteres autem omnes arbi- trati suntaceidere propterid quod secundum natu- ram et secundum legem contraria; contraria enim essenaturam etlegem dicunt, etjustitiam secundum legem quidem esse bonum, secundum autem natus . ram non bonum. Oportet igitur ad eum quidem qui dicit secundum naturam, secundum legem obviare, ad eum vero qui secundum legem, ad naturam du- cere; nam utroque modo dicere contingit inopinabi- lia, erit autem quod secundum naturam quidem ip- sisverum,secundum autem legem quod multitudini videtur. Quare manifestum quod etilli, quemadmo- dum et qui nunc, aut redarguere, aut inopinabilia dicere respondentem, conabantur efficere. Quedam autem interrogationum habentutrinqueinopinabilem responsionem,ut utrum sapientibusan patri oporteat obedire,et expedientia facere an justa, et. an inju- riam pati eligibilius quam nocere. Oportet autem ducere ad ea que multitudini et sapientibus sunt contraria: nam si dicataliquis ut ii qui circa oratio- nes ad ea que multitudini, si autem ut multi ad ea qua iis d in oratione; dicunt enim hi quidem ex necessitate beatum justum esse, multitudini autem inopinabile est regem infelicem esse. Est autem ad ea qua sic sunt, inopinabilia ducere idem ei quod est ad eam qua est. secundum naturam et secun- dum legem contrarietatem ducere; nam lex opinio multitudinis,sapientes autem secundum naturam et veritatem dicunt, et inopinabilia quidem ex his oportet quaerere locis. CAPUT XIII. De captionibus nugationis et solzcismi. De eo quidem quod est facerenugari, quidnam di- cimusnugari,jam monstravimus.Omnes autem tales orationes id volunt efficere, si nihil referat nomen et orationem dicere. Duplum autem, et duplum di- 1023 midii idem est.Si igitur duplum est dimidii duplum, A eritdimidii dimidii duplum, et rursum si pro duplo duplumdixmidii ponatur,tereritdictum dimidii dimidii dimidii diplum. Et putas, estconcupiscentia delecta- tionis? hecautem estappetitus delectationis, est igi- turconcupiscentia appetitus delectationis delectatio- nis. Sunt autem omnes bujusmodi orationum in iis que sunt ad aliquid, quaecunque non solum genera, sed et ipsa ad aliquid dicuntur, et ad idem et unum assignatur,ut appetitus alicujus appetitus,et concu- , pisceutia alicujus concupiscentia,et duplum alicujus duplum, etduplum dimidii, etin quibuscunque quie (cum substantia non sinl) ad aliquid omnino eorum sunt quorum sunt habitus, aut affectus aut aliquid hujusmodi, in oratione ipsorum de illis predicato- rum declaratur, ut impar est numerus medium ha- bens, estautem numerus, impar est igitur numerus numerus medium habens. Et sisimum cavitas naris est, est autem naris sima,erit ergo naris naris cava. Apparent autem facere non facientes quandoque,eo quod non interrogant (si significet aliquid per se dic- tum duplum,an nihil, etsi aliquid significat, utrum idem an diversum),sed conclusionem dicunt statim, et apparet propter nomen idem, esse idem, et signi- ficare.Soleecismus autem quale quid est, dictum est prius. Est autem et hoc facere, et non facientem vi- deri, et facientem non videri, quemadmodum Levi- nus dixit si Venus masculinum est: nam qui dicit almam,solecismum quidem facitsecundum illum, non apparet autem aliis; quiautem almum, apparet autem, sed non facit solaecismum.Manifestum igitur quoniam et ars quedam hoc potest facere, eo quod C multz orationes non colligentes,soloecismum viden- tur colligere, ut et in redargutionibus. Sunt autem omnes peue apparentes soloecismi propter hoc, et quando casus neque masculinum,neque femininum significat,sed neutrum: nam hic quidem masculinum significat, hec autem femininum ; hoc vero neutum vult significare, sepe autem significat et illa utra- que, ut quid est hoc? Calliope, lignum, QCoriscus. Masculini igitur et feminini differunt casus omnes, neutri hi quidem, illi autem non. Cum datur igitur hoe sepe colligunt quasi dictum si hunc. Similiter autem et alium casum pro alio ponunt.Captiosa an- tem ratiocinatio fit eo quod hoc commune sit. plu- rium casuum, nam hoc significat quandoque hic, quandoque autem hunc. Oportetautem vicissim sig- [) nificare, cum est quidem hic, cum esse autem hnnc, ut est Coriscus, esse Coriscum. Et in femininis no- minibussimiliter, nam in omnibus similiter, et estet esse facient differentiam. Et quodammodo in his si- milis est solocismus iisredargutionibus que prop- ter id quod non similia aut propter figuram similiter dicuntur.Nam quemadmodum illie in rebus, sic hic in nominibus accidit solcecismum facere: nam homo, et album etres,et nomen est; manifestum igitur quo- niam solocismumtentandumestex dictis casibus col- ligere.Species igitursunt hae contentiosarum oratio- num, et partes specierum, et modi qui dicti sunt. AN. MANL. SRY, BOETII 1024 CAPUT XIV. De occultatione sophislica, et contra moleste respon- dentes. Differt autem non parum si ordinentur quodam modo ea qui ad interrogationem sunt, ut lateat quemadmodum in dialecticis. Dienceps igitur ex iis qua dicta sunt, hec primum dicenda. Est autem ad redarguendum, unum quidem prolixitas,nam diffi- cile simul multa conspicere. Ad prolixitatem vero qui adducuntur elementis, utendum.Unum quidem festinatio, nam tardiores minus praevident; amplius autem ira et contentio, nam conturbati minus pos- sunt observare omnes.Elementa autem ire. Mani- festum quoque eum facere qui vult juste agere, et circa omnia impudentem esse.Amplius,permutatim interrogationes ponere, sive ad idem plures habeat aliquis orationes, sive et quod sic, et quod non sic : simul enim accidit aut ad plura,aut ad contraria fa- cere observationem. Omnino autem omnia quz ad occultandum dicta sunt prius,utilia etiam ad con- tentiosas orationes : nam occultatio latendi gratia est, latere autem deceptionis. Ad eos autem qui renuunt quacunque opinantur esse ad orationem, ex negatione interrogandum ceu contrarium velit, autetiam ex equo interrogationem facere,jnam cum dubium est quod vultsumere, minus insolescunt, Et quando in partibus dederit quispiam singula in ducenti, universale sepe non interrogandum est, sed ut dato utendum,nam quandoque putant et ipsi dedisse, et audientibus quoque apparet propter in- ductionis memoriam, veluti perinde etque non in- terrogavit vane. Et in quibus non nomine significa- tur universale,similitadine tamen utendum est ad id quod expedit, nam latet similitudo plerumque. Et ad sumendum propositionem,contrarium,opor- let comparando interrogare, ut si debeat sumere quoniam oportet per omnia patri obedire,utrum per omnia oporteat obedire parentibus, an per omnia non obedire? et sepe id,utrum multa concedendum, an pauca? magis enim si necesse,videbuntur esse multa? Appositis enim juxta se contrariis, minora et majora apparent, et pejora et meliora hominibus. Valde autem et sepe facit videri redargui, maxime sophisticacalumniainterrogantium,cum nihilcolli- gentes non interrogationem faciunt id quod est ulti- mum, sed concludenter dicunt veluti colligentes : non igitur hoc et hoc.Sophisticum autem est et cum ponitur inopinabile,quod apparet postulare respon- dere,proposito eo quod videtur ex principio, et in- terrogationem talium sic facere utrum tibi videtur? nam necesse est si sit interrogatio ex quibus syllo- gismus, aut redargutionem, aut inopinabile fleri ; cum datquidem,redargutionem,cum autem non dat neque dare videtur, fatetur inopinabile, cum vero - non dat,videri autem fatetur, redargutionis simile, Amplius,quemadmodum in rhetoricis,et in redargu- tionibus similiter contrarietates considerandum,aut ad eas qua ab eodem sunt dicte aut ad eos quoscon- fitetur bene dicere aut agere. Amplius, ad eos qui 1025 ELENCHORUM SOPHISTICORUM ARISTOTRELIS INTERPRETATIO. 1026 videntur tales,autad similes,autad plurimos,autad A commendare. Ad eos autem qui exigunt ad aliquid omnes. Quemadmodum autem respondentes sepe cum redarguuntur faciuntduplex,si debeat accidere redargutio etinterrogationibusutendum quandoque illo,contra instantes,sisic quidem accidat,sicautem non, quoniam si sumpserit, ut facit Cleophon in Mandrobulo, oportet etiam absistentes ab oratione reliqua argumentorum dividere, et respondent (si presenserit) prius instare et praedicere. Argumen- tandum autem quandoque etad aliud ab eo quod di- ctum est, illad sumentibus,si non ad id quod pro- positum est habeataliquisargumentari,quod Lyco- phron fecit dum propositum esset ex arte lyram argumentari,postquam videtur oportere assignare causam.Dictis autem quibusdam observabilibus quod universaliter accidit in redargutionibus, ut dicat contradictionem, ut quod affirmavit negare, aut quod negavit affirmare;sed non quod contrariorum est eadem disciplina, vel non eadem. Non oportet autem conclusionem ut propositionem interrogare; quedam autem neque interrogandum est, sed ut concessis utendum.Ex quibus igiturinterrogationes et quomodo interrogandum,in concertatoriis exerci- tationibus dictum est. LIBER SECUNDUS. CAPUT PRIMUM. De utilitate cognoscendi sophisticas orationes et ap- paratu ad eas diluendas. De responsione autem, et quomodo oportet sol- vere, et quid, et ad quam utilitatem orationes hu- jusmodi prosunt,' post hiec dicendum. Utiles ergo sunt ad philosophiam propterduo.Primum quidem, quia ea quae ut plurimum propter dictionem fiunt, melius se habere faciunt ad id, quotupliciter quod- que dicitur, et ea que similiter et quz aliter in re- bus accidunt et in nominibus.Secundum autem,ad eas qua perseipsum inquisitionesfiunt,nam quiab alio facile captiose fallitur,et id non sentit, et ipse quoque a se id patitur persepe. Tertium vero, et reliquum adhuc, ad gloriam, eo quod circa omnia exercitatus esse videbitur, et in nullo se inexperte habere ; nam siis qui in orationibus est consocius, orationes vituperat,cum nihil habeat quod determi- netde vitiositate earum,dat suspicionem quod videri velit insolescere, non quia verum sit, sed propter imperitiam. Respondentibus autem,quomodo obsi- stendum sit adversum hujusmodi orationes, manife- stum,siquidem recte dicimus prius ex quibus sunt captiose ratiocinationes,et si(que inquirendesunt) superabundantias sufficienter divisimus. Non est autem idem sumentem orationem videre,et solvere vitiositatem,et interroganti posse occurrere celeri- ter, nam quod scimus, sepe transpositum ignora- mus.Amplius autem quemadmodumin aliis,id quod citius et tardius,ex exercitatione sit magis,sic etin orationibus se habet ;quare si manifestum quidem sit nobis,iimmediati autem simus,privamur oppor- tunitatibus frequenter.Acciditautem quandoque sic- ut in linearum descriptionibus (nam et illic solven- tes quandoque componere verum non possumus), Sicet in redargutionibus, nam scientes propter quid orationem accidit connectere; solvere tamen orationem impotes sumus. ! - CAPUT II. De apparent? solutione respondentis. : Primum igitur quemadmodum syllogizare dici. mus opinabiliter quandoque magis quam vere eligere — G D B oportere,sic ad solvendum quandoque magis opina- biliter quam ad veritatem ; nam omnino adversus contentiosos est reluctandum, non ut ad eos qui redarguunt, sed qui redarguereapparent.Non enim dicimus eos syllogizare, quare ut non videantur, emendandi sunt;nam siredargutio est contradictio non equivoca exquibusdam,nihil opus est dividere ad amphibola, et e&quivocationem (non enim facit syllogismum),sed nullius alterius gratia dividendum est,nisi quia conclusio videturredargutioni similis. . Non ergo redargui, sed videri redargui cavendum est, eo quod interrogat amphibola, et qua propter equivocationem sunt;et quecunquealie hujusmodi. cavillationes qua et veram redargutionem adum- brant,et redarguentem atque nonredarguentemin- certum reddunt. Nam (quia licet in fine cum con- clusum fuerit dicere se non idipsum quod affirmavit negare, sed squivoce aut amphibolice, quamvis quam maxime contingit in idem ferat) incertum si redargutus est; incertum enim si vera nune dicit. Si vero dividens interrogasset e&quivocum aut am- phibolum, non certa essetredargutio, quoniam re- quirunt(nunc quidem minus, priusautem magis)con- tentiosi,sic vel non respondereeum qui interrogant 8i fieri potest.Nuncautem quianon bene interrogant inquirentes, necescee est ut respondeat aliquid is qui interrogatus est,emendans vitium interroga- tionis, quia divisio sufficienter, vel sic,vel non,ne- . cesse est dicere respondentem. Si autem aliquis puletsecundum aquivocationemredargutionem esse quodammodo non erit respondentem effugere,quin redarguatur ; nam in iis que oculis subjecta sunt, necessarium quod affirmavit negare nomon;et quod negavit affirmare. Enim vero ut diluunt quidam, nihil prodest,nam non Coriscum aiunt esse musi- cum et non musicum,sed hunc Coriscum musicum, et hunc Coriscum non musicum.Eadem namque erit oratio Coriscum, ei qui est hunc Coriscum musi- cum esse,vel non musicum,quod simul affirmantet negant.Sed fortasse non idem significant, nam nec illie nomen, quare in aliquo differt. Si autem hoc quidem simpliciter dicendo Coriscum assignet,illi 1027 AN. MANL. SEV. BOETII 1028 autem addat aliquem,aut hune,absurdumest.Nihil A4 sumitur, sed similitudine, dicendum quod non sic enim magis quam alterum,utrolibet enim nihildif- fert. Non sie igitur, sed quia incertus quidem est qui non determinavitambiguitatem,utrum redargu- tus est vel non redargutus,datum autem est inora- tionibus dividere, manifestum quod non determi- nando dare interrogationem,et quidem simpliciter, peccatum est,quoniam elsi non ipse, tamen oratio redargute similis est.Accidit autem sepe videntes amphiboliam torpescere dividere, eo quod crebra talia proponantur, ne ad omne videautur molesli esse,deinde non putantibus propter id fieri oratio- nem,szepe profecto occurrit inopinabile,quapropter quia datum est, dividere haud cunctandum, quem- admodum dictum est prius.Si autem duas interro- gationes nonunam facit quisquam interrogationem, non propter equivocationem vel amphiboliam fiet ceptiosa collectio, nonne redargutio au non ? Quid enim. ditfert interrogare si Callias et Themistocles musici sint, quam si ambobus unum nomen. esset existentibus diversis?nam si plura significat quam unum, plura interrogavit; si igitur non rectum est ad duasinterrogationes unani responsionem censere sumere simplieiter,manifestum quoniam nulli eo- rum qua squivoca sunt, convenit respondere sim- pliciter,nee si de omnibus quidem verum sit,veluti censent quidam, nihil enim differt hoc,quam si in- terrogasset :Coriscus et Callias utrum domi sint,an non sint domi ? sive adsint ambo, sive non adsint, utrinque enim plures propositiones. Non enim si verum est dicere,interrogatio propterid una,possi- bile est enim ad decies millenasinterrogatas quae- stiones, omnes sic vel non verum est dicere, atta- men non est respondendum una responsione .;inte- rimitur enim disputatio.Id autem simileac Si idem nomen imponatur diversis.Si igitur non oportet ad duas interrogationes unam responsionem dare,ma- nifestum quoniam nec in aequivocis sie vel non di- cendum, neque enim qui dixit respondet, tametsi dixit;sed id amittunt quodam modo in disputationi- bus, eo quod lateat quod accidit. Quemadmodum igitur diximusquod redargutiones quzdam videntur esse cum non sunt,eodem quoque modo et solutio- nesquaedam videntur esse, que non sunt, quas dicimus quandoque opere pretium magis afferre quam verasin contentiosisorationibus,et in ea (quae ad duplex est) occursione. R. espondendum autem in iis que videntur, esto dicendo, nam et sic mi- nime fiet redargutio.Si vero aliquid quod inopina- bile sit cogatur dicere, hic maxime addendum vi- deri, sic enim neque redargutio neque inopinabile videbitur fieri. Quia autem quo pacto petitur quod est in principio, manifestum putant omnino (si sint propinqua) interimendum,et non concedenda esse ulla, perinde ac si quod in principio est petat. Et quando aliquid talepostulaverit quispiam quod ne- cessarium quidem est accidere ex positione,sit .au- tem falsum vel inopinabile, idem. dicendum, nam qua ex necessitate accidunt,ejusdem videntur esse positionis. Amplius,quando universale non nomine C datum est, neque ut proposuit,sumit,nam propter id fit sepe redargutio. Cum autem prohibetur his, &d id quod non bene ostensum est redeundum, ob- sistendum autem secundum dictam determinatio- nem.In iis igitur qu: proprie dicuntur nominibus, necesse est respondere, vel simpliciter, vel divi- dendo. Qua: autem subintelligentes,proponimus,ut quacunque non plane,sed truncatim interrogantur, propter id accidit redargutio, ut putasne quidquid est Atheniensium, possessio est Atheniensium ?sic. Similiter autem et in aliis ? atqui homo est anima- lium, sic. Possessio igitur animalium, homo. Nam hominem animalium essedicimus,quia animal est, et Lysandrum Lacedemoniorum, quia Lacedemo- nius est. Manifestum igitur quoniam in quibus ob- scurum est quod proponitur,non simpliciterconce- dendum. Quando vero duobusexistentibus cum hoc quidem est,ex necessitate alterum esse videtur;cum vero alterum est,hoc non ex necessitate,interrogato utroque, oportet quod minus est dare.Nam diffici- lius est colligere de pluribus.Si autem argumente- tur quod huie quidem est contrarium, illi autem non est, si oratio verasit, contrarium esse est di- cendum; at nomen alterius positum non esse.Quo- niam autem quedam quidem eorum qua dicuntur plures eum qui non concedit falsum dicere aiunt, quadam autem non,utquecunqueambigunt (utrum enim corruptibilis vel immortalis sitanima anima- lium, non exploratum est multis), in quibus igitur incertum est utro modo soleatdici quod proponitur; utrum in iis que sunt ut sententie, vocant enim sententias, et veras opiniones, et totas negationes, ut diameter incommensurabilis est. Amplius, de quo verum dubitatur,transferens quispiam nomina maxime latebit in illis,nam quia incertum est utro modo se habet verum, non videbitur sophistice agere; propter id autem quod dubium,non videbi- tur falsum dicere,nam metaphora faciet orationem sine redargutione videri. Amplius, quascunque in- terrogalionumpresenseritaliquis,preinstandum est et predicendum, nam sic maxime interrogantem prohibebit. CAPUT III. De recta solutione loci. Quoniam autem recta solutio est manifestatio falsi syllogismi, ob quamcunque interrogationem accidat falsum(falsusautem syllogismus dicitur du- pliciter,nam aut si collectum est falsum,aut sicum non est syllogismus, videtur esse syllogimus), erit et qui nunc dicta est solutio, et apparentis syllo- gismi, ob quam videtur esse interrogationum cor- rectio »quare contingit orationes syllogizantes qui- dem interimere,apparentes autem dividentem sol- vere. Rursum autem quoniam syllogizantium ora- tionum,ha» quidem veram,illeautem falsam habent conclusionem, eas quidem qua» secundum conclu- sionem sunt falsz,duobus modis contingit solvere: nam et eo quod interimitur sliquid eorum qus in- tertrogata sunt,et eo quod ostenditur conclusio non 1029 ELENCHORUM SOPHISTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 1030 sic se habere. Eas vero que secundum propositio- À videndum igitur etqui respondet,nonidem estenim nes, eo quod interimitur quiddam solum,nam con- clusio vera est. Quare volentibus solvere orationem, primum quidem inspiciendum si syllogizat,an non syllogizat; deinde utrum vera si conclusio, an non vera,quatenus vel dividentes,vel interimentes sol- vamus, et iterum interimentes hoc modo, vel illo, quemadmodum dictum est prius.Differt autem plu- rimum, et interrozantem, et. non, solvere oratio- nem ; nam previdere quidem difficile est,per otium autem temporis videre, facile. Esrum igitur qu& propter e&quivocationem et amphiboliam redargu- tionem, alie quidem habent aliquam interrogatio- nem plura significantem,alie autem conclusionem multipliciter dictam : ut in ea quidem que est si- lentia dicere,conclusio est duplex ; in ea vero qux est non conscire scientem, una interrogationum amphibolia est. Et duplex quidem quandoque est ens, quandoque non est ens, et. quandoque signi- ficat duplex; hoc quidem ens, illud vero non ens. Quibuscunque igitur in fine est multiplex, nisi prius sumpserit contradictionem,non fit redargutio, ut in eo quod est oc&cum videre, nam sine contra- dictione non fit redargutio. Quibuscunque vero in interrogationibus,non necesse est preenegare quod duplex est, nam non ad hoc, sed propter hoc fit oratio. In principio igitur ad duplex et nomen et orationem sic respondendum, quod est ut sic, est autem ut nón: ut de eo quod est silentia dicere, quod est ut sic; est autem ut non, et qua expe- diunt,agendum ; sunt autem que síec, sunt autem qua non, nam expedientia dicuntur multipliciter.Si autem lateat, in fine addendo interrogationi;corri- gendum,estnesilentia dicere ? non tamen eos qui si- lent.Et in iis autem que se habent quidem multi- pliciter in propositionibus, similiter. Nonne putas consciunt, quod sciunt? sic. Sed non sic scientes, non enim est idem,quod non est conscire,atquesic quidem non esse scientes.Et omnino obluctandum est, tametsi simpliciter colligatur, quod non rem quam dixit negavit,sed nomen,quare id non est re- dargutio. Manifestum autem el eas que sunt propter compositionem et divisionem, quomodo solvendum, nam si divisa et composita oratio aliud significat cum concluditur,contrarium dicendum.Suntautem hujusmodi omnes orationes secundum compositio- nem et divisionem. Putasne quo vidisti tu hunc pereussum,illo percussus est hic ? et quo percussus est,illo tu vidisti? Habet quidem aliquid etiam du- biarum quastionum,quamvis sit propter composi- tionem, nam non est duplex ob id quod est secun- dum divisionem,non enim eadem oratio fit divisa, et composita.Siquidem ora et hora secundum accen- 'tum prolata significant aliud,sed in scriptisquidem idem nomen,cumex eisdem elementis scriptum sit, et similiter,et illic autem jam signa faciunt, prolata non eadem.Quare non duplex quod propter divisio- nem est. Manifestum autem quoniam non omnes re- dargutiones propterduplex,sieut quidam dicunt.Di- B dicere videre oculis percussum,et dicere oculis per- cussum videre. Et Euthydemi oratio: Palasne vi- disti tu nunc existentes in Pyreo naves,cnm in Si- cilia sis? etrursum,putasme malum sutorem bonum esse? sit autem quisbonus,sutor malus ; quare su- tor malus. Putasne quorum scientie bone, bonas esse disciplinas; mali autem bona disciplina,igitur bona disciplina malum,attamen et malum,et disci- plina malum,quare mala diseiplina,malum.Putasne verum dicere nunc quoniam tu factus es? factus ergo nunc.An aliud significabatdivisum ? verum enim di- cerenune,quod tu faetus es; sed non,nunoe tu factus es. Putasne ut potes, et quai potes, sic et ipsa fa- cies? non citharizans autem habes potestatem citha- rizandi, citharizabis igitur non citharizans. An non hujus habet potestatem,ut non citharizans ecithari- zet?sed cum non facit hoc, ut faciat. Solvunt au- tem quidam id et aliter, nam si dedit ut potest fa- cere,non dicunt accidere non citharizantem citha- rizare.Nom enim omnino ut potest facere datum est facere,non idem autem esse ut potest, eL omnino ut potestfacere.Sed manifestum quoniam non bene sol- vunt, nam orationem omnium quae propter idem, eadem solutio;eademautem non accommodabitur ad omnes,neo omnino adinterrogatas,sed est ad inter- rogantem, et non ad orationem. Propter accentum autem orationes non sunt, neque in iis que: scribun- tur,neque in lis qui dicuntur, preterquam si qua pauca fiunt, ut hic: putasne est quod habitas do- C mus? sic. Nunquid,ne est quod habitas,negatio ejus est quod habitas ? sic.Dicebat autem,ne esse quod habitas domum. Negas igitur te habitare domum. Quomodo autem solvendum est, palam. Non enim idem significat graviter et acute prolatum.Manife- stum autem ut in iis qux fiunt propter id quod ut eadem dicunturea qua non sunt eadem,quo pacto obsistendum,eo quod habemus genera pradicamen- torum ;nam hictquidem dedit interrogatus non esse aliquid eorum que quid est significant, ille vero ostendit quidemesse aliquid eorum que sunt ad ali- quid vel quantitatis. Videntur autem quid est signi- ficare propler dictionem,ut in hac oratione.Putasne contingit idem simul facere et fieri ? non ; at vero vi- dere simulet videri idem et secundum idem contin- git.Putasne est aliquid eorum que sunt pati facere? non. Nonneigitur secatur,uritur,operatur similiter dicuntur,et omnia quidem pati significant? rursum autem currere, videre similitersibi invicem dicun - tur,verumtamen videre, operari aliquid est, quare et parti aliquid,simul etiam et facere.Si autem ali- quis illicdans contingere simul idem facere,et pali, videre,et videri dicat possibileonondum redargutus est si non dicat videre facere aliquid,et videri pati : indiget enim hac interrogatione, sed ab audiente opinatur datum esse,eum et secare facere aliquid, et secari fieri aliquid dedit; et quecunque aliasimi- liter dicuntur.Nam reliquum ipse addit qui audit, veluti similiter dictum, illud autem dicitur quidem 1031 AN. MANL. SEV. BOETII 1032 non similiter,videtur autem propterdictionem.Idem A dixit. Nec cum Scyphum quis bibat, quod bi- autem accidit hic quod in «quivocationibus, putat enim in s&quivocis inscius orationem,quam dixit ne- gare rem,non nomen,ideoqueadhuocindiget interro- gatione si ad unam aspiciens dicat &equivocum.Sic enim dante, erit. redargutio. Similes autem et ha orationes illis,si quod quis habens, postea non ha- bet,amisit; nam unum solum amittens calculum, non habebit decem calculos.An quod non habet qui- dem, prius habens, amisit? quantum autem habet aliquot, non necesse est tot amittere. Interrogans igitur quod habet, colligit in eo quot, nam decem aliquot. Si igitur dixisset a principio, si quot quis non habet prius habens, putasne amisittot ? nullus utique dedisset, sed aut tot,aut horum aliquid. Et quoniam dabit aliquis quod non habet, non enim'g habet unum solum calculum.An non deditquod non habuit, sed ut non habuit ? nam solum, non quod significat, neque quale, neque quantum, sed ut se habet ad aliquid,ut quod non cum alio.Quemadmo- dum si dicat,putasne quod non aliquis habet dabit ? non annuente autem,interroget. Si dabit quis ali- quid cito,quod non habet cito ? astruentem autem colligat quod dabit quis quod non habet,et manife- stam quoniam non syllogizavit, nam cito non est quod dare, sed hoc modo dare. Quo autem modo non habet,dabit aliquis, ut quod delectabiliter ha- bet,maste dabit. Similes autem et hujusmodi ora- liones. Putasne quam non habet, manu percutiet quis?autquem non habet, oculo videbit? non enim habet unum solum oculum.Solvunt autem quidam dicentes, et quod habet unum solum oculum, et aliud quidlibet qui plura habet, quidam autem et ut quod Labet accepit. Dedit enim unum so- lum hie caleulum, et hic habet (dicunt) unum so- lum ab hoc calculum, accepit enim ab hoc, ergo unum solum habet hic caleulum.Alii autem statim interrogationem interimentes, quia contingit quod non accepit habere,ut vinum accipientem suave, si corrumpatur in acceptione, habere acre. Sed quod dietum est prius, hi omnes non ad orationem, sed ad hominem solvunt,nam si esset hec solutio,dan- iem oppositum non possibile esset solvere, quem- &dmodum et in aliis: ut si est quidem quod est, est etiam quod non est solutio. Si simpliciter det dici, concludit;si autem non concludit,non erit solutio. In predictis autem (omnibus datis) non dicimusfieri syllogismum. Amplius autem et hz» sunt ex hujus- modi orationibus.Putasne quod scriptum est,scrip- sit quis ? scriptum est autem nunc quod tu sedes, falsaoratio ; eratautem vera cum seribebatur,igitur simul scribebatur falsa et vera. Nam falsam vel ve- ram orationem,vel opinionem esse, non quod, sed tale significat, nam eadem ratio et in opinione. Et putas quod discit discens,hoc est quod discit? discit autem aliquis quod est tarde, celeriter. Non igitur quod discit, sed ut discit dixit. Et putas quod am- bulat aliquis, pessundat? ambulat autem totam diem. An non quod ambulat, sed quando ambulat D bit, sed ex quo? Et putas quod quis scivit in- veniens, vel discens scivit? quorum autem hoc quidem invenit, illud autem didicit, ambo haoc neutrum. An hee quidem omne, quod autem non omne ? Et quoniam est quis tertius homo a se, et ab unoquoque.Nam homo et omne commune;non hoc aliquid, sed.quale quid, vel ad aliquid, vel aliquo modo,vel hujusmodi aliquid significat.Similiterau- tem et in hoc, Coriscus et Coriscus musicus, utrum idem an alteram? Nam hoc quidem hoc aliquid illud autem quale quid significat, quare non est idem ex- ponere.Exponere autem non facit tertium hominem, sed idipsum quid est concedere,non enim erit hoc aliquid esse id quod Callias et id quod homo est ; neque si quis expositum non id quidem quod hoc aliquid esse dicat, sed idem quod quale, nihil refe- ret,nam erit a multis unum quiddam,ut homo ; ma- nifestum ergo quoniam non dandum hocaliquid esse quid quod communiter predicatur de omnibus,sed aut quantum, aut quale,aut ad aliquid, aut aliquid talium significare.Omnino autem in qu: propterdi- ctionem sunt orationibus,semperper oppositum erit solutio quam propter quod est oratio,ut si propter compositionem oratio, solutio dividendo, si autem propter divisionem,componendo.Rursum si propter accentum acutum ,graviseritsolutio; si vero propter gravem, acutus. Si autem propter equivocationem est,oportet oppositum nomen dicendo solvere, ut si animatum accidit dicere, negando non esse,manife- stum quod estinanimatum;si vero inanimatum dixit, hic autem animatum colligat, dicendum quod est inanimatum. Similiter autem et in amphibolia, Si autem secundum similitudinem dictionis,oppositum erit solutio,putasque quod non habet dabit aliquis? Àn non quod non habet, sed ut non babet? ut unum solum calculum. Putasne quod scit discens, vel in- veniens scit ? attamen non qus scit, et si quod am- bulat pessundat,non tamen quando.Similiter autem et in aliis. | CAPUT IV. De diluendis argutiis accidentis. Ad illas vero qua propter accidens, una quidem solutio est ad omnes.Nam quia indeterminatum est quando dicendum de re,cum quidpiam accidentiin- est (et in quibusdam quidem videtur, et dicunt, in aliquibus autem non dicunt necessarium esse), di- cendum igiturconformantes similiter ad omnesquod non est necessarium ; habere autem oportet quore- fellat dicendo id quod perinde est. Sunt autem om- nes hujusmodi orationes propter accidens, ut pu- tasne id, scis, quod debeo te interrogare ? Age, co- gnocisne venientem, aut coopertum ? Statuane tuum opus est? An tuus canis pater ? Suntne pau- cies pauca,pauca ? Manifestum enim est in omnibus his quoniam non necesse est quod de accidente di- citur,et de re verum esse: solis enim iis qua secun-- dum substantiam sunt indifferentia, et que unum sunt,omnia videntur eadem inesse,bono autem non ct " 1033 ELENCHORUM SOPHISTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 1034 idem est bonum esse, et venturum esse interrogare, A propterid malorum est, sed non malorum, propter neque venienti, aut cooperto, et venientem esse et Coriscum. Quare non si cognosco Coriscum, ignoro autem venientem eumdem cognosco et ignoro,neque sihocest meum, est autem opus, meum est opus Sed possessio, vel res, vel aliquid quidpiam.Eodem autem modo et i» aliis. Solvunt autem quidem in- terimentes interrogationem,dicunt enim contingere eamdem re:n cognoscere, et ignorare, sed non se- cundum idem ; venientem igitur non noseentes, Co- riscum autem noscentes, eumdem quidem cognc- scere etignorare dicunt, sed non secundum idem. Attamen primum quidem (quemadmodum jam dixi- mus) oportet earum qua propter idem sunt oratio- num eamdem esse solutionem ; id autem non erit si quis non in cognoscere, sed in quod est esse,aut ali- quo modo se habere ipsum quod approbant,sumat (ut si hic est pater, est autern tuus) : nam tametsi in quibusdam id verum est,el contingit idem cogno- scere et ignorare, tamen hic nihil commune habet quod dictum est.Nihil autem prohibet eamdem ora- tionem plures vitiositates habere, sed non omnis peccati manifestio solutio est. Nam possibile estostendere quempiam, quod fal- sum quidem syllogizavit, propter quod autem non ostendere (ut Zenonis orationem quod non est mo- veri) ; quare et si quis conetur colligere ut ad impos- sibile, peccal, et si millies syllogizet, non enim est heo solutio,naàm erat solutio manifestatio syllogismi . falsi propter quod falsus. Siigitur non syllogizavit, quamvis aut verum,aut falsum conetur colligere, il- lius manifestatio solutio est. Forlasse autem et id in quibusdam nihil prohibet accidere, verum in his mec hoc videbitur,nam et Coriscum quod Coriscus, cognoscit, e& venientem quod veniens. Contingere aulem idem eognoscere et non, ut quod album qui- dem cognoscere, quod autem musicum, non cogno- Scere: sic enim idem cognoscit et non cognoscit, Sed non secundum idem, venientem autem et Cori- scum, et quod veniens, etquod Coriscus, cognoscit. Similiter autem peccant et qui solvunt quoniam omnis numerus paucus,ut ii quos diximus, utpote qui cum non conclusum est, id omittentes, verum conclusum esse dicunt (omnia enim esseet multum et paucum dicentes), peccant. Quidam autem et da- plici solvunt syllogismos,ut quoniam tuus est pater, aut filius,aut servus. Attamen manifestum quoniam $i eo quod multipliciter diciturapparet redargutio, oportet nomen vel orationem proprie esse plurium, huuc autem esse hujus filium, nemo dicit proprie, 8i dominus est filii,sed propter accidens compositio est(putasne est hoc tuum ? sic; est autem hoc filius, tuus igitur filius), quia accidit esse ct tuum, et fi- lium, sed nontuum filium. Et esse aliquid malo- rum bonum,nam prudentia estdisciplina malorum. Hoc autem horum esse non dieitur multipliciter,sed possessio : siquidem fortasse multipliciter (nam et hominem animalium dicimus esse),sed non posses- -Sionem, et si quid ad mala dicitur ut aliquorum PaTROL. LXIV. D id igitur quod aliquo modo etiam simpliciter appa- rel, quanquam contingit fortasse bonum essealiquid malorum dupliciter, non tamen in oratione hao, sed mayis si quod mancipium sit bonum mali. Fortasse autem neque sic.Non enim si bonum est et hujus, bonum hujus simul , verum neque hominem dicere animalium esse, dicitur multipliciter ; non enim si aliquid significamus auferentes,id dicitur multipli- citer, nam et dimidium dicentes versus da mihi, Hiada significamus, Iram pande, dea. CAPUT V. De soluizone sez ultimorwm locorum eatra diclionem Eas vero que sunt propter id quod praecipue, il- lud autem, vel qua, vel ubi, vel aliquo modo, vel ad aliquid dicitur, et non simpliciter, solvendum est considerando conclusionem ad contradictionem,si contingit horum aliquid passas esse.Nam contraria et opposita, et affirmationem, et negationem, sim- pliciter quidem impossibile inesseeidem,qua autem utrumque,vel ad aliquid, vel aliquo modo, vel hoc quidem qua,illud autem sian:pliciter nihil prohibet ; quare si hoc quidem simpliciter, illud autem qua, nondum est redargutio. Hoc autem in conclusione considerandum ad contradictionem.Sunt autem hu- jusmodi orationes omnes id habentes,putasne con- lingit quod non est esse ? attamen non est aliquid id quod non est. Similiter autem et quod est non erit, nam non erit aliquid cum sunt. Nunquid con- tingit eumdem simul bene jurare et pejerare ?Nun- quid possibile est simul eidem suadere et dissua- dere? An neque esse quid, el esse, idem ? quod au- lem non est, non si est quid, etiam est simpliciter. Neque si benejurat id quidem, et qua, necesse est et bene jurare,nam qui jurat se pejeraturum,bene . jurat perjurans hoc solum, at non bene jurat. Neque qui dissuadel, suadet, sed secundum quid suadet. Similis autem ratio est et de eo quod est mentiri eumdem simul et verum dicere,sed propter id quod non est facile inspicere utrum quis assignet simpli- citer veracem esse,vel mendacem difficile apparet. Prohibet autem eumdem nihil simpliciter quidem esse mendacem, qua autem veracem, vel alicujus esse veracem aliquem, veracem autem non. Simili- ter autem et in ad aliquid, et ubi,et quando,omnes enim hujusmodi orationes propter id accidunt.Pu- tasnesanitas, vel divitie bonum?attamen insipienti, et non recte utenti non.bonum,ergo bonum, et non bonum. Estne sanum esse, vel potestatem hàbere in civitate bonum ? verumtamen est quandoque non bonum ; idem igitur eidem bonum, et non bonum. An nihil prohibet quod simpliciter est bonum, huie non esse bonum ? aut huic quidem bonum, at non nunc, vel non hoc in loco bonum, Putasne quod non vult sapiens,malum ; amittere autem non vult bonum, malum igitur bonum. Non enim idem est dicere malum est bonum,et amittere bonum.Simi- liter autem et que de fure est oralio, non enim si 33 " 1035 AN. MANL. SEV. BOETII 1036 malum est fur, etiam capere est malum, ergo vult A Nam si genitum est, habet principium, ingenitum malum, sed potius bonum,nam capere bonum est, Et egritudo malum est,sed non amittere egritudi- nem malum. Putasne justum injusto, et quod juste eo quod injuste magis eligendum est? sed mori in- juste magis est eligendum.Putasne justum est sua habere quemque ?que autem aliquis adjudicabitse- cundum opinionem suam et si sit falsa, sua sunt ex lege,idem igitur justum et injustum.Et utrum opor- tet judicare eum qui justa dicit, an qui injusta ? at vero eum quiinjuriam passus est,justum estabunde dicere quz: passus est, eaautem erantinjusta. Non enim etsi pati aliquid injuste eligendum, id quod est injuste eligibilius quam quod juste,sed simplici- ter quidem quod juste, hoc autem nihil prohibet si injuste, an juste: et habere sua quemque justum, aliena autem non justum.Judicium vero hoc justum esse nihil prohibet, ut quod sitsecundumopinionem judicantis, non enim si justum est hoc modo vel huic, et simpliciter justum est. Similiter autem et qui injusta sunt, nihil prohibet dicere ea justum esse. Non enim si dicere justum est, necesse esl justa esse, sicut nec si est utile dicere, utilia.Simi- liter autem et in justis. Quare non si que dicun- tur injusta qui dicit injustaconvincitur, dicitenim quas dicere est justa, simpliciter autem et qua pati injusta. lis autem qu: propter definitionem fiunt redargutiones,quemad modum diclum est prius, ob- sistendum considerantibus conclusionem ad contra- dictionem, ut sit idem, et secundum idem, et ad idem, et similiter, et in eodem tempore. Si vero in principio interroget,non confitendum (quoniam in- possibile est idem esse et duplum et non duplum), sed dicendum, non sic ut forte sit redarguere con- fitentem. Sunt autem omnes he orationes propter hoc. Putas qui novit quidque, quod quamque co- gnovit rem,et qui ignorat similiter? cognoscens au- tem quis Goriscum quod Coriscus, ignorabit quod musicus ; quare idem cognoscit et ignorat. Putasne quadrieubitum trieubito majus ? fieri enim potest ex tricubito quadricubitum secundum longitudinem, majus autem minore majus, idem igitur eodem se- cundum idem majus et minus. Illa vero que fiunt propter id quod petunt,atque sumunt quod in prin- cipio, si interroganti quidem manifestum sit, non dandum neque si probabilesit dicentem esse vera- cem. Si autemlateant, ignorantiam ob vitiositatem talium orationum ad interrogantem retorquendum. tanquam non redarguentem, nam redargutio sine eo est quod estin principio, deinde datum est non ut eo uteretur,sed ut ad illud colligeret contrarium, ut in non semotis redargutionibus.Et eas qu& pro- pter consequens sunt conjectantes,in ipsa oratione monstrandum. Est autem duplex sequentium con- sequentia, aut enim ut particulare sequitur univer- sale, ut hominem animal (postulant enim si hoc curn illo,et illud esse cum hoc),aut secundum op- positiones.Nam si huic est illud consequens;et op- posito oppositum, propter quod et Melissi oratio. D postulat non habere principium.Quare si ingenitum est caeIum, et infinitum. Id autem non est, e con- versoenim consequentia.Quacunqueautem propter id quod addituraliquid colligunt,considerandum si (eo sublato) accidit nihil minus impossibile ; deinde id manifestandum et dicendum quod dedit non tan- quam videretur,sed ut adorationem,quo vero usus est, nihil ad orationem. Ad eas autem que plures interrogationes unam faciunt, statim in principio determinandum est. Nam interrogatio una est, ad quam una responsio est.Quare neque plura de uno, neque unum de pluribus, sed unum de uno affir- mandum vel negandum. Sicut autem in aequivooís quandoque quidem ambobus, quandoque neutri in- est. Quare cum non simplex est interrogatio, sim- pliciter respondentibus nihil accidit pati.Similiter et inhis,quando igitur plurauni,vel unum pluribus inest, vel non inest, simpliciter danti,et hoe peccato peccanti, nihil contrarium accidit, Quandoque au- tem huie quidem inest, illiautem non, aut plura de pluribus,et est ut insint ambobus,est autem ut non insint rursum,quare id cavendum.Ut in his oratio- nibus,Si hoc quidem estbonum,illud autem malum, quod verum estdicere quoniam hec bonum et ma- lum et rursum neque bonum neque malum ; non enim inest utrumque utique ; quareidem bonum et malum, et nequebonum nequemalum. Et si unum quodque ipsumsibi idem estet aliis diversum, quo- niam non aliis eadem, sed sibi, et diversa eisdem, ipsa sibimet diversa et eadem. Amplius, si bonum quidem malumsit,malum autem bonum,duo utique - fient.Etduorumetinequalium utrumqueipsum sibi esse :quale; quare equalia et inzequalia ipsa sibi, Incidunt autem he orationes et in alias solutiones, nam ambo et omna plura significant; non igitur idem preter nomen accidit affirmare et negare. Id autem nonerat redargutio,sed manifestum,quoniam si non una interrogatio plures fiant, sed unum de uno affirmet aut neget, id non erit impossibile. SO UDAPDT. VI. Dilationes negationis et solecismi. In illis autem quae deducunt ad idem frequenter dicere,manifestum quod non dandum eorum qua ad aliquid dicuntursignificare,aliquid separatas perse | predicationes, ut duplum, sine eo quod est dimidii quid inesse apparet,nam et decem in deficientibus . uno ad decem, et facere in non facere, et omnino in negatione affirmatio ; non tamen si quis dicat hoc non esse album,dicit idem album esse, duplum au- tem nequesignificataliquid fortasse, quemadmodum - neque quod in dimidio. Quod si forte significat, at- tamen non idem et conjunctum, neque scientia in - specie, ut si est medicina scientia,ipsum quod com- mune,illud autem erat scientia scibilis. In iis autem qua per se ostenduntur predicatis, id dicendum, quod non idem est seorsum et in orationequod osten- ditur,nam cavum communiler quidem idem signifi- 1037 ELENCHORUM SOPHISTICORUM ARISTOTELIS INTERPRETATIO. 1038 cat in simo et curvo,additum autem, nihil prohibet A cipiunt audientem,cum frequentereedem illis exi- hoecquidem naso,illud autem cruri significare,et ni- hil differt dicere,nasus simus,et nasus cavus.Am- plius,non dandaestdictiosecundum rectum.Falsum enim est,nam non est simum nasus cavus,sed nasi hoc ut passio,quare nihil est absonum,si nasus si- mus est nasus habens cavitatem nasi.De solccismis autem propter quid apparentaccidere,dixi.nus prius, quomodo autein solvendum, in ipsis orationibus erit manifestum. Omnes enim hujusmodi volünt con- struere.Putas quod dicis quidpiam vere esse,etiam est illud vere? dicisautem quidpiam lapidem esse, est igitur quidpiam lapidem.An dicere lapidem non est dicere quod, sed quem, non hoe, sed hunc ? si igitur dicat aliquis, putas quem vere dicis estistum ? non videtur Romane loqui.Quemadmodum neque si dicat,putas quam dicis esse,est iste?lignum autem dicere iste, vel quecunque neque masculinum, ne- que femininum significant,nihil refert; quare etiam non fit soleecismus,si quod dicis esse,est istud ; li- gnum autem dicis esse,est igiturlignum istud ; lapis autem et iste, masculini habentdeclinationem.Quod 8i quis dicat, putasne iste,illa est ? deinde rursum, quid autem nonne isle est Coriscus? ita dicat. Est igiturilIa,non collegit solcecismum,si Coriscusetiam non significet idem quodilla, non dat autem qui re- spondet, sed oportet hoc preinterrogare, si autem neque est,neque dat non collegit, nequein eo quod est esse aliquid,neque ad eum qui interrogatus est. Similiter igitur oportet,et illic lapidem signi(icare iste ; si autem neque est, neque datur,non dicenda conclusio,apparet autem eo quod dissimilis casus nominis similis appareat.Putasne verum est dicere quoniam ista est id quod esse ais,eam esse autem ais aspidem,est igitur ista aspidem.An non necesse est,si non istaaspidemsign ificat,sedaspis,aspidem autem istam; neque si quem dicis esse istum, est lste,dicis autem istum esse Cleonem,est igitur iste Oleonem ; non enim est iste Cleonem. Dictum est enim quoniam quem dico istum esse, est iste, non - istum,neque enim Romane dicetur quo pacto inler- rogatio dicta.Putas,islud scis? istud autem est la- pis,scis igitur lapis.An non idem significat istud in eo quod est,putas istud scis,et in hoc, istud autem . lapis,sed in primo quidem huno,in posteriore autem hic.Putasne cujusscientiam habes,scisillud ? scien- tiam autem habes lapidis,scis igilur lapidis.An hu- . jus quidem lapidis dicis,hunc autem lapidem ? da- tum est autem cujus scientia habes illud scis,non il- lius,sed illud ; quare non lapidis,sed lapidem.Quod C D igitur hujusmodiorationesnoncolliguntsolocismum : sed apparent,et propter quid apparent,et quomodo est obsistendum illis, est manifestum ex iis qua z dicta sunt. CAPUT VII. De oratione factli, défficili et acuta. Oportet autem intelligere quoniam omnium orà- tionum alie quidem sunt facilesconspici,alie autem ' difficiliores, propter id quod etinaliquosubdole de- slant,nam eamdem orationem oportet vocare,que propter idem fit. Eadem autem oratio aliis quidem propter dictionem, aliis autem propter accidens, aliis veropropteraliud videbituresse,quia unumquodque translatitium non similiter est manifestum.Quem- admodum igitur in iis que sunt propter equivoca- tionem (qui modus videtur esse ineptissimus) ca- ptiosarum ratiocinationum,hsc quidem et quibusli- bet sunt manifesta (nam etoraliones peneridiculosse sunt omnes propter dictionem:Ut virferebaturcurru in scalas, ubi venit servus, apud Ceream ? Et Bo- reas purusne? non certe,perdit enim pauperem, et ementem. Et utra bonum ante pariet ? neutra, sed retro ambe. Putasne est Evarchus ? non certe,sed Apollonides. Eodem autem modo et aliarum fere quam plurimo),illa autem et peritissimos videntur latere. Signum autem horum quoniam contendunt sepe de nominibus, et utrum idem significent de omnibus ens et unum, an aliud; aliis enim videtur significare ens et unum ; alii autem Zenonisoratio- nem et Parmenidis solvunt, eo quod multipliciter dicant unum díci,et ens. Similiter autem et propter accidens et aliorum singulum quodque,alie quidem orationes erunt faciles videri, alid? vero difficiliores. Et sumere in quo genere, et utrum redargutio, an non.redargutio,non facile similiter in omnibusest. Est autem acuta oratio,que dubitare facit maxime, mordet enim hee maxime,dubitatio autem est du- plex, hec quidem in syllogizantibus, quam eligat quis interrogationum, illa autem in contentiosesus- tinentibus, quomodo dicat quis propositum. Qua- propter in iis que syllogizant, acutiores orationes inquirere magis faciunt. Est autem ea que syllogizat quidem,oratio acutissima, si ex quam maxime ap- parentibus quam maxime/probabileinterimitetcon- struit.Nam cum una oralio sit (iransposita contra- dictione)omnes similiter habebit syllogismos : sem- per enim ex probabilibus similiter prohabile interi- metautconstruet; quapropter dubitare necessarium est. Maxime igitur talis acuta, qua ex equo conclu- sionem facit interrogalionibus ; secunda autem qua ex omnibus similibus.Hec enim similiter faciet du- bitare, que | interrogationum interimenda esl ; id autem difficile est? nam interimendam quidem, quid autem interimendum,dubium.Contentiosarum &utem acutissima, qui primum statim dubia est, utrum syllogizat,an non,vel utrum propter falsum, an divisionem solutio.Secünda autem aliarum, qua manifesta quidem quod propterdivisionem velinter- emptionem est, non tamen est explorata per cujus interrogationum interemptionem, vel divisionem, solvenda est, scilicet utrum propter conclusionem, an propter aliquam interrogationum id est. Quan- doque igitur non syllogizans oratio facilis est, si sint valde inopinabilia, vel falsà quce sumuntur, quandoque autem non digna despici. Nam quando deest aliqua talium interrogationem, de qua oralio et propter quam est,et qui non sumit illam,et col- 1039 ligit, inepta est ratiocinatio ; quando autem eorum A que extrinsecus non despicienda ullo modo, sed oratio quidem justa, interrogans autem non probe interrogavit. Et est sane solvendum quandoque qui- dem ad orationem,quandoque autem ad interrogan- tem,etinterrogationem,quandoque vero ad neutrum horum; similiter etinterrogandum et syllogizandum est et ad positionem,et ad respondentem,et ad tem- pus, quando fuerit pluris temporis egens solutio, quam presentis temporis (quo disputantur)ad solu- tionem. CAPUT VIII. Epilogus ecto pro»cedentium et duorum prosentiu librorum. : Ex quot igitur, et ex quibus fíunt iis qui dispu- tant captiose ratiocinationes,et quomodo ostende- mus, falsum et inopinabilia dicerefaciemus,amplius autem ex quibus accidit syllogismus, et quomodo interrogandum,et quis ordo interrogationum,insu- per autem ad quid suntutiles hujusmodi omnesora- tiones,et de responsione simpliciter omni, et quo- modo solvendum estorationes et syllogismos, dicta sint de omnibus a nobis hiec. Reliquum autem est de eo quod a principio erat propositum ad memo- riam revocantes, quidpiam de ea re sub brevitate dicere,et finem imponere dictis.Premisimus igitur, inveniendi facultatem quamdam ratiocinativam de proposito de iis que sunt quam probabilissima ; id enim opus est dialectices secundum se,ettentativa. Quia autem preinstruitur quis ab ea propler sophi- stice vicinitatem, utnon solum experimentum pos- sit sumere dialectico more,sed etiam quasi seienti- fico, propter id non solum dictum negotii officium posuimus orationem posse sumere, sed etiam ut, orationem sustinentes,tutemur positionem per quam probabilissima simili modo.Causam autem diximus hujus,quia et propter id Socrates interrogabal,sed non respondebat : confitebatur enim se non scire. Manifestum autem est in prioribus ex quot et ad quod id erit, et unde idonei erimus horum. Adhuc aulem quomodo interroganda vel ordinanda questio omnis, etde responsionibus que» sunt ad syllogis- mos. Patefactum; estautem et de aliis quecunque hu- jusce discipline sunt orationes. Preter hzcautem et de captiosis ratiocinationibus pertractavimus AN. MANL. B8EV. BORTII 1040 CAPUT IX. Peroratio. Opera pretium autem estnos non laterequidnam accidit circa hoc negotium. Nam eorum que inve- niunturomnium,quae quidem ab aliis sumpta sunt prius,elaborata paulatim incrementum sumunt ab illis qui postmodum accipiunt ; qux autemabinitio comperiuntur;parvum in primis sumere solent in- crementum,attamen atilius multo eo (quod postea ab aliis fit) accremento. Maximum enim fortasse principium omnium, ut dicitur, quare et difficilli- mum. Quanto enim potestate validissimum, tanto mole minimum, difficillimum est videri.Eo autem comperto,facile est adjicere,coaptareque reliquum. Quod et circa rhetoricas orationes aceidit,pene au- tem et circa alias artes omnes : nam qui principia invenere, omnino ad eixguum quid perduxerunt; qui autem nunc celebriores habentur, vindicantes a multis,velut ex successione particulatim colligentes, sic auxerunt. Tisias quidem post priores, Thrasy- machus vero post Tisiam, Theodorus autem post hunc, et multi multas coadunavere partes, Qua- propter nihil mirum si in amplum quidem creverit ars.Hujus autem negotii non hoc quidem eratexplo- ratum, illud autem non erat, verum nihil ipsius prorsus erat, nam eorum qui circa litigiosas orae tiones erant mercenarii, similis quidem doctrina, Gorgia negotio. Orationes enim hi quidem rhetori- cas,illi autem interrogativas docebant ediscere, in quas sepius incidere solebant alternatim utrorum- que ad invicem orationes.Quapropter veloxquidem, ut pote qua sine arte,erat doctrina discentibus ab illis : non enim artem, sed qua ab arte sunt dantes, arbitrati sunt loqui erudite. Perinde ac si quis di- sciplinam dicat se tradere utnon doleant pedes, deinde sutoriam quidem non doceat, usque unde possint comparari talia, det autem quam plurima genera omnimodorum calceorum. Hic profecto pro- fuit ad usum,artem autem non tradidit.Et derhe- toricis quidem erant multa et antiqua dicta, de syl- logismis autem omnino nihil habuimus prius aliud quidquam quod diceremus,quam mora perquiren- tes,multo tempore insudaverimus.Si autem videtur ex considerationibus nostris (ut ex iis que sunt ex principio) hec habere,disciplina sufficientersupra - alia negotia que ex traditione inducta sunt, reli- quemadmodum diximus jam prius.Quod igiturnacta D quum erit omnium vestrum,vel eorum qui audierint ; suntfinem sufficienter eaqui proposuimus, mani- festum. hoc opus, omissa quidem artis, venia dignari, inventa autem, multa prosequi gratia. AN. MIAANE. SEV. BOETII IN TOPICA CICERONIS GCOMMENTARIORUM LIBRI SEX. LIBER PRIMUS. Exhortatione tua, Patrici rhetorum peritissime, quis honestati presentis propositi et future etatis utilitati conjuncta est, nihil antiquius existimavi. Cui muneri libentiusacquievi,non quod ad instruen- 1041 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. I. 1042 dum te,commentarios in M. Tullii Topica laborare A pertractem,procemium,quo ad Trebatium M.Tullius me credidi(ridiculus quippe forem si Minervam,ut aiunt,litteras docere vellem),sed ut ex disciplinarum liberalium sumptum penu, nostre apud te semper pignus amicitie permaneret.Quod enim munus ex animo diligentibus jocundius inveniri potest, quam quod ipsius animi partes format et instruit ? Nam cetera fere caduca, imbecilla, labantia, et si ad fortuna vicem spectes,pene semper aliena sunt.At vero opulentiam litterarum, nec presens imminuit &tas,earumque auctoritatem ipsa etiam cuncta con- ficiens, augel potius et confirmat vetustas. Accipe igitur opus,non efficientie securitate,sed amicitie presumptione susceptum, apud quam nescio quo- nam pacto garrire non dedecet, simu! quia prelato a nobis munere cum tuorum aliquid operum postu- lavero, injurius fueris, si negabis. Sed cum in M.Tullii Topica Marcus Victorinus rhetor plurimae in disserendi arte notiti:e commenta conscripserit, non me oportuisset melioribus forsitan attemptata contingere,nisi esset aliquid quo se nosler quoque labor exercere atque parere potuisset.Quatuorenim voluminibus Victorinusin Topica conscriptis,eorum primo declarandistantum libri principiisoccupatur. Addit etiam et si qua in eodem volumine predicenda fuissent perpendit,ut ab exordio voluminis Topico- rum, quod est, Majores nos res scribere ingressos, C. Trebali, usque ad eum locum qui est, Sed. jam lempus est ad id quod. instituimus accedere, primi voluminis Victorini expositio terminetur. Secundo volumine de judicandi,atque inveniendi dialecticae partibus,etde loco atque argumenti diffinitione per- tractat, ut ab eo loco Topicorum, qui est,Cum om- nis ratio dilagens disserendi duas habeat partes unam inveniendi,alteram judicandi, usque ad eum locum, qui est, Itaque licet diffinire locum esse argumenti sedem. Argumentum autem rationem, que rei du- bix faciat fidem,secundi libri explanatio subsistat. "Tertius vero atque quartus discretionem locorum interseeorumque exemplamultiformiter persequun- tur.Ita ut tertius quidem Tulliana sibi de jure pro- ponat exempla.Quartus vero eosdem locos per alias rursus similitudines monstretex Virgilio et Terentio poetis,oratoribus Cicerone et Catone, ut quod pre- * ceptis ostenditur,exemplis multipliciter collucescat, neque ab eo loco qui est in Topicis, sed ex his locis gressa eum transcendit locum qui est,Valeat equi- tas, qud paribus in causis paria juradesiderat. Quanta vero pars reliqua si Topicorum ipsius voluminis magnitudo demonstrat,quam Victorinus,neque at- tigit,neque attingere potuisset,ita est rebus minimis immoratus, nisi opus multalibrorum pluralitate distenderet. Nos vero et banc ipsam partienlam, quam Vielorinus attigit diligenter (ut possumus) . aggrediamur,et longius expositione progressi,cum Topicorum debemus fine consistere.Quare hinc de tota operis propositione conveniens sumamus exor- : dium, Sed antequam de topics facultatis ratione i did di utitur, paucis absolvam. Ait enim : Majores nos res scribere ingressos, C. Trebati, et tis libris quos brevi lempore satis multos edidimus ,dignio- res, e cursu ipso revocavit voluntas tua. Cum enim mecum in Tusculano esses,et in bibliotheca separatim uterque nostrum ad suwm studium libellos,quos vellet, evolverel,incidisti in Aristotelis Topica quedam, qua sunt ab illo pluribus libris explicata. Qua inscriptione commotus,continuo à me eorum librorum sententiam requisisti. Quam | tibi cum exposuissem | disciplinam inveniendorum argumentorum, ut sine ullo errore ad eam rationem via perveniremus ab Aristotele inventa, illis libris contineri, verecunde tu. quidem ut omnia, sed. Lamen. ut facile cernerem te ardere studio, mecum ul Libi illa traderem egisti. Cum autem ego te non tam vitandi laboris mei causa,quam quod tua id. interesse arbitrarer, velut eos per te ipse legeres, vel ut totam ralionem a doctissimo quodam rhetore acciperes,hor- tatus. essem.Ulrumque ut ex te audiebam es expertus, sed a libris te obscuritas rejecit. Rhetor autem ille magnus hec,ut opinor,Aristolelwa se ignorare respon- dit. (Quod quidem minime sum admiratus eum philo- sophum rhetori non esse cognitum,qui ab psís philo- sophis preter admodum paucos ignoretur. Quibus eo minus ignoscendwm est,quod non modo rebus his,qus ab illo dict et inventa sunt,allici debuerunt,sed. di- cendi quoque incredibili quadam cum copia, tum etiam suavitate.Non potui igitur tibi sepius hoc roganti, et tmen verenti ne mihi gravis esses (facile enim id cer- nebam), debere diutius, ne ipsi juris. interpreti fieri videretur injuria.Elenim cum tu mihi meisque multa sape cavisses,veritus sum,ne si ego gravarer, aut in- gratum id. aut superbum videretur. Sed dum fuimus una, tu optinus es testis quam fuerim occupatus. Ut aulem a te discessi in Groeciam proficiscens cum opera mea nec respublica, nec amici uterentur, nec honeste inler arma versari possem, ne si tuto id quidem mihi liceret,ut veni Feliam lanquam et tuos vidi,admoni- tus hujus cris alieni, nolui deesse ne tacite. quidem flagitationi tug. Itaque hac, cum mecum. libros non haberem memoria repetita in ipsa navigalione conscri- psi,tibique ex ilinere misi,ut mea diligentia manda- torum tuorum, le quoque, et si admonitore non eges, ad memoriam nostrarum rerum | excitarem. Sed jam tempus est ad id. quod. instituimus accedere. in quibus argumenta inelusa sunt, expositio pro- D Omneprocmium,quod ad componendum intendit auditorem, ut in rhetoricis discitur,aut benevolen- tiam captat, aut attentionem preparat, aut efficit docilitatem : his tribus partibus sibi Cicero Treba- tium-format,Nam quod se a magnarum rerum in- choatione revocatum ad amici contulit voluntatem, favorem Trebatii velut judicis, benevolentie parti- bus meretur.Majores autem ressunt,a qu«rum scri- ptione ad amici studium versus est,moralis philoso- phi; tractatus. Major est enim morum ratio quam peritia disserendi.Id autemtempus fuisse conjicimus, quo propter turbulenta reipublice tempora in otium se contulit, atque ad philosophie disciplinas. Sed 1043 AN. MANL. SEV. BOETII 1044 quia nobis audientium mentes veritatis quoque opi- À exsequitur,id vero est quod vel ipsi vel iis quos ipse nio presumpta conciliat, in eo etiam preparande benevolentiae partibus utitur.Quod in commemoran- dis veraciter iis que Trebatius noverat, facit illis fidem qua posterius evenire et Trebatio po- tuerunt esse ignola. Hec autem sunt, quod in Tusculano ad suum studium uterque libros evol- verit. Quodque Trebatius casu in Aristotelis To- pica inciderit, et quod titulum operis admiratus, a M.Tullio inscriptionis sententiam perquisierit.Illud etiam quod ei Cicero se exposuisse commemorat,in- veniendorum argumentorum illis libris scientiam contineri,ut sine ullo errore ad argumentorum in- ventionem via quadam et recto filo atque artificio veniretur,qua res breviter enuntiata,velut intentio- nem operis monstrat,et docilem perficit auditorem. In hoc namque videtur esse comprehensum que sit intentio Topicorum,quoniam Cicero ait disciplinam esseinveniendorumargumentorum,non ut;invenian- tur(id enim natura suppeditat).Sed ut sine ullo la- bore,ac sine ulla confusione non casu ad ea mens, sed quadam via et ratione perveniat,post hanc be- nevolenti: captationem,Trebatii laudem subjungit, cum ejus verecundiam in his commemoratexpeten- dis, que si postulanti amico Cicero prastitisset et glorie premium ferret et gratie, sed quod petenti TTrebatio,ut ei Topica traderet minime concessit.Id non proprii laboris fuga, sed Trebatii potius causa factum esse contendit,ut in eo quoque Trebatii ve- lutituncrepulsi subiratus forsitan animus,nunc non sit alienus. Intererat vero Trebatio ut vel per se ipse illa legens exercitatior fieret, vel ei perfectius si qua dubitaret rhetor doctior cxpediret. Utrumque vero a Trebatio se narrat audisse.Nam et expertum cum,ut per se ipselegeret,sed obscuritate rejectum, et illum rhetorem a quo Topicorum explanationem petiisset,illa sese Aristotelica ignorare confessum. Qu: res, propter operis difficultatem, necesse est auditorem reddatattentum.Ea quippe non negligen- tes inspicimus,que non facilis esse intelligentic su- spicamur,in quo etiam Cicero minime se miratum esse commemorat, quod is philosophus a rhetore nesciretur, qui multis etiam philosophis videretur incognitus. Quorum etiam jure culpat ignaviam, quod ad Aristotelic:e philosophie disciplinam non inventorum utilitas,non orationis nitor illexerit. In quo etiam majoris perspieaciz crescit attentio,quia facile ad studium mentes,aliorum segnities culpata converterit, quocunque vero attentio fuerit,non po- terit abesse docilitas. In his etiam laus quedam Trebatii latenter inducitur. Magnum est enim phi- losophis in suo quasi munere cessantibus hunc ne proprio quidem studio prepeditum,aliene scientie secreta rimari.Jam vero sequentia multo etiam cla- rius benevolentiam petunt,velut hoc quod elegan- tissime dictum est, veritum se esse ne, si modeste postulantis verecundie pernegasset, ipsi quodam- modo juris interpreti fieri videreturinjuria,et quod precedeng Trebatii meritum percepti beneficiimemor B D defenderit,plura cavisset.Fuit igitur, ut ait, veren- dum,ne,sirestitueregratiam noluisset,autingratum id aut superbum esse videretur.Ingratum quidem, si magna Trebatii merita quibus ipse usus fuerat, parvo estimare videretur, cum nullam ei gratiam restituendam putaret, superbum vero,si sperneret. Ad idem cetera revertuntur, id est ad benevolen- tiam.Quod ejusdem testimonio nititur dum fuerit in urbe,se ne debitam redderet gratiam occupationum necessitate constrictum. Quod ut venerit Veliam, amicorum Trebatii conventione commonitus,ne fa- cite quidem ejus flagitationi deesse voluisset,et quod licet librorum copia nulla suppeteret, de memoria tamen repetit? promptuariisinipsanavigationecon- scripserit, eique ex itinere miserit, ut beneficii cu- mulo parendi etiam celeritas sdderetur. Quse cum omnia benignum captare Trebatii videantur assen- sum, quedam tamen brevitas Topicorum memoria repetita,attentionis necesse est animadversione fun- gatur, ipsa namque memorie repetitio breve mon- strat esse quod colligit.Quodque diligentic sibi fue- rint mandata Trebatii, e£ quod ad excitandam sui memoriam quasi pignus amico aliquod atque moni- mentum voluisset exstare. Cui adjicit illud,et si ad- monitione non eges,ne offendat animum amici se- dulitate si quem commonendum credit, oblivionis videatur arguere.Hec omnia, ut dixi ,benevolentia | partibus plena sunt. Sed de procemio satis dictum est.Nunc ad sequentia transeamus,nec si quis hec - apud Victorinum latius tractata repererit, nos ne- glecti integritatis stringat invidia.Nam nec insingu- lis (ut ille facit) verbis herere volumus, et ad am- pliora hujus operis festinamus. Cum omnis ralio diligens disserendi duas habeat partes, unum inveniendi,alteram judicandi,utriusque princeps,ul mihi quidem videtus , Aristoteles fuit.Stoici autem in altera elaboraverunt. Judicandi enim viam | diligenter persecuti sunt, eam scientiam,quam diale- cticen. appellant.Inveniendi vero artem qux Topic dicitur, qua ad usum potior erat, el ordine naturz certe prior, totam reliquerunt. Nos autem, quoniam in utraque summa utilitas est, et utramque, | si erit otium,persequi cogitamus,ab ea qua prior est ordiemur. Cum philosophia maximis in rebus operam suam studiumque consumat,cumque et in naturalibus in- spectionem,speculationemque adhibeat,et in mora- libus actionem,et sic formare gestiat mores ut vera vite ratio persuaserit,evenire necesse est, ut secun- dum id quod ratio tenendum,omittendumve,facien- dum quid,aut non faciendum esse decreverit,velju-. dicium constituatur, ascensus vel exercendae vite dirigatur intentio.Erit igitur necessarium,vel in na- turali speculatione,vel in moralium actionum cogi- tatione,ut certa ratio, vel quod in rebus speculan- dum est,inveniat, vel quod in acetum vivendi duci oporteat, ante perpendat. Hec autem ratio nisi via quadam processerit,sepe in multos necesse est la- batur errores.Quod ne passim fleret,atque ut certis 1045 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. I. 1046 regulis tractatus insisteret,visum est antique philo- A quodque generum vel differentiarum inventione, vel sophie ducibus,ut ipsarum ratiocinationum,quibus aliquid inquirendum esset,naluram penitus ante dis- cuterent, ut his purgatis atque compositis, vel in speeulatione veritatis, vel in exercendis virtutibus uteremur:Hec est igitur disciplina, quasi disserendi quedam magistra,quam logicen Peripatetici veterea appellaverunt,hanc Cicero de(iniens,disserendi di- ligentem rationem vocavit.Hac vario modo a pleris. quetractata est, varioque etiam vocabulo nuncupata. Ut enim dictum est, a Peripateticis hec ratio dili- gens disserendi logice vocatur,continens in se inve- niendi judicandique peritiam.Stoiei vero hanc eam- dem rationem disserendi paulo angustiustractavere, nihil enim de inventione laborantes, in sola tantum judieatione consistunt,deque ea praecepta multipli- citerdantes, dialecticam nuncupaverunt.Platoetiam dialecticam vocat facultatem qux id quod unum est possitin plura partiri,velutisoletgenus per proprias differentias usque ad ultimas species separari,atque ea que multa sunt, in unum generum ratione colli- gere.Hanc igitur Plato dialecticam dicit; Aristoteles vero logicam vocat, quam (ut dictum est) Cicero de- finivit diligentem disserendi rationem.Et hujus uno quidem modo trina partitio est: omnis namque vis logice disciplina aut definit aliquid, aut partitur, aut colligit. Colligendi autem facultas tziplici diver- gitate tractatur: aut enim veris ac necessariis argu- mentationibus disputatio decurrit,et disciplina vel demonstratio nuncupatur; aut tantum probabilibus, etdialectica dicitur; aut apertissime falsis,et sophi- stica, id est,cavillatoria perhibetur. Logica igitur, que est peritia disserendi,vel de diffinitione, vel de partitione, vel de collectione, id est,vel de veris ac necessariis,vel de probabilibus,id est verisimilibus, vel de sophisticis,id est, cavillatoriis argumentatio- nibus tractat, has enim collectionis partes esse pra- diximus.Atque hec est una logice partitio, in qua dialecticam Aristoteles vocat facultatem per proba- bilia colligendi.Rursus ejusdem logica altera divisio est,per quam diducitur tota diligens ratio disserendi in duas partes, unaminveniendi,et alteramjudicandi. Id autem videtur etiam ipsa logices definitio mon- strare,namquialogica ratio disserendi est,non potest ab inventione esse separata. Cum enim nemo preter inventionem disserere possit, disserendi ratio inven- tionis est ratio. Rursus quoniam logice diligens est [) ratio disserendi,ab eajudicium non potestabesse,ipsa enimdiligentiarationisin disserendo positajudicium -est. Neque enim potest quisquam diligenter disse- rere, nisi quale sit judicaverit id quod in disputatio- nem sumitur. Quod si ad disserendi ordinem dili- gentia rationis adhibetur,non est dubium quin hoc judicium ad inventionum varietatem sit accommo- datum.His igitur ita expeditis, videndum est, ha divisiones, quanam se cognatione contingant.Inven- tio quippe ceteris omnibus, veluti materie loco, supponitur,hoe modo.Nisi enim inventio fuerit,non potest esse vel definitio,vel partitio, quoniam unum- specierum collectione, aut dividimus,aut etiam de- finimus.Jam vero si absit inventio, nequit esse col- lectio. Non erit igitur necessaria, nec verisimilis, nec sophistica argumentatio : hec enim tria inven- tionisuperveniunt,ut vel necessarium, vel probabile, vel cavillatorium sitargumentum.Necessitas enim- vero, et probabilitas, et cavillatio forme quedam sunt,que dum inventionibus assistunt, necessaria vel probabilia vel cavillatoria faciunt argumenta. Eadem quoque ratio partitiones definitionesque com. plectitur. Indiscreta namque inventionis potestas, cum diffinitiva,tum divisibilis appellari potest,cum definiendis partiendisve rebus adhibetur. Quse hoc modo ex inventionis materia et differentiarum supra positarum forma composita rursus judicationi mate: rie fiunt : nam prior illa partitio,logice tribus par- tibus segregata,ita partes explicat,ut habeat inven- tionem materiam singularum,ipsa vero judicationi materiam prestat. Etenim cum definit aliquis, vel rei proposite divisionem facit, invenit quidem divi- sioni definitionique differentias accommodatas,sed an reote vel diffiniat, vel dividat, judicatione per- pendit.Ita priores logie partes secunda divisionis membra conjungunt, ut materiam quidem sui ha- beant inventionem,judicationi vero fiant ipse ma- teria. Quod in reliqua etiam colligendi parte contin- git,nam et ea qua de probabilibus tractat,habet et inveniendi suppositam materiam, qua verisimilia reperit argumenta,et de hujusmodi argumente judi- catio perpendit.Est enim judicium hoc ipsum inter- noscendi, quod non necessaria inventio est, sed verisimilitudinem tenet. Illa quoque pars que de necessariis argumentationibus aptatur,habet subje- ctam materiam necessarie inventionis,ejusque est judicium,ut cum necessaria sunt quie invenit, ne- cessaria quoque esse perpendat.Nec non cavillandi pars utraque in se continet, quandoquidem et inve- niri falsa possunt,et falsa esse judicatione discerni. Quo fit ut prior logices divisio secundum etiam con- tinerevideatur: nam definitio, partitio atque collectio inventionem continent et judicium,quia neque exi- stere preter inventionem, neque agnosci preter ju- dicium possunt.Sed cum omnis inventio judicationi subjecta sit, cumque prioris divisionis partes sine utroque esse non possint, evenit ut prima partitio inventionem judiciumque conjuungat.Secunda vero hec divisio,qua Cicero etiam partitur logicam, se- gregat hujusmodi facultates,etinveniendi materiam a judicationis parte secernit.Judieium vero;in col- ligendi ratione proprias partes habet, nam omnis argumentatio,omnisque syllogismus propositionibus struitur,omnemque compositum duo in se quedam retinet, quz speculanda esse videantue.Et quidem continet unum qua illa sint,ex quibus id quod com- positum est intelligatur esse connexum, aliud vero quanam sit suarum partium conjunctione composi- tum : ut in pariete siquidem lapides ipsos quibus pariesstructus estinspicias, quasi materiam species: 1047 AN. MANL. SEV. BOETII 1048 si vero ordinem compositionemque juncture consi- A ne,quamtopicen appellari diximus,ordiendum putat. deres,tanquam de forme ratione perpendas. Ita in argumentationibus quas propositionibus compagina- riatqueconjungisupraretulimus,geminaeritspecu- lationis et judicandi via. Una qua propositionum ipsarum naturam discernitae judicat utrum verc ac necessarie sint,an verisimiles,an sophisticis appli- centur,et h:c quasi materie specula!io est. Altera vero judicii pars est qua inter se propositionum juncturas compositionesque perpendit; hec quasi formam judicat argumentorum.Qua cum ita sint, hoe modo fit in continuum ducta partitio, ut ratio diligens disserendi,unam habeatinveniendi partem, alteram vero judicandi.Tum de ipsainventione,tum de inventionis collocatione,quae forma estargumen- tationis. Atque ea quidem pars que de inventione docet,quedam inventionibus instrumenta suppedi- tat,et vocatur topice: cur autem hoc nomine nun- cupata sit, posterius dicam. Illa vero pars que in indicando posita est, quasdam discernendi regulas subministrat,et vocatur analytice ; et si de proposi- tionum junctura consideret,analytice prior;sin vero de ipsis inventionibus tractet, ea quidem pars ubi de discernendis necessariis argumentis dicitur,ana- lytice posterior nuncupatur; ea vero qua de falsis atque cavillatoriis,id est de sophisticis,elenchi. De verisimilium vero argumentationum judicio nihil vi- detur esse tractatum idcirco quoniam plana est at- que expedita ratio judicandi de medietate,cum quis extrema cognoverit.Si enim quis dijudicare neces- saria sciat,jdemque falsorum argumentorum possit habere judicium, verisimilia,que in medio collocata sunt,discernere non laborat. Expeditum igitur est, ut arbitror,quid sit quod ait Cicero, rationem dili- gentem. disserendi duas habere partes, inveniendi unam,alteram judicandi.Illud etiam diligentius ex- positum est, qua sit ratio quam Stoici dialecticen vocant.Ea est enim quz judicandi peritiam tenet, et quam eodem nomine Plato partiendi per differentias, atque ad genus revocandi facultatem vocat.Quam- que eodem nomine Aristoteles,non totam disserendi artem,ut Stoici, sed eam tantum nuncupet qua de proposita questione verisimilibuscolligatargumen- tis,atque ideo perfectius Aristoteles de logicatracta- vit, quoniam de duobus, ultra que nihil est, tertium disseruit, de inveniendo scilicet et judicando, cum Stoici,inventione neglecta, judicationis tantum in- strumenta tradiderint.Atque ideo jure eos increpat Tullius, quoniam id maxime relinquere quod et na- tura prius et usu potius erat: natura quidem, quia fiori non potest ut de inventione judicetur, nisi ipsa inventio prius exsliterit. Ad usum vero,quia longe utilius est nuda, et preter artem prolata naturali inventione susceptum sape negotium tueri, quam invenientealio mutum ipsum inermemqueettacitum versare judicium.Dat vero Tullius de utroque sen- tentiam,etait summam pariter utilitatem in otroque consistere, et se de utraque, si otium fuerit, volle disserere.Ab ea autem qua prior est,id estinventio- Ut igitur earum rerum qui. absconditze sunt. de- monslralo et notato Loco facilis inventio est, sic. cum pervestigare argumentum aliquod volumus, locos mosse debemus. Sic enim | appellat sunt ab. Aristotele hae quasi sedes, e quibus argumenta promuntur. ltaque licel definire locum esse argumenti sedem,argumentum autem rationem ,quc rei dubie faciat fidem. Post divisionem logica discipline,quam diligen- tem disserendi rationem esse definivit, de topice, quie inveniendi ars esse predicta est, expedire con- tendit.Ac primum quid sint loci, termino definitio- nisincludit, ejusque arlis que topiceé dicitur exem- pli quadam claritate designat intentionem.Est enim topices intentio,argumentorum facilis inventio.Non p igitur invenire docet topice quod est naturalis inge- nii,sed facilius invenire : omnis quippe ars imitatur naturam,atqueab hac materia suscepta, rationesipsa viamqueconformat, utcum faciliusid quod ars qua- que promittit, tum elegantius fiat, velut parietem struere naturalis ingenii est,sod arte fit melius. Ar- gumentum autem ratioest que reidubie faciat fidem. Multa enim suntque faciunt fidem,sed quia rationes nonsunt,neargumenta quidemesse possunt,ut visus facit fidem his qua videntur,sed quia ratio non est visus,ne argumentum quidem esse potest. Differen- tiam vero unam sumpsit,eam qua faciat fidem ,omne enim argumentum facit fidem.Si igitur junxerimus . genusacdifferentiam,etid esseargumentumdicamus, quod rationem que faciat (idem,num tota argumenti natura monstrata sit? Minime. Quid si ejus rei, de qua nemo dubitat, aliqua ratione facere quis fidem velit, num idcirco illa, quod fidem faciat, . vocabitur argumentum ? Nullo modo: argumentum namque est quod rem arguit, id est probat, nihil vero probari, nisi dubium, potest. Nisi ergo sit res ambigua, et ad eam ratio fidem faciens afferatur, argumentum esse non poterit. Addita igitur alia differentia qua est rei dubis,facta est integra defi- nitio argumenti, ex genere et duabus differentiis constans, genere quidem, ratione: una vero diífe- rentia, quod faciat fidem ; altera vero, quod rei du- biz est, ut sit tota definitio, id esse argumentum quod sit ratio,rei dubíe faciens fidem. Que cum ita . sint, necesse est ut ubi dubitatur aliquid, ibi sit quaestio. Quod si argumentum preter rem dubiam esse non poterit, nullo. modo esse preter qusestio -: nem potest.Quiwstio vero est dubitabilis propositio. Propositio vero est ratio verum falsumve designans. Omnis igitur propositio sive constanter atque pro- nuntiative proferatur,ut si quis dicat: Omnis bomo - animal esi; sive ad inierrogationem dirigatur,ut si - quis interroget: Putasne omnis homo animal est? retiuet proprium nomen,et propositio nuncupatur. At si, eadem, velut dubitabilis proferatur,fit quaestio, - ut si quis queratanomnis homoanimaàlsit.Quotau- tem modisquesliodividatur, nunc explicandi locus non videtur accommodus,sed in iis libris dicemus quos de topicis differentiis formare molimur. Ad * x 1049 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. I. 1050 queslionem igitur, id est ad dubitubilem proposi- À omnis homo animal est, Terminos vero voco sim- lionem, omnis intentio dirigitur argumenti, non vero ul totam comprobetquestionem,sed ut partem ejus ratione confirmet; neque enim tota questio defenditur,sed una ejus quelibet pars argumenta- tione firmatur: nemo enim defendit celum rotun- dum esse et non esse; si enim ita quis defenderet, totam quaestionem videretur probare. Sed cum ita consideratur, utrum rotundum sit ccelum, an non sit,in una tantum consistit questionis parte defen- Sio, sive qua affirmat, sive qu:e negat.Omnis enim quastio contradictionibus constat. Nam si qua res ab altero affirmetur, negetur ab altero, totum hoc contradictio nuncupatur, ut si quisdicat : Coelum rotundum est,alter neget dicens:Coclum rotundum non est. Colum rotundum esse, et non esse, con- iradictio prohibetur. Dubitabilis vero propositio, quam questionem esse prediximus,etaffirmationem in se continet et negationem, hoc enim ipso quo dubitabilis est, contradictionem videtur includere. Cum enim dubitat quisutrumque ecelumrotundum sit, sive adjungat, an non sit, sive reticeat, ipsa dubitatio partem secum alteram trahit. Si enim unam partem propositio tueatur,dubitabilisnon est, atque ideirco necquestio.Cum igitur omnis questio duas habeat partes,affirmationis unam,alteram ne- galionis,necesse est ut sitsemperex alterutra parte defensio, ut unus quidem affirmationis partem, negationis alter defendat,et hic quidem ad astruen- dam affirmationem, ille vero ad destruendam,qux potuerit argumenta perquirat. Nihil vero interest utrum quis affirmationem ponat,an destruat nega- G tionem, aut negationem defendat, an oppugnet af- firmationem. Age enim, sit questio, utrum colum notundum sit, Si quis eam sibi questionis partem assumpserit,quam essedefendit,ad eam constituen- dam cuncta necesse est sibi comparet argumenta, atque in hoc affirmationem quidem ponit, sed de- struit negationem. Si quis vero neget id, ac dicat non esse ecelum rotundum, suscipit sibi partem alteram questionis quz fuerat reliqua, id est nega- tionem,in eaque consistit,et ad hancapprobandam, perquisitisnititurargumentis;itaque qui negationem ponit, labefactat affirmationem. Que cum ita sint, demonstratum arbitror,non totam qusstionem,sed ejus aliquam partem ad defensionem venire. Sed quod quisque defendet, ad hoc quoque argumenta perquirit.Ad partem igitur questionis astruendam destruendamve argumenta sumuntur, atque hoc quidem si quis minus intelligit,ne a nobis obscure dicta esse causetur.Si enim que in dialectica,vel a nobis dicta Latina oratione, vel a Grecis scripta sunt, ignorabit, mirum est si quam partem eorum que dicimus a?vertere valeat, ne dum stupeamus quod non omnia comprehendat.Sed quoniam dubi- tabilem propositionem questionem esse pradixi- mus,evenitut quas partes habeat propositio,easdem "etiam questio retinere videatur.Ümnis autem sim- plex propositio duas habet partes in terminis con- slitutas. Simplex vero propositio est hujusmodi, pliees orationis partes,qu: continent propositionem, ut animal et homo. Hi vero sunt predicatus atque subjectus.Predicatus estin propositione major ter- minus collocatus; subjectus vero minor.Major vero terminus de subjecto dicitur, minor autem de ma- jore nullo modo predieatur, ut animal quoniam majus est quam homo,de homine praedicatur: dici- tur enim, omnis homo animal est. Homo vero de animali non dicitur, nemo enim vere dicit, omne animal homo est, Hac igitur ratione internoscere possumus qui terminus in propositione major, qui vero sit minor.Omnisautem quastio,utdietum est, quoniam dubitabiles partes habet, et ad easdem comprobandas argumenta sumuntur,necesse est ut p quidquid in questionibuscomprobatur,id argumen- torum ratione firmetur. Argumentum vero nisi sit oratione prolatum, et propositionum contexione dispositum, fidem facere dubitationi non poterit. Ergo illa per propositiones prolatio ao dispositio argumenti, argumentatio nuneupatur,que dicitur enthymema vel syllogismus, cujus definitionem in Topicis differentiis apertius explanabimus. Omnis vero syllogismus velenthymema propositionibus con - stat;omneigiturargumentum syllogismo vel enthy- memate profertur.Enthymema vero est imperfectus syllogismus,cujusalique partes,vel propter brevita- tem, vel propter notitiam,pretermisse sunt.Itaque heec quoque argumentatioa syllogismi genere non recedit. Quoniam igitur syllogismus omnis propositionibus constat,propositiones vero terminis,terminiqueinter se differunt,eo quod unus majorest,alter minor,fieri non potest ut ex propositionibusconclusio nascatur, nisi per terminos progresse propositiones extremos terminos alicujus tertii medietate conjunxerint: id facillimo demonstratur exemplo. Sit enim qusstio utrum homo substantia sit an minime. Sumo mthi quaestionis partem alteram comprobandam, ea est, hominem esse substantiam; in hac igitur duo sunt termini,substantia atque homo,quorum major sub- stan!ia, minor homo, quod ex eo quoque poterit ostondi,quoniam posterius substantia in prolatione profertur, vel ut in hoc ipso quod dicimus homo substantia est, prius hominem, posterius substan- tiam nominamus. Ut igitur substantiam atque ho- minem jungam,necesse est medium terminum re- periri,qui utrosque copulet terminos;hic sit animal, fiatque una propositio, omnis homo animal est ; in bac igitur propositione animal prediea'ur, homo subjicitur. Rursus adjungo, omre autem animal substantia est; in hac rursus animal supponitur, substantia predicatur.Itaque concludo,omnisigitur homo substantia est; ac perhoc homo quidem sem- per subjectus est.Animal vero ad hominem quidem praedicatum est, ad substantiam vero subjectum, Substantia vero ipsa semper praedicata persistit, unde fit ut minor quidem sit homo, major vero ho- mine substantia, medius autem terminus animal. Quoniam igitur ex!remitermini mediiinterpositione copulantur,eoque modo questionis inter se membra 1051 AN. MANL. SEV. BOETII 1052 conveniunt, adhibitaque probatione solvitur dubita- Á est quam consulatus;omne veroquod estdiuturnius tio, nihil est aliud argumentum quam medietatis inventio, hec enim vel conjungere, si affirmatio defendatur, vel disjungere, si negatio vindicetur, poterit extremos. Que cum ita sint, duarum propo- sitionum et tertie conclusionis,major quidem pro- positio dicitur ea qui majorem terminum continet, id est in qua majorquidem predicatur;medius vero supponitur, ut omne animal substantia est; minor vero propositio est quae medium quidem terminum predicat, subjicit autem minorem, ut omnis homo animal est. Sed quoniam a majoribus necesse est minora descendere,ejus conclusionis,quae ex duabus propositionibus nascitur,illa quasi effectrix et pro- pria propositio videtur esse, que prima est; hcwc autem esi, omnis homo substantia est. Quod qui priores posterioresque nostros Analyticos, quos ab Aristotele transtulimus,legit, minime dubitat. Sed et si quis que illic scripta sunt nesciens, ad hac legenda proruperit,etiam si rationem rerum quas non intelligit minime comprehendit, ita tamen ut dictum est esse confidat, seque in Aristotelis Ana- lyticisuberiusinventurum esse,si legerit,arbitretur. Natura igitur rerum fert utubiquid majusac minus est,ibi maximum quoque aliquid inesse necesse sit.- Quo fitutsint quedam maxime propositiones,quo- niam minores majoresque esse monstravimus,qua- rum natura ex simplicium propositionum partitione sumenda est. Omnis enim simplex propositio vel affirmativa est, vel negativa. Earumque alie sunt universales,ut omnis homo justus est,nullus homo justus est;alie particulares,ut quidam homojustus est;ali& indefinite,ut homo justus est,homo justus non esit; alie singulares aliquid atque individuum continentes,ut Cato justus est,Cato justus non est. Harumque omnium ali: sunt dubitabiles,alieindu- bitate. Supremas igitur ac maximas propositiones vocamus,qua et universales sunt,etita note atque manifeste, ut probatione non egeant, eaque potius qui indubitationesuntprobent.Namque indubitata sunt,ambiguorum demonstrationi solent esse prin- cipia, qualis est, omnem numerum vel parem esse vel imparem,et qualia relinqui,si equalibus zqua- lia detrahuntur;catereque de quarum nota veritate non queritur. Maximas igitur,id est universalesac notissimas propositiones;ex quibus syllogismorum conclusio descendit, in Topicis ab Aristotele con- scriptis locos appellatos esse perspeximus ; quod enim maxim« sunt,id est universales propositiones, reliquas in se velut loci corpora complectuntur, quod vero notissime atque manifeste sunt, fidem questionibus prestant , eoque modo ambigua- rum rerum continent probationes. Has autem ali- quoties quideminipsis syllogismis atque argumen- tationibus inhewrere conspieimus,alia vero in ipsis quidem argumentationibus minime continentur,vim: tamen argumentationibus subministrant:ut si veli- mus ostendere regnum melius esse quam consula- tum, dicemus: Regnum cum sit bonum,diuturnius b D bonum, meliusest eo quod parvi est temporis : regnum igitur melius est consulatu.Bic igitur ma- xima propositio atque universalis et per se cognita, neque indigens probatione, argumentationi inserta est. Ea vero est, omnia qu: diuturniora sunt bona, meliora esse his qux» sunt temporis brevitate con- siricta. At si velimus ostendere non esse invidum qui sapiens sit, dicamus: Invidus est qui meret aliena felicitate; non autem sapiens est quem feli- citas aliena contristat: non est igitur invidus sa- piens. Hic maxima propositio argumentationi non videtur inclusa, sed extrinsecus posita, syllogismo tamen vires ministrat.Hzc vero est, quorum di- verse sunt definitiones, diversas esse substantias necesse est. Quisquis igitur vel Aristotelis Greca vel nostra ab Aristotele translata prospexerit, has illie propositiones locos inveniet nuncupari, quie sunt maxime atque universales et vel per se neces- sarie, vel per se probabiles ac nota, Sed quoniam has propositiones plures ac pene innumerabiles esse necesse est,restat adhue quo ampliusratio specula- tionis ascendat. Possumus enim, diligenti tractatu considerationis adhibito,omnium maximarum atque universalium propositionum differentias perpendere, atqueinnumerabilem maximarum propusitionum ac per se notarum multitudinem in paucasatque uni- versales colligere differentias,utetalias dicamusin definitione consistere, alias in genere, atque alias alio modo quod paulo post apertius demonstrabo. Omnesigitur maxime propositiones,quecunque sub deünitionis verbi gratia rationem cadunt,uno defi- nitionis nomine continebuntur. Et sicut ille reli- quarum propositionum loci esse dicebantur, quod eas intra suum ambitum continerent, ita ipsarum maximarum atque universalium propositionum,quas minorum propositionum locos esse prediximus,illee differentie, et si non vere, tamen quadam veluti imagine loci esse videbuntur,in quas fuerint conve- nienti ratione reducta. Sed iste locorum, id est propositionum maximarum, differentiz, quas etiam ipsos locos nominamus, possunt subjeetarum pro- positionum etiam genera nuncupari, Nam differentic continentes etiam genera communiter possunt vi- deri, ut irrationale cum a rationali velut divisibili differentia dissideat;tamen equi vel canis,ditferentia specifica est,et ad eoslocum generis tenet. Namque animal irrationabile equi genus est. Ita etiam in maximis propositionibus. Nam quod alie sunt ex toto,alie ex partibus,he inter se comparate diffe- renti& divisibiles sunt,ad ipsas vero maximas pro- positiones differentiarum continenti; velut generis loco sunt.Nam propositionis ex toto venientis genus est idipsum quod vocatur extoto.Item propositiones 8 partibusducte,quamvis note sintatque manifeste genus est, quod a partibus, et ceterse differentie earum propositionum quz cum sint maxime,tamen eisdem videntur includi,velut quedam genera sint. Qua vero sint he differentie paulo posterius disse- ram.De his igitur nunc locis tractare Tullius insti- 1053 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. I. 1054 tuit qui maximas propositiones quas superius dixi- A vel argumento vires ministret,non est dubium quin mus,id est per se notas atque universales, continent atqueincludunt.Hc vero sunt maximarum differen- iie propositionum.De universalium igiturenuntia- tionum per seque notarum differentiis disserit,ut fit integer locus argumenti sedes.Nam si argumentum omne per propositiones ad conclusionem usque per- ducitur,omnes vero relique propositiones in prima maximaque propositione continentur,ipsaque prima ac maxima propositio,tum pars est argumentatio- nis, id est syllogismi, tum extraposita argumenta- tioni vires ministrat,ututroque modo quoniam per- ficit argumentum, pars argumentationis quedam esse videatur,non est dubium quin he dilferentic, qua propositiones maximas continent,ez:dem omnes etiam contineant argumentationes, ut maximarum propositionum differentie jure loci argumentorum et quasi quedam ultime sedes esse videantur. Nam ex his quatuor significationibus appellationum dua- rum,argumentationis scilicet atque argumenti,unam quamlibetesse necesse est. Aut enim elocutio et contextio ipsa propositionem cum maximis proposi- tionibus,vel extra syllogismum positis,vel in eodem inclusis, argumentalio vocatur. Argumentum vero mens et sententia syllogismi,aut elocutio ratiocina- tionis cum maximis propositionibus et sententia syllogismi argumentum esse dicetur, ut idem sit argumentum quod argumentalio.Aut argumentatio quidem vocabitur tota contextio syllogismi cum sen- tentia,sed argumentum maxime propositio, aut in- teger ratiocinationis ordo preter maximas proposi- tiones argumentatio,sententia vero argumentationis argumentum. Reliqua vero maxima propositio, lo- cus. Sed cum haec ita sint, sive quis ipsarum pro- positionum contextionem,et usque ad conclusionem continuum duclum eum maxima propositione, vel extra posita,vel propositionibus ratiocinationis in- elusa, argumentaltionem vocare velit, argumentum - vero sententiam mentemque ratiocinationis,nihilo- minuslocos intelligimus maximarum propositionum differentias;sive quis ratiocinationistotius vim atque Sententiam totam cum maxima propositione, vel intra,vel extra posita, argumentum vocet, non est dubium quin totius ratiocinationis locus ille sit qui est maxime propositionis differentia, continetenim maximam propositionem, in qua propositiones cza- tere continentur: sive argumentationem quidem "tolam ratiocinationis contextionem vocari placeat, argumenlum vero maximarm propositionem, recte rursus locus putabitur maxime propositionis diffe- rentia, que argumentum claudit et continet. Quod. siargumentum quidem sensus ipse totius ratiocina- tionis intelligatur,argumentatio vero integra ratio- cinationis prolatio, extra vero et ab utrisque diver- sum valens,velut locus quidam maxima propositio consideretur, sic quoque maximarum differentice propositionum loci esse videbuntur.Nam cum diffe- rentia ipsa maximam propositionem contineat,ejus- quesitlocus,maxima vero propositio argumentationi ea toti argumento locus esse videatur, quod totum intra maxime propositionis ambitum claudit. De- monstratum igitur est qua sint argumentorum se- des,id.est,ubi argumenta clauduntur (ha sunt au- tem maximarum propositionum differentiae), que vocantur loci,quid etiam argamentum,quoniam est rei dubie faciens fidem, qu: sit vero res dubia, id est pars altera questionis, quid sit questio, id est dubitabilis propositio, quid sit simplex propositio, id est enuntiatio, qus predicato ac subjecto termino coutineatur,verum falsumve designans,qua omnia meminisseoportet.Maximarum enim propositionum differentie quas locos esse prediximus, ab his di- cuntur terminis qui prius in propositione sunt,po- B steriusin questioneconsiderantur,predicato scilicet atque subjecto. Ex his etiam que superius dicta sunt quid distent Topica Ciceronis atque Aristotelis apparuit. Aristoteles namque de maximis proposi- tionibus disserit,has enim locusargumentorum esse posuit,ut nos quoque supra retulimus.Tullius vero locos non maximas propositiones,sed earum conti- nentes differentias vocat,ac de his docere contendit. Sed ex his locis in quibus argumenta inclusa. sunt, alii in eo ipsode quoagitur harent,alii sumuntur ex- trinsecus, in ipso, tum ec toto, lum. ex partibus ejus, . tum ez nota,tum ex his rebus qu& quodammodo affe- cla sunt ad id de quo quaeritur. Extrinsecus autem ea dicuntur quae absunt longeque disjuncta sunt. Post diffinitionem loci atque argumenti facit ple- nissimam divisionem locorum.Ac primum quoniam omnis divisio cuncta debet amplecti, neque super- fluum quidquam interponere, nec omittere quid sit necessarium,id M. Tullius proposita divisione pate- facit dicens: Ex hislocisin quibus argumenta in- clusa sunt, alios in eo ipso de quo agitur herere, alios extrinsecus assumi.Nihil enim huic divisioni posse videtur ad di vel minui,quandoquidem breviter cuncta complectitur. Argumentorum enim loci qui- cunque sumuntur, auiin ipso de quo agiturherent, aut minime. Id autem minime extrinsecus positos esse designat,quod si inter id quod dicimus in ipso de quo agitur harere argumentorum locos, et non - haerere nihil est medium.Inter affirmationem enim atque negationem nulla est. medietas. Cumque in ipso de quo agitur non inherere locum argumenti, D id sit extrinsecus assumi,dubium non est quin nihil intersit medium inter ea argumenta quorum in hoo ipso herent loci de quo igitur, etea quorum extrin- secus assumuntur, extrinsecus autem ea dicuntur qua absunt longeque disjunota sunt.Sed quid ipsum sit de quo agitur facilior explanatio est, si eorum que prius dicta sunt meminerimus. Nam cum de quastione loqueremur,eamdem diximus esse qua- stionem quz esset dubitabilis propositio. Sed quo- niam propositio subjecto predicatoque constaret, quastionem quoque diximus subjecta preedicatoque conjungi.Predicatum igitur vel subjectum est hoc ipsum de quo agitur. Nam cum de alterutra qua- 1055 AN. MANL. SEV. BORTII 1056 stionis parte dubitetur,in hac ambiguitatequzritur À ipsum de quo agitur nihil est aliud niei quilibet in utrum predicatus terminus inesse subjecto videa- tur,an minime.Nam cum omnis questio in affirma- tionem negationemque dividatur,si predicatus sub. jecto inest, fit ex eo vera affirmatio ; si non inest, fit vera negatio. Sed in questionibus disceptandis, alter affirmationem,alter negationem tuetur,id est, alter predicatum inesse subjecto, alter non inesse defendit. Quod vero ex alterutra parte defenditur, hoc est ipsum de quo agitur.Ipsum igitur est pra- dicatus terminus vel subjectus, de quibus agitur. Atqueut id exemplo clarius fiat, sit quzestio, an Verres furtum fecerit. Hic Verres subjectum est, furtum facere predicatum ; quod si furtum Verri conjungitur,idqueargumentationibus comprobatur, quzstionis affirmatio demonstrata est.Si furtum a B Verre sejungitur, questionis rursus negatio com- probatur. Ipsum itaque de quo agitur nihil est,nisi uterlibet eorum terminus qui in questione proponi- tur, sive predicatus, sive etiam subjectus. Qui qui- dem termini perse argumenta essenon possunt,ne- que vero per se argumenta prestare. Si enim ipsi simplices ut sunt argumenta esse possunt,velargu- mentorum prestare materiam,nullam in questione relinquerent dubitationem ; sed quoniam deipsis ad- huc in questione dubitatur an eorum possit esse rata conjunctio,ipsi quidem neque perse argumenta esse,neque per se argumenta prestare poterunt, ea vero quain jpsis insunt, vel extrinsecus posita sunt, argumentorum copiam subministrant. Nam quod Vielorinus querit, et explicat latius, ne com- memoratione quidem mihi dignum videtur.Querit enim questio ipsa de quo agitur an habeat locum, quod minime oportuit,ut dictum est.Locus de quo nunc agimus non cujuslibet rei locus est,sed argu- menti, argumentum vero rei dubie faciens fidem, res vero dubia pars questionis. Quod si argumen- tum questio vel pars questionis esse non potest, lo- cus vero de quo agimus argumenti est locus, non est dubium quin locus questionis esse non possit. Amplius,omnis quaestio dubitabilis est,argumentum vero omne questionis purgat ambiguum. Non est igitur idem argumentum quod questio,sed loci, ar- gumentorum sunt loci,non sunt igitur qusstionis. Hoc igitur praemisso intelligamus ipsum de quoagi- tur quemlibet terminum in questione propositum, sive preedicatum, sive subjectum, qui cum per se res sint,ipsi quidem argumentum esse non possunt, habere autem in se quedam possunt,in quibusar- gumenta sint collocata, et quz& sedes argumento- rum esse intelligantur. Que quidem cum terminis his de quibus agitur inherere videantur, nondum lamen sunt argumenta, sed quasi jam argumenta complectentes loci,et;velut naturali sede condentes. Idem de his locis qui extrinsecus assumuntur di- cendum est, ipsi namque positi sunt exterius et quodammodo a propositionum terminis ablegati,et res quedam sunt, sed intra se argumentorum co- piam claudunt ; atque,ut brevi gententia colligam, D questione terminus collocatus. Hi argumenta esse non possunt,neque ah his trahi aliquod argumen- tum, Quo fit ut termini ipsi qui in quaestione sunt positi,nec argumenta, nec loci sint,sed tantum res. Rursus ea qua in his herent de quibus agitur,ipsa quidem res esse manifestum est,sed claudunt in ge argumentorum copiam,ut cum ex his sumi aliquod oporteat argumentum,locorum vice fungantur.Ita- que si quis per se ea specnletur, res sunt; si quis ab his aliquod argumentum querat educere, loci fiunt. Et hec communiter quidem de principalibus ac maximis locis dicta siot. Hi vero sunt qui in ipsis de quibus agitur hzrent, vel qui assumuntur extrinsecus.Ut igitur faciat plenam locorum divisio- nem,quos simpliciter ac maximos posuit locos, eos- dem velut in quesdam species resecat, dicens : In ipso tum ex toto,tum ex partibus ejus, tum ex nota, ium ex his rebus que quodammodo affecta sunt ad id de quo querimus.Et locorum quin in ipso sunt de qua agitur conslituti quatuor partium facta divisio est.Hi quippequiinipso de quo agitur haerent, vel ex toto eo de quo agitur termino, vel ex partium ejus enumeratione, vel ex nota, vel ex affectis intel- liguntur existere.Id ita esse brevi ratione firmabi- tur.Necesse est enim quemlibet eorum terminorum qui in questione sunt collocati, et definitiones ha- bere proprias, et partes, et nomina, et ad res alias quadam relatione conjungi ac referri. Ergo locus qui dicitur ex toto,is est, quoties argumentum ex alicujus diffinitione terminiquiest in quaestione tra- ctatur,sive subjecti,sive predicati. Ex partium enu- meratione,quoties ab ejus termini partibus, qui in questionepositus est,duciturargumentum. A nota, quoties ab ejusdem termini vocabulo nascitur argu- mentum. Ab affectis vero, quoties ab his quse ad propositum terminum relatione aliqua reducuntur argumentatio proficiscitur. Quorum similitudines omnium posterius explicabo,quando ea qua super his rebus declarandis Cicero posuit exem pla tracta- vero. Nunc illud est considerandum, ait enim Tul- lius ex his locis,in quibus argumenta inclusasunt, alios in eoipso de quo agitur haerere, aliosextrinse- cus assumi,quodita dictum videtur,tanquam diversi sint loci qui in his de quibusagitur herent, etipsum illud de quo agitur. Nihil enim in se ipso heerere po- test, ac per hoc quod in aliquo heret ab eo in quo harel diversum est.Quodsi loci sunt aliqui qui in his hereant de quibusagitur,nonestdubium quin hiloci ab his de quibus agitur sint diversi.Rursus cum di- - cit in ipso, tum ex tolo,tum ex partibus ejus, tan- quam non de diversis loqualur,ita ait;in ipso locos esse tum ex toto,tum ex partibus,tum ex nota,quasi vero aliud sitipsum quam totum, aut aliud ipsum quam omnes undique ejus partes. Unaqueque enim res idem est quod totum. Idem namque est Roma quod tota civitas. Rursus idem est unaquaeque reg quod ejus singule partes in unum reducta ; velut idem est. homo quod caput, thorax, venter, ac pe- 1057 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. I. 1058 des, cietereque ia unum partes conjuncte atque À pelationesunt constituta, atque ideo hac extrinse- copulate.Quomodo igitur tanquam de diversis pri- mum loeutus est, cam locos hererein his terminis dequibus agitur dixit, post autem velut de eisdem loquitur, cum in ipso locos, tum ex toto, tum ex partibus esse proponat ? Nihil enim differt dicere in ipso, tum ex toto, tum ex partibus quam si ita di- xisset,in ipso,tumex ipso. Nam si idem est ipsum quod totum ac partes,idem est dicerein ipso herere locum,ex toto, aut ex partibus, quod in ipso he- rerelocum,quiest ex ipso,quod ne intelligi quidem pctest, quemadmodum in ipso hexrere possit, quod ipsum est,cum nihil sibi hereat,utsuperius expe- divi.Sed, quemadmodum paulo ante exposui, una- quaque res cumet diffinitionem habeat et partes, si pernoscamns qua sitdiffinitionis viset que partium, cunctus ambiguitatis nodus absolvitur.Estenim dif- finilio coact» in se atque complicate rei explicatio, velut cum dicimus hominem esse animal rationale, mortale.Nam id quod breviter nomen,atque anguste designabat, id explicavit ac protulit, et per sub- stantiales quodammodo partes definitio patefecit. Alium igitur necesse est esse intellectum rei, qu& complicata est, in eo quod sibimet coacta atque in unumredaclaest,alium ejusdem reiexplicate atque disserte,in eo quod expedita atque diffusa est : nam et si idem rei diffinitio quod nomen significat, illud tamen ipsum quod nomen anguste confuseque desi- gnat,apertius diffinitio disserit ac patefacit. Recte igitur aliud quiddam estipsum,aliud ejus diffinitio, etiam si unum idemque est utrisque subjectum. Ut enin dictum est,ipsumsingulum est,diffinitioipsius singuli per partes distributioatque enumeratio.Par- tes autem nunc substantiales dico,non que magni- tudinemjungunt,sed qua» proprietatem rationernque substantie. Sed quod in definitione dietum est se- cundum eas partes qu: substantiam jungunt, id in partibus intelligendum estqui: magnitudinem copu- lant,velut domus quas fundamento,parietibus tecto- que eonjungitur.Nam cum ea nihilsitaliud nisi quod parlibus copulatur,ipsa tatnen una qu:edam est,at- que conjuncta, partitio veroejus per quedam mem- bra distributio est,atque ideo licet unum sit, quod ipsum est totum, et quot sunt partes undique con- fluentes,non tamen eumdem necesse est habere in- tellectum,cum ipsum integrum consideratur,ut cum in partes ipsas quibus junctum est distribuitur. Ex nota vero locus apertissime ab eo termino diversus est,qui in questione constitutus est. Quis enim di- cat id esse cujuslibet rei vocabulum quod ipsa res C D est,quam designat? Ea vero que ad id dequoagitur ' affecta sunt, et si extra posita videntur, terminum tamen in questione propositum velut e regicne re- spiciunt, quae in multas secari necesse est partes. Omnis enim res, id quod est, unum est, multa vero sibimet retinet adjuncta, que hoc ab his que om- nino extrinsecus sunt differre intelliguntur, quod ea que affecta sunt, in relatione sunt posita, ut post et ipsarum propositio, e&t exemplorum ratio monstrabit.Ea vero que sunt extrinsecus, in nulla cus solum. Illa vero affecta sunt nuncupata, habet enim aliquam quodammodo cognalionem ad id ad quod reducitur,id quod refertur ad aliquid.Sed om- nes fere hos locos quos nunc simplicesatque indivi- 80s ponit,posteriore tractatu dividit, ut nunc quoque eos locos quiin ipso sunt, distribuit, cum alios ex toto fieri proponit, alios ex partibus, alios ex nota, alios ex affectis, affectaque ipsa suis partibus secat. Extrinsecus vero locum in testimonio positum esse confirmat,testimonii vero vim in auctoritate consti- tuit, auctoritatem vero deducit in proprias partes, &ed hoc posteriore tractatu liquebit. Nunc vero eos simplices atque indivisos locos proponit, et veluti simplicibus subditexempla.Restatautem nunc unum quod videtur esse querendum, an hi loci qui in lo- cos alios dividuntur,eorum quos intra se continent locorum loci esse possint,ut eorum qui sunt ex toto, ex partibus,ex nota,ex affectís,is unus quidam quasi locus sit,qui est in ipso.Nihil quidem prorsus offi- ceret locorum locos putare, fieri enim potest ut lo- cus ampliorintrasemet angustiores contineat locos, velut in provinciacivitates,sed nune haoc similitudo nonconvenit. Locus enim est ex quo ducitur id in quo argumentum est positum.Quo3 si loci locus esse posset,et is qui estin ipso de quo agitur, eos qui. sunt ex toto, vel ex partibus, vel ex nota, vel ex affectis, velut quidam locus includeret, non essent, ex toto, ex partibus, ex nota, vel ex affectis loci, sed argumenta quoniam iu eo hererent loco, qui in eo ipso de quo agilur termino esse predictus est ; non igitur locus esse poteritloci, sed velut genera in species.Ita nunc sit divisio locorum,nec hoc supe- rius dietis videatur esse contrarium, cum et maxi- mas propositiones,et earum differentias continentes communi nomine appellavimuslocos.Nam maxima propositiones,licet eo ipso quo maxime sint inclu- . dant eateras et vocentur locijtamen quia sunt no- tissime possunt rebus dubiis esse argumenta.Jure igitur earum differentiz loci nominantur,quodinlo- corum speciebus, aliter sese habet, que prorsus argumenta esse non possunt: nam in ipso locus vel- ut in species quasdam dividitur in eos qui sunt ex toto, ex partibus,ex nota; ex affectis. Unusquisque enim horum locorum primi loci integrum videtur ferre vocabulum,nam ut hominem animal dicimus, itemque equum atque bovem animalia nuncupa- mus,sic is locus qui ex toto estin ipso esse dicitur, itemque qui ex partibus ac nota,atqueex affectis in ipso sunt.Sed ex his locis argumenta quidem duci possibile est,ipsa véro argumenta utsint, fieri ne- quit. Sed ad id totum de quo disseritur, cum | definitio adhibetur, quasi involutum. evolvit id de quo quzri- tur. Ejus argumenti talis est formula : Jus eivile est aequitas constituta his aut ejusdem civitatis sunt ad res suas obtinendas. Ejus autem aequitatis utilis cogni- tio est. Utilis ergo esl juris civilis scientia. Post locorum bifariam divisionem,in ipso scilicet 1059 AN. MANL. SEV. BOKTII 1060 de quo agitur,et extrinsecus positorum, partitus est A jus civile et rursus scientia utilis quedam sunt ora- eum locum qui est in ipso in quatuor membra, id est a toto, a partium enumeratione, a nota, ab af- fectis. Nunc igitur anteaquam dividat eum locur quem ab affectis esse proposuit,superiorum trium quos8 in primointerimtractatu minime divisurusest, sed individuos relieturas,exempla supponit.Hi vero sunt a toto a partibus, a nota; ac de eo quidem loco quiestatoto ita disseruitac disputavit. Tum in- quit, dicimus a toto locum argumenti quando totum illud quod in qu&stione positum est diffinitione complectimur, que diffinitio rei dubie de qua agi- tur facit fidem.Sed diffinitioomnis,ut superius quo- que dictum est,id quod nomineinvolute designatur evolvit et explicat, atqueideo non terminus qui in diffinitione ponitur, sed que in ipso sunt, possunt argumentis prestare materiam.Sunt autem in uno- quoque propriajdiffinitiones.Diffinitio enim est ora- tio substantiam uniuscujusque significans; quod si ab unaquaque re propria substantiam non recedit,ne diffinitio quidem recedit, est ergo diffinitio in ipso termino de quoagitur,que definitiototum terminum necesseest comprehendat, nequeenim partem sub- stantiz,sed totius termini substantiam monstrat.Sed quoniam ex ea diffinitione fides fit rei dubias, trahi- tur ex diffinitione argumentum,que difünitios inipso termino est de quo agitur, etejus termini totum est. Itaque argumentum quod a diffinitione ducitur, ab eo ducitur loco quiin ipso termino est, qui in que- stione est collocatus.Sed quoniam multi loci sunt in ipso,hic totusa toto est. Diffinitio enim totum ter- minum comprehendit,atqueid quod involutenomine significabitur, evolvit atque aperit, ejus argumenti talis est formula.Jus civile'est equitas constituta his qui ejusdem civitatis sunt ad res suas obtinendas, ejus autem equitatis utilis est cognitio,utilisest ergo juris civilis scientia.Est enim questio, an juris ci- vilis scientia sit utilis, hic igitur jus civile supponi- tur, utilis scientia preedicatur. Queritur ergo an id quod predicatur, vere possit adherere subjecto. Ip- sum igitur jus civile non potero ad argumentum vo- care, de eo enim questio constituta est; respicio igitur quid ei sit insitum,video quoniam eUE dif- (initio ab eo non sejungitur,cujus est diffinitio, ne a jure civili quidem propriam diffinitionem posse ab- jungi.Diffinitio igitur jus civile,ac dico,Jus civileest i&quitas constituta his qui ejusdem civitatis sunt,ad D res suas obtinendas ; post hoc considero num hec definitio reliquo termino, utili scientis, possit esse conjuncta, id est an equitas constituta dn quiejus- dem civitatis sunt, ad res suas obtinendas, vtilis Scientia sit, video esse utilem scientiam diote supe- rius equitatis.Concludo itaque, Juris igitur civilis scientia utilis est ; hoc igitur argumentum est ex eo loco qui est in Eod] hoc est in jure civili, qui ter- minus in quaestione est constitutus, hie vocatur a diffinitione, que diffinitio quastionum totum est, argumentum est a toto. Omnis autem locus a toto in ipso est. Nec nos ulla dubitatio perturbet, quod tiones quasinterterminos collocamus.Non enim om- nis terminus simplici orationis parte profertur,sed aliquoties orationes integre in terminis constituun- tur.In hae igitur argumentatione maxima ac per se nota propositio est ea per quam intelligimus omnia quie diffinitioni alicujus conjunguntur,ipsa quoque illis quorum definitio est, necessitate copulari. Se- quitur enim cum diffinitio juris civilisutili scientiae possit adjungi, juri quoque civili utilem scientiam posse copulari ; est igitur hoc argumentum tractum ab eo loco qui est in ipso. Omnis enim diffinitio in eo termino est quem diffinit, eodem autem loco quj In ipso est, et a toto. Omnis enim diffinitio totum monstrat atque aperit. Maxima propositio hac. Qui- bus aliquorum diffinitio jungitur, eisdem necessario ea qui difüniuntur aptantur. Tum partium enumeratio, qua tractatur hoc modo * Si neque censu, neque vindicta, neque testamento, li- ber factus est, non est liber : nec ulla est earum rerum : non est igitur. liber. Sit questio utrum aliquis quem servum esse con- stiterit, sit liber. Quoniam faciendi liberi tres sunt partes. Una quidem ut censu liber fiat,censebantur enim antiquitus soli cives Romani. Si quis ergo con- - sentiente vel jubente domino, nomen detulisset in censum, civis Romanus fiebat etservitutis vinculo solvebatur,atque hoc erat censu fieri liberum, per consensum domini nomenin censum deferre et effici civem Romanum.Eratetiam parsaltera adipiscendae libertatis,qua vindicta vocabatur: vindicta vero est virgula quzdam quam lictor manumittendi servica- piti imponens,eumdem servum in libertatem vindi- cabat, dicens quaedam verba solemnia, utque ideo illa virgula vindicta vocabatur. Illa etiam pars fa- ciendi liberiest,si quis suprema voluntate in testa- menti serie servum suum liberam scripserit. Qua quoniam partes sunt liberi faciendi,siquis aliquem, quem servum fuisse constiterit,monst»are velit non esse liberum factum, dicet, si neque censu, neque vindicta,neque testamento,liber facetus est, non est liber. At nulla earum parte liber factus est,non est igitur liber.Si enim omnes partes a qualibet illa re abjunxeris,totum necessario separasti.Narn cum to- tum in suis partibus constet,si quid nulla cujuslibet parte conjungatur, a toto etiam segregalur. Partes autem duobus dicimus modis,vel species, vel mem- bra. Species est que nomen totius integrum capit, velut homo atque equus animalis,utraque enim per. se integro nomine animalia nuncupantur. Est enim homo animal,et rursus equus animal.Item mem bra sunt que cum totum efficiant,conjuncta totius ca- - piunt nomen;singula vero nullo modo, ut cum fun- damentum, parietes et tecta domus membra sint, simul omnia domus dicuntur,fundamenta vero sola domus vocabulo minime nuncupantur,neque parie- tes,neque tecta.In his igitur que species sunt, quo- niam nomen totius integrum capiunt,nisi sigillatim omnes partesab eo dequo dubitatur abjunxeris,non TT 1061 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. I. 1062 possis totum abesse monstrare. Dictum est enim A omnes partes totum faciant, si conjungantur. Sed unamquamque partem totius vocabulum integrum capere.Ut quoniam faciendiliberi tressunt species, census,vindicta,testamentum, si quaslibet duas re- moveris,una tamen permanserit,liberum necessario conlitebere. Sive enim censu tantum,sive vindicta, sive testamento sit liberfactus,liberum esse constat. Ergo in his nisi omnesspecies semoveris,non potes destruere quod in questione propositum est. At si affirmare velis atque astruere,sufficittantum unam quamlibetspeciem demonstrare,ut si velis ostendere liberum,sat est,ut monstres,aut vindicta,autcensu, testamentove liberum faetum ; quod si destruere velis,non sufficit ostendere,aut censu,aut vindieta, aut testamento liberum non esse factum,sed nullo eorum modo ad libertatem venisse.Itaque his par- libus qu& species sunt, si destruere velis, cunctis utendum est ; si astruere, una sufficiet.At vero he partes qua sunt menbra, contrario modo sunt : si destruere velis,sat erit unam sejungas;si astruere, cuncta adesse necessario comprobabis.Namsi velis ostendere non essedomum,sufficit utautfundamen- ia non esse dicas, aut parietes, aut tecta; nam si quid horum defuerit, domus non potest appellari. At si velis ostendere domum esse, nisi cuncta in unum conjunxeris, id quod proponis astruere non valebis. Omnes hi loci à partium enumeratione ducuntur,quia inhis partibusque speciessunt,cun- cle partes enumerantur, ut destruas; in his vero quae membra sunt cuncte partes enumerantur, ut astruas. Questio est igitur in proposito Ciceronis exemplo argumentia partium enumeratione deducti: Àn is quem servum fuisse constitit, liber sit ; is quem servum fuisse, subjectus est terminus, liber vero predicatus ; neutrum igitur eorum terminum ad argumentum ducere poterimus.De quibus enim dubitatur,ipsi fidem dubitationi facere non possunt. Video igitur qui in altero eorum sit.Quoniam vero partes omnes ineosuntcujus partessunt, quoniam- que libertas data, habet proprias partes, sumo eas atque dinumero,et requiro an ulla earum partium videatur inessesubjecto,sed nullainest. Concludam igitur non esse liberum.Unde manifestius demon- Stratur,non solum ab eo termino qui subjectus est, argumenta sumi posse,verum etiam ab eo qui est predieatus.Nam priusexemplum quo demonstrabat juris civilis scientiam esse utilem, jus civile quod [) subjectum erat diffinivit,ductumqueinde argumen- ium rei dubia fecit fidem.Hicvero libertatis partes enumerantur, qui est terminus predicatus.Est igi- tur, ut dictum est, questio an quem servum esse constiterit, liber sit. Terminus is quidem quem ser- vum esse consíiiterit,subjectus est,predicatus vero liber, in ipso,id est in predicato,partes sunt, qus» enumerantur,a qua enumeratione dum trahitur ar- gumentum,fitargumentum inipso,ex partium,enu- meratione. Maxima propositio,cujus partium nihil rei proposite copulatum est, ei ne totum quidem esse potest conjunctum. Hic videtur esse dubitan- dum num locusatoto atque a partibus idem sit,cum C respondebitur,cum sitargumentumab enuimeratione partium,totum dividitur,non conjungitur, dividendo enim argumentatio procedit. Nam quisquis partem - cujuslibetsumpserit,eo ipso,quo partem sumpserit, rem videtur esse partitus.Qui vero rem dividit,dis- sipat potius quam conficit totum,sed reslareadhuc ambiguitas potest,nam diffinitio quoque involutam nominissignificationem explicat,per quamdam sub- stantialium partium enumerationem. Enumeratio vero partium quedam ipsarum a se partium dissipa- tio est.Sed aliud estejusdem rei partes enumerare, aliud diffinitionis.Nam rei partesea re cujus partes sunt semper minores sunt, ut caput,vel thorax, vel cetera membratoto homine;partes vero definitionis tota re qua diffinitur,sisubstantialessunt,proban- tur esse majores,utanimal homine majus est.Item- que rationale, mortale, eumdem hominem, velut majora continent,etsunt singula partes diffinitionis ejusdem que est animal,rationale,mortale. Partitio igitur sumit partes rei quam partitur minores sem- per. Qua vero sumit definitio, universalia sunt per se totaque et continentia diffiniri, quamvis positain diffinitione partes fiant,ut in his quesuperius exem- pla proposui facileintelligi potest. Unde manifestum est locum a toto,qui diffinitionis est,et locuma par- tium enumeratione, esse diversos. Tum notatio,tum ex vi verbi argumentum aliquod elicitur hoc modo : cum lex /Eliasanctia assiduo vin- dicem assiduum esse jubeat,locupletem jubel locupleti, is est assiduus, ut ait /ZElius, appellatus ab cre dando. Tertius eorum qui in ipso suntlocus a notatione est constitutus. Notatio vero est quedam nominis interpretatio. Nomen vero semper in ipso est. Ut enim diffinitio id quod in nomine involutum est de- clarat, expedit atque diffundit, ita etiam nomen id quod a diffinitionedicitur evolute,involuteconfuse- que designat. Quod si definitio in ipso est,nomen quoque in ipso esse de quoagitur,non potest dubi- tari. Ex notatione autem locus vocatus est,quia no- men omnem rem notat atque significat. Vindex est igitur qui allerius causam suscipit vindicandam, veluti quos nunc procuratores vocamus. Lex igitur JEliasanctia assiduo,vindicem assiduum essejubet. Qusritur utrum cum lex Jliasanctia vindicem velit - esseassiduo assiduum,locupletemvelitlocupleti.Hic igitursubjectus quidem terminusest,lex /Eliasanotia vindicem volens assiduo assiduum, predicatus vero locupletem locupleti, ipsos igitur terminos non po- tero ad fidem qusstionisadducere.De ipsisenim de quibus ambigitur,nullaeffici fides potest.Quzro igi- tur quid in ipsorum alterosit,ac videounum eorum terminum esse,legem /Eliamsanctiam,que assiduum assiduo vindicem. esse decernat, id est subjectum, hujus orationis interpretor partem, que est assi- duus.Quid enimestassiduusaliud nisi assem dans? assermn vero dare nisi locuples non potest,assiduus igitur locuples est.Cum igitur lex ZEliasanctia assi- duo vindicem assiduum esse constituat, locupletem 1063 AN. MANL. SEV. BOETII 1064 jubet locupleti,assiduus quippeestlocuples,adando A locupleti et c&tera.Subjunxit,ut ostenderetur locu- ere nominatus. Argumentum igitur hoo tractum est ex eo loco qui est in ipso,idest a nominisinterpre- tatione, nomen enim in ipso illo est cujus nomen est, cujus interpretatio notatio nuncupatur. Sed ab hujusinterpretatione faetum est argumentum.Igitur hoc argumentum ex eo loco est, qui est in ipso,id est a nomine,et eorum qui inipso sunt,a notatione, id est a nominis interpretatione. Maxima propositio est,inlerpretationem nomina idem valere quod no- men.Sed paulo confusius a Cicerone dictaargumen- tatio maximum prestat errorem. Ita ením dici opor- iuit,assiduus est quiassem dat,qui veroassem dat, locuples est,assiduus igitur locuples est.Lex autem AEliasanctia assiduum assiduo esse vindicem jubet, locupletem igitur locu pleti vindicemesse praescripsit. Quod si itadictum esset,aperlior argumentatio fuis- set.Nunc vero ita dixit: Cum lex /Eliasanctia assi- duo vindicem assiduum essejubeat,locupletem jubet ples esse assiduus; hoc autem tantumdem valet, quod ait, legem /Eliamsanctiam assiduo assiduum vindicem cumjuberet esse,locupletem locupleti esse precepisse, tanquam si diceret, qui assiduus est, locuples est.Nisi enim is qui assiduus est locuples sit,non consequiturutcum lex JEliasanctia assiduum assiduo vindicem esse jusserit,locupletem jusserit locupleti,etargumenti conclusionem priorem posuit subjecit vero probationem. Conclusio namque est, cum lex /Eliasanctia assiduum assiduo vindicem velit esse,locupletem jubet locupleti,atque hane premi- sit; probatio vero est rationis assiduum esse locu- pletem ab ere dando nominatum, et hanc intulit conclusionem. Restat is locus eorum qui in ipso sunt, qui ducitur ab affectis. Cujus expositionem, quoniam varia est multiplexque divisio,differamus, ac primi voluminis terminum,hucusque sistamus. LIBER SECUNDUS. In tam difficillimioperis cursu nonsum nescius, miPatrici,quin labor hienoster quemte adhortante guscepimus,dum judicio multitudinis imperite aut elevatur, aut premitur,facile variis reprehensioni- bus mordeatur.Nam et ililiquibus hoc totum disse- rendidisplicetgenus,velutsupervacaneum studium, familiari pravis mentibuscavillatione despiciunt,et qui maximum hujus scientie fructum putant, sua ceteros segnitie mentientes,tantonos operam pares esse non existimant,quorum quidem priores si non invidia laboris alieni estimationem premunt, sed reprehensioni judicioque consentiunt, nullo modo G ferendos esse puto.Multo quoquein melibentius de- . torserim prave opinionis invidiam, ao nostris eos diffidere viribus facillime patiar,potiusquam tante discipline calcare rationem.Sed proh divinam atque humanam fidem, qus est hec hominum pravitas, qua tant: est imprudentia czcitatis, ut. pene sua sese ipsi confessione condemneni! Nullus estenim qui sese videri nolit peritissimum disserendi,quin- etiam objectare ipsi aliquid, et resolvere objeeta conantur,etsi facileid factu esset, cunctiad scientiam logicz discipline velut ad communia quedam sa- - pientiae lucra concurrerent.Jam vero quid absurdius fingi potest,quam quod probabilibus,ut ipsi existi- mant,argumentis inutile studium dialectice nitun- iur astruere ? Quid enim convenit disserendi artem disserendo pervertere, ut cujus opinionem affectes, ejusdem despicias veritatem ? Sed ut cantor illedi- scipulum sibi ac Musis canere jubebat, ita el ego quoque mihi ac tibi,non Muss,sed tanquam Musa- rum presidi cecinerim,atque id quod multolabore studioque collegi, non rhetorica tantum facultate, verum etiam dialectica subtilitate deponam. Quee vero sequuntur hujusmodi sunt : Ducuntur etiam argumenta ex. his rebus qux quo- dammodo affectae sunt ad id de quo queritur. Sed hoc genus in plures parles distributum est.Nam aliacon- jugata appellamus,alia ex genere,alia ex forma alia ez similitudine,alia ez differentia, alia ex contrario, aliaex conjunctis,aliaez antecedentibus,alia ez con- sequenlibus,alia ex repugnantibus,alia ex causis,alia ez e[Jectis, alia ex comparatione majorum,aut pa- Tiwm, aut minorum. Postquam locos eos exquibus argumenta ducun- tur gemina partitione distribuit,alios in ipso de quo agitur herere dicendo, alios extrinsecus assumi, cumque locum qui in ipso de quo agitur heret in quatuor species secuit, id esta loto, a partibus, a nota,ab affectis,superioribus quidem tribus exem- pla subjecit,que nos primo volumine quantum dili- genter fieri potuitexplicavimus.Restatislocus quem posuit quartum,id est ab affectis,hujus cum multae sint species, integri atque indivisi proponere non potuit exemplum.Nam quorum facienda partitio est, melius per singula "membra dispositis aperiuntur exemplis. Hunc igitur locum dividit hoc modo :Lo- cus quiex affectis est, partim ex conjugatis,partim ex genere, partim ex forma descendit, ex similitu- dine etiam, vel ex differentia, vel ex contrario,nec- non etiam ex conjunctis,ex antecedentibus,et con- sequentibus,etrepugnantibus,ex causis etiam atque ex effectis causarum,et comparatione majorum,aut parium,vel minorum,qua omnia Tullius paulo post convenientibus rerum similitudinibusillustrat.Nunc illud nobis dicendumest que sit affectorum natura, et quid habeant proprietatis.Sunt enim affecta qua quodammodo aliquid referri possunt,ad id ad quod referuntur.OÜmnia vero quaese aliqua relationerespi- ciunt,autamica interse,aut dissidentia conferuntur. Si amica, vel substantialiter, ut genus,forma,ante- cedentia, consequentia,causa,effectus ; vel in qua- litate, ut conjugatum, simile, conjunctum ; vel in quantitate, ut paria.Quaz vero sibi dissidentia con- 1065 IN TOPiCA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. II. 1066 ferantur,partim a se differentiasunt tantum partim A que unicuiqua rei finitimam naturam tenent, velut adversa ; sed adversa, partim in qualitate, ut con- iraria,vel repugnantia,partim in quantitate, ut ma- jus ac minus. Que cum ita sint, manifestum est, et amica sibi cognationis relatione conjungi, et dissi- dentia hoc ipso quo sibi adversa sint, ad se invicem comparari.Nam quc amica sunt,amicis amica sunt, et dissidentia a dissidentibus dissident. Itaigituret genus forme genus est, et forma generis forma, et antecedentia consequentium,et consequentia,ante- cedentium, etcausa effectuum causa,et effectus cau- sarum effectus, et conjugata conjugatis conjugata sunt,etsimile similisimile,et conjunctum conjuncto conjunctum,et paria paribus paria,et differentia dif- ferentibus differentia, et majora minoribus majora, ei minora majoribus minora sunt,et contraria con- irariis contraria,etrepugnantia repugnantibus repu- gnantia sunt. Alfecta igitur sunt que cum a se invi- cem diversa sint, ad se invicem tamen referuntur. Sed quo ordine Tullius superius descripsit locos,nos difünitiones omnibus apponemus.Eorum igitarqua ad se invicem affecta dicuntur,in M. Tullii disputa- tione prima suntconjugata: conjugata voco quzcun- queab uno nomine varia prolatione flectuntur, ut & justitia justus, justum, juste. Hao. inter secum ipsa justitia,unde eorum vocabulum fluxit,conjugata di- cuntur.Genus vero [est] quod de multis specie diffe- rentibusin eo-quod quid est predicatur,velut animal diciturde homineatque equo,quazspecie differunt,et in eo quod quid sit predicatur.Interrogantibusenim nobis quid sit homo vel equus, respondeturanimal. Quod genus licet necesse sit ab eo esse diversum cu- jus genus est,cognatum tamen est ei, quiaad id sub- stantie relatione conjungitur. Species etiam est. de qua genus superius predicatur, quam Cicero for- mam vocavit, velut homo animalis, Similitudo est unitas qualitatis. Nam duo qua sibi similia sunt, eamdem necesse est haberequalitatem,et quoniam ipsum sibi simile esse non potest, aliud necesse est simile consideretur.Sed aliud esse non poterit, nisi fuerit in aliqua parte diversum. Ergo similia, a se in alia quidem re diversa sunt, in alia vero con- gruunt. Inea vero requesecundum qualitatem con- gruunt, in ea esse similia intelliguntur, quz ad se similitudinis illius copulatione referuntur. Diffe- rentia estqua unumquodque differí ab alio,ut homo ab equo rationabilitatis differentia discrepat. Hxc D igitur preedieatione quidem proprie nature ad ea refertur quorum est differentia,ut rationabilitas ad hominem ;dissimilitudinis vero ratione ad eaa qui- bus discrepat id cujus est differentia,ut rationabi- litas ad bovem. Contraria vero sunt quz in eodem posita genere longissime a se discrepant, ut album atque nigrum,qua licetin unoqualitatis genere po- nantur, a se tamen quam longissime recedunt, ea quoque ad se referrinullus jgnorat.Aliud est enim quod sunt, aliud quod contraria sunt. Quod enim nigrum est,quale est. Quod vero contrarium est, ab . albo plurimum discrepans est.Conjuncta vero sunt PATROL. LXIV. timori pallor adjunctus est. Hzctaliasunt ut sepius quidem adjunctis sibi coherescant,neque tamen ex necessitate his quibus vicina sunt,adesse cogantur. Nam sape timori pallor assistit, non tamen sem- per,veluti cum dissimulatione premitur metus, at- que ideo veri similiaexadjunctisargumentanascun- tur. Nam quecunque conjuncta suntex his quibus adherent,indicio esse solent. Sed de hisin poste- riore disputatione diligentius disseram. Anteceden- iia vero sunt quibus positis aliud necesse est conse- quatur, ut quia bellum est, esse inimicitias ne- cesse est.Hac ordinis necessitatem tenent. Consoe- quentia enim ab antecedentibus separari nequeunt, consequens vero est quidquid id quod antecedit in- sequitur,utinimicitie bellum consequuntur.Nam si bellum est,inimicitiasesse necesse est, habetque lo- cus hic illud notabileetspectandum,quod sepe qua naturaliter priora sunt,tamen ipsa sunt consequen- tia.Sepe que naturaliter antecedunt, et in proposi- lione priora sunt ; namque inimicitie prius existere quam bella solent. Sed non possumus proponere inimicitias,utbellum sequatur. Non enim possumus vere dicere, si inimicitia sunt, bellumest, sed pre- ponimus bellum, et inimicitis qua natura priores sunt,subsequuntur,ita,sibellumest,inimicitie sunt. Nuno igitur inimicitie qux» naturaliter bellum pre- cedunt,ha eadem bella in propositione comitantur; atsi dicam:Sisuperbus est, odiosus est, superbia et naturaliter et in propositione odium praecedit ; prius enim superbia consuevit existere, post veroatque ex eadem superbia veniens odium sequi. Nec interest utrum naturaliter quelibet antecedat res aliquando, an vero consequetur, dum id in propositione adno- temus, eam esse rem antecedentem, que sive natu- raliter priorsit, sive posterior, alteram tamen rem secum necessario trahat. Repugnantia vero intelli- guntur quoties id quod alieui coatrariorum natura- literjunctum est, reliquo contrario comparatur, ut quoniam amicitie alque inimicitie contraria sunt. Inimicitias vero consequitur nocendi voluntas,ami- cilia et nocendi voluntas,repugnantia sunt,hec quo- que ad se contrarietatis similitudine referuntur.Cau- sa est qua precedente aliquid efficitur, ut causa diei est solis ortus. Effectum est quod praecedens causa perficit, ut dies quem solis ortus emittit. Majorum vero comparatio est quoties ei quod minus est, id quod majus est comparatur, ut si nemo innocens pelli in exsilium debet, multo magis ne Tullius qui- dem, qui non innocens solum, verum etiam patriae fuitliberator ; plus est enim At esse liberatorem quam innocentem.Parium vero quoties inter se pa- ria comparantur,ut si hic civis innocens pelli in ex- silium non debet, quia innocens est,nec ille quidem quiest innocens carere patria juste potest.Minorum veroquoties minora majoribus conferuntur,ut si Ci- ceronem liberatorem patrie praemio nemo dignum putavit, nemo eum putet premio dignum qui cur tantum innocens fuerit,nulla in rempublicam con- 34 1067 AN. MANL. SEV. BORTII 1068 tulit merita. Hzc itaque omnia cognata sibiesse,et A illud dicere, cur que affecta sunt in ipso, de quo ad se referri invicem, et se velut e regione conspi- cere nullus ignorat. Nam ut de conjugatis primum loquamur, et justitia ad id quod justum est, vel id quod juste fieri potest,speclat,et cum qui justus est perficit, Ceetera quoquehabent ad se non modo vo- cabuli cognationem,verum etiam cujusdam nature congruentiam, ila tamen ut a se diversa sint.Neque idem est justitia, quod justus. Omne enim quidquid ab aliquo inflectitur, ab eo a quo inflectitur est di- versum, eidemque cognatum, a quo etiam probatur inflexum. Genus etiam cognatum esse rei cujus ge- nus est,id est speciei,quam Cicero formam vocavit, dubium non est. Genus enim speciei genus est, et. species generis species: itaque ad se invicem refe- runtur,licet idem genus ac species non sint. Illud sane videndum est,quoniam quas nos species nuncu- pamus, eas Cicero formas vocat. Cui quidem, dum quod dicit intelligam, concedam libenter quibus vo- luerit uti nominibus , mihi vero non idem concedi potest. Nam qui explanationis lucem professus est, in his verbis debet qu: sunt in usu posita versari.Id autem quod supponiturgeneri utspecies,quam forrra potius nuneupetur,ususobtinuit.Jam vero similenisi simili simileessenon potest,et quod differt nisia dis- simili differre non potest.Contraria etiam contrariis intelligunturessecontraria,conjunctaetiam conjun- ciis adh:erescunt, Et qui sunt antecedentia, aliquid quod potest consequi antecedunt. Id etiam quod est consequensillud quod antecessit insequitur. Omne etiam repugnansrepugnanti sibimetintelligiturini- micum.Causa etiam effectus sui causa est.Quod enim quavis causaefficit, ejus rei quam efficit causa est ;ef- fectus quoque cause alicujus effectus est. Compa- ratio vero majorum minora respicit, minorum vero majora, parium paria, atque in omnibus ea natura esse deprehenditur, ut cum per se res quedam sint diverse ab his ad que referuntur, affectatamen es- se dum comparantur, appareant; diversa vero esse ab his que referantur, illa res approbat, quoniam nihil ad se ipsum referri potest. Que cum ita sint, jureaffecta sunt nuncupata. Qui omnia ejus loci qui ex affectis ducitur, species vel formae sunt, ipso etiam testante Cicerone, qui ait: Sed hoc genus in plures partes distributum est.Cum enim genus dixit, quas scindit a genere species esse signavit.Preterea omnia ec et nomen generis suscipiunt et dif(ini- lionem.Alffecta enim sunt ad aliquid, qu: ad id ad quod affecta sunt,referri queunt ; conjugata vero et genus, et. forma, et cetera, ad ea semper ad quse sunt affecta, referuntur.Sed,ut in superioribus locis dictum est, qui inipso de quo agitur herebant, id est ex toto,ex partibus,ex nota,ut ex toto eo intelli- gatur termino qui fuisset in quastione propositus, itemque exejus partibus atque exejusnota. Eodem modo eiiam in iis qux affecta sunt dicemus ad eum terminum affecta considerari,qui subjecti vel predi- cati loco positus continet questionem.Superest nunc B C D agitur esse dieantur.Etenim in ipso de quo agitur termino,quatuor locos esse significavit Cicero, id est ex toto, ex partibus, ex nota, ex affectis. Quorum tria quidem superiora manifestum est in eo hirere de quo agitur termino. Diffinitio enim cujuslibet rei quod totum est, in illo ipso est quod diffinit.Partes etiam in ipsoillo sunt,quod collectione conjungunt. Nota etiam in illo est quod appellatione significat ; affecta vero extrinsecus posita videntur, quippe quce referuntur ad id ad quod affecta sunt, ad id de quo agitur que non referuntur, nisi extrinsecus posita intelligerentur. Cur igitur ea etiam que affecta sunt, ad id de quo agitur, inter nos nuzeravit lo- cos, qui ipsi de quo queritur termino coherent, dicendum est. Quoniam id quod adherere dieitur, non idem est ei cuiadhwrere predicatur. Quse cum diversa sint,cognatione tamen quedam intelligun- turesseconjuncta,veluti nonidem est diffinitio quod ipsa res que diffinitione describitur.Si enim diffini- tio clarius efficit id quod diffinit, nihil vero ipsum e sese[F.esse]clariusquam estefficere potest,manifes- tumestid quod diffinituradiffinitioneessediversum. Sed idcirco hewrere diffinitionem ineo quod diffi- nitur dicimus,quia est ei cognata atque conjuncta, quippe que dum ejus proprietatem significet, ab ejus substantia non recedit. Partes etiam ac note di- versa sunt ab eo quod vel copulant, vel designant. Sed quia ille propositum terminum jungunt,ille si- gnificant, habentes aliquam cum proposito termino cognationem,in ipso de quo agitur herere perhiben- tur.Ita etiam in affectis,licet extrinsecus sint, neque enim idem sunt quod ea sunt ad qua intelliguntur affecta,necessariotamen,quia aliquam cognationem cum his habere considerantur, in ipsis haerere di- cuntur ad qua ad effecta sunt. Qui vero eorum na- turalis ordo sit, vel ' que differentia, vel sit alia, locorum partitio, licet in topicis differentiis oppor- tunius expediendum sit, tamen cum exempla Cice- ronis que in his explicandis attulit exposuero, subjungam. : Conjugata dicuntur,qua sunt exverbis generis ejus- dem. Ejusdem autem generis verba sunt qua orta ab uno varie commutantur, ut sapiens, sapienter, sapien- tia; hzc verborum conjugatio cuota. dicitur, ez qua hujusmodi est argumentum : Si compascuus ager est, jus est compascere. Diffinitio conjugatorum a Cicerone prolata talis est. Conjugata dicuntur quie sunt ex verbis generis ejusdem,id est quae abuno verbo variis infleetuntur modis.Ex eodem quippe genere verba sunt, justitia, - justus, juste,justum,et quecunque alia in diversas possunt vocabulorum species inflecti. Quicunque enim ab uno quolibet orta varie commutantur, hac & Grecis quidem coZvy(a dicuntur, apud Latinos vero conjugata : nam quod Greci cutvy'a dicunt, nos conjugationem appellamus. H«c autem sunt,ut sa- piens, sapienter, sapientia,et quecunque in varias 1069 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. II. 1070 partes orationis,variasque inflexiones,ab uno quo- A argumentum requiram. Video subjectum terminum, dam ducta cernuntur.Ex conjugatisigiturargumenti nascentis hoc exemplum est: sit enim dubitabile an in aliquo agro mihi atque vicino simul pascere liceat pecrs,id est an jus sit compascere: subjectumigitur est ager, compascere vero predicatum. Faciemus itaque argumentum hoc modo : Hic de quoqueritur agercompascuus est,in compascuo autem licetcom- pascere, in hoc igitur agro licet compascere. Hic igitur compascendi jurisargumentum ex compascuo sumptum est, ex conjugato videlicet. Compascere enim et compascuum conjugata sunt.Sumptum vero est argumentum,jus esse compascere,quoniam sit ager compascuus,sed conjugatum est compascuum ei quod compascere. A conjugatis igitur sumptum est argumentum, quod conjugatum in ipso est de quo agitur,id est in compascendo ; omnia enim ex eodem fluunt, et sui sunt continentia atque se re- spicientia. Factum est igitur argumentum ex eo quod est in ipso, ab affectis, id est a conjugatis. Maxima vero propositio est, conjugatorum in eo quod conjugata sunt,unam atque eamdem esse na- turam,vel sic,cui convenit aliquid,huic etiam eon- jugatum ejus posse sociari. À genere sic ducilur : Quoniam argentum omne mu - Veri legalum est,non potest ea pecunia qua numerata domi relicta est,uon esse legata ; forma enim a genere quoad suum nomen relinel wunquam sejungitur, nu- merata aulem pecunia nomen argenti retinet ; legata igitur videtur. , Genus est quod de qualibet specie in eo quod quid est praedicatur. In eo quod quid est pradicari dici- iur, quod de qualibet specie interrogantibus quid sit, responderi convenit,et ejus de qua respondetur speciei substantiam monstrat. Semper vero genus propria specie majus est, eamque intra ambitum su& praedicationis includit. Quo fit ut, quamvis in alia quoque disparliri genus possit,speciem tamen suam nullo modo derelinquat,velut animal quidem predicatur de homine,et hominis substantiam mon- Strat; interrogantibus enim modis quid est homo, animal respondetur. Idem tamen deduci in alia potest, velut in equum atque bovem,que animalia nuncupantur.Sed ita deducitur in diversa,ut unam- quamque earum specierum quas continet, non re- - linquat. Ubicunque enim fuerit homo, necesse est ui sit animal, homo enim animal est. Idemque de bove ac de caeteris. Ergo liquido demonstratum est .nomen generis a specie nullo modo separari.Quod si aliquando generis vocabulum universaliter enun- ietur, necesse est omnes species designari, ut si quis dicat omne animal, et hominem designabit et bovem, et caeteras omnes species sub animalis no- mine collocatas. Qua cum ita sint, quidam testa- mento mulieri argentum omne legaverat.Queritur an ei etiam numerata pecunia sit legata : numerata | igiturpecuniain haequestionesubjectum est,legata - vero praedicatum. Considero igitur in alterutro eo- . rum quidnam insit,ut ex eo quod in ipso est aliquod D qui est numerata pecuuia,habere argentum genus, quod atfectum est,scilicet ad speciem suam ad quam refertur. Qu: enim ad se invicem referuntur, affe- ctasunt; ergo quoniam argentum omnelegatum est, ei genus speciem propriam non relin juit, necesse est ut numerata quoque pecunia sit legata, Nam cum omne nomen generis legatum sit,nihil de spe- ciebus videtur exceptum, velut si quis dicat, omne animal vivere,non ut arbitror tantum hominem vel bovem,vel equum, vel sigillatim caetera, vel unum, vel plura vivere dicit,ut tamen aliqua cum sint ani- malia, vite munere carere contendat, sed omne prorsus quidquid fuerit animal, vivere proponit. Cum igitur omne genus, id est omne argentum le- gatum sit,nulla species excipitur. At numerata pecunia argentum est,fit igitur ut numerata quoque pecunia legati vocabulo possit includi. Est igitur qua&slio quidem,ut dictum est, an numerata pecu- nia legata sit; argumentum ab eo quod inipso est,id est a genere quod inest proprie speciei, id est ab affectis,quod est ita ut ad id referatur ; hoc autem est argentum, ab affectis,in est a genere. Predica- iur enim ut genus argentum de numerata pecunia. Interrogantibus enim nobis quid sit numerata pecu- nia jure respondemus,argentum. Maxima propositio est, cui convenit omne genus, eidem unamquaque speciem convenire. Quam Marcus quoque Tullius diversis quidem verbis, sed eadem significatione proposuit dicens: Forma enim a genere quoad suum nomen retinet,nunquam sejungitur,numerata au- tem pecunia nomen argenti retinet; legata igitur videtür. A forma generis,quam interdum, quo planius acci- piatur,partem licet nominare,hoc modo : Si ita Fabiz pecunia legata est a viro,si ei viromaler(amilias esset. Si ea in manum non convenerat,nihil debetur. Genus enim est uxor,ejus üua [ormae : una malrumf[amilias, he sunt quae in manum convenere ; allera earum que tantummodo uxores habentur qua in parte cum fuerit Fabia, legatum ei non videtur. Species est, qua propriis. differentiis informata sub predicatione generis collocatur. Differentice vero propria a ca&teris eam speciebus separant atque sejungunt,velut homo eum sit animalis species,dif- ferentiisinformaturrationabilitatisatque mortalitatis, et sejungitur ab his animalibus que eterna sunt, velut sol a Platonicis creditur,et ab iis animalibus qua&sunt rationis expertia.Cum igitur omnesspecies inter se propriis differentiis distent, necesse est quod de altera specie dicitur,id in aliam non posse iransferri,velut quod de homine dicitur specialiter, idem de equo alque bove non possit intelligi.Duci- tur autem & specie quoties genus ipsum veluti in quamdam contrahitur portionem. Velut si quis dicat illud animal sibi adduci debere, quod sit rationale et mortale, non utique de equo, vel bove, aut de esteris, nisi tantum de homine dictum esse intelli- gitur.Ut igitur generaliter dictum genusomnes spe- 1071 AN. MANL. SEV. BOETII 1072 cies claudit,curi quis dicit omne animal,sic quod- A res restituere non debet,nec reficere, non magis libet animal designatum speciem facit; que cum ita sint,a forma generis,id est a specie generis tale fit argumentum, quam formam generis Cicero par- tem sepe nominat,quo id quod dicitur planius flat. Notius enim nomen partis est quam forme ;quo au- tem distet forma a partibus,et nos strictim superius diximus,et paulo post a Cicerone ipso latius expli- cabitur. Nunc de proposito videamus exemplo. Uxoris species sunt due, una matrumfamilias, altera usu ; sed communi generis nomine uxores vocantur.Fit vero id saepe,ut species iisdem nonmi- nibus nuncupentur, quibus et genera ; mater vero familias esse non poterat, nisi qua convenisset in manum ; hec autem certa erat species nuptiarum: 'l'ribus enim modis uxor habebatur,usu,farreatione, coemptione ; sed confarreatio solis pontificibus con- veniebat. Quz» autem in manum per coemptionem convenerant, he matresfamilias vocabantur. Que vero usu vel farreatione, minime. Coemptio vero certis solemnitatibus peragebatur, et sese in co- emendo invicem interrogabant, vir ita, an mulier sibi materfamilias esse vellet.Illa respondebat velle. Item mulier interrogabat an vir sibi paterfamilias esse vellet, illa. respondebat velle. Itaque mulier, viri conveniebatin manum,et vocabantuc he nuptiae per coemptionem et erat mulier materfamilias viro, loco filie. Quam solemnitatem in suis Institutis Ul- pianus exponit.Quidam igitur extremo judicio omne Fabie uxori legavit argentum, si quidem Fabia ei non tantum uxor,verum etiam certa species uxoris, id est materfamilias esset, quaritur an uxori Fabie legatum sit argentum. Uxor Fabia, subjectum est legatum argentum,predicatum. Quero igitur quod- nam ex his argumentum sumere possim, quo in quistione sunt posita, ac video uxori duas inesse formas,quarum una tantum uxor est,altera mater- familias, que in manum conventione perficitur. Quod si Fabia in manum non convenit, nec mater- familias fuit, id est, non fuit ea species uxoris, cui argentum omne legatum est. Quocirca quoniam id quod de alia specie dicitur, in aliam dici non con- venit,cumque Fabia przter eam speciem sit, que in manum convenerit,id est que materfamilias sit, et vir matrifamilias legaverit argentum, non videtur Fabise esse legatum.Qusstio igitur, ut dictum est, an uxori Fabie omne argentum legatum sit: subje- ctum,uxor Fabia ; predicatum vero,legatum argen- tum. Argumentum ab eo quod est in ipso de quo quieritur,id est ab eo quod est in uxore de qua que- ritur. Est autem in uxore de qua queritur species uxoris,ea scilicet que in manum non convenit que ad eam affecta est. Omnis enim species ad suum genus referturjid est forma ; factum est igitur argu- mentum ab eo quod est in ipso,ab affectis,a forma generis.Maxima propositio est, quod de una specie dicitur, id in alteram non convenire. A similitudine,hoc modo : Si edes exesae corruerunt viliwmie fecerunt, quarum ususfruclus legatus. est D quam servum restituere,si 1s cujus ususfructus legalus est. deperisset. Similia dicuntur,quae cjusdem sunt qualitatis,ox quibus hoe modo sumitur argumentum : Quidam te- stamento edium usumfíructum legavit, id est con- cessit edes, ut his alius dum viveret uteretur ; hz cceperunt vel vitium facere, id est ruinam minari, vel etiam corruerunt. Petit igitur ab herede is cui sedium ususfructus legatus est,utearum sibiedium qua a testatore legata sun! damna compenset, et edes que vitium fecerunt vel corruerunt restituat. Querituran earum edium quarum ususfructuslega- tus sit, vitium vel ruinam haeres restituere co- gatur.Hic igitur subjecta quidem oratio est, veluti quidam terminus,edium quarum ususfructus lega- tus sit, ruinam vel vitium. Predicata vero oratio, loco termini constituta,ab herede restitutio. Sumo igitur a simili argumentum,hoc modo: Quoniam si quisservi usumfructum]legaverit,isqueservusaliquo modo deperierit, non cogitur restituere hwres ser- vum,nenunequidem cogetur heres restituere edes, que in usumfructum legate,ruinam vitiumve fece- runt. Similes est enim servi ususíructus legatio sedium ususfructus lezationi. Simile est etiam ser- vum in usumfructum legatum si deperierit, ab hoe redenonrestitui,etediumin usumfructumlegatarum . vitium ruinamve ab herede non refici. Est igilur questioquidem an ediumin usumfructumlegatarum vitium vel ruinam heres restituere cogatur. Termi- nus vero subjectus quidem,edium in usumfructum legatarum vitium vel ruinam,predicatus autem ab hierede restitutio.Argumentum vero ab eo quod in ipso est,id est ab eo quod inest,vel ruine, vel vitio :dium in usumíructum legatarum.Id autem est af- fectum, id est similitudo.Omnis enim similitudo ei inesse perpenditur quod est simile, similitudo vero est servi ususfructus legati pereuntis, quem resti- tuere heres non cogitur. Maxima vero propositio, similibus rebus eadem convenire. A differentia. Nom si uxori vir legavil argentum omne quod suum esset, idcirco quae in nominibus fuerunt, legata sunl, Multum enim differt. in arca ne positum sit argentum, an in tabulis debeatur. In rebus plurimum differentibus quod de altera earum dicitur non videtur in alteram convenire.Id cum ita sit, quidam argentum suum omne legavit uxori.Illa pecuniam quoque qua in nominibus de- bebatur, suam esse dicebat, quod omnis pecunia nomine vocaretur argenti. Qucritur an id quoque argentum quod in nominibus debebatur,legatum sit. Hic igitursubjectus est terminus,argentum quod in nominibus debebatur, legatum vero praedicatur. A differentia igitur faciemus argumentationem hoc modo : Idem deplurimum differentibus rebusintel- ligi non potest. Plurimum vero differt argentum in arca ne sit positum,an in nominibus debeatur.Nam qua posita in area pecunia est juris est nostri, in nominibus vero dobita non est nostra ; nam quod n 1073 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. II. 1074 mutuum datur, ex meo fit accipientis, atque ideo A sunt,id est qualitates, sed hoc ipsum quod contra- non cogitur eamdemipsam pecuniam debitorresti- tuere creditori, sed aliam tantam. In arca vero po- sita pecunia, et in nominibus debita, non sunt ar- genti vel pecunie species, sed differentie ; nam argenti species signatum acnonsignatum essedicta sunt. Qualitas vero pecunie in possessione positz vel non positie,sed non modis omnibus aliene,in his differentiis constat,ut alia sit in arca posita,reliqua in nominibusdebeatur ; atque hocidcircodictum est ne quis non a differentiis,sed a specie argumenta- lionem ductam putaret. Qualitas enim substantialis non speciebus, sed differentiis annumeratur. Cum igilur suum omne quod fuerit argentum vir uxori legaverit, cumque manifestum sit id ad eam perti- nere quod fuerit suum legantis, id est quod in arca fuerit conditum,non potest idem intelligi deeo quod in nominibus debebatur, queniam,sicut dictum est, id quod in nominibus debetur ab eo quod in arca positum est plurimum differet.Facta;est igitur argu- mentatio ab eo quod inerat, de quo quaerebatur. Qusrebatur vero de argento in nominibusdebito.In hoc vero inerat propria differentia,qua ab alio dif- ferebat argento, eo scilicet quod in arca positum fuerit.Id vero est affectum,id est differentia.Maxima vero propositio, de rebus plurimum differentibus, idem intelligi non posse. Ex contrario autem sic . Non. debet ea mulier cui vir bonorum suorum ususfructus legavit,celis vinaréis el oleariis plenis relictis putare id ad se pertinere. Usus enim mon abusus legatus est : ea sunt inter se contraria. : Quod de aliqua re dicitur, id in ejus contrarium non potest convenire. Idem enim de duobus con- írariis intelligi nullo modo potest. Quidam igitur supremze voluntatis arbitriouxori bonorum suorum usumfructum legavit, mulier cellas vinarias oleas- que plenas ad usumíructum proprium devocabat. Queritur an penus quoque ususfruetus legatus sit ; penus igitur ususíructus est subjectum, legatus pradicatum.A contrarioigitur sumiturargumentum hoc modo ; Utimur his que nobis utentibus perma- nent, his vero abutimur qui nobis utentibus pe- reunt;ergo,cum permanere ac perirecontraria sint, usus quoque et abusus contraria necesse est judi- centur. Quod si cetera quidem utendo permanent, . celle autem vinarie atque olearie utendo con- sumuntur aliarum quidem rerum ususfructus esse pones:; penus veronon potestusus esse,sed polius abusus.Ergo cum vir uxori usumfructum bonorum suorum legaverit, non potuit legare contrarium, quod est abusus; est vero abusus vini atque olei, vinum igitur atque oleum ad usumfructum mulieris non potest pertinere.Argumentum abeo quodin ipso est de quo agitur, id est ab ususfructus legatione, atque ab affecto, id est, contrario; contraria vero in contrariis non ita sunt, tanquam definitio in eo quo definitur, sed tanquam relatio. Omnis enim - relatio in relativis,omniaque contraria non id quod B D ria sunt, in contrariis esse dicuntur, quia non se- cundum qualitatem propriam, sed secundum di- stantiam plurimam sibi invicem conferuntur. Ma- xima propositio est, quod alicui convenit, id ejus contrario non convenire. Ab adjunctis. Siea mulier testamentum fecit, qua secapite nunquam diminuit non videtur ex edicto pra- Loris secundum eas tabulas possessio duri ; adjungitur enim ut secundum servorum, secundum easulum, se- cundum puerulorum tabulas possessio videalur ex edicto dari. AA junctasunt,qus proximum ac finitimum locum tenent, ut si unum eorum quolibet exstiterit modo, alterum quoque vel exstitisse, vel exstare, vel ex- etaturum esse videatur : hec enim sibi quasi vicina sunt. Que vero in existendo sibi sunt proxima, hzc vel antecedere rem volunt, ut amor sspe con- cubitum, vel simul esse, ut pallor et timor, vel evenire posterius, ul post iracundiam cedes. Eaque est adjunctorum natura,ut separari quidem possint, tamen sese invicem monstrent.Nam neque quiama- vit,necessario potitus est, et sepe qui potitus est, non amavit. Nec qui pallet, necessario timet, et sepe non timens pallet.Nec ex necessitate iratus occidit, et occidit sepe aliquis non iratus. Sed ta- men si de singulis inquiratur,eum concubuissequi amavit, et pallere qui timet,et occidisse qui fuerit iratus, verisimile est, non quod ita necesse sit, sed quia ex vicinis vicinacolligimus. Nam quod ad exem- plum attinet hujus argumenti, hec similitudo est. Capitis diminutio est prioris status permutatio. Id multis fierit modis solet,vel maxima,vel media, vel minima.Maxima est,cum et libertas et civitasamit- titur,ut deportatio. Media vero, in quo civitas amit- titur,retinetur libertas,utin Lutinas colonias trans- migratio. Minima, cum nec civitas nec libertas amittitur,sed status prioris qualitatis imminuitur, vel adoptalio, aut quibuslibet aliis modis prior Status,relenta civitate, potuerit immutari. Mulieres vero antiquo jure tutela perpetua continebat.Rece- debant vero a tutoris potestate que in manum viri convenissent,itaque fiebat eis prioris,status permu- tatio, et erat capite diminuta, qus viri convenisset in manum.Qucedam igitur que se nunquam capito diminuisset,id est que in manum viri minime con- venisset,sine tutoris auctoritatetestamenlum fecit. "Quaeritur an secundum ejus tabulas ex edicto pre- toris debeat dari possessio.Hie subjectus quidem ter- minus,mulieris nunquam capite diminuto tabulew, praedicatus vero possessionisconcessio.Sumiturergo ab ádjunctisargumentum,hoc modo.Nam si secun- dum mulieristabulasnunquam capitediminute pos- sessio detur,nihil causc est cur non secundum pue- rulorum quoque et servorum tabulas ex edicto pretoris possessio permittatur. Quid enim officere potest, ne secundum mulieris nunquam capite di- minute tabulas possessio deferatur? Id scilicet quod ea quc testamentum confecerat, sui non fuit 1075 AN. MANL. SEV. BOKTII 1076 juris, quod idem et de pueris et de servis dici po- A usque ad mediam partem duntaxat dotis Quare test Illorum enim stas, illorum conditio, inalterius sita est potestate. Adjungitur ergo: Si secundum mulieris, qux in suo jure non esset, tabulas, pos- sessio detur,secundum puerulorum quoque et ser- vorum tabulas possessionem dari,qui sui juris mi- nime sint,quoniam quidem illi sub lutoris,illi sunt sub domini potestáte. Proxima namque est rei de qua quazritur, quod ejus est consequens, et postea existens, ut secundum servorum puerorumque ta- bulas bonorum possessio detur,si illud quod estin quaestione conceditur. Quiritur enim an secundum mulieris tabulas nunquam capite diminuta posses- sio detur. Quam rem consequitur ut, si id fiat, se- cundum servorum quoque puerorumque tabulas de- feratur, quod quia fleri non oportet,ne rei quidem'g precedentis exislere debebit exemplum. Nectamen necessaria est consecutio, sed vicina.Nam fieri po- test utid recipiatursolum secundum mulieristabu- las possessionem dari, non vero id ut secundum tabulas servorum vel puerorum possessio;conceda- tur. Sed proximum est ut qui nunc hoc recepit, posterius illud admittat. Est igitur argumentum ab adjunctis, id est ab eo quod in ipso haeret de quo quaritur.Est autem questio de mulieris nun- quam diminute tabulis, ab affectis scilicet ab ab- junetis. Maxima propositio, ex adjunctis adjuncta perpendi. Ab antecedentibus autem, et consequentibus | et ve- pugnantibus, hoc. modo : Ab. antecedentibus, si. viri culpa factum est divorlium, et si mulier nuntium re- misil, lamen pro liberis manere nihil oportet. Antecedentia sunt,quibus positis, aliud necessa- rio consequatur, licet illud quod antecedit, minus sit atque posterius. Minus quidem,ut si honiío est, animal est; homo enim minus est animali, et tamen posito homine, consequitur ut animal sit. Posterius vero, ut si peperit, cum viro concubuit ; posterius enim est peperisse quam cumviro concubuisse. Ali- quoties vero et quod equale,et quod simul,et quod prius est ponitur ul antecedens. /Equale quidem, ut si homo est,risibilis est. Simul vero, ut si terra objecta est, luna deficit. Et hac sibi convertuntur, ut consequentia fiant antecedentia,utsi risibilis est, homo est,et si lura defecerit, terree adsit objectio. Antecedens vero prius est, ut si arrogans est,odio- sus est.Prius enim est arrogans, posterius odiosus. Illud tamen in omnibus manet, positis anteceden- tibus necessario consequentia trahi. Exempli vero talis est explanatio : Civitatis Roman: jure, liberi retinentur in pátrum arbitrio, usque dum tertia emancipatione solvantur; ergo siquandodivortium intercessisset culpa mulieris, parte quadam dotis pro liberorum numero multabatur.De jua re Pau- lus, Institutionum libri secundi titulo de Dotibus, ita disseruit : Si divortium est matrimonii, et hoc sine culpa mulieris factum est,dos integra repete- tar; quod si culpa mulieris faetum est divortium,in singulos liberossexta pars dotis a marito retinetur, D quoniam quod ex dote conquiritur liberorum est, qui liberi in patris potestate sunt, id apud virum necesse est permanere. Facto igitur divortio, con- tenditur an dotis pars pro liberis apud virum de- beat permanere.Hie subjectum quidem est,factum divortium a muliere nuntiatum ; praedicatum vero, apud virum sexta partis dotis post divortium per- mansio. Questio an post divortium factum,muliere nuntium remittente,sextam dotis partem apud virum manere oporteat. Quero igitur,si ab autecedentibus argumentum faciendumest,quid antecedat,quid con- sequatur.At si viri culpa factum est divortium, vi- deo,mulierem dotis parte non posse multari,etiam si prima repudii nuntium misit.Quod enim anteces- sit, ut viri culpa fieret divortium, id non permittit ut dotis pars mulieri pereat,quamvis prima repudii nuntium mittat.Non enim quia prius libellum repu- dii nuntiavit dotis parte multanda est, sed absol- venda potius damno,quod non sua factum est, sed viri culpadivortium.Igitur antecedens est viri culpa factum divortium, consequens vero dotis partem non retineri. Nam si hoc est,illud est. Argumenta- tionem vero faciam hoe modo : Si viri culpa factum est divortium,etiamsi mulier repudii nuntium mi- sit, nullo modo tamen dotis parte multabitur. Sed viri culpa divortium factum est.Non igiturjuremu- lier dotis parte multabitur.Quod si non multabitur dotis parte, nihil in viri domo liberorum causa, dotis nomine relinquetur, sed non multabitur do- tis parte; nihil igitur apud virum dotis relinque- tur pro liberis.Utriusque vero conclusio syllogismi haec est : $1 igitur viri culpa factum est divortium, pro liberis manere nihil oportet. Argumentum, ab eo quod in ipso est de quo agitur : versatur quippe intentio de dotisparte,ejusque apud virum,post di- vortium quod prima nuntiaverit, retentione ; hoc vero antecessit, viri &ulpa, quod quia. precedens est, affectum est, omne enim quid praecedit, ad id quod sequitur necesse est utreferatur. Maxima pro- positio est : Ubi est antecedens, ibi erit et conse- quens; at in hac questione est. antecedens, id est viri culpa factum divortium ; ibi igitur consequens erit,sextas non retineri. Cur autem ita superius ar- gumentum conclusionibus intexuerim,cum de his, M. Tullio latius exsequente, tractavero, evidentius apparebit. A consequentibus : St mulier cum fuisset nupta cum eo cui connubii jus non esset nuntium remisit quoniam qui nati sunt patrem mon sequuntur ,pro liberis manere nihi oportet. : Consequentia sunt,qua cum fuerint antecedentia posita, eonsequuntur, veluti si dicamus : Si homo - est,animal est, animal est consequens. Sed in pro- posito exemplo non satis apparet a consequentibus argumentum, sed ab antecedentibus potius, quod paulo postliquebit.Filii non juresusceptiin patrum non erant potestate, sed matres potius sequebantur. Non autem omnibus erat connubium cum Romanis, 1077 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. II. 1078 nec erant nuptiz jure contracte, que aut non inter À seribatque,si is filius intra pubertatem decesserit, civem romanum civemque romanam inibantur,aut cui princeps populusve civitatem vel connubium non permisisset, eo scilicet modo ut in potestatem parentum liberi redigerentur. Illud quoque viden- dum, quod ex impari matrimonio suscepti,non pa- trem,sed matrem sequuntur.Ergo quzeedam Romana vel cum Latino, vel cam peregrino, vel cum servo, cum quo connubii jus non erat,nuptias fecit,dotem contulit, factoque inter eos divortio,contenditur an nupte mulieris cum eo cum quo connubii jus non erat, apud virum dotis pars post divortium debeat permanere.Hic subjectum quidem est,nupta mulier cumquo connubium non erat, praedicatum vero dotis partis apud virum post divortium retentionis jure permansio. Sumitur ergo a consequentibus argu- mentum hoc modo. Nam quia nuptias fecit cum eo cum quo connubii jus nullumest,id consequitur ut liberi patrem non sequantur.Si autem liberi patrem non sequuntur,ne in patris quidem sunt potestate, at si in patris potestate non sunt, matrique appli- cantur,apud virum dotis pars non poterit permane- re. Hic igitur antecedens est,cum quo connubiijus non erat, nuptie ; consequens vero,nihil pro liberis dotis nomine manere oportere. Concludatur argu- mentatio : Quoniam, non permisso connubio,liberi qui procreantur patrem non sequuntur, ne dotis quidem pars apud patrem pro liberis manere debet, quandoquidem non patrem filii, sed matrem se- quuntur.Probatum est igitur pro liberis manereni- hil oportere,ex hoc quod cum eo muliernuptiasfe- cit cum quo connubii jus non erat; hoe vero erat antecedens.Non ergo a consequenti,sed ab antece- denti potius factum deprehenditur argumentum. Quod si per quod nihil dotis nomine manere opor- teret, probaretur eam nuptias cum eo fecisse qui- cum connuübii jus non esset,rectea consequentibus argumentum factum esse diceretur. Fieret vero & consequentibus argumentum, si ita poneretur: Si quid ex dote pro liberis manereoporteret,probatur, quia patrem liberi sequuntur,cum eo nupta essemu- lier, cum quo connubii jus erat. Assumo quod est consequens :Sed mulier cum eo nupta non est cum quo connubii jus erat. Concludo antecedens : Nihil igiturdotis proliberis manere oportebitquiapatrem liberi non sequuntur. Argumentum, ab eo quod in ipso est de quo qusritur. Queritur enim de his nuptiis, quarum nullum fuerit jure connubium.Ex aífectis:omne enim consequens ad id quod precedit refertur. Maxima propositio est:Ubi consequensnon est, ibi ne antecedens quidem esse potest. Ac de his erit alius uberius disserendi locus. A repugnantibus:Si pater [amilias uxori ancillarum usum fructum legavit a filio, neque a secundo haxrede legavit mortuo filio,mulier usumfructum non amittet. Quod enim semel testamento alicui datum est, id ab eo invito cui dutum est auferri non potest;repugnat enim recte accipere el invitum red'lere. ; Secundus hsresdicitur qui heredi instituto sub- stituitur, veluti si quis filium instituat heredem, B D nepotem vel quemlibet alium haredem esse opor- tere;nepos igitur vel quilibet alius,secundus heres dicitur.Repugnantia sunt quee (ut dictum est)contra- ria sequuntur,si ipsis contrariis comparentur.Qui- dam igiturhsredem testamento scripsit filium,eique secundum substituit haeredem,uxoriquesusg ancilla- rum usum fructum legavit a filio,dixitque ut uxori filius ejus usumfructum ancillarum permilteret,ne- que illud adjecit,ut etiam secundus heres eumdem usumfructum mulieri concederet,Successit filius,ac mulieri ancillarum contulit usumfructum.Ilo mor- tuo intra pubertatem,agit secundus heres,et usum- fructum ancillarum mulieri extorquereconatur, di- cens usumfructum ei a filio legatum, a se vero mi- nime.Queriturutrum eamulier legatum quod testa- mento acceperat invita possit amittere, Hic igitur subjectum est legatum quod teslamenti jure recte accepit. Predicatum vero, invitam posse amittere, Sumo igitur argumentum a repugnantibus.Repug- nans veroest, si id quod contrario consequens est alteri contrario comparetur,velut in hoc ipso quod tractamus exemplo, recte accipere, et non recte ac- cipere, contraria sunt,sed nonrecte accipere comi- tatur invitum reddere. Jure enim invitus reddit, quod non recte accepit. Repugnat igiturinvitum red- dere ei quod est reote accipere. Faciemus igitur ar- gumentum sie :Quitestamento accepit,recte accepit; quod autem recte accipitur, invito eo qui semel recte accepit, auferri non potest; at mulier testamento usumfructum ancillarum accepit;id igitur ei invita non poterit auferri. Argumentum,ab eo quod in ipso est de quo agitur,id est de eo quod recte acceptum est. In ipso vero est velut affectum contrarietatis modo,ut superius dictum est. Est autem argumen- tum a repugaanti.Maxima propositio, repugnantia convenire non posse. i Ab efficientibus causis, hoc modo : Dmnibus est jus parielem directumad parietem communem adjungere, vel solidum, vel fornicutum. At. si quis pariete com- muni demoliendo damni infecti promiserit,non debebit praestare quod fornio vitii fecerit. Non enim ejus vitio qui demolitus est.damnum factum est,sed ejus operis vitio quod ita edificatum est,ut. suspendi non possit, Causarum quidem multa sunt genera quz Cicero paulo posterius dividit. Sed nunc de efficientium causarum disserit argumento. Ef(iciens vero causa est qua precedente aliquod effectum est, non tem- pore, sed proprietate nature, velut in hoc quod nunc declaramus exemplo.Damni infecti promissio est quoties quis promittit, si quod damnum ejus opera contigerit,sua restitutione esse pensandum. Jus autem est parieti communi parietem alium vel fornieatum, id est arcum habentem, vel directum continuumqueconjungere.Quidamigiturad pariete.a communem alium extrinsecus parietem junxit,de- ditque satis damni infecti. Communis autem paries fornioatus fuit, id est, arcum habens vel signinam fabricam sustinens ; adjungente igitur eo qui satis dederat, et ut adjungeret demolieate partem parie- 1079 AN. MANL. SEV. BOETII 1080 tis, quo junctura coh:mresceret, vitium communis A nomine.Sed dicat quis,ex eo quod ea que mulieris 5 D paries fecit; queritur an damni infecti promissio cogat eum qui promiserit damnum restituere.Sub- joctus terminus damni infecti, promissio;predicatus vero vitii,restitutio.Sumimus igitur argumentum a causis hoc modo.Si enim is qui damni promisitin- fecti restitutionem ejus vitii causa fuit; restituere debet vitium quod ejus accidit culpa; quod si ea natura parietis fuit ut suspendi sustinerique non posset (fornicati enim parietis non ea natura est ut suspendi queat),parietis potius forma quamjdemo- lientis culpa vitium fecisse videbitur,atque ita non cogitur restaurare vitium quise damni infecti pro- missione obsirinxerit.Fiet igitur argumentatio hoc modo:Si penes parietis formam constituit ut eo ad- ungente parietem qui damniinfecti promiserat, vi- | tium fleret, id vitium, qui promisit, prestare non cogitur.Fuit autem causa paries ut vitium fieret,qui ea fuit natura ut suspendi sustineriquenon posset. Non igiturquod fornix vitium fecerit, prestare debet quidamni promisit infecti,.Argumentum ab eo quod inipso est de quo agitur,id est in vitiirestitutione, ex effecto, id est ex causa. Causa enim vitii forma est parietis,non culpaconjungentis parietem.Itaque factum est ut fornix vitium faceret,qua causa vitii, cum absit ab eo qui parietem junxit, abest etiam ejusdem vitii restitutio. Maxima propositio,unam- quamque rem ex causis spectari oportere. Ab effectis rebus,hoc modo: Cum mulier viro in ma- num convenit, omnia qua mulieris fuerunt viri fiunt dotis nomine. Effecta sunt qua aliquibus efficiuntur causis,non tempore pricedentibus,sed natura,velut si querat, uxore defuncta quc in manum viriconvenit,an ejus bona ad virum pertineant.In qua questione, bona uxoris defuncte que in manum viri convenerit, subjectum est, àd virzm autem pertinere,predica- tum.Quero igitur argumentum ab effecto,dispicio- que quid perfecerit ipsain manum conventio,atque ex eo argumentum traho; id autem est, omnia viri dotis nomine fieri, quecunque mulieris fuere.Ipsa igitur in manus viri conventio,omnia que mulieris fuere, viri fecit dotis nomine, non precedenstem- pore,sedstatim propria vi nature.Nam utin manum quecunque convenerit,mox ejusbonadotis nomine virum sequuntur. Facio igitur argumentum sic: Si mulier quie defuncta est in manum convenit,in ma- num vero convenientis mulieris bona viri fiunt dotis nomine,hoc quoquebona dequibus agitur,viri sunt. Argumentum ex eo quod in ipso est,de quo agilur, continetur.Agitur enim de bonisejusque in manum convenerit, scilicet ab effectis, id esta caus effe- clis. Effectum namque est, in manum conventione omniaque mulieris sunt viri fieri, sed a. causa quanquam hie quoquenonab effectis dotis nomine, factura argumentum essemonstretur.Ostensum est enim fieri viri dotis nomine,quidquid mulieris fue- rit, ex eo quod mulierin manum convenerit. Sed haec causa est ut qui mulieris erant, viri fiant dotis D C fuerant, viri fiunt dotis nomine, id est approbare quod defuncte bona ad virum debeant periinere, Sed qui; mulieris sunt,ea viri fieri dotis norcine,et bona ad virum pertinere,vel idem est,vel neutrum alteri causa est ;vel si quis dica! eam esse causam, ut bona mulieris viro debeant cedere, quod per in manus conventionem viri facta sunt dolis nomine, a causa rursus,ac non ab effectis factum esse argu- mentum putabit,id est a dote; ab effectis vero non oportet aliud nisi causam probari. Esset vero ex effectis argumentum,ut ex eo causa probaretur hoc modo : Si questio esset an mulier in manum viri convenisset, et indubitatum haberetur, omnia qua fuissent mulieris,viri facta dotis nomine, diceretur ita: Si omnia que fuere mulieris, viri facta sunt dotis nomine, mulier in manum viri convenit;sed omnia que fuere mulieris, viri facta sunt dotis no- mine,mulier igitur in manum viri convenit.Maxima propositio, causas ab effectis suis non separari. Ex comparalione autem omnia valent, quo sun hujusmodi.Quod inremajore valet, valeat in. minore, ut si in urbe fines non reguntur,nec aqua in urbear- ceatur. Ilem contra. Quod inre minori valet, valeat in majore, licel idem exemplum convertere,ilem. Quod in re pari valet,valeat in hae,qua par est,ut quoniam usus auctoritas fundi biennium esl,sit etiam cdium. AL in. lege edes non appellantur, et. sunt. ceterarum. omnium quarum annuus est ususvaleal. cquilas, qua paribus in causis para jura desiderat. A comparatione locus qui dicitur, tripartito scin- ditur;aut enim acomparatione majorum,aut a com- paratione minorum,aut a comparatione parium na- 8cilur.A comparatione igitar majorum est, quoties majore minoribus comparantur,hoe modo, ut quod in re majore valet, valeatin minore.Sit enim qua- slioan in urbe aquam liceat arceri. In hac igitur subjec!us est terminus, in urbe aqua, predicatus vero,jus arcendi.Regi fines dicuntur quoties unus- quisque ager propriisfinibusterminatur.Arcet vero aquam qui eam per sua spatia meare non patitur. Faciamus igiturargumentum sic.Quoniam plus est regi fines,4minus vero arceri aquam, si in civitate fines non reguntur, quod majus est, ne id quidem quod minus est, fiet, ut aqua in civitate arceatur. Hic igitur sumptum est argumentum ab eo quod in ipso heret de quo queritur. Queritur vero de ar- cende aqua jure,ab affecto scilicet,id esta majori, quod refertur ad id quod minus est.Notandum vero quod Tullius maximam propositionem argumenta- tioni inclusit hoc modo : Quod in re majori valet, valeat in minori, et deinceps ea nixus,argumenta- tionem expedivit, ut manifestius appareat id quod in primo volumine commemoratum est, has maxi-- mas propositionesaliquotiesquidem argumentatio- nibus includi, ut in presenti monstratur exemplo, alias vero vires argumentationibus dare,ut in supe- rioribus exemplis locorum.Quod si idem converta- mus exemplum,dicemus : Quod in re minori valet, 1081 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. II. 1082 valeat etíam in majori. At in urbe aqua arcetur,re- À scientiamque eruditis,utquod medico in medicina, gantur igitur fines. Hic tamen questio permutatur hoe modo : Quswritur enim an in urbefines oporteat regi. Sed a minore sumitur argumentumy,id est ab arcenda aqua,ut eit hie quoque argumentum ab eo quod in ipso est, id estab eo quod est in regendis finibus,ab affecto scilicet, id esta minori. [d enim quod minus est affectum est,illud namque respicit ai id quod comparatur. Hic quoque maxima propo- sitio a Tullio posita est,eaqueest:Quod enim in re minori valet, valet etiam in majori.A paribus vero fit similiter comparatio. Necesse est enim ut valeat iequitas,qua paribus in rebus paria jura desiderat. Plurimarum igitur rerum usucapio annua est,ut si quis eis anno continuo fuerit usus, eas firma juris auetoritate possideat, velutrem mobilem.Fundi vero usucapio, biennii temporis spatio continetur, de idibus in lege nihil ascriptum est. Queritur ergo, usus edium unone anno,an biennio capiatur. Fa- ciemusa paribus argumentationem,et quoniamim- mobilium aequa possessio est,aedes vero immobiles sunt,ut biennio fundususucapiatur,ita etiam opor- let edes usucapere biennio possidentem. /Equitas enim paribus in rebus paria jura desiderat. Qua etiam maxima propositio a Tullio clarissime posita est,sed exemplum restrictius positum est,nec prom - plissime ad intelligendum. Ita namque ait,ut quo- niam ususauctoritas fundi per bienniua. est,sit etiam sedium. Hie igitur edium ususauctoritatem biennio fierisentit,sed adjungit: At in lege cedes non appel- Jantur,et sunt ceterarum omnium quarum annuus est usus. Hicrursusades in his videtur ponere qua annuo usucapiuntur, et concludit nihil definiens, nisi valeat equitas,qua paribus in causis paria jura desiderat. Sed videtur ita dictum,quoniam immo- biles sunt v&desut fundus,biennio verofundus usu- capitur, edes quoque biennio usucapia ntur,et sibi ipse rursus opponit, sed in lege duodecim tabula- rum, de edibus nihil ascriptum est, et inter eas relict: sunt res,taciturnitate legis,quarum est usus annuus, Namcumde fundo prescriberet lex biennii usucapionem, tacuit edes,et iis potius hac tacitur- nitate eas junxit quarum annuus est usus. Sed sol- vit objectionem ita, sed wquitas paribus in rebus paria jura desiderat, Itaque quoniam «eque fundus atque &des immobiles sunt, :equebiennio usucapien- tur.Factum estigitur hic quoque argumentum ab eo quod in ipso est de quo queritur, id est ab affecto, id est pari. Nam cum agatur de zedium possessione, argumentum sumptum estab usucapione fundorum. Expeditis igilur his locis qui inipso dequo agitur inherebant,nune jam lociejus quem dixit esse ex- trinsecus,ponit exemplum. Hic vero est qui sumi- tur ab auctoritate judicii locus valde probabilis, eliamsi non maxime necessitatis. Que enim neces- saria sunt,hec ex propria considerantur natura. Que vero prababilia sunt,plurimorum judicium ex- spectant. Ea namquesuntprobabilia,que videntur vel omnibus,vel pluribus,vel maxime famosis at- que precipuis,vel secundum unamquamque artem D geometre in geometria,ceterisque in propria stu- diorum facultate veritatis. De quo extrinsecus loco Sic loquitur: (Qua autem assumuntur extrinsecus, ea maaine ex auctoritate dicuntur. Itaque. Graci tnles argumenta - tiones &àx&yvooc vocant, id est artis expertes. Aliaquippeargumenta sunt,queipse elicit orator, atqueipsequodam modo ex designatis locis sibi com- parat,et propria facultate conquirit. Alia qux ex- trinsecus posita non ipse invenit,sed presentibus utitur et paratis,veluti testimonia, tabule,fama,cae- teraque de quibus M. Tullius latius tractaturus est, Non enim sibi ipse testimonia parat orator,sed pa- ratis utitur,nec ipse judicium facit,sed jam posito ae spontaneo rumore veniente utitur ad causam. Atque idcirco hos locos Greci dxtyvooc vocant, id est inartificiales,atque,ut Tullius dixit;artis exper- tes. Que enim non proprio oratoris artificio com- parantur,sed seextrinsecus venientiasubministrant, hac jure artisexpertia suntappellata. Hujus exem- plum est: Ut si ila respondeas : Quoniam P. Sczvolaid solum esse ambilus aediwm dixerit, quantum parietis commu- nis tegendi causa tectum. projiceretur, ex quo in le- ctwm ejus aedes qui protexisset. aqua, deflueret,id tibi jus videri. Solum ambitus wdium est, quantum soli edium ambitus claudit. Secvol aigitur dixit id esse am bi- tus edium solum, quod tecti diffusione tegeretur. Manifestum est enim tecta latius fundi,nec parieti- bus ad equari,ut stillieidium longuscadat.Qua cum ila sint,quidam parietem communem tegere niteba- tur,quaritur an sitaliquod jus tegendi. Respondeas tu,inquit, Trebati, id jus esse angendi parietis communis,ut in ejus qui tegit non a!iud quodlibet lectum stillieidii aqua fundatur, alias non esse juris ut tegat quis parietem,stillicidio in vicini tec!a de- fluente. Hao enim stillicidii servitus nova,nisi con- sentiente vicino, nihil juris habet. Sed si huic re- sponso opponatur,ne sicquidem ut tegat esse juris, quandoquidem edium solum lantum est,quantum cujusque£parietes elaudunt,qui vero tegit, lectum longius mittit,tu inquit, responsum tuumSoesvole auctoritate firmabis, dicens Scevolam respondisse hocessesolumambitusecdium,quantum tectum pro- jiceretur, non quantum parietes ambirent. Jus est igitur projicere teetum, qui inira ambitum adhuc suarum edium tegit,sedila ut in suumtectum aqua defluat, nec vieino nova noceat servitute. In qua questione neque a subjecto neque a praedicato ter- mino ductum est argumentum, quod in his locis considerari morisest,qui in ipsis herent de quibus agitur terminis,ut inomnibus exemplis est diligen- tissime declaratum.Sed quia sumitur argumentum extrinsecus,dubitationijudicium cujuslibet opponi- tur,ut nunc Seevole,cujus auctoritate responsum est,atque ideo ex loco qui vocaturextrinsecussum- píum dicitur argumentum. His igitur locisquisunteapositi, ad omne argumen- 1083 AN. MANL SEV. BOETII 1084 tum reperwndum tanquam elementis quibusdam signi- A quod ex elementis efficitur,partes invicem conjun- ficatio el demonstratio datur. Ulrum | igitur hactenus salis esb,Libi quidem Lam aculo el tam occupato ?pulo; sed quoniam avidum hominem ad has discendi epulas recepi,sic accipiam,ut reliquiarum sit polius aliquid, quam te hinc patiar non. satiatum. discedere. Omneelementum priacipium est ejus rei cujus elementum esse perpenditur.Nam ejus quod ex ele- mentis fit,ipsa elementa necesse est loco esse prin- cipii ; ergo quoniam hi loci superius designati argu- mentorum quasi quedam principiasunt (ipsi enim sunt qui continentargumenta; omne aulem quod continet,ejus quod continetur principium est), id- circo ait Cicero veluti quedam elementa argumen- torum videri locos hos quos superius posuit, Cautis- simequeadjecil,quasi qujedam elementa ; non enim integre elementa,sed quasi in similitudine elemen- torum sunt hiloci qui in argumentis efficiendis su- muntur, Ideirco quoniam argumentorum quadam videntur esse principia, alioqui elementum omne, minima pars ejus est cujus elementum est, et id LIBER TER TIUS. git,ut littere orationem. At vero locus, non pars argumenti,sed totum est. Est enim significalio qua- dam,et demonstratio ad reperiendum argumentum data,ut si locum respexeris, noveris ubi conditur, unde duei debeatargumentum. Sed reliqua ad Tro- batium expeditissime dicta sunt, blanditurque ei etiam brevia posse sufficere acuminis prerogativa, presertim cuni sit juris occupatione distrielus, et tempus legendi plura non habeat. Sed quoniam, ut inquit,avidissimum studii ad has doctrinarum opu- las recepit,non vult degustatum, sed satiatum ro- linquere,ut non desit aliquid, sed de pleno etiam relinquatur, factaque esta convivando translatio ju- cundissima.Declaratis igitur locis omnibus,eorum- que exemplisdiligenter expositis, pauca quedam de locorum vi atque ordine disputabo, quibus plenis- sima disputatione expeditis,ad ea qua restant ex- plananda transgrediar.Sed id tertio jam volumine faciendum est,quoniam secundus liber habet pro- prium modum. ———— Antequam latiorem M. Tullii divisionem de enu- meratis superius locis aggrediar, pauca,utsum pol-. lieitus,de vi atque ordine locorum mihi videntur esse (ractanda,ut eorum natura diligentius cognita, facilior se argumentorum copia subministret. Pri- mum igitur quoniam loci omnes divisi sunt in eos qui in ipso haerent de quo quaritur, et in eos qui extrinsecus assumerentur videndum est quinam sint hi loci qui in ipso herent de quo quieritur,et quid ab ipsis rebus differunt in quibus hzrere dicuntur, atque illud, quidem planissime expeditum est,ipsos dioi terminos illosqui in questione versantur, horum esse alterum predicatum, alterum vero subjectum, superior expeditio patefecit. Ab eo igitur termino de quo agitur, quid differt locus atoto ?quandoquidem idem estipsum esse quod to- tum,neque enim est aliud essequemlibet terminum in questione propositum,quam totum esse terminum eumdem qui in ques tioneest constitutus; deparibus quoqueidem dieimus.Nam si omnes partes efficiunt id cujus partes eunt,terminumquein questione pro- positum sua partes efficiunt,non est dubium quin partes quoque omnes convenientes idem esse quod ipsum est,in quiestione propositum rectissime intel- ligantur. Notatio vero,eodem modo illud ipsum est quodin quastioneproponitur. Rem enim unamquam- D que omne vocabulum designatin quiestione ao de- notat. Fit igitur nt totum,partes ac nota,idem quod est ipsum de quo querituresse videantur. In tanta igitur similitadine rerum danda est ditferentia.Ne- queenim,ut dictum est,si locus heret in oo ipso de quo queritur, atque abipso de quo queriturcapi non potest,argumentum fleri potest, tu locus idem esse possit quodipsum est de quo quiritur.Sed hiec differentia ipsum est quod confuse ac singulariter intelligitur ut homo,in eo inest totum suum, quod est delinitio ipsius; igiturtotum,ab eo quod ipsum est, intelligentia[sepa"atur,quod illud quidem singu- lariter intelligitur,hoc vero sub generis ac differen- liarum enumeratione monstratur. Dividit enimdefi- nitio atque disperlit,totumque patefacit quodin re ipsa singulariter intelligebatur; de partibusquoque eadem ratio est. Si enim ad membrorum multitudi- rem,vel specieorumomnium enumerationem,singu- laris termini referas intellectum, statim ipsius ac parliumdifferentias com prehendas.Nota etiam ab eo cujus nota est facile distat,quia illud vox et signifi- catio est,illud res signifieationi supposita, eorum vero que affectasuntnon sunt dubic differentia ab hisquorum affecta esse m onstrantur.Quisenimidem dicat esse conjugatum,quod est id cui conjugatum est ? Quis idem dicatessejuste,quod justitia ? Quis genusidem quod forma ?quis contraria? quis simi- lia?Quandoquidem nequecontrarium,sibi ipsi con- trarium eesge polest ,nee simile,sibi ipsi simile ; nec genus, sibimetipsi genus;et de ceteris eadem ratio est, Nunc illud dicendum est, propter quod ista pre - misimus;quandocunqueenim ab illis tribusloeis qui primi propositi sunt,argumenta sumuntur,id est a toto, a paribus,a nota, fit ut ipse quidem terminus ad cujus fidem queriturargumentum,intra quam- libet earum rerum contineatur, que cum ad argu- mentum ducto fuerint, loci esse monstrantur.Velut cum fit argumentum a toto,ipse quidem terminus cui fides affertur,intratotum comprehenditur;totum vero ipsum quod est definitio,res est siquidem ora- tionem,rem vocari placet. At si ex oa sumiturargu- mentum,fit locus.Itaqueipsum quidem de quoagi- tur,intra totum clauditur, a quo toto cum fit argu- mentum,fit ipsum totum, locus ; quod totum,quo- —— 1085 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. III. 1086 niam claudit terminum qui in questione versatur A sed querebaturan jusesset compascere,tractum vero eidem termino videtur inhwrere. Quo fit, ut locus quoque qui a toto est, eidem inhereat termino, de quo in questione dubitatur. Partium quoque enu- meratio eumdem terminum claudit,quem partium collectione conjungit. Ipsaque partium enumeratio res quaiedam est, ei oratio rebus annumeranda est. Sed si ab ea. ducitur argumentum, fit locus, Sed quoniam parlium multitudo in eodem termino est, quem conventus partium jungit, necesse est eum quoque locum qui est a conjunctione partium ipsi illi termino de quo queritur inhwrere.Nola etiam rem designal,et significatione aliquo modo compre- hendit, a qua si ducitur argumentum, fit locus, et quoniam nomen omne si videtur adesse,cujus intel- ligentiam signat, locus quoque qui est a nolatione, in ipso haret de quo versatur intentio. At in affectis quo in tredecim partes divisa sunt, non idem est. Nam quoniam respicientia quodammodo terminum sunt, et quasi extrinsecus constituta, non videntur B eodem modo conjuncta esse cum termino quo con. juneti sunt hi loci, qui a toto,a partium enumera- tione,a nota esse predieti sunt ; sed lamen id quod affectum est, ad aliquid dicitur. Id vero aliquid junctum est illisemper quod ad. ejus ducitur rela- tionem, ac sine eo esse nunquam potest, quia cum ipso nascitur,et quodammodo altero dieto intelligi- tur alterum.Nam si id de quo queritur,ejusque af- fecta perpendas, ea quie perhibentur affecta, extra id de quo ambigitur, posita esse consideres, nihil enim eorum qua sunt ad aliquid,ex se ipso esse po- test, sed est semper ex altero : ut enim in predica- mentis ostenditur,omnia qua ad aliquid dicuntur, opposita sunt, non tamen ita disjuncta sunt ut om- nino sint distributa,sed quoniam relativa predica- tione junguntur, necesse est aliquo modo in ipso sintad quod videnturaffecta, Omne quippe affectum, ex eo ad quod affeelum est suscipit formam,et sine eo esse non potest, et dicto altero, alterius se statim subjicit intellectus, utcum dixero dimidium,duplum intelligitur,et cum patrem nominavero,filius ad in- telligentiam venit.Et omnia quaecunque ad aliquid sunt,ex sese pendent,neo ase invicem deseruntur. Igitur omne affectum,et ad ipsum respicit ad quod refertur, et in ipso est. Ad ipsum quidem respicit, quoniam ad affectum suum velut ad aliquid relative more pridicationis refertur;in ipso vero est, quod ea est alfectorum natura ut alterum existat ab altero, sequeipsa possideant, quandoquidem etid quod af- fectum vocatur,ejus est termini ad quem considera- turaffectum,etterminusin quiestione propositus affe. cto suo intelligitur esse connexus.Que cum ita sint, cum argumentum sumitur a conjugatis,quoniam id quod conjugatum est,affectam estad id quod eiexal- tera parle ect conjugatum,id quidem dequa queritur in altrinsecus posito conjugato haeret. I8 vero locus undeargumentumtrahitur,ab altero duciturconjuga- to,veluti sicompascuus agerest, jus esLcompascere, Tgiturcompascereatquecompaseuumoconjugata sunt; C D estargumentum a com pasceuo;itaque lerminus quidem de quo fuit questio, in altero conjugato positus de- prehenditur, id estin compnascendo ;locus vero unde argumentum tractum est, in altero est, id estin com- pascuo.Ttem quoties a genere ducitur argumentum, id de quo queritur in forma, herere necesse est, ut cum ostenditur legata esse numerata pecunia, quo- niam fuerit argentum omne legatum. Qutritur enim de numerata pecunia, que est species argenti, et areumentum tractum est ab argento, id est a ge- nere. Itaque ipsum de quo querebatur, in forma fuit,id est in specie. Argumentum vero tractum est ab affecto, id est a genere. Quod si a forma generis argumentum flat, converso modo est, id quidem quod quiriturin genereesse monstratur, ipsum vero unde sumptum estargumentum, in forma esse per- penditur. Nam cum queratur an legatum sit uxori argentum, ostenditur non esse legatum, quia non fuerituxoritantum legatum ,sed matrifamilias uxori, Uxor vero genus est matrifamilias uxoris. Queritur igitur de uxore,id est de genere. Argumentum fa- ctum est a matrefamilias; in est a forma. Quoties vero a similitudine trahitur argumentum, quoniam id quod simile est, non sibi, sed alteri simile esse perpenditur, res siquidem de quo queritur,in uno eorum que sunt similia, posita est ; at vero loeus, in altero est, velut cum queritur an heres restituere vitium ruinamve cogatur vedium in usumíructum relictarum.In hocigiturquaestioest,locus vero a simi- litudine, quia non oportet h:redem edes restituere, sicut nee mancipium, si id aliqua ratione depereat. Cum igitur similissitedium ususfructus atque man- cipii, quod queritur, in dium usufructu positum est, locus vero, in usufructu maneipii. In differentia quoque idem est: eorum namque quse differunt in altero positum est id quod queritur, in altero vero illud a quo id quod est ambiguum comprobatur, ut cum quaritur anid quoque argentum quod in nomi- nibus debeatur legatum sit. Híc igiturillud estquod dubitatur. In eo vero quod ab hoe differt, locus est a quoostenditur minimelegatum esse argentum quod in nominibus debeatur, quia multum differt in arca nesit positum,anin nominibus scriptum.A contrario quoque idem est, ut in eo quod querituran usus- fructus penuslegatus sit.In usufructuigiturquistio . est, sed probatur minime esse legatus, quia non po- test esse usus earum rerum que utendo pereunt, sed potiusabsusus ;in abusu igiturlocus est,scilicet in altero contrariorum, cum fuerit in usu questio. Ab adjunctis etiam locus in eodem modo ab eo quod queritur segregatus est,ut inuno adjuncto questio, in altero vero sit locus. Nam eum queratur an se- cundum mulieristabulas nunquam capite diminutze possessio detur, in hoc questio est an detur, at in ejus adjuncto, locus. Ostenditur enim minime dari debere possessionem, quia sit proximum ut secun- dum puerorum quoqueatque servorum tabulas bo- norum possessio concedatur. Ab antecedenlibus 1087 AN. MANL. SEV. BOETII 1088 vero itaestlocus, ut questio sitin consequentibus. À num viri convenerit. Argumentum vero ab effectu Nam cum qusritur an aliquid dotis nomine pro libe- rismanereoporteat sumiturargumentum nullomodo manere oportere ex antecedentibus, quod viri culpa factum est divortium; locus itaque in antecedenti, questio vero in consequenti. Consecutum est viri culpa factum esse divortium, nihilapud patrem pro liberis permanere, cum viri culpa praecesserit. A consequentibus vero si sit argumentum, res quie dubia estin antecedentibus esse deprehenditur,velut cum queritur an divortio facto, cum eo nupta esset mulier quicum connubii jus non esset, dotis nomine aliquid proliberis manereoporteat. Fitargumentum sic: Si quid ex dote pro liberis manere oporteret, quia patrem liberi sequerentur, cum eo nupta esset mulier, quicum connubii jus esset, hic antecedens est, si quid de dote pro liberis manere oporteret, et ineo questioan aliquid manere oporteat. Conse- quens vero, cum eo mulier nupta, quicum connubii jus esset, à quo sumitur argumentum, id est a con- sequenti. Nam cum manifestum sit, non cum eo nu- pta esse cum quoconnubii jus erat, ostenditur quod minime patrem liberisequantur, atque idcirco nihil pro liberis manere oportere. Hic igitur res quidem qua dubitatur in antecedenti est, in eo scilicet an ex dote proliberismanere aliquid oporteat,argumen-. tum vero in eu loco qui est in consequentibus, id est in muliere qua nupta est cum eo cum quo nulla erant jura connubii. À repugnantibus etiam quoties argumenta sumuntur, res quidem dubia in altero re- pugnanti, in adverso vero locus est argumenti, ut cum queritur an possit invita mulier reddere lega- tum, quod recte testamento semel accepit. Locus a repugnanti, minime posse invitam reddere quod re- cte accepit. Questio igiturest in eoquod intelligitur invitam reddere, argumentum vero in altero repu- gnanti, id est in eo quod intelligitur recte accipere. Pugnat enim invitam reddere et recte accipere, sed questio in uno eorum est, locus in altero. Quoties veroacausisefficientibusdociturargamentum,qua- stiouem in effectis esse necesse est, ut exemplo quo queritur an qui satis dederit damni infecti, vitium parietis prestare cogatur. In hoc igitur, id est vitio parietis,quastioest, sed de causatrahiturargumen- tum. Dicitur enim non oportere prestare, quoniam natura parietis causa fuerit vitii, non is qui de prz- stando vitio satis dedisset. Effectum ergo cause, vi- U tium parietis fuit. Itaque questio quidem in effecto, locus vero esse consideratur ex causa. At si ab effe- ctis aliquid approbetur, locus in effecto, questio in causa est constituta, veluti cum queritur an mulier queeda:2 cujus bona viri facta sint, dotis nomine in viri manum convenerit. Quoniam ergo in manum ex conventione perficitur, ut bona mulieris post ejus mortem vir adipiscatur, areumentum duciturab ef- fectis. Efficitur enim per in manum conventionem, ut quacunque sunt mulieris, virifiant dotis nomine; ergo cum ea quae mulieris fuere, vir nomiue dotis adipiscatur, mulierem in manum viri necesse est convenire. Quastio itaque est de muliere, an in ma- causa, id estin manum conventionis. Hoc vero est quod ea qua fuere mulieris, vir nomine dotis acqui- rit, quo fit ut quod quziritur,in causa, locus vero eit in effectis. A comparatione vero majorum si fuerit argumentum, questio erit in minoribus, ut si quz- ratur an in urbe aqua debeat arceri, defendaturque minime debere, neque enim fines reguntur ; ita in aqua arcenda, quod minus est, qu:stio est, locus vero in finibus regendis, quod majus est. Contraria vero, si a minore argumentum ducatur, erit id quod dubitaturin re majori, ut si dubitetur an fines in civitate regantur, respondeamus minime, quoniam ne aqua quidem arcetur.Tta id quod dubitatur, in re majore consistit,illud vero unde argumentum su- mitur, in minori. Et in comparatione parium similis ratio est: in uno enim eorum quz sunt paria, que- stio consistit , in altero locus intelligitur argumenti, veluti cum quiriturancedium usus bienniocapiatur, id approbamus, quoniam fundorum quoque. Cum ergo paria sint fundus stque zdes, questio quidem de:edibus est, argumentum vero ducitur a fundo. Ac deviquidem locorum, quoque a se non questiones et loci argumentorum separentur, hzc dicta sint. Nunc eorum ordinem brevissimecommemorabo. Ex hoc itaque oritur omne judicium, qui locus prior, qui sit posterior, existimandus, si eos terminos con- sideremus qui proposita questione versantur. Qua- cunque enim his terminis propinquiora sunt, hac rectissime prioranumerantur.Posteriora voro quan- tum a propositis longissime queque recesserint. Id autem tali ratione clarescet. Primum namque, loco- rum est divisa pluralitas in eos qui in ipso sunt de quo agitur,et in eos qui assumuntur extrinseeus, in quo prepositos esso intelligimus eoslocos qui inipso sunt, his locis qui trahuntur extrinsecus. Hic vero locus qui in ipso est,in primas quatuor distribuitur partes, quarum prima est definitio, qui locus atoto est nuncupatus. Ideirco autem primus a toto locus ponitur, quoniam nihil est alicui tam proximum, quam propria definitio. Consequitur enumeratio partium, quia post definitionem proximum locum partes tenere debent, qua totum id cujus partes di- cuntur esse, conjungunt. His apponitur nota, quie quasi converso modo definitioest. Nam sicut defini- tio explicat quod implicite nota designat, ila nota involvit et confuseindicat quod patefacitatqueexpe- dit definitio. Nota vero tertia ideo est, quia definitio substantiam tenet; partium enumeratio ea dinume- rat que totum compositum jungunt, nota vero nihil efficit, sed tantum designat. Post hec qua in ipsis terminis principaliter haerent, illa que sunt affecta numerantur,qua jam non ipsis insunt terminis,sed. eosdem velut exterius posita consequuntur, atque idcirco solum in ipsis esse dicuntur, quoniam sine his esse noa possunt quorum primasunt conjugata. Nihil enim inter affecta sic proximum est, quam id quod et re et nomine participat, nisi quod parva no- minisinflexionesejungitur.Nam id quod justum est. et justitia participat, et inflexo justitie nomine nun- 1 1089 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LID. (II. 1090 cupatur, et in ceteris quidem conjugatis idem est, A esse dicuntur affecta, quia suntad aliquid,et propo- Post hec anpumeratum est genus. Genus vero est quod cujuslibet universaliter substantiam monstrat, etquod multorum specie diversorum, substantialis est similitudo. Quod a propositis terminis longius quam eonjugata sejungitur,quia tametsisubstantiatr monstrat, lamen ne inflexo quidem vocabulo cum termini nomine copulatur, sed longe lateque diver- so. Huic adjuncta est species, quam formam Tul- lius appellavit,quia nihil est tam proximuin generi quam species. Species vero est substantialis indivi- duorum similitudo, et quod sub genere ponitur. Post hanc, similitudo est constituta. Etenim post illud idem quod in substantiis intelligiturillud idem recte ponitur quod in qualitate esse perpenditur. Paulatim vero res incipit a similitudine recedere, nec statim ad contrarium venit,sed prius adifferen- tialocum statuit.Nam remota similitudinenihilaliud occurrit prius,nisi differentia. Post hanc,a contra- rio locum ducit,id est a maxima differentia.Rursus ad amica sibi affecta convertitur. Sed non eo modo amica quo sunt similia, adjuncta enim proponit, qua non sunt integre similitudinis, sed inter se ju- dicii, et veluti cujusdam rerum sibi coherentium propinquitatis.Post adjuncta vero antecedentia Tul- lius posuit. Post id enim quod aliquo modojunctum est, aliquid necesse est aut. antecedens aut conse- quens intelligatur. Prius ilaque antecedens, post consequens collocatum est. Post hio repugantia dixitjutquodammodo duplex ordo contrarietatum ac similitudinum nasceretur. Prius enim proposuit a simili,a differentia,a contrario,atque hic universus ordo est similium et contrariorum. Rursus ab ad- junctis,ab antecedentibus, a consequentibus,a re- pugnantibus. Hic rursus secundus ordo similium et contrariorum esse deprehenditur.Sed primus valde evidentiorquam secundus; plus est enim simileesse quam adjunctum, plus est differre quamantecedere vel consequi, plusetiam est contrarium quam repugnans. Et in suo queque ordine plenam retinent formam, velut quia similitude propinquitatem quamdam tenere debet: propinquius estenim id quod est si- mile eieui simile esseconsideratur,quam id quod ad- junctum est ei cui naturali vicinitate conjungitur. Rursus quoniam differentia similitudinis auctorest, dissimilius estid quod ab aliquodiffert,quam id quod consequitur vel antecedit. Rursusquoniam contra- rium longissimeab eo quicontrarium est oportet abs- cedere,longiusabsceditcontrarium quam repugnans. Post hec quid aliud restare poterat quam effecto- rum causas quaerere? aut post effectorum causas quid aliud quam ipsarum causarum perquirere effe- ctus? Preterea a coin paratione loci, postremum or- dinem tenent,quia sivesimilitudinem,sivedissimili- tudinem in sola obtinent quantitate. Ac de locorum ordine satis dictum est. lilud preterea consideran- dum puto,nuin hi quoque argumentorum loci quiin ipso harent de quo queritur, inter affecta jure nu- merentur.Quandoquidem qua affecta sunt, idcirco D giti termini relatione nectuntur.Nam et definitio ali: cujus est definitio, et totum partium totum est, et nota significati nota est.Sed inspicienda natura est singulorum,et videndum num similiter hzc ad ali- quid referantur ut cetera. Nam definitio rem quam definit quodammodo explicat atque conformat.Item partes rem cujus partes sunt propria conjunctione perficiunt. Nota vero,ejus intellectum communiter tenet, etcum hec cetera qua vocantur affecta non faciant, jure hec non inter affecta ponuntur, sed in eo ipso quod veluti confieiunt atque conformant,in- esse dicuntur.Sed quoniam de vi atque ordine loco- rum sufficienter dictum est,nunc ad sequentia trans- eamus.Praiter omnia enim qua superius dicta sunt, B illud animadvertendum maximeest,quia non si quid in argumentis fuerit sumptum, illud eorum argu- mentorum locus dicendus est, nisi non solum insit argumentis,verum etiam ab eo argumenta nascan- tur.Id quod dico,|planiore liquebit exemplo.Si quod enim fuerit argumentum in quo sumatur genus vel species,non statim illud argumentum ex genere vel specie tractum esse dicitur,nisi ei argumento vires generis vel speciei qualitas subministret.Age enim, sit questio an idem sit animali esse quod vivere, et fiatargumentatiosic: non idem estanimaliesse quod vivere,quiane inanimato quidem idem est essequod mori, plurima quippesunt inanimata,neque moriun- tur. Nam que nunquam vixere, ne mori quidem posse manifestum est.Hocigiturinanimatum genus . est lapidum,acfusilium metallorum,et sumptum est inargumentum, sed non ex genere factum est argu - mentum, licet in eodem genus videatur inclusum, sed polius a contrario.Nam contrarium est vite qui- dem mors, animalium inanimatum ; sed mori non sequiturinanimatum,igiturneanimal quidem vivere. Non ergo ex genere locus iste ducendus est,sed po- tius ex contrario,quamvis genus hujusmodi conti- neat argumentum tune enim locus esset a genere, si ab animalis vel a vivendi genere argumenti ratio traheretur,velut si ita fieret argumentum : animali esse,substantia est esse; ipsum vero viveresubstan- tia non est, sed in. substantiam venit. Non est igi- tur idem vivere quod animali esse.A substantiaigi- tur tractum est argumentum,a genere videlicetani-. malis. Hoc igitur argumentum, et genus continet, et ex genere ductum est ; in priore vero,etsi genus continet, a contrario tamen ductum esse perpendi- tur.Illud enim seinperspeculandum est,non quidin argumento sit,sedex quoducitur argumentumet in -e:eteris quidem eadem ratio tenenda est, neque est enim in singulis immorandum.Siquisenim diligen- tiam decurse superius expositionis exercuit, facile in reliquis colliget, quod uno declaratur exemplo. Quando ergo unusquisque eorum locorum quos ezcposui, suaquadam membra habet,ea quam sublitissime perse- quamur et primum de ipsa definitione dicetur. Definitio est oralio quae id quod definitur explicat quid sit. Propositis igitur breviter anpgumentorum locis eos* 1091 AN. MANL. SEV. BOETII 1092 dem subtilius atque enodatius statuitpersuas partes A tionem determinat,dicens, Definitioestoratio quid est et convenientia membra partiri. lta enim locorum omnium diligentius natura considerabitur, si non confuse solum,verum etiam distributim,et in sua- rum partium proprietate noscantur. Dat vero hoc multam inveniendorum copiam argumentorum: ut enim de definitione dicamus, si cunctas aliquis de- finitionum partes agnoverit,ex omnibussibi polerit argumenta conquirere,eritque in inveniendis copio- sior argumentis eo qui quot sint definitionis species ignorat. Ex tot enim definitionum partibus argu- menta producet, quantas quis definitionum partes esse cognoverit. Is vero habebit plurimam lalium locorum facultatem, quem definitionum diversitas non latebit. Ob hoc igitur M. Tullius,quos confuse atque indigeste posuit locos,nunc eosdem diligen- tiore ratione partitur.Ac primum illud propensiore consideratione tract«ndum est,quod,ut dictum est, etiam loci ipsi res quzdam sunt,sed tunc esse in- telliguntur loci,cum ab his trahitur argumentum. Ergo nune Cicero non principaliter locos, sed res ipsas dividit, que ad argumentum ducta, speciem sumunt locorum.Definitio namque, et pars,et nota, res quedam sunt,sed cum ab his argumentum duci- iur,loci fiunt. Cum igitur M. Tullius res ipsas ita ut sunt naturaliter partiatur,simulcum rebus dividit locos. Si enim res una est a qua duci poterit argu- mentum, unus est etiam locus ; at si illa dividitur, quot partes ejus rei fuerint,tot erunt etiam loci ge- neris ejusdem de quo argumenta nascuntur. Quse cum ita sint,cumque prius omniumlocus a toto sit, id esta definitione, prius quid sit definitiodefinitio- ne declarat, ut patefacta rei natura, species ejus vel membra, convenienti ordine partiatur. Defi- nitio, inquit, est oralio quie id quod delinitur explicat quid sit, sicut definitio est. hominis, ani- mal rationale, mortale.Dictum vero cautissimeexpli- cat.Nam quod nomen confuse denuntiat,id definitio per quadam substantialia membra diffundit.Quod enim confuse nomine hominis declaratur,id aperit atque explicat definitio, dicens hominem esse ani- malrationale et mortale. Nam nisi ita dixisset, po- tuerat esse communis definitio generi quoque,velut hoc modo: Definitioest que designatquidestid quod definit. Sed genus quoque designat quid est id de quo preedieatur,sed non explicat quid sit.Solaenim definitioexplicatquid sitquod oratione perficitur;ge- nus vero et cetera que singulis plerumque nomini- bus proferuntur, minime. Explicat autem definitio id quoddefinitur, non quoquo modo, id est non in eo quod quale vel quantum est,non in quolibet alio-. rum predicamenlorum, sed quid sit, id est ejus quod definit, substantiam monstrat.Ea vero defini- tio substantiam digerit, quz ex genere differentiisque consistit; hec namqueuniuscujuslibetsubstantiam significant, sicut in his dictum est, ubi de genere, specie,differentia, proprio, accidentique tractatum - est. Ergo omnis definitio explicat quid sit id quod definitur.Aristoteles vero eodem pene modo defini- - essesignificans. Hane M. Tullius partiturhoc modo: Definitionum autem duo sunt genera prima, unum earumrerum quz sunl,allerum earum qua intetligun- tur. Esse ea dico qua cerni tangive possunt, ut fun- dum, &dem, parietem, stillicilium, mancipium, pe- cudem, supel:ectilem, penus, el caetera. Quo ex ge- nere quadam | inlerdum | nobis definienda sunt. Non €58€ rursus ea dico quz tangi demonstralive non pos- sunL,cerni tamen animo atque intelligi possunbul si usucapionem,si tulelum, si gentem si agnationem de- finias,quarum rerum nullum subest quasi corpus: est tamen quadam confirmatio insignila, et impressa in - telligentia,quam nolionem voco,ea sepe in argumen- tando definitione explicanda est. Omnem definitionem manifestum est ad aliquid dici,alicujus est enim semper definitio. Quz vero ad aliquid dieuntur,quamdam proprietatem ex hissu- mant necesse est, ad qua referuntur.Quo fit ut ex his rebus quas determinat definitio,in ipsas defini- tiones quedam | proprietas transferatur; sed quia quod ad aliquid refertur,id non potest esse idem ei ad quod dieitur,propriam quoqueipsum quod refer- turad aliud formam necesseest possidere.Eoque fit, ut in delinilionibus, et sua insit forma,et ea quam ab his acoipiunt,que definiunt consideretur. Quod M.Tullius videns, primum dividitdefinitionessecun- dum ea qua definiuntur, quarum genera duo esse proponit, unum earum rerum qus sunt, alterum earum quaintelliguntur.Hasigiturde(initionum 1if- ferentias ex his videtur sumpsisse qua in definitione monsirantur. Omnia enim que definiuntur aut cor- poralia sunt, aut incorporalia. Res enim omnes in hac primitus dividuntur. Ea vero qu:e corporalia sunt,esse dicit ; ea que sunt incorporalia, non esse, non quodomnino ea quae incorporalia sunt non sint, alioqui nec definitionem susciperent.Nam si defini- tioest qua explicaturid quod definitur quid sit,ejus rei, qua omnino non est, nec quid sit, explicatio ulla esse potest.Sed quia humanum genus sensibus degit,id maxime esse arbitratur quod sensuum con- prehensioni subjicitur. Quis enim sibi non magis lapidem scire videatur, aut hominem quam justi- tiam, vel hereditatem, vel quidquid aliud non sen- sibus, sed iatelligentia comprehendit ? Unde fit ut propterevidentiam cognitionisea magisessevidean- D tur que subjecta sunt sensibus,ea minime qua in- telligenti: ratione capiuntur.Sed id sciendum est, M. Tullium ad hominum protulisse opinionem,non ad veritatem. Nam ut inter optime philosophantes constititjilla maxime sunt que longe a sensibus se- gregata sunt, illa minus, qus opiniones sensibus subministrant. Unde etiam idem Cicero in Timao Platonis ait : Quid est quod semper git, nec ullum habeat ortum, et quod gignatur, nec unquam sit? Quorum alterum jintelligentie ratione comprehen- ditur,alterum affert opinionem sensui rationis ex- pers. Hic igitur id quod semper sit,rationi adjecit, id vero quod nunquam sit,sensihus conjunxit. Sed, 1093 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. 1II. 1094 ul dietum est,corporea esse,etincorperea nonesse, À potius ipsa substantia. Ac de hae quidem re satis non ud veritatem, sed a communem quorumlibet hominum opinionem locutus est.Ponit igitur exern- plaearum quidem rerum quesunt,formas quasdam corporalium rerum, ut fundum, eedes,parietes, stil- lieidium, atque id genus, que corporalia esse hac ratione ostendit, quoniam cerni tangique possunt; earum vero rerum qua non sunt, exempla posuit, usucapionem, tutelam, gentem, ceteraque qua suni incorporea;qu: ex hoc incorporea esse monstravit, quod ait, ea tangi demonstrative non posse, sed in- telligentia atque animo comprehendi. Cur vero ea non esse dixerit, supposuit rationem dicens,nullum quasi corpus earum rerum esse,nec molem aliquam qua feriat sensum. Quod enim corpus esse potest usucapionis? Nam ipsaque usucapiuntur, corporea sunt, ipsa vero usucapiocorporeanon est. Ipsaenim per utendi consuetudinem possidendi firmitudo quod- nam corpus habere potest? Item, quod, quis tutela regit, corporaleest, homo namqueest. Ipsa verocura tutela, atque ipsum jusalium tuendi, nihil omnino eorporis habere potest. Homines quoque qui in ea- dem gentilitate sunt, corporei sunt.Ipsa vero genti- litas, id est communis nominis liberorum societas, ut Scipionum,Valeriorum et Brutorum, certe incor- porea est; sed quedam eorum rerum incorporalis animi conceptio est, atque intelligentia,quam notio- nem vocavit. Ipsa enim imaginatio usucapionis vel tutele atque intellectus incorporalis rei notio dici- tur, quam Greci £yvotav vocant. Divisil igitur defi- nitionem in has duas partes scilicet secundum sub- jecti differentias, ut alias quidem esse diceret defi- nitionesearum rerum que sunt, id est corporalium, alias veroearum qus non sunt,id estincorporalium. Hine queri potest,quod etiam superius breviter com- memoravi, quonam modo definito non inter affecta numeretur, cum omnis definilio ad aliquid esse vi- deatur ? Idcirco enim affecta esse dicta sunt simili- tudo,contrarium,et cztera, quoniam semper ad ali- quid referuntur. Quod si etiam definitio refertur ad aliquid,necest absolute ac proprie considerationis, ea quoque inter affecta ponenda est.Sed occurritur, quoniam ea qua affecta sunt tanquam umbre que- dam corpus, ita extra posita non possunt id relin- quere ad quod probantur affecta, et aut omnino substantiam eorum ad quz affecta sunt, non signi- ficant ut contrarium, simile et c:etera.Aut si quando designant, una quedam pars intelligitur esse sub- Stantie, velut genus, species, differentia. Non enim genus tota substantia est speciei, quandoquidem non solum genusspeciem format,sed differenti: quoque; nec differentie totam substantie continent formam, quandoquidem non sola differentiaspeciem perficit, sed etiam genus. Ipsa vero species quaedam generis pars est, at vero definitio, etsi ad aliquid est, tamen totam substantiam monstrat, atque exeequatur ei rei quam definit, et substantiam perficit, ut neque extra - posita sit, sicu! similitudo et contraria, neque pars ejus substantie sit quam definitione determinat,sed dietum est. Idem vero de partibus diei potest. Nam conjuncta parlestotam id efficiunLcujus partes sunt. Notaquoquetotum signi(icatid quod designat,utque omnia eoequantur,etdefinitum de(initioni,et partes toti,et nota reiquam significatione declarat si nonsit equivoca,velsiresque designatur non sit multivoca. Sane illud dubitarirecte potest,cur cum dixisset duo genera esse definitionum,non ipsas definitiones par- titus est,sed qua deliniuntur,id est corporale atque incorporale.Quod ideirco dictum videtur,quia defini- tio eum sitad aliquid,ut dictum est,quamdam capit ex his,quorum substantiam determinat,qualitatem. Alque eliam definitiones,alize sunt partitionum,aliz divisionum. Partilionum, cum res ea qua proposila est, quasi in membra díscerpitur. Ul si quis jus civile dicat id esse quod. 4n legibus, senatusconsullis, rebus judicatis, jurisperitorum auctoritate,edictis magistra- Luum, more, cquitate consistat. Divisionum autem de- finitio formas omnes compleclitur quae sub eo genere sunt quod definitur,hoc modo:Abalienatio est. ejus rei que mancipi esl, aut traditio alleri nexu, aut in jure cessio, inler quos ea jure civili fieri possunt. Quoniam definitioita exsubjecta re quam definit, proprietatem capit, ut tamen formam propriam non relinquat,idcirco post eas differentias definitionum, que ab his rebus tracte sunt qua definiebantur, nunca propria forma definitionum differentias tradit. Propria vero forma uniuscujusque compositi in suis partibusconstatitaqueex partibus definitionumtales differentias docet, quod alie definitiones per divisio- nem, alie per partitionem fiunt. Definitur enim res qu:ielibet dum aut ejus species omnes enumerantur, aut partes.Partes vero a speciequo differant,paulo posterius divam.Nune exponenda arbitror Ciceronis exempla ; dat enim partilionis exemplum hoo : Sit enim propositum definire quid sitjus civile, dicemus ita :Jus civile est quod in legibus, senatusconsultis, rebus judieatis, jurisperitorum auctoritate, edictis magistratuum, more, equitate consistit. Lex igitur est quam populus centuriatis comitiis ziverit.Sena- tusconsulta sunt que fuerint senatus auctoritatede- creta.Res judicat? sunt que inter eos qui super aliqua re ambigunt, sententia judicum fuerint con- stitutzte,quarumexemplocatere quoque judicantur. Jurisperitorum auctoritasesteorum quiex duodecim D tabulis,vel ex edictis magistratuum jus civile inter- pretati sunt, probate civium judiciis, crediteque sententie. Edicta magistratuum sunt quz praetores urbani vel peregrini, vel ediles curules jura dixere. Mos est quod in civitatem solium est fieri. /Equitas est quod naturalis ratio persuasit. H»c igitur om- nia unam formam juris efficiunt, tanquam partes, velut hominem, caput, brachia, thorax, venter, crura atque pedes. Partitio est enim ut ipse ait, que unamquamque rem propositam, quasi in mem- bra discerpit. Ateram vero partem definitionis, quie per divisionem sit specierum, tali monstrat exemplo. Definit enim quid sit abalienatio ejus rei 1095 AN. MANL. SEV. BOETII 1096 que mancipi est, dicens : Abalienatio est ejus rei A lione fieret, alteram que per partium divisionem, quie mancipi est, aut traditio allera nexu, aut cessio in jure, inter quos ea jure civili fieri pos- sunt. Nam jure civili fieri aliquid non inter alios, niei inter cives Romanos fieri potest, quorum est etiam jus civile, quod duodecim tabulis continetur. Omnes vero res quz abalienari possunt, id est quee à nostro ad alterius transire dominium possunt,aut mancipi sunt,aut non mancipi. Manoipi res veleres appellabant,que ita abalienabantur,ut ea abaliena- lio per quamdain nexus fieret solemnitatem. Nexus vero est quzedam juris solemnitas, que fiebat eo modo quo in Institutionibus Caius exponit. Ejusdem autem Caii libro primo Institutionem de nexu fa- ciendo, hac verba sunt: Est autem mancipatio, ut . supraquoqueindicavimus,imaginaria quedam ven- ditio, quod ipsum jus proprium Romanorum est ci- vium,eaqueresita agitur, adhibitisnon minusquam quinque testibus Romanis civibus puberibus,et pre- terea alio ejusdem conditionis quilibram «neam te- neat,qui appellatur libripens. Is qui mancipium ac- cipit, es tenens, ita dicit : Hunc ergo hominem ex jure Quiritium meum esse aio,isque mihi emptusest hoc ere eneaque libra.Deinde &re percutit libram, indeque ws dat ei a quo mancipium accipit, quasi pretii loco.Quacunque igiturres,lege duodecim ta- bularum, aliter nisi per hanc solemnitatem abalio- nari non poterat. Sui juris autem caters res nec mancipi vocabantur, ez&edem vero etiam in jure ce- debantur. Cessio vero tali fiebat modo ut secundo commentario idem Caius exposuit. In jure autem cessio fit hoc modo:apud magistratum populi Ro- mani, vel apud pretorem, vel apud presidem pro- vincie, is cui res in jure ceditur rem tenens ita vin- dicat : Hune ego hominem ex jure.Quiritium meum esse aio. Deinde postquam hic vindicaverit, praetor interrogat eurn qui cedit an contra vindicel;quo ne- gante,aut lacente, tunc ei qui vindicaverit,eam rem addicit, idque legis actio vocabatur.Res igitur qua mancipi sunt, aut nexu, ut dictum est, abalienaban- tur, aut in jure cessione. Has autem solemnitates quasdam esse juris, ex superioribus Caii verbis ostenditur. At si res ea que mancipi est nulla so- lemnitate interposita tradatur,abalienari non pote- rit, nisi ab eo cui traditur, usucapiatur. Qu» cum ita sint,recte definita estsecundum divisionem ab- alienatio rei mancipi, scilicet que aut nexus tradi- lione, aut in jure cessione perficitur. Nam pura tra- ditione,abalienatio rei mancipi non explicatur. Spe- cies vero has esse,non partes,hinc intelligitur,quia si quis nexu abalienet rem mancipi, id quod suum fuit, in alterius potestatem pleno jure tronstulit. Quid si etiam in jure cedat, plenum abalienationis jus erat. Ubi autem plenum nomen ejus, quod divi- dunt, partes suscipiunt, illud genus,et has species esse paululum quoquedialecticacognitioneimbutus intelligit, Qus cum ita sint, divisit Cicero definitio- nem in duas partes, unam qus partium enumera- " Hiec verba, nam quia, redundare videntur. utraque vero definitio partes enumerat.Sed hoc in- terest, quia hiec quidem species, illa vero membra partitur.Hic suboritur questio valde difficilis. Nam 8i definitio est etiam partitio, mirum videri po- test quemadmcdum alter sit a definitione locus, al- ter a partium. enumeratione. Qua; res maximam confusionem prestat. Nam cum superius in locorum enumeralione alter a definitione locus, alter sit a partium enumeratione propositus, cumque nunc enumerationem partium, vel divisionem,detfinitionis species esse confirmet, non est dubium quin cum idem sit partium enumeratio quod definilio (idem namque est species quod genus),idem sit locus a definitione, qui est a partium enumeratione. Cujus quzstionis valde difficilis, facilior absolutio est, si definitionum ipsarum formas ac distantias colliga- mus.Multis namque modis fleri definitio potest.In- ler quos unus est verus atque integer definitionis modus qui etiam substantialis dicitur ; reliqui per abusionem definitiones vocantur. De quibus omni- bus paulo posterius integram faciam divisionem. Nuncincommune sic disseram:;'nam quiaomnis de- finitio explicat quid sitid quod definitur.Explicatio autem fit duobus modis : uno quidem cum pro re minime cognita planius aliquid affertur ; alio vero cum fit quedam partium enumeratio. Ac de priore. quidem modo, posterius. Nunc vero de enumera- tione partium ita dicendum est,quod omnis defini- tio,qua per partium enumerationem fit, quasi qua- dam partitio recte intelligitur. Dictum est, id quod in nomine confuse significaretur,in definitione qua fit enumeratione paritum, aperiri atque explicari. Quod fieri non potest, nisi per quarumdam partium nuncupationem;nihil enim dum explicatur oratione, totum simul dici potesi.Qus» cum ita sint, cumque omnis hujusmodi definitio quzdam sit partium di- stributio, quatuor his modis fieri potest.Aut enim substantiales partes explicantur, aut proprietatis partes dicuntur, aut quasi totius membra enume- rantur,aut tanquam species dividuntur. Substantia- les partes explicantur, cum ex genere ac differentiis deinitio constituitur.Genus enim quod singulariter predicatur, speciei totum est. Id genus sumptum in definitione, pars quedam fit.Non enim solum spe- ciem complet, nisi adjiciantur etiam differenti, in D quibus eadem ratio quse in genere est. Nam cum ipse singulariter dicte totam speciem claudant,in definitione sumpta, partes speciei fiunt, quia non solum speciem quidem essedesignant,sed etiam ge- nus..Hujus exemplum est : Homo est animal ratio- nale, mortale. Cum ergo tota definitio homini co- wquetur; totiusque definitionis partes sint,tum ani- ma, . tum rationale, tum mortale, ipsius hominis - parles esse videntursingula,qua ejusdem definitio- nis partes sunt.Hac igitur proprio nomine definitio nuncupatur. Item est illa definitio, quando in unum accidentia colliguntur, atque unum aliquid ex his 1097 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. III. 1098 efficitur,et est veluti quedam partium enumeratio, A blicis usibus destinata,potest jtem aliud quodlibet, non in substantia,sed in quadam accidentium col- lectione posita; hujus exemplum : Animal est quod moveri propria voluntate possit. Animali namque et motus est accidens, et. voluntas, et possibilitas, sed hac juncta perficiunt animal,non substantiali- ter constituentia,sed per quedam accidentia desi- gnantia quod animalis quasi quedam partessunt,et hec descriptio nuncupatur.At si non accidentia rei, sed quasi membra quedam dicamus,ex quibus com- ponitur atque conjungitur,atque inde definitionem facere tentemus,hoc modo dicimus:Domus est que fundamento,parietibus tectoque consistit,hic mem- bra quzdam sumpta sunt ad de(initionem, quibus restota conjungitur,ethec vocatur per enumeratio- nem partium diffinitio. At si quis ita definiat,ut non in definitione ponat membra, sed species, a divi- sione specierum definitio nuncupatur:velut si quis hoc modo pronuntiet : Animal est substantia, qua vel sensu tantum;vel sensu et ratione nitatur. Hec igitur qualuor a se differre manifestum est. In ea namquedefinitionequa per substantiales partes ef- ficitur,singule partes majores esse videntur,et sub- Stantialiter universaliores ab ea requam definiunt, ut animal majus est ab homine. Mortale etiam at- que rationale,singula hoministransgrediuntur na- turam,quaeinunum convenientia, eidem quo sigilla- latim majora suntcosquantur.Accidentia veroque in definitione ponuntur, omnino a substantia ra- tione disjuncta sunt. In ea vero definitione que ex partium enumeralione perficitur,talia'sunt que enu- merantur, ut singula totius definiti nomen capere non possint, atque idcirco eodem minora sunt, ut fundamenta non possiat domus vocabulo nuncu- pari:fundamenta enim domo minora sunt,itemque cstere partes. At vero in ea definitione que per divisionem fit,singule quidem partestota ea re qua definitur minores sunt, totum tamen definite rei nomen suscipiunt.Ut rationale nomen capit anima- lis, eodem modo irrationale. Quibus ita discretis, quotiescunque ab ea definitione que per substantia- les partes efficitur, vel ab ea qus per accidentium enumerationem colligitur, argumentatio fit,a defi- nitione, id est a toto tractum dicitur argumentum. Quoties vero ab ea definitione que vel per membro- rum enumerationem,vel per specierum divisionem perfieitur, argumentatio fit, ab enumeratione par- tium argumentum ductum esse perhibetur.Sed M. Tullius quia jam partitionem definitioais ingressus est, eliam hanc interposuit, que non ad definitio- nem,sed ad enumerationie partium locum pertine- bat.Hujus vero rei argumentum est,quiacum post, de eisdem loeis latius tractans,de enumeratione par- tium loqueretur,nullam aliam enumerationem par- tium posuit, nisi eam quam nunc definitionis spe- ciem dixit.Nec tamen est arbitrandum omnem par- tilionem definitionis locum posse obtinere,utsi quis sie dieat,fundamenta,parietes et tectum domus est, id non est necesse.Potest namque esse porticus pu- Parnor. LXIV. C D uttheatrumquod propterampliores sonitusexhiben- dos tegi solet. Sed id nunc intelligere nos oportet, posse per partitionem aliquid sepe definiri, cum partium illacolleetio unam rem tantum possit effi- cere, ut;si nihil esset aliud quod fundamenta, pa- rietes atque tectum posset habere,nisi domus, jure definilio factaesse videretur,domum essequam fun - damenta,parietes tectumque perficiunt. Sunt etiam alia genera definitzonum, sed ad hujus libri institutum illa non pertinent, tantum est dicen- dum qui sit definitionis modus. Hunc locum "Victorinus unius voluminis serie aggressusexponere eL omnes detfinitionum dilfferen- tias enumerare, multas interserit, quz definitiones esse pene ab omnibus reclamantur.Inter definitio- nes enim ponitet nomina, quod specialiter Aristote- li in omni doctrinarum genere peritissimo non vi- detur; pernegatque in Topicis nomine fieri defini- tionem, veluti si quis dicat : Quid est conticescere et respondeatur, Tacere,he nullo modo de(initiones habenda sunt.Quod etiam ex ipsius M.Tullii defi- nitione approbari potest, per quam definitio quid esset ostendit;dixit enim esse definitionem oratio- nem que id quod definitur explicat quid sit. Sed cum nomen non sit oratio, manifestum est nomine delinitionem non posseconstitui,cum presertim ne omniaquidem qua oratione promunturatquealiquid ostendunt, proprio definitionis nomine designentur, veluti descriptiones,omnisque alia oratio que non ex substantialibus partibus, sed ex quolibet alio modo conjunctis efficitur,quod ne ipse quidem Vi- ctorinus ignorat. Sed videtur id definitionis loco ipse sibi Victorinus ad disserendi sumpsisse propo- situm, quod quoquo modo rem subjectam posset ostendere. Idcirco enim nomen quoque in definitio- num numerum recepit,quoniam s:vpe notiore voca- bulo fit elarius quod ignotiore antea prolatum late- bat.Idcirco etiam nos superius diximus explicatio- nem fieri duobus modis : uno quidem cum pro re minime cognita planius aliquid afferatur; alio vero cum fitperquamdam partium enumerationem:ut ea quidem explicatio in qua notius aliquid affertur, nominis sit;ea vero qua& fit per partium enumera- tionem orationis,quanquam etiam in ipsis orationi- bus semper planius aliquid afferatur quo notius fiat illud de quo disseritur.Ut igitur nihil expositio no- stra prietermittat,et definitionis proprietas appareat, itaque omnia in notitiam deducantur, ut nec vera definitio nesciatur, et quc non sit proprie vereque definitio sub scientiam cadat,talis definitionum dif- ferentia facienda est. Definitionum enim alic pro- prie definitiones sunt, alie abusivo nuncupantur modo.Ac proprie quidem definitiones sunt que ex genere differentiisque consistunt, velut hec: Homo est animal rationale,mortale: hic enim animal ge- nus est;rationale vero et mortale differenti: Earum vero definitionum que non proprie, sed abutendo definitiones vocantur,alie sunt qua singulis nomi. 35 1099 AN. MANL. SEV. BOETII 1100 nibus denotantur,ane vero quas explicat ac depro- A illam qnoqueque per quamdam laudem fieri potest, mit oratio.Atque illarum quidem definitionum qua tantum nomine designantur,alie suntque zaz' àv- «(stc,id estad verbum fiunt,cum pro nomine red- ditur nomen,velut si dicat aliquis : Quid est conti- cere ? et respondeatur, Tacere ; Quid est haurit ? Percutit; alie vero, que exempli gratia ponuntur, ut cum volumus designare quid est substantia, exempli gratia dicimus, Ut homo : hec vocatur Grece «ónoc qua idcirco, ut-dictum est,inter defi- nitiones ponitur,quoniam id quolibet modo aliquid designat ejus quod designatur, et si non proprie, tamen aliquo modo videtur esse definitio. Earum vero definitionum que inoratione consistunt,neque tamen sunt proprie, multe sunt diversitates. Qua-. rum est omnium nomen communis descriptio. Ha- p rum alie fiunt partitione,alie divisione, de quibus superius, ut dictum est. Alie vero substantiales quidemditferentias sumunt,sed genus non adjiciunt, atque hxc quidem a Victorino &vvonpactuc] dicitur, quasi quamdam communem continens notionem, veluti si quis dicat : Homo est quod rationali con- ceptione viget mortalitatiquesubjectum est.Hicigi- tur genus positum non est,sed differenti; substan- tiales.Alie vero sunt qu: pluribus quidem qualita- tibus designantur accidentibustamenita ut singulae qualitates,etiamsi non conjungantur, possint tamen quod demonstratur efficere,ut homo est ubi pietas est, ubi cequitas, et rursus ubi malitia et versutia esse possunt: nam et si csetera nullus adjungat, sufficit ad ostendendum hominem dicere, ubi pietas inesse potest, vel ubi justitia, vel cetera : hec vocatur motü0ec. Alie vero sunt quse pluribus in unum accidentibus conjunotis efficiuntur,ut siquis luxuriosum definire velit, dicens : Luxuriosus est qui pluribus etnon necessariis sumptibusin delicias affluit,et in libidinem fertur effusior ; omnia enim conjuncta luxuriosum videnturefficere,singula vero minime:hac vocatur 9xovypocuaf. Alie quoque fiunt eo modo,utad signandam,differentiam proponantur in his rebus que in discreto fine conjuncte sunt, ut si dubitet quis, Nero imperatorne an tyrannus fuerit,dicit eum tyrannum fuisse,quoniam crudelis fuerit atque intemperans. Hec enim adjuncta dif- ferentia tyrannum ab imperatore sejungit. Aut etiamsi de eodem tyrannoatque rege dubitetur quid ut Lex est mens,et animus,et consilium, et senten- tia civitatis. Quod maxime ratione caret.Non enim laudis modus illi faziet differentiam.Illa enix; consi- deranda sunt qua in deflnitione ponuntur,non quo animo constituta sunt.Quod si recipienda fuit lau- dandi voluntas inter differentias definitionum, cur non vituperandiquoque voluntas aliam differentiam definitionis efficiat ? Sed hoc apertissime inconve- niens et veritati videturessecontrarium.Fiunt etiam definitiones per proportionum, ut si quis dicat, Homo est minormundus.Sicutetiam mundusratione regitur,ita quoque quoniam homo multis partibus junctus, habet tamen in omnibus rationem ducem, minor mundus dici potest.Fiunt etiam definitiones a relationibus,cum dicitur:Quid est pater? respon- detur. Cui est filius. Causa quoque solet efficere definitionem,ut cum dicimus : Quid est dies ? re- spondetur,Sol super terram : causam enim, id est solem, pro re ipsa cujus causa est interposuimus, atqueita diem definitionem monstravimus.H:z sunt definitionum differentie quas in eo libro quem de definitionibus Victorinus edidit,annumeravit, quas M. Tullius pretermittit eonomine,quod easminime necessarias existimaverit.Nos verone quid perfectio deesset operi, etiam qu: sunt a Cicerone prater- missa subjecimus. Sic igilur veleres praecipiunt, cum sumpseris ea qua sunt ei rei quom definire velis cum aliis commu- nia,usque eo persequi, dum proprium efficiatur quod nullam in aliam rem transferri possit. Ut hoc : Hzre- ditas est. pecunia ; commune adhuc, mulla enim ge- nera sunt pecunize. Adde quod sequitur : Qus morte alicujus ad quempiam pervenit; nondum esl definitio, multis enim modis sine hareditate teneri mortuorum pecuniz possunt. Unum adde verbum : Jure ; jam a communitate res disjuncta videbitur, ut. si explicata definitio sic: Hcereditas est pecunia quz morte alicujus ad quempiam pervenit jure. Nondum est satis, adde : Nec ea aut legala teslamento,aut possessione retenta. Confectum est.ILemque ut illud:Gentiles sunt qui inter se eodem nomine sunt;non est satis : Qui ab ingenuis oriundi sunt. Ne id quidem satis est : Quorum majo- rum nemo servitutem servivit. Abest etiam nunc ; Qui capite non sunt diminuti.Hoc fortasse satis est. Nihil enim video Scevolam pontificem ad hanc definitionem uterque sit,juncta differentia utrosque designat, ut [) addidZsse. Atque haec ratio. valel in utroque genere si temperantia quidem regi vel pietas,tyranno vero et intemperantiaet crudelitas convenire dicatur:hac vocatur xarà 8:4gopáv. Alia qua per translationem dicitur, ut Adolescentia est flos etatis.Illa quoque definitio esse dicitur quz fit ex privatione contrarii, ut bonum est guod malum non est.Illa quoque Vi- ctorinus definitionem ponit, que tantum propriis nominibus aptari potest,qua etiam ózoctónocic ap- pellatur, ut ZEnas est Veneris et Anchise filius. Preter has etiam illa est que fit per indigentiam pleni, ut quadrans est cui dodrans deest ut sit as. PonitetiamVictorinusinter differentias definitionuni definitionum,sive id quod est,sive id. quod intelligitur, definiendum est. ; Definitionis ratione proposita divisaque per sin- gulas partes tum materie,tum etiam formoe:mate- rie quidem,cum definitionum esse dixit,vel earum rerum que corporea essent, vel earum que incor- poree; forme vero cum aut partitionibus aut divi- - sionibus definitiones fieri docuit; pretermissisque citeris quecunque ad propositum opus minime per- tinerent,nunc quod utilissimum est, maximeque to- tam definitionem intelligentiam significare potest, exsequitur.Id autem est: Qui sit in omnibus, que- 1101 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. III. 1102 cunque quomodolibet fiunt, definitionis modus. Est A collectis communitatibus,in unumquecopulatis,cum autem una atque omnibus communis definieadi ra- tio,ut ex communilatibus inter semet junctis atque compositis in unam proprietatem rei definitio colli- gatur.Omnia enim que communia atque universalia sunt,si quid eis fuerit adjectum, determinatione mi- nuuntur, et ad particularitatem redeunt, atque eo ambitu quo concludebant cuncta,cohibentur,veluti cum generi adjicitur differentia,el fit species.Nam cum genus per se proprio ambitu multas species contiaeat,ei si propriam adjicias differentiam, mi- nuitur,etin quamdam quodammodo partiocularita- tem redit, veluti cum dicimus animal, hoe nomen multa concludit. At si ei rationale adjicias, facias- que animal rationale, minus erit a simplici. Minus namque est animal rationale a simpliciter animali, Ita additio differenti» quod majusfuit in particula- ritatem quamdam redegit atque cohibuit. Quoties igitur aliqua res definienda est,sumitur id quod ei cum pluribus aliis commune est, huic adjieiuntur differentia,statimque necesse est minuatur id quod pluribus fuerat ante commune,et si hac differentiae additione in tantum modum decreverit, ut rei que definitur fiat equalis,alias differentias colligere at- que aptare non necesse erit,sed id ipsum quod ita decrevit,ut equale sit ei quod definitur, definitio- nem esse necesse est. At si adhuc amplius sit ab ea re que detinitur,queramus necesse est aliam diffe- rentiam,qua adjuncta numerus quidem crescat,vis autem communitatum differentiarum additione de- creseat,atque id hactenus faciendum, quatenus, ut dictum est, ea que ad definitionem sumuntur ei quod definiendum est adequentur.Ut igitur id non ratione solum ,verum convenienti quoque elarius fiat exemplo,sumatur res notissima ad de(initionem,id sit homo.Hujus igitur ita quaerimus definitionem : sumimus quod ei cum pluribus aliis commune est, id est animal.Dicimus igitur hominem esse animal, nondum est definitio, primum quia, ut dictum est, 80lo nomine definitio reddi non potest;dehine quia animal majus est homine. Ut igitur minuatur ani- mal et homini coequetur,addimus differentiam,qua adjuneta,rerum quidem numerus crescit,vis autem rei atque amplitudo minuitur.Addo igiturrationale, effieioque animal rationale.Minus est igitur animal rationale quam proprie animal. Dico autem homi- nem esse animal rationale.Sed id nondum coequa- tur ad hominem,possunt enim esse animalia ratio- nabilia, sient Platoni quoque de astris placet, qux homines non sunt. Addo igitur rursus aliam di/fe- rentiam,si quoquo modo iteruin definitio contraha- tur,ut fiat bomini quod definitur aequale ; adjungo igitur mortale,ae dico hominem esse animal ratio- nale mortale,id equatur ad bominem. Nam et qui homo est,animal rationale mortale est. Dico igitur hominis hane esse definitionem qua ex pluribus eommunibus junctis unum tamen quiddam homini roprium atque equale conficit. Atque in ezteris de- finitionibus eadem ralio est, ut, definitiones fiant necesse sitilla eopulatione que communia sunt conirahi atque in mioorem cohiberi modum, eique quod definitur ex communitatibus junetis aliquid proprium atque equale componitur. Hoe est igitur quod ait Cicero,hune esse definitionis modum,cum sumpseris ea qua sint ei rei quam definire velis cum aliis communia, usque eo persequi, ut pro- priui effieiatur,quod in nullam aliam rem trans. ferri possit, ut his verbis et hae sententia breviter signifleare videatur hane esse definitionem quip,6x gubstantialibus communitatibus juncta atque in mi- norem modum redaota,fit ei rei que definitur equa- lis.Exempla vero que ponit hujusmodi sunt,unum definienda hereditatis,alterum gentilitatis : Hzre- ditatis quidem hoc modo : Hewreditas est pecunia. Commune hoo et multis aliis conveniens qua here- ditates non sunt,ut donationibus,ut furtis,vel qui- buslihet aliis peouniariis rebus que minime sunt hareditates, Huic igitur pecunie addendum aliquid fuitjid est: Quee morte alieujus ad quempiam per- venit.Hereditasenim pecunia est ad quempiam ali- cujus morte perveniens.Sed ne id quidem plenum hereditatis explicat intellectum.Commune namque est, EL pecunie mortuorum pluribus teneri modis possunt, velut si bello quis victus est ac spoliatus, Addendum igitur est aliquid : Jure,ut sit, Horedi- ias esL pecunia qui; morte alicujus ad quempiam jure pervenit.Howreditates enim jure capiuntur. Vi- deatur forsitan hoc loco definitionem posse consis- tere,sed minime;quid enim ? si legata pecunia est, hereditas quidem diei non potest, capta tamen morte alicujus jure pecunia est.Nam si testamenta jure Siunt,pecunia etiam jure legatur, adjiciendum est aliquid, id seilicet quo ab hereditatibus legata separentur,ut dicamus,hereditatem esse pecuniam morte alicujus ad quempiam pervenientem jure, qua& legata non sil. Num satis est definitioni ? Mi- nime. Quid enim si meum quidem dorinium sit fundi,vel alieujus pecuniarie rei,alterius vero usus- fructus.Nam morte ejus cui ususfructus com petit, ad me res illa revertitur, qus in meo dominio pro- prietatis possessione jure tenebatur ? neque tamen hereditas esse potest, adjiciendum igitur est, mi- nime possessione esse retentam, id est, ul proprie- tatis possessione id quod ex morte alicujus jure non D legatum pervenit non retineatur. Hoc autem modo possessione retineri potest,si sit nostra proprietas, et ejus qui decesserit ususfruotus.Conjunocta igitur omnia in unum faeient hereditatis definitionem hoc modo : Hereditas est pecunia que» morte alieujus ad quempiam pervenit jure,non legata,neque pos- sessione retenta.Hec definitio est zequalis hxredi- tati.Nam ut hereditas pecunia est morte alieujus ad quempiam perveniensjure,neque legata,neque pos- sessione retenta,ita quacunque pecuniaalíeujusmor- tead aliquem jure pervenerit, nequelegata sit,neque retenta,hane hareditatem esse necesse est.Sed cura M.Tullius ad enm usque locum definiendo venisset, 1103 AN. MANL. SEV. BOETII 1104 ut dicerel haereditatem esse pecuniam qua worte À juredictumest, Jam a communitate res disjuncta vide- alieujus ad quempiam pervenisset,jure ait : Jam a coinmunitate res disjuncta videbitur,ut sit explicata definitio sic: Hareditas est pecunia qua morte ali- cujus ad quempiam jure pervenit.Idque ita dictum est, quasi jam plena facta sit definitio. Quid enim est aliud explicatam esse definitionem,et a commu- nitate disjunctam,nisi perfectam,et cui desit nihil ? Sed rursus quasi non sit explicata definitio, nec a communitate disjunctam,adjicit:Nondum est satis; adde:Nec oa aut legata testamento aut possessione roetenta.Cujus adjeetionis hao ralio est,fecit. enim definitionem aliis adjunctis, aliis separatis. Itaque id quod definiebat,vel his que adjunxit,vel his que separavit, a ceterorum omnium communitate se- gregavit. Hxreditatem enim dixit esse pecuniam, huie addidit,morte alicujus ad aliquem pervenien- tem. Separavitque eam ab iis pecuuiis, quae non morte alicujus ad aliquem,sed contractu viventium pervenirent, addidit jure, ut ab his pecuniis se- pararet qua per vim morte alterius ad quempiam pervenirent. lis igitur duobus, morte atque jure, ea pecunia effecta est, quie a celeris ita separetur, ul tamen per legitimum acquirendi modum,non in- ter utrosque vivos,sed inter unum vivum atque alte- rum mortuum fieret, llzecigitur una separatioa cete- ris facta est, atque ideo ait explicatam esse defini- lionem et a communitate disjunctam.Sed quoniam ineaipsa pecunia que morte et jure ad aliquem per. venit inerant quedam que heereditátes non essent, harum separatione plena effecta est hereditatis de- finitio. Nam cum diceret hereditatem pecuniam esse,itemque'qua morte alicujus ad aliquem perve- nisset, itemque et qua jure, hec omnia efficientia . substantiam hareditatisapposita sunt. $ed quoniam erant in hac collectione quidam ad qua hujus col- lectionis intellectus transferri posset,nec tamen es- sent hereditates, velutilegatum aut possessionis re- tentio,his substraetis reliqua fuit haereditas,de qua intelligi possit pecunia alicujus morte ad quempiam jure perveniens.Non igitur legatum,aut possessio- nis retentiosubstantiam hereditatisefficiunt,quippe quae impedirent ad ejus substantiam demonstran- dam, nisi removerentur. At vero nec negatio qui- dem cujusquam substantiam perficit, sed tantum quid non sit ostendit.Quod si legatum et possessio- nis retentio haireditatis substantiam non modo non complent,verum etiamimpediuntatqueeorrumpunt, nisi fuerint disjuncta atque seposita;cumque harum negatio nihil ex hereditatis substantia monsiret,sed tantum quid non sit ostendat; relinquitur pars su- perior, id est pecunia morte alicujus ad quempiam jure perveniens,qua substantiam hereditatis osten- dat,eu qua sit explicata definitio a ceterisque dis- juneta.Sed quoniam rursus,ut dictum est, quedam sunt ad que derivari hujus definitionis intelligentia possit,idcirco ad discretionem integram designan- dam reliqua pars additur.Itaque quoniam ista de- monsirant hareditatem, efficiuntque substantiam tur,ut sit explicata definitio:Hereditas est pecunia que morte alicujus ad quempiam pervenit jure.Sed quoniam rursus hic intellectus ad pluraintra se po- sita poterat convenire,non immerito additum est : Non est satis,et ceteraque legalum et possessionis retentionem ab hereditatis definitione sejungunt:ac de priore quidem hereditatis exemplo heo dicta sint.Ad hujus vero similitudinem etiam secundum tractatexemplum quod de definitione gentilitatis est positum.Gentiles enim sunt qui eodem nomine in- ter se sunt, ut Scipiones, Bruti et. caeteri, Quid si servi sunt ? num ullagentilitas servorum esse po - test?Minime. Adjiciendum igitur : Qui ab ingenuis oriundi sunt. Quid si libertinorum nepotes civium Romanorum eodem nomine nuncupentur?num gen- tilitas ulla est?2Ne id quidem, quoniam ab antiqui- tate ingenuorum gentilitas ducitur;addatur igitur: Quorum majorum nemo servitutem servivit.Quid si per adoptionem in alterius familiam transeat?lunc etiamsi ejus gentis ad quam migravit nomine nun- cupetur,licet ab ingenuis et ab iis ortus parentibus sit qui nunquam servitutem servierint,tamen quo- niam in familia gentis suce non manet,nein gentili- tate quidem manere potest; addendum igitur esl : Neque capite sunt diminuti.Hooc fortasse,inquit,sa- tisest secundum Scevole pontificis definitionem, nihil enim ulterius adjecit,ut sitdefinitio gentilium hoc : Gentiles sunt, qui inter se eodem sunt no- mine,ab ingenuis oriundi, quorum majorum nemo servitutem servivit,et ubi gentilitatem nulla capitis C diminutio destruxit.Hac quoque definitio facta est ex pluribus communitatibus in unum confluentibus atque unam proprietatem ejus rei que definiebalur, id est gentilitatis,facientibus.Hio igitur definitionis modus in utroquegenere rerum valet,sive qua sunt, sive qua non sunt,-id est sive corporalium, sive in- corporalium;nam,ut superius ostensum est, id esse Cicero dicit quod corporale sitjid non esse quod est incorporale.Ac postremo omnium definitionum mo- dus hic est, utex pluribus communitatibus aliqua proprietas fiat. Sed distant a se definitiones, quod hw que proprie definitiones vocantur ex his com- munitatibus conjunguntur qua substantiales sunt. llle vero qui non vere sed. abutendo definitiones dicuntur,ex accidentibus communitatibus congre- D gantur. Parlitionum autem et divisionum genus quale essel, ostendimus,sed. quid inter se differant, planius dicen - dum est.In parlitione quas? membra sunt, ut corpo- ris, caput, humeri, manus, latera, crura, pedes et calerg. In divisione formae sunt quas Graci elo£ac; vocant, nosiri,si qu£ haec forte tractant,species appel- lant,non pessime id quidem, sed inutiliter ad mutan- dos casus in dicendo.Nolim enim,ne si Latine quidem dici possit, specierum et speciebus. dicere, el saepe his casibus utendum. est, al formis et formarum velim. Gum autem utroque verbo idem significetur ,commodi- tatem in dicendo non arbitror negligendam. Genus et 1105 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA: L!B. III. 1106 [ormam definiunt hoc modo : Genus est notio ad plures A Propriis igitur nominibus M. Tullius partes quidem differentias pertinens. Forma estnotio cujus differentia ad caput generis, quasi fontem,referri potest. Notiv- nem appello quod. Graeci lum &£vvoxav. tum. poA dicunt.Ea est insita, et ante percepta cujusque formae cognitio enodationis indigens. Formae igitur sunt ha in quas genus sine ullius prztermissione dividitur, ut sí quis jus inlegem,morem,cequitatem dividat. Formas qui pulat idem esse quod partes, confundit artem, et similitudine quadam conturbatus non satis acute que sunt secernenda distinguit. Sepe. etiam definiunt et oratores et poetze per translationem verbi ex similitu- dine cum aliqua suavitate. Sed ego a vestris exemplis nisi necessario non recedam. Solebat igitur. Aquiltus collega et familiaris meus,cum de littoribus ageretur, omnia publica esse vullis,quzerentibus iis ad. quos id B pertinebat, quid esset littus, ita. definire, qua fluctus elude» et. Hoc est quasi qui adolescentiam [lorem ata- lis, senectutem occasum vilz velit. definire. Transla- lione enim utens,discedebalt a verbispropriis rerum,ac suis.Quod ad definitiones attinet,hactenus ;, reliqua videamus. Quoniam definitionum formas in partitionem di- visionemque,distribuit nequaquam rerum auditor similitudineturbaretur,divisionis ac partitionis dif- ferentias prodit,ac primum aliud partes,aliud spe- cies esse demonstrat.Species enim sepe partes, par- tes vero nunquam species appellantur. Differunt vero haec a se,quoniam partes totius membra con- jungunt,species vero genus dividit atque dispertit. Nam,utsuperius quoquedictum est, partes ejus quod copulant non suscipiunt nomen totius.Neque enim fundamenta veltectum domus esse dici possunt,nam nisi omnia quie quid efficiuntjunctasint,totius voca- bulum singula non habebunt; at verospecies etiam singule generis suscipiuntnomen,ut homo animalis. Quo fit,ut in his illa quoque differentia possitagno- sci,quod partes quidem,totius partes, species vero non totius,scilicet universalis rei,id est generis, spe- cies esse dicuntur.Differt vero totum a genere,quod genus quidem universale est totum vero minime, quod probatur hoc modo. Si enim id quod totum dicitur,ut domus, universale esset, partes quoque ejus totius susciperent nomen ; at non suscipiunt, ut sepe monstratum est; quod igitur totum est, universale non est.Genus vero universale esse ma- nifestüm est,quoniam ejus nomen deductae ab eo formo suscipiunt.Item alia differentia.Genus sem- per speciebus suis prius est,totum vero suis parti- bus posterius invenitur.Nisi enim partes fuerint,to- tum non potest conjungi.Quo fit ut si genus pereat, species quoque perimantur ; si species intereat,ma- neatgenus quod in partibustotoque contrarium est. Nam si pars qualibet una pereat,totum necesse est interire ; si vero totum,quod parles junxerant,dis- sipetur,partes maneant distribute : veluti si domus, tectaet parietés,etfundamentaa semetipsis extrinse- cus posita intelligantur,domus quidem non eritquia , conjunctio destructa est, parles tamen manebunt. veluti totius membra appellat, species vero for- mas. Ideirco, quoniam non satis ei apta videtur inflexio casum ab eo nomine quod est species. Et lieet plures,inquit,usurpaverint hoc nomen, tamen quoniam duraesthujus nominis per casus inflexio, cum dicitur speciei, specierum, speciebus, idcirco commoditatem in dicendo,ut ipseait,nonarbitratus est negligendum,ut formas vocaret in cujus nomi- nis casibus nulla sentitur asperitas. Et quoniam forma preter genus essenon potest(nihilenim pre- ter suum potest esse principium),utrorumque appo- suit definitiones,dicens genus esse notionem ad plures differentias pertinentem. Notio vero intel- lectus est quidam et simplex mentis conceptio,quoe adres plures pertineat a se invicem differentes. Id vero genus esse manifestum est, quod apertissimo liquet exemplo.Animalis quippe intellectus ad plu- res differentias pertinet, ad rationale scilicet atque irrationale, ad mortale etiam atque immortale, ad ambulabile, reptibile, volatile, natabile, et est eo- rum omnium que sub his differentiis sita sunt,ge- nus.Idem vero significat hec definitio quod etiam vetus,haec est hujusmodi : Genus est quod de plu- ribus specie differentibus in eo quod quid est pra- dicatur, velut animal, genus ad plures res specie differentes,id est ad hominem atque equum,in eo quod quid est predicatur.Nam interrogantibus quid est homo vel equus,animal dicitur.Item forme de- finitionem talem dedit.Foma est notio cujus dilfe- rentia ad caput generis,quasi fontem ,referri potest, est recte.Nam si forme a genere deducuntur,species necesse est referanturad genus.Si igitur principium quoddam el fons fora genus est, necesseestutin- tellectus forme ad primordium suum,id est notio- nem generis, revertatur. Intellectus enim hominis refertur ad animal, itemque equi et ceterorum. Notionem vero appellat quod Greci £votav. dicunt, hujus hecest definitio : Notioest insita etante per- cepta cujusque forme cognitio enodationis indigens. Hac vero definitio hinc tracta est quod Plato ideas quasdam esse ponebat, id est species incorporeas substantiasque constantes,et per se ab aliis nature ralione separatas,ut hoc ipsum homo quibus par- Licipantes caetere res homines vel animalia fierent. At vero Aristoteles nullas putat extra essesubstan- D tias,sedintellectam similitudinemplurimorum inter se differentium substantialem genus putatesse,vel speciem.Nam cum homo atque equus differant ra- tionabilitate atqueirrationabilitate,horum intellecta similitudo efficit genus.Namsimilitudo equi et ho- minis substantialis in eo est,quod uterque substan- tia est, uterque animatus, uterque sensibilis, qua juneta efficiunt animal,estanimal namque substan- tia animata sensibilis.Igitur hominis alque equi similitudo est animal,quod est genus. Rursus cum Plato atque Cicero numero accidentibusque dista- rent, horum similitudo, quz est humanitas intel- lecta alque animo formata, species est. Ergo com- 1107 AN, MANL. SEV. BOETII 1108 munitas quedam et plurimorum inter se diffe- À doris atque ornatus ratione perficitur, quod poeta- rentium similitudo notio est,cujus notionis aliud genus est, aliud forma.Sed quoniam similium in- telligentia est omnis notio,in rebus vero similibüs necessaria est differentiarum discretio, idcirco in- diget adhue notio quadam enodatione ac divisione, velut ipse intellectus animalis sibi ipse non sufficit. Nam mox animus ad aliquod animal, id est vel hominem vel equum,deducitur inquirendum,et ho- minis notio vel ad Tullium, vel ad Platonem, vel ad quemlibet singularium personarumrefertür.Quae cum iia sint, quoties genus dividitur in formas, nullam pretermitti oportebit. Est enim vitium vel maximum,si qua dividentem forma pretercat, vel- uti si quis jus dividere velit, in legem, morem at» que cquitatem necesse est partiatur.Nam et lex,et mos,et equitas, et singula, et in commune, juris vocabulo subjecta sunt. Culpat vero illorum insci- tiam qui idem species vel formas putant essequod partes,conturbarique eos inscitia dicit, quod res a se plurimum differentes imperite atque improvide distinguere 8c segregare non curant.Sed quoniam de definitione loquebatur,addit aliam speciem defi- nilionis, quam nos superius enumeravimus,qua per translationemnon proprietatis veritalisque,sed splen. " LIBER QUARTUS. rum atqueoratorum ésse autümat,quibus luculenta oralio cure est. Hujus definitionis exemplum a jure civili Tullius petit;ailque se non aliter ab exemplis notioribus Trebatiorecessurum quam si necessitas cogat. Per translationem vero definitio est, veluti cum Aquilius, littus definire volens, dicebat littus esse quo fluctus eluderet.Hoo eludere ab iistrans- latum est qui agitatione aliqua, causa lusue, mo- ventur, Itemque adolescentia est flos etatis, id ab arboribus ductum est, quarum fructus flores pre- cedunt.Et senectus,vite occasus,id a die ductüm est,qui desinit esse cum $ol occiderit: que transla- tiones à proprietate discedunt,et quadam similitu- dine subjecta signant. Esl enim translatio quoties habentis rei nomén, propter alterius rei similitudi- nem,a re simili nomen imponitur, ut molua ha- bet proprium nomen,ilem lusus suo vocabulonun- cupatur.Sed qui dicit,qua fluctus eluderet,a simi- litudine agitationis ad fluctuum motum vocabulum transfert. Acdedefinitionibus quidem disputationem terminans,ad partitiones transitum facit.Sed nuno tertio volumini satis est reliqua in posterum dilfe- ramus. Explicaré non possum,mi Patrici, quantas sepe (7 superiore tractatu.Nunc vero de partium enumera- in difficillimi operis cursu vires afferatamicitiascon- templatio,eum et iis studiosius componamus,quos reposito penitus amore diligimus,et placere cuüpien- tibus multa sese rerum copia subministret. Huc ac» cedit quod ut queque in mentem venerint inju- dicata atque etiam incastigata promuntür,quando- quidem apud cari pectoris secretum nihil est periculi proferre quod sentias. Est igitur mihi, cum tuam benevolentiam speeto,pronum omne atque,ut ità dicam, voluptarium, quod in tue prescriptum ju- eunditatis impenditur. Sed oum memet ipse pér- pendo,vereor re imparato muneri paressenon pos- sim,et deficientis culpa in adhortantis cedat inju riam.Quo fit ut tibi etiam atque etiam providen- dum sit, ne, tuis ipse moribus emendatus, ! nostri alieujus erroris sarcinam feras. Nosti oblatrantis morsus invidie,nosti quam facillime in difficillimis causis livor judicium ferat.Quizso igitur extremam nostro operi manum communis negotii studiosus imponas,abundantia reseces, hiantia süppleas, er- rata reprehendas,sis postremo nostri laboris. tudm- que adhortationisassertor, cum prresertim me secu- rum peractum reddatofficium,te amici püdordigntüs possit convenire, si displicet. Sed hao alias, nuno operis suscepti tramitem persequamur.Quoniam lo- corum in ipsis de quibus queritur terminis inha- rentium,alii sunt a toto,alii à partibus,alii & notà, alii ex affeetis,de eo quidem loco qui a toto est, et in definitione est constitatus, sufficienter disseruit tione dicere instituit, rectam ordinis viam scilicet insistens,ut non solum exemplo qualis esset partium enumeratio pérdoceret, verum ratione quoque os- tenderet quomodo parlium enumeratione in argu- mentationibus esset utondum. Dit Partitione autem sic utendum est nullam ut partem relinquas,ui si partiri velis tutelam, inscienter facias, si ullam praetermittas. At si stipulationum, aut judi- ciorun formulam partiare,non est vilium in re infi- nitla pratermittere aliquid.Quod idem in divisione vi- liosum est.Formarum enim certus est numerus, quae cuique generi subjiciantur. Partium distributio szpe esl in finitior, tanquam rivorum a fonte deductio. Ita- que in oratoriis artibus quaestionis genere proposito, quot ejus forms sint. subjungitur. absolute ; at. cum de ornamentis verborum sententiarumque praeipitur, qua vocantur eyfuaca non fil idem. Res enim est infinilior,ut ez hoe quoque intelligatur. quod velimus intér partitionem et divisionem interesse. Quanquam enim vocabula prope idem valere videantur, tamen, quita res differebant,nomtna etiam distare voluerunt. Sensus hujusmodi ést.Rerum que partibus con- junguntur,alie quidem paucas,sed facile intelligi biles comprehensibilesque partes habent,alie vero plures intellectuque difficiles.In hisigitur partibus qu& sunt pauce ac facile sub intelligentiam cudunt, vel maximum vitium est, si partiendo aliquid relin- quatur. [In his vero quarum, ut ipse ait, infinitior numerus est et confusior perspeetlo, minus vitio- 1109 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. IV. 1110 sum est, si qua dividentem parsin enumeratione À cupatur; in divisione enim vitiosum est aliquid pretereat. Fit autem hoc non solum per eas res que aliquibus partibus constant,verum etiam szpe per partes ipsas quas in distributione partimur,ut si hominis corpus velimus intellectu ac ratione per propria membra disjungere, faciemus ita, caput, humeros, manus, thoracem, ventrem, suras atque pedes. Et quoniam majores partes sumpsimus ad dividendum,idcirco nihil pretermissum esse vide- tur;at si minutissimas particulas persequamur,tum oculi quoque, et labia,et nares,atque aures,earum- que partes persequende sunt,idque intoto corpore faciendum est,eodemque modo difficilior erit parti- tio,cum sit partium numerus infinitior.Sepe etiam, ut dictum est, res ipse his partibus juncle sunt, quarum non sit facilisinspeciio, ut si quis stipula- tionemet judieiorum formulas partiatur,vel etiam si figuras loquendi, que ey uxt« Greci vocant, dividi necesse sit. Hic igitur si quid pretermissum sit,non erit vitium partientis,quia partium natura multiplex smpius obtendit errorem. At si quis genus dividat, perniciosum estaliquam preterire formam,quoniam formarum finita quantitas est. Nam quia semperin contrarium dividuntur,aut du: sunt semper species generis, aut tres, et tunc tres, cum ea tertia, que sumitur,ex contrariorum permistione perficitur, utei colorem dividamus,dicendum est ita.Coloris aliud est album;aliud nigrum,aliud medium.Idque medium ex albi coloris ac nigri commistione conjunctum est, quamvis in quamlibet aliam coloris speciem trans- feratur, seu purpurei, seu rubri, seu viridis. Itaque si tale est quod dividis, talesque sunt partes quas ad divisionem su mis,quas non difficulter intelligen- tia comprehendas, vitium erit, si quid omiseris, velut si tutelas partiaris.Tutela quippe quatuorfere modisest,aut enim per consanguinitatis gradum est, aut pátronatus jure defertur, aut testamento patris tutor eligitur,aut urbani pratoris jurisdictione for- matur, etsunt forsitan plures, sed nunc iste suffi- ciunt. Hie igitur et pauca partes, et facile compre- hensibiles.At si stipulationum formulas et judicio- rum comprehendere velis, quoniam multe in his partes sunt, non erit vitiosum si quid omiseris; in promptu vero estexem plum partium,quod de tutelis est dietum, magis enim ut genus in formas, quam ut totum in partes, tutela divisa est. Nam sive per . eonsanguinitatera sittutor,sive patronatus]ure , sive exteris modis, integrum tutele jus habet,quod in singulis partibus non solet evenire, ut totius inte- grum capiant nomen. Sed ut conveniens videatur exemplum, requirende sunt tales tutelarum partes qua juncte tutelasefficere possint,non que singule tutele& nomine designentur, quod nescio an quis- quam jurisperitic professor tales tutel$ partesedi- derit. Merobaudes vero rhetor ita intelligendum pu- lavit, ut id quod ait, Partitione sio utendum est,ut nullam partem pretermittas, de divisione dixerit, id est de una parte proposite partitionis. Nam et .divisio et per membra distributio, partitio nun- B praetermittere, in partitione membrorum minime. Ita exemplum de tuteliseei partitioni accommodatum dedit, que est. divisionis, At si divisionem facias, id est formarum agenere partitionem,summum est vitium aliquid pratermittere,quoniam cum sit (ini- tus formarum numerus,si quid omissum sit,insci- lia preteritur :ut si oratorias questiones in formas dividere velimus,dicemus omnem rhetoricam qui- stionem,aut de facto esse,aut de qualitate facti,aut de nomine.At si locutionum figuras sententiarum- que distribuam, non erit, ut dictum est, vitium, transire aliquid, quandoquidem sententiarum inter se atque locutionum figure et multiplices, et varia ratione diverse. Hic quoque figurarum partes non ita videntur aceipi posse,quemzdmodurn totius, sed ut species generis; unaquaeque enim figurarum qu: infinite sunt,velut figuregeneralis speciesest, quod possumus intelligere ex his verbis rhetorum, ubi de elocutione tractatur. Nulle namque sunt fi- gurarum partes que figurasiungant,ita ut singule figurze nomen universalis figure non possint admit- tere. Sed objici nobis potest : Et quomodo infinite sunt figure,si species sunt?Sed respondebo leviter, Elocutione mutata, figuram quoque mutari, atque idcirco in potestate esse dicentis flguras facere, quas is qui tractat difficile, antequam fiant, potest agnoscere ;ha vero non substantialibus quibusdam differentiis constituuntur, sed potius accidentibus explicantur. Unde fit ut tum communis nominis in significationes partitio fleri videatur,cum figura di- viditur, potius quam generisin species omnia vero significata cujusque nominis divisione includere, difficile est, quia nova plerumque finguntur, sed neidquidem rerum ratio permittit.Nam unaquaque figura generalis figure nomine et definitione com- - prehenditur.Quocunque enimmodo figura definitur, eadem erit definitio etiam uniuscujusque figure. Qua res unamquamque figuram universalis figura speciem esse declarat. Univoca enim sunt species et genus.Sed est illud verius,partitionem figurarum ad elocutionem ipsam Tullium retulisse,cujus pare quaedam est figura, non species.Variis enim multi- plicibusque figuris elocutio luculenta contexitur. Si quis igitur elocutionem partiri velit in figuras, non genus in species, sed totum secabit in partes. D Quee cum ita sint, ex hoc quoque apparet quid in- tersit inter divisionem partitionemque,cum partitio interdum talis sit,utsiquidin ea praetermissum sit, nihil afferat vitii. Divisio vero formarum talis est, utinea non queat aliquid sine culpa preteriti, Quod factam est, ut quia res differebant, diversa etiam vocabula rebus inter se distantibus videren- tur. Multa eliam ex notatione sumuntur, ea est. autem cum exz vi nominis argumentum elicelur, quam Graeci &xopoAoy(av appellant, id. est verbum ea: verbo verilo- quium. Nos autem novitatem verbi non satis apti fu- gientes, genus hoc notationem appellamus, quia. sunt 1111 AN. MANL. SEV. BOETII 1112 verbarerum nol:z.ltaque hoc idem Aristoteles 954600» A pars medium significat,tullium veronihil.Et legiti- appellat, quod Latine est nota. Sed cum | intelligitur quid significet, minus laborandum est de nominc. Multa igitur in. disputando notatione eliciuntur | ex verbo,ut cum quaritur postlimintumquid sit,non dico qua sint postliminii. Nam id caderet. in divisionem, qua Lalis est: Posiliminio redeunt haec, homo,navis, mulus clitellarius, equus, equa, quz frena recipere solet. Sed cum ipsius postliminii,vis quaritur, et ver- bum ipsum notatur,in quo Servius nosler (ut. opinor) nihil putat esse notandum nisi post,el liminium illud produclzonem esse verbi, vult utin finitimo, legitimo, aditimo non plus inesse timum quam in meditullio tullium. Scevola autem P. filius junctum putat. esse verbum, ul sit in eo el post, et limen, ut qu a. nobis alienata sunt, cum ad. hostem. pervenerint, et. ex suo tanquam limine exierint, hinc ea cum redierint post ac idem limen, postliminio videantur rediisse. Quo in genere etiam Mancini caasa defendi potest, postliminio l'ediisse, deditum non esse, quoniam non sit receptus. Nam neque deditionem, neque donationem;sine exce- ptione intelligi posse. Post enumerationem partium recto ordinede no- tatione perpendit.Notatio igitur est quoties ex nota aliqua reique dubia est,capitur argumentum.Nota vero est que rem quamque designat.Quo fit utonrne nomen noía sit, idcirco quod notam facit rem de qua predicatur, id Aristoteles «5160A0v nominavit. Ex notatione autem sumitur argumentum quoties aliquid ex notatione,id est nominisinterpretatione, colligitur. Interpretatio vero nominis àtopoloyía Grece.Latine veriloquium nuncupatur;zzopoy enim verum significat, Aóvoc orationem.Sed quia id veri- loquium minus in uso Latini sermonis habebatur, interpretatione nominis notationem Talliusappellat. Ea est hujusmodi, ut si quaeras quid est postlimi- nium. In qua questione non illud videtur inquiri quas res postliminio revertantur, hoc enim in divi- sionem caderet,id estearum omnium rerum enume- rationem qua postliminio redeunt postularet.Velut si ita dicamus : Postliminio redeunt homo, navis, mulus clitellarius, equus,equa quz;frenos recipere solet, id est domita, nunc enumerat:e sunt res qua postliminio revertantur. At cum quod siti ipsum postliminii jus queritur, potest. ex ipsius nominis interpretatione cognosci. Postliminio enim redit quisquis captusab hostibusad patriam remeaverit; namque dum captivitatem hostium patitur, juscivis amittit ; omnia vero jura recipit, si postliminio re- vertatur.Ergo ex notatione nominis itajus postlimi- nii clarescere potest,ut quiasemper post idsignifi- catur quod retro relinquitur, postliminii vocabulo quidam reversio significatur,utServius probat,qui ex adverbio post vim nominis interpretatur, reli- quam vocabuli partem protractionem esse confic- mans;nam ineo quod est postliminium,ex eo quod post dictum est interpretationem nominis sumit,li- minium vero supervacuo putat esse productum.Ad horumnominum formam,meditullium; primaenim D mum et editimum similiter. In utrisque enim, lex ibi, edes ibi, aliquid,timum vero nihil omnino de- Siguats Id vero nomen quod est postliminium, Scevola P. filius ex adverbio post et limine putat esse compositum, nam quia ad idem limen quod prius reliquit revertitur is qui postliminio redit, idcireo ex utrisque significationibus arbitratur no- men esse compositum. Quecunque enim a nobis abalienata ad hostem perveniunt, cum a nostro li- mine exierint, si post ad idem limen revertantur, postliminio redeunt.Quomodo etiam Maneini causa defendi potest, quem cum populus Romanus ob fc- dus male dictum dedisset,hostes eum suscipere no- luere? qui cum reversus esset, postliminio rediisse videbatur. Idcirco quia si cum hostes recepissent deditum a civibus, etiamsi quo modo ab hostibus effugisset, non videretur postliminio regressus qui judicio civium omni libertatis jure fuisset exutus ; sed quoniam nec deditio, nec datio, nec donatio, prater acceptionem videtur posse consistere,idcirco qui non sit susceptus, ne deditus quidem intelligi possit. Recte ergo?Mancinus qui non deditus in hostium, si ea uti vellent, pervenerat potestatem, iscum in patriam remeavit,jure postliminio rediisse defensus est. Sequitur is locus qui coustal exis rebus qua quo- dammodo e[fecte sunt ad id de quo ambigitur, quem modo dixi in plures partes disliributum. Cujus primus est locus ea conjugatione, quam Graci cotoylav vo- cant, finitimus notattoni, de qua modo diclum est, ut si aquampluviam eam modo intelligeremus quam imbri collectam videremus, veniret Mutius, qui, quia, conju- gata verba essent. pluvia et pluendo,*licerel. emnem aquam oporlere arceri qua pluendo crevisset. Cum loeum qui ipsis de quibus queritur inhe- reret in quatuor differentias supra distribuit,a toto, ab enumeratione partium, a nota, ab affsotis; quo- niam diligenter de superioribus tribus paulo ante tractavit,nunc quartum locum,id est affecta, perse- quitur. Et quoniam locus ab affectis in plurimas differentias solvebatur, quarum prima a conjugatis proposita est, primum loquitur de conjugatis, qua multum ajnotatione non differunt.Nam qui notatio ex virnominis trahiturjitemqueconjugatio similitu- dine vocabuli continetur, aliquod inter se veluti confinium tenent. Sed hoc interest, quia notatio expositione nominis, copjugatio similitudine voca- buli ac derivatione perficitur. Et quoniam faeciliset intellectu et tractatu locus est, tantum ponere suf- ficit exemplum, quod est hujusmodi : Aqua pluvia est qui pluendo colligitur et crescit. Pluendo vero atque pluvia conjugata sunt. In uno enim eodem- que vocabulo diversus nominum terminus differen- tiam facit. Item:Jus est aquam pluviam arceri, id est, ut si in alicujus agro pluvia aqua colligatur, et in alterius agrum defluat,eaque vicini frugibusno- citura concrescat,arceat eam suis finibus ille quiid sua putat interesse ne defluat.Si fluvius igitur plu- * 1113 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. IV. 1114 via creverit, quieritur an debeat arceri, respondet, À non nocens. Nocentis quoqueduplex species est, alia inquit,Mutius,quoniam aqua pluvia a pluendodicta sit, fluvium quoque, qui pluendo creverit, aquam esse pluviam, atque arceri deberi. Qum aulem a genere ducelur argumentum, non erit necesse id usque a capite arcessere, sspe eliam citra licet, dummodo supra si quod sumitur quam id ad quod sumitur, ut aqua pluvia ullimo genere ea est quae de calo veniens crescit imbri, sed. propiore loco in quo quasi jus arcendi continelur. Genus est, aqua pluvia nocens, ejus generis forma, loci vitio, et manu nocens, quorum allera jubetur ab arbitro coerceri, altera non jubetur. Talis generum specierumque intelligitur esse na- tura, ut cum eolliguntur vel etiam dividuntur, ab individuis per species et genera usque ad maxima genera possitascendi, itemque a maximis generibus per infra posita genera usque ad individua valeat esse descensus. [d vero uno clarum fiet exemplo. Cicero quippe individuum est,hujus species homo, hujus genus animal, hujus superius genus est cor- pus animatum, et si longius ascendas, corpus alte- rius genus invenies, si prolixiusegrediare, substan- tiaultimi loco generis occurrit. Cum igitur multa sintgenera,si cujuslibetspeciei genusassignandum sit, non necesse erit,inquit, maxima et. principalia genera semper exquirere, verum eorum quoque aliquid qu: in medio locata sunt oportebit adhi- bere, illa tamen ratione servata, ut semper genus superius sit eo ad quod praedicatur ut genus. Ex- trema quippe inscitia est, si dum genus semperna- tura speciebus propriis superponatur, loco generis id quod est inferius collocetur. Quocirca vitiosum est, si quis corporis genusdicatessecorpus anima- tum. Quo fit ut si ad speciem aptandum est genus, eorum qu& superiora sunt aliquid aptemus, et non erit necesse ultimum semper genus adhibere, ut si homini genus proprium praeponere volimus, non necesse est ut substantiam preponamus, sed vel cor- pus, vel corpus animatum, vel quod maxime fieri oportet animal. Illa enim semper genera sumenda sunt, quecunque proxima formis adherent, eaquein definitione maxime requiruntur,sed in argumenta- tionibus nihil differt utrum proximum eligas, an superius genus. Nam quoniam ex continenti fitargu- mentatio, plus continet id quod est superius genus. Quocirca si de homine aliquid ambigitur, et a gene- re argumentandi sumiturlocus,quidquid deanimali dicetur, id etiam de homine predicabitur. Quo fit ut si quid etiam de animato corpore predicetur, idem etiam dehomine dici possit.Ut igiturargumen- taliones ex proximis generibus fiunt, ita etiam ex alterius constitutis. Sed in his omnibus illud est quod maxime considerandum videtur,neid quod est interius superiori preponatur ut genus. Et sen- tentia quidem talis est. Quod vero ai exemplum attinet, detlarabitur hoc modo : Sitaqua pluvia ea qu: dejecta de ccelo imbri colligitur, hujus species duplex esi; alia enim aqua pluvia nocens est, alia B D manu,;alia vitio. Sed aqua pluvia manu nocens est, qua italoco aliquo excipitur, inde profluens vi. cino noceat, si locus is non sit naluraliter talis,sed manu hominis excipiende aque fuerit apparatus ; vitio vero, quoties naturaliter ita sese locus habet, ut excipere aquam possit et nocere vicino. Si igitur ejus aquae quam quis arceri velit, ne sibi noceat, a vicino genus velit exquirere, non necesse est ab ul- timo usque genere deducere, ut dicat aque ejus quam quis velit arceri genus esse aquam pluviam, sed potest id quod inquirit genus paulo inferius in- venire, ut hujus aqu: quam arceri desiderat id ge- nus esse dicat, quod estaqua pluvia nocens.Quod si genus proximum querat, illud poteritadhibere quod est aqua pluvia manu nocens, hoc enim arceri quis cogitur quod manu fit noxium. Quod vero loci for- ma vel vitio incommoditatis aliquid apportat,arcere non cogitur. Quod autem diximus, ejusaque quam arceri oporteat genus esse quam pluviam manu nocentem, ita intelligendum est, si aqua qua arceri debet plarima sub se habet individua et similia, tunc enim demum ejus aque qua arceri debet,aqua pluvia manu nocens genus esse poterit. Quod siaqua qua arceri debet innulla individua diducatur, ipsa est individua, nec est ejus genus aqua pluvia no- cens manu, sed species. Quod si cui paululum vide- Lur obscurius hic si eos commentarios quos de 2e- nere, specie, differentia, proprio, atque accidenti, composuimus, libris quinque digestos inspexerit, nihil horum poterit incurrere quo caliget. Commode etiam tractatur haec argumentatio quae ex genere sumitur, cum ex loto persequare partes. hoc modo : Si dolus malus est, cum aliud agitur, aliud simulatur, enumerare licel quibus id modis fiat,deinde in eorum aliquem id. quod arguas dolo malo factum includere. (uod genus argumenti. imprimis firmum videri solet. Dictum est quemadmodum genus ad speciem de- beat aptari, atque in eo praescriptum est ut nisi id quod est superius adhiberi non debeat. Nunc illud adjungitur, quemadmodum ejus loci, qui a genere ducitur, in argumentatione commodior usus esse | possit. Quotiescunque enim de re aliqua dubitatur, si, facta generis alicujus divisione, sub aliqua ejus generis parte id de quo ambigitur potuerimus incla- . dere,tunc a genere tractum esse argumentum vide- tur hoe modo : Sit dolus malus,quando aliud agitur, aliud simulatur.Hujus ergo si species dividantur,et id quod factum esse arguimus alicui earum specie- rum qua a dolo malo deducte sunt potuerimus adjungere, quidquid de dolo malo existimabitur, idem eliam de ea re quam arguimus necesse est ju- dieari, et factum est argumentumagenere. Nam de quo quaritur species est, eL ida quo sumitur argu- mentum genus est, scilicetutsi ita contingit dolus malus ; locus vero hic ab eo qui est a partium enu- meratione diversus esl. Nee si enumeramus partes, id est formas aut species, idcirco non a genere,sed 1115 tiesenimipsa partium enumerationeutimurad argu- mentationem,tuncab eadem partitione argumentum tractam esse dicimus, uthoo modo : 8i fündamenta, et parietes,et tectum habet,et habitationi est desti- natus locus,domus est.lpsaigilur partitione utentes, domum esse probavimus. Quoties vero sub genere aliquid collocandum est, divisisque parlibus alicui eorum qui? a genere deducuntur id de quo queritur aggregamus,ut hoo modo: Si Ciceronem animalesse monstremus, dicemus ita: Omne animal aut ratio- nale est, aut irrationale; sed Cicero rationalis est, animal igitur esi: non partitione utimur principali- ter adargumentum constituondum,sed idcirco genus divisimus, ut in unaqualibet divisioneid quod nite- bamur ostendere posset includi, id est ut id de quo dubitatur in assumpti continentia generis redigere- tur, itaque de eo per generis naturam fides fierel. Bic ergo a genere facta argumentatio jure dicetur. Amplius ita partiumenumeratio totius efficere sub- stantiam solet, sive illud universale sit, ut genus. sive partium conjunctione completur, ut totum.At vero hio divisio generis in cujus partes quolibet illa res de qua contenditur includenda est,non id efficit, ut totius substantia constituatur, sed ut illud quod approbare quaerimus intra genus collocetur. Quem argumentationis modum imprimis M. Tullius vali- dum esse confirmat. lllaenim regula satis vera est atque necessaria. Qua de generepredicantur,eadem de specie modis omnibus preedicari. Illud veroqueri perutile est, cum aliquid de particularibus rebus probatur ex superposita proxima specie, ut si So- cratem rationalem esse approbemus, quoniam sit homo, cum sit homo rationalis, utrum ex genere àn ex forma argumentum ductum esse arbitremur. Nam sidicamus ex genere, ultima species genus esse non potest; si exspecie,superpositum genussemper species probare desideràt. Socrates vero eui fidem prestathomo,quoniam rationalis est,genushominis non est, sed dicendum est quoniam velut a genere iraetum videbiturargumentum.Nam ex genere quasi ex continenti atque ampliori, et desubstantia fides predicati dueitur: quam sortem àd sua individua speciem nemo dubitat obtinere, nam et continet ea, et de eorum substantia predicatur. Similitudo sequitur, quae tale patet, sed oratoribus el philosophis magis quam vobis. Elsi enim omnes lo- ci sint omnium disputationum ad argumenta suppeidi - tanda, tamen aliis disputationibus abundantius occur- runt, aliis angustius. Itaque genera tibi nota sint,ubi autem his utare, qua stiones ipse te admonebunt. Sunt enim similitud?nes quce ex pluribus collationibus per- veniunt quo volunt,hoe modo: Si tutor fidem. praestare debel, si socius, si cui mandaris, si qui fiduciam acce- perit, debet etiam procurator. Hec ex pluribus perve- niens quo vult appellatur inductio,quae Grace bravo nominatur, qua plurimum est usus in sermonibus $us Socrates. Alterum similitudinis genus collatione sumi- tur, cum una res uni, par pari comparatur, hoc modo ; AN. MANL. SEV. BOETII abenumeratione partium ducitur argumentum.Quo- A B 1116 Quemadmodum si in urbe de finibus controversia est, quia fines magis agrorum videntur esse quam urbis, finibus regendis adjicere arbitrum non possis; sic si aqua pluvia in urbem nocet, quoniam res tota magis agrorum est aquae pluvit arcendee, adjicere non possis arbitrum. Ex eodem similitudinis loco etxam exempla sumuntur, ut Crassus in Curiana causa exemplis pluri - mis usus est, agens de eo qui testamento sic haeredem anstiluisset, uL si filius natus essetin decem mensibus, isque mortuus priusquam in suam Lutelam venisset, secundus haeres hzeredilatem obtinutsset; quse comme- moratio exemplorum valuit, eaque vos in respondendo uti multum soletis. Ficta etiam exempla similitudinis habent vim, sed ea oratoria magis sunt quam vestra, quanquam uti etiam vos soletis, sed hoc modo: Finge mancipio aliquem dedisse id quod mancipio dari non potest, num, idcirco id ejus [actum est qui accepit? Aut num is qui mancipio dedit, ob eam rem se obligavit ? In hoc genere oratoribus et philosophis concessum est ut muta eliam loguantur, ut mortui ab inferis excilen- tur, ut aliquid quod fieri nullo modo possit, augendae rei gratia dicatur, ut minuendz, qua hyperbole dici- tur, et multa mirabilia alia. Sed latior est. campus illorum, eisdem tamen ez locis (ut ante dizi) et in ma- amis et in minimis quaestionibus argumenta ducunt. De similitudinis loco planeatque expedite disse- rüit, omnemque aperuit intellectum,similitudinum dividens formas, prescripsitqueapertissime quibus - magis ex similitudine argümentacontingerent,id est philosophis atque oratoribus; etenim similitudo persuasionibusvideturaptissima.Nam quodin unam vel plures extra eam de qua queriturcausam cadere solet,facile credi potest in eam quoque de qua am- bigitur convenire. Idcirco ex similitudine tract argumentationes magnum oratoribus usum pre- stant, philosophis quoque, quoniam uon in omnibus questionibusdemonstratione utuntur,sed aliquoties verisimiliacolligunt,quo id facilius persuadeant quod nituntur ostendere, similitudo rerum sepe est. in- quirenda atque idcirco locus a similitudine orato- ribus maxime philosophisque conducit, non tamen solis. Omnesenim loei communes sunt cujusque ma- teris, sed in aliis uberiusincidunt, in aliis angustius inveniuntur. Quocirca cognitis atqueante perceptis locis qu:iestiones ipse que tractabuntur quibus locis uti debeat solerter animum poteruntadmonere.Om- nis vero similitudo duplex est: aut enim ex pluribus similitudo colligitur, et inductio nuncupatur, quod Greci &xa wr» nominant,aut singuli res per simi- litudiném comparantur.Ac prior quidem hujusmodi est: Si tutor fidem prestare debet, si socius, si cui mandaveris, si qui fiduciam acceperit, debel etiam procurator. Nam cum in pluribus rebus fides pree-- stari debeat, unaquesimilitudo sitin flde prestanda tam intutore quam socio,atqueeo cui mandatum sit, - eoque qui fiduciam acceperit, debet eadem similitudo procuratori etiam convenire. Fiduciam vero accepit cuicunque res aliqua mancipatur, ut eam manci- punti remancipet, velut si quis tempus dubium ti- 1117 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. 1V. 1118 mens amico potentiori fundum mancipet, utei cum A lociquoqueargumeatorum diversarumartium ques- tempus quod suspectum ést preterierit reddat ; haeo manocipatio fiduciaria nominatur, ideireo quod res- tituendi fides interponitur.Hecsimilitudinis colleo- tione plurimum Socrates esse usus dicitur, ut in Platonis aliorumque ejus sectatorum voluminibus invenitur.Quoties vero una res uni rei per similitu- dinem eomparatur,hoc medo colligitur argumentum. Regendorum finium arbitri esse dicuntur,qui finalia litigia discernunt,ut ei fuerit de finibueorta conten- lio, eorum dirimaturarbitrio.Sed finesin agrorum tantum limitibusesse dicuntur,arbitri autem finiuni regendorum in civitate esse non possunt.Item are ceri aquam in agris tantum dici solet, ubi si ex ali- quo locoaqua pluvia colligatur,et defluens in cam- pos vicini pascua frugesve corrumpat, arbitri ar- cendo aquam a magistratibus statuebantur. Queritur ergoanin urbe arcend: aque arbitrium possimus adi- gere.Et argumentum capitur ex similitudine. Si re- gendorum flnium,quia solius agrisunt,in urbe arbi- irum adigere non possis,ne aque quidem aroende, quia solorum esse videturagrorum, in urbe arbitrum possis adigere.Hic igituruna res uni rei similitudine conjunctaest. Ex eodem etiam similitudinis loco illa sumi Cicero proponit que vocantur exempla, veluti Crassus in causa Curiana,qui fuit hujusmodi; Qui- dam pregnantem uxorem relinquensseripsit here- dem posthumum,eique alium substituit secundum, qui Curius vocabatur,eaconditione,ut si posthumus, qui intra menses decem proximos nasceretur, ante moreretur quam in suam tutelam pervenisset, idem anteobiret diem,quam testamentum jure facere pos- set,secundus heres succederet ; quod si ad id. tem- pus pervenisset quo,jam homo judieio in suam tute- Jam receptus, jure civili instituto posset heredede- fungi,secundus hares, id est Curius, non succede- ret qui vocatur substituto pupillaris: quisitura est an valeret ita instituta ratio. Crassus, igitur multa protulit exempla, quibus ita institutis heres obti- nuisse hereditatem,qua exemplorum commemora- tio judices movit Dieit etiam ipsos quoque juriscon- sultos uti sepius exemplis, veluti cum fingitur,id est imaginalur,propositlio, ut casus de quo agitur per similitudinem intelligatar, hoc modo : Si quis enim jurisperitus adjieiat id quod non jure contractum est nullius esse momenti, adhibeatque exemplum tale,velut ei quis rem non maneipi maneipaverit, num ideirco aut rem alienavit, aut se reo facto po- tuit obiigasse? minime,quodenim non jure contrac- tum est nil retinet firmitatis. Et alia hujusmodi apud jurisperitos inveniuntur, in quibus oratores maxime valent,quibus etiam in tantum fingere li- cet. uteorum orationeetiam mortui sepeab inferis excitentur,quod Tullius in ea faeit oratione qua Cc- lium defendit.Sed latior,inquit,est illorum campus, id est oratorum, quibus spatiari ae devagari licet : nec ideireó minus ccteris quoque facultatibus si- — militudines prosunt, quoniam eadem argumenta . maximis minimisque causis conveniunt; quo fit ut tionibus aecomodentur. Sequitur similitudinem di[Jerentia, res maaime con- (raria superiori,sed est ejusdem facultatis dissimile et simile invenire ; ejus generis haec sunt : Non. quemad- modum quod mulieri debeas vecte ipsi mulieri sine. tu- tore auctore solvas, tía quod pupillo aut pupillae de- beas recie possis eodem modo solvere. Ejusdem facultatis est similitudines differentias- que cognoscere; qui enim scit quid sit idem, nosse poterit quid sitdiversum.Or:nis vero similitudoidem aliquid esse constituit, quod enim idem est secun- dum qualitatem, id simile esse necesse est. Omnis quippe res aut substantia eedem sunt, aut qualitate, aut ceteris priedicamentis, Quod si ita est, et. ani- mus intelligere hoe idem in pluribus predicamentis potest.Sed cum hoc ipsum idem in predicamentia notat, eodem modo in eisdem praedicamentis quod diversum est intuetur;sed simile idem est, differen- tia vero diversum.Idem igituranimus eademquein- telligentia similitudinem differentiamque cognoscit. Differentiarum vero multe sunt species, alie quippe sunt substantiales, ut homini rationale, alie non substantiales,sed inseparabiles,ut nigrum 7Ethiopi atque corvo; alie vero mobiles neque constantes, ut sedere, stare, et hujuscemodi ceterae quibus et ab aliis hominibus et a nobis ipsi sepe distamus. item differentis alis aliquo modo sunt generum divisibi- les,alig aliquo modo specierum constitutive; sed si a constitutivis argumentum ducatur, velut a genere ducitur.Nam sicut genus continet speciem,ita diffe- - rentis continent species. Sane si differentic consti- tutivi ut genera intelligentur,fides ab his ad ea ap- — tabitur qu& constituunt. Hecenim talium differen- tiarum veluti formi quidam sunt. Sin vero sint. di- visibiles,siquidem ad ea probanda,id estgenera,qua dividunt, earum ducitur fides,a forma argumentum fieri videtur, nam tales differenti: eorum qua divi* duntur forma quedam sunt.Quod si ad ea probanda referuntur qux in contrariam partem genus divi- dunt, tune proprie & differentia fieri. argumentum videtur, quia contrarie veluti differentia. comparan. tür.Quod vero ad exemplum attinet Tullii hujus-- modi est : Mulieres antiquitus perpetua tutela tene- bantur,pupilli item sub tutoribus agunt; sed mulie- ribussiquid debitum fuisset,sine tutoris auctoritate. poterat solvi,pupillis vero minime.Ergo si qu&ratur an id quod debeatur pupillo cuilibet,renuentetutore, possitexsolvi,adifferentiasumiturargumentum,sio : Non sieut mulieri sine tutoris auctoritate debitum possis exsolvere,eodem modo,nisi auctoritas tutoris "accesserit, pupillo solvere quod debeas possis; ille enim perpetua tutela,etiam provecta jam etate, con- tinentur, illorum tutele certus annorum numerus terminum facit; atqueidcirco solvi pupillo sine auc- toritate non poterit. Differt enim personamulierum à persona pupillorum, vel ineo quod pupilli non perpe- tuareguntur tutela, mulieres vero perpetua; vol quod pupillusnullumaue rei madinistrando utilitatisjudi- 1119 AN. MANL. SEV. BOETII 1120 cium habere potestcum sitaliquismulieribusetsinon A quod preterea inesse corporibus possit. At ea que firmus,in explicanda familiaris rei utilitate delectus. Deinceps locus est qui a contrario dicitur. Contra- riorum autem genera sunt plura; unum eorum qua in eodem genere plurineum differunt,ul sapientia, stulti- lia ; eodem autem genere dicuntur, quibus propositis occurrunt,tanquam e regione quadam contraxia, ul ce- leritati tarditas,non debilitas, ex quibus contrariisar- gumenta Lalia existunt. Si sLultitiam fugimus,sapien- tiam sequamur; eL bonitatem,simalituum : hac quae ex eodem genere contraria sunt,appellantur adversa.Sunt alia contraria qua privantia licet appellemus Latine, Graece appellantur oxeprycvas. Preepositioenimin privat verbum ca vi quam haberet si in praepositionon fuis- sel, uL dignitas, indignitas, umanilas, inhumanilas, el c&&lera generis ejusdem,quorum tractatio est eadem qua superiorum, quz adversa dixi. Nam aliaquo que sunt contrariorum genera, velut ea qua cum aliquo conferuntur,ut duplum, simplum, multa, pauca, lon- gum, breve, majus, minus.Sunt etiam aliavalde con- traria quz appellantur negantia, ea àxogocix& Graeci contraria aientibus, ut si hoc est, illud nonest.. Quid enim opus exemplo est tantum intelligatur in argumento quarendo contrariis omnibus contrarianon convenire. Divisio, differentive loco, nunc de contrariis tra- celat. Quare uti rerum ordo clarius colliquescat, pauca mihi ex Aristotele sumenda sunt que ille vir omnium longe doctissimus de hac divisione tra- etavit, quanquam M. Tullius re quidem Aristoteli fere consentit, sed ab eo nominum interpretatione diversus est.Nam quz Aristoteles opposita, id est àvvixetueva, vocat, ea Tullius contraria nominat; sed hec paulo posterius. Nunc Aristotelis divisio consideretur.Oppositorum igitur secundum Aristo- telem alia sunt contraria, alia privatio et habitus, alia relativa,alia contradictoria. Contraria quidem, ut album atque nigrum ; habitus vero et privatio» ut visus et cecitas, dignitas et indignitas ; relativa vero, ut pater, filius, dominus, servus ; contradictio- ria, ut est dies, non est dies : horum omnium tales inter se differentie considerantur.Nam quz contra- ria sunt, partim mediata sunt, parlim vero medio carent.Mediata sunt, ut album, nigrum , est, enim horum medius quilibet alius color,utrubeus vel pal- lidus,ethorum contrariorum non necesseestalterum semper inesse corporibus.Neque enim omne corpus autalbum aut nigrum est; sed aliquoties in horum medietate est constitutum,ut sit rubrum vel palli- dum. Immediata vero contraria sunt quorum nihil medium poterit inveniri, ut gravitas et levitas : ho- rumenim nihilest medium. Nam quie levia sunt, sursum feruntur,que gravia,deorsum. Quod autem sit corpus quod neque sursum neque deorsum fe- ratur,nihil poterit inveniri. Sed immediata contra- ria talia sunt, utallerum eorum cui potest accidere semper inhereat,utin propositio superiusexem plo. Necesse est enim omne corpus vel leve esse vel grave,quia levitas et gravitas medium non habent, * Legendumne, ea &áxogazix& Grecis aientibus ? in privatione et habitu sunt, ut cwcitas et visus, distant quidem ab his contrariis quz claudunt ali- quam medietatem, quod ipsa medietatem non ha- bent; ab his vero contrariis differunt que sunt im- mediata, quoniam horum contrariorum alterum semper subjectoinesse est, ut corpori gravitatem: vellevitatem ; privationem vero et habitum non semper,u( cum sit habitus quidem visus, privatio aulem ciecitas, non omne quod videri potest, aut videt,aut ez&cum est : infans quippe nondum editug neque videt, quia nondum processit in luce, neque c&cus est,quia nondum habuit visum,quem potuis- sct amittere.Idem de catulis dici potest, qui statim nati nequeunt intueri, nam tunc eos nec caecos di- cere possumus, nec videntes. Et postremo contra- ria semper in suis qualitatibus considerantur ; pri- vationes autem,non quod ips: sint aliquid, sed ex habitus absentiacolliguntur neque enim cecitas est aliquid,sed a visusintelligitur abscessu: tam vero privatio quam contrarietas differta relationis oppo- sitione, eo quod neque contraria, neque privatoria simul esse possunt; idem enim in uno eodemque tempore,uno eodemque in loco album et nigrum, videns et cecum esse non poterit; sed relativa ase nequeuntseparari, neque enim potest esse filius sine patre, nec servus, si dominus non sit. Am- plius, contràária ad se et privatoria non referuntur. Nemo enim dicit album nigri, vel nigrum albi, vel c2citatem visus, vel visum cacitatis. Qus vero in relationesunt posita in ipsa relationis przdicatione consistunt, ut duplum dimidii dominusservi,et cetera adhunemodum.Tam veroconiraria quametiam rola. tionesdifferuntacontradictionibus,quoniam contra- dictiones quidem semperin oratione consistunt,etin alteraearum parteveritas,in altera falsitasinvenitur, contraria vero privatoria et relationes in simpli- cibus partibus orationis invenitur [an. inveniuntur?] et in hisneque veritas neque falsitas inest. Nam cum dico album,nigrum,cecitas,visus, dominus,servus, simplices orationis partes sunt,neque verum,neque mendacium continentes;ia simplicibusenim partibus orationis veritas vel falsitas nullaest: cum autem dico dies est, dies non est, utraeque propositiones, una in affirmatione,altera in negatione posita,orationes sunt.Sed M. Tullius non tam propriis nominibus D quam notioribus utitur ; ait enim contrariorum alia esse qui adversa vocantur, alia que privantia,alia qui in comparatione sunf,alia que aientia et ne- gantia nuncupantur. Sed que coniraria nominat, opposita verius dicerentur ; quz adversa dieit, con- trariorum melius susciperent nomen ; que in colla- tione nominat, ea reiativa vel ad aliquid certius vocarentur: sed utatur nominibus ut volet, dum res ipse certa proprietatis sue ratione signentur ; nos vero in czeteris quos edidiraus libris eo nuncupavi- mus modo,quo superiusin Aristotelis dictum est divisione.Secundum M, Tullium igiturcontrariorum 1121 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. IV. 1122 alia sunt, adversa, ut sapientia, stultitia ; alia pri- A firmationibus et nogationibus posita sunt,ut si loc vantia,ut dignitas et indignitas ; alia qu» cum ali- quo conferuntur, ut duplum, simplum ; alia qua appellantur negantia, e contrario aientibus consti- tuta, ut si hoc est, illud non est. Adversa igitur sunt qui, sub uno genere posita, plurimum diffe- runl, ut album, nigrum, quà a se plurimum di- stant sub uno genere posito,id est sub colore. Item celeritati tarditas adversa est, positis utrisque sub motu, neque enim celeritati debilitas opponenda est,quia debilitati firma valetudo contraria est, quod in divisione omisit Cicero, sed docuit exemplo;illa quoque dicuntur adversa, quz, in diversis gene- ribus sita,plurimum a se discrepare intelliguntur, ut sapientis stultitia.Illa enim sub genere boni est, haec verosub mali,quamquam hujusmodiexemplum privationem potius spectare videatur;nam stultitia privatio est sapientise,nec quidquam est aliud stul- titia nisi sapienti: et rationis absentia ; sed quae sint qua privantia Cicero appellat, posterius de- monstrabo.Ex his adversis hoc modo sumitur argu- mentum.Si stultitiam fugimus, sapientiam sequa- mur; si bonitatem appetimus, malitiam fugiamus, quanquam malitia quoque,secundum eumdem mo- dum qui superius dictus est, privalionibus possit adjungi.Privantia vero secundum Ciceronem sunt, qua Grece ozepnzix& appellantur,quie habent eam partem orationis prepositam,que cum fuerit adje- cta, semper fere aliquid demit ul ea(7n) preposi- tio;hec enim syllaba cui fuerit apposita,demit fere aliquid ex ea vi quam esset res quelibet habitura, si n syllabam prepositam non haberet,ut humani - tati inhumanitas : ?? namque praeposita id de quo dicitur humanitate privavit, ut dignitas, indigni- tas;et Tullius quidem ea tantum privantia esse con- firmat, in quibuscunque syllaba ista preponitur : privantium quippe naturasecundumTullium hujus syllabe commemoratione finitur ; a Peripateticis vero accepimus privaliones cum simplicibus nomi- nibus,tum privatoriis syllabis efferri, cum simpli- cibus nominibus, ut cecitas,cum privantibus vero syllabis, ut indignitas, inhumanitas. Quocirca, se- cundum M.Tullium,czcitas non erit privatio visus, sed ei adversum, atque idcirco forsitan stultitiam inter adversa numeravit,quoniam non habet Zn syl- labam ex qua privaliones arbitrantur existere. Ex quibus eodem modo,utin superius positis adversis, argumenta ducuntur:Inhumanitatem aversemur,si humanitas consectanda est.Illa vero contraria, ut ait Tullius,qu: cum aliquo conferuntur,talia sunt, utduplum simpli. Id tantumdem est tanquam si di- ceretduplum dimidiisimplum enim duplidimidium est,et pater filii ; eaque sunt semper reciprocantia, aliquoties quidem septimo casu,aliquoties vero ge- nitivo,nam filius patris est filius et pater filii, haec secundum genitivum conversio est,et duplum sim- .. plo duplum est,hiec secundum septimum casum ; sunt etiam qua accusativo, ut pauca ad multa, et » magnum ad parvum.Item negantia sunt quc in af- C est, illud non est, veluti si dies est, nox non est, atque ane oppositionem Cicero valde dicit esse contrariam.Ex quibus omnibussecundum superius dictum modum argumentorum facultas est,nam ex relativis contrariis ita sumimusargumentum:si pa- ter est,fieri non potest quin ei filius sit, Ex negan- tibus autem qua &rocgacxuá (ut ait) Graci vocant, ila:si sol supra terram fuit, nox esse non potuit, hecenim affirmatio illam perimit negationem;cur vero hac negantia esse constituerit mirandu:n est. Nam quie negantia sunt aientibus opponuntur, et simul esse non possunt, ut diern esse ac diem non esse, hoc vero consequens est cum ita dicatur, si hoc est, illud non est,ut si dies est, nox non est. Atque aífirmationem negationem;que Tullius valde dicitesse contrariam, sed in hac consequentia ne- queunt esse contraria : nam quod est consequens, contrarium non est. Ab adjunclis autem posui equidem exemplum paulo ante multa adjungiqua suscipienda essent,si siatuis- semus ez ediclosecundum eas Fabulas possessionem da- ri, quas ds instituisse cui testamenti factio nulia esset. Sed locus is magis ad. conjecturales causas quae ver- santur in judiciis valet,cum quarilur quid aut sit,aut evenerit,aul futurum sit,aut quid omnino fieri possit. Ac loci quidem. ipsius formula talis est. Admonet au- lem hic locus ut qugralur quid. ante rem, quid. cum re,quid post rem evenerit ;nihil hoc ad jus. Ad Cicero - nem inquiebat Gallus moster,si quis ad. eum quid tale. relulerat, ut de facto quereretur ; tu tamen paliare nullum a meartis institulz locum prgteriri,ne si nihil nisi quod ad te pertineat scribendum putaris,nimium te amare videar.Est igilur magna ez parte locus hic oralorius,non modo non jurisconsullorum, sed ne phi- losophorum. quidem. Ante rem enim quaruntur qua talia. sunt, apparatus, colloquia, locus, constitutum convivium ; cum re autem pedum crepitus, strepitus hominum, corporum umbra,et si quid. ejusmodi est; at post rem,pallor,rubor, titubatio, et si qua alia, signa conturbalionis et conscientia. Prolerea restinctus ignis, gladius. cruentus, calleraque quae suspicionem facit possunt movere. Qui sit ab adjunctis locus brevi superius mon- stravit exemplo,eo scilicet quo dixit : Si secundum mulierisnunquam capitediminute tabulas possessio bonorum daretur,consequens esse ul secundum quo- que puerorum et servorum tabulas possessio per- mitteretur. Sed nunc formam ipsam et quasi sub- jectum loci monstrare proponit,qu:e est hujusmodi: - Ab adjunctis enim locus est,cum ex eo quod pro- ponitur aliquid aliud vel esse, vel fuisse, vel futu- rum esse argumentatione colligitur, ut in eo ipse quod dudum posuit exemplo.Approbatur enim non deberesecundum mulieris nunquam capite diminuta tabulas bonorum possessionem dari,quia si id fuerit positum, id futurum est, u& secundum puerorum quoqueacservorum tabulas honorum possessio per- mittatur.Talia vero sunt que dicunturadjuncta,ut 1123 AN. MANL. SEV, BOETII 1124 cirea rem fere qua, queritur inveniantur, neque À consequitur, ut si ponas hominem statim animal tamen necesse sit ei semper adherere;et forma qui- dem hujus loci talis est, ul hane quoque diffinitio- nem possit ad mittere. Ab adjunctis loeus est cum ex aliquibus,que sunt proximaeis de quibus queritur rebus,id quod queritur vel fuisse, vel esse, vel fu- turum esse monstratur; qui locus est conjecturali- bus causis maxima necessarius.Cum enim de facto quaritur,tum si id factum est quod dubitatur, qui vel fuerit,vel sit, vel!futurum sit,considerari solet : multa enim sunt quz unicuique adjuncta rei vario- rum eventu temporum colliguntur. Idcireo enim quid ante rem,quid eum re,quid post rem evenerit, in conjecturalibus causis inquiritur, que ab orato- ribus tractantursolis,nequejurisconsultis in hujus- modinegotiiscum rethorica facultateullacommunio est juris enim peritus de f.cli qualitate, non etiam de ipsius facti veritate respondet. Ideirco quoties ad Gallum peritum juris facti questio deferebatur, nihil ad nos inquiebat,etad Ciceronem potius consulen- tes, id est ad rhetorem remittebat. In quo Tullius facere ad Trebatium locum miscuit dicens. Quan- quam locus hie ab adjunetis conjecturalibus causis maxime utilis, nihil consultorum juris pruden- tiam juvet, patiere me tamen, inquit, nullam sus- cepti operis partem preterire, ne si in hoc li- bro nihil preter tue artis exempla conseripsero, tuse tantum gratie videatur addictus, ab adjun- ctis vero locus qui non modo jurisconsultis, sed ne philosophis quidem preter oratores non patet, trium sepe temporum ratione tractandus est. Nam de facto si queritur, quid velanle id, vel cum eo, vel post id fuerit necesse est vestigari. Ante rem quidem hoc modo, apparatus ; verisimile est enim effecisse aliquem quod ante efficiendum paravit, colloquia fleri enim potuit ut amaverit, qui sepe fuerit collocutus. Locus, velut cum ad aliquid fa. ciendumopportunuslocuseligitur.Constitutum con- vivium, velut ei quis constituto ante convivio in eo fecissealiquid arguaturcapiaturque conjectura facti, ex eo ipse quod sit convivium constitutum, atque horum omnium ante rem de qua queritur exempla sunt.Cum re vero hoc modo : Pedum crepitus, vel- ut si isse in quempiam locum aliquis accusetur,pe- dum erepitu deprehensus esse probabitur ; vel si fuisse adulterin cubiculo ex umbra corporis desi- gnetur,hiec cum ipsis de quibus queritur inspecta, eisdem tamen intelliguntur adjuncta.Post rem vero, si quas conscientie maculas pallor,rubor,titubatio- que prodiderit:restinctus ignis,velut siclam factum aliquid exstincto igni velimus ostendere, ut tutius notitiam submoventibus tenebris committeretur. Item gladius cruentus peractum facinus monstrat. Hec omnia post rem factointelliguntur adjuncta,et semperanterem cumre,et postrem,secundum ratio- 6586 necesse est,nec ante secundum tempus homo diei potest, post vero subsequi animal, ut ante ali- quis apparatus est secundum tempus,posterior ef- fectus.Itaque illic antecedentia;et consequentia no- minantur, hie ante rem, cum re, et post rem. Id- circo quod illud quidem,non secundum tempus,sed secundum principalitatem nature secum simul ali- quid trahentis antecedens dicitur, consequens id quod antecedens comitatur.Ea vero qua seeundum temporis priorem posterioremve rationem conside- rantur,adjuncta, idcirco ante rem, cum re et post rem capere vocabulum. Deinceps est locus dialecticorum proprius ez conse- quenlibus eL antecedentibus el repugnantibus,nam con- B juncta de quibus paulo ante. dicium est, non semper D nem temporum intelligendum est, ncque ita ut in. antecedentibus et consequentibus.Illic enim nature ratio consideratur. Omnia quippe simul sunt:nam quod antecedit,si positum sit, statim est id quod eveniunt, Consequentia autem semper. Ea enim. dico consequenlia qua? rem necessario consequuntur.Item- que et antecedentia. el. repugnantia. Quidquid enim an'ecedit quamque rem id cohzret cum re necessario, eL quidquid repugnat, id ejusmo:li 'est, ul cohzrere nunquam possit, Expedito adjunetorum loco, nunc de anteceden- libus et consequentibus et repugnantibus disserit. Qui locus sit unus in tria velut membra divisus est. M.quidem Tullius locihujus vocabulum tacuit,mihi au'em totus conditionalisappellandus videtur.Cujus cum promptissime natura claruerit,nomen quoque ei, quod nos posuimus, recte inditum manifestius apparebit. Primumigitursingularum partium diffi- nitio prodenda est. Itaque antecedens est, quo po- sito aliud necesse est consequatur: itemque conse- quens alicujus est, quod esse necesse est, si illud cujus est consequens precessisse consliterit.Rtepu- gnans est quod simul cum eo cui repugnare dicitur esse non possit. Antecedentium igitur, atque conse- quentium,et repugnantium,unum esse locum pra- diximus, qui quomodo sit unus, paucis ostendam. Primum igitur dum quereretur quonam modo unus esset locus a consequentibus, antecedentibus et re- pugnantibus, dicebatur quoniam ejusdem mentis esset atque intelligentie tam consentanea sibimet quam dissidentia previdere, idcirco hunc quoque locum unum videri. Consentaneorum namque due sunt partes,autecedensuna,altera consequens: Nam cum altero precedente comitatur alterum,illa sibi in ipsanature consequentia consentire necesse est, Repugnantium vero tametsi dua partes sint,unum tamen est utriusque voeabulum,utraque enim repu- gnantia nominantur. Duz vero esse, que sibimet repugnent, atque a se dissentiant nullus ignorat ; sed eo distant,quod antecedentiumetconsequentium duo sunt nomina, licet unus sit utriusque eonsen- sus; repugnanlibus vero unum nomen est, eum sit unus in utrisque dissensus, ergo eadem mens, ea- demque intelligentia ratio id. quod przcedit et id quod comilatur,intelligit.Nequeenim fieri potest ut antecedens aliquid intelligatur, nisi in eodem quid sit consequens consideretur : eodem quoque modo 1125 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB, IV. 1126 nec consequens,nisi appareat quid precedat; item A per conditionem mediam effecta est una. At si sit repugnans aliquod intelligere nemo potest, nisi in- telligat cui repugnet:sed quoniam eadem ratio po- testsimilia dissimiliaque perspicere,antecedenlium vero et consequentium consensus quidam et perna- ture similitudinem concordia est,dissensus vero in repugnantibus dissimilitudo,necesse est ut una at- que eadem ratio antecedentium consequentiumque naturam et repugnantium spectet; quo fit ut unus quoquelocussiteorum que unaintelligentia compre- hendit. Sed huic opponebatur: Cur igitur alium ex similitudine,alium ex contrario locum Marcus Tul- liussuperiusenutneravit?Nam secundum propositam rationem,quoniam similitudinem et contrarietatem intelligentia una perpendit,unuslocussimilium con- trariorumque esse debuissel. Sed respondebatur quoniam non eodem modo sibi antecedentia et con- sequentia consentire dicuntur,sieut ea que similia nuncupantur. [n his namque una tantum qualitas invenitur,et secundum eamdem qualitatem similia esse diecuntur;atin antecedentibus et consequenti- bus non qualitatis similitudo, sed quidam nature consensus est.Et que similia suntsine seesse pos- sunt, antecedentia vero et consequentia sine se esse non possunt,atqueidcirco non videtur esse conse- quentium et antecedentium cum similitudine ulla communio naturi.Qu: rationon valde videnturido- nea,nec explicat quod demonstrare conabatur:illud certe firmissimumoesseconstat,quod hujus loci tra- otatus conditionalibus semper propositionibus ac- eommodaretur.Conditionalis vero propositioest qua eum conditione pronuntiat esse aliquid, si aliud fuerit, veluti cum dicimus. Si dies est, lucet. Hec igiturrerum consequentia facilein repugnantiam ver- titur.Nam si rebus consequentibus negatio interpo- natur, ex consequentibus repugnantia redduntur, hoec modo: Si dies est, lux est.Repugantia sunt ita: Bi dies est, lux non est: repugnant enim diem esse et lucem non esse. Qus repugnantia in conditione consistit. Dieimus enim: Si dies est, lux non est, nam dieicontrarium estnox.Consequens vero noctis, - lucem non esse,quare esse diem et non esse lucem repugnat. Argumentum veroest, hanc repugnan- tiam in conditione consistere, quia si conditio defi. ciat, nulla est repugnantia,hoc modo: dies est,lux non est,utreque enim disjuncti propositiones suas sententias gerunt,nee quidquam intelliguntur ha- bere commune,atque ideo diversis accepte tempo- ribus ver: sunt, nec repugnant. Nam sicut in his propositionibus, dies est, lux est, nulla est conse- quentia,quoniam conditio deest,qu:» propositionem facit connexam, sed utreque a se disjunste suam sententiam claudunt, ita in his quibus proponitur, diesest, lux non est nulla est, repugnantia, quo- niam servat suam utraque separata sententiam. At si his conditio interveniat superiorum quidem, ita sententia copulatur, ut consequentes fiant, poste- riorum vero itaut repugnantes, hoc modo: si dies est lux est. Hcc consequens propositio ex duabus ita,si dies est,lux non est, repugnat.Negatum enim quod sequitur repugnare necesse est. Amplius, ar- gumentum quod ex antecedentibusetconsequentibus fit ex unius propositionis connexa parlibus nasci- lur, nam conditionalis propositionis connexa una pars est antecedens, alia consequens. Quod si a re- pugnantibus argumentum flat,rursus ab unius pro- positionis membris taleargumentum nasci oportebit. Igitur ex his propositionibus, dies est, lux est,una eese non polest nisi eonditione,copulentur,ut unum sit antecedens, aliud consequens, et ideo in his ex antecedenti etconsequenti angumentum esse non po- lest, quonia m dus sunt ex illis quoque propositioni bus que sunt, dies est, lux non est: una esse non poterit, nisi conditionis adjunctione in unius quo- dammodo propositionissententiam reducanturcujus proposition's partes sunt repugnantes. Nam, ut in connexa propositione una pars antecedens, alia est consequens, ita in repugnanli utraque pars propo- sitionis a semet invicem repugnat ac dissidet.Ám- plius,repugnans propositio connexe partem contra- riam tenet,nam ut in illa quod antecedit secum id quod sequiturtrahit, ita in hac propositione partes simul esse non possunt. Contraric vero differentice sub eodem genere poni solent. Si igitur connexa propositio in conditione est constituta, repugnans quoque in conditione;subsistit;quod si e£ consequen- tiam propositionum et repugnantiam conditio facit, non est dubium quin locushicjureconditionalisvo- cetur,ac sit unus positus in conditione divisis par- C tibus, id est in antecedentem consequentemque et repugnantem. Connexeque namque propositionis unapara antecedensest,aliaconsequens:Repugnan- tis vero propositionis utraque repugnataoe dissidet. Itaque connexe propositionis partes antecedens et consequens sunt,repugnantis vero repugnantes.Neoc illud intelligentiam turbet quod dies est el lux est quadam sibiratione consentiunt.Item diesest etlux non est, quasi a se dissentiunt atque discordant, nam connexa est propositio si cum aliud antecesse- rit, aliud consequatur. Item repugnans,si uno po: sito aliud iuferatur,quod essenon potest nisi id jus conditionis efficiat.Quocirca aperte demonstratum esse arbitror conditionalem hunc. locum vocari et recte unum esse a M. Tullioconstitutum.Quomodo D vero fiat ab antecedentibus et consequentibus et re- pugnantibusargumentum,posterius dicam.Sed quo- niam nullius facultatis alterius est,quid vel quam- que rem consequitur,vel quid cuique repugnet in- spicere, nisi dialeotice tantum, quse hujus quam maxime rei perititiam profitetur, idcirco ait hunc esse locum totum dialecticorum, qui etiam ab ad- junctis longe lateque diversus est. Primum quod ad- juncta prodere sese atque ostendere invicem pos- sunt,non vero perficere atque adimplere naturam, veluti ambulationem pedum strepitus signiflcare qui- dem ac denuntiare potest, efficere vero non potest. Neque etiam ambulationem efficit pedum strepitus, 1121 AN. MANL. SERV. BOETII 1128 nec vero ex necessitate ambulatio utsit pedum stre- À nereargumentum,species quidem est de qua aliquid pius auctor est, sed sepe ita ambulatur,ut nullus pedum strepitus exaudiatur;sepe non mutato loco moveri pedes ac strepere preter ambulationem queunt;idcirco non semper inveniunt adjuncta:pro- positoquetermino quem probare contendimus,sepe ex adjunctis argumenta deficiunt,quiaipsa quoque aliquoties deficere videntur adjuncta. Precedentia veroetconsequentiaet repugnantianuuquam desunt omne enim quidquid inrebusest, habet quod se aut sequatur naturaliter, aut. precedat. Est etiam & quo per nature diversitatem?dissideat,velut ani- mal sequitur quidem hominem,pracedil vero sub- stantiam; dicimus enim, si homo est, animal est; substanliam vero precedit,cum proponimus,siani-. mal est,subsiantia est.Repugnat vero mortuo cum enuntiamus, si animal est, mortuum non est.Pre- tereaqua suntadjunctatem poribus distributa/sunt, ut anle rem,cum re, post rem.Quc vero sunt ante- cedentia, consequentia, et repugnantia, quomodo- libet modo in temporibus sint, nihil refert, Nam priora sepe temporibus comitantur,et temporibus posteriora praecedunt,et quzesimultemporibussunt, alias precedunt;alias vero consequuntur,utsuperius quoque sepe diximus. Amplius, que antecedentia sunt et consequentia relinquere sese non possunt, nec sibi repugaantia coherere,et sunt repugnantia necessario sibimet inconnexa;quae vero sunt adjun- cta nihil obtinent necessitatis, quia et jungi sibimet, et a se separari queunt. Qua cumita sint, questio difficilis vehementer oboritur, videtur enim minus intuentibus nihil hic locus differre his locis qui dicti sunt vel a genere, vel a specie, vel a contra- riis. Nam genus semper speciem sequitur,speciem genus precedit, contraria simul esse non possunt. Que solvendaesthoc modo:Primum quia non omne consequens genus est, nec omnis species antece- dens. Repugnantia vero ipsa contraria, sed con- trariorum sunt consequentia,utin locorum qui aM. Tullio propositi sunt expositione mons travimus. De hinequia cum agenerefit argumentum,ipsum genus assumitur, eodem quoque modo et species,cum ab ea aliquid volumusapprobare,cum vero ab antece- dentibus aliquid monstrarecontendimus,eo quod in conditionali propositione precessit utimurin assum- ptione, etiamsi non fuerit genus. Item si a conse- quenti argumentum fiat, etiamsi species nonsil, a consequenti parte conditionalis propositionis ducitur argumentum, veluti cum ita dicimus: Si ignis est, levis est, ignis antecedit, levitas sequitur;sed neu- trum neutriest genusaulspecies,assumitur itaque, atqui ignis est. Nuncigiturid quod antecedebat as- sumpsi,ex quomonstratur conclusio, levisigitur est. At siita assumamus,sed non est levis,id quod con- sequebatur assumpsi.Concluditur ergo atque mon- Stratur, non est igitur ignis. Vides igitur ut de his precedentibus et consequentibus nune loquamur quae in conditionali propositione posita, vel prece- dere vel consequi intelliguntur.Cum vero fit ex ge- B D probare contendimus; genus vero assumimus non quasi precedens, sed quasi continens,ut quidquid esse consideraturin genere,id form: quoquedebeat aptari. Genus enim quoad permanet, a sua. specie non recedit:cum vero despeciesumimus argumen- tum,genus quidem est de quo aliquid queritur;sed id laboramus,ut quod de genere conamur ostendere, id ex specie possit facilius agnosei. Ut cum uxori F'abis relictumfuisset legatum,si.naterfaxiliasesset, quoniam non convenit in manum,scilicet,ab in ma- nus conventione, que est species uxoris, uxorem quod est matris familie genus alegati juresejungi- mus, et legatum ad speciem,id est matremfamilias derivamus.Sed illudinterius dispiciendum videtur, num locus ab antecedentibus et consequentibus to- tus supervacaneus esse videatur,cum quolibet modo fuerint ex eo argumenta composita, a ceteris locis quos superius descripsimus non recedant. Nam quodcunque ab aatecedentibus et consequentibus ducilu» argumentum,id vel a toto,vel a partibus, vel a conjugatis,vel ab aliquoreliquorum tractum esse perpenditur hoc modo:8i ntilis est &quitas consti- tuta ad res suas obtinendas, utile est jus civile,ad id quod precedit, quod sequitur igitur, hoc esta diffinitione argumentum, scilicet ab assumptione precedentis. At si ita dicam: Sed non est utile jus civile, non est igitur utilis equitas constituta ad res suas obtinendas, hic per consequentis assumptio- nem a diffinitionis loco sumptum est argumentum. Item a partium enumeratione,si neque censu, neque ceteris non est liber, at censu vel ceteris, est igitur liber:at non estliber;neque censu igitur,ne- que ceteris manumissusest. Sed notandumest quoe sit vis uniuscujusque argumenti, et quonam modo proferatur.Sunt enim argumenta que predicativis apta sint syllogismis uta diffinitione fiat sic: jus ci- vile est &quitas consiiluta his quiejusdem sunt ci- vitatisad ressuas obtinendas.Id vero utile est,utile est igitur jus civile.Item a partibus:Quinequecensu neque vindicta,neque testamento est manumissus, hic ex servitute liber factus non est; Stichus vero neque testamento,neque censu,neque vindicta ma- numissus est; Stichus igitur liber non est: etin ecteris,eodem modo. Omnia vero quecunque per categoricum syllogismum proferri possunt, eadem per conditionalem syllogismum dici queunt.Omnis namque praedicativa propositio in conditionalem verli potest, hoc modo: omnis homo animal est, predicativa est; heo facile vertitur in conditiona- Iem ita, si homo est, animalest. Non vero omnis conditionalis in predicativam verti potest, velut hec:si peperit, cum viro concubuit. Nemo enim . dicere potest ipsum peperisse, id esse quod cum viro concumbere, quo modo dicimus hominem, id esse quod animal sit. Alia enim ratio est in his pro- positionibus quixita dicuntur,qua peperit, cum viro concubuit. Hec enim similis est ei que dicit, si peperit,cum viro concubuit,sed predicativa propo- 1129 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. V. 1130 sitio id esse subjectum dicit, quod fuerit preedica- A leat,nisi eorum aliquem quos prediximusinoeludat: tum.Conditionalis vero id ponit, ut si id quod ante- cedens fuerit necessario comitetur quod subsequi- tur.Cum vero predicativa est propositio, si ea ver- tatur in conditionalem, alia nimirum redditur pro- positio. Nam cum: dicitur, omnis homo animal est, ipse homo animal esse proponitur ; cum vero, si homo est, animal est, non id sentitur, ut ille qui homo est, animal sit, sed proposito esse hominem, consequi ut eit animal.Ergo conditionalis syllogis- mus in antecessione et consecutione positus, licet per diffinitionem,et per partium enumerationem,et per conjugationem,et quolibet alio fiat inodo,tamen in propria forma se continet, et est conditionalis, id est utens propria potestate, ut quodammodo cae- lera argumenta suc veluti nature videatur habere subjecta. Ut cum sit a diffinitione argumentum, si quidem per przdicativam formam factus fuerit syllo- gismus, a diffinitione duclum esse dicatur.Sin vero per hypothesin facta fuerit argumentatio, couditio- nalis fit syllogismus, quem discernat assumptio, utrum ab antecedentis, an a consequentis parte pro- matur. Quo fit ut etiamsi per cateroslocos condi- tionale argumentum proferatur,tamen suam quam- dam habeat formam,quandoquidem in antecessione et consecutioneestconstitutus.'l'uncenim diffinitio, partes, conjugatio, et cetera veluti res ipse fiunt ac non loeus, cum venerint in conditionem ; at si con- ditio cesset, ex ipsis profectum videbitur argumen- tum.Quod si propositionem conditio copulaverit,ipsa quidem ea sunt quiin propositionibus continentur veluti quedam argumenti partes,locus vero in con- ditione est constitutus. Atque hec ita dicta sunt, quasi aliter conditionalis hic locus tractari non va- nam potest preter eos etiam sepe reperiri, ut cum dicimus : Si homo est, risibilis est ; si corvus est, niger est.Hic enim nec diffinitionem,nec partes,nec ullum alium locum superius enumeratum continet argumentum.Amplius, facile est in singulis eorum differentias previdere:locus quippe a toto a substan- lia trahitur, a partibus vero a rei compositione. Nam insimplieibusterministale argumentum non potest inveniri, a nota, ab interpretatione ; a conjugatis; ab eo quod ex eodem utrumque deducitur;a genere, & continenti; a forma, ab eo quod continetur;a dif- ferentia, ab eoquod discrepat; a similibus,ab eadem qualitate; a contrariis, ab eo quod a se longe di- versa sunt ; a causis, ab his qui efficiendi vim ha- bent ; ab effectis, ab his que vim alterius efficien- lie susceperunt;ab adjunctis, a vicinitate nature;a comparatione majorum, parium vel minorum; a re- latione, ad equalem vel inequalem quantitatem. Ab antecedentibus vero longe alius modus est: con- stat enim in eo quod si propositum quid fuerit,aliud quiddam modis omnibus existet, quod consequens appellatur;hujus vero intelligentia consistit in eo. quod precedente quolibet, aliud subsecutum;repu- grantium verointelligentia consistit,non modo quod neque sequi, neque antecedere possunt, verum etiam quod simul esse non possunt, qua in condi- tione consistere dubium non est. His igitur ita ex- peditis, quoniam M. Tullius proprietatem loci suc- cincte,ut in transcursu potuit, evidenter expressit, nunc quibus modis eodem loco uti conveniat, ad- jungit. Qua Topicorum pars, quoniam diligentius explananda est, finem quarto volumini faciam, quinto catera redditurus. LIBER. QUINTUS. De omnibus quidem hypotheticis syllogismis,Pa- trici rhetorum peritissime,plene abundanterque di- gessimus his libris, quos de eorum principaliter in- stitatione conseripsimus, a quibus integram per- fectamque doctrinam, cui resolvendi illa vacuum tempus est, lector accipiet. Sed quia nunc Ciceronis Topicasumpsimusexponenda,atqueinhis aliquorum M.Tullius modorum meminit,dicendum mihi brevi- ter existimo de his septem conditionalibus syllogis- mis, qu:? eorum natura sit, propositionumque con- textio, ut cum h«c ad scientiam. rite prelibata per- venerint, Tulliana facilius noscanturexempla. Omne igitur quod in questionedubitatur,aut verisimilibus aut necessuriis probabiturargumentis.Argumentum vero omne aut in syllogismi ordinem cadit, aut ex syllogismo vires accipit.Syllogismus vero omnis pro- positionibus constat.Propositionesautem velsimpli- . ees sunt,veleomposite. Simplices sunt que simpli- eibusorationis partibusconjunguntur. Copulantau- EU tem incom positam propositionem simplices orationis * 'partes,nomen el verbum, veluti cum dicimus, dies . est, vel dies vernus est, vel dies serenus est ; hic ParRoL. LXIV. enim omnem vim propositionis nomen connectit et verbum.Omnis autem simplex propositio ex subjecto praedicatoque consistit.Subjectum est de quo dicitur id quod praedicatur. Predicatum est quod de eo di- citur quod subjectum est. Verbum autem aliquoties predicato nominiadjungitur,aliquoties ipsum pre- dicatur.Predicato nomini adjungitur,ut in hac pro- positione que dicit,dies serenus est : dies enim sub- jectus est, serenus predicatus;est vero verbum se- reno adjunctum est,quod diximus esse predicatum. At si talis sit propositio,quze solonomine constet et verbo, veluti cum dicimus, dies est,tunc dies sub- jicitur,est verbum sine dubio praedicatur; sine verbo autem nulla est propositio : omnis enim propositio vel vera vel falsa est ; nisi autem verbum sit quod- libet adjunctum,quo esse aliquidautnon esse dica- tur, nulla veritas aut falsitasin propositionibus de- prehenditur. Sepe autem propositiones etiam ex lotis orationibus constant;utsidicamus:Transirein Africam utile est Romanis;hic enim subjectum qui- dem est transire in Africam, utile autem Romanis predicatum, est vero predicato conjungitur.llujus 36 1131 AN. MANL. SEV. BOKTII 1132 modi igituromnes propositiones predicative dicun- A repugnantiam cadunt,hoc modo,si vigilat,non ster- tur.Predicative vero appellantur, quia aliud de alio predicant.Omnesquequiexhis propositionibus fiunt syllogismi,secundum enuntiationum suarum formas predicativi appellantur. Ex his autem pradicativis propositionibus existunt composite propositiones, quarum aliaquidem copulativa conjunctione nectun- tur, ut et dies est, et lux est ; alia vero per condi- lionem fiunt,que etiam conditionales enuntiationes vocantur. Hx vero sunt qua conjunctione quadam partibus interposita ad consequentiam conditionem- que ducuntur.Age enim sint dux propositiones pra- dicalive : una quidem, que dicit, animal est ; alia vero qui proponit, homo est. His si conjunctis interveniat, faciet, si homo est, animal est. Vides igitur ut duas predieativas propositiones in unam conditionem conjunctio copulaverit, Qus: cum ita sint, omnes ha propositiones hypothetice,id est con- ditionales, vocantur, atque ex his syllogismi tales existunt, quibushypotheticis velconditionalibus no- men est.Omnis autem hypothetica propositio,vel per connexionem fit, vel per disjunctionem. Per con- nexionem hoc modo, si dies est, lux est. Per dis- junoctionem ita,aut dies est, aut nox est, Earum vero qua per connexionem fiunt,alie ex duabus affirma- tivis copulate sunt, ut si dies est, lux est, namque dies est, et lux est,utreque aliquid affirmant;;alia ex duabus negativis,ut si lux non est,dies non est, nam lucem non esse, et diem non esse,utraque ne- gatio est ;alie vero ex affirmativa negativaque con- juncta sunt, ut si dies est, nox non est; alie vero ex negativa affirmativaquecopulantur,ut si dies non est,nox est:omnes tamen in connexione posite sunt. Autenim affirmatio affirmationem sequitur, aut ne- gatio negationem, eique connexa est, autaffirmatio- nem negatio,aut negationem atfirmatio;sed ex con- nexisrepugnantes manifestum est nasci,namque ubi affirmatio sequitur affirmationem,his si medianega- tio interposita sit, repugnantiam facit hoc modo:si dies est, lux est. Hic affirmatio sequitur affirmatio- nem;at cum dico,si dies est, lux nonest,repugnant inter se partes propositionisconnexz,interposita ne- gatione. Item quoties negatio sequitur negationem, si posteriori propositionis parti negativum dematur adverbium, repugnantes fiunt hoc modo, si animal non est, homo non est; hecconnexio est ex duabus Git. Hie affinmationem sequitur negatio,sed si poste- riori parti, id est, non stertit, negatio dematur, fiet, si vigilat stertit, et erit repugnans ;sed in connexis atque disjunctis propositionibusillud ir telligendum est, quod in earum partibuset vis questionis inclu - ditur et argumenti. Age enim dubitetur an lux sit, idque approbandum sit ex eo quod dies est.Si igitur ita fiat propositio, si dies est, lux est, ea quidem pars totius propositionis que» sequitur,id est,lux est, quiestionis est. De ea namque queritur an lux sit. Ea vero que prior est, id est, dies est, vim continet argumenti.Exeo enim quod dies est, lux esse pro- babitur, et in ceteris quidem vel connexis,vel dis- junctis eadem ratio est.In omnibus vero his quoniam B syllogismusatque argumentatio ad demonstrandam partem alteram questionis accommodatur, questio vero omnis dubitabilis est, oportet syllogismos qui acommodanturaaibigue questioniindubitabiles esse atque perspicuos, qui ut tales sint, ex claris atque apertis et in veritate patentibus propositionibus ne- cesse est constent ;propositiones vero partim per se note sunt,partimaliquibus probationibusindigebunt. Omnis vero syllogismusenuntiatione proposita habet alicujus partisassumptionemut quod estin quaestione concludat, hoe modo: Si dies est, lux est. Ut igitur lucem esse demonstrem,assumam unam partem pro- positionis superius constitute, dicamque, sed dies est, ac tunc demum id quod est in questione con- cludam, lux est igitur,Ergo cum ad syllogismi con- clusionem,et tota enuntiatione in proponendo, et in assumendo parte enuntiationis utamur, necesse est utea quibus utimur nil habeant dubitabile,siqui- demex his ea qu: suntambigua capient fidem.Quod. si propositio aliquoties quidem per se nota est atque perspicua,.aliquoties vero probationis indigens in- venitur,assumptio quoque aliquoties per se veraesse notabituraliquotiesapprobationis indigetadjumen- tis. Quo fitut si et propositio et assumptio demon- siranda& sint, quinquepartitus (ut Cicero etiam in Rhetoricis auctor est) syllogismus fiat, constans ex propositione ejusque probatione,assumptione,ejus- demque probatione, et conclusione. Quod si neutra sit approbanda,tripartitus sit, ex propositione sci- licet, assumptione et. conclusione. Quod si altera earum. demonstranda sit,fit quadripartitus, ex pro- proposita negativis. At si posteriori parti, id est D positione scilicet, et assumptione, atque unius ea- homo nonest,negativum detrahaturadverbium fiet, si animal non est, homo est,quod repugnat ; at si affirmatio negationem sequatur,sive posteriori parti negatio jungatur, sive priori auferatur,repugnantes fiunt,hoe modo, si dies non est, nox est. Hic igitur affirmatio sequitur negationem.Siveigitur posteriori parti,id est, nox est, negatio copuletur, ut.sit ita, si dies non est, noxnon est,sive priori auferatur,ut sit ita, si dies est, nox non est, repugnantem fieri pro- positionem necesse est.Quod si negatio affüirmatio- nem sequatur, et posteriori parti negativum adver- bium subtrahatur, propositionis connexe partes in rum approbatione et conclusione.Conclusionis vero ipsius probatio precedente propositione atque as- sumptione perficitur. Que cum ita. sint, cumque omnis propositio hypotheticain connexionem disjun- ctionemque dividatur, in connexis propositionibus. aliud dicimus precedens, aliud consequens. Idem autem consequens et connexum vocamus, velut in hae propositione, si dies est, lux est. Dies est pra- cedit, annectitur lux est. In disjunctis autem non esteadem ratio,quiacum ea qua proponuntur simul esse non possint,nullo modo dicunturesse connexa.. Precedens autem et subsequens inde judicaturquia. 1133 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. V. 1134 quod primum ponitur,jureantecedens vocatur,quod A tio ómspomoqoavctxí, Greco sermone appellatur, ut in posterius,jure subsequens dicitur.Ex his igitur pro- positionibus, quee connexe supt, fit primus et se- cundushypotheticorumsyllogismorum modus.Addi- ta vero negalione propositioni connexa et ex duabus affirmationibuscopulate, atqueinsuper denegata, terlius accedit modus. Ex disjunetis autem proposi- tionibus diverso modoassumptionibus factis,quartus et quintus.Utrisque vero pernegationem compositis, sextus et septimus.Atque he septem sunt hypotheti- e& conclusiones, quarum M. Tullius in Topicis me- minit,quarum omnium deinceps ordo atque exempla subdenda sunt.Primus igitur modus est,cum in con- nexa propositione assumpto eo quod precedit,vo- lumus monstrare quod sequitur,itaque esse opor- hae ipsa quam superius proposuimus, si dies est, lux est;siinter hujus propositionis partes negatio interveniat,fiet hoc modo, si dies est, lux non est ; hane siulterius denegemus, erit ita, non si dies est, lux non est: cujus propositionis ista sententia est, quia si dies est, fieri non potest ut lux non sit. Qua propositio superabnegativaappellatur,talesque sunt omnes in quibus negatio proponitur nezationi, ut non est dies, et rursus, Vecnon Ausoni1 Troja gens missa coloni. In hac igitur si priorem partem, id est diem esse, in assumptione ponamus, conse- quitur etiam lucem esse hoc modo,non si dies est, lux non est, atqui dies est,lux igitur est. Qui mo- dusasuperioribus plurimum distat,quodineomodo tere, ut est in connexione prolatum. In quo si id B qui sit ab antecedentibus, ponitur antecedens, ut quod connexum est ac sequitur, assumpserimus, nullusomninofit syllogismus. Hujus exemplum tale est, si dies est,lucet ; si igitur lucere monstremus, assumamus,necesse est diem esse,hoc modo,atqui dies est ; consequitur ergo ex necessitate, lucere. Quod si lucere assumamus, itaque dicamus, alqui —]ucet, non necesse est diem esse, atque ideo nulla necessitas evenit conclusionis ; ubi vero nulla neces- sitas est,ne syllogismus quidem intelligi potest.Est igitur primus modus in hane formam : si dies est lucet, dies autem est, lucet igitur. Inveniuntur ta- men in quibus equo modo valet assumptio, sive precedens, sive subsequens assumatur, ut in ho- mine atque risibili. Si enim homo est, risibile est; siqui homo est, risibile igitur est ; atqui risibile est, homo igitur est. Sed in his haec cau- sa est, quia homo stque risibile aequi sunt termini, atque idcirco uno posito alterum comitari necesse est. Sed quia hoc in omnibus non est, idcirco dici- mus non esse universale, ut assumpto posteriore, quod pra&cedebat probetur. Secundus vero modus est quoties assumpto posteriore atque consequenti quod antecesserat aufertur, hoc modo, si dies est, lucet; hic siassumamus non lucere, contrario modo atque in propositione prolatum est ; assumamus di- centes, atqui non lucet, in eo igitur sequitur non esse diem ; quod si diem negemus,id est quod an- -tecedit in assumptione contrario modo atque posi- tumestin propositione proferamus, non tollitur quod t .est connexum, ut si dicamus, atqui non est dies," non mox sequitur, non lucere, potest, enim non D esse dies;et tamen lucere. Est igitur secundi modi forma hujusmodi; si dies est,lucet ; atqui non lucet, non est igitur dies. Primus igitur modus assumit quod praecessit, ut approbet quod connexum est ; non potest vero. assumere quod connexum est, ut approbet quod precessit.Secundus autem assumit econtrario quod sequitur,ut quod praecessit evertat; - non potest autem econtrario assumere quod preces- sit,ut id quod connexum est auferatur.Tertius mo- dus est,cum inter partes connexe atque ex duabus affirmationibus copulate propositionis negatio inter- - ponitur,eaque ipsa negatio denegatur,quz proposi- C id quod sequitur astruatur.In modo vero qui sit a consequentibus, perimitur consequens, ut id quod precesserat, auferatur. In hoc vero neutrum est, nam neque antecedens ponitur, ut quod sequitur, confirmetur,nec interimitur subsequens,ut id quod precesserat, evertatur; sed ponitur antecedens, ut id quod sequitur,interimatur.Hic autem propo- Sitionis modus partes inter se suas continet repu- gnantes, adversum quippe est ac repugnat, si dies est, non esse lucem. Sed idcirco rata positio est, quia consequentium repugnantia facta per mediam negationem alia negatione destruitur,et ad vim af- firmationisomninorevocatur.Nam quiaconsequens esse intelligitur, ac verum, si dies est,esse lucem, repugnat,ac falsum est,sidies est,non esse lucem, qu: denegata rursus vera est ita,non si dies est,lux non est,et si consimilis affirmationi,si dies est, lux est,quia facit affirmationem geminata negatio. Si- militer vero fiunt ex repugnantibus propositionis partibusargumenta,vel si duabus negationibus,vel si negatione et affirmatione, vel si affirmatione et negatione jungatur.Quomodo vero fiant ex talibus connexis repugnantes,superius dictum est.Fit vero exea propositione qu: duabus jungitur negativisex repugnantibus argumentum hoc modo : sit proposi- tio,si non est lux, dies non est ; fiat repugnans ita, si non est lux,est dies; huicjungamus negationem ut fiat vera ita, non si lux non est, dies est, atqui lux non est, dies igitur non est. Item fit ex nega- tione atque affirmatione propositio hec :si dies non est,nox est ; huic additur ex posteriore parte nega- lio, et fit ita: si dies non est, nox non est; fit repugnans, haec nihilominus abnuatur ut sit vera, non si dies. non est, nox non est, assumimusque, atqui dies non est concludimus, nox igitur est. ltem ex eadem propositione, qus ex negativa affir- mativaque conjungitur et dicit : sidies non est,nox est, si a priori parte negatio subtrahatur, fiet re- pugnans, hoc modo : si dies est, nox est ; huic ap- ponaturnegatio,ut vera esse possit,hoc modo : non si dies est,nox est, assumamque,atqui dies est, concluditur,nox igitur non est.Atsi sit ex affiema- tione et negatione propositio conjuncta, velut hec: 1135 AN. MANL. SEV. BOETII 1136 si vigilat non sterlit,demitur posteriori parti nega- A propositione locatur,assumitur,ut consequatur se- tio,utfiatita:si vigilat stertit; sed haee repugnat. Tota rursus propositio denegatur, ut fiat vera hoc modo : non si vigilatstertit ; assumimus,atquivigi- lat ; concludamus necesse est, non slertit igitur.Sed he quatuor ex repugnantibusconclusiones in tertio modo consistere intelliguntur,quarum quidem Tul- lius tres commemoravit,unamque precepto docuit, eam quam propositio taliselficit,que duabus jungi- tur affirmativis; duas vero exemplo, scilicet eam qua& ex tali propositione nascitur, quac dus copulant negationes,et eam qus ex propositione tali connexa procreatur,qus ex affirmatione negationeque con- sistit. Reliquam vero praeteriit, quod illarum simili- tudine etiam haec in tertium conclusionis modum vi- debatur incidere. Quartus modus in disjunctione consistit,hoc modo : aut dies est, aut nox est ; sed dies est, nox igitur non est. Hujus hec ratio est, quia disjunctiva enuntiatione proposita, prior pars ejusassumituraffirmando,ut subsequens auferatur; ex ea enim propositione que dicit,aut dies est,aut nox est, assumimus, atqui dies est, scilicet affir- mantes esse diem, quam assumptionis affirmatio- nem consequitur non esse noctem.Quintus modus est,cum in eadem disjunctiva propositione, id quod primum est,negando assumitur,ut id quod est po- sterius inferatur, hoc modo : aut dies est, aut nox est,atqui dies non est, per negationem scilicet facta est assumptio,consequitur esse noctem.Sextus vero modus ao septimus ex quarti et quinti modi disjun- ctiva propositione deducuntur,una negatione videli- cet adjuncta, et disjunctiva propositione detracta, additaque conjunetiva his propositionibus quae su- perius in disjunctione sunt posite, hoc modo : non et dies est, et nox est. Dudum igitur in disjunctiva ita fuit, ut aut dies est, aut nox est. Ex hac igi- tur propositione sublata, aut conjunctione, quae erat disjunctiva adjecimus, et que copulativa | est, preposuimusque negationem. Itaque fecimus ex partibus disjunctive propositionis copulatis,ad- dita negatione, propositionem sexti atque septimi modi, qua est, non et dies est et nox est, in qua is assumatur esse diem, noctem non esse conse- quitur ita, atqui dies est,non est igitur nox.Septi- mus vero modus est,cum prima pars prorositionis negando assumitur, ut posterior subsequatur, hoc modo : non et dies est et nox est; atqui dies non est, nox igitur est.Atque hic mods propositionum in so- lis his inveniri potest, quorum alterum esse necesse est,ut diem vel noctem, egritudinem vel salutem, et quidquid medium non habet. Quo autem modo omnium syllogismorum conditionalium veritas sese habeat,his diligentissime explicuimus librisquos de hypotheticis conscripsimus syllogismis.Nune vero, non quod de his perfectior consideratio inveniri po- test apposuimus, sed id quod ad explanandum M. Tulliisententiam poterat accommodari.Ut igiturcun- cia qui diximus breviter colligantur,primus modus est quolies in connexa propositione primum ut in cundum, hoc modo : si dies est,lux est, atqui dies est, lux igitur est. Secundus modus est quoties in connexa propositionesecundum econtrario assumi- tur quam in propositione collocatum est,ut id quod primum est auferatur,hoc modo : si dies est,lux est, atqui non estlux,non est igitur dies. Tertius modus est cum connex:e propositionis partesex affirmatio- nibus junctae,negatione dividuntur,totique proposi- tioni negatiorursusadjungitur,assumiturque,quod prius est,s:c ut in propositione est enuntiatum, ut econtrario concludatur secundum quod in propo- sitione prolatum eat, hoc modo : non si dies est, lux non est, atqui dies est, lux igiturest. Hic ergo po- sito quod precedebat, id est. esse diem, eversum est quod sequebatur,id est, non esse lucem ; nega- tione quippe affirmatio omnis evertit,vel cum con- nexe propositionis ex negationibus juncte, se- cunde parti negatio detrahitur, totaque propo- sitio denegatur,positaque priore propositionis par- te, interimitur quod subsequebatur, hoc mo- do : non si lux non est, dies est, atqui lux non est, dies igitur non est ; vel si connexe propositionis ex negatione atque affirmatione composite, secunde parti negatiojungatur,eaque insuper denegetur,po- naturque quod prius est,ut id quod sequitur aufe- ratur, hoc modo: nonsidies non est, nox non est, atqui dies nonest,noxigitur est ; vel siin eadem pro- positione, que ex negatione atque affirmatione co- pulata est, priori parti negatio subtrahatur, eaque denegetur,ponaturque quod primum est,ut id quod sequitur auferatur, hoc modo : non si dies est, nox est, atqui dies est, nox igitur non est; vel si con- nexe propositionis ex affirmatione et negatione co- pulata,posteriori parti denegatio dematur,totaque insuper denegetur,positoque priore, id quod sequi- tur interimatur, hoc modo : non si vigilat stertit,at- qui vigilat, non stertit igitur. Atque haec omnia in tertio modo esse intelliguntur, atque ex repugnanti- bus fiunt,et semper id quod antecedit, ponitur,ut id quod sequitur,auferatur.Nam non sicut non proposi- tioneconditionali quia negata repugnantia partium fit vera, prior pars ponitur, sive affirmative,sive ne- gative,ita eam reddit assumptio. Sed ut prior pars fuerit assumpta,reliqua contraria enuntiationecon- cluditur.Nam si assumptio fueritaffirmativa,eritne- D gativa conclusio.Si assumptio negativa, erit conclu- - sio affirmativa.Quartus modus est cumin disjunctiva propositione primum ponitur,utauferatursecundum, - hoc modo: aut dies est, autnox est; atqui dies est, nox igitur non est.Quintus modus est quoties in dis- junctiva propositione auferatur quod prius est, ut - ponalur secundum,hoe modo : aut dies est,aut nox est, non est autem dies, nox igitur est. Sextus mo- dus cum his rebus que in disjunctionem venire possunt,id est contrariis vel repugnantibus medie-. tate carentibus, negatio preponitur, et copulativ:e conjunctiones adjunguntur, poniturque quod pri- mum est, ut id quod est subsequens auferatur, hoc. 1137 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. V. 1138 modo : non et dies est et nox est, dies autem est, A recta ratione concludimus, hoc modo : atqui homo nox igitur non est. Septimus modo est eum in ea- dem propositione aufertur id quod preceldit, ut ponatur id quod consequitur, hoc modo : non et dies est, et nox est : atqui diesnonest, nox igitur est. His igitur ita praedictis ad Ciceronis verba veniamus. Cum tripartito igitur distribuatur locus hic in con- seculionem, antecessionem , repugnantiam, reperiendi argumenti locus esi simplez,tractandi triplez:nam quid interest ,cum hoc swmpseris pecuniam numeratam mu- lieri deberi, cuisiLargentum omne legatum, utrum hoc modo concludas argumentum : Si pecunia signata argentum est, legata est mulieri ; est autem pecunia signata argentum, legata igitur. An illo modo: Si nu- merata pecunia non. est. legata, non est numerata pe- cunia argentum;est autem numerata pecunia argentum, legata 1gitur est. An illo modo: Non et legatum argen- tumest,et non legata estmumerata pecunia; legatum au- Lemargentum est, legaia igitur numerata pecunia est. Eum locum qui ex antecedentibus, consequenti- busetrepugnantibusesset, unum recte videri, eum- que in conditione esse positum, sed trina partitione distribui, superius explicatum est; idque M. Tullius evidentius notat dicens, intellectum quidem ejus considerationemque in conditione positam unam esse,sed per argumentationis tractationem triparti- to dividi. Cujus rei per primum ae secundum et ter- tium hypotbeticorum syllogismorum modum, sicut paulo superius diximus,exempla subjecit. Qus quo- - niam implicatiora videntur quam ut primostatim au- ditu comprehendantur, visum paulisper est apertio- ribus exemplis animum lectoris imbuere, ut in fa- cilioribus primum exercitata intelligentia,sine ma- gno negotio, que sunt difficiliora perpendat. Ab an- tecedentibus igitur argumentatio fit, quoties enun- tiata propositionis conditione sumitur id quod ante- cedit, ut id quod sequitur inferatur, hoc modo : sit enim dubium an Tullius animal sit, concedaturque eumdem Ciceronem esse hominem, et sit rata propo- sitio haec : Tullius si homo est, animal est; homo antecedit,animalsequitur;si igitur exantecedenti ve- lim facere argumentationem, assumam id quod pre- cedit, hoc modo : sed homo est Cicero, consequitur animal esse Ciceronem ; et est hic primus quem su- pradiximus modus. Rursus aconsequentiargumen- tatio fit quotiesin conditione proposita id quod con- sequitur tollitassumptio, ut id quod precesserat in- terimatur, hoc modo :si homo est Cicero, animal est. Antecedit homo, sequitur animal.Siigitur ex conse- quenti facere argumentum velim, dicam, atqui non est animal,sequitur ne esse hominem quidem,sed id perspicue falsum est, esse enim hominem constat, falsum est igituranimal nonesse. Tulliusigitur ani- mal est ; et hic dictorum superius secundus est mo- dus. Quod si a repugnantibus fiat, in tertio seilicet modo digestarum superius conclusionum, faciemus ita: non sei homo est Tullius, animal non est ;.re- : pugnat enim esse hominem et animal non esse : hic si assumamus esse hominem, animal quoque esse, B D est, animaligitur est, atque hic quidem modus ex ea propositione connexa conversus est, quc ex dua- bus conjuncta est affirmativis. His igitur tribus mo- dis Tullius qui homo esset,animal quoque monsítra- tus esl esse: nune quidem dum id quod antecedit as- sumimus, id est esse hominem ; nune vero dum id quod consequitur,in assumplione denegamus,id est non esse animal nunc autem repugnantiam dene- gantes eorum quas sibi sunt consequentia, posito quod precedebat, id quod sequebatur intulimus. Quibus ita precognitis, nunc M. Tullii tractemus exempla. Cum enim dixisset loci in consecutione, antecessione et repugnantia positi, reperiendi qui- dem argumenti simplicem esse intellectum,tractan- di autem triplicem, adjicit: Nam quid interest, cum tibisumpseris ad demónstrandum,pecuniam nume- ratam mulieri deberi, cui sit argentum omne lega- tum,utrum id ab antecedentibus,an a conquentibus, an a repugnantibus probes? Namque eadem sen- tentia in conclusione colligitur,et argumentationum diversitas non in re, sed in antecedentium et con- sequentium et repugnantium tractatu est consti- tuta. Primum igitur ponatur quod testarento ali- quis omnesuum argentum mulierilegaverit,quara- turque an numerata quoque pecunia mulieri legata sit, concedaturque numeratam etiam pecuniam ar- gentumappellari,argumentum igitur in primo modo ex antecedentibus tali ratione contexitur : proponi- mus enim sio, si pecunia signata numerataque ar- gentum est, eadem pecunia signata numerataque legata mulieri est ; hic igitur precedit numeratam atquesignatam pecuniam argentum esse,sequiturle- gatam essemulieri ;id igiturquod precessitassumi- mus dicentes : at est signata ac numerata pecunia argentum ; concludimus numeratam signatamque pecuniam mulieri esse legatam eritque totius argu- mentationis hictextus : Si pecunia signata numera- taqueargentum est,lezata mulieri est ; at est pecu- niasignata numerataque argentum, igitur legata est mulieri.In quo si ad sepius premissa plurimisque exemplis superius eaodata lectoris animus reverta- tur,haneargumentationem in primo modo ab antece- dentibus esse compositam non ignorabit; a conse- quentibus vero hoc modo:$i numerata pecunia non estlegata muliericui sit argentum omne]legatum,nu- merata pecunia non est argentum. Hic igitur prece- dit numeratam pecuniam non esse legatam, cum sit argentum omnelegatum; sequitur numeratam pecu- niam argentum non esse. Si igiturid quod est poste- rius auferamus, id est numeratam pecuniam. non esse argentum, dicemus : Atqui est numerata pecu- nia argentum, affirmatio namque tollit negationem. Sequitur igitur ut pars preecedens auferatur, ea quee erat non esselegatam mulieri pecuniam numeratam, oum argentum eifuisset omne legatum. Sed cum sit, omnis negatioaffirmationeconsumitur, dieimus- que in conclusione: Est igitur numerata pecunia mulieri legata, cum ei sit argentum omne legatum ; eritque hujusmodi argumentatio : Sinonest mulieri 1139 AN. MANL. SEV. BOETII 1140 legata pecunia numerata, cum eisit argentum orune À non sequuntur, pro liberis manere nihil oportet, legatum,nonest argentum numerata pecunia; atqui est argentum numerata pecunia, legata est igitur mulieri numerata pecania, cum ei fuerit argentum omne legatum. Sed quod Tullius brevitatis causa preeteriit, id est, illam partem propositionis que ait : Cum sit mulieri argentum omne legatum, nos aper- tioris intelligentie causa subjunximus ; nec pertur- barelectorem debet, quod cum in superioribus exemplis in secundo modo per negationem facta fuerit semper assumptio, et per negationem rursus illata conclusio, nunc per affirmationem et assum- ptio et conclusio facta est. Cujusrei evidentissima ratio est. Nam cum in superioribus exemplis prima propositio ex affirmationibus fueritconstituta,atque in secundo modo assumptio id quod sequebatur au- ferret, atqueinterimeretid quod precedebat, neces- sariumerat duplicem affirmationem geminata nega- tione consumi, hoc modo : Si dies est, lux est, utra- que ex affirmatione sunt constitute. Ut igitur poste- rior pars, id est lux est, que affirmatio est, interi- natur, deneganda est. Dicam igitur: Atqui non est lux, quo fit ut precedentem quoque partem, id est, dies est, quam affirmationem esse manifestum est, negationetollamus,concludentes,dies igitur non est. At in hoc Ciceronis exemplo utraque pars prima atque hypothetica propositionis negationibus enun- tiata est, que in assumptione vel conclusione non abaliis nisi ab affirmationibus auferuntur,hoc modo. Est enim tale Ciceronis exemplum : si legata non est mulieri numerata pecunia, non est numerata pecunia argentum, vides ut sit utraque negatio ? C Nam et non esse legatam mulieri pecuniam numera- tam, et non esse numeratam pecuniam argentum, utrique.in negatione sunt positz; quod siauferenda est perassumptionem propositionis consequens pars, quoniam negatio est, non esse numeratam pecuniam argentum, dicendum est argentum esse peeuniam numeratam ; quod si in conclusione auferenda est pars pricedens, ea que negatio est, id est, non esse legatam mulieri peeuniam numeratam, dicendum est: Legata igitur mulieri numerata pecunia est. Et secundus quidem modusrite a consequentibus fac- tus hujusmodiest.Illud tamen est diligentius adno- landum, quod superius M. Tullius, cum locorum omnium breviter exempla disponeret, loci hujus, qui a consequentibus ducitur, inconveniens secundo conditionalium syllogismorum modo subjecitexem- plum, potiusque primo convenit modo quia non a consequentibus conclusionem,sed ab antecedentibus facit. Ita quippe posuit a consequentibus, si mulier cum fuisset nupta cum eo quicum connubii jus concessum non esset, nuntium remisit, quoniam qui nati sunt patrem non sequuntur, pro liberis manere nihiloportet. Hic igitur cum queratur an dotis pars apud virum debeat permanere, id quod precedit as- sumitur, ut fiat rata conelusio hos modo : Sed mu- lier cum eo nupta est quicum connubii jus non tuit, concluditur: Quoniam igitur qui nati sunt patrem D et ita non est a consequentibus argumentum, quia non id quod consequebatur assumptum est, sed id quod praecedebat. Erat quippe antecedens, nupta mulier preter connubii jus ; sequebatur, cum filii patrem non sequebantur, pro eis nihil ex dote reti- neri. Sic igitur Tullius pro eo quod est à consequen- tibus argumentum, ab antecedentibus potius dedit exemplum. Potest vero ita fieri a consequentibus argumentum, si id de quo queritur prius ponatur, etid quod assumendum ; est posterius, hoc modo : Si quidex dote pro liberis manere oportebit, quia patrem liberi sequuntur, cum eo nupta est mulier quicum connubii jus esset. Sumoigitur id quod con- sequitur per negationem,ita :Sed non est nuptamu- lier cum eo quicum connubii jus erat, atque ideo qui nati sunt, patrem non sequuntur. Perimitur ergo in conclusione id quod in propositione pracesserat. Ita pro liberis igitur manere nihil oportet. Sed de secundo modo ista sufficiant,nihil namque,ut arbi- tror, preetermissum est. Tertius modus a repugnan- tibus longe perspicuus hoc modo est : Non et lega- tum omne argentum est, et non est legata mulieri pecunia enumerata. Hic namque consequens erat : Si argentum esset omne legatum, pecuniam quoque numeratam fuisselegatam;utigitur fieret repugnans; huicconsequentie interposita negatio est, dictum- que est, si argentum omne legatum esset, numera- - lam pecuniam non esse legatam ; quod quia pugnat et falsum est, ad veritatem alia negatione sic redu- citur : Non si legatum argentum est, non est legata numerata pecunia, ut scilicet ei affirmationi conve- niat, qu: dicit, si legatum argentum est, legatam esse pecuniam numeratam. Assumimus igitur huic propositioni argentum omne esse legatum, et con- ssquitur omner numeratam pecuniam mulieri esse legatam,'"ut sit forma argumentationis hujusmodi : Non si legatum argentum est, non est legata nume- - rata pecunia, atqui legatum argentum est, legata est igitur numerata pecunia. M. vero Tullius propo- sitionem ita formavit: Non et legatum argentum. est, et non estlegata numerata pecunia. Sed nos id- circo casualem conjunctionem apposuimus eam qua estst,ul exquo esset genere talis propositio mon- Straremus. Namque id ex consequenti connexo ne- gatione addita fit repugnans. Connexum vero nulla &que ut sit conjunctio posset ostendere, quanquam idem efficiat e! copulativa conjunctio. Nam qua con- nexasunt, etiam conjuncta esse intelliguntur, ex hoc quod pauloante diximus, quodargumentum ex ea propositione profectum est, qu: duabus affirma- tionibus copulabatur, et juncta negatione insuper denegata est. In omnibus igitur illud est approba- tum, pecuniam numeratam mulieri deberi, cum sit. argentum omnelegatum.Sed nunc quidem ex suprà-- dictis propositionibus, id. quod antecedebat, as- sumpsimus; nune vero, id quod consequebatur ; nunc autem, id quod repugnabat. Ae de expla- nandis Ciceronis exemplis, ut arbitror, satis est. Pow 4^ 6. 1141 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. V. 1142 Illud autem dubitationem movere potest: nam A s?onibus quas supra scripsi, prvor quartus, posterior si quis minus callidus ad Ciceronis exempla re- spieiat, eumdem locum arbitrabitur esse a ge- nere, qnem ab antecedentibus, et coasequenti- bus,et repugnantibus esse diximus ; illo falsus er- rore, quod in utrisque locis eodem Cicero utitur exemplo, argenti videlicet et numerate pecunie. Sed diligentius inluenti, in eisdem rebus diversus argumentationum videbitur esse tractatus. Aliud quippe est dicere,cum argenti species sit numerata; peeunia,si genus legatum sit,el speciem esse lega- tam,quoniam nunquam species a genere separatur, aliud est in conditione enumerationem proponere, eteisdem partibusassumptisargumentationem varia ratiocinatione formare, ut superius demonstratum est,cum presertim hujusmodi ex consequentibus, B antecedentibus et repugnantibus, argumentationes eliam preter genera ac species fieri possint, velut nos superius indicavimus in die atque luce, Nam neque dies lucis,neque lux diei species, aut genus est.Sed id tantum in his consideraridebet,quia po- sito altero,alterum necessaria ratione subsequitur. Differunt igitur loci a genere vel a specie ab eo loco qui in conditione est constitutus, quoniam illi ex universalitatis specieiac parlis ratione ducuntur,hic autem in consequentis ac repugnantie ordine tra- ctatur.Post hzecigiturTulliushypotheticorum sylIo- gismorum modos conclusionesque dinumerat hoc modo: : Appellant autem. dialeclici eam conclusionem argu- menti,in qua cum primum assumpseris,consequilur id quod anneawm est,primum conclusionis modum , cwm id quod annexum est negaris, ut id quoque cui fuerit auneazum. negandum sit, secundus appellatur conclu- dendi modus ; cum autem aliqua conjuncta negaris,et his alia negatio rursus adjungitur, el ex his primum sumpseris,uL quod, relinquitur tollendum sit,is tertius appellatur conclusionis modus. Ex: hoc illa rhetorum ex contrariis conclusa,qua ipsi enihymemata. appel- lant,non quod omnis sententia proprio nomine enthy- mema non dicatur, sed ut Homerus propter excellen- tium, commune poetarum nomen efficit apud Graecos suum, sic cum omnis sententia enthymema dicatur, quia videtur ea qua ex contrariis conficiatur, acutis- - sima,sola proprie nomen commune possetit. Ejus ge- * neris hac sunt, hunc metuere, allerum in. metu non quintus,a d1alecticis modus appellatur.Deinde addunt conjunctionem negativam sic, non et hoc est ei illud, hoc aulem est,non igitur illud; hic modus est sectus. Seplimus autem, non et hoc et illud, non autem hoc, illud igitur. Ex his modis conclusiones innumerabiles nascuntur, in quibus est tota fere dialectica. Sed ne hae quidem quas exposui sunt ad hanc. anstitutionem necessaria. Etsi multiplicitersuperius cuneta digessimus,nec expositionis indiget repetita toties disputatio, erit tamen opere pretium,si quam brevissime potero M. Tullii verbis mediocris lucem commentationis in- terseram.Septem igitur modoshypotheticos enume- rans ait, cum in connexis propositionibus id quod est primum assumitur, ut ostendatur secundum, primum a dialecticis modum vocari, hoc modo : Si hoc est,illud est ; quod dicit hoc,primum est,quod vero ait illud,secundum.Assumatur ergo quod pri- mum est,atqui hoc est; concluditur igitur id quod secundum est, illud igitur est, velut in his rursus exemplis : si homo est,animal est,assumitur,atqui homo est,concluditur,animal igitur est. Secundum vero modum ait esse Tullius connexis propositioni- bus textum, in quo s] secundum negatur, sequitur ut id etiam quod primum est abnuatur hoc modo; si hoc est,illud est: illud autem non est,igitur nehoc quidem est. In exemplis ita: si homo est, animal est ; animal autem non est,homo igitur non est.Sed Tullius ita dixit,oum id quod annexum est negaris, ut id quoque cui fuerit'annexum negandum sit,se- cundum esse modum, quasi connexa propositione affirmativis partibus juncta; universaliter autem re- ctius diceretur, cum id quod annexum est, id est secundum, perimitur, perimi illud quoque cui an- nexum est,id est primum,ut si affirmativum est id quod annexum est, negatione perimatur; sin vero negativum affirmatione; et de eo. quoque cui an- nexum est,id est primum,idem estut si in connexa propositione affirmetur, in conclusione denegetur, secundum nunc propositum Ciceronis exemplum ; si vero negativa sit propositionis prior pars,in con- clusionecontrariaaffirmationetollatur.Tertium vero modum ait esse Cicero cum ea qui conjuncta sunt, denegantur,et his alia negatio rursus adjungitur,ut quia Suiina] homini conjunctum est, ita dicamus : ponere,eam quam nihil accusas, damnas. Bene quam ]) Non et homo et non animal est,atque ex his unum meritam esse dicis, existimas male mereri. ld. quod scis prodest,nihil id quod nescis,obest. Hoc disserendi genus attingit omnino vestras quoque in respondendo dispulationes. Sed philosophorum magis, quibus cum oratoribus illa ex repugnantibus sententiis communis conclusio,quae a dialecticis terlius modus, a rethori- bus enthymema dicuur. Reliqui dialecticorum modi plures sunt, qui ex disjunclionibus constant, ut. aut hoc, aut illud, hoc aulem non, igitur illud. Itemque aut hoec, aut illud, non autem hoc, illud igitur. Qus conclusiones idcirco ratae sunt, quod in. disjunctione plus uno verum esse non polest, atque ez his. conclu- ponitur, ut quod relinquitur auferatur, hoc modo: Ponimus hominem esse,dicentes: Atqui homo est; quod ergo relinquitur, non est animal, aufertur, atque concluditur,animal igitur est,Fit argumenta- tio hoc modo: Non et homo est,et non animal,atqui homo est, animal igitur est. Ex his nasci dicit en- thymemataex contrariis conclusa,quibus plurimum rhetores uti solent; atque hac enthymemata nuncu- pantur, non quod eodem nomine omnis inventio nuncupari non possit (enthymema namque est men- tisconceptio,quod potest omnibusinvenlionibus con- venire),sed quia hxc inventa,quie breviter ex con- 1143 AN. MANL. SEV. BOETHII 1144 irariis colliguntur, maxime acuta sunt, propter À enthymematis talis est collectio : non et bene meri- excellentiam speciemque inventionis commune en- thymematis nomen proprium factum est, ut hec a rhetoribus quasi proprio nomine enthymemata vo- centur. Sicut apud Grecos quoque poeta Homerus tantum dicitur,et quisquis ex Homero aliquid pro- fert,ita dicere consuevit : Tunc versum poetalocutus est,et tunc non alius intelligitur preter Homerum, non quod ceteri non sint poete,sed quod excellen- tia hujus commune nomen vertitin proprium.Fiunt vero h&c enthymemata hoc modo,ex contrariis vi- delicet texta, hunc metuere, alterum?in metu non ponere, velut si de Lentulo et Cethego, ceterisque diceretur: Paucos cives interficere metuis, ne res- publica intereat nibil laboras.Connexum quippe est ut quicunque noluit interire paucoscives,rempubli- cam multo magis nolit exstingui.Quibus cum inter« ponitur negatio,fit ex repugnantibus argumentum. Sed hoc breviter Tullius enuntiavit,nos vero argu- mentumin syllogismurnredigamus,arepugnantibus scilicet,ex quo enthymemata nasci solent,hoc modo: Sit connexum,si quis metuit cives paucos interfici, is metait interire rempublicam,hic interponitur ne- gatio sie : Si quis metuit cives paucos interfici, is non metuit interire rempublicam,jungitur alia ne- gatio : Non si quis metuit paucos cives interfici,non metuit interire rempublicam. Qua due negationes uni affirmationi partes sunt,que dicit : Si quis me- tuit hoc,metuit et illud,cujusquidem assumptio est, at metuit hoc, conelusio sequitur, metuit igitur et illud,qu:e tantumdem valet,si negando interrogetur ita,hoc metuis,iliud non metuis. Sed quia non totus (utsupra posuimus)in hisargumentationibus ponitur syllogismus,sed propositio,cujus assumptio et con- clusio note sunt,idcirco enthymema dicitur, quasi brevis animi conceptio.Et in ceteris exemplis idem modus est.Sed hxc quidem Ciceronis similitudo non tam exrepugnantibus quam ex contrariis argumen- tum intelligitur continere. Metuere quippe et non metuere contraria sunt,nisi hoc ipsa verborum pro- latio acontrariis anpgumentum ad repugnantiam retra- hat. Nam quod dicithune metuere,alterum in metu non ponere,taleestutrepugnantia videantur.Etenim me- tuere et non metuere contraria sunt. In metu autem non ponere, et metuere, prolatione ipsa tam con- iraria quam repugnantia intelliguntur,licet eadem probetur esse sententia. His adjecit alia rursus exempla: Eam quam nihil accusas,damnas. Hujus enthymematis talis est integer syllogismus : non si nihil accusas damnas,sed nihilaccusas,non damnas igitur. Venit ergo hoc argumentum ex ea proposi- tione connexa, qu» ex duabus componitur negati- vis, ita: si nihil accusas, non damnas; posteriori vero parti detracta negatio est, et insuper tota est propositio denegata hoc modo,non si nihil'accusas, damnas,et ex ea factum est areumentum,quod po- situm in interrogatione efficit enthymema, hoc modo: quam nihil accusas, damnas, bene quam meritam esse autumas,male mereri. Hujus quoque tam esse autumas,et male mereri,atqui bene meri- tam esse autumas, non male igitur mereri. Quod enthymema ex ea propositione connexa perficitur, qua constat ex affirmalione et negatione, ita : si bene meritam esse autumas, non male mereri. Cu- jus ex posteriore parte dempta negatione, totaque propositione denegata,fiet propositio : non si bene meritam esse autumas,male mereri ; quodin inter- rogationem deductum facit enthymema : bene quam meritam esse autumas,male mereri. Item id quod scis prodest,nihil id quod nescis,obest ; hoc quoque enthymema tali nectitur syllogismo: non id quod scis prodest,et id quod nescis non obest. Atid quod scis prodest,obest igitur id quod nescis. Hoc argu- mentum ex ea propositione compositum est, qnae duabus affirmationibusjuncta acceperit mediam ne- gationem ef insuper denegata est.Quod interroga- tum fit enthymema hoc modo : id quod scis prodest, nihil id quod nescis obest. Omnium vero superius exemplorum istasententiaest.Nam quam quisquam nihil accusat, eam damnare recte non potest; et eam quam bene meritam esse autumat, mule me- reri de ea turpe est; et si id quod scit quisque in causa proderit,oberit,si est contrarium id quod ne- scit. Hunc vero locum communem esse oratoribus ac philosophis dicit,sed apud illos tertium modum, ápud rhetores vero enthymema nuncupari. Reliqui, inquit, modi plures sunt, nam cum tres superius | enumerasset modo adjungens quatuor, plures dixit.Hi suntin disjunctionibus constituti hoc modo, aut hoc,aut illud, hoc autem, non igitur illud, qui est quartus modus a nobis quoque supra positusita: aut dies est,aut nox est. Dies autem est, non igitur nox est, et semper,quod ait Cicero ; hoc ad prece- dens spectat; quod vero ait illud, ad consequens, sivein connexis propositionibus,sive disjunctis,item aut hoc,aut illud, non autem hoc, illud igitur. Hic quoque quintus modus est,velut in his exemplis aut dies est,aut nox est,non autem dies,nox igitur est. Quarum conclusionum;necessitatem ex eo dicit eve- nire,quia qus in disjunctione posita, medium non videntur admittere,ut esse aliud preter eorum al- terum possit,atque ideo uno sublato alterum esse, unoque posito alterum non esse concluditur. Quod si sit medium,quod preter alterutrum esse possit, G D nec vera propositio,nec rata est conclusio, velut in his,aut album est, aut nigrum, id falsum est. Esse enim prater ea rubrum potest.Sed si ponamus esse album vel auferamus,non necesse erit non esse vel esse nigrum, quia quod rubrum est, medium esse potest. Deinde, inquit Tullius, addunt conjunctio- num negantiam,in disjunctivis scilicet propositioni- bus,hoc modo,non et hoc et illud, hoc autem, non igitur illud ; idem est, non et nox et dies est, nox autem est,non igitur dies est: hie igitur sextus mo- dus esse predictus est. Septimus autem: est ex ea- dem veniens propositione,hoc modo : non et hoc et illud,non autem hoo, illud igitur, velutsi ita dica- 1145 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. V. 1146 mus, non et nox et dies est, nox non autem est, A tur : primam, que movendi principium est; secun- dies igitur est. Qus propositiones nisi in disjunctis medioque carentibus rebus ratam conclusionem ha- bere non poterunt.Age enim ita dicamus, non et album, et nigrum, ponamusque non esse album, non consequitur ut sit nigrum, potest enim esse quod medium est. Hujusmodi igitur per negationem conjunctionum (ut Tullius ait) propositio si ratas factura est conclusiones in disjunctis rebus, medio- que carentibus accommodetur, alias non erit rata conclusio. Distat vero propositio tertii modi a pro- positione sexti et septimi, quod tertii modi proposi- tio ex conjunctis nascitur. Hac vero sexti et septimi ex disjunetis terminis existit, utin superloribus pa- tet exemplis. Ex his igitur, inquit, modis conclusio- nes innumerabiles nascuntur, unus enim quilibet eorum modus infinitis conclusionibus aptari potest, veluti primus ac secundus inomnibus que sibi con- nexa sunt, quorum nullus est numerus, si quis per- sequi velit; itemque repugnantium infinita est multi- tudo, in quibus tertius modus est utilis ; item plura disjuneta sunt in quibus quartus, et quintus, ct sextus, et septimus plurimum valent. Atque in his, inquit, omnis fere est dialectica, sed ad topicos lo- cos tres primi modi sunt necessarii, qui antecessio- nem, consecutionem et repugnantiam tenent. Re- liqui vero complenda disputationis magis gratia quam quod ad hanc institutionem necessarii fuerint videntur adjecti. Proagimus est locus rerwm efficientium, qua causa appellantur, deinde rerum effectarum ab efficientibus Causis ; harum exempla ut reliquorum locorum paulo ante posui, et quidem ex jure civili. Sed haec patent la- Lius : causarum enim genera duo sunt : unum quod vi sua id quod sub ea subjeclum est, certe efficit, ul ignis accendit ; alterum quod naturam efficiendi non habet, sed sine quo effici non possit, ul. si quis &s causam statu velit dicere, quod sine eo non possil effici. Hujus generis causarum sine quo non efficitur, alia sunt quieta nihil agentia, stolida quodammodo, ut locus, tempus, materia, ferramenta, et csetera generis ejus- dem ; alia autem pracursionem quamddm adhibent a1 efficiendum, el quaedam afferunt per se adjumenta, et- $i non necessaria, ut amori congressio causam altule- rat, amor flagitio. Ex hoc genere causarum ez ceter- nitate pendentium fatum a Stoicis nectitur, atque ut earum causarum sine quibus effici non potest, genera dividi, sic etiam e[ficientium dividi possunt. Sunt enim alie cause quz plane efficiant nulla re adjuvante, alise qu:& adjuvari velint, ut sapientia efficit sapientes : an sola per se beatos efficiat, mecne sola per se, qua- siio est. Post eum locum qui in zonditione est constitutus, consequens erat is qui considerabatur ex causis; post hunc is enumeratus locus est qui, in effectis causarum positus, argumenta prestabat. Quorum quidem superius M.Tullius exempla proposuit,nunc rationem latius tractat. Cum igitur Aristoteles qua- tuor posuerit causas, quibus unumquodque confici- dam, ex qua fit aliquid, quam materiam vocat ; ter- tiam rationem acspeciern, qua unumquodque forma- tur ;quartam,finem propter quem quodlibetefficitur, at vero M. Tullius principalem causarum divisio- nem facit in ea que efficiant aliquid et in ea sine quibus effici nequeant, ut id quod efficit, ad eam causam referatur in qua motus principium consli- tutum est, id vero sine quo non fit aliquid, tum ad intellectum materie transferatur, vel eorum que conjuneta materia efficientis adjuvant facultatem, tum ad reliquas causas ducatur, ut paulo posterius apparebit. Ejus igitur cause, qua vi sua id quod subjectum est efficit, tale proponit exemplum, ut ignis accendit : nam accensionis ipsius causaignis est, et id efficere potest, atque illud quod accendi- tur, movet atque permutat. Eam vero causam, sine qua id quod faciendum est fieri nequit, ab una ejus parte designat, veluti cum dicit es causam esse sta- tus;, quod sine eo stalua nor possit existere : hoc enim, ut perfaciendam divisionem clarescet, non ea ipsaestcausasine quanon efficilur,sed pars ejus esse monstrabitur. Eam vero causam sine qua id quod faciendum est, effici non potest, dividit hoc modo : alia enim sunt quieta, nihil agentia, sed stolida quo- dammodo, ac perse, nisi agendi extra motus acces- serit,iimmobilia : horum exempla, ut locus,tempus, materia, instrumentum. Omne enim quod fit, lo- cum necesse est habere subjectum, in quo nisi ali- quid fiat, locus ipse immobilis est, ad aliquid expli- candum. Itemque materia et instrumenta, nisi manu moveantur artificis, ipsa naturaliter nihil egerint. Tempus quoqueoperationi subjectum est, qua si de- sit, nihil ipsum proprie nature ratione perfecerit. Atque hec quidem sunt qua nihil agentia, tamen cause sunt, si hisefficiensoperatio superveniet. Alia vero qui in motu posita precursionem quamdam ad efficientiam ac preeparationem videntur afferre, velut amoris causa est congressio, qua precessit, et amor flagitii. Ex his, inquil, causis Stoicadisputatio fatum eonnectit. Fatum enim dicunt esse precedentium causarum subsequentiumque perplexionem quam dam et catene more continentiam, hoc modo : Id:o profectusest peregre, quoniam parentum iracundiam ferre non poterat ; idcirco parentum iracundiam suc- cessione non ferebat, quia amice amore detinebatur, idcirco amabat, quod sepe fuerat ante congressus; ideo congressus est, quia aliquid ut congrederetur precessit. Itaque ordine precedentium consequen- tiumque rerum fatum (ut dicit) a Stoicis nectitur. Item dividiteam causam qua vi sua efficitaliquid in eam qua ad efficiendum sibi sufficit, eamque que extrinsecusadminiculationisindigeat. Sufficitigitur sibi ad efficiendum causa, ut sapientia efficere sa- pientes per se nullo penitus adjuta solet. Sed hac an sola beatos efficere possit, quiritur an ei sintex- trinsecusaddenda qua juvent, vel fortune bona, vel corporis, itaqueea causa que vi sua efficit aliquid, aut talis est, ut ei nulla sint extrinsecus adjumenta 1147 AN. MANL. SEV. BOETII 1148 querenda, veluti artifici instrumenta quaedam, qui- A ram trabes ?nisi enim cecidissent abtegnz ad terram bus id quod efficiendum est explicet atque confor- met.Earum vero omnium qua Tullius statuit in al- terutra divisione causarum,illa quidem qua vi sua explicant ea quorum causae sunt,omnia tam per se ad efficiendum valentia, quam quesiti extrinsecus juvaminis indigentia, in ea Aristotelice divisionis causa locabuntur,qus est principium motus.Quan- quam de sapientia tali cause non convenit exem- plum,sed potius ad rationem formamque contendit. Namque sapientia ratione quadam atque forma effi- cit sapientes.Ejus vero cause quam Tullius refert, sine qua non fit aliquid,materia quidem, tempus et locus,id est, ex quo fit, vel in quo fit, que sunt ef- ficienti substantia nature : ut uno intellectu com- prehendantur,vel materia sunt,vel materia vicesup- posita; instrumenta vero ei cause sunt que ad finem spectant, sed non ipsa finis, quia non finis instru- menta respicit,sed h»c finem.Instrumenta namque propter aliquem finem parantur.Sed mirum videri potest cur congressionem amoris causam non in- terea enumeravit, qua habent efficiendi vim, sed inter eas posuerit causas,sine quibus effici non po- test,cum tamen agat aliquid atque moveat. Nam ipsa congressio aliquid videtur efficere, similisque est ei caus? quas ipsa quidem habet efficiendi vim, sed sine adminiculo non potest,veluti cum queritur de sapientia an sola beatum possit efficere.Sed Me- robaudes rethor ita disseruit, earum causarum,qua efficiendi vim haberent, eam esse facultatem, ut etiamsi adjumentis extrinsecus indigeant, effectus tamen earum ad id spectet quod efficiendum est. At in his causis quz» sunt priecursorie,etiamsi eis an- tecedentibus aliquid existit, non tamen id quod exi- stere intelligitur precursio principaliter operatur. Sed ista quidem veluti sub quadam occasione pre: currit, illa vero res quaexisteret dicitur, aliis ope- rantibus nascitur, velut in congressione solum [an solitum ?] est fieri.Fortasse enim non propter amo- rem quisque congreditur, sed precedente congres- sione amor existit, quem non congressio principa- liter appetebat.Itaque quoniam preter congressio- nem amor existere non potuit,recte intereas causas congressio locata videtur sine quibus non efficitur ; quoniam vero non efficit vi sua,quandoquidem nec principaliter ut efficiat, spectat, sed tantum ea ante aliquid existit,recte inter praecursorias, ac non inter [) efficientes causas est collocata. Quare cum in disputationem inciderit causa efficiens, aliquid necessario sine dubitatione licebit ,quod efficitur ab ea causa concludere.Cumautem talis causa erit, ut in ea non sit efficiendi necessitas,necessaria conclusio non sequitur.Atque illud quidem genus causarum,quod habet vim efficiendi necessariam, errorem afferre non fere solet. Hoc autem sine quo non efficitur, sape con- turbat. Non enim si sine parentibus filii esse non pos- sunt, propterea causa fuit in. parentibus gignendi ne- cessaria ;hoc igilur sine quo non fit,ab eo in quo certe fit, diligenter est separandum.Illud enim est tanquam : Utinam ne in nemore Pelio cecidissent abiegnz ad ter- B lrabes, Argo illa facta mon esset, mec tamen fuil ín his trabibus efficiendi vis necessaria. At cum in Aja- cis navem crispisuleans igneum fulmen injectum. est, inflammatur navis necessario. Prima quidem eausarum divisio,secundum Tul- lium,fuit in ea que efficerent aliquid,etea sine qui- bus effici non posset,atque illud quidem quod effi- ceret,in gemina item partitus est,scilicet in id quod ad efficiendum aliquid necessariam vim possideret, neque ullius indigeret extrinsecus adjumenti,etin id quod nisiillis adjuvantibus operari atque efficere non posset. Ac primum deea loquiturcausa quee ef- fieiendi vim tenet, ejus enim ea pars cui efficiendi necessitas adest,statim secum conclusionem comi- tem trahit ; dicta enim causa,que& necessario aliquid efficit,effectus etiam necesse est consequatur,veluti si solem adfuisse quis dixerit,.lucem quoqueadfuisse monstrabit, aut cum alicai adesse sapientiam dixe- rimus, sapientem necesse est fateamur. At in his causis efficientibus que extrapositis indigent adju- mentis, non eadem ratioest ; neque enim ut queque hujusmodi causa dicitur,ita necesseestaffectum se- qui. Non enim hujusmedi causa necessario efficit quod vult,nisi extrapositis auxiliis adjuvetur;idem est etiam in ea causa qu&ipsa quidem efficiendi vim non habet,sed sine ea non provenit effectus. Nam,ut Tullius quoque commemorat, nullam in efficiendis rebus adhibet necessitatem, atque ideo dicta causa non statim sequitur effectus. Neque enim si congres- sus est, mox amavit, nec si fuit es, statuam quoqué fuisse necesse est,ex quo aliarum causarurn partitio nascitur. Ali&e namque cause sunt necessarie, alie minime.Non necessariarum alis sunt efficientes, alise sine quibus non efficitur.Necessariarum vero causa- rum conclusio non solet conturbare: ut enim hzc causa fuerit dicta, statim in conclusione sequuntur effectus. Non necessariarum vero, que sunt partim efficientes, quod nunc tacuit, sed paulo ante pre- dixit,non habent subsequentem effect» rei conclu- sionem.Neque enim si liberi sine parentibus non sunt,idcircoin parentibuseffieiendi causa necessaria fuit, cum videamus in hominum esse potestate ne gignant.Ea vero causa que ipsa quidem non efficit, sed sine ipsaeffici non potest,hujusmodi est quem- admodum Enniano versu declaratur.Nisi enim ceci- dissent abiegna trabes ad lerram, Argo illa facta nonesset.Ex trabibus namque Argo facta est, sed nulla inerat trabibus necessitas,ut ex eis fieret na- vis ; at vero ea causa qus est efficiens, et qui in se suam continet necessitatem, talis est.Quale cum in. Ajacisnavem igneum crispisulcans fulmen injectum est, statim enim accendi necesse est navim, quia ignisaccendend: necessaria causaest , et sensusqui- - dem est hujusmodi,ordo autem paulo confusior est, ait enim hoc modo : Atque illud quidem genus eau- sarum,quod babet vim efficiendi necessariam, erro- rem afferre non fere solet; hoc autem sine quo non efficitur, saepe conturbat.Quod cum dixisset, cum- * 1149 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. V. 1150 que vel utriusque vel alterius exemplum ponere de- A librum legat, respondebitur, quia legendi voluntas buisset, neutro conveniens exemplum similitudine dedit.Namque num vel necessariam causam efficien- tem, vel eam sine qua non efficitur, proposuisset, ejus cause posuit exemplum, que efliciat quidem aliquid, sed non sine extrapositis adjumentis, hoc modo : Non enim si sine parentibus filii esse non possunt,propterea causa fuit in parentibus gignendi necessaria.Parentesenim et maxime masculini sexus efficiens causa est, sed non sine femina, id est non sine materia quadam,et ea causa sine qua fieri non possit, cum ipsa vim efficiendi non habeat. Itaque neccausa necessarie etefficientis posuit exemplum, nec ejus sine qua fieri nihil possit, sed efficientis quidem,non tamen necessarie,sed videtur tacuisse in propositione id cujus posuit exemplum;itaenim apertius dici potuisset : Atque illud quidem genus causarum,quod habet vim efficiendi necessariam,er- rorem afferre non fere solet ; hoc autem quod non habet efficiendi vim necessariam; vel hoc sine quo non efficitur, sepe conturbat.Itaque sic intelligen- dum est, quasi ita sit dictum ; nam de necessaria causa nullum posuitexemplum.Quod vero subjecit, utrisque causis convenit posterius enumeratis, tam efücienti non necessarie, quam ejus sine que nihil efficitur.Parentesnamquetam masculini sexusquam feminini esse dieuntur, quorum quidem masculini sexus ea causa est qui efficiat,sed non necessaria. Feminini vero ea qua non efficiat,sedsine qua effici non possit.Qus cum ita sint,discernende suntcau- se et pervidenda necessitas, nec omnis causa pre- mittenda ut subsequatur effectus,sed ea tantum in qua est efficiendi necessitas,etiamsi extrinsecus ad- jumenta defuerint. Atque etiam est causarum dissimilitudo, quod aliz sunt ut sine ulla appetitione animi,sine voluntate,sine opinione,suum quasi opus efficiant,velut omne inter- eat quod ortum est-Altz autem autvoluntate efficiunt, aut perturbatione animi, aut. habitu, aut natura,aut arie, aut casu. Voluntate, ut tu cum hunc libellum legis.Perturbatione,ut si quis eventum horum tempo- rum timeat. Habitu, ut qui facile et cito. irascatur. Natura,ut vitium in dies crescat.Arte,ut bene pingat. Casu, ut prospere naviget. Nihil horum sine causa. Nec quidquam omnino, sed hujusmodi causae non ne- cessaria. Facit aliam rursuscausarum divisionemita: Cau- sarum enim alie sunt que sua quadam vi, sine appetitione, sine voluntate,sine opinione,unum at- que eumdem in efficiendis rebus ordinem tenent,ut est interire omnia qua orta sunt. Nam quia ortum est, idcirco etiam necesse interire, neo tamen ipse ortus, ut caetera intereant, vel appetitu aliquo, vel voluntate, vel opinione efficit;sed ila est ab eterno rerum statu,ut quidquid ortum est,quia accepit esse, aliquando etiam esse desistat.Item aliesunt cause | que aut in voluntate,aut in perturbatione animi,aut in habitu, aut in natura, aut in arte casuve consi- stunt. Voluntate,ut si querat aliquis cur Trebatius est.Perturbatione animi,ut si quis timore pallescat, aut urbem fugiat, bellis civilibus conturbatus. Ha- bitu, at si idcirco Trebatius facile de juris ratione responderit,quoniam multo usu constantem civilis scientie habitum tenet,vel si quisideirco irascatur facile,quia ejus animus per iracundie habitum effe- ratus est. Natura, ut si quis idcirco dicatur irasci, quia naturaliteriracundusest,idqueei in diesvitium crescat.Arte,ut si idcirco benequisque pingat,quia ejus artis peritus esse proponatur. Casu, ut quein nostra potestate nullo modo sunt,fiunt tamen, velut in certo presertim tempore, prosperitas navigandi. Atque horum omnium nihil a causavacuum est,neo quidquam est in rebus quod non aliqua causa perfi- ciat.Omnia enim quafiunthabentaliquam rationem cur facta sint, quam si quis reddere possit,causam quoque reddiderit.Id est enim causa propterquam unumquodque fit.Omnes vero cause quz vel ex vo- luntate, vel perturbatione animi intelliguntur, ad eam causam pertinent,qu: est movendi principium, ut in Aristotelica diximus divisione. Hae enim ut aliquid efficiatur, movendi principium sunt, at in arte, vel habitu, vel natura, illa causa est, qu: in ratione consistit. Species enim ac ratio uniuscujus- que efficiend: rei in arte et habituet natura posita est.Casus vero exterior causa, nec inter principales annumeratursecundum Aristotelem.Secundum vero M. Tullium easus est latens effect: rei causa ;quod quale sit paulo postorius designabitur. Omnium autem causarum in aliis inest constantia, in aliis non inest. In. natura et arte constantia est in caleris nulla. Sed. tamen earum causarum qua. mon sunt constantes,alige sunt perspicuc,adiz latent.Per- spicua sunt qu appetitionem animi judiciumquetan- gunt; latent qua». subjectze sunt. fortunz.. Cum enim nihil sine causa fiat,hoc ipsum fortunae eventus obscura causa, et latenter efficitur. Atque etiam ea. qua fiunt paríim sunt ignorata,partim valuntaria:ignorata qua necessitale fiunt, voluntaria quz consilio; que autem fortuna,vel ignorata,vel voluntaria.Nam jacere telum voluntatis est; ferire quem volueris, fortuna. Ex quo aries ille subjicitur in vestris actionibus,si telum ma- nu fugit, magis quam jecil. Cadunt etiam. in ignora- tionem atque imprudentiam perturbationes animi quan- quam sunt voluutaric, objurgatione enim etadmoni- ' tione dejiciuntur ; tamen habent tantos motus, «ut ea qua voluntaria sunt, aut necessaria interdum, aut certe ignorata videantur. Rursuscausarum divisionem aliam claram ac per- $picuam prodit, Causarum namque ali: sunt con- stantes, alie vero inconstantes. Constantes sunt, quarum non ferevariatureffectus;inconstantes vero, qui huc atqueilluc facilioribus mutationibustrans- feruntur. Omnia igitur qua ex natura alque arte descendunt, constantia sunt. Natura quippe atque ars suum semperopus efficiunt,nisisubjecta mate- ri: obstet incertum.Nam quod unusidemque artifex ex eadem sepe materia non admodum similes sta- 1151 AN. MANL. SEV. BOETII 1152 tuas format, non est hec in arte varietas, sed tum A quorum eventum causa sit, monstrat.Nec mesev:e in artificis manu,que integritatem artis assequinon potest, tum in ipsa materia, que efficientiae atque forme non equaliter cedit.Idem est in natura,ser- vatnamque constantiam suam,cum hominem format ex homine. Itaque similia in ceteris ex similibus gignit :at cum monstrosum aliquid effertur,non na- ture vitio, sed materie potius applicatur,ex quaid quod efficere contendebat,non ita potuit natura ex- plicare,sed inter constantescausas habitus quoque debuit adjungi ; nam quod habitu cujusque fit, id constans, nec mutabile esse solet ; quandoquidem idcirco habitus dicitur,quia diuturnitate habendiin nature similitudinem vertitur. Sed forsan Tullius vidit quod natura atque ars, non tam in effectibus constantes quam in propriaratione esse intelligun- tur, intantum ut quod ars acnatura delinquit,mate- rie sepiusimputetur,habitus veroipseconsuetudine quadam coilectus est,qui nonrationealiquid et pro- pria constantia,sed usu facit,atque idcirco forsitan habitum,qui inter catera preter artem et naturam videbatur esse constantior, a causis constantibus segregavit. Ea vero qua non sunt constantia, in ea dividit que sunt perspicua,et in ea qua latent.Per- spicua sunt qu: ab animiquolibet motu vel appeti- tione, vel judicii ratione profecta sunt ; latent vero qua fortune subjacent. Nam quia non ignorat ani- mus in quam partem declinet,qui tametsi boniali- quando habet judicium, nunquam tamen ejus rei quam efficitnotionem relinquit, preter eos qui fun- ditus mente capiuntur, et in quibus jam nulla vo- luntas est, necesse est nota esse, que éx voluntate vel animi judicio fiunt. Fortuna vero atque casus semper ignotus est.Cujus quidem natura eque in- certa est,atque eaqui casibusipsis fiunt.Sed M.Tul- lius diffinitessecasum,eventum causis latentibus ef- fectum;qus non videtur integra diffinitio:quid enim, si adhnc lateret quibus causissolis defectuslunaeve contingeret,num idcirco casuatque fortuna fierent, que constantibus celi motibus administralur?Anca- sus quidem putaretur ab his qui defectus rationem reperirenon possent, perseautem consideratus,nullo quidem modo esset casus.Sed M. Tullius non quod videretur esse casus,his qui ejus naturam minime perspexissent,sed qui omnino fortun: eventus esset difünitionis rationem monstrabat. Eventum vero latentibus causis Cicero casum esse ita concludit: Cum omnia certis de causis fiant, quorum ratio cognoscitur, eorum eventus casu fleri non posse monstrantur, sed putantur aliqua fieri casu eorum quorum causa nulla ratione cognoscitur. Ex quo evenit ut fortune sit eventus, qui latentibus causis eíficitur. Hic igitur in rebus quidem ipsis constan- tiam ponit, casum vero non re, sed opinione meti- tur.Quo fit ut si aliter effect reinoveritcausam,id quod accidit fortunse non sit eventus; idem tamen sit alteri fortune eventus,sirationem alter ignoret. Quod vero omnium rerum causas esse dicit, non determinat quales, atque ideo nec de fortuna ipsa, B D hominum mentes arrogantia notent, quod velut af- fectata auctoritate Tullianissententiis pugnem,cum adversus eas si quid videbitur non nostra, sed ab antiquissimis tractata compensem. Quod si nostra quoque diceremus,oporteret tamen eos non persona- rum velustatem,sed eorum que opponuntur consi- derare rationem, nec odisse potius qua adversus magni nominis viros dicuntur, quam contraria, si possent, argumentatione revincere. Nam si eis M.Tullius indiffinitione rerum nimium placet,qua- nam est invidia nos quoque Aristotelicam rationem probare ? Quod si intemperanter molestissimi esse pergunt,audiant M.Tulliumsecundo Tusculanarum disputationum libro adhortantem potius, atque ad certamen vocantem, hoc modo :Sed tamen tantum abest ut scribi contra nos nolimus, ut id etiam maxime optemus. Ipsa enim Grecie philosophia nunquam in honore tantum fuisset,nisi doctissimo- rum contentionibus, dissensionibusque crevisset; quamobrem hortor omnes,qui facere id possunt,ut ejus quoque generis laudem jam languenti Grecia eripiant,et transferant in hanc urbem,sicutreliquas omnes, qua quidem erant expetend:e studio atque industria sua majores nostritranstulere. Et rursus, nosqui sequimur probabilia nec, ultra quam quod ve- risimile occurrit, progredi possumus, et refelli sine pertinaciaet refelleresine iracundia parati sumus. Quocircaqua malum ratioestipsius M.Tullii volun- tatemjudiciumqueconvellere, cum ejusdem contra nos sententiis atque auctoritate nitantur. Sed si cui commentarios nostrosinspicere vacuum fuerit,sciat ho»cnos ex Aristotelissecundo Physicorum volumine advertisse,qui tametsialtioris philosophie disputa- tiones tangunt, non est tamen studiis invidendum, si rhetoricis quoque ac dialecticis disputationibus admisceamus,qua sunt profundiora nature, neque pigrescere ac dilassari animos dignum est,quos in- tentiores ac vegetosipsa rerum ambiguitas et varia- rum cognitio speculationum deberet efficere, cum presertim ea librorum natura sit,ut ad legendum studiosos teneat,nullum cogat ignavum. Dicamus igiturquid eventussitfortune,vel quarum sors causa esse dicatur.Omnia igitur fiunt vel immutabiliter ac semper,ut quod sol oritur;vel sepius,ut quod equus quadrupes nascitur;vel raro,utsiequus cum quinque vel tribus pedibus procreetur;veleque;utin quibus faciendarum rerum nihil interest,quo potius volun- tatem vergamus. Atque illud quidem quod semper fit, nihil habet oppositum, quod ullo modo aliter fiat ; id vero quod sepe contingit habet adversum, id quod rarius evenit, neque enim sepius fieret,ac non semper, nisi diversum raro quidem, sed ali- quando contingeret. Quod igitur ex fortuna fit, in sempiternis non est ; quis enim casu solem dicat oriri? Ne in his quidem que frequentius fiunt;nul- lus enim easu equum dixerit essequadrupedem.Nec vero in his qua fieri equalitersolent;nam quae vo- luntaria sunt non videntur esse fortuita.Restat igi- D 1153 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. V. 1154 tur ut in his fortune eventus sit, qua rarius fiunt. A ponitur, qua judicio quoque conjuncta est, ut si Eorum vero que fiunt, partim finem aliquem spe- ctant, partim minime. Quis enim finis esse potest,si manum extendam,si genua complicem,atque aliquid jacenshumi tollam,quod nullis usibusapplicem ? At veroea quealiquem finem spectantpartim volunta- tis sunt, partim nature. Voluntatis, ut si quisidcirco domo egrediatur,ut videat amicum.Nature, utquod est in animalibus. Omnia que ab ea fiunt certam animalis respiciunt utilitatem,atquead ejus salutem conservationemque omnium membrorum momenta sunt constituta. Casum igitur ac fortuitos eventus in his esse ponimus, que cum rarius fiant, in his lamen per accidens eveniunt, que propter aliquid fiunt : velutisi quis egressus domo ut amicum vide- ret, przteriens cadente desuper lapide ictus est : id igitur quod evenit, in rariore causa ponendum est , accessit vero ei voluntati, quae certum respiciebat finem. Ea vero fuit domo egrediendi causa, ut ami- cum videret. Rursus,quoniam lapsis naturaliter gra- vis est, gravitas vero terram petit, casus quidem lapidis propter aliquid naturaliter factus est ; ad id enim lapidis natura tendebat, utin suum locum pondus veniens conquiesceret. Sed huic naturali in- tentioni accidit id quod rarius evenit scilicet ut percuteret caput ; quo fit utsit secundum Aristote- lem forluna vel casus, causa per accidens rarius evenientum in his rebus du: propter aliquid fiunt. Qua cum ita sint, cumque diffinitio Aristotelica a Tulliana plurimum discrepet,illud tamen in utrisque constat, id quod fortune subjectum est, incertis casibus semper esse suppositum. Nam licet in his rebus sepe fortuna suos experiatur actus, que vo- luntate sunt, et ad aliquem finem referuntur, extra tamen accidit quod fortun: est,nec ab eo fine venit, quem sibi animus ante perspexerat. Sed cum Cicero divisisset causas in eas quz perspicue sunt, et in eas qui laterent, cumque eas que perspicue sint diceret esse qua appetitionem animi judiciumque langerent, manifestum est eum velartem, vel vo- luntatem, vel perturbationem, vel habitum in his causis ponere quz perspicue sunt ; voluntas quippe atque animi perturbatioin appetitione ponitur,sepe enim ex perturbatione aliquid appetimus, artem vero vel habitumin judieio ; arte namquejudicamus, habitus vero ad utrumque pertinet : nam et volunta- tes consuetudo ministrat, et multo usu peritiaque fit quedam constantia judicandi. Casum in non per- spicuis posuit. De natura incertum est utrum inter perspieuas uan inter latentes ipsam collocet : nam si inter latenles causas, ipsam naturam casum videretur puíare: cujus opinionis nulla ratio est. Quod si inter perspicuas, quenam appetitio animi vel judicium in natura est ? Neque enim appetendo aliquid vel judicando facit natura,nisi forte quoniam exipsasepe habilitas quedam mentis et corporis existit, qu: habilitas ad unamquamque rem adjuvat . voluntatem ; id enim maxime volumus ad quod ha- biles sumus. Sed. natura inter perspicuas causas B D naturaliter sano quisquejudicio compositus est:ap- petitionietiam,ut si naturaliteraliquid animus petat. His adjungit aliam causarum divisionem ; ait enim alias causas esse voluntarias,alias ignoratas : volun- tarias,eas quecunqueex judicio veniuntanimi ;igno- ratas in quibus necessitas domina est, id est in quibus aut omnino non volumus, aut ne si velimus quidem aliter facere possumus, ut in natura atque casu. Necessitate enim quadam nature gravia deor- sum feruntur, necessitate item factum dicimus, uf aliquis ignorans jacto trans parietem lapide praeter- euntem hominem peremerit. Eaque necessitas talis est, non quod aliter fieri non potuisset,nisi ut lapide jacto percuteret, sed quia voluntas defuit, et non idcirco, quia voluit, fecit.Prior vero necessitas jam talis est, in qua nulla voluntas est, vel ea qu& est, ne id quod cupit efficiat, validiore necessitate con- stringitur. Nam cum lapsis deorsum propria gravi- tate deponitur, nulla voluntas est,sed tantum nature necessitas; at si homo deorsum cadat,est quidem non cadendi voluntas, sed ferri quo non vult, vali- dior nature causa compellit. Voluntatem vero a fortuitis eventibus uno eodemque aptissimo secre- vitexemplo, veluti si telum manu jaciat, nolensque feriat pretereuntem.Nam jecisse ex voluntatis prin- cipio nascitur. Idcirco enim jecit, quia voluit. Igno- ravit vero quod percuteret ; neque enim jecisset,si se percussurum previdere potuisset. Neque jecit, quia voluit pereutere.Si autem non ignorasset,non percu- tere potuisset. Unde etiam machinamentum quoddam atque defensioin juris peritorum responsionibusinve- nitur, hoc modo : Si telum manu fugit magis quam jecit ; nam si quis cedis accusetur,optimasolet esse defensio,si alianon suppetit, fugisse manu telum,ma- gisquam voluerit jecisse,ut non voluntati,que con- demnaturin culpis,sed ignorantie factum tribuatur. De perturbationibus autem animorum paulo contu- sius judicium est. Dubitarienim potest utrum ex voluntate, an necessitate, an exignoratione venerit, quod perturbatione peccatur: videntur enim volun- taria esse peccata, quoniam qui perturbatus est ap- petit aliquid, aut fugit. Sed in hoc perturbatio ejus apparet, quod non fugienda vitat, et non appetenda nimis exoptat. Porro autem quoniam in perturbatio- nibus sunt confusa judicia (neque enimaliterid quod fugiendum est sepe appetunt perturbati,nisi obce- cato obscuratoque judicio), quod vero fit animi confusione,sepe tale est ut nollet admisisse qui fe- cit,el everit ut non inter voluntarias,sed interigno- ratas vel necessarias causas animorum perturbatio sit; intantum vero qui perturbatus est, a vera dis- cretione discedit, utin eam possit recta bene con- sulentium admonitione reduci.Quo fit uf animorum perturbatio jure a causis voluntariis segregetur, et aut in ignoratione, aut in necessitate ponatur. Nam quod ait: Tamen habent tantos motus,ut ea qua vo- luntaria sunt, aut necessaria interdum, aut certe ignorata videantur, ita intelligendum est : quoniam 1155 AN. MANL. SEV. BOETII 1156 omnis animi passio judicium conturbat, confundit A aut in necessariis causis poni, aut in ignoratis, id vero rectam discretionem, si aerior fuerit quam ut rationis retinaculis temperetur, et fit quaedam ex perturbationibus velutiviolentanecessitas,ut dubium situtrum is qui aliquid perturbatus animo facit, ignorans faciat ; veluti cumcasu ignorans delinquit, cum futurum non providet casum,an sciens faciat, vel necessitate ducatur. Quod igitur dixit: Aut ne- cessaria esse, aut ignorata, et divisit a necessariis ignorata, non pugnat contra id quod superius dixit, ea qui ignorata sunt esse necessaria. Nam id quod estignoratum ita quodammodo dividit: ignoratorum alia quadam necessitate fiunt, dum aut nulla volun- tas est, aul ea qua est, necessitati nequit obsistere ; alia easu,cum in his faciendis, que ignorantuc,nulla voluntas est:Quod igitur dixit, perturbationes animi, sinedubio sensisseintelligitur, perturbationesanimi, autin his esse ignoratis in quibus ea necessitas est, ut voluntas obsistere non possit,aut in hisin quibus nulla voluntas est, sed sit delictum cxoitate judicii, velut in his quiimmoderatius amoris cupiditati de- serviunt : autenim confusojudicio ab honestate dis- cedunt, e£ dum quasi bonum appetunt, in malum decidunt ignorantes,atque ita in casu quodamatque errore ponitur amor im. modicus ; aut novit quidem quod appetit esse vitandum, sed majorisactu cupi- ditatis impellitur,atque ita inter ea necessaria poni- tur,quae autnon habent voluntatem, aut eam ita infirmam ac debilem, ut nullo modo validioribus * passionibus obnitatur. LIBER SEXTUS. Fore quosdam, Patrici rhetorum peritissime, non B sidemonstrentur lociin quibus argumenta sunt col- dubitaverim,qui hunc in Topicis altiorem ex philo- sophia tractatum varia obtrectatione reprehendant, quia inter logicam disputationem physicam interpo- suit. Hi vero sunt, vel quibus hoc totum philoso- phari displiceat, vel quiin argumentorum locis na- turales admisceri causas oportuisse non existiment. Sed contra priores quidem, et a M. Tullio, etab ipsa quodammodo humana ratione, quxe in motu posita aliquid semperinquirit,atque amore scientie neque decipi patitur, neque ullo modo a veritatis ratione traduci, sepe multumque responsum est. His vero qui sequestrandas ab'oratorio facultate philosophie disciplinas putant,respondendum breviter existimo. Ratione quidem reperiri quiddam potest,sed melius - atque facilius artifex faciet,si in opere construendo C artisfacultatem atqueelegantiam comparet.In argu- mentis quoque idem esse manifestum est, vi aam- que naturalis ingenii argumenta promuntur.Sed ars facultatem imitata nature viam quamdam rationem- que reperit,qua id effici facilius ae melius possit. In qua re illorum necesseest reprehendatur error, qui rhetoricam facultatem naturalem esse dixerunt,quo- niam quilibet totius artisalienus et intendere in al- terum crimen, et sese purgare solet, et argumento aliquid probarecontendit.Reprehendendietiam sunt qui eamdem facultatem in sola arte positam esse di- xerunt: oportuit enim eos animadvertere, omnem quidem artem sui materiam effectus ex natura susei- pere,sed inea tamen ratione propriam facultatem elegantiamque experiri.Hecitaque que artium ra- tio perficit, ab imperitis etiam fieri, uteunque eon- tigerit, possunt. Bene autem ac facile nemo efficit, nisi artis ratione fuerit instructus.Cum igitur totius operis h»c sit intentio, ut argumenta qua confusa et veluti clausa natura suppeditat, artificialiter ve- stigentur, quid sit per quod efficereid quod promit- tit ars valeat,sub exempli notationedemonstrat : ut enim faciliusargumenta reperiantur,illares efficiet, locata.Etenim utsi quis aliquid quimrat, facilius id investigare possit. atque invenire, si locus ei mon- stretur ubi sit positum id quod inquirit; ita etiam cum quis argumentum invenire conatur, si eilocus ubi argumentum sit positum, declaretur,faciliusar- gumentum quod querit valebit invenire. Ita enim Aristoteles, ét ita Tullius appellat eas sedes in qui- bus argumenta suntcollocata, id est locos, qui ab Aristotele topica vocati sunt. Sed quoniam de sedi- busargumentorum loquimur,hicujusmodisintpaulo altius expediamus ; locus enim non uno modo intel- ligitur. Ac relinquamus quidem eos locos quos Vieto- rinus frustra atque inconvenienter interserit, velut eos qui corpora concludunt,ae simpliciter intelliga- mus eos locosargumentorum esse qui intra se con- tinentargumentainquibusexponendis posterius quid - sitquod dicimus clarius apparebit.Nunc communi- ter de tota locorum ratione, deque argumentatione, acde quaestionibus etpropositionibus earumqueter- minis videturessetraclandum.Ac primum quoniam locus qui tractatur in Topicis, non cujuslibet rei,sed tantum locus est argumenti, exposito prius argu- menti intellectu, deinceps de loci ratione traetabi- - mus. Diffinit igiturTullius argumentum hoe modo: Argumentum est ratio quae rei dubie faciat fidem. Sumpsit igiturrationem ut genus.Omnes enim inju- riosi sunt qui orationis virtutem a sapientie ratio- ne sejungunt, aliamque esse dicendi artem velint, aliam intelligendi. Nam si nihil orationes aliud agi- mus, nisi interius cogitata vulgamus, que malum - ratio est, orationis elegantiam asententiarum gravi- tate seponere ?Quc porrosententiarum gravitasesse potest,sine earum rerum: de quibus dicendum est coniprehensione ? Quz vero aliadisciplinanaturam proprietatemque rerum omnium docet, vel queom- ninoeorum quaintelligi possunt, scientiam profite- tur,nisi hectantum ex qua nos pauca presumpsi- mus philosophia ? que longe aliter de his ipsis in- - ; 1 1157 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. VI. 1158 proprio sapientium tractatu disputare solet. Neque À certe atque acutius pro ipsius artis natura tractari ita cursim ut nos,que si ut in illorum libris solet, prolixius disserenda sumpsissem, quis ferret inso- lentium hominum temeritatem provectus suos cul- pare volentium quibus provectibus proficerent, si studiosi potius quam querili esse mallent ?Sed his contentionibus neque antiqua caruit etas, nec nos ita delicati sumus, ut quibus patientia doctissimo- rum hominum saepius obstitit,fere nolimus, dum et pluribus prodesse possumus,et sapientium judicia eonsequamur. Ad quem finem hic noster labor et totius operis summa contendit. Sed h&c hactenus. Nunc susceptae expositionis ordinem persequamur. Toto igitur loco causarum explicato, ez earum dif- ferentia in magnis quidem causis vel oratorum vel phi- losophorum magna argumentorum suppelit. copia, in B vestris autem si nom uberior ,at fortasse subtilior ; pri- vata enim judicia maximarum quidem rerum £n juris- consultorum mihi videntur esse prudentia. Nam et ad - sunt multum,et adhibentur in consila, et patronis di- ligentibus ad eorum prudentiam confugientibus hastas ministrant.In omnibus igitur judiciis in quibus ex fide bona est additum, primus causarum usus est, ut intor bonos bene agi oportet. Im primisque in arbitrio rei uxorim,inm quo est quid melius,equius parati esse de- bent.Illi dolum malum, illi fidem bonam, zlli equum bomwm, illi quid socium socto. Quid eum qué negotia aliena curasset,ei cujus ea negotia fuissenl.Quid eum qui mandasset,eumve cui mandatum esset,alterum al- teri prasstareoporteret.Quid virumuxori,quid uxorem viro tradiderunt. Lwcebit igitur diligenter cognitis ar- gumentorum locis,non modo oratoribus et philosophis, sed. juris etiam peritis copiose de consultationibus suis disputare. Diviso causarum loco atque ordine suis partibus distributo,deloci ejusdem facultate, quibusque ube- rius,quibusque angustius accoimodetur, uti sepe Giceroni mos est, disserit. Primum enim, inquit, oratoribus ac philosophis, quorum in disputationi-' buslarga materia est,multa ex causarumloco argu - mentorum suppetit copia. Communis quippe orato- ribus ac philosophis hic locus esse prospicitur qui . esta causis,his naturas rerum quodest philosophie proprium, illis quod oratoris facultatis est, facta probantibus. Nam et cum res quelibet queritur, ejus cause a philosophis vestigari solent. Quibus premissis,ut superius dictum est, comitatur statim quod eoncludendum est,et oratores ad suspicionem movendam detergendamve factorum causas requi- runt. Hoc quippe stabile in hominum mentibus ma- net, quod neque factum, neque res ulla preter il- lamomnium principem naturam,sine propriis causis possit existere. Quo fit ut uberrimus causarum usus sit in rhetorum orationibus, philosophorumque tra- ctatu.Sed uthunelibellum M. Tullius scribens, ple- raque omnia Trebatio dedisse videatur,hunc locam juris quoque consultis attributum esse demonstrat, . dicens : Etsi non tam uberes opporiunitates habeat hielocusin jurisperitorum responsionibussubtilius potest; scilicet ubertatem qus deerat, subtilitate qua poterat inesse compensans.Habent enim etiam ipsi proprium campum in quo eorum virtus possit enitere, Est enim jurisconsultorum prudentie pri- vatarum quistiocausarum,maximeque in illis ne- gotiis ; hic causarum locus examinabitur, in quibus bone fidei judicia nectuntur. In his enim qui fuerit animus contrahentium queri solet, qui deprehendi vix poterit, nisi precedentibus causis intelligatur. In hisigitur judiciis in quibusadditur utex bonafide judicent, id est ubi ita judices dantur, ut non stri- ctas inter litigantes stipulationes, sed bonam fidem quaerant, pluribus causarum usus est : additur ut inter bonos bene agi oportet, considerantur mores, inquiruntur consilia ; statuitur quibus, quidque de causis administratum sit. [n primisque in judicio uxorie rei uberrimus causarum traclatus est, Est autem judicium uxoris rei, quoties post. divortiunt de dote contentio est. Dos enim licet matrimonio constante in bonis viri sit, est tamen in uxoris jure, et post divortium velut res uxoria poti potest. Qua quidem dos interdum his conditionibus dari solebat, ut siinter virum uxoremque divortium contigisset, quod melius equius esset,apud virum remaneret, reliquum dotis restitueretur uxori,idestutquod ex dote judicatum fuisset melius aequius esse ut apud virum maneret, id vir sibi retineret ; quod vero non essei melius equius apud virum manere,id uxor post divortium reciperet. In quo judicio non tantum boni ..natura speetari solet, verum etiam comparatio bo- G norum fit, ut non tam quod equum, sed melius. D: equiusque est id sequendum sit.Que omnia ex pre- cedentibus causis investigari solent. Nam si viri culpa divortium factum est,equius melius est nibil apud virum manere. Si mülieris est culpa, &quius mieliusest sextans retineri.In hisque omnibus peri- tissimi jurisconsulti esse debent ; quofit ut Treba- tium quoque hortetur ad studium. Multa enim esse dicit, que eorum operam exspectant. Illi enim, in- quit, dolum malum, illi bonam fidem,illi equum et bonum,illi etiam quid socius socio prestare debeat, duidis quialienum in se gerendum sponte negotium suscepisset, ei cujus id negotium fuerat, quid is qui mandaverit ei cui mandaverit suorum negotiorum actiones, quid vir uxori, quid uxor viro tradiderit ; que omnia ad posteriora causs sunt, alque exinde judicia sumuntur.]deirco enim, verbi gratia, quod- libet illud judex pronuntiare debet in uxoris ac viri causa,quia virum hoc prestare oportet uxori;idcirco etiam mandato rei cui mandaverit,obligatus esse ju- dicandusest, quia inter mandatorem susceptorem- que negotii illud est observandum, omnia quoque qua quisque alteri prestare debet, ea in tractandis judicandisque negotiis cause sunt. Quocirca recte conclusit,diligenter cognitis angumentorum locis,et oratoribus, et philosophis, et jurisconsultis argu- mentorum copiam non defuturam. Gonjunclus hwic causarum loco ille locus est qui ef- 1159 AN. MANL. SEV. BOETII 1160 ficitur ex causis:ut enim causa quid sit effectum indi- A est,pari gloria debent esse hi qui consulunt et hi qui cat,sic quod effectum est,qua fuerit causa demonstrat. Hic locus suppeditare solet oratoribus et poetis, saope eliam philosophis, sed his qui ornate et copiose loqui possunt, mirabilem copiam. dicendi, cum denuntiant quid ex quaque re sit fuburum.Causarum enim cogni- tio cognitionem eventorum facit. Omnia qua ad se referuntur recte dicuntur esse conjuncta ; ipsa enim relatio rerum efficit conjun- ctionem;quod si causa alicujus causa est,non alte- rius,nisi sui effectus estcausa,itemque si est aliquis effectus, ex causarum principiis venit ; jure igitur ab effectis locus, causarum loco debet esse conjun- cius. Quoniam vero semper que ad se referuntur t quantur, necesse est, que ubertas sit causarum,' eadem quoque sit effectorum.Quoniam enim causa B preter effectum esse non potest, cum sit causa su- per effectum, necesse est ut ex eventibus quoque at- que effectibus, plurima suppetant argumenta,siqui- dem ex causis etiam plurima contrahuntur. Nam sicut cujuslibet effectus potest causa tractari, si ex qualibet causa potest, qui sit eventus ostendi,recte- que, ait,causarum cognitio eventuum cognitionem facit ;ut enim in predicamentis ostenditur,sciri re- lativur aliquod non potest, preter reliqui scientiam relativi. Religuus est comparationis locus, cujus genus et exemplum supra positum. est,ut ceterorum, nunc ez- plicanda tractatio est.Comparantur igitur ea omnia quce aut majora, aut minora, aut paria dicuntur : in qui- bus spectantur hac, numerus, speciés, vis, quedam eliam ad res aliquas affectio. Numero sic compara- buntur,ut plura bona paucioribus bonis anteponantur, pauciora mala,malis pluribus ; diuturniora bona bre- vioribus, longe el late pervagala angustis, ex quibus plura bona propagentur, quzque plures imitentur e faciant. Specie autem comparantur, ul anteponantur, qua propter se expetenda sunL,his quae propter aliud, et uL innata atque insita assumptis et adventitiss,inte- gra contaminatis, jocuuda minus jocundis, honesta ipsis etiam utilibus,proclivia laboriosis, necessarianon n2cessariis sua, alienis,rara vulgaribus, desiderabilia his quibus facile carere possis,perfecta inchoatis, tota partibusrationevigentia rationis expertibus voluntaria necessariis ,animaía inanimalis,naturalianon natura- libus,artificiosa non artificiosis. Vis autem in compa- ralione siccernitur:Efficiens causagravior quammnonef- ] ficiens ;quae se ipsis contenta sunt,meliora quam quae egent aliis:qua in nostra,quamqua in aliorum potestate $uisl 5 stabilia incerlis; qua eripi non possunt,his quae possunt. Affectio autem ad. res aliquas est hujusmodi: Principium commoda majora quam reliquorumitemque qua& jocundiora, qua pluribus probata, quae ab optimo quoque laudata.Atque ut haec in comparatione meliora suni,sic deteriora qua ' his sunt contraria. Parum au- temcomparationec elationem habet,nec submissionem; esL enim equalis. Multa. autem sunt qua cqualitate ipsa comparentur, qux tita fere concluduntur : Si con- silio juvare cives et auxilio, equatn laude ponendum defendunt ; ab quod primum est, quod sequitur igitur. Omnis comparatio duplexest: aut enim aequalia sibimet comparantur,aut inequalia;sed in his qua suntaqualiajssemper eadem esse notatur equalitas. Inequalia autem in gemina veluti membra dividun- tur, minorisscilicetatque majoris.Nam quod minus est,non per se minus est, sed comparatione majoris. Itemque quod majus est, minoris comparatione di- citur majus. Que cum ita sint, dividit atque ante oculos ponit omnium comparationum modos, et quod raro in superioribus locis fecit, ipsas maximas propositiones ponitincomparationibus constitutas, ut si quando loco sit nobis comparationis utendum, habeamus quoddam, velut inventionis exemplar, ad quod quirentem animum possimus advertere. Omnis igitur comparatio, aut in numero eonstat, aut in specie, aut in vi, aut aliqua locata extrin- secus affectione. Nam quodcunque conferre conten- dimus, aut numero comparamus, et secundum id aliud majus,aliud minus esse decernimus;aut spe- ciem ipsam intuentes, eamque alii comparantes de excellentiajudicium damus;autaliud consideramus, quid res quique possit efficere, et in quantum ejus progredi possitnatura,autex aliorum quodammodo continentia, et ex circumstantium affectione rem quam alii conferimus intuemur.Numero igitur qua: com parantur,si ex eodem sint genere,plura paucio- ribus anteponuntur, velut ei bona omnia sit &equa- lia,jure quisquam plura bona paucioribus anteponit. Et est heec maxima propositio:Plura bona pauciori- bus anteponuntur,et in cseteris quoque eadem ratio- perspicitur maximarum propositionum. At si omnia in contrario sint genere,pluralitati paucitas prefe- renda est, ut pauca mala pluribus malis,mala vero ipsa bonis nullo modo conferuntur.Quae enim ullo - modo compensantur,in eodem esse genere debent, non in contrario. Nam cum adversum se contraria e regione locata sunt, conferri compararique non possunt, quod sibi intelligitur esse inimica. Est eiiam secundum numerum comparatio in temporis quoque ratione. Nam cum tempus certis quibusdam spatiis, dividatur, velut hore, diel, mensis atque anni, ex equalibus bonis ea magis eligenda sunt, qua diuturnius perseverant, quod in numero posi- tum esse nullus ignorat.Ipsa enim diuturnitas plu- rimos esse vel dies, vel menses, vel annos fatetur, quibus duret id quod eligitur. Longe etium perva- gata bona,anguslis et inunum minimum locum co- arctatis numeri comparatione precedunt.Nam que longe lateque pervagata sunt, ea in plurimas gentes regionesque diffusa sunt;pluralitas vero cujuslibet rei numerum spectat. Jam vero ex quo plura pro- pagantur bona, qui non judicet esse meliora his quorum est inops bonorum contractiorque fecundi- tas ?Quis etiam bonum quod plures imitentur utfa- ciant, cxteris qu: ita non sint, excellere non arbi- itretur,que in numero constare quis nesciat,quando in numero pluralibus constat ?Specie vero compa- 1161 IN TOPICA. CICERONIS COMMENTARIA. LIB. VI. 1162 rantur, qui? per seipsa considerata sue quodam- A nullus dubitat esse meliora. Voluntaria quoque ne- modo pulchritudinis merito ecwteris anteferuntur. Meliora enim sunt qua propter se,quam qua pro- pter aliud expetuptur, veluti salus qua propter se expetitur,medicina propter salutem; quocirca melior estsalus quam medicina: atque h«c non ad aliquem numerum, nec pustremo ad aliquam quantitatem, sed ad ipsam speciem salutis ac medicine conside- rationem referentes,judicium promimus.Illa quoque qua innata atqueinsitasunt,assumptis et adventitiis meliora judicantur, unde innata moribus gravitas longe amplius excellit eam qu& per imitationem affectatur. Integra etiam potius quam contaminata melioris rei judicium ferunt.Nam que integra sunt, suam speciem servant,qu: contanimata sunt atque ex aliqua parte vitiata,si qua etiam inerat, speciei pulchritudinem perdiderunt. Jocunda minus jocun- dis meliora,communis omnium animalium natura dijudieat. Honesta utilibus sapientes anteponunt ; proclivia laboriosis anteferri illa res monstrat,quod nemo ad eumdem finem per laboriosam atque aspe- ram viam tendere cupiat, ad quem possit proclivi facilique itinere pervenire.Labor quippe omnis in- jocundus est.jocunda est facilitas. Necessaria etiam non necessariis partim preferri,partim etiam post- poni debent, quod M. Tullius tacuit: necessaria quippe preferuntur his non necessariis, que non boni ratione,sed voluptatis appetitione sunt consti- tuta, veluti luxu regio parata convivia nullus sa- piens judicet esse meliora his qua nature expleant indigentiam. Quaedam vero sunt quae ipsa specie boni,cum non necessaria sint, meliora sunt neces- sariis.Nam vivere necessarium est, et sine eo sub- sistere animal nequit. Philosophari vero non est necessarium, melius tamen longeque excellentius est philosophum vivere quam tantum vivere : illud enim raro paucisque etiam utentibusratione conces- sum;illud pecudibuscommune nobiscum.Sua quoque alienis jure meliora esse dicuntur,veluti hominibus ratio potius quam voluptatis appetitio : illud enim proprium est hominis,illud alienum ; rara quoque vulgaribus meliora sunt.Atquehiclocus approbatid quod superius dietum est, philosophantem vitamipsa vita esse meliorem : nam quz rara sunt, facile id quod vulgare est antecedunt.Desiderabilia etiam his quibus facile carere possis, illa res approbat esse meliora, quod maxime desiderantur, et sine his . anxia vita est, veluti ei quis capillis visum conferat. — - ZEgrius enim toleramus carere visu quam capillis; ita ex hoc meliorem esse visum capiilis judicamus, quod his facile,illo equo animo carere non possu- . mus. Perfecta etiam imperfectis naturaliter excel- - unt, illa enim suam formam adepta sunt, illa mi- nime. Tota etiam partibus eodem modo excellen- liora esse arbitramur : nam quod totum est, habet " nature propriam formam.Quod vera pars est et ad - totius nilitur perfectionem,nondum sue pulchritu- . dinis speciem cepit, nisi ad totius integritatem re- — feratur,Jam vero ratione utentia rationis expertibus | ^. PATROL. LXIV. TN". - B cessariis jure anteponuntur,namque voluntaria li- bera sunt,qua necessaria quodam nos veluti domi- nio necessitatis astringunt,atque ideo meliora esse voluntaria necessariis existimamus , quanquam in hoc etiam illud intelligi possit,quod a nobis supe- rius dictum cst, non necessaria sepe necessariis anteponi,quandoquidem ea que voluntaria suntnon fuerint necessaria ; voluntaria vero meliora sunt necessariis.Non necessaria igitur sepe necessariis excellunt; animata quoque inanimatis,ipsius anime negatione considerala,anteponenda esse ralio per- suadet. Naturalia etiam non naturalibus, et artifi- ciosa inartificiosis. Optimusque hic gradus est, ut naturam arti, artem proeferas inerti, ars quippe imitatur naturam. Quo fit ut id quod in se retinet pulchri, ex natura veniat, cujus imitari speciem cupit.Longe vero postrema sunt que cum artificio carent, non à specie solum nature, verum etiam ab imitatione discedunt,atque hxc quidem de spe- cie in comparationibus considerantur. Vis autem in eo consistit in quo consideratur quid unaquaque res possit efficere, nam quod queque res potest, ea vis ejus rectissime dicitur. E[fciens igitur causa graviorem vim habet quam ea que nihil efficit: velut artifex melior quam materia, illa quippe stolida est atque immota. Nec aliquid effi- ciens, nisi formam ab arlifice, id est ab efficiente causa,susceperit. Item que se ipsis contenta sunt, meliora esse his videntur que egent aliis : veluti omnium Deus optimus est, quia nullo indiget, et ipso cuncta sunt indiga. Item qus in nostra sunt potestate magis eligenda sunt quam quw in aliena manu posita facile labuntur.Quo fit ut sit virtus me- lior quam divitiee; nam virtus estin nostra potestate, divitiarum fortuna domina est. Jam vero stabilia incertis,que eripi non possunt, his que possunt, si tamen bona sunt,quis non intelligat esse meliora? Quorum tamen locorum pars contraria contra- rium tenet: inspectis quippe his que meliora sunt, si horum adversa videamus, deteriora sunt. Restat in affectione posita comparatio qua ita tractatur, ut non per semetipsam res qua alii confertur, sed ex alterius cujuslibet consideratione pensetur,velut in iribus quibusdam rebus si duw ad seinvicem com- parentur,eo quod ad tertiam plus minusve jungan- D iur. Sint enim. duo quaédam humanis rebus ac- commodata, quarum una principibus atque etiam ipsi reipubliez: aceommodatior: hic igitur judica- bimus eam rem esse meliorem qus melioribus pro- dest,id est ut reipublice vel principibus non con- siderantes ut sese res habeat, sed quantum reipu- blie:e vel principibus adjuncta sit. Hc igitur res ex affectione est comparata,meliusque judicatur id quod principibus commodum est, quam id quod aliquibus privatis, quoniam principes reliquorum etiam continent statum. Eodem modo sunt que se- quuntur,ut qua jucundiora sunt pluribus,que cla- riora inter multos, qui pluribus comprobata sunt, 31 1163 AN. MANL. SEV. BOKTII 1164 meliora ducantur. Nam etiamsi minus ipsa hujus À sitione qua dicebat : Si consilio et auxilio cives ju- nature sint,affectione tamen;ut dictum est, eorum quibus veljucundiora,vel inter quos clariora sunt, aut a quibus probantur,meliora existimanda sunt. Sed quanquam id quod a pluribus bonum ducitur, superius in ea comparationis parte posuerit in qua fiebat secundum numerum comparatio,nihil tamen impediteumdem locum secundum aliam atquealiam considerationem diversis generibussubdi: velut ala avis cum substantia sit, eadem tamen ad aliquid esse intelligitur,si ad alatum consideretur.Illa quo- que ex affectione videntur esse meliora que ab eo laudata sunt, contra quem dialectica oratione vel rhetorica facultate disseritur.Nam ut revincere ad- versarium possis, sal est si eum tibi consensisse monsiraveris, atque id aliquando velut optimum pradicasse,quod tu melius re proposita monstrare contendas.Dictis igitur omnibus meliorum locis,his oppositi qua deteriora sunt continebunt. Parium vero nulla discretio est. Neque enim quod par est, aut intentionem sumere, aut remissionem potest. Quibus autem modis inter se majora minoraque penduntur,iisdem inter se paria conferuntur. Nam . qua vel numero, vel specie, vel vi, vel affectione fueriut,gque paria esse dicuntur. Commune autem cunctorum exemplum est, quod Cicero in qualitate constituit, quze qualitas in cunctis paribus qua est, sed vel numero, vel specie, vel vi, vel affe- ctione paria sunt.Nam in eorum comparatione qua majora vel minora sunt,una qusedam qualitas est, sed horum accessione variantur.Nam quibus in ea- dem qualitate major numerus, pulchrior species, efficacior vis, ad pretiosiora copjunctior affectio, ea meliora esse existimabuntur. Quas si equa fuerint, in eadem qualitate paria sunt. Exemplum vero quod proposuit, ad blandiex.dum Trebatii animum valet, cum propriam,id est oratoriam,facultatem eum ju- risperitorum laude conjungit hoc modo : Si consilio juvare cives, quod jurisperitorum, est, et auxilio, quod oratorum est, equa in laude ponendum est, pari gloria debent esse que consulunt, id est periti juris, e& hi qui defendunt, id est oratores. Atqui primum est; id est consilio juvare cives, et auxilio, equa in laude ponendum est.Quod sequitur igitur, id est (Supple,parigloria debent. esse qui consulunt, id est periti juris, et hi qui defendunt, id est ora- tores) infertur. Ea vero conclusio est per quam di- cimus : hi igitur qui consulunt,et hiqui defendunt, pari gloria esse debent. Hoc autem breviter diale- cticorum more protulit, qui sit enuntiant : si dies est, lucet. At quod primum est, id autem tantum- dem estac si dicatur,atqui dies est, In propositione enim que est, si dies est, lux est, prior est propo- sitio, dies est. Concludunt quod sequitur, igitur,id est, esse lucem. [d enim in prima parte propositio- nis, que erat, si dies est, sequebatur. Igitur hic quoque Cicero sie protulit : Atqui primum est, id est, consilio et auxilio juvare cives «qua in laude esse ponendum, id enim erat primum in ea propo- C vare equa in laude poneretur,pari gloria esse ora- tores jurisque consultos.Quod sequiturigitur,id est, pari gloria debent esse qui consulunt ac defendunt ; id enim erat consequens in ea propositione qus sta- tuebat : Si consilio et auxilio cives juvare par esset, pares esse qui consulunt ae defendunt. Perfecta est omnis argumentorum. inveniendorum praeceptio,ul cum profectus sis a definitione, a parti- tione, a nolalione, a conjugalis, a genere, a forma, a similitudine,a differentiis, a, contrariis, ab adjunctis, a consequenlibus,ab antecedentibus, a repugnantibus, a causis,ab affectis,a compàratione majorum, mino- rum, parium, nulla praterea sedes. argumenti qua- renda sit. Tametsiex his que dicta suntintelligatur nullum argumenti locum esse preteritum, breviter tamen Ciceronis conclusionen;, qua se nihil omisisse com- memorat,ad ampliorem doctrins fidem approban- dam reor,in his enim nihil omnino pretermittitur qua certa ratione tractantur.Nulla vero certior ratio divisione ; quod enim quisque partitura communi- bus in particularia deducens, cum rectum iter in- sistat, labi atque in errorem duci non potest. Lo- corum igitur omnium prima divisio fuit in ea que in ipsis hererernt, et ea que assumerentur extrin- secus. Cujus divisionis nihi! medium reperiri potest: aut enim in ipso est aliquid de quo queritur, aut extrinsecus necesse est assumatur.Videamus igitur nunecquemadmodum disoutatio per nihil omittentem divisionem feratur. Eorum igitur locorum, qui in ipsis sunt de quibus agitur,nunc ex toto, nuno ex - partibus,nune ex vocabulo, nunc ex affectis sumi- tur argumentum. In his igitur quoniam rihil reli- ctum sit perspicue apparet ; in eo enim quod con- - junctum est, duplex discretio est: una ex eo ipso quod formatum est atque compositum,quod totum est,in quo etiam definitiones adhibentur: alia in ejus partibus inspiciendis,ex quibus com positi forma conjuncta est.Sed quoniam natura hominum id quod intelligit, voce sepius prodit,necesse est ut nomen quoque quod ad intellectus declarationem adhibetur, ostendat aliquam rei quam significat proprietatem, intellectus quippe, qualitatem rei quam intelligit, significat.Quocirca nomen quoque intellectus qua- litatem designat. Jure igitur dictum est proprieta- D tem quamdam rei vocabulo significari,atque ita ex eo trahi argumentum potest, quod vocatur a nota. Horum vero locorum alias partitiones dedit, quas paulo post brevius colligemus. Alffecta vero, que, ut superius dictum est,in relatione consistunt, ipsa etiam rite divisa sunt.Nam qua referuntur ad ali- quid, aut substantialia sunt, aut accidentia. Sub- stantialia, ut conjugata, nam justo, in eo quod ju-- stus est, justitia substantiam facit. Nec id dico, quod homini esse ex justitia constituatur,sed justo, qui justitia discedente corrumpitur.Similis et deeo quod est juste adverbio,ratio est. Est etiam sub- stantiale,genus,species, differentia, causa, effectus. 1165 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. IV. 1166 Accidentia, ut contrarium, simile, adjunctum, pa- A vero post rem.Locus vero eonditionalis dividitur in ria, majora, minora. Consequentia vero atque re- pugnantia,quoniam,ut superius dictum est,in con- ditione posita sunt,nunc substantialia reperiuntur, nune vero in accidentibus considerantur. Substan- tialia,ut cum genus antecedit speciem; accidentia, ut cum nigredo precedentem sequitur corvum, quanquam etiam in causis alique accidentes esse possint.De quarum omnium proprietatibus Tullius supra disseruit. Atque ut brevissima descriptione iota locorum divisio colligatur, erit hoc modo : Omne argumentum aut ex his locis ducitur qui in ipso de quo queritur inherent, aut ex his qua ex- irinsecus assumuntur.Is vero locus qui in ipsis de quibus ambigitus positus est,dividiturin eum locum qui est ex toto,et in eum qui est ex partibus, et in eum qui est ex nota,et in eum qui est ab affectis.Is autem qui a toto est, a. definitione locus vocatur. Definitionum vero alie sunt proprise,alie non pro- prie.Non propriarum vero, alie sunt quz singulis nominibus denotantur,alie qus oratione pandun- tur.Earum vero que singulis nominibus fiunt,alie sunt in quibus pro nomine redditur nomen, qus di- cuntur xaz' &vcl)c£t;alizte que exempli gratia nomen subjiciunt,qua dicuntur oq xónoc.Eurum vero qua oratione declarantur,alia fiunt a partitione, alise a divisione, ali; a differentiis preter genus, que ivyyon paix dieitur;alie qua ex pluribus qualitatibus fiunt,etiam singulis totum id signiticantibus,quod omnis qualitatum collectio declarat, qua vocantur moub59oc;alie qua ex aceidentibus,non singulis, sed - eunetis unum aliquid efficientibus constant ; alice | que ad differentiam dantur;alie per translationem, alie que ex privatione contrarii,alie quc propriis nominibus aptantur que etiam óxocózocts dicuntur; ali: per indigentiam pleni,alie per proportionem, alie per relationem,alie per causam. Item alia de- finitionis divisio secundum Tullum principalis,quod alit corporalium rerum sint,alieincorporalium,et definitionis quidemlocus ita divisus est.A partibus autem locus dividiturin partitionem et divisionem. -À nota vero locus simplex est. Ab affectis aulem, . alii sunt a eonjugatis,aliia genere,alii a forma,alii (à simili, alita differentia, alii a contrariis, alii ab | adjunctis, alii 8 consequentibus, antecedentibus et repugnantibus, alii a. causa, alii ab effectis, alii a comparatione parium, majorum vel minorum. Ge- . nus vero dividitur in suprema genera,etin ea qua - etiam species esse possunt.Species quoque dividitur —in ultimas species et in ea que etiam genera esse possunt. Similium quoque alia in singulis consi- derantur, et vocantur exempla, aliain pluribus, et appellatur induetio; alia in conjunctis, et vocatur proportio. Item differentiarum alis» sunt substan- tiales,alie,etsi non substantiales, inseparabiles ta- men,alie neque substantiales neque inseparabiles. Contrariorum alia dicuntur adversa,alia privantia, alia negantia,alia relativa. Adjunctorum vero alia -sunt qua ante rera existunt, alia qua cum re, alia anlecedens, consequens et repugnans. Causarum quoque multiplexlocus est: alie namquesunt que vi sua efficiunt, ali; sine quibus effici non potest. Earum vero qua vi sua efficiunt,aliae sunt necessa- rie nihilo indigentes ut efficiant, alie vero indi- gentes ut efficiant, alia vero indigentes et non necessari&. Earum vero sine quibus non effi- citur, alie sunt mobiles, alie immobiles. ltem causarum alie sunt non spontanes, alie ex vo- luntate,alie ex perturbatione, alis ex habitu, alie ex natura, alie ex arie, alie ex casu. Rursus causarum alia sunt constantes, alie inconstantes. Amplius,causarum alie suntvoluntarie, alie igno- rate». Ignoratarum pars in casu,pars in necessitate est constituta. Necessariarum parsin vi, pars in scientia posita est. Effecta vero intantum dividi pos- suntjinquantum ad superius dictas causas referun- tur. Locus vero a comparatione minorum, parium atquemajorum,dividiturin numerum,speciem,vim, ad res alias affectionem.Qus cum ita sint, cumque nihil sit in divisione pretermissum recte M.Tullius partitionem conclusit,dicens nullam argumenti se- dem esse preteritam.Restat igitur locus qui extrin- secus sumitur, quem, quoniam nihil jurisconsultis est utilis, non Trebatii causa, sed ne quid perfecto operi deesse videatur, adjungit. Sed quoniam ita a principio divisimus, ut alios locos diceremus in eo ipso de quo ambigitur, haerere, de quibus satis est diclum ; alios assumi extrinsecus, de iis pauca dicamus, elsi ea nihilomnino ad vestras dís- putationes pertinent ;sedtamen totamrem perficiamus, quandoquidem capimus. Neque enim tu is es. quem nihil nisi jus civile delectet, et quoniam ad te hxc ita scribuntur, ul etium in aliorum manus sint ventura de- tur opera, uL quamplurimum £is quos recta studia de- lectant, prodesse possimus. Nelocusnihiljurisperito profuturus negligentiam sui faceret, Trebatium utin procemio magnus orator reddit attentum ; ait enim ita sese divisisse in prin- cipio, utalioslocos in ipsis haerere diceret, de quibus ageretur, alios extrinsecus assumi, et cum de supe- rioribus ;ocisidonee disputatum sit, intractatam re- liquam partem non oportere preteriri. Neque enim hunc esse Trehatium, quí sua arte contentus, cete- rorum studia negligat, verum diligentia atque inge- nio plurimum valens,cuncta ad se pertinere ducat, quse liberalibus studiisannumerentur:simul dandam esse operam dicit,quoniam benevolo animo Cicero- nis opus Trebatius essetediturus, utcumin multo- rum manus venisset,prodesse iis integrum posset, qui rectis studiis tenerentur, hoe quoque Trebatio beneficii nomine concedens,quod ad eum seripta,et per eum edita plurimis profutura conseriberet. Hxc ergo argumentatio qua dicitur artis expers,in Lestimonio posita est. Testámonium autem munc dici- mus omne quod ab aliqua re externa sumitur, ad fa- ciendam fidem. Extrinsecus positum argumenti locum, quem M. 1167 AN. MANL. SEV. BOKTII 1168 Tulliusvocat artis expertem, intestimonio positum À opinio mutari viz potestad. eamque omnia dirigunt,et esse pronuntiat, Dubitari autem potest quid hic locus a superioribus differat, quos in affectis locavit.Nam uli affecta semper in relatione sunt constituta, ita eliam testimonia ad ea quorum sunt testimonia re- feruntur. Omne enim testimonium testate rei testi- monium est.Quocirca,cur aut ea qua affecta dudum vocata sunt,non extriusecus collocentur,aut ea quae nune vocantur extrinsecus non inter affecta ponan- tur,queri potest, cum presertim ea qua adjuncta esse negotio superiusdiximus,veluti quoddam testi- monium sepe rebus afferant, cum ex eorum qua processerunt, vel consecuta sunt signis, quod ge- slum si considerari solet.Quorum omnium commu- nis illa solutio est,quod ex affectis argumenta que fiunt,ab oratore inveniuntur, ejusque opera atque industria nascuntur.Ea vero queextrinsecus posita sunt,reitantum testimonium prebent,nonenim in- veniunturab oratore,sed his orator utitur positisat- que ante constitutis.Nam que a genere, vel a specie, vel a ceteris affectis argumenta sunt,ab ipso quo- dam modo oratore reperiuntur. Testimonia vero sibi ipse non efíicit, sed ad causam utitur ante pre- paratis. Quo fit ut argumenta ex affectis in causa statim atque ex tempore nascantur;ea vero qu& in testimoniis posita sunt,anterem precurrentia con- firmando usum negotio posterius prasstent,etin ad- junctis ab oratoreconjectura colligitur,et auditorum mentibus intimatur. Testimonia vero non in conje- cturis,aut in suspicionibus,sed in rei geste narra- tione consistunt.Ostendit autem vehementius quid esset testimonium,cum dicit, id a se testimonium vocari quod ab aliqua externa re sumitur. Omnia quippe affecta, ab eis ad qua affecta sunt, non vi- dentur externa. Testis vero cum re testificata nulla cognatione eonjungitur,nisi sola notitia, quz nihil ad rem qua gesta est attinet,cum si gestum nego- tium nullus agnosceret,nihilominustamen gesta res esset ; sed id poteritetiam ad similitudinem duci, quid enim minus esset aliquid,si ei simile nihilre- periretur?Sed quod simile est,ei cui simileesteadem qualitate conjungitur, qua qualitas utrumque con- format.Scientia vero quamvis efficiat testem, nulla tamen qualitateconjungitur cum recujus illa notitia est.Neque enim scientis notitia, rei geste qualitas dicipotest,eum si notitia, qualitas rei posset intelligi, pereuntibus his qui rem norunt,res velinteriret,vel mutaretur,quod neutrum evenire recesse est,quan- doquidem,absumptis scientibus,resignorata poterit permanere. Persona aulem non qualiscunque testimonii pondus habet:ad faciendam enim filem auctoritas quaritur ; sed auctoritatem aul natura, aut tempus. affert : na- tura auctoritas in virtute inest mazime; in tempore autem multasunt quz afferant auctoritatem, ingentium, opes, clas, fortuna, ars, usus, necessitas, concursio eliam nonnunquam rerum fortuitarum, Nam el tnge- niosos,el opulentos, eL aetatis spatio probalos, dignos quibus credalut putant, non recte fortasse, sed vulgi B D qui judicant, et qui. existimant. Qui enim his rebus quas dixi,excellunt, ipsa virtute videntur excellere. Sed reliquis quoque rebus quas modo enumeravi,quan- quam in iis nulla species virtutis est,tamen interdum confirmatur fides,siaut ars quedam adhibetur(magna enim est vis ad persuadendum scientiz),aut usus.Ple- rumque enim creditur iis qui experti sunt, Facit eliam necessitas fidem,quae tum a corporibus, tum ab animis nascitur. Nam et verberibus torti,et igni fati- gati quz dicunt,ea videtur veritas ipsa dicere,et que a perturbationibus anim? sunt,dolore,cupiditate,ira- cundia, metu, quia necessitatis vim habent, afferunt auctoritatem etfidem.Cujus generis etiam illa sunt ex quibus nonnunquam verum invenitur ,pueritia,somnus imprudentia, vinolenlia, insania. Nam et. pueri spe indicaverunt aliquid ad quod pertineret ignari,et per somnum,vinum, insaniam mulla sape patefacta sunt. Muiti eliam in res odiosas imprudentes inciderunt ,ut Staterio nuper accidit,qui ea locutus est. bonis viris subauscultantibus pariete inlerposito,quibus patefac- Lis,in judiciumque prolatis,rei capitalis jure damna- Lus est.Huic simile qniddam de Lacedzmonio Pausa- nia accepimus.Concursio autem fortuitorum talis est, ul 5i inlerventum est casu, cum aut ageretur aliquid quod proferendwm mon esset, aut. diceretur. In hoc genere etiam illa est in Palamedem conjecla suspicio- num proditionis multitudo,quod genus refulare inter- dum veritas vix potest. Quoniam loeum artis expertem in testimonio po- - situm esse dixit, in testimoniis vero personarum - fidem suam interpcnentium auctoritas queritur,ne- cessarium fuit,quibus rebus fieri soleat auctoritas, expedire, Accaetera quidem clarissime atque aper- - tissime dicta sunt.Sed quoniam auctoritatem in na- turam tempusque divisit,cumque in tempore,inge- nium,opes,etatem,fortunam, artem, usum, neces- sitatem, concursionem etiam nonnunquam rerum | fortuitarum loeavit,queri potest:Quid enim at!inet - ad tempus ingenium?quid ars?quid usus?Nam etas atque opes,fortuna et fortuitarum rerum concursio subjecta sunt tempori, quoniam unumquodque eo- rum variis temporum vicibus permutatur.Ingenium vero nature potius oportuit attribui artem atque usum tertium quiddam,quoniam nequetempori ne- : quenaturesubjiciuntur.Quanquamvirtus quoqueip- | sa,quam M.Tullius in nature rationeconstituit qui- - busdam non naturalis, sed tum doctrina,tum recta - exercitatione vivendi videatur ascita. Sed heo ita. intelligenda divisio est, quod omnis auctoritas aut ex magnisatqueexcellentibus rebuset pernaturam op- timis venit, aut ab his que inferiore loco sunteon- - stituta,fidem non ex nature qualitate, sed ex vulgo: insitis opinionibus capit.Et maximas quidem excel- lentesque res in natura constituit, que semper, ut ipse Tullius multis in locis defendit, boni est appe- tens. At vero qus posteriora sunt,in tempore po- suit,idcirco quod omnia tempori subjecta,principa- . lis boni non retinent statim. Virtus quidem in de- 1169 IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIA. LIB. IV. 1170 terius flecti non potest. Ingenium vero atque opes, A monia :primum orationis, oracula enim ez eo ipso fortuna et ars atque usus sepe non recta exercita- tione depravantur. Nam quidquid horum fuerit a virtute sejunctum, dignitatem vere laudis amittit; ei devirtute quidem distulit dicere. Posteriorem vero partem,id est in tempore posite auctoritatis, divisit et evidentissimis patefecit exemplis. Nam et ingeniis fides ades!,atqueex ea presto estauctori- tas plurima. Eos quippe sapientius loqui homines credunt,quorum ingenium ad expedienda qua pro- posuerint,sufficit. Opibus quoque prepollentes,di- gnos fide judicant, fortuna quoque et dignitate pre- elaris,majestatem auctoritatisimpertiunt,non recte fortasse ; sed et judicium in negotiis,et existimatio vite, opinione hominum maxime continetur,qua quia mutari vix potest, ad eam cuncta diriget, ea- p que sibi tractandaregendaque proponet orator.Ars etiam atque usus plurimum valent. I5 utrisque enim fidem notitia facit. Necessitas quoque,quasi id quod latebat,extorquens ,auctoritate subnixaest,quetum ab animo,tum acorporibusvenit:a corporibus, cum igni,ferro ac verberibus verum quodlatetaperitur; ab animo, cum mens quadam perturbationis vel ignorantia necessitate confunditur.Tuncenim quid diei,quid taceri debeat, minime distinguens, verum quod occultum erat,prodit atqueeffunditin lucem, Nam iracundia sepe,et qualibet animi perturbatio, quod occultandum foret, haud continet,queidcirco habetauctoritatem ad fidem,quia simpliciter prodita sunt,nec ulla calliditatis arte prolata. Quin etiam ignorantia puerorum, vinolentia, somnus quedam sepe produxit in medium,in quibus si judieium fuisset ullum,prolata non essent. Szepe etiam homi- nes preter ullam animi perturbationem imprudentes propria confessione obligati sunt,dum cuncta simpli- -eiter effundunt;qua sibi nocituranon existimant,ut Staterio evenisse proposuit,qui interposito pariete tes. tibusaudientibus ea confessusest,ignorans seabinsi- diantibusaudiri,quibus vulgatisin judiciumque pro- latis, capitali sententiacondemnatus est. Atque hec quidem ignorantiain necessitate constituta est; nam qui nescit id quod ignorat,ne si velitquidem polerii evitare; que autem necessitas extorquet,ipso quo- dammodo videtur veritas dicere,atque ideo eis veluti auctoritate subnixis fides adhibetur.Coneursioetiam rerum fortuitarum facit fidem,que cum aliquoties falsa designet,tamen ila est vehemens,ut se ab ea D . veritas explicare vix possit.Quale est quod de Pala- - mede narratur.Phryx exstinctus,qui quasia Priamo sI-^ missus videretur, reperte Priami littere Phrygia manusimitata,quae concurrentia fidem facerent pro- ditionis.Hinc dicit Cicero : Talis etiam fortuitarum rerum concursio est *. Hujus etiam generis est fama vulgi,quoddam mul- tiludinistestimonium.(uza autem virtute [idem faciunt, €a bipartita sunt.Ex quibus alterum natura valet,al- - terum industria. Deorum enim virtus natura ezceltit, nrw) hominum autem industria.Divina lc fere sunt testi- appellata sunt, quod inest his deorum oratio ; deinde rerum quibus insunt quasi divina quadam opera : pri- mum ipse mundus, ejusque omnis ordo et ornatus ; deinceps aeris volatus avium atque cantus; deinde ejus- dem aeris sonitus et ardores, multarumque rerum in terra porlenta,atque etiam per eata inventa praesensto. A dormientibus quoque multa significata visis,quibus ex locis sumi interdumsolent ad fidem faciendam Lestimo- nia deorum.1n homine virtutis opinio valet plurimum. Opinio autem est,non modo eos virtutem habere qui ha- beant ,sed eos etiam qui habere videantur .ltaque quos in- genio,quos studio,quos doctrina praeditos vident, quo- rumque viam constantem et probatam,ut Catonis,La- lii, Scipionis aliorumque plurium, videntur eis esse quales seipsivelint. Nec solum eos censenttalesesse qui in honoribus populi reque publica versantur,sed el ora- tores, et philosophos, et poetas, et historicos, ez quo- rum et dietis et scriptis saepe auctoritas petitur ad fa- ciendam fidem. Expositis omnibus argumentandi locis, illud primum intelligendum est,nec ullam esse dispu-. tationem,in qua, non aliquis locus incurrat, nec fere omnes locos incidere in omnem quaestionem, et. qui- busdam quaestionibus alios, quibusdam esse alios aptio- res locos. Qu&stionum duo sunt genera,alterum. infi- nitum definitum alterum. Definilum est quod óxógeaty Graci, nos causam ; infinitum, quod. 0o illi ap- pellant, nos propositum possumus nominare. Causa. certis personis, locis, temporibus, actionibus, negotiis cernitur ,aut in omnibus aut in plerisque eorum. Pro- positum autem in aliquo eorum aut in pluribus, nec C tamen in maaimis.ltaque propositum pars causd est. Sed omnis questio earum aliqua de re est quibus causce continentur, aut una, aut pluribus, aut nonnunquam. omnibus.Quzesiionem autem quacunque de ve sint,duo sunl genera, unum cognitionis, alterum actionis. Co- gnitionis sunt hae quorum finis esl scientia,ut si qua- ratur : A natura jus profectum sit,an ab aliqua quasi conditione hominum et pactione ? Actionis aulem hu- jusmodi exempla sunt : Sitne sapientis ad rempublicam accedere? Cognitionis quistiones triparlitze sunt,cum an sil, aut quid sit, aut. quale sit, qu&ritur. Harum primum. conjectura secundum definitione, tertium ju- ris et injuriae distinclione explicatur.Gonjectura ratio in quatuor partes distributa est,quarum una est , cum quaeritur,Sitne aliquid ? altera, Unde ortum sit? tertia, Quz id causa effecerit? quarta,in qua demutaltione ret quaritur: Sit necne sit? Ecquidnam honestum sit ecquid axquum revera,an hac tantum opinione sint? Undeau- lem sit ortum, ut cum queritur natura an. doctrina possiL effici virtus ? Causa efficiens sic,ut cum quzritur quibus rebus eloquentiaefficiatur? De commutatione sic, Possitne eloquentia cemmulatione aliqua converti in infantiam ? Cum autem quid sit quaeritur,notio eapli- canda est, eL proprietas, et. divisio, el partitio ;. haec enim sunt definit ioni attributa. Additur etiam descriptio, quam Gráeci. 6xoxoagí;» vocant. Notis sic quaritur, Sitne id :equwm quod. ei qui plus potest utile. est ! ) . *Fini hujus sexti desideratur et totus septimus, quo sequens Ciceronis texius exponebatur. 1171 AN. MANL. SEV. BOETII 1172 Proprietas sic, In hominemne solum cadal, am. etiam A tur biparlito, eL natura, et instilulo. Natura parles in belluas eegritudo ? Divisio et eodem pacto partilio sie, Triane genera bonorum | sint ? Descriptio, qualis. sit avarus, qualis assentator, cilteraque ejusdem generis, in quibus et natura et vita describitur. Cum aulem qua- ritur quale quid sit,aul simpliciter queritur, autcom- parate : simpliciler, Expelendane sit gloria ? compa- rate, Pra ponendane sit. ditiis gloria ? Simplicium, tria genera sunt, expelendo fugiendoque, de xquo et iniquo,de honesto et turpi. Comparationum autem duo, unum de eodem et alio,alterum de majore et minore. De expetendoetfugiendo hujusmodi : Si evpetendae di- viliz, si fugienda paupertas . De aequo et iniquo : ZEquumne sit ulcisci a quocunque injuriam acceperis ? De honesto et turpi : Honestumne sil pro patria mori ? Ex altero aulem generequod erat biparlitum,unuh est de eodem et alio, ut sí quaeratur. quid. intersit, inler amicum et assenlatorem,regem eltyrannum. Alterum de majoreet minore,ut si quzratur : Eloquentéane plu- ris sit,an juris civilis scientia? De cognitionis qua- Slionibus lwectenus. Aclionis relique sunt, quarum duo sunt genera,unum ad o[ficium alterum admotum animivel gignendum vel sedandum,p laneve tollendum. Ad officium sic,cum quazritur : Suscipiendine sint li- beri? Ad movendos animos,cum fiunt cohortationesad defendendam rempublicam,ad gloriam et ad làudem. Quo ez generesunt querele incitationes miserationesque flebiles. Rursusque oratio,tum iracundiam restinguens, ium metum eripiens tum exsultantem laetitiam com- primens, tum. egritudinem abstergens. Hxc cum in propositis qucestionibus genera sint, eadem in causas transferuntur. Loci autem qui ad quasque quaestiones accommodati sunt,deinceps est. videndum.Omnes | illi quidem ad plerasque, sed alii ad alias, ut dizimus, aptiores. Ad conjecturam igitur maxime ayla qua ex causis,qua ex effectis, qua ex conjunctis. sumi pos- sunt. Ad diffinitionem autem pertinet ralio et scientia definiedi ; atque huicgeneri finitimum est illud quod appellaride eodemetaltero diximus,quod genus forma quzdam definitionis est. Si enim quaeratur idemne sit pertinacia et perseverantia, definitionibus judicandum 681. Loci aulem. convenient in ejus generis questio- nem, consequentes, antecedentes, repugnantes, adjun- clis etiam duobus iis qui sumuntur em causis et efjectis.Nam si. hanc rem illa sequitur, hanc. mon sequitur ; aut si huic rei illa antecedit, huie. mon anlecedit ; aut. si. huie. rei repugnat, illi non repu- gnat :aut si huic rei haec, illius alia causa est saut. si ex alio hoc, ec alio illud effectum est : ex quovis ho- rum id de quo quaritur,idemne an aliud. sit inveniri potest? Ad Lertium genus quxstionis in quo quale sit quaritur,in comparationem ea cadunt,quze paulo ante in comparationis loco enumerata sunt. In id. autem genus in quo de expetendo fugiendoque quaritur, ad- hibentur ea. quie. sunt. aut animi, aut. corporis, aut externa, vel commoda, vel incommoda. Itemque cum de honesto tw pique qusritur,ad animi bona velmala omnis dirigenda oralio est ; cum autem de equo el iniquo disserilur,equitatis loci colliguntur.Hi cernun- habet duas, tuitionem sui et ulciscendi jus. Institutio autem zquitatis tripartita est : una pars legitima est, altera conveniens, tertia moris vetustate confirmata. Atque etiam rursus cquitas tripartita diciur esse: unda ad superos deos, altera ad. manes, tertia ad. ho- mines pertinere.Prima pielas,secunda sanctitas tertia justitia atque eequitas nominantur. De proposilo satis mulla ; deinceps dé causa pauciora dicenda sunt, ple- raque enim sunt ei cum proposito communia. Tria sunt genera causarum, judicii, deliberationis, laudationis; quarum fines ipsi declarant quibus utendum locis sut : nam judicii finis jus esl, ex quo etiam momen. Juris autem partes tum ezposils ,cwm aequitatis. Deliberandi finis utilitas,cujus hae partes quse modo exposita rerum expetendarum. Laudationis finis honestas,de qua item est ante dic(um.Sed definitz questiones a suis queque locis quasi propriis instituuntur,in accusationem,de- [ensionemque partita.1n quibus existunt haec genera ut accusator personam arguat facti,defensor aliquid oppo- nat de tribus,autnon esse faclum, aut si sit factum aliud ejus facti nomen esse, aut jure esse factum. Itaque aut inficialis aut conjecturalis prima appelletur, definitiva altera ; terlia, quamvis molestum nomen hoc sit, juridi- cialis vocetur. larum causaram propria argumenta ea: his sumpta locisquos ezposuimus in preceptis oratoriis eaplicata sunt. Refutatio autem accusationis in qua est depulsio criminis, quoniam grace cxáatc dicitur latine | appe!letur status, in quo primum insistit quasi ad re- pugnandum congressa defensio. Atque etiam in. delibe- " rationibus el laudationibus iidem exislunt status.Nam ei negantur saepe ea futura qua ab aliquo in sententia, dicla sunt fore, si aut omnino fierà non possunt, aut. sine summa difficultate non possunt.In qua argumen- ratione status conjecturalis existit.At cum. aliquid de ulilitate,honestate ,equitate disseritur deque his rebus qua his sunt contraria incurrunt status aut juris, aut nominis ;quod idem contingit in laudationibus:nam aut - negari potest id factumesse quod laudatur, aut mon eo nomine a[ficiendum quo laudator affecerit, aut omnino non esse laudabile quod non. recte, non. jure. factum: sit.Quibus omnibus generibus usus est nimis impuden- ter Cesar contra Catonem meum. Sed quz ex. statu contentio e[ficitur,eam Graci owóyusvoy vocant, mihi. placet id, quoniam quidem ad te scribo, qua de re. agitur, vocari. Quibus aulem hoc qua de re agitur, D continetur,hzccontinentia vocentur quasi firmamenta defensionis, quibus sublatis depensio mulla sit. Sed quoniam lege firmius in controversiis disceptandis esse nihil debet, danda est opera. wt legem adjutricem. et testem adhibeamus. In qua re alii quasi status existunt novi, qui appellantur legitima disceptationes. Tum enim defenditur non id legedici quod adversarius velit, sed aliud. Id autem contingit cum scriptum ambiguum 6sl, el duce differentes sententize accipi possunt. Tum. opponitur scripto voluntas scriptoris, ut queratur ver- bane plus an sententia valere debeat.Tum legi lez con - traria affertur : ita sunt tria genera qua controversiam in omni scripto facere possunt, ambiguum, discre- 1173 DE DIFFERENTIIS TOPICIS. LIB. I. 1174 pantia scripli et voluntatis, scriptura contraria. In hoc & plificationem, cujus effectus hic lebet esse, ut. aul. per- perspwuwm esl, non magis in legibus quam in Lesta- mentis, in stipulationibus, in reliquis qua ez scripto aguntur, posse controversias easdem existere. Horum iraclationes in aliis libris explicantur.Nec solum per- peluze actiones, sed eliam partes orationis iisdem locis adjuvantur, partim propriis, partim communibus, ut in principiis,quibus ut benevoli, ut dociles, ut attenti sint qui audiant, efficiendum est propriis locis.Itemque narrationes ut ad suos fines spectent,ut. planae sint, ut breves ,ut evidentes,ut credibiles, ut moderate, ut cum dignitate.Qux quanquam in tota oratione esse debent, magistamen sunt propria narrandi.Quze autem sequilur narrationem fides, ea persuadendo quoniam efficitur, qui ad persuadendum loci maxime valeant, dictum esi in his ín. quibus de omni ratione. dicendi diximus. Peroratio autem et alia quaedam habet,et maxime am- turbentur animi aut tranquillentur,et scita jam affecti ante sint, aut. augeat. eorum motus aut sedet oratio. Huic generi in quo et misericordia, et iracundia, et odium, et invidia, et caeterz animi affectiones pertur - bantur praecepta suppeditantur aliis libris,quos poleris mecum legere cum voles. Ad id autem. quod te velle senseram cumulate satisfactum esse debet voluntati tuze. Nam ne prslerirem aliquid quod ad. argumentum 1n omni ralione reperiendum pertineret,plura quam a. te desideratu erant, sum complexus, fecique quod. sepe liberales venditores solent, ut cum ades, fundumve vendiderint, rutis cesis receplis, concedant Lamen aliquid emptori, quod ornandi causa. aple et loco posi- tum esse videatur.Sic ubi nos ad id quod quasi mancipt dare debuimus,ornameníta qusedam voluimus non. de- bita accedere. AN. SHANE,. SEV. EBODRLE RH DE DIFFERENTIIS TOPICIS LIBRI QUATUOR. LIBER PRIMUS. - Omnisratio disserendi, quam logicen Peripatetici veteres appellavere, in duas distribuitur partes, . unam inveniendi, alteram judicandi. Et ea quidem pars qui judicium purgat atque instruit, ab illis " analytice vocata,a nobis potest resolutoria nuncu- pari.Ea vero qua inveniendi facultatem submini- strat,a Grecis topice,a nobis localis dicitur. Ac. de illa quidem parte qua judicandi magistra est, alias disputabitur. Nune vero consilium est aperire qui . sintloci,qus eorum differentie, qui etiam quibus apti sint syllogisrnis.Nec id simpliciter atque uni- formiter videtur esse faciendum, verum duplex est tradenda partitio,una quidem ex Grecis volumini- bus eruta,altera vero ex M. Tullii Topicis sumpta. Atqueinhis illud ad perfect'onem speculationis est astruendum,ut quibusultraque modis divisio differat, quibusqueconveniatexplicetur,quoque modo altera alteram vicissim possit includere ; et nunc quidem non in singulis immorabimur,sed de tota divisione communiter disseremus, locorum tantum ex quibus argumenta nascuntur diffinitiones, exempla diffe- rentiasque colligentes. Singula vero pro qualitate operis diligentius,vel his octo voluminibus expedita sunt,quibus Aristotelis Topica in Latinam vertimus orationem,vel his septem quibus M. Tullii Topicis - Jucem plene expositionis insudavimus. Illie igitur cuncta sunt propriis atque enodatis partibus expe- dita; hie vero quz alias per membra patefacta sunt, communi speeulationetractantur.Nec dialecticos so- — lam locos, sed etiam rhetoricos, quove hi inter se . atque dialecticis differant, cura est exsequendi, ut - omnibus undiquelocis plena consideratione propo- D sitis, eorumque differentiisinter se et communita- tibus pernotatisetargumentorum copia comparetur, et locorum clara possit esse distinctio. Ut igitur cuncta perspicuis rationibus constent, paulo altius ordiendum est. Propositio est oratio verum falsumve significans , ut si quis dicat coelum esse volubile, hiec et enuntiatio et proloquium nuneupatur. Quc- siio est in dubitationem ambiguitatemque adducta propositio,utsi quis quzrat an. coelum sit volubile. Conolusio est argumentis approbata propositio,ut si quiscoelum ab aliis rebus probet esse volubile.Enun- liatio quippe, sivesui tantum causa dicatur, sive ad aliud afferaturapprobandum propositio est: si deipsa quaritur, quastio;si ipsa est approbata, conclusio. Idem est igitur propositio, quaestio et conclusio, sed differunt modo supra dieto. Argumentum est ratio rei dubie faciens fidem.Non vero idem est argumen- tum etargumentatio: nam vis sententisratioque ea. qu: clauditur oratione cum aliquid probaturambi- guum, argumentum vocatur; ipsa vero argumenti elocutio argumentatio dicitur.Quo fitutargumentum quidem virtus, et mens argumentationis sit atque sententia; argumentatio vero, argumenti per oratio- nem explicatio. Locus autem sedes est argumenti, vel id unde ad propositam quaestionem conveniens trahitur argumentum.Que cum ita sint,singulorum natura diligentiustractanda est, eorumque per spe- cies ac membra, ut diximus,figurasque divisio fa- cienda est. Ac prius de propositione asserendum est. Hane esse diximus orationem, veritatem vel mendacium continentem. Hujus dus sunt species, affirmatio una,altera vero negalio. Affirmalio, si 1175 AN. MANL. SEV. BOETII 1176 quis sic efferat : ecelum volubile est.Negatio, si quis À philosophia ratione pertractat, praedicatum.Evenit ita pronuntiet: ccelum volubile non est.Harum vero alie sunt universales,ali: particulares, alie inde- finitee,alie singulares:Universales quidem ,ut siquis ita proponat : omnis homo justus est, nullus homo justus est.Particulares vero, si quis hoc modo di- cat: quidam homo justus est, quidam homo justus non est.Indefinit:» hoc modo: homo justusest, homo justus non est.Singulares vero suntqueindividuum aut quid singulare proponunt, ut Cato justus est, Cato justus non esl ; etenim Cato individuus est ac singularis.Harum vero alias predicativas alias con- ditionales vocamus.Predicative sunt qua simplioci- ter proponuntur, idest quibus nulla vis conditionis adjungitur, ut si quis ccelum esse volubile simplioci- ter dicat. At si conditio huic copuletur, fit ex dua- bus propositionibus una conditionalis, hoc modo: ccelum si rotundum est, volubile est.Hic enim con- ditio id efficit, ut ita demum celum volubile esse intelligatur, si sit rotundum. Quoniam igitur alie propositiones prediecative sunt, alie conditionales, pradicativarum partesterminosappellamus: hisunt predicatus et subjectus.Terminosautem verba voco et nomina quibus propositio nectitur, ut in ea pro- positione qua dicimus, homo justus est, heo duo nomina,id est justus et homo, propositionis partes vocamus ; eosdem etiam terminos dicimus,quorum alter subjectus est, alter predicatus. Subjectus est terminus qui minor est,predicatus vero qui major, utin ea propositione qua dicitur,homo justus est, homo quidem minus est quam justus..Non enimin C solo homine esse potestjustitia, verum etiam in cor- poreis divinisque substantiis. Atque ideo major est terminus justus, homo vero minor, quo fit ut homo quidem subjectus terminus sit, justus vero pradi- catus. Quoniam vero hujusmodi simplices proposi- tiones alterum habent predieatum terminum,alte- rum subjectum terminum,a majoris privilegio pro- positio predicativa vocata est. Sepe autem, evenit, ut hi termini sibi invicem inveniantur equales hoc modo : homo risibile est, homo namque et risibile uterque sibi subjectus equusest terminus; nam ne- que risibile ultra hominem,nec ultra risibile homo porrigitur.Sed in his necesse est hoc venire, ut si quidem inaequales terminisint, major semper de subjecto predicetur ; si vero equales, uterque con- versa predicatione de se dicatur; ut vero minor de majori predicetur, in nulla propositione contingit. Fieri autem potest ut propositionum partes quas ter- minos dicimus, non solum in nominibus, verum in orationibus inveniantur. Nam sepe oratio de ora- tionepredicatur,hoc modo : Soerates cam Platone et discipulis de philosophis ratione pertractat. Hcc quippe oratio,qua& est,Socrates cum Platone et di- scipulis, subjecta est. llla vero, de philosophia ra- tione pertractat, predicatur. Rursus aliquando no- men subjectum est, oratio preedicatum, hoe modo: Socrates de philosophia ratione pertractat; hie enim Socrates subjectus solus est ; oratio qua dicimus, de eiiam ut supponatur oratio, et simplex vocabulum praedicetur, hoc modo : Socratis similitudo cum su- pernis divinisque substantiis justitia est ; hic enim oratio per quam profertur, Socratis similitudocum supernis divinisque substantiis, subjicitur, justitia vero predicatur.Sed de hujusmodi propositionibus in his commentariis,quiin IIso? £p vs(ac Aristotelis libro conscripsimus, diligentius disseruimus.Con - ditionalium vero propositionum, quas Graeci hypo- theticas vocant partes,suntsimplices propositiones, cujus quidem ea pars quae priusdiciturantecedens, qua posterius consequens appellatur,ut in hac pro- positione qua dicit:si rotundum est, volubile est. Rotundum esse antecedit,volubileesse consequitur p Harum quoque alie sunt simplices conditionales, alie conjuncta :simplices sunt que predicativas habent propositiones in partibus,ut in ea quam su- perius diximus, si rotundum est,volubile est. Ro- tundum est en:m est volubile est,utreeque divise ac sigillatim accepte predicative sunt. Conjunctarum vero multiplex differentia, de quibus in his volumi- nibus diligentissime perstrinximus,quade hypothe- ticis composuimus syllogismis. Simplicium vero hypotheticarum propositionum quatuor sunt diffe- rentis: aut enim ex duabus affirmativis categoricis constant,ut si rotundum est,volubile est, utraque enim affirmativa est, aut negativis duabus, ut si ccelum rotundum non est, volubile non est: nam rotundum non esse, et volubile non esse, utreque negationes sunt; aut ex affirmativa et negativa, ut si quadratum est,volubile non est; quadratum enim esse affirmatio est, volubile non esse, negatio est ; autex negativa et affirmativa, ut si rotundum non est,stabile est,rotundum non esse negatio est, stabile vero esse affirmatio. Propositionum quoque ali& sunt per se note,et quarum probatio nequeat inveniri,alie quas,tametsi animus audientis probet eisque consentiat,tamen possunt aliis superioribus approbari.Et ille quidem quarum nulla probatio est, maxime ac principales vocantur,quod his illas ne- cesse est approbari, que ut demonstrari valeant,. non recusant. Est autem maxima propositio,ut hec : Si de qualibus equalia demas, que derelinquun- tur equalia sunt.Ita enim hoc per se notum est, ut aliud notius quo approbari valeat,esse non possit. Qu: propositiones cum fidem suinatura propriam gerant,non solum alieno ad fidem non egent argu- mento, verum c&teris quoque probationis solent esse principium.Igitur per se note propositiones, quibus nihil est 0tius,indemonstrabilesac maxima et principales vocantur.Qua vero quamvis auditoris judicio comprobentur, habent tamen aliquid notius | naturaliter ex quo, si de his fiat questio, velut ex alieno fidein capiant,he deionstrabiles ac minores posterioresque dicuntur. Et de propositionibus qui- dem ista sufficiant.Quaestio vero dubilabilis est pro- positio,in qua necesse est fore eadem considerari qua dudum in propositione dicta sunt. Alia namque JH 1177 DE DIFFERENTIIS TOPICIS. LIB. I. 1178 simplices, alie composite sunt. Simplices sunt ut A quidem eoerit,sed non de substantiaipsiuspredica- he que ex simpliei propositione descendunt, hoc modo, ut si queratur an ccelum sit volubile. H&oc enim ab ea venit propositione qua dicit ccelum esse volubile. Atque si a conditionali composita proposi- tione suscipit initium, quse est an si ccelum est ro- tundum, volubile est, erit conditionalis atque com- posita hoe modo ; hec enim a conditionali proposi- tione principium sumit qu: est, si celum rotundum est, volubile est: questio ergo aliae quidem predi- cativa est, alias conditionalis. Quo fit ut eedem pàártes questionis sint quz dudum esse dictae sunt propositiones.Predicativeigiturquestiones habent predicatum atque subjectum, utin ea quadubitatur an ccelum sit volubile. Nam volubile predicatum, colum vero subjectum est. Major enim terminus est volubile quam celum. Neque enim ccelum solum vo- lubile dici potest.Quc vero conjuncta est questio, ha- bebit partesquod prediecaturet quod subjicitur,quod antecedit et quod consequitur, utin ea qu& dieit, an si celum rotundum est, volubileest.Anteceditrotun- dum esse, sequitur volubile esse. Quse cum ita sint, in preedicativa questionedubitatur an subjecto ter- mino predicatus inhereal.In hypotheticis vero qua- stionibus, illud tantum queritur an iilam rem que precediteomitetur id quod sequents esse proponitur. Omnia vero que de predicativis propositionibus dieta sunt, id est, quod ali: universales, alie par- lieulares, alie indefinite, alie singulares, eadem possunt dici fere in praedicativa questione. Hoc ete- nim tantum qusstio a propositione diversaest,quod propositio quidem vel enuntiata simpliciter,vel aliud probans, oratio est. verum falsumve significans. Quaestio vero cum sit ipsa quidem oratio, dubita- bilis tamen est propositio.Addita igitur dubitatione, qui in propositione considerantur, eadem etiam convenit in quaestione tractari. Quastionis autem dus suntspecies : una qua dicitur a dialecticis ; the- sis; hee hujusmodi est-que de re ceteris circums- tantiis nuda querit ac disserit, quales a dialecticis maxime ad disputationem sumuntur, utvoluptasne summum bonum sit? Ducendane uxor? hec a nobis propositio vel propositum dicitur. Altera vero que à Grecis vocatur hypothesis, a nobis dieitur causa ; hec quaestio est personis, temporibus, factis, eeterisque circumstantiis implicita ; ea est hujus- modi : Jurene Cicero in exsilium dubio reipublicze tempore detrudatur, quia injussu populi cives Ro- manos necaverit. Hujus autem duplicis questionis subdivisiones alias esse necesse est,el thesis quidem philosophis, hypothesis vero oratoribus attributa est. Sed ejus quidem questionis que est hypothe- sis posterius, divisiones dabo ; nuno de theseos di- visione pertraetabo, qui in quatuor dividitur spe- cies. Inomnienim dialectica questione predicativa dubitatur an ei quod subjectum est id quod predi- catur inh&reat ; cum vero aliquid alicui inesse pro- ponitur, id aut majus erit eo de quo predicatur ei- | que substantialiter inesse coatenditur ; aut majus IU bitur ; autei eritequale, etin substantia predicabi- tur ;auteierit equale,sed minimeejus substantiam continebit,.Namutid quod minusestdeeo quod majus est predicemus, in nulla propositione evenit. Sed si tale estquodin quastione propounitur,ut subjecto sit majus,et de subjecti substantia predicetur, erit ge- nus : omne enim genus est majuseode quo predica- tur,et de substantia ejus dicitur,ut animal bominis. Atsi majus quidem fuerit,sed de substantia ejus non prodicetur, erit aceidens,ut album homini. Quod si equale quidem sit,sed substantiale,subjecti erit dif- finitio,ut animalrationale mortale homini:hoc nam- que convertitur, et subjecti rationem,id est hominis substantiam, monstrat. Quod si quale quidem sit, sed a ratione substantie sejunctum, erit proprium : ut risible homini. Itaque dialectiez simplices, quz- stiones,aut de genere,aut de accidenti,aut de diffini- tione,aut de proprio fiunt. Possunt vero fieri etiam de differentia quzestiones cum quseritur celestia corpora rationaliasintnecne, vel cum; dubitatureanesittyran- ni ac principis differentia, quod hic legibus sumpsit imperium, ille violenta dominatione populum pre- mit.Sed tantumdem est de differentia querere,quan- tum si degeneredubitetur.Autenim constitutivaerit differentia, aul divisiva : sed si constitutiva fuerit, quasi generis obtinet locum,ut rationabilitas homi- ni; vel'si ratione degunt coelestia corpora, ccles- tibus quoque corporibus. At si divisiva fuerit, velut species consideratur, omnis enim species cum di- visibili differentia est. Quod si differentia nune quidem loco generis,nunc vero speciei loco utimur, ambigi non potest, cum de ea queritur de genere dubitari; fieri vero postest ut aliquid in certamen comparatione ducatur, velut cum ambigitur an melior sit fortitudo justitia. Sed hec questio in ac- cidentis necesse est dubitatione ponatur. Namque ad comparationem nihil nisi accidens venit, hoc enim solum recipit magis et minus. Rursus de eo quod est idem potest fleri certamen, ut an idem sit utile quod honestum. Sed hic quistio diifinitioni aggreganda est: quarum enim rerurin eadem est diffinitio, ipse quoque sunt eedem ; quarum vero diversa substantic ratio est, ipse quoque sunt di- verse. Igitur simplicis dialectice questiones recte quatuor species esse dicuntur, de quibus süfficien- D ter dietum est. Nunc igitur de conditionalibus quastionibus tractandum est, quarum quidem alia constat ex affirmativis duabus, alia ex duabus ne- gativis, alia ex affirmatione et negatione, alia ex negatione et aflirmatione. Si igitur ex duabus affir- " mationibus conditionalis constat propositio,id que- ritur an affirmatio afirmationem sequatur ; quod si ex duabus negationibus propositio juneta sit, id in decertatione est an negatio negationem eomite- tur: quod si ex al(irmatione et. negatione, vel ne- gatione et affirmatione copuletur, id ambigitur an affirmationem negatio, an affirmatio negationem comitetur.Ac prius quidem ejus quaestionis facienda 1179 AN. MANL. SEV. BOETII 1180 est divisio,in quadisceptatur an affirmationem affir- A terum non sit. Ita ut propositam affirmationem ne- matioconsequatur,qua predieativarum quaestionum non effugit divisionem. Nam ut pracedat aliquid et aliud consequatur, in his fere rebus evenire solet quas paulo superius commemoravi.Speciem quippe sequitur genus, vel differentia, vel diffinitio, vel pro- prium, vel inseparabile accidens. Item proprium ac diffinitionem sequitur species,proprium vero sequi- tur differentia et diffinitio, et diffinitionem sequitur proprium vel differentia, hoc modo: nam si homo est, animal est ; et si homo est, rationale est; et si homo est, animal rationale mortale est ; et si homo est, risibile est ; si /Ethiops est, niger est. Si risibile est,homo est ; si animal rationale mortale est, homo est.Si risible, rationale est;si risible est, animal rationale mortale est; si animal rationale mortale est, risibile vel bipes est. Praeter hec autem alias quidem elffectuscausam,alias quidem effectum causa sequitur. Effectus causam ita: si 80l praesto, est, ]u- cet, Effectum causa hoe modo: si quid exustum est, ignis adfuit ; vel sic : si. sol videtur, lucet. Item to- tum partes sequuntur,ut si integra domus est, ct te- ctum et parietes et fundamenta consistunt. Modus etiam sequitur nomen principale, utsit justitia bona est, et quod juste est, bonum est. Nomen etiam principale sequitur modum, ut si quod juste est, bonum est, et justitia bona est. Accidentia quoque comitatur id quod subjectum est, ut si album est, corpus est. Qui cum ita sint, conditionalis quoque simplexex duabus affirmationibus copulata, illa fere divisio facienda est questionis, quod in ea vel de genere, vel de differentia, vel de specie, vel de proprio, vel de diffinitione, vel de accidenti, vel de causa atque effectu, veltoto ac partibus, vel de modo ac principali nomine dubitetur. Atque hzc de ea questione intelligenda sunt, que cum sit hypo- thetica simplex, ex duabus tamen jungitur affirma- tivis. In hisdem etiam differentiis illas quoque consistere necesse est questiones, quae ab his ve- niunt propositionibus qua ex utraque constant ne- gatione. Nam si genus non est, species non est.Item si differentia, vel diffinitio,vel proprium non sit,spe- cies non erit. Et de caeteris quidem qu& superius dicta sunt, eodem modo considerandum est. Quid- quid enim antecedit ut aliud consequatur,siid quod sequitur non fuerit, nec illud est quod antecedit. Earum vero questionum qus ex affirmatione et ne- gatione consistunt, illa fere divisio est, quod vel in diversis generibus, vel in diversis speciebus, vel in contrariis, vel in privatione atque habitu continen- tur ; ut enim affirmationem negatio consequatur,aut diversum ponitur genus,utquod ab eo diversum est abnuatur hoc modo : sihomo est,albedo non est ; vel si substantia est, qualitas non est; vel si sub eodem genere diverse species proponantur hoc modo : si homo est, equus non est ; vel si contraria, ut si al- bum est,nigrum non est ; vel si privationes, ut si c&cus est, non videt ; et postremo in omnibus, qua- cunque eadem non sunt, evenit, ut, si unum est, al- gatiocomitetur,autdiversaeruntgenera,aut diverse species, aut contraria, aut privantia, aut quolibet alio modo .sibi invicem inconvenientia. Ut autem negationem affirmatio consequatur,quc erat quarta conditionalis propositionis differentia, fieri non po- lest, nisi in his conlrariis quz medio carent, et quo- rum alterum semper inesse necesse est, hoc modo : sidies non est, nox est; si tenebre non sunt, lux est.Facta igitur praedicativarum quaestionum accon- ditionalium divisione, illud insuper videtur adden- dum, quod omnis questio velex ratione disserendi, vel ex naturali, vel ex morali trahitur speculatione : ex disserendi ratione hoc modo, an affirmatio et ne- gatio species sint enuntiationis ; ex naturali ita, an p:colum rotundum sit; ex morali sic, an virtus ad beatitudinem sola sufficiat. Preterea questio omnis vel est simplex vel composita: simplex quoties affir- matione et negatione dividitur, ita ut totum alteri affirmare, alteri negare necesse sit hoc modo : an eclum rotundum sit necne, hec enim una pars questionis affirmationem tenet, alia negationem. Nam cum alter esse defendit, affirmat, alter vero negat, cum non esse contendit. Composita questio estque in plures distrahituraffirmationes,hoormodo, utrum ccelum rotundum sit, an quadratum, an lon- gum, aut cujuslibet alteriusforme: hic enim plures affirmationes probare necesse est, quc diversa de- fendunt. Et de quistione quidem, quantum ad pre- sens negotium pertinebat, suffieienter dictum est. . Conclusio vero est argumentis approbata propositio, de qua eadem fere dici possunt que de propositione. Que quoniam diligenter superius explicata sunt, de argumento deinceps tractandum videtur.Argumen- tum est ratio rei dubie faciens fidem. Hanc semper notiorem questione esse necesseest: nam si ignota notis probantur,argumentum vero rem dubiam pro- bat, necesse est quod ad fidem questionis affertur, ipsa sit. notius questione. Argumentorum vero om- nium alia sunt probabilia et necessaria, alia proba- - bilia et non necessaria, alia sunt necessaria,sed non probabilia, alia nec probabilia nee necessaria. Pro- babile vero est quod videtur vel omnibus,vel pluri- bus,velsapientibus,et hisvelomnibus, vel pluribus, vel maxime notis atque precipuis, vel quod unicui- que artifici secundum propriam facultatem, ut de D medicina medico,gubernatori de navibus gubernan- dis, id preterea quod videtur ei eum quo sermo conseritur, vel ipsi qui judicat, in quo nihil attinet verum falsumve sit argumentum, si tantum verisi- militudinem teneat. Necessarium vero est quod ut dicitur, ita est, atque aliter esse non potest ; proba- bile quidem ac necessarium est, ut hoc, siquid cui- libet rei sit additum, totum majus efficitur. Neque enim quisquam ab hae propositione dissentiet,elita sese habere necesse est. Probabilia vero ac non ne-. cessaria sunt, quibus facile mens auditoris acquie- Scit, sed veritatis non tenent firmitatem, ut hoc: si mater est, diligit filium. Necessaria vero ac non 1181 DR DIFFERENTIIS TOPICIS. LIB. II. 1182 probabilia sunt quz ita ut dicuntur sesehabere ne- À sarium, probabile ae non necessarium. Philosophus cesse est, sed his facile non consentit auditor, ut est hoc, objectu lunaris corporis solis evenire defectum. Neque necessaria vero neque probabilia sunt que neque in opinione hominum neque in veritate con- sislunt, ut hoc, habere Diogenem cornua; quoniam unusquisque habeat quod nunquam perdiderit.Quee quidem nec argumenta dici possunt, argumenta enim dubi: rei faciunt fidem. Ex his autem nulla fides est que inopinione hominum neque in veritate sunt constituta. Dici tamen potest nec illa quidem esse argumenta quz cum sint necessaria, minime lamen audientibus approbantur. Namsi rei dubie sit fides, cogendus est animus auditoris per ea quibus ipse acquiescit, ut conclusioni quoque quam nondum probat possit accedere. Quod si que tantum neces- saria sunt ac non probabilia, non probat ille qui judicat, necesse est ut ne illud quidem probet quod ex hujusmodi ratione conficitur. Itaque evenit ex hujusmodi ratione, qu: tantum necessaria sunt ac non probabilia, non esse argumenta. Sed non est ita, atque hec interpretatio non reete probabilitatis intelligentiam tenet. Ea sunt enim probabilia,quibus sponte atque ultro consensus adjungitur, cilicet ut mox ac audita sunt approbentur. Quae vero necessa- ria sunt ac non probabilia, aliis probabilibus ao ne- cessariis argumentis antea demonstrantur,cognita- que et credita ad alterius rei de qua dubitatur fidem irahuntur, ut sunt speculationes, id est theoremata - qui in geometria considerantur. Nam que illie pro- ponuntur talia non sunt, ut his sponte animus di- 'Scentis accedat, sed quoniam demonstrantur aliis argumentis, illa quoque scitaet cognita, ad aliarum speculationum fidem ducuntur. Itaque qua probabi- lia per se non sunt, sed necessaria, his quidem au- ditoribus quibus nondum demonstrata sunt, ad aliud aliquid approbandum argumenta esse non possunt; his autem qui prioribus rationibus eorum quibus non aequiescebant, fidem ceperunt, possunt ea si quidambigunt ad argumentum vocari.Seá quia qua- tuor facultatibus disserendi omneartificium contine- — - tur,dicendum est, quz quibus uti noverit argumen- tis, ut cui potissimum discipline locorum paretur ubertas evidenterappareat. Quatuor igitur facultati- bus,earumque velutopificibus disserendi omnis ratio subjecta est, id est dialectico, oratori, philosopho, sophiste. Quorum quidem dialectieus atque orator in communi argumentorum nalura versatur. Uter- que enim sive necessaria, sive minime, probabilia tamen argumenta sequitur.His igiturille duaspecies argumenta famulantur,qus sunt probabile ac neces- B vero ac demonstrator de sola tantum veritate per- tractat, atque sint probabilia sive non sint, nihil refert, dummodo sint necessaria. Hie quoque his duabus speciebusutitur argumenli,que sunt proba- bile àc necessarium, necessarium acnon probabile. Patet igitur in quo philosophus ab oratore ac diale- ctico in propria consideratione dissideat, in eo sci- licetquod illis probabilitatem,huic veritatem constat esse propositam. Quarta vero species argumenti, quam neque argumentum quidem reete dici supra docuimus, sophisticis solet esse attributa. Topico- rum intentioestverisimilium argumentorum copiam demonstrare. Designatis enim locis ex quibus pro- babilia argumenta ducuntur, abundans et copiosa necesse est fiat rnateria disserendi.Sed quoniam (ut supra dictum est) probabilium argumentorum alia sunt necessaria, alia non necessaria, cum loci pro- babilium argumentorum ducuntur, evenit ut neces- sariorum qnoque doceantur. Quo fit ut ora'oribus quidem ao dialecticis heec principaliter facultas pa- retur, secundo vero loco philosophis. Nam in quo probabilia quidem omnia conquiruntur, dialectici atque oratores juvantur; in quibus vero probabilia ac necessaria docentur,philosophie demonstrationi ministratur ubertas. Non modo igitur dialecticusat- que orator, verum etiam demonstratorac vere ar- gumentationis effector habet quod ex positis locis possit assumere, cum intraargumentorum probabi- lium locos,necessariorum quoque principia traditio ista eontineat. Illa vero argumenta qua necessaria quidem sunt,sed non probabilia,atqueillud ultimum genus,scilicet nec probabile nec necessarium,a pro- positi operis consideratione sejunctum est,nisi quod interdum quidam sophistici loci exercendi gratia lectoris adhibentur. Quocirca topicorum pariter uti- litas intentioque patefacta est. His enim et dicendi facultas et investigatio veritatis augetur. Nam quod dialeeticos atque oratores locorum juvat agnitio, orationi per inventionem copiam prestat; quod vero necessariorum doctrinam locorum philosophis tra- dit,viam quodammodo veritatis illustrat. Quo magis pervestiganda est rimandaque ulterius disciplina, eaque cum agnitione percepta sit, usu atque exerci- tatione firmanda. Magnum enim aliquid locorum consideratio pollicetur,seilicet inveniendi vias.Quod quidem hiqui sunt hujus rationis expertes soli pror- sus deputantingenio, neque intelligunt quantum hac consideratione queratur qui in artem redigit vim et potestatem nature. Sed de his hactenus. Nunc de reliquis explicemus. ET ifemo 9" Wa GurermecHagM osa or e D FECE LIBER SECUNDUS. Omnia quidem que superioris serie voluminis ex- pedita Sunt, minus quibusdam forsitan eruditis su- pervacanea quodammodo et quasi dependentia vi- debuntur. Nam cum de differentiis topicis librorum titalum legerint, omissis dootrind gradibus statim finem operisattendunt. Mihi autem necessarium vi- detur quod, nisi sit precognilum, ad ulteriora dis- centis animus pervenire non possit, hi quoque qui 1183 AN. MANL. SEV. BOETII 1184 nuncomnem primi voluminis disputationem super- A universale erat concludit hoo modo, in omnibus fluam putant, si cuncta perlegant contextionemque operis mente ac ratione collustrent, desinent pro- fecto judicare superfluum, quod necessario viderint in parte operis collocatum.Atque hac hactenus.Sed quoniam de his que antea posuimus, id est de pro- positione, questione, conclusione, argumento suffi- cienter dictum est, nunc de argumentatione tracte- mus. Argumentatio est perorationem argumenti ex- plicatio. Hujus autem species due sunt, una que syllogismus, altera qu: vocatur inductio. Syllogis- mus est oratio in qua quibusdam positis est conces- sis, aliud quiddam per ea ipsa qua concessa sunt, evenire necesse est, quam sint ipsa qua& concessa sunt. Hujus diffinitionis rationem secundus quidem libereorum quibusinstitutionem inCategoricos scrip- simusSyllogismos plene continet. Sed propter in- tellectusfacilitatem idem breviter aperiemusexem- plo.Sit enim syllogismus hic: omnis homo animal est,omne animal substantia est, omnisigitur homo substantiaest. Totum igitur hoc oratioest,in qua po- sitis quibusdam et concessis, id est duabus proposi- tionibus que sunt, omnis homo animal est,et omne animal substantia est, per ea ipsa que concessa sunt,efficitur àliud aliquod,id scilicet quod est con- clusio, omnis igitur horno substantia est. Per pro- positiones enim que concesse sunt, sequentia ne- cessario conclusionis infertur. Sunt autem proposi- Liones he : omnishomo animal est, et omne animal substantia est, atque ex his efficitur aliud quiddam quamsuntipsaque concessasunt.Concluditurenim: igitur omnis homo substantia est, quod longe diver- sum est, et abea propositione qua dicit: omnishomo animalest, et ab ea que proponit, omne animal esse substantiam. Syllogismorum vero alii predicativi sunt, qui categorici vocantur, alii conditionales, quos hypotheticos dicimus. Et predicativi quidem sunt, qui ex omnibus predicativis propositionibus connectuntur,utis quem exempli gratiasuperiusan- notavi, omnibus enim predicativis propositionihus texitur.Hypothetici vero sunt, quorum propositio- nes conditione nectuntur, ut hic :si diesest,lux est; est autem dies, lux igitur est; propositio enim prima conditionem tenet hanc,quoniam itademum lux est, si dies est. Atque ideo syllogismus hic hypotheticus, id est, conditionalis vocatur.Inductio vero est oratio perquam fita particularibusad universalia progres- sio,hoc modo : Si in regendis navibus non sorte, sed arte, eligitur gubernator; si in regendis equis auriga non sortis eventu, sed artis commendatione assumitur; si in administranda republica non sors principem facit,sed peritia tnoderandi, similiaque in pluribus conquiruntur, quibus infertur, et in omni quoque requam quisque regi atque administrari gra- viter volet,nonsorteaccommodat,sed arterectorem. Vides igilur quomodo persingulasrescurrat oratio, ut ad universale perveniat.Nam cum non sorte regi, sedarte, navim, currum el rempublicam collegisset, quasi in caeteris quoque ita sese res habeat, quod D quoque rebus,non sorte ductum, sed arte principem debere praponi.Sepe autem cultorum collecta par- lieularitas aliud quiddam particulare demonstrat,ut si quis sic dicat: Si neque navibus, nequecurribus, neque agris sorte praeponuntur rectores, ne rebus quidem publicis reetores sorte ducendi sunt. Quod argumentationisgenus maxime solet esse probabile, etsi non equam syllogismo habeat firmitatem.Syllo- gismus namque ab universalibus in particularia de- currit, estque in eo, si veris propositionibus con- texatur, firma atque incommutabilis veritas. At in- ductioquidem habet maximam probabilitatem sed in- terdum veritate deficit,ut in hae: Qui scit canerecan- lor est, et quiluctariluctator esi, quique cwdificare edificator est. Quibus multis simili ratione collectis inferri potest, qui scitigitur malum malus est,quod non procedit. Mali quippe notitia deesse bono non potest, virtusenim sesediligit etaspernatur contra- ria, nec vitare vitium nisi cognitum queal.His igitur duobus velut principiis et generibus argumentandi, duo quidem alii deprehenduntur argumentationis modi,unus quidem syllogismo;alter vero inductioni suppositus;in quibus quidem promptum sitconside- rare quod ille quidem a syllogismo, ille vero ab in- ductione ducat exordium, non tamen aut hic syllo- gismum, aut ille impleat inductionem. Hi autem sunt enthymema atque exemplum. Enthymema quippe est imperfectus syllogismus, id est oratio in qua non omnibus antea propositionibus constitutis infertur festinata conclusio, utsiquisitadicat:homo animal est, substantia igitur est. Pretermisit enim alteram propositionem qua proponitur,omneanimal est subtantia.Ergo quoniam enthymema ab univer- salibus ad particularia probanda contendit, quasi si- milesyllogismoest; quod vero nonomnibus qua con- veniuntsyllogismo ulitur propositionibus,a syllogis- mi ratione discedit,atque ideo imperfectus vocatus est syllogismus.Exemplum quoqueinduetioni simili ratione copulatur et ap ea dissidet. Est enim exem- plum quod per particulare propositum, particulare quoddam contendit ostendere hoc modo : Oportet a Tullio consule necari Catilinam, cum a Seipione Gracchus fueritinteremptus. Approbatum estenim Catilinam a Cicerone debere perimi, quod a Scipione Gracchus fuerit occisus. Qu: utraque particularia esse ac non universalia singularium designat inter- positio personarum. Quoniam igitur ex parte pars approbatur,quasiinductionis similitudinem tenet id quod exemplum voeamus. Quod vero non plures quibus id efficiat, colligit partes, abinductione dis- cedit.Ita igiturduc suntargumentandispecies prin- cipales,una qua dicitur syllogismus,altera qua vo- catur inductio.Sub his autem velut ex his manantia enthymema atque exemplum.Qu: quidem omniaex syllogismo ducuntur, et ex syllogismo vires acei- piunt; sive enim sit enthymema, sive induetio,sive exemplum, ex syllogismo vires quam maxime fidem capit,quod in Prioribus Resolutoriis, quae Ab Aris- Nor rwvwr a 1185 DE DIFFERENTIIS TOPICIS. LIB. Il. 1186 totele transtulimus, demonstratum est. Quocirca À conclusio. Ac sicut locus in se corporis continet satis est de syllogismo disserere, quasi principali et ceteras argumentationis species continente. Res- tat nunc quidsit locus aperire. Locus namque est (ut M. Tuilio placet) sedes argumenti.Cujus diffini- tionisquz sitvis,paucis absolvam.Argumenti enim sedes partim propositio maxima intelligi potest, partim maxima propositionis differentia. Nam cum sint alie propositiones qu:» cum per se note sint, tum nihil ulteriushabeant quo demonstrentur,atque he maxime et principales vocentur, sintque alie quarum fidem prime ac maxime suppleant proposi- tiones, necesse est ut omnium qu: dubitantur, illae antiquissimam teneant probationem, que ita aliis facere fidem possunt, ut ipsis nihil notius queat in- veniri. Nam si argumentum est quod rei dubie facit fidem,idquenotius ac probabilius esse oportet quam illud est quod probatur, necesse est ut argumentis omnibus illa maxima fidem tribuant,que ita per se nota sunt, ut aliena probatione non egeant. Sed hujusmodi propositio aliquoties quidem intraambi- tum argumenti continetur, aliquoties vero extra posita argumenti vires supplet ac perficit.Exemplum quidem est ejus argumenti, quod maximam propo- sitionem tenet hujusmodi. 8i enim questio an me- lius sit regnum consulatu,ita igitur dicemus : Reg- num diuturnius estquam consulatus,cum utrumque sit bonum ; at vero quod diuturnius esl bonum eo quod est parvi temporis melius est ; regnum igitur melius est quam consulatus. Huicigiturargumen- tationi maxima propositio, id est locus insertus est, illa scilicet, diuturniora bona sunt melioris meriti quam ea qus parvi sunt temporis. Hoc enim ita notum est,ut extrinsecus probatione non egeat. et ipsum aliis possit esse probatio. Atque ideo haec propositio totam continet probationem;et cum inde nascitur argumentum, recte locus,id est argumenti sedes vocatur. Ut vero extra posita propositio maxi- ma vires afferat argumento, tale sit exemplum. Sit propositum demonstrare quoniam invidus sa- piens non est. Invidus est qui alienis affligitur bonis; sapiens autem bonis non affligitur alie- nis; invidus igitur sapiens non est. In hac igitur argumentatione propositio quidem maxima non vi- deturinclusa,sed argumentationi vires ipsa maxima subministrat. Est enim huic syllogismo fides ex ea propositione perquam cognoscimus, quorum di versa et diffinitio, ipsa quoque diversa esse. Est autem in diffinitione invidi, alienis bonis tabescere, quod quoniam non venit in sapientem, idcirco sapiens &b invido sejungitur. Est igitur uno quidem modo locus (ut dictum est) maxima et universalis, et principalis, et indemonstrabilis, atque per se nota propositio, que in argumentationibus, vel inter ipsas propositiones, velextrinsecus posita, vim tamen argumentis et propositionibus subministrat. Ideo et universales et maxime propositiones loci sunt dicte, quoniam ipse sunt que continent ceteras propositiones, et per eas fit congequens et raía quantitatem, ità he propositiones qua sunt maxi- mz, intra se omnem vim posteriorum atque ipsius conclusionis consequentiam tenent, et uno quidem modo locus,id estargumenti sedes dicitur maxima, prinéipalisque proposilio fidem ceteris subminis- trans.Alio vero modoloci vocantur maximarum diffe- rentie propositionum, quse scilicet ab his ducuntur terminis qui in quaestione sunt constitati,de quibus deinceps disserendum est. Cum enim sint plurimae propositiones que maxima vocantur, heque sint inter se dissimiles, quibuscunque differentiis inter se discrepant, eas omnes locos vocamus. Nam si ipsie propositiones maxime argumentorum loei sunt,et differentiasearum argumentorum locos esse necesse est. Nam uniuscujusque substantia ex propriis differentiis constat,ut hominis ex rationa- litate, que ejus est differentia. Et hi loci qui sunt differenti: propositionum,ipsis propositionibus uni- versaliores existunt, velut universalior est ratio- nalitas homine. Atque ideo pauciores esse depre- henduntur hiloci quiin differentiis positi sunt, quam propositiones ipse quarum sunt differentie. Omnia enim qua universaliora sunt,pauciora sem- per esse contingit. Et ideo facile sub scientiam cadere possunt,quorum tam multus numerus non est, ut cito à merioria discentis elabantur. Quas vero sunt he differentie melius divisione produ- cuntur. In predicativis autem questionibus unus quidem subjectus terminus dicitur,alius predicatus. Nil quippe in predieativis questionibus aliud que- ritur nisi an subjecto predicatus inhereat. Quod si inesse constiterit,queritur itane insit, ut genus, aut accidens, aut ut proprium, aut ut diffinitio. Nam si ostenditur non inesse, de questione nihil relinquitur. Nam quod non inest, omnino nec ut accidens, nec ut óiffinitio, nec ut genus, nec ut proprium inesse polest. Quod si inesse constiterit, restat questio, quisnam modus sit de quatuor in- herendi. Solum vero inesse ad accidens maxime pertinet, nam cum neque ut genus, neque ut diffi- nitio, neque ut proprium inest,sed inest tamen, ut accidens inesse necesse est.Que cum ita sint,eorum locorum quos in maximarum propositionum diffe- rentià constituimus facienda divisio est. Per singula vero queque currentibus manifestius" apparebit exemplo, quod maxime propositiones a suis diffe- rentis distent. Etenim questiones, argumenia, propositiones maximas ac principales,locos,earum- que differenlias, per unumquodque dabimus exem- plum. Omnes igitur loci, id est maximarum diffe- renti» propositionum, aut ab his ducantur necesse. est terminis qui in questione sunt positi, praedicato scilicetatque subjecto,aut extrinsecus assumantur, aut horum medii qui inter utrosque versantur. Eorum vero locorum qui ab his ducuntur terminis de quibus in questione dubitatur, duplex est modus: unus quidem ab eorum substantia, alter vero ab his que substantiam eorum consequuntur. 1187 AN. MANL. SEV. BOETII 1188 Hi vero qui a substantia sunt, in. sola diffinitione A enim non diffinitio rei,sed nominis interpretatio argu- consistunt. Diffinitio enim substantiam monstrat, etsubstantie integra demonstratio diffinitio est.Sed id quod dicimus patefaciamus exemplis, ut omnis questionum,vel arzumentationum,vel locorum ra- tio colliquescat. Age enim quaeratur an arbores ani - malia sint, fiatque hujusmodi syllogismus: animal est substantia animata sensibilis ; arbor vero sub- stantiaanimata sensibilis nonest; arbor igiturani- mal non est.H&o de genere questio est,utrum enim arbores sub animalium genere ponende sint quari- tur. Loeus qui in universali propositione consistit, hie est cui generis diffinitio non convenit; id ejus cujus ea diffinitio est,species non est.Loci superior differentia, quilocus nihilominus nuncupatura diffi- nitione. Vides igitur ut tota dubitatio questionis syllogismi argumentatione tractata sit per conve- nientes et congruas propositiones, que vim suam ex prima et maxima propositione custodiunt,ex ea scilicet que negat esse speciem, cui non convenit generis diffinitio, atque ipsa universalis propositio & substantia tracta est unius eorum termini qui in questione locati sunt, ut animalis, id est, ab ejus diffinitione qua est substantia animata sensibilis. Itaigiturin ceteris quzstionibus strictim acbreviter locorum differentiis commemoratis,oportet unius- cujusque proprietatem vigilantis animi alacritate percipere. Hujus autem loci qui a substantia duci- turduplexest modus; partim namquea diffinitione, » partim a descriptione argumenta ducuntur. Differt autem diffinitio a deseriptione,quod diffinitio genus ac differentias sumit, descriptio subjecti intelli- gentiam claudit, quibusdam vel accidentibus effi- cientibus unam proprietatem, vel substantialibus differentiis prater conveniens genus aggregatis., Sed he diffinitiones que ab aocidentibus fiunt, tametsi videntur nullo modo substantiam demon- strare, tamen quoniam sepe vere diffinitionis vice ponuntur,qua substantiam demonstrant,ille etiam. probationes que à descriptione sumuntur, a sub- siantie loco videntur assumi ; hujus vero tale sit exemplum.Queratur enim an albedo substantia sit, hic quiritur an albedo substantie velutgenerisup- ponatur.Dicimus igitur: substantiaestqua omnibus accidentibus possit esse subjectum ; albedo autem nullis accidentibus subjacet ; albedo igitursubstan- tia non est.Locus,id est, maxima propositio eadem qua superius. Cujus enim diffinitio vel descriptio ei quod dicitur species esse non convenit,id ejus quod species esse perhibetur genus non est, Descri- ptio vero substantie albedini non convenit, albedo igitur substantia non est. Loci differentia superior a descriptione, quam dudum locavimusin ratione sub stantie.Sunt etiam diffinitiones qux: non a reisub- stantia, sed a nominis significatione ducuntur,atque ita rei de qua queritur applicantur : utsi quaeratur utrum philosophis studendum sit,eritargumentatio i talis:Philosophiaaxrorsapientice est,huicstudendum nemo dubitat studendum igitur est philosophiz;hic B D mentum dedit,quoTullius etiam inHortensioin ejus- dem philosophiae ususestdefensione,etvocaturgrace quidem óvopazixàe 0poc,latine autem nominisinter- pretatio.Ac de his quidem argumentis que ex sub- stantiaterminorum in questione positerumassumun- tur,claris (utarbitror)patefecimus exemplis. Nunc de hisdicendumest quiterminorum substantiam con- sequuntur.Horum multifaria est diversio,plurasunt enim qua substantiis singulis adhaerescunt.Ab his igitur qu: cujuslibet substantiam comitantur argu- menta duci solent, aut ex toto, aut ex partibus, aut ex causis vel efficientibus, vel materia,vel naturali forma, vel fine, et est efficiens qu:edam causa qus movet/atque operatur, ut aliquid explicetur.Materia vero ex qua fit aliquid,vel in qua fit.Finis propter quod fit. Suntetiam inter eoslocos qui ex his su- muntur qua substantiam consequuntur, aut ab ef- fectibus, aut a corruptionibus, aut ab usibus, aut preter hos omnes a communiter accidentibus, Que cum ita sint,eum prius locum qui a toto fit inspicia- mus. Totum duobus modis dici solet,aut ut genus, aut ut id quod integrum ex pluribus partibus con- stat. Et illud quidem quod ut genus totum est, hoc modo sepe questionibus argumenta suppediat, ut -8i sit quastio an justitia utilis sit,fil syllogismus : omnis virtus utilis est, justitia virtus est, justitia igitur utilis est.Hic est questio de accidenti, id est an accidat justitie utilitas. Locus est is qui in maxima propositione consistit: que generi adsunt speciei adsunt.Hujus superior locus est a toto,id est a genere, virtus scilicet, que justitie genus est. Rursus sit questio an humane res Providentia re- gantur, dicemus: si mundus Providentia regitur, homines autem partes mundisunt, humane igitur res Providentiareguntur.Questio de aceidentilocus: quod toti convenit, id congruit et parti. Supremus locusa toto, id est ab integro quod partibusconstat : id vero mundus est,qui hominibus totum est.A par- tibus etiam duobus modis argumenta nascuntur,aut enim a generis partibus qua sunt species, aut ab integri,id est totius qua parles tantum proprio vo- cabulo nuncupatur, et de his quidem partibus quse species sunt hoc modo sit quastio,an virtus mentis beue constitute sit habitus. Questio est de diffini- tione, id est an habitus mentis bene constitute sit virtutis diffinitio. Faciemus itaque a speciebus argumentationem sic : Si justitia,fortitudo, mode- ratio atque prudentiababitus mentis beneconstitute sunt, hec autem quatuor virtuti veluti generi subji- ciuntur,virtus ergo bene constitut: mentis est ha- bitus,maxima propositio.Quod enim singulis parti- bus inest, id toti inesse necesse est. Argumentum vero a partibus, id est a generis partibus, qua spe- cies nuncupantur: justitiaenim, fortitudo, modestia, et prudentia virtutis speciessunt. Item ab his par- tibus que integri partes esse dicuntur ; sit quistio àn sit utilis medicina, hacin accidentis dubitatione conslituta est,dicemus :si depelli morbos salutem- 1189 DE DIFFERENTUS TOPICIS. LIB. II. 1190 que servari mederique vulneribus utile est, utilis A niamnullasnaturali forma pennashabuisset. Maxima medicinaest; at depelli morbos, servari salutem, mederique vulneribus utile est, utilis igitur medi- cina est. Sepe autem et una quelibet pars valet,ut argumentationis firmitas constet,hoc mcdo,utsi de aliquo dubiteturan sit liber factus;si eum vel censu, vel testamento,vel vindicta manumissum esse mon- stremus, liber factus ostensus esl,atque hae partes erant danda libertatis.Ut rursus si dubitetur an sit domus,quod eminus prospicitur, dicemus quoniam non est: nam vel tectum, vel parietes, vel funda- menta ei desunt, ab una rursus parte factum est argumentum.Licet autem non solum in substantiis, verum etiam in modo, in temporibus,in quantitati- bus, in loco, totum partesque respicere. ld enim quod dicimus,semper in temporetotum est.Id quod dicin:us, aliquando in tempore pars est. Rursus si simpliciter aliquid proponamus,in modo totum est; Si eum adjectione, aliqua pars fit modo. Item si omnia dicamus in quantitate,totum dicimus.Si ali- quid a quantitate excerpsimus,quantitatis ponimus partem. Eodem modo et inloco quod ubique est, notum est quod alicubi, pars. Horum autem om- nium hxc communiter debentur exempla,a toto ad parlem secundum tempus: si Deus semper est, et nunc est, a partead totum secundum modum, si anima aliquo modo movetur,et simpliciter movetur, movetur autem cum irascitur, universaliter igitur et simpliciter movetur. Rursum à toto ad partes in quantitate: si verus est Apollo in omnibus vates, verum erit Pyrrhum Romanos superare. Rursus in loco: si Deus ubique est, et hic igitur est.Sequitur locus qui nuncupatur a causis. Sunt vero plures cause qua vel principium motus prestant atque efficiunt,vel specierum formas subjects suscipiunt, vel propter eas aliquid fit,vel que cujuslibet forma est. Argumentum igiturab efficiente causa, ut si quis justitiam naturalem velit ostendere,dicat:con- gregatio hominum naturalis est, justitia vero con- gregatio hominum fecit,justitia igitur naturalis est. Questio de accidente, maxima propositio: quorum eficientes cause sunt naturales, ipsa quoque sunt naturalia. Locus ab efficientibus causis:quod enim uniuscujusque causa est,id eam rem efficit cujus est causa.Rursus si quis Mauros arma non habere con- tendat,dicet idcirco eos armis minime uti,quod his B ferrum desit.Maxima propositio,ubi materia deest, [) et quod ex materia efficitur, desit.Locus a materia: utrumque vero,id est ab efficientibus atque mater, uno nomine a causa nuncupatur. /Eque enim id quod efficit,atque id quodoperantis actum suscipit, ejus rei que efficitur cause sunt.Hursus a fine,sit propositum sic,an justitia bona sit,fiat argumenta- tiotalis: si beatum esse bonum est, et justitia bona est, hic enim est justitie finis,ut si quis secundum justitiam vivat,ad beatitudinem perducatur.Maxima propositio:cujus finis bonus est,ipsum quoque bo- num est,Locus a fine:ab eo quoque quod cujuslibet forma est, ita non potuisse volare Dedalum, quo- propositio: tantum quaque posse quantum forma naturalis sua perrrisit.Locus a forma:ab effectibus vero et corruptionibus et usibus hoc modo; nam si bona est domus, et constructio domus bona est, et econirario, si bona est constructio domus,bona est domus. Rursus si destructio domus mala est, bona est domus,et si bona estdomus,mala est destructio domus. Etsi bonum equitare est,bonus est equus, et si bonus est equus, bonum est equitare. Est au- tem primum quidem exemplum a generationibus, quod idem ab effectibus vocari potest; secandum a corruptionibus; tertium ab usibus: omnium autem maxima propositio: cujus effectio bona est, ipsum quoque bonum est, et econverso; eujus ecorruptio mala est, ipsum quoque bonum est, et econverso; et cujus usus bonus est,ipsum quoque bonum est, eteconverso. A communiteraccidentibus argumenta fiunt quoties ea sumuntur accidentia, que relin- quere subjectum vel non possunt vel non solenpt,ut si quis hoc modo dicat: Sapientem non ponitebit, penitentia enim malum factum comitatur. Quod quiainsapiente non convenit,ne poenitentia quidem. Questio de accidente. Maxima propositio: Cui non inest aliquid ei,nec illud quod ejus est consequens inesse potest; locus a communiter accidentibus, Expeditis igitur locis his qui ab ipsis terminis in quastione positisassumuntur,nunede hisdicendum est qui, licel extrinsecus positi, argumenta tamen quaestionibus subministrant.Hi vero sunt vel ex rei judicio,vel ex similbus,vel a majore,vel a minore, vel a proportione, vel ex oppositis,vel ex transum- ptione. Et ille quidem locus quirei judicium tenet, est hujusmodi: utsi dicamusid esse quod vel om- nes judicant vel plures. Et hi vel sapientes, vel se- cundum unamquamque artium penitus eruditi.Hu- jus exemplum est,cclum esse volubile, quod ita sapientes atque astrologi doctissimi judicaverunt. Questio de accidente. Maxima propositio : quod omnibus velpluribus velsapientibus hominibus vi- detur, ei contradici non oportere. Locus a rei ju- dicio. A similibus vero hoc modo : si dubitetur an hominis proprium sit bipedem esse, dicemus: si- militer inest equo quadrupes ut homini bipes;non est autem equo quadrupes proprium;non est igitur hominibipes proprium.Quastio de proprio.Maxima, propositio:si quod similiter inest,non est proprium, nec id de quo queritur esseproprium potest.Locus a similibus. Hic vero in gemina dividitur,hec enim similitudo aut in qualitate consistit, aut in quan- titate; sed in quantitate paritas, id est cquali- tas nuncupatur, in qualitate similitudo. Rursus ab eo quod est magis: si queratur an sit animalis diffinitio, quod ex se moveri possit, dicemus sic : magis oportet animalis diffinitionem essequod natu- raliter vivat quam quod ex se moveri possit ; non est autem hec diffinitio animalis quod naturaliter vivat;nec ea quidem igitur qua minus videtur esse, quod ex se moveri possit,animalis diffinitio putanda 1191 AN. MANL. est, Questio de diffinitione. Maxima propositio : si id quod magis videtur inessenon est, nec id quod minus videbiturinesseinerit.Locus ib €o quod ma- gis est. A minoribus vero converso modo. Nam si est hominis diffinitio,animal gressibile bipes, cum id minus videatur esse diffinitio hominie,quam ani- mal rationale mortale, sitque diffinitio hominis ea que dicit alias gressibile bipes,erit diffinitio homi- nis animal rationale mortale. Quoestio diffinitione. Maxima propositio:si id quod minus videtur inesse inest, id quod magis videbitur inesse,inerit. Multa autem sunt diversitates locorum ab eo quod est ma- gis et minus argumenta ministrantium,quos in ex- positione Topicorum Aristotelis diligentius persecuti sumus. Item a proportione, ut si quaeratur an sorte sint eligendi in civitatibus magistratus, dicamus mi- nime.Quia ne in navibus quidem gubernator sorte preficitur, est enim proportio.Nam ut sese guber- nator habet ad navim,ita magistratus ad civitatem. Hic autem locus distat ab eoqui a similibus ducitur. Ibi enim una res unicuilibet alii comparatur.In pro- portione vero non est similitudo rerum, sed qua- dam babitudinis comparatio.Qu«estio de accidente. Maxima propositio: quod in unaquaque re evenit, id in ejus proportional evenire necesse est.Locus a proportione. Ex oppositis vero multiplex est locus. Quatuor enim sibimetopponuntur modis,aut enim ut contraria adverso sese loco constituta respiciunt, aul ut privatio et habitus, aut ut relatio,aut ut af- firmatio et negatio.Quorum discretiones in eo libro qui de Decem Pridicamentis scriptus est,comme- morate sunt, ab his hoc modo argumenta nascun- iur. A contrariis, si queratur an sit virtutis pro- prium laudari,dicam minime,quia neo vitii quidem vituperari.Quastio de proprio. Maxima propositio: contraria contrariis conveniunt. Locus ab opposi- tis, id est ex contrario.Rursus in questione sit po- situm,an proprium sit oculos habentium videre.Di- cam non,eos namque qui vident,alios etiam cxwcos esse contingit,Nam in quibusesthabitus,in eisdem eliam poterit esse privatio, et quod est proprium non potest a subjecto discedere. Et quoniam ve- niente cecitate visus abscedit, non esse proprium habentium oculos videre convincitur. Questio de proprio. Maxima propositio: ubi privatio abesse potest,habitus proprium non est.Locus ab opposi- tis secundum habitum et privationem.Rursus sit in quaestione propositum, an patris sit proprium pro- creatorem esse.Dicam recte videri,quia filii est pro- prium procreatum esse:ut enim sese habet pater ad filium, ita procreator ad procreatum. Questio de proprio. Maxima propositio: oppositorum ad se re- latorum propria, et ipsa ad se referuntur. Locus. a relativis oppositis.Item sitin questione propositum an sit animalis proprium moveri, Negetur,quia nec inanimati quidem est proprium non moveri. Que- siio de proprio. Maxima propositio : oppositorum opposita propria esse oportere. Locus ab oppositis secundum alfirmationem et negationem.Moveri enim SEV. BORTII 1192 À et non moveri secundum affirmationern et negatio- D nem sibimet opponuntur. Ex transumptione hoe modo fit, cum ex his terminis in quibus questio constituta est, ad aliud quiddam not:us dubitatio transfertur, et ex ejus probatione ea que in qua&- stione posita sunt confirmantur, ut Socrates cum quid possetin uno quoque justilia quareret,omnem tractatum ad reipublice transtulit magnitudinem, atque ex eo qüod illic efficeret,in singulis etiam va- lere confirmavit. Qui locus a toto forsitan esse vi- debitur. Sed quoniam non inhxret his de quibus proponitur terminis,sed extra posita reshoc tantum quia notior videtur,assumitur,idcirco ex transump- tionelocus hicconvenienti vocabulo nuncupatusest. Fit vero hiec transumplio et in nomine quoties ab obscuro vocabuload notiusargumentatiotransfertur hoc modo,ut si quiatur an philosophus invideat, sitqueincognitum quid philosophi significet nomen. Dicemus ad vocabulum,transferentes notius nonin- videre, quia sapiens sit. Notius vero est sapientis vocabulum quam philosophi.Ac de his quidem locis quiexlrinsecusassumuntur,liquidedictum eet,nunc de mediis disputabitur.Medii autem loci sumuntur vel ex casu,vel ex conjugatis, vel ex divisione na- scentes. Casus est alicujus nominis principalis in- flexio in adverbium, ut a justitia inflectitur juste. Casusigilurestajustitiaid quod dieimusjuste.Con- jugata vero dicuntur qu: ab eodem diverso modo deducta fluxerunt, ut a justitia justum, justus. Hec igitur inter se et cumipsa justitia conjugata dicun - lur,ex quibusomnibus in promptu sunt argumenta. Nam siid quod juste est bonum est,et quod justum est bonum est,et si qui justus est bonus est, et ju- slitia bona est.Hevc igitur secundum proprii nomi- nis similitudinem consequuntur.Medii veroloci ap- pellantur,quoniam si de justitia queritur, et a casu vel a conjugatis argumenta ducuntur neque ab ipsa substantia proprie neque conjuncte,nequeabiis quae sunt extrinsecus posita videntur trahi,sed ex ipso- rum casibus,id est quadam ex ipsis levi mutatione. deductis. Jure igitur hi loei medii inter eos qui ab ipsis et eos qui sunt extrinsecus collocantur.Restat locus a divisione qui tractatur hoc modo:Omnis di- visio vel negatione fit,vel partitione. Negatione fit ut si quisita pronuntiet: omneanimal aut habet pedes aut non habet. Partitione vero velut si qui dividat: omnis homo aut est sanus,aut iger.Fitautem uni- versa divisio vel generis in species, vel totius in par- tes, vel vocis in proprias significationes, vel aeci- dentis in subjecta, vel subjecti in accidentia, vel ac- cidentis in accidentia.Quorum omnium rationes in eo libro diligentius explicui quem de divisione com- posui.Atque idcirco inde ad horum omnium cogni- lionem congrua petantur exemplo.Fiunt autem ar-- gumentationes per divisionem,tum ea segregatione quc per negotionem fit, tum ea qui per partitio-. nem.Sed qui his divisionibus utuntur, aut directa ratiocinatione contendunt, aut in aliquod impossi- bile atque inconveniens ducunt, atque ita id quod 1193 DE DIFFERENTIIS TOPICIS. LIB. II. 1194 reliquerant,rursus assumunt. Quz facilius quisque À esse,marinam quoque belluam et sidvs substantie cognoscet, si prioribus analyticis operam dederit. Horum tamen talia in presens prestabunt exempla notitiam. Sit in quaestione propositum an ulla sit origo temporis.Quo? qui negare volet, id nimirum ratiocinatione firmabit nullo modo esse ortum, id- que directa ratiocinatione monstrabit hoc modo : Tempus aut originem habet,aut non. Sed quoniam mundus eternus est (id enim paulisper argumenti gratia concedatur), mundus vero sine tempore esse non potuit,tempus quoque elernum est. Sed quod eternum est caret origine,tempus igitur originem non habet.At si per impossibilitatem idem deside- retur ostendi,dicetur hoc modo: Tempus aut origi- nem habet,aut non.Sed si tempus habet originem, non fuit semper. Tempus autem habet originem, fuit igitur quando non fuit tempus.Sed fuisse tem- poris est significatio,fuit igitur tempus quando non fuit tempus,quod fieri non potest.Non est igitur ul- lum principium temporis.Posito namque ut ab ullo prineipium ecperit, inconveniens quoddam atque impossibile contingit, fuisse tempus quando non fue- rit tempus.Redilur itaque ad alteram partem, quod origine careat. Sed hec, que ex negatione divisio est,cum per ea qualibet argumenta sumuntur,fieri nequit ut utrumque sit,quod affirmatione et nega- tione dividitur. Itaque sublato uno alterum manet, posito altero reliquum tollitur,vocaturque hic a di- visione locus medius inter eos qui ab ipso duci so» lent, atque eos qui extrinsecus assumuntur. Cum enim queratur an ulla sit origo temporis, sumitur quidem esse originem, et ex ea per proprium eon- sequentiam de reipsa que quaeritur fit impossibili- tatis et mendacii syllogismus.Quo concluso reditur ad prius quod verum esse necesse est.Siquidem id quod ei oppositum est ad impossibilealiquod incon- veniensque producitur.Itaque quoniam ex lpsa re, de quaqueritur,fieri syllogismus solet,quasiabipsis locus est deductus,quoniam vero non in eo permanet, sedad oppositum redit,quasi extrinsecus sumitur.Id- circo hica divisionelocusinter utrumque medius collo- catur.Atveroquiex partitionesumuntur duplici sunt modo:aliquoties enim quz dividuntur simulesse pos- sunt,ut si vocem in significationes dividamus, om- nes simul esse possunt,veluti cum dicimus ample- ctor aut actionem significat,aut passionem, utrum- . que simul significare potest. Aliquoties veluti nega- [) tionismodo que dividuntur simul esse non possunt, ut aut sanus est aut eger.Fit autem ratiocinatio in priore quidem modo divisionis, tum quia omnibus adest quod quiritur vel non adest,tum vero idcirco alicui adesse vel non adesse quod aliis adsit aut mi- nime. Nec in his explicandis diutius laborabimus, si priores resolutorii vel Topica Aristotelis diligentis animum lectoris instruxerint.Nam si queratur utrum c&nis substantia sit, atque hane divisionem faciat colloeutor:Canis vel latrabilis animalis, vel marins bellue,vel celestis sideris nomen est, demonsíiret- que per singula et canem latrabilem substantiam : PATROL. LXIV. posse supponi,monstravit canem esse substantiam. Atque hic quidem ex ipsis in quzstione propositis, videbitur argumenta traxisse.At in talibus syllogi- emis: aut sanus est, aut eger ; sed sanus est, non igitur est eger;sed sanus non est, eger igitur est. Vel ita,sed eger est, sanus igitur non est ; vel ita, sed iger non est,sanus igitur est,ab his que sunt extrinsecus sumptus estsyllogismus,id est ab oppo- sitis. Idcirco totus hic a divisione locus inter utros- que medius esse perhibetur,qui si in negatione sit constitutus,aliquo modo quidem ex ipsis sumitur, aliquo modo vero ab exterioribus venit, Si vero a partitione ducantur argumenta, nune quidem ab ipsis,nunc vero ab exterioribus copiam prmstant.Et Greci quidem Themistii diligentissimi scriptoris ac lucidi,et omnia ad facilitatem intelligenti revocan- tis talis locorum videtur esse partitio.Qus cum ita sint,breviter mihi locorum divisio commemoranda est, ut nihil preter eam monstretur esse relictum, quod non intra eam probetur inclusum.De quo enim in qualibet questione dubitatur, id ita firmabitur argumentis,ut ea vel exipsissumantur qua in quz- stione sunt constituta,vel extrinsecus ducantur,vel quasi inconfinio horum posita vestigentur.Ac preter hanc quidem diffinitionem nihil extra inveniri po- test. Sed si ab ipsis sumitur argumentum, aut ab ipsorum necesse est substantia sumatur,aut ab his qui eam consequuntur,aut ab iis que inseparabili- ter accidunt,vel his adharent,et ab eorum substan- tia separari sejungique vel non possunt, vel non solent.Quaecunque vero ab corum substantia ducun- tur, ea aut in descriptione, aut in diffinitione sunt, et preter h»c a nominis interpretatione. Quse vero ea velutsubstantiam continentiaconsequuntur,talia sunt,ut vel generis, vel differentis, vel integri, vel specierum,vel partium loco circa ea que inquirun- tur assistant.Item vel cause,vel efficientes,vel ma- teri, vel formae, vel finis, vel effectus, vel corru- ptiones, vel usus, vel quantitates; vel tempus, vel modi.Quod vero proprie inseparabile vel adhaerens accidensnuncupatur,idin communiter accidentibus numerabitur. Et preter hec quidem aliud quod cui- que inesse possit inveniri non potest.Quibus ita po- sitis inspiciamus nunc eos locos quos dudum extrin- secus pronuntiabamus assumi.Ea enim quse extrin- secus assumuntur,non sunt ita separata alque dis- juncta, ut non aliquo modo quasi e regione quadam eaqua queruntur aspiciant. Nam et similitudines et opposita ad ea sine dubio referuntur quibus similia vel opposita sunt,licet jure atque ordine videantur extrinsecus collocata. Sunt autem hao, similitudo, oppositio,majus, minus, rei judicium. In similitu- dineenim tum reisimilitudo,tum proportionis ratio continetur. Omnia enim similitudinem tenent. Op- posita vero in contrariis, in privationibus, in rela- tionibus,in negationibus constant.Comparatio vero majoris ad minus quedam similium dissimilitudo est. Rerum enim per se similium discretio majus ac 38 1195 minus facit.Quod enim tione disjunctum est,id nullo modo poterit compa- rari.Ex rei vero judicio qua sunt argumenta quasi testimonium praebent etsuntinartificialesloci,atque omnino disjuncti, nec rem potius quam judicium opinionemque sectantes. Tra»ssumptionis verolocus nunc quidem in equalitate, nunc vero in majoris minorisve comparatione consistit. Aut enim ad id quod est simile,aut ad id quod est majus aut minus, fitargumentorua rationumquetranssamptio.Hi vero loci quos mistosesse preediximus,aut ex casibus,aut ex conjugatis,aut ex divisione nascuntur.In quibus omnibus consequentiaet repugnantia custoditur.Sed ea quidem qua ex diffinitione,vel genere, vel diffe- rentia,velcausis argumenta ducuntur,demonstrati- vis maxime syllogismisvires atque ordinem subminis- trant,reliqua verisimilibusac dialecticis.Atque hilo- ciqui maximein eorum substantia sunt dequibusin AN. MANL. SEV. BOKTII 1196 omni qualitate omnique rà- A questione dubitatur, ad predicativos ac simplices, reliqui vero ad hypotheticos et conditionales respi- ciunt syllogismos.Ex peditis igitur locis el diligenter tam diffinitione quam exemplorum luce patefactis, dicendum videtur quomodo hi loci maximarum sint differenti& propositionum idque brevi,neque enim longa disputatione res eget. Omnes enim maxime propositiones vel diffinitionem continent, vel descri- ptionem, vel nominis interpretationem, vel totum, vel partes,vel genus, vel species, vel cetera quibus differunt inter se maxime propositiones.Nam in eo quod sunt maxima non differunt, sed in eo quod h:ec a diffinitione quidem, illa vero a genere, alie veniunt ab aliis locis,et his jure differre,hique ea- rum differenti: dicuntur.Sed quoniam divisio The- mistii patefacta est, nunc ad M. Tullii divisionem B iranseamus. LIBER TERTIUS. Quod locorum differentias multipliciter varieque tractamus,nihil mirum diligentibus ingeniis videri debet,cum manifestum sit,unamquamque rem mul- tis ssepe differentiis,atque in varias divisionis figu- ras posse partiri.Nam quia singulas res non una,sed plures spe differentic comprehendunt,necesse est, ut secundum differentiarum varietatem fiat diversi- tas etiam divisionum,ut et numeri nunc eas colligi- mus differentias,quod alii pares, alii impares,nunc vero quod alii primi atque incompositi,alii secundi atque compositi.Triangulorum etiam multis modis fieri partitionem geometric: discipline tenor osten- dit.Id támen in omnibus pervidendum est,ut nihil extra in qualibet divisionis forma relinquatur, nihil ultra superfluum ac praeterquam necesse est,aggre- getur;quare quid mirum videri debet,si cum antea secundum Themistium locorum differentias dederi- mus,nunc diversas secundum M.Tullium deproma- mus ? Cujus proposita breviter partitione, atque exemplis convenientibus expedita,tum demum quo differat,vel quo congruat superius digestce divisioni, quo etiam altera claudat alteram commemorabo. Nam cum M. Tullius omnem logicam facultatem, quam rationem diligentem disserendi dixit, duas ha- bere partes proposuerit, unam inveniendi, alteram judicandi; cumque locos diffinierit esse argumenti sedes a quibus scilicet argumenta promuntur,argu- mentum etiam rationem qua rei dubie faciat fidem, divisionem locorum omnium hoc modo fecit. Ex his, inquit,locis,in quibus argumenta inclusa sunt, alii in ipso hzerent de quo agitur,alii assumuntur extrin- secus.Duas igitur locorum species fecit, alios enim inipsis questionum terminis haerere proposait,alios exirinsecus assumi. Atque eos quidem qui in ipsis hzererent de quibus queritur,tali divisione partitur. In ipao, inquit, tum ex toto, tum ex partibus ejus, tum ex nota, tum ex his rebus que quodammodo affecte sunt ad id de quo quaritur.Extrinsecus au tem eadicuntur qus absuntlongeque disjuncta sunt. Post hec eum locum qui ab effectis ducitur,in con- venientia membra partitus est,hoc modo;alia enim, inquit, sunt conjugata, alia ex genere, alia ex for- - ma,alia ex similitudine, alia ex differentia, alia ex contrario, alia ex conjunctis, alia ex antecedenti- bus,alia ex consequentibus, alia ex repugnantibus, alia ex causis,alia ex effectis, alia ex comparatione majorum aut minorum aut parium.Quorum quidem omnium et natura breviter attingenda est,et exem- pla ponenda. Eorum igitur locorum qui in ipso de quo agitur hzrent,primum esse dixit a toto. Totum autem uniuscujusque rei in diffinitione constat. Omnis enim diffinitio rei quam diffinit adeequatur; quod si una queque res tota esl (nibil enim inte- grum esse nisi totum polest),diffinitione quoque to- tum esse necesse est, id est, que totam rei quam diffinit substantiam claudat. Diffinitio vero est ora- tio qui uniuscujusque rei quidem esse designat. Ab hac ita ducitur argumentum ut sit quastio,an arbores quoque sint animalia. Dicam : Animal est est substantia animata sensibilis;arbor non est sub- stantia animata sensibilis;concludam:Non sunt igi- tur arbores animalia. Questio de genere. Maxima propositio: Unde diffinitio abest, indeillud quoque D abesse quod difünitur. Locus a diffinitione. Partes vero sunt,quarum conventu efficitur totum. Partes etiam vocantur qua dividunt totum,he autem spe- cies vel form: nuncupari solent.A quibus hoe modo sumitur argumentum.Ab his quidem partibus,qua- rum conjunctione componitur totum hoc modo, ut si sit dubitatio an sit anima corporea, partiemur animam velut his tribus partibus,quod vel vegata- - bilem,vel sensibilem, vel intelligibilem praestet, at ipsum neque végetare,neque sentire, neque intelli- gere corporale est. Cumque nulla sit pars anime corporalis, omnino anima corporalis non esse mon- strata est. Questio de genere, id est, an anima cor- 1197 DE DIFFERENTIIS TOPICIS. LIB. 1II. 1198 pori subjiciatur di generijargumentum a partibus. A non vivere, Ab his omnibus ita argümenta ducun- Maxima propositio : 4 quibus partes absunt,totum quoque abesse. Locus a partibustotum conjungen- tibus.Item ab liis partibus que totum dividunt hoc modo : sit in questione an anima secundum locum moveatur.Dicam motus secundumlocum tres spe- cies sunt,crementum,diminutio,permutatio; anima vero neque crescit,neque minuitur, neque ab alio Joco ad alium transit, non igitur movetur. Questio de accidente. Maxima propositio, eadem quae su- perius,locus a partibustotum dividentibus. A nota argumentum est, quoties ab interpretatione nomi- nis rei dubia fides queritur, hoc modo, ut si du- bitetur àn philosophia sit bonum. Dicemus, philo- sophia est amor sapientie,at id bonum est, philo- sophia igitur bonum est.Hic igiturrem non diflini- vimus, sed nomen diffinitione prodidimus.Qu:estio de genere.Maxima propositio : Nominis interpreta- tione rem declarari. Locus a notatione. Conjugata sunt qua ab eodem nomine flectuntur, ut a justi- tia, justum, juste.Ab his ita capitur argumentum, ut si quiratur an ridere gaudere sit. Dicemus, Si risus gaudium est, et ridere gaudere est, Quastio de accidente. Maxima propositio : Conjugatorum eamdem esse naturam.Loeus a conjugatis. Genus est quod de pluribus specie differentibus in eo quod quod predieatur. Ab hoc ita ducitur argumentum, ut si quaratur utrum anima numerns sit seipsum movens, ut Xenocrati placuit.Dicemus, Anima sub- stantia est, numerus vero substantia non est,igitur BHima numerus non est. Questio de diffinitione, locus a genere.Maxima propositio : Quorum diversa gunt genera, ipsa esse quoque diversa. Forma est quid de pluribus numero differentibusin eo quod|quid si predicatur, Ab hac fit argumentum hoc modo, ut si queratur an color in subjecto sit, id approba- bimus eo, quoniam album vel nigrum in subjecto sunt,a specie scilicet ad genus deducentes. Questio de genere. Nam in subjecto esse vel non esse, acci- dens vel substantiam significat, quze sunt prima rerum genera. Maxima propositio : In formis spe- . etari generum proprietates. Locus a forma. Simili- tudo est eadem rerum differentium qualitas. Ab hac ita fieri argumentum judicatur,ut si quiratur sorte - an electione rectores civitatibus dandi sunt, nege- tur quoniam ne in navi quidem sorte, sed electione | peritus rector eligitur. Similis est navis quidem ci- - yitati, gubernator autem magistratui. Qusstio de accidente, locus a simili. Maxima propositio: De similibus idem est judicium. Item a differentia, ut si queratur an idem sit rex quod tyrannus. Dice- mus minime,nam in rege, pietas,justitia, mansue- tudo; in tyranno cuncta diversa sunt. Qusstio de — diffinitione,locus a differentia. Maxima propositio : - Differentium rerum non idem essejudicium. Con- " &raria vero. qui Cicero appellat, quatuor modis " dividuntur: aut enim adversa sunt, ut album, ni- grum; aut privantia, ut justitia, injustitia; aut re- lativa,ut dominus;servus ; aut negativa, ut vivere, PEUT B D tuür.Ab adversis : si bona estsanitas, mala est egri- tudo; a privantibus: si injustitiam fugtiáss justitiam sequamur; a relativis : quisquis pater esse vult, ha- beat filiam ; anegantibus : non me accusas fecisse quod me non fecisse defendis. Qusstiones de acci- dentibus.Maxima propositio : Id adversis , privanti- bus et negantibuscontraria sibi convenirenon posse, inrelativis autem absquese relativaesse non posse. Locus a contrariis,qui melius opposita vocarentur, Adjuncta sunt ques finitimum tenent locum, ita ut temporibus quoque, tam antecedant, ut amorem congressio ; tum rei cui adjuneta sunt hereant, ut ambulationi pedum strepitus; tum consequantur, ut atrox facinus mentis trepidatio. Neque hzc neces- saria sunt,sed;frequenter eveniunt. Nam neque qui congressus est, modis omnibus amavit,et qui con- gressus non est,uno semel aspectu in amorem in- cidit ; et ambulante aliquo potest non esse strepitus pndum, et non ambulante pedes strepere, si uno eodemque loco consistens pedes moveat ; et trepi- dare quis,cum nihil atrox fecerit, et non. trepidare qui fecerit : ab his ducetur argumentum, vel cum amare aliquem suscipiamur, quia fuerit ante con- gressus,vel ambulasse aliquem in locum, cum pe- dum strepitus fuerit auditus,velatrox facinuscom- misisse, quem trepidare videamus, atque in his questiones de accidentibus, locus ab adjunctis. Maxima propositio: Ex adjunctis adjuncta perpendi. Antecedentia vero sunt, quibus positis statim ne- cesse est aliud consequatur, velut cum dicimus si horzo est,animal est. Neque in his temporibus ra- tio, nec rerum necessitas varia est, sed statim ut dictum fuerit id quod antecedit, id comitatur quod subsequens est. Hic vero locus totus in conditione est constitutus.Posita enim conditione si sit antece- dens,esse necesse est quod consequitur, hoc modo : Si peperit,cum viro concubuit,antecedens est pepe- risse,cum viro concubuisse consequens: nam neque illud queriturquid prius temporesit,quid posterius; elsepe ista ita variantur, ut id quod posterius est tempore,antecedens esse videatur in propositione, ut peperisse posterius est quam concubisse. Tamen si peperit, modis omnibus cum viro concubuit, et hoe precedente et prius posito, necesse est illud intelligatur. Aliquoties vero simul sunt, ut : si sol ortus est dies est ; aliquoties priusest quod prece- dit,posterius quod consequitur,ut: si arrogans est, odiosus est;ex arrogantia enim quisque fit odiosus. Ex antecedenti igitur sumitur argumentum : si pe- perit, cum viro concubit; sumo quod antecedit, at peperit ; concludo quod sequitur,cum viro igitur concubuit. A consequentibus ita sumo quod sequi- tur,at non eoncubuit cum viro, concludo quod an- tecedit,non igitur peperit.Qusstio est de accidente, locus ab antecedentibus et consequentibus. Maxime propositiones : Posito antecedenti comitari quod subsequitur,perempto consequenti perimi quod an- tecedil, Repugnantia vero sunt contrariorum con- 1199 AN. MANL. SEV. BOETII 1200 sequentia, ut vigilare, dormire, contraria sunt, ster- À maximas propositiones,quas locos esse diximus, se- tere dormientibus adjunctum est. Stertere igitur ao vigilare repugnantia sunt,ab hisita fit argumentum: Tune eum dicas vigilare, qui stertat ? Questio de accidente, argumentum à repugnantibus. Maxima propositio: Repugnantia sibi convenire non posse. Causa est efficiens, que quamlibet rem praecedens efficit, non semper tempore, sed proprietate na- ture,ut sol diem.Ab hae ita sumitur argumentum : Cur esse dubites diem, cum solem in cclo esse conspicias ? Quaestio de accidente: nam diem esse accidit aeri,id est esse propter solem lucidum ; ar- gunentum ab efficientibus causis. Maxima propo- sitio : Ubi causa est, inde effectum abesse non posse. Effectum est quod efficit causa. Ab hoc ita gumitur argumentum : Antu dubites amasse,quam rapuit? Questio de accidente,argumentum ab effe- ctis. Maxima propositio : Ubi effectus est, causam abesse non posse, veluti non abfuit amor qui fuit causa, cur rapuerit, quod est effectus. Gom- paratio vero majoris est, quoties id quod minus est majori comparatur. Ab hoc loco ita sumi- tur argumentum : Si is qui patriam bello perse- cutus est tandem veniam meruit a civibus, cur non is quoque mereatur qui ob seditionem motam actus estin exsilium ? Questio de accidente,argumentum a comparatione majoris. Maxima propositio : Quod in re majore valet, valeat in minore. Minoris est comparatio,quoties major res confertur minori ; at- qne ex ea capitur argumentum hoc modo : Si Caium Gracchum mediocriter labefactantem statum rei- publice Scipio privatus interfecit,cur non Catilinam orbem terra cede atque incendio vastare cupientem consules persequantur ?Questio de accidente, argu- mentuu a comparatione minoris. Maxima propositio: Quod in re minore valet,valeat in majore.Paria sunt quie ejusdem quantitatis sunt,et semper paritas . si- militudo est quantitatis. Ab hac ita fit argumentum: Si Demosthenem quis laudare desiderat, cur vitupe- ret Tullium ? Questio de accidente, argumentum & comparatione parium. Maxima propositio : Parium idem essejudicium.Restat islocus quem extrinsecus dixit assumi,hic judicio nitituret auctoritate,et totus probabilis est,nihil continens necessarium. Proba- bile autem est quod videtur vel omnibus, vel pluri- bus,vel doctis et sapientibus,et inter hos claris at- que praesstantibus,vel hisquisecundum unamquam- queartem peritiam consecuti sunt,ut medicoin medi- cinogeometre in geometria. Ab hoc loco tale est argumentum.veluti si dicam : Difficile est cum Car- thaginensibus bellum gerere,quoniam id P. Scipio Cornelius Africanus dixit quisspe fuerat expertus. Hic vero locus extrinsecus dicitur constitutus, quo- niam non de his predicati vel subjecti sunt ter- mini sumitur, sed ab extrinsecus posito judicio ve- nit ; hie etiam inartificialis et artis expers vocatur, quoniam non sibihine ipseconficitargumentum ora- tor, sed peractis positisque utitur testimoniis. Ex- peditis igitur M. Tullii differentiis quibus ipsea ge C paravit, pertractanda breviter mihi videtur euperius digesta partitio,uL ea que similia videntur a semet- ipsis ratione congrua segregentur.Similis enim vi- deturlocus a Loto ei qui est a nota, uterque enim indiffiaitione est constitutus.Nam interpretatio no- minis quzdam ipsius nominis diffinitio est. Sed illa eorum maxima est differentis,quia locus a toto rem diffinit: a nota vero rem non diffinit,sed nomen in- terpretatur. Diversa vero sunt res ac nomen. Hoc enim significet, illa significatur. Item locus & par- tium enumerationeconsimilis videtur esse ei qui est a forma.Nam et forma pars est,et qui genus dividit enumerat partes, neque aliter fleri ex forma argu- mentum potest nisi dividatur a genere ; sumienim omnino forma non potest, nisi per divisionem. Sed hic quoque multa estdifferentia :nam partium enu- meratio totas necesse est ut dividat partes, easque universas ad fidem argumentationis assumat, sive illa partes,sive illa sint species, ut genus quidem speciebus,totum vero partibus approbetur.In forma vero Sufficit ad demonstrandum quod de genere di- citur una quelibet. Item locus a contrario et repu- gnantibus videtur esse consimilis, sed habet diffe- rentiam,quia contraria primis sibimet frontibus op- ponuntur.Repugnantia vero perconjunctionem con- trariorum sibi probantur adversa, ut dormire ac vigilare statim sibi contraria sunt. Stertere vero re- pugnat vigilationi idcirco quia somno conjungitur. Adjuncta vero et antecedentia et consequentia quasi finitima sunt. Sed distant, quod in adjunetis nulla est necessitas;in accidentibus vero et consequen- tibus maxima ; in adjunctis vero tempora nimium valent.Nam quod adjunctum est,id vel precedererem solet, vel cum ea uno eodemque tempore esse, vel subsequi posterius.At in antecedentibus nihilhorum est, sed non habita temporis ratione mox ut fuerit antecedens, consequens esse necesse est, et si con- sequens non fuerit,antecedens necesse est interire. Acde M. Tullii locis sufficienter dictum est, nunc ad Themistii divisionem redeamus,utquomodo gibisu- perius digeste partitiones consentire possint brevi- ter explicemus,ac primum quidem totius partitionis . communiter differentias colligamus.Superior divisio docuit alios Themistii esse locos qui in ipsis termi- nis de quibus queritur insunt,aliosquiextrinsecus assumuntur, alios qui inter utrosque versantur,ut hic trina intelligatur divisio. At M. Tullii divisio locos bifariam ostendit: Alios enim in eo ipso de quo agitur haerere proponit, alios extrinsecus as- sumi.Hic igitur omnes eos locos,quos medios The- mistius proposuit,his applicuit atque conjunxit qui sunt in ipsis de quibus agitur terminis constituti, et communiter quidem talisdivisionum est differen- - tia,qu: clarius apparebit,si singula persequamur. Eos igitur locos,qui positi sunt in terminis, de qui- bus in questione dubitatur, priore partitione The- mistius,tum in substantia posuit,tumin substantie consequentia. In substantia sunt diffinitio, descri- w um 1201 DE DIFFERENTIIS TOPICIS. LIB. III. 1202 ptio, nominis interpretatio. Substanti: vero conse- À habentes angulum, qus orthogonie nuneupantur, quentia sunt genus,totum,species,pars, causa effi- ciens,materia,forma,effectus, corruptio,finis, usus, communiter aecidentia.Eos vero qui extrinsecus as- sumuntur,tum in judicio,tum in similitudine, tum in quantitatis comparatione,tum in oppositione,tum in proportione, tum in transumptione separavit. Quos vero inter utrosque posuit, hos in casibus et conjugatis et divisione constituit. Sed M. Tullius eos qui in ipso sunt de quo queritur, tum ex toto, tum ex partibus ejus,tum ex nota,tum ex his rebus qu: quodammodo affecte sunt ad id de quo que- ritur posuit.Ipsa vero que affecta suntmultifaria di- visione partitus est,solum vero judicium extrinse- eus segregavit, pluresque partes eorum que in d:vi- sione Themistii posita sunt substantiseconsequentia. Itemque locos mediosinter affecta numeravit.In tam vero varia divisione necesse est ut utreque sibi non eadem parte conveniant. Id vero in cunctis multi- pliciter divisis fieri potest, velut si quis dividat iriangulorum formas sic : triangulorum alie sunt equilatere forme, alie duo tantum latera habentes equalia,alie verototis inequalibuslateribusjuncte. Rursus sit ista divisio:ut alias dicat aliquis rectum alias dicat tribus acutis angulis contineri,quae sunt oxygonim,aliasin obtusum angulumtendi,que sunt ambligoniz. Necesse est igitur ut utreque sibi di- versa partium ratione conveniant. Nam quod est orthogonium,id semper vel duobus lateribus equa- libus continetur, vel tribus inaequalibus. Sed quod est ambligonium,id vel duobus lateribus continetur equalibus, vel tribus inzequalibus. Sed quod est oxygonium, id vel tribus lateribus equalibus, vel duobus inequalibus continetur.Rursus id quod est equilaterum semper est oxygonium, id veró quod duobus equalibus lateribuscontinetur,vel orthogo- nium,vel ambligonium,vel oxygonium esse potest. Quod vero tribus inzequalibus continetur lateribus, vel orthogonium,vel ambligonium esse necesse est. Secundum igitur hunc modum cunctam M. Tullii atque Themistii divisionem a principio pariter or- dientes,invicem sibimet clausam esse monslremus, in quibus omnibus et exemplorum et intelligentise superius expedite presens debet esse memoria.Dis- ponamus igitur omnem Themistii divisionem, et post hanc subjiciatur Tulliana partitio, ut ea qu& dicenda sunt apertius oculis subjecta clarescant. Themistii divisio. loci p In ipso. Extrinsecus. Medii. 1 À substantia. 4 À rei judicio. À casibus. 2 A definitione. 2 A similibus. A conjugatis. 3 A descriptione. 3 A majore. À. divisione. A A nominis interpretatione. — 4 À minore. 5 A consequentibus. 5 Ex oppositis vel con- 6 A toto vel genere. trariis, vel relativis, T A partibus vel specie. vel secundum priva- Ab efficientibus. A effectibus. A corruptionibus. Ab usibus. 8 9 0 | A fine 2 3 À A communiter accidentibus. tionem et habitum, vel per affirmationem et negationem. 6 A proportione. 1 A transumptione. M. Tullii divisio. loci Àb ipso. A. toto. À partibus. N Extrinsecus. Ab antecedentibus. À. consequentibus. Ab auctoritale. 1203 AN. MANL. SEV. BORTII A. nota. A. repugnantibus. A. conjugatis. A. causis. A genere. Ab effectis. A forma. A comparatione Vel majorum. Vel minorum. Vel parium. A similitudine. A. differentia. À contrario. Ab adjunetis. 1204 Quibus ita descriptis,nuno quemadmodum Marci A bilis.A contrario idem locus est, qui apud Themi- Tullii divisio Themistii partitioni conveniat explice- mus.Locum igitur quem Cicero dixit a toto,a sub- stantia Themistius esse proposuit. Uterque enim in diffinitione consistit,sive illa substantialis sit, sive descriptio. A partium enumeratione locus ex Cice- ronis Topicis positus idem est quiin Themistii di- visione inter medios adivisione nominatus est.Quo- lies enim aliquid esse vel non esse monstrare con- tendimus,si fidem a partium enumeratione capia- mus,id ex divisione necessario faciendum est.Divisio vero aut formarum precessit, aut partium, quan- quam locus qui ex divisionea Themistio inter me- dios collocatus est,a Cicerone in generis tractatione ponitur.Ait enim Tullius cum de genere loqueretur hoc modo:Commode etiam tractatur hzc argumen - tatio, que ex genere sumitur, cum ex toto partes persequare, hoc modo : si dolus malus est, cum aliud agitur,aliud simulatur, enumerare licet qui- bus modis id fiat,deinde in eorum aliquem id quod arguas dolo malo faetum, includere. Quod genus argumentiimprimis firmum videri solet.A notatione Tullii locus is est qui Themistii a nominis interpre- tatione.À conjugatis communis est locus,cum The- mistius inter medios collocavit.A genere M.Tullius posuit, a toto Themistius. A forma Ciceronis, & parte,id est, specie Themistii. A similitudine con- munis quidem est,nisi quod M.Tullius sub ea pro- portionem eomprehendit.A differentia M. Tullii, a toto in Themistii divisione,vel a parte inteliigi po- test:a'toto quidem,si sit constitutiva differentia de stium ab oppositis dictusest,etextrinsecus consti- tutus. Ab adjunctisilleestquiin Themistii partitione acommuniter accidentibus diciturinterconsequentia substantie nominatus. Abantecedentibus et conse- quentibuslocus multifariam spargitur.Nam et diífi- nitioet deseriptio etantecedere rem et consequi pos- sunt.Itemquenominisinterpretatio:item species an- tecedit,genus consequitur.Causa etiam efficiensan- tecedit et sequitur effectus ; materiam vero sequitur effectus.Communiter accidentia quoque inseparabi- liasint,necesse est ut consequantur.Conjugata etiam sesevelantecedunt vel consequunturitaque hielocus pluribus misusest,et non tam rebus ab aliisomnibus quam tractatione diversus.Ipsa enim consequentia loeum alium facit, cum ipsa conditio consequentis, vei in diffinitione,velin descriptione,velin forma, vel in causa, vel in ceteris posita sit. Repugnantia vero oppositisaggregantur,efficientia causis efficientibus vel materis effecta illi sunt consimilia loco quem Themistiusposuit afine;jnam causarum effectus finis est.A comparatione majoris vel minoris idem locus est qui apud Themistium inter extrinsecos locos po- nitur a majore et minore. A comparatione partium inter eos qui & simili ducuntur esse putandus est. Dictum est enim in quantitate similitudinem esse paritatem.Restat locus utrisque communis,qui est extrinsecus collocatus, quem Cicero, sicut 'Themi- stius,a rei judicio esse proposuit. Et M. Tullii qui- dem divisio superiorem Themistii partitionem tali modo potuerit ineludere,quod licet in subjecta de- qua sumitur argumentum, a parte vero si sit divisi- € scriptione prospicere : 'Tulliana divisio. A toto. À partium enumeratione. A. notatione. À conjugatis. A genere. A forma. A similitudine. A. differentia. À contrario. Ab adjunetis. Ab antecedentibus. À. consequentibus. À repugnantibus. Ab efficientibus. Ab effectis. A comparatione majorum. minorum. parium. Ab auctoritate. Omnis quidem M.Tullii partitio locorum in The- mistii divisionesuperioris descriptionis formula vi- detur conelusa.Nunc Themistii divisio ad M. Tullii divisionem reducenda est, Cujus quidem multa pars Ciceronis convenit,eicut prioretiam'descriptio docet. Quod vero ex Themistii superest divisione,id si ad Themistii divisio. A. substantia. A divisione. A nominis interpretatione. À conjugatis. A genere vel a toto. À parte vel specie. A. simili. i A toto vela parte. Ab oppositis. À. communiter accidentibus. A. diffinitione vel| descriptione, vel interpre- tatione, vel specie, vel causa, vel mate- ria, vel communiter accidentibus, vel con- jugatis. . Ab oppositis. A. causis. A fine. A majore. À minore. A similibus. A rei judicio Tulliane partitionis ordinem referatur, facili compendio quemadmodum ad se invicem partitio- tiones reducantur ostenditur. Nam continue M. Tellii/divisiooi ex Themistii locis in superiore descriptione convenerant bi : Ciceronis qui- dem a toto, Themistii a substantia. A partium * 1205 DE DIFFERENTIIS TOPICIS. LIB. IV. 1206 enumeratione Ciceronis, a divisione Themistii. A Restant autem exThemistillocish —Àab usibus,ab A notatione Ciceronis, a nominis inierpretatione 'Themistii. A conjugatis utrorumque communis. A genere Ciceronis, a toto Themistii. A forma Ci- ceronis, a parte, id est specie Themistii. A simili- tudine communis.A differentia Ciceronis, a toto vel a parte Themistii.A contrario Ciceronis,idem apud Themistium ab oppositis. Ab adjunctis Ciceronis, eumdem a communiter accidentibus Themistius po- suit. Ab antecedentibus et consequentibus, mixti cum pluribus. A repugnantibus Ciceronis, idem a Themistio ab oppositis dicitur. Ab: efficientibus Ciceronis, a causis Themistii. Ab effectis Tullii, à fine Themistii. A comparatione majoris ac minoris M. Tulliiiidem suat a majore ae minore Themistii. A comparatione partium Ciceronis, similibus The- p mistii. Cum igitur M.Tullii plena divisio aliquibus membris Themistiane divisionis aptetur, fieri non potest ut non membra Themistiana divisionisstatim ad Tulliane convenientia reducantur. Quocirca si quid reliquum est in Themistii divisione quod su- periori formule non videatur ascriptum, plene M. Tullii divisioni poterimus aptare. Invicem enim divisiones alterna reciprocatione conjuncte sunt. Themistii. : Si ipse usus aliquid efficit. Ab usibus P ipse usus efficitur. Ab effectibus. A. corruptionibus À. proportione. Si etfectus efficitur. Si sit ad minus. Si sit ad par. Si sit ad majus. À transumptione. Ac de dialecticis quidem locis, quantum propositi operis ratio postulat explicuimus. Nunc vero de rhetorieis dicendum videtur quid sint, vel quid a Si effectus aliquid efficit. effectibus, et corruptionibus, et proportione, et transumptione.Quorum quidem ab usibus, si usus alicujus rei semper effector est, ei loco Ciceronis aptandusestquiaab efficientibus nuncupatur.Quod siipse usus elficitur,ei loco Ciceronis adhibendus est qui ab effectis vocatur.Ab effectibus vero,siquidem efficit aliquid effectus, ab etficientibuscausis est;si vero ipse effectus plenum aliquid confectumque demonstrat, is locus est quem ab effectis 'Cullius dixit. A corruptionibus vero ab efficientibus dici potest.Nam cum omnis generatio efficiat aliquid,id estsubstantiam formet,corruptiorursusipsa quoque efficit quiddam, id est substantiali forma spoliat ac privat, velut mors facit corporis dissolutionem. A proportionevero idem est,quem Tullius a similibus dixit,nam multorum in multis similitudo proportio est. Transumptio vero siquidem ad majora sit,locus a majorum comparatione est; sin vero ad minora, locus est a minorum comparatione;quod si ad paria locus esta parium comparatione. Atquein his om- nibus reducendis,tale satis est descriptionis exem- plum. Ciceronis. Ab effcientibus. Ab effectis. Ab efficientibus. Ab effectis. Ab efficientibus. A. gimilibus. A comparatione mujorum. Minorum. Parium. dialecticis discrepare videantur, ad cujus plenam disputationem integrum quarti voluminis spatium reservemus. ——— LIBER QUARTUS. Si quis operis titulum diligens examinator inspi- ( ciat, cum de Topicis differentiis conscribamus,non id & nobis tantum exspectare debebit, ut locorum inter se dialecticorum,veletiam rhetoricorum diffe- rentias demus,verum id multo magis utdialecticos locos a rhetoricis segregemus, quod nos efficacius aggredi posse arbitramur,si ab ipsa facultatum na- iura, disputandi sumamus exordium.Ostensa enim dialecti: ac rhetorice similitadine ac dissimilitu- dine,ab ipsarum facultatum necesse est formis etiam locorum qui eisdem facultatibus deserviuntcommu- nitates discrepantiasque ducamus. Dialectica facultas igiturthesim tantum considerat.Thesis vero estsine circuinstantiis quastio. Rhetorica vero de hypothe- sibus,id es! dequazstionibus cireumstiantiarum mul- titudine inclusis, tractat et disserit. Cireumstantiae vero sunt: quis, ubi, quando: cur, quomodo, quibus adminiculis. Rursus dialectica quidem si quando circumstantias, veluti personam factumve aliquod ad disputationem sumit, non principaliter, sedomnem ejusvim ad thesim,de qua disseritirans- fert, Rhetorica vero si thesim assumpserit,ad hy- pothesim trahit,et utraque suam quidem materiam tractat,sed alterius assumit,ut proniore in sua ma- teria facultate nitatur.Rursus dialectica interroga- lione ac responsione constricta est. Rhetorica vero rem propositam perpetua oratione decurrit. Item dialectica perfectis utitur syllogismis.Rhetorica en- thymematum brevitate contenta est.Illud eiiam dif- ferentiam facit, quod rhetor habet alium preter adversarium judicem,qui inter utrosque disceptet. Dialectico vero ille fert sententiam,qui adversarius est. Ab adversario enim responsio veluti quedam sententia subtilitate interrogalionis elicitur. Que cum ita sint,omnis earum differentiavel in materia, vél in usu,vel in fine est constituta :in materia,quia thesis atque hypothesi materia quidem utrisque subjecta est; in usibus, quod hec interrogatione, illa perpetua oratione disceptat,vel quod hec inte- gris syllogismi,illa vero enthymeimatibus gaudet;in fine vero, quod hwe persuadere judici, illa quod vult ab adversario extorquere conatur, Quibus ita precognitis paulo posterius et questiones rhetoricas qua in constitutionibus positesunt,et proprii gene- 1207 AN. MANL. SEV. BOETII 1208 ris enumerabimus locos.Nunc paulisper mihi vide- À rhetorioe providendum est. Partes enim rhetorice tur de tota admodum breviter facultate tractandum magnum opusatque difficile.Quantaenim sibimetars rhetorica cognatione jungatur,non facile considerari potest, vixque est etiam ut auditu animadverti queat,nedum sit facile repertu.De cujus quidem rei traditionenihilab antiquis preceptoribusaccepimus. De unoquoque enim praecipiunt, nihil de communi laborantes.Quam partem doctrine vacuam, ut pos- sumus,aggrediamur.Dicemus itaque de generis artis, et speciebus,et materia,et partibus,et instrumento, instrumentique partibus,opere etiam officioque ac- toris et fine, post h»c de questionibus aoc de locis. Quocirca quod in communi speculandum est, hino disserendi sumamus exordium, Rhetoriezigitur ge- . nus est facultas.Species verotres,judiciale,demon- p strativum, deliberativum, el genus quidem id esse quod diximus patet.Species autem idcirco sunt quas superius commemoravimus, quoniam in his est tota facultas rhetorice.In judiciali genere causarum integra est; item in demonstrativo, vel delibera- tivo. Sed hec genera sunt causarum, Omnes enim causs,vel speciales vel individuc,sub horum rium generum uno cadunt,ut subjudiciali quidem speciale ut majestatis vel repetundarum. Sub deliberativo vero quaeunque cause consultationem habent:utsi specialiter accipiasdebello velde pace,si vero indi- vidue de bello Pyrchi vel pace. Eodem modo etiam in demonstrativis, quecunque veniunt in laudem aut in vituperationem, specialiter quidem, ut laus viri fortis,individue vero,ut laus Scipionis,sub demon- stratione ponuntur.Materia vero hujus facultatis est, omnis quidem res proposita ad dictionem.Fere au- tem est civilis quzstio. In hanc species a rhetorica venientes quasi quedam forme capiunt sibi mate- riam, et triplici informatam tenent figuram, quod posterius liquebit,ut civilis questio,que adhuc in- formis secundum species erat,fiat accepto fine uni- cuique specierum rhetorice subjecta. Ut informis adhuc civilis questio cum acceperit ex judiciali fi- nem justi,fiat ipsa civilis questio in judiciali genere constituta.Cum vero ex deliberativo sumpserit utile vel honestum,tunc fiet ipsa civilis questio in deli- berativo causarum genere constituta.Si vero ex de- monstratione sumpserit bonum,tum fit demonstra- tiva civilis questio. Veniunt autem ut in materiam species ex rhetorica,idcirco quod aliter in materia sua qu:elibet facultas non potest operari, quam si suas adhibeat partes.Absentibus enim cunctis par- tibus suis rhetoricaquoque ipsaestabsens.Sed quo- niam de speciebus dictum est rhetorice, quoniam sunt genera causarum,ita sunt,ut omnium negotio- rum que incivili questione constituta sunt,accepto fine justi, judiciale sit genus; omnium vero qua constituta suntin civili quaestione,honestum vel uti- lem finem ceperunt, deliberativum sit genus; om- nium quoque qua in civili questione posita finem honestitantum bonive sumpserunt,sit demonstrati- vum genus. Sed de hishactenus.Nuno de partibus D sunt quinque, inventio, dispositio, elocutio, memo- ratio, pronuntialio.Partes autem vocantur idcirco, quiasi aliquid harum defuerit oratori,im perfecta fa- cultas est;atque ideo quae universam formanlorato- riam facultatem,ea partes facultatis ejus dicere jus est.Sed he partes quoniam rhetorice facultatis sunt, tolamquerhetoricam facultatem componunt,necesse est ut ubi fuerit rhetorica integra,ipse quoque par- tes consequanturin propriis speciebus;omnes igitur rhetorice partes inerunt rhetoric speciebus.Quo- circa et his civilibus negotiis tractandis adhibentur, quie a predictis speciebus rhetorice informatur; eque igitur in iudiciali negotio et in deliberativo et demonstrativo, inventio, dispositio, elocutio, me- moria, pronuntiatioque conveniunt. Quoniam vero omnis fere facultas instrumento utiturad faciendum quod potest,'erit etiam rhetorice facultatis aliquod instrumentum ; hoc vero est oratio, que partim in civili genere versatur,partim minime. De ea autem oratione nunc loquimur qua aliquam habet questio- nem, vel qua ad finem expediende questionis ac- commodatur; ea vero oratio quae in civili genere versatur, continue decurrit;ea vero qua non est in civilibus causis,interrogatione et responsione lexpli- catur.Sed prior rhetorica, secunda dialectica nun- cupatur, que hoc superiore differt : primum quod lla civilem hypothesim, hec thesim considerat; dehinc quod illa continua, hec intercisa oratione peragitur,et quod rhetorica oratio habet preter ad- versarium judicem, dialectica vero eodem judice quo adversario utitur. Hec igitur rhetorica oralio habet partes sex : proeemium, quod exordium est, narrationem,partitionem,confirmationem,reprehen- sionem,perorationem,quz sunt partes instrumenti rhetorica facultatis;et quoniam rhetorica in omni- bus suis speciebus inest,eisdem inerunt.Nec potius inerunt quam eisdem ea que peragunt administra- bunt.Itaque et in judieiali genere causarum neces- sarius est ordo procemii, narrationis atque cetero- rum,et in demonstrativo deliberativoque necessaria sunt.Opus autem rhetorice facultatis est docere mo- vereque, quod nihilomiuus isdem fere sex instru- mentis,id est orationis partibus administratur.Par- tes autem rhetorice,quoniam partes sunt facultatis, ipse quaque sunt facultates.Quocirca ipse quoque orationis partibusquasiinstrumentisutentur in par- tem, atque ut hisoperentur, eisdem inerit, Nam in exordiis nisi quinque sint predicte rhetoriec partes, ut inveniat,disponat,eloquatur, meminerit, pronun- tiet; nihil agit orator.Eodem quoque.modo et reli- qu& ferepartes instrumenti nisi habeant omnes rhe- loriece pártes, frustra sunt. Hujus autem facultatis effector orator est,cujus est officium dicereapposite ad,persuasionem. Finis autem tum in ipso, tum in altero. In ipso quidem bene dixisse, id est dixisse apposite ad persuasionem;in altero vero persuasis- se. Neque enim si qua impediunt oratorem quo mi- nus persuadeal,officio facto,finis non est consecutus, n LTM 1209 DE DIFFERENTIIS TOPICIS. LIB. IV. 1210 ged is quidem qui officio fuit contiguus et cognatus, A gregatur:autenim in ipso facto vis defensionisinest, consequitur, facto officio;is vero qui extra contine- tur,sepe non consequitur,neque tamen rhetoricam guo (ine contentam honore vacuavit : hec quidem ita sunt mista, ut rhetorica insit speciebus,species vero insint causis. Causarum vero partes status esse di- cuntur,quos etiam aliis nominibus tum constitutio- nes, tum quaestiones nominare licet;qui quidem di- viduntur ita ut rerum quoque natura divisa est.Sed a principio,questionum differentias ordinamur:quo- niam rhetorica quiestiones circumstantiis involute gunt omnes,aut in scriptialicujus controversia ver- santur,aut preter scriptum ex re ipsa sumunt con- tentionis exordium. Et ille quidem qui in scripto eunt,quinque modis fieri possunt. Uno quidem,cum hie scriptoris verba defendat,ille sententiam: atque hoc appellatur scriptum et voluntas. Alio modo, si inter seleges quadam contrarietate dissentiant,quas cum ex adversa parte defendunt, faciunt controver- siam:atque hic vocatur status legis contrarie. Ter- tio, cum scriptum, de quo contenditur, sententiam claudit ambiguam:hec suo nomine ambiguitas nun- cupatur.Quarto vero,cum ex eo quod est scriptum, aliud non scriptum intelligitur:quod quia per ratio- cinationem et quamdam syllogismi consequentiam investigatur, raciocinatio vel syllogismus dicitur. Quinto,cum sermo est scriptus,cujus non facile vis et natura clarescat, nisi diffinitione delecta sit: hic vocatur finis velinscriptio.Quos omnes a se differre non est nostrioperis,verum rhetorici demonstrare; hec enim speculanda doctis non rudibus discenda proponimus,quamvis de eorum differentia in Topi- corum commentis per transitum disseruimus.Earum autem constitutionum qu: preter scriptum in ipsa- - rum reram contentione aunt posito, ita differentie segreganlur, ut rerum quoque ipsarum natura diver- ga est.In omni enim rhetorica quastione dubitatur an sit, quid sit, quale sit, et preter hec, an jure vel more possit exerceri judicium.Sed si factum vel res qu: intenditur,ab adversario negetur, quastio estutrum sit,ea conjecturalis constitutio nominatur. Quod si factum quidem esse constiterit, quid vere sit id quod factum est ignoretur, quoniam vis ejus diffinitione monstranda est, diffinitiva dicitur consti- tutio. At si et esse constiterit, et de rei diffinitione conveniat,sed quale sit inquiratur,tunc quia cui ge- neri subjici debeat ambigitur,generalis qualitas nun- cupatur.In hac vero questione et qualitatis et quan- titatis e& comparationis ratio versatur. Sed quoniam de genere quztio est, secundum generis formam in plura necesse est hanc constitutionem membra dis- tribui. Omnis enim questio generalis,id est cum de genere et qualitate et quantitate queritur facti, in duasdistribuitur partes.Nam aul in preteritum quie- ritur de qualitate propositi, antin presens, aul in futurum. Si in preteritum, juridicialis constitutio nuncupatur.Si presentis vel futuri temporis teneat questionemnegotialis dicitu r.Juridicialis vero cujus inquisitio praeteritum respicit, duabus partibus se- B D et absoluta qualitas nuncupatur,aut extrinsecus as- sumitur, et assumptiva dicitur constitutio.Sed hao in partes quatuor derivatur : aut enim conceditur crimen, aut removetur, aut refertur, aut, quod est ultimum,eomparatur. Conceditur crimen ,cum nulla introducitur facti defensio, sed venia postulatur.Id fieri duobus modis potest,si depreceris, aut purges. Deprecaris,cum nihil excusationis attuleris;purgas, cum facti culpa his ascribitur quibus obsisti obviari- que non possit, neque tamen pérsond sint,id enim in aliam constitutionem cadet. Sunl vero hec im- prudentia, casus,atque necessitas. Removetur vero crimen, cum ab eo qui incessitur transfertur in alium.Sed remotio criminis duobus fieri modis po- test, si aut causa removeatur, aut factum.Causa re- movetur, cum aliena potestate aliquid faetum esse contenditur. Factum vero cüm alius, aut potuisse, aut debuisse facere demonstratur, Atque hac in his maxime valent, si ejus nominis in nos intendatur actio, quod non fecerimusid quod oportuit fieri.Re- ferturcrimen cum justein aliquem facimus commis- sum esse contenditur, quoniamis in quem commis- sum sit injurius sepe fuerit, atque in quod in- tenditur meruit pati. Comparatio est, cum propter meliorem utilioremve,faetum quod adversarius ar- guit commissum esse, defenditur.Horum vero on:- nium sunt propric differentie, atque ideo minu- tissime divisiones quas rhetorum in his docendis explicandisqueconscriptilibri diligentius continent. Sed nos hec a M. Tullio sumpsisse sufficiat. Ad - aliud enim tota operis festinat intentio. De quibus omnibus hoc inspiciendum est modo. M. enim Tul- lius causarum partes constitutiones esse demonstrat eo loco quo contra Hermagoram nititur, dicens, quod si generis cause partes non possunt recte pu- tari, multo minus rectae [F.recte]partis caus: partes putabuntur.Parsautem caus constitutio omnis est, partes cause constitutiones esse designans. Quare de re multa questio est, quomodo enim partes esse putabantur cause. Si enim ita partes, ut species quomodo fieri potest ut in una causa plures consti- tutiones sint ?Nam species sibi invicem impermiste . sunt. At veniuntin causam plurime constitutiones, - non sunt igitur partes causarum velut species sta- tas.Illud quoque quod nulla species aliam sibi oppo- sitam speciem ad substantiam juvat, constitutio ' vero constitutionem coufirmnat ad fidem. Nec vero fieri potest ut itasintcausarum quasi totius partes, nullum enim compositum ex una parte totum atque integrum esse potest. Ac in causa constitutio una idonea estconstituerecausam.Quodigitur est dicen- dum, patet via rationi.Neque enim cause ejus pàrs dicitur esse constitutio, que in controversiam venit et quam status constituit, cum presertim quiadditur ad causam status, una jam conslitutione firmata, non sit principalis,sed accidens,atque in uno nego- tio tot eveniant controversie quod sunt constitutio- nes, eed quot controversiw tot causm.Et licet eas unum contineatnegolium, cause tamen impermista 1211 AN MANL. SEV. BOETII 1212 sibimet variantur:ut qui juvenem de lupanari ex- A sam accesserit, faciet officium suum ; bene igitur euntem vidit, paulo post de eodem loco uxorem suam vidit egressam, accusat juvenem adulterii:hic unum negetium, hoc quod vertitur est, cause autem due : una conjecturalis, ei neget se fecisse ; altera diffinitiva, siinlupanari concubitum dicat non posso adulterium putari. Sed neque neganti pars est ejus- dem controversio conjecturalis status, neque dilfi- nienti diffinitio;totam enim continetcausam.Causam autem voconon generaliter sed controversiam aliqua constitutione formatam. Sunt autem constitutionis partes causa generalis hoc modo : si enim omnis causa conjecturalis esset, nec alius status invenirc- tur, non esset status conjecturalis causc pars, sed ipsa causa esset sinedubio conjectura;sed quoniam partim conjectura, partim sine, partim qualitate, partim translatione cause omnes tenentur,pars est constitutio causae non ejus quam tenendo informat, sed ejus quam dividit generalis,cujus scilicet quasi membrum aliquod abscindens,suum facit unaquae- queconstitutio, Sunt igiter partes ut species consti- tutiones caus» generis, nonejus quam unaqueque tenens informaverit. Quare genus est rhetorica fa- cultas. Rhetorice vero species tres, judiciale, de- monstrativum, deliberativum., Materia autem,civilis quaestio, que dicitur causa ; partes hujus materiem, constitutiones. Rhetorice partes, inventio, disposi- tio, elocutio, memoria, pronuntiatio. Instrumentum, oratio ; instrumenti partes,exordium, narratio, par- titio, confirmatio, reprehensio, peroratio. Opus est docere et movere ; actor est orator ; officium bene dicere ; finis tum bene dixisse, tum persuadere:est vero tota rhetorica in speciebus. Hpecies vero ita totam materiam informant,ut tamen vicissimtotam sibi vindicent,quod ex hoo intelligi potest,quoniam omnes materie partes singulo species tenent.Nam in judiciali quatuor constitutiones invenies, et in deliberativo demonstrativoqueeasdem quatuorinve- nire queas.Unde ostenditur, si omnes partes causa generalis, quz est civilis questio, singulae species habent, omnes vero partes causa ipsa est, causam, id est civilem questionem a speciebus vicissim vindi- cari totam eo modo, quo vox uno tempore ad pluri- morum aures pervenit cum suis integra partibus,id est elementis, nam eodem tempore tota causa ad di- versas species cum suis partibus transit, Sed cum species in materiam venerint, id est in civilem qui- stionem,et eam cum suis obtinuerint partibus,infe- runtsecum etiam ipsam rhetorica facultatem.Quare etiam rhetorice partes in singulis constitutionibus inerunt. Sed illata materiainfertsecum instrumen- tum suum, infert igitur secum orationem, et hac proprias partes,eritque in constitulionibus tractan - dis exordium, narratio, et castera. Sed cum instru- mentum venerit in civilem quistionem,operam quo. quesuamsimul infert; docebitigiturae persuadebitin omniconstitutione.Sed haec per se venire non pote- runt, nisi sit, qui hvc moveat velut artifex atque architectus. Hic autem est orator, qui cum ad cau- D dicet in omni genere causarum,et in omni constitu- tione, faciet etiam finem, tum ut bene dixerit in omni constitutione,tum ut persuaserit. De singulis igiturnunc quidem in communetractavimus.De uno quoque vero separatim post,si erit commodum, dis- seremus. Atque hec hactenus. Nunc de inventione tractandum est.Etenim prius quidem dialecticos de- dimus, nunc rhetoricos promimus locos,quos ex at- tributis persone ac negotio venire necesse est, Per- 80na est, qua in judicium vocatur, cujus dictum aliquod faetumve reprehenditur. Negotium factum dictumve persone, propter quod in judicium voca- tur. ltaque in his duobus omnis locorum partitio constituta est:quae enim habentreprehensionis oc- casionem,eadem nisi omnino ad inexeusabilem par- lem vergunt, defensionis copiam subministrant:ex eisdem enim locis omnis accusatio defensioqne consistit.Siigitur persona injudicium vocatur,neque factu dictumve ullum reprehenditur, causa esse non poterit. Neo vero factum dictumve aliquod in judicium proferri potest, si persona non exstet;ita- que in his duobus omnis judiciorum ratio versatur, in persona scilicet. atque negotio. Sed (ut dictum est) persona est que in judicium vocatur, nego- tium factum dictumve persons, propter quod reug statuitur ; persona igitur et negotium suggerere argumenta non possunt. De ipsis enim questio est, De quibus autem dubitatur, ea dubitationi facere fidem nequeunt. Argumentum vero eral ratio rei dubie faciens fidem ; faciunt autem negotio fi- dem, ea quae sunl personis ac negotiis atiributa. Ac si quando persona negotio faciat fidem, veluti 8i eredatur contra rempublicam sensisse Catilinam, quoniam persona et vitiorum turpitudine denotata, tunc non in eo quod persona est et in judicium vo- catur fidem negotio facit, sed in eo quod ex attri- buti8 personte quamdam suscipit qualitatem.Sed ut rerum ordo clarius colliquescat, de circumstantiis arbitror essedicendum.Circumstantis» suntque con- venientessubstantiam questionisefficiunt.Nisi enim sit qui fecerit, et quid fecerit, causaque cur fecerit, locus, ternpusque quo fecerit,modus etiam faculta- tesque si. desunt, causa non stabit. Has igitur cir- cuinslancias in gemina Cicero partitur, ut eam,quee est, quis,circumstantiam ir. attributis personw ponat. Reliquas vero circumstantias in attributis negotio constituat.Et primam quidem ex circumstantiiseam, qu: est quis, quoniam persono attribuit, secat in undecim partes: nomen ut Verres, naturam ut bar- barus, victum ut amicus nobilium, fortunam ut di- ves, studium ut geometer,casum: ut exsul, affectio- nem ulLaraans,habitum ut sapiens,consilium, facta, et orationes, ea qui extra illud factum dictumque sunt quod nune in judicium devocatur, Reliquas vero circumstantias,que sunt quid, cur, quomodo, ubi.quando,quibus auxiliis,in attributis negotio po- nit ; quid et cur, dicens continentia cum ipso ne- gotio ; cur in causa constituens : ea enim causa 1213 DE DIFFERENTIIS TOPICIS. LIB. IV. 1214 est uniuscujusque facti, propter quam factum est. À cticis locis ea que in ipsis haerent, de quibus qua- Quid vero secat in quatuor partes:in summam facti, ul parentis occisio, ex hac maxime locus sumitur amplificationis ; ante factum, ut. concitus gladium rapuit; dum fit, vehementer percussit; post fa- ctum, in abdito sepelivit. Que cum omnia [sint facta, tamen quoniam ad gestum negotium de quo queritur pertinent, non sunt ea facta qua in attributis personae numerata sunt; illa enim extra negolium, de quo agitur posita, personam infor- mantia, idem ei negotio prestiant de quo ver- satur intentio; haec vero facta que conlinentia sunt cum ipso negotio,ad ipsum negotium de quo quaeritur pertinent.Postremas veroquatuorcircum- stantias Cicero ponit in gestione negotii, que est secunda pars attributorum negotiis ; eLeam quidem cireumstantiam,que est quando,dividit in tempus, ut nocte fecit,et in occasionem,ut cunctis dormien- tibus; eam vero circumsiantiam, que est ubi, locum dicit, ut in cubiculo fecit, quomodo vero ex circumstantiis modum,ut clam fecit.Quibus auxiliis eircumstantiam,facultatem appellat, ut cum multo exercitu.Quorum quidem locorum, etsi ex circum - Slantiarum natura discretio clara est, nos tamen benevolentius faciemus, si uberius eorum a se diffe- rentias ostendamus. Nam eum ex circumstantiis, alias. M. Tullius posuerit esse continentia cum ipso negotio, alias in gestione negotii. Atque in conli- neniibus cum ipso negotio illum annumeravit lo- cum quem appellavit dum fit, ex ipsa prolationis significatione idem videtur esse locus hic, dum fit, ei quiestin gestione negotii.Sed nonestita,quia dum fit illud est quod eo tempore admissum est dum facinus perpetratur, ut percussit. In gestione vero negotii ea sunt que ante factum,et dum fit,et post factum quod gestum est,continent.In omnibus enim tempus, locus, occasio, modus, facultas inquiritur. Rursus dum fit factum est quo administratum est negotium ; que igitur suni in gestione negotii,non sunt facta,sed facto adharentia. Nullus enim tem- pus, occasionem, locum, modum, facultatem facta esse consenserit, sed (ut dictum est) eque cuilibet facto adharentia sunt,atque id nullo modo derelin- quant,quia quadam relatione subjecta suntipsiquod gestum est, negotio. Item ea que sunt in gestione negotii sine his quae sunt continentia cum ipso ne- gotio esse possunt. Potest enim et locus, et tempus, et occasio,et modus, et facultas facti cujuslibet in- telligi, etiamsi nemo faciat, quod illo in loco, vel tempore,vel occasione, vel modo, vel facultate fieri posset.Itaque ea,que sunt in gestione negotii sine his qua continentia cum ipso negotio esse possunt, illa vero sine his esse non possunt. Factum enim preter locum, tempus, occasionem, modum, facul- tatemque esse non poterit, atque hzc que in attri- butis person: ac negotio constant, veluti in diale- L * * Hic locus infra, col.1224,non iisdem verbis resumi- tur,sie : «f appareat,EX REVELATIONE $m? argum.tN adjun- ctis negotio. B C ritur. Reliqua vero,que vel suntadjuncta negotio vel gestum negotium consequuntur,taliasunt,qualia in dialecticislocisea qui seeundum Themistium partim rei substantiam consequuntur,partim sunt extrin- secus,partim versantur in mediis ; secundum Cice- ronem vero inter affecta numerata sunt, vel extrin- secus posita.Suntenim adjuncta negotio, ipsi etiam eque fidem faciunt questioni,affeeta quodammodo ad id de quo quaritur,et respicientia negotium de quo agitur.Nam circumstantice septem in attribulis person: vel negotio numerate sunt. Ha cum ccpe- rint comparari,et quasi in relationem venire,siqui- dem ad se continens referatur,vel ad id quod con- tinetur, fit aut species, aut genus. At si ad id refe- retur quod ab eo longissime distet,contrarium ; ac si ad finem suum alque exitum referatur, eventus est. Eodem quoque modo ad majora, minora et paria comparantur. Atque omnino tales loci in his qui sunt ad aliquid considerantur, nam majus et minus, aut simile, aut eque magnum, aut dispe- ratum accidit circumstantiis que in attributis ne- golio atque persone numerate suni: ut dum ipse circumstantis» aliis comparantur, fiat ex his argu- mentum dicti factive quod in judicium trahitur. Distant autem a superioribus,quod superiores loci, vel facta continebant, vel factis ita adherebant, ut separari non possint, ot locus, tempus, et cs- tera que gestum negotium non relinquunt; hac vero qua sunt adjuncta negotio non adherent ipsi negotio, sed accidunt cireumstantiis, et tuno de- mum argumentum prestant, cum ad compara- tionem veniunt. Sumuntur vero argumenta non ex contrarietate, sed ex contrario, et non ex similitudine, sed ex simili, ut appareat non ex relatione sumi argumentum, sed ex adjunctis negotio*, et ea esse adjuncta negotio, qu: sunt ad ipsum de quo agitur negotium affecta. Conse- cutio vero, qua pars quarta est eorum qua nego- tiis attributa sunt, neque in ipsis inest rebus qua rerum substantiam non relinquil**, neque ex compa- ratione repetitur,sed rem gestam vel antecedit, vel etiam consequitur.Atque hictotus locus extrinsecus est: primum enim in eo queritur id quod factum est,quo nomine appellari conveniat, in quo non de re,sed de vocabulo laboratur ; qui deinde sint au- etores ejus facti,et inventionis comprobatores,atque emuli:id totum ex judicio,et quodammodo testimo-. nio extrinsecus posito ad subsidium confluit argu- menti; deinde et qua ejus'rei sit lex, consuetudo, pactio,judicium, sententia, artificium. Deinde que- .ritur si natura ejus venire vulgo soleant, an inso- lenter et raro ; utrum homines id sua auctoritate comprobare ac defendere in his consueverint,et cc- tera quie factum aliquid similiter confestim aut in- tervallo solent consequi,quz necesseest extrinsecus ** Sensus esse videtur : nequi i. ip. in red.,quod enim ipsis in. red. inest verum subs., etc. 1215 AN. MANL. SEV. BORTII 1216 posita ad opinionem magis tendere quam ad ipsam À contractionediscreti sunt. Nam dialecticorum major rerum naturam.Itaque in his quatuor licet negotiis attributa dividere, ut sint partim continentia cum ipso negotio,que facta essesuperiusdictum est ; par- tim in gestione negotii,qua non esse facta,sed factis adhmrentia dudum monstravimus ; partim adjuncta negotio. H»c (ut dictum est) partim in relatione po- nuntur,partim gestum negotium consequuntur,ho- rum fides extrinsecus sumitur.Ac de rhetoricis qui- dem locis satis dictum est : nune illud est explican- dum;qus sit his similitado cum dialecticis, quive diversitas, quod cum idonee convenienterque mon- stravero, propositi operis explebitur intentio. Primo adeo ut in dialecticis locis (sicut Themistio placet) alii sunt quiin ipsis herent de quibus quaritur;alii assumuntur extrinsecus,alii vero medii inter utros- que locati sunt : sic in rhetoricis quoque locis,alii in personis atque negotio consistunt, de quibus ex ad- versa parte certatur,alii vero extrinsecus,ut hi qui gestum negotium consequuntur,alii vero medii.Quo- rum proximi quidem negotio sunt hi qui ex circum- stantiis reliqui in gestione negotii considerantur.Illi veroquiin adjunctis negotio collocantur,ipsi quoque inter medios locos positi sunt, quoniam negotium de quo agitur quadam affectione respiciunt; vel si quis ea quidem que personis attributa sunt,velque continentia sunt cum ipso negotio, vel que in ge- stione negotii considerantur,his similia locis dicat qui ab ipsis in dialectica trahuntur de quibus in quaestione dubitatur, consequentia vero negotium ponat extrinsecus, adjunetaj vero inter utrumque constituat. Ciceronis vero divisioni hoec modo fit similis. Nam ea qua continentia sunt cum ipso ne- gotio,vel ea qui in gestione negotii considerantur, in ipsis herent de quibus queritur; ea vero que adjuncta sunt, inter affecta ponuntur; sed ea que gestum negotium consequuntur, extrinsecus collo- cata sunt. Vel si quis ea quidem que continentia suntcum ipso negotio in ipsis herere arbitretur, affecta vero esse ea qua sunt in gestione negotii vel adjuncta negotio, extrinsecus autem ea qua gestum negotium consequuntur. Jam illae perspicue sunt communitates, quod quidem ipsi pene in utrisque facultatibus versantur loci, utgenus, ut pars,utsimi- litudo, ut contrarium, ut majus ac minus.De com- munitatibus satis dictum est. Differentie ille sunt quo4 dialectici thesibus etiam apti sunt; rhetorici tantum ad hypotheses,id est, ad questiones infor- matas circumstantiis assumuntur; nam sicutipse facultates a semetipsis universalitate et particula- ritate distincte sunt,ita etiam eorum loci ambitu ex B D estambitus,et quoniam pratercircumstantias sunt, qua singulares faciunt causas, non modo ad theses utiles sunt, verum etiam ad argumentaquein hypo- thesibus posita sunt,eorumque locos qui ex cireum- stantiis constant claudunt atque ambiunt. Itaque fit ut semper exeat rhetor dialecticis locis, dialecticus suis possit esse contentus. Rhetor enim quoniam causas ex circumstantiis tractat, ex eisdem circum- stantiis argumenta persumet, qua necesse est ab universalibus et simplicibus confirmari, qui sunt dialectici. Dialecticus vero qui prior est, posteriore non eget, nisi aliquando inciderit questio persone, ut cum sit incidens dialectico ad probandam suam thesim causa cireumstantiis inclusa, tum demum rhetoricis utatur locis. Itaque in dialecticis locis, si ita contingat, a genere argumenta sumuntur, id est ipsa generis natura. Sed in rhetoricis ab eo genere, quod illic genus est de quo agitur, nec a natura ge- neris, seda re generis, scilicet ipsa que genus est. Sed ut progrediatur, ratio exea pendet, quod natura generis ante pracognita est utsi dubitetur an fuerit aliquis ebrius, dicitur, si refellere velimus, non fuisse, quoniam nullain eo luxuries antecesserit., Idcirco nimirum, quia cum luxuries ebrietatis quasi quoddam genus sit, cum luxuries nulla fuerit, nec ebrietas quidem fuit. Sed hoc pendet ex altero. Cum enim luxuries non fuit, ebrietas esse non potuit, Ex natura generis demonstratur, quod dialectica ratio subministrat. Unde enim genus abest, inde etiatn species abesse necesse est, quoniam genus species non relinquit ; et de similibus quidem, et de contra- riiseodem modo, in quibus maxima'est dissimilitudo inter rhetoricos ac dialecticos locos. Dialectica enim ex ipsis qualitatibus, rhetorica ex qualitate susci- pientibus rebus argumenta vestigat. Ut dialecticus ex genere, id est ex ipsa generis natura, rhetor ex ea re qu: genus est; dialecticus ex similitudine, rhetor ex simili, id est ex ea re quc similitudinem cepit. Eodem modo ille ex contrarietate, hic contra- rio. Omnibusigiturque superius proposuimus expe- ditis, illud arbitror .apponendum quod M. Tullius Topica qus ad C. Trebatium peritum juris edidit, non eo modo quo de ipsis disputari possit disseruit, sed quemadmodum rhetorica facultatis argumenta ducerentur, quodin his commentariis diligentius ex- pedivimus qui a nobis in ejusdem Ciceronis Topica conscripti sunt. Quo autem modo de his dialecticis rationibus disputetur, in his commentariis quos in Aristotelis Topica a nobis translata jconscripsimus expeditum est. DE BOETII OPUSCULIS DUOBUS INEDITIS ET DE (7) COMMENTARIO AD NONNULLA BOETII CARMINA. Maalii Severini Boetii, cujus erga litteras merita sole meridiano illustriora sunt, complura scripta nondum cum cseteris impressa typis fuerunt, quia vel temporis edacitate videntur consumpta, vel in- - (a) Hunc commentarium infra in appendice dabimus. Epir. 1217 DE RHRETORICAS COGNATIONE. 1918 gratiis in bibliothecarum forulis manu scripta deli- A que est propter codicis defectum scephala: ibidem- tescunt. De his tamen mentionem fecerunt biblio- queincipiunt Aristotelis caetegoric Boetio interprete. graphi, quorum diligentiam Petrus Bertius in pro- P.59, Aristoteles IIo? topmveíae Boetio item inter- legomenis ad Boetianum de Philosophie consolatione prete.P. 88,Ciceronis Topica. P. 181, Boetii Topi- opus haud seio an superaverit, etsi ne is quidem — carum. Differentiarum libri quatuor. P. 223,Intro- cuncta annotavit.Ego vero antiquos codiceslustrans duelionis in Catlegoricos Syllogismos libri duo. P. nihil diu Boetianum ineditum deprehendebam:nam 300, De Hypotheticis Syllogismislibri tres. P. 401, Vaticani codices, qui permulti Boetium continent, Liber Divisionum. P. 431, Liber Definitionum Vic- ne illam quidem lacunam explent, qua laborat edi- torini.P.501, pE RHETORICE COGNATIONE. P. 509, ro- tus Boetii adCiceronis Topicacommentarius.Tandem ^ CORUM RHETORICORUM DISTINCTIO. P. 512, Liber ante vero aliquando perveterem codicem nactus sum,qui praedicamenta. duo inedita tam praeclari scriptoris opuscula mihi Insuperscrutanti mihi Boetianos, ut dixi, codices largitus est. mentem pre ceteris pervetustus quidam defixit, Porrode horum sinceritate ne dubitarem, testis seculo ferme x scriptus, codex de Philosophie Con- adfuit utrique lucubrationi Sigebertus Gemblacen- solatione, non tam ob egregia et vetera ad id opus sis, cujus cap. 37, hec verbalegebam : Boetius(pre- scholia notabilis (nam hac sepenumero in mss. oc- ter caetera ) de cognatione dialecticg et. rhetoric el — currunt) quam ob prolixum quemdam et doctum ad distmctione rhetoricorum locorum scripsit. Kt vocabu - aliquot Boetiani operis carmina commentarium, Bo- lum quidem dialecticz a Sigeberto vel quovis elio — voniantistili missum, typorumque luce, ut mea fert obtrusum est ; etenim titulus mei codicis et res ipsa opinio, plane dignum. Tres autem fuerunt seculo id respuunt ; de cetero Sigeberii affirmatio veris- decimo Bovones abbates monasterii nove Gorbeis sima est. Jam cum Sigeberti testimonium adeosit ad Visurgim flumen in Saxiona, ut Mabillonius in evidens, miror sane Trithemium cap. 201, ejusque Actis sanctorum Benedietinorum t. VIL, p. 706, dili- asseclam Bertium pref. cit.,a quibuslibertantum- genter narrat. Jam secundi Bovonis tempore floruit mode de Locis rheloricis commemoratur. Et quoniam — Brunus in nova Corbeia monachus. Quia vero com- Bertium coarguere copi,dicam insuper,falso abeo mentarius, de quo loquimur, Bovoni ab auctore B. in deperditis Boetii scriptis collocari librum deCir- inscribitur,valde suspicor Brunum esse commenta- . culi Quadratura: estenim hic Franconis, qui seculo rii parentem, Bovonem autem evasisse deinde epi- x1 vixit, fetus,qui quoniam in codicibus post Boetii scopum. Preterea, quod incommentario mentio fit Geometriam poni solet, ut ex Vaticano quodam barbaricarum ineursionum, id apprime «tati illi exemplari cognosco, idcirco perperam a nescio quo ,, convenit. Namque apud predictum Mabillonium properantis oculi lectore ad Boetium est translatus: C ru VI, p. 489, Adamus Bremensis tractum quemdam isque error in aliorum narrationes, ut fit, migravit. ^ historiwe (que jam intercidit) recitatauctore Bovone Age vero nobilis, et fortasse unicus, qui bec duo Corbeiensi abbate, qui de rebus sui temporis scri- opuscula conservat codex,paginarum 962 est,mem- bens, sic aiebat : Cum modernis temporibus gravis braneus,seculo circiter x1 scriptus, cujus heec con- barbarorum irruptio in omni pene Francorum regno tinentia est. Pag. 8, explicitin Porphyriumisagoge, debaccharetur. AN. MANL. SEV. BOZTIEH SPECULATIO DE BHETORIC/E COGNATIONE. 1. Quanta sibimet ars rhetorica cognationejunga- Species autem idcirco sunt quas superius enumera- tur, non facile considerari potest ; vixque est etiam — vimusquoniam in his tota rhetorica est. Integra ut auditu animadverti queat, nedum sit facile re- — enim vis estrhetoricez injudicialigenere causarum ; pertu. Cujus quidem rei errorem divisa de singulis [) integra in demonstrativo vel deliberativo. Sed hac disputatio preceptorum creat: de unoquoque enim ^ genera sunt causarum ; omnes enim cause vel spe- precipiunt, nihil de communi laborantes. Quam ciales vel individue sub horum unum trium gene- partem doctrine vacuam, ut possumus, aggredia- rum cadunt: ut sub judiciale quidem speciales, ut mur. Dicemus igitur de genere artis, et de specie- majestatis vel repetundarum, individue vero, ut bus,partibus,instrumento,instrumentique partibus: Cornelii majestatis, vel Verris repetundarum. Ca- opere etiam, officioque auctoris, et fne. Quocirca — dunt sub deliberativum vero quecunque causa co- quid in commune speculandum est, hine disseren- —sultationem habent, ut si specialiter accipias de di sumamus exordium. bello vel pace; si vero individue, ut de bello 2. Rhetorice igitur genus est facultas; species Pyrrhi vel pace. Eodem modo etiam in demonstrati- vero tres, judieiale (a), demonstrativum, deliberati- vis quieeunque veniunt in laudem et vituperatio- vum. Et genus quidem id esse quod diximus,patet. nem;utsi specialiter, ut laus viri fortis ; individue (a) Ita loquitur auctor etiam 8. 14. 1219 AN. MANL. SEV. BOEKTII 1920 vero, laus Scipionis, sub demonstrativum cadunt. A prior, rhetorica ; secunda, dialectica nuncupatur: 3. Materia vero hujas facultatisest omnis qui- dem res proposita ad dictionem; fere autem civilis quaestio. In hane species a rhelorica venientes quasi quaedam forme capiunt sibi materiam, et tripliciter informatam tenent figura, quod posterius liquebit: ut civilis questio quae adhue informis secundum species erat, fiat accepto fine unicuique specierum rhetorice subjecta. Ut formis adhuc civilis qua- stio, cum aeceperit ex judiciali finem justi, fiat ipsa civilis questio in judiciali genere constituta. Cum vero ex deliberativo sumpserit utile vel honestum, tunc fiat ipsa civilis questio in deliberativo causa- rum genere constituta. Si vero ex demonstratione sumpseritbonum,tuncdemonstrativa fit civilis quc- stio. Veniuntautemin materiam species ex rhetorica: quod aliter in materia suaquelibet facultas non po- test operari, quam si suas adhibeat partes; absenti- bus enim cunoctis suis partibus,rhetorica ipsa quo- que est absens. 4. Sed quoniam de speciebus dictum est rhetori- ca, quomodo sunt genera causarum, ita sunt ut omnium negotiorum que in civili negotio consti- tuta sunt informata. A fine justo judiciale sit genus. Omnium vero qua constituta in civili questione ho- nestum vel utilem finem ceperunt, deliberativum sit genus: omniumque qua in civili posita questione finem honesti, justi, bonive sumpserunt, sit demon- Strativum genus. Sed de his hactenus. 5. Nunc de parlibus rhetoricae providendum est. Partes enim rhetorice sunt quinque; inventio, dis- positio, elocutio, memoria, pronuntiatio. Partes au- tem vocantur idcirco, quia si quid harum defuerit oratori, imperfecta facultas est. Atque ideoquazuni- versa formant oratoriam facultatem,ea partes facul- tatis ejus dicere. nihil absurdum est.Sed he partes quoniam rhetoric: facultatis sunt, totamque rheto- ricam facultatem componunt, necesse est ubi fuerit rhetorica, ipse quoque subsequantur. At est rheto- rica in propriis speciebus integra: omnes igitur rhetorios partes inerunt rhetorice speciebus. Quo- cirea etiam his civilibus negotiis tractandis adhibe- buntur, que a supradictisrhetorice speciebus infor- mantur. ZEque igitur in judiciali negotio et in delibe- rativo et in demonstrativo, inventio, dispositio, elo- cutio, memoria, pronuntiatioque, conveniunt. 6. Quoniam vero omnis fere facultas instrumento utitur ad faciendum quod potest, erit igitur aliquid instrumentum. Hoc vero est oratio, quz partim in civili genere versatur, partim minime. De ea autem oratione loquimur, quz habet aliquam questionem, vel que ad finem expediende questionis accom-- modatur. Ea ergo oratio, que in civili genere versa- tur, continue decurrit ; ea qua non est in civilibus causis, interrogatione etresponsioneexplicatur. Sed i God., z/la. b) Cod., ilía. c) Num pro u£itur ? (d) Ita cod. At infra, Aisdem. (e) Cod., et pro quz- C D qua hoc superiore dilfert, primum quod illa civiles ónoféceic, haec (a) 9&oecc considerat ; dehine quodilla continuaoratione, hec (b) intercisa peragitur; et quo rhetorica oratio habet prater adversarium judicem, dialectica vero eodemjudice quo adversario nititur(c) 7. Hxc igitur rhetorica oratio habet partes sex : prooemium, quod exordium est, rationem, par- titionem, confirmationem, reprehensionem, pero- rationem ; qua partes instrumenti rhetorica facul- tatis, quoniam rhetorica in omnibus suis speciebus inest, eisdem (d) inerunt ; nec potius inerunt, quam hisdem que peragunt administrabunt. Itaque et in judicialigenere causarum necessariusest ordo proce- mii et narrationis atque eceterorum, que (e) in de- monstrativo deliberativoque necessaria sunt. Opus autem rhetorica facultatis docere et movere : quod nihilominus hisdem fere sex instrumentis, id est orationis partibus, administratur. Partes autem rhe- torice, quoniam partes sunt facultatis, ipse quo- que sunt facultates. Quocirca ipsi quoque orationis partibus quasi instrumentis utentur in partem, atqne ut his operentur, eisdem inerunt. Nam nisi adsint(f) predicte rhetoricse partes, ut inveniat, eloquatur, disponat, meminerit, pronuntiet, nil agat orator. Eodemque modo ex (g) que fere partes inslrumenti, nisi habent omnes rationis partes, frustrasunt.Hujusautem facultatis effectororatorest cujus est officium dicereapposite ad persuasionem. 8. Finis tum in ipso, tum inaltero. In ipso quidem, ut bene dixisse, id est dixisse appositead persua- sionem : In altero vero, persuasisse. Neque enim si quaimpediantoratorum quominus persuadeat, facto officio, finis non est consecutus. Sed is qui officio quidem fuit contiguusetcognatus, consequitur, facto officio ; is vero qui extra est, sepe non consequi- tur. Neque tamen rhetoricam suo fine contentam honore vacuabit. Hec quidem ita sunt mixta, ut rhetorica insit speciebus, species vero insint rhe- toriee(h). Causarum autem partes status esse dicun- tur, de quibus hoc modo dispiciendum est. Quo- modo enim partes esse putabuntur cause, si ita partes ut species ? quomodo fieri potest, ut in una causa plures constitutiones sint? nam species sibi- metimpermixte sunt. At veniunt in causam pluri- m constitutiones; non sunt igitur partes causa- rum, velut species status. Illud quoque quod nulla species aliam sibi oppositam speciem ad substan- tiam juvat. Constitutio vero constitutionem confir- mat ad fidem. Nec vero fieri potest ut ita sint cau- sarum quasi totius partes.Nullum enim compositum ex una parte totum atque integrum esse potest. At in causa (i) constitutio una idonea est constituere causat, 9. Quid igitur est dicendum ? Patet via rationi. (f) Cod., nam £n exordiis sint. i g) Cod., earum. h,) Deest in cod. rhetorics. (i) Cod., causam. 1221 DE LOCORUM RHETORICORUM DISTINCTIONE. 1222 Neque enim cause ejus pars esse dicitur consti- A orator. Officium hujus,bene dicere.Finis,tum bene tutio, que in controversiam venit, et quam status constituit: cum presertim qui additur ad causam status, jam una constitutione firmata, non sit prin- cipalis sed accidens ; atque in uno negotio lot ve- niant controversie quot sunt constitutiones. Sed quot controversie, tot cause: et licet eas unum contineat negotium, cause tamen impermixta sibi variantur. Ut qui juvenem de lupanari exeuntem vidit, paulo post de eodem loco uxorem suam vidit egressam,accusat juvenem adulterii. Hic unum ne- gotium quod vertitur est; caus: autem due : una conjecturalis, si neget se fecisse ; altera finitiva, si in lupanari concubitum non dicat posse adulterium putari.Sed neque neganti pars est ejusdem contro- versis conjecturalis status ; neque definienti defini- tio : totam enim continet causam. Causam autem voco non generaliter, sed controversiam constitu- tione aliqua firmatam. 10.Sunt autem partes constitutiones cause gene- ralis hoc modo. Si enim omnis causa conjecturalis esset, nec alius status inveniretur, non esset status conjecturalis cause pars,sed ipsa causa esset sine dubio conjectura. Sed quoniam partim conjectura, partim sine, partim qualitate, partim translatione, cause omnes tenentur, pars est constitutio cause, non ejus quam tenendo informat, sed ejus quam dividit generalis: cujus scilicet. quasi membrum aliquod abseidens suum facil unaqueque constitu- tio. Sunt igitur partes ut species cause constitu- tiones generalis, non ejus quam unaqueque te- nens informaverit. 14. Quare est genus rhetorice facultas.Rhetorice vero species tres (a),judicialis, demonstrativa, deli- berativa.Materia autem civilis questio,qusm dicitur causa.Partes hujus materie constitutiones. Rheto- ric partes,inventio,dispositio, elocutio, memoria, actio. Instrumentum, oratio. Instrumenti partes, exordium, narratio, partitio, confirmatio, repre- hensio, peroratio. (pera, docere et movere. Actor, (a) Fit epilogus. Recole autem 8 2. B dixisse tum persuadere est. 129. Tota rhetorica in speciebus ; species vero ita totam materiam informant,ut lamen vicissim totam sibi vindicent: quod ex hoc intelligi potest, quo- niam omnes sibi materie partes singule species tenent. Nam in judiciali quatuor constitutiones in- venies,el in deliberativa demonstralivaque easdem quatuor invenire queas. Unde ostenditur,si omnes partes caus: generalis,qua est civilis quaestio, sin- gule species habent, omnes vero partes causam esse; ipsam causai,id est civilem questionem, ab speciebus vicissim vindicari totam : eo modo quo vox uno tempore ad plurimorum aures pervenit cum suis integra partibus, id est elementis. Nam eodem tempore lota causa ad diversas species cum suis partibus transit. 13. Sed cum species in materiam venerint, id est in civilem quistionem, et eam cum suis obtinue- rintpartibus,inferunt secum etiam ipsam rhetorice facultatem : quare etiam rhetoric» partes. In sin- gulis ergo constitutionibus erunt rhetorice partes. Sedillata materia rhetorica infertsecum instrumen- ium suum. Infert igitur secum orationem, et heec proprias partes : eritque in constitutionibus exor- dium et narratio et c:tera. Sed cum instrumentum venerit incivilem quastionem,operam quoquesuam simul infert. Et docebit igitur ac persuadebit in omni eonstitutione. Sed hec per se venire non poterunt, nisi sit is qui hec moveat, velut artifex alque architectus. Hic autem est orator, qui cum ad causam accesserit, faciet officium suum. Bene igitur dicet in omni genere causarum, et in omni constitutione.Orator faciet etiam finem,tum ut bene dixerit in omni constitutione, tum ut persuaserit. De singulis igitur nunc quidem in communetra- ctavimus ; de unoquoque vero separalim post,si erit commodum, disseremus. EXPLICIT SPECULATIO COMMUNIS DE RHETORICA CO- GNATIONE. AN. MEANIL. SEV. EEOR/TRR' INCIPIT LOCORUM RHETORICORUM DISTINCTIO. 1.Persona est qua in judicium vocatur;negotium, [) attributis persone quamdam suscipit qualitatem. factum dictumve persone,propterquod in judicium vocatur persona : et negotium suggerereargumenta non possunt; de ipsis enim quaestio esti. Faciunt autem fidem negotio ea qua sunt personis ac nego- tiis attributa.Persona quoque facit negotio fidem , sed non in ep quod peraona est, sed in eo quod ex (a) in cod. Mallii e& mox Boecii. Sed rectiorem horum nominum scripturam pono ex antiquissimo Circumstantiz sunt,que convenientes substantiam quaestionis efficiunt. Nisi enim sit qui fecerit, et quod fecerit, causaque cur fecerit, vel locus tem- pusque quo fecerit, modus etiam facultasque si desint,causa negotiumque non stabit.Has circum- stantias in gemina Cicero (5) partitur, ut eam, que Boetii de Consolatione codice Vat.3363. (b) Confer Cic. Rhet. 1r, 9 sqq. 1993 AN. MANL. SEV. BOETII 1924 est quis cironmstantiam in attributis persone po- A ante factum,et dum fit,et post faetum,quod gestum nat;sex vero quie relique sunt,in attributis nego- est contineant. In omnibus enim tempus, occasio, tio constituat.Et primam quidem ex circumstantiis, locus, modus, facultas inquiritur. Rursus dum fit, que est quis, quam persone attribuit, secat in factum est quo administratum est negotium. Qus undecim partes: nomen, ut Verres; natura,ut bar- vero suntin gestione negotii, non sunt facta, sed barus; victus,utamicus nobilium ; fortuna,utdives; —factoadherentia,et quodammodo subjecta ipsiquod studium, ut geometricus ; casus, ut exsul; affectio, — gestum est negotio.Amplius ea que sunt in gestione ut amans ; habitus, ut sapiens ; consilium ; utimo — negotii sine his que sunt continentia cum ipso age,care pater, cervici imponere nostre; facta, ut — negotio esse possunt. Illavero sine (a) his esse non orationes haze qui extra illud faetum dictumquesunt — possunt: adjuncta vero negotio, ipsa quoque fidem quod nune in judicium vocatur. faciunt questioni. Sunt autem eu. quodammodo 2. Reliquas vero circumstantias, que sunt quid, effecta et respicientia negotium quod agitur hoc eur,quando, ubi, quomodo, quibus auxiliis, in at- — modo. tributis negotio ponit.Quid el cur dicens,continentia 4. Nam cireumstantie septem in altributis per- cum ipso negotio in causa constituens. Quid vero — soncw vel negotio numerate sunt. Hec cum aliis secans in quatuor partes : in summam facti,ut pa- B coeperint comparari et quasi inrevelationem venire, rentis occisio ; ante factum,ut concitus rapuitgla- fiunt aut genus,aut pars,aut contrarium, eut even- dium ; dum fit,vehementer percussil; post factum, — tus, aut majus, aut. minus, aut simile, aut eque in abdito sepelivit. Que omnia cum sint, tamen — magnum,autdisparatum. Hao itaque accidunt eir- quoniam ad gestum negotium de quo queritur per- cumstantiis,que in attributisnegotiorum numerata tinent,non sunt ea facta que in attributis person — sunt; ut dum aliis comparantur, sumantur ex his pertinent,vel numerata sunt. llla enim extra nego- — argumenta factive dictive,quod in judicium vocatur. tium de quo agitur posita, personam informantia, Distant autem superioribus,quod superiora velfacta fidem ei negotio prestant de quo versaturintentio: ^ continebant, vel factis ita adherebant, ut separari haoc vero facta qua continentia sunt cum ipso ne- non possent * ftrt locus, tempus, et cetera qua ge- gotio,ad ipsum negotium dequoqueriturpertinent. stum negotium non omittunt. Hec vero que sunt Postremas vero quatuor circumstantias Ciceroponit ^ adjuncta negotio, non inherent negotio, sed acci- in gestione negotii, quc est secunda parsattribu- — dunt circumstantiis: et tum demum argumenta torum negotiis.Et eam quidem cireumstantiam,que ^ praestant, cum in comparationem venerint ea qua est quando, dividit in tempus,ut nocte fecit; etin — adjuncta sunt negotio. occasionem, ut cuuctis dormientibus. Ubi vero ex C 5. Sumuntur veroargumentanon ex contrarietate, circumstantiis locum dicit,ut in cubiculofecit. Quo- ^ sed ex contrario; et non ex similitudine, sed ex modo vero,ex circumstantiis modum,ut clam fecit. simili ; ut appareat ex revelatione sumi argumenta, Quibus auxiliis,ex circumstantiis facultatem appel- — in adjunctis negotio ; et ea esse adjuncta negotio, lat, ut cum multo exercitu. i qui suntad ipsum de quoagitur negotium affecta. 3. Sed ne id quod dictum est dum fitjidem pute- ^ Consecutio vero neque in ipsis inest rebus, neque tur esse et id quod est in gestione negotii, hec — ex comparatione reperitur ; sed rem gestam velan- discretio est, quod dum fit illud est quod eo tem- — tecedentia consequuntur vel comitantia. Et quoniam pore admissum est dum facinus perpetratur, ut facilis eorum locorum est discretio, tractatum huc percussio. In gestione vero negotii ea sunt que et — usque constitui. Explicit. (a) Deest sine in cod. APPENDIX | AD OPERA PHILOSOPHICA BOETII. AN. MANL. SEV. BOETII DE DISCIPLINA SCHOLARIUM. - Mee . , PROOEMIUM. ] neenon aliorum philosophorum editiones, proprio: - Vestra novit intentio de Scholarium Disciplina ^ que attenuatus studio,et inhumani regis Gothorum. compendiosum postularetractatum, utinamaspiri- ^ eruciatu corrosus,philosophico me prevenientecon- tus mei parvitate,proutfacultassuppeditiingeniique — solatu,extremaque profunde Trinitatis perspicatione declivitas, erumnarumquetenacitas,amicisvestris, ^ permollitus.Quid enim gymnasiorum exercitu luci- o Martiane,petitionibus tentabo acquiescere.Etlieet ^ dius quam in artificiali et naturali progressione de- duplieigenerecommentorumsim impeditus,nonta- bitacognitio,et quam virium intelligentie gradualis men omnino diversorum, in quasdam Aristotelis — exhibiiio | Eloquentic enim partes decenti artificia- -— P8 1225 DE DISCIPLINA SCHOLARIUM. 1226 liumetnaturalium processu,et perspicuaintelligen- A perdidit temporis et expenses. Completo autem non tie comprehensione novimus stabiliri.Im primis ergo prima scilicet puerorum oblectamenta sunt preli- banda. Secundo videlicet qualiter adultorum elatio magistratui subjicienda sit,et disciplinas connecten- da. Tertiode eorum elatione reprimenda, exemplo- rumcommeoadatione distinete exponendo. Quarto de scholarium sagaciprovisione eorumque graduali sta- tione.Quinto qualiter scholarium venerabilis acsin- cera devotio ad magisterium proferenda sit. Sexto de magistratuum norma trinaque divisionestatuque erga subditos modoque docendi precognito. lic autem ad intelligentie cognitionem suscepimus per- agenda,pristinum modum tractandi fere omittentes, nunquam leviori stylo perusi, quoniam in majori parte pro rudibus informandis est exsecutio,e! tan- to levior dilucidandi debet esse translatio. CAPUT PRIMUM. Cumautem indiscreteim potens seplennis infantia ducitur ad imbuendum, cavendum est ne membro- p rum indecens sit dispositio, ut poteintegralium, et aeris intemperies, ut pote constringentis hiemis ob- tusitas, et comburentis :statis protunditas periculi eneretincrementum. Legitur enim Timothei filium epra incumbente, castratum, loripedem, gibbo tu- mentem, doctrine 1iuancipatum, plebeiam exsti- lisse abjectionem suorumque sociorum detraotio- nem ridicalosam.Similiter praetoris suburbani filium canieula instigante litteris vidimus manoeipatum, cum autem soi;ita non gauderet umbrella, propria virlute destitutus, ictericiae poena permollitus, vita- libus tandem spiritibus attenuatus, lymphatico morbo occubuit. Ecce quantum difficultatis mem- brorum indecens indispositio, et aeris intemperies teneritati puerili contulerunt. Cibariorum autem mediocris sit facultas ; Potus autem sit tenuis ejusdemque pareitas ; Vestium adtem similiter absit penuria. Imprimis igitur figurarum elementa representan- tium imprimenda est dilectio, conjungendarumque litterarum non parum artificiosa conjunctio. Neo talilaboriosocertamini multum est insistendum,nec cito, ut Servio placet, abeundum, quoniam si visus est in multis promptior, in aliis reperitur tunc et habilior. Secundum laboriosi certaminis stat cdi- ficium, in Probi Didimique traditionibus, necnon aliorum philosophorum quos venerabilis commen- dat auctoritas. Animadvertendum est autem in- hujusmodi ut fideli resolutioni subjaceat lata tra- ditio, et a discentibus idioma verbo tenus explica- ium sit, fundamenti enim tenacitatem in his opor- tet consistere. Nec menstruoso saltu Phosbes abeun- dum est, nec solari cursu tantum confirmandum, sed expleto Mercurii intervallo, eodemque fere du- plicato diligenter immorandum. Diligentiam enim cujuslibet operis obtusitas permollitur. Senece tra- ditio, inexpletio Lucani, Virgilii prolixitas, et Sta- "tii urbanitas, dura Flacei translatio; durior Persii editio, Martiani non indigna lesio, Nasonis discre- tio, sunt indaganda memorialique cellulae commen- danda.Caeterorumque philosophorum (prout ingenii suppetitcapacitas) non sub silentio est preetereunda moralitas, ut sic sententiosa dictaminis vigeat se- renitas, et metrorum floreat jucunditas. O quam Tullii venerabilis facundia summis desideriis est collocanda. Caveadum autem in hujusmodi ne con- tingat ut Lotario contingebat, ipse enim triginta an- nis ignorantiam suam praedictorum philosophorum in gymnasiis tradidit imbuendam. Cum vero dies ut preesset mediocribus advenisset, cujus uxor esset JEneas dubitasse se diutus asserebat, quem in he- mistichiorum, Virgilii serenitate invenisset.Requisi- iusqueaquodam suorum discipulorum qualiter pri- mam hujus dietionis syllabam magister vertere versu posset, respondit absurdum esse tanti nominis pri- mam syllabam abbreviari, sed potius acuto accentu pronuntiari. Ecce quantum dure cervicis obtusitas PN PATROL. LXIV. : - indebite hujusmodi gymnasii rudimento, ad majo- ris inquisitionis scientie limina procedendum est. Scientie, iuquam, quam veri falsique novimus in- dagatricem, solamque scientiam scientiarum titulo subtilitatis obstipantem subjecta. H&e est, inquam, scholaris domina, qua penetranti vestium natura ad scientiarum quarumlibet fastigia prebet incre- menta virtutum. Quid autem lucidius cognitione quinque universalium, qua& est trivialium scientia- rum magistra, quadrivialiumque potentia, collate- ralium scientiarum plenitulo ? Ad hujusautem im- perialis domin: apicem scandendum est hocordine. Imprimis igitur terminorum intrinseca cognitio, eorumque in propositione non latens copulatio,pro- positionumque non indigna connexio sunt appo- nenda, Terminorum autem determinationes quas syncategoremata appellamus, memorialiter menti sunt imprimendae, ut pote que sopbistice non pa- rum deserviunt phantasie. Horum autem notitiam 'rebatium virum meminimus prudentissimum, sed in hoe imperitum, quasiindignam scientiam relatu sub silentio preteriisse. Die autem conflictus ad- veniente, eumdem miserrime ab his sophistica vin- cente detentum vidimus, et indecenter a suorum collegio sequestratum. Qui ulterius ? angustia pu- doris confusus, quod prius censebat indignum elo- quio, postea sociatim mendicabat. Hujus autem im- perialis dominz fimbriis dotata ars sophistica, pe- tulanti animoconfusa, nugatoricequeloquacitatis eu- logio perusa, mulieris fuco vultu perfusa, barbaras nationes obliquo sidere respiciebat, quam in com- mentariis Alexandri et nostris novimus decoratam, et translatione perfectam summopere esse curan- dam. Ad istorum et ceterorum perfectionem triplici solemus uti recordatione, quarum prima est vo2a- lis, secunda mentalis, tertia vero communis. Voca- lis sophisticum facit, mentalis judicium, communis si continuata fuerit facit perfectum. Vocalis cccita- tem, mentalis scientiam, communis usum.Usus au- tem ad inagisterium properare festinat. Sicut enim prudentia sine justitia parum vel nihil prodest, jus- titia autem sine prudentia multum : sic scientia sine usu prodest parum, usus autem sine scientia pro- dest multum. Si vero bone indolis scientic tirun- culus totam nequeat seriatim comprehendere ora- tionem,saltem primam capiat pronuntiationem, do- necgradatim procedendo continuum producere possit effectum. Visis autem levitatum seientiis, de spe- culatione Porphyriana quinqueuniversalium qus ab Aristotele monstra vocantur attendendum est, ad ipsius categorias necessaria, que luce expositionis in commentariis nostris bis patefecimus. O quan- tum utilitatis habetur in his si intrinseca habea- tur cognitio | Nonneliteralis Sophronioei facultas est vitio notanda. Inquam. Nostra quoque voluminaslyli schemate decorata non sunt omittenda. Aristotelis quoque totà succincta brevitas, licet voce t;ediosa, nontamen infructuosa : maluienim potius fideli de- servire translationi quam arrogantic reprehendi te- meritate. Quid enim Aristotelis lucida veritate sere- nius ? Nec dum hxc geruntur, grammatice fructuo- sitas nullatenus est oblinquenda, per eam enim cu- juslibet artis commendabilis redditur possessio ju- cunda. Rhetorieeque lepos, quadrivialium quoque honor studii comparatione acquisita, pro posse non debent omitti. In his autem studii protervitas flo- rem generat, fructumque parturit si dubitationi permixta fuerit et tempestiva. CAPUT II. Visisautem scholarium rudimentiset virtutum in- crementis, nunc de eorum subjectione erga magi- stros breviter est ordiendum, quoniam qui se non novit subjici,non noscat se magistrari. Miserum est enim eum fore magistrum qui nunquam se novit esse discipulum.Debetautem discipuli subjiectioin tribus . consistere, scilicet in attentione, benevolentia et do- 39 1227 cilitate, Attentus,inquam exercitio, docilis ingenio, À benevolus animo. Attentus,inquam ad audiendurn, docilis ad intelligendum,benevolus ad retinendum. Ista vero tria ad perfectionem concurrunt permutatt. Non sit autem scholaris dyscolus.Dicitur enim dy- scolus quasi a schola divisus. Schola enim Grece, dicitur vaeatio Latine; inde dyscolus;quasi vocatione divisus.Dyscolus autem dicitur ille qui discurrit per vicos,et plateas, et tabernas,et meretricum cellulas, per publica spectacula, per pompas et choreas, et per comessationes, et per publicas canas, et. hoc vagis oculis, et offrena lingua, pelulanti animo, vultu incomposito,omnibus his schola posiponitur. Quodam vero tempore cum causa sanitatis recupe- randm,et ob aeris intemperiem, ritusque Gallorum facetos matronarumque pios alfatus,nos ad Galliam transtulissemus, multos dyscolos, ut meminiraus, visu percepimus in civitate Julii Caesaris qu; Lutetia Parisiorum dicebatur.Multos autem artes mendicare prospeximus,nullis eis poeula philosophis admini- B glrantibus,flavosque Britones studii pretio Romam: commeantes graviter indoluimus,quia Atheniensium scintillulis minime pascebantur.Tandem autem Gal- lica lingua Gricari inceperunt Quod si aliquid aliud quam tortuosa volumina Lucretii in partibus suis in venissent,consilio nostro non tantum operis perdi- dissent.Germanici furoris paucosinspeximusintitu- lari.Magice autem delusionis arte de Iberia multos vidimus magistrari. De nostris autem lippientibus patet et convulsis oculis. Sed hiec hactenus dedy- scolo sufficiant. Ne sit autem discipulus violentus erga magistrum. Violentie autem Albinus Albei filius procedat in exemplum, qui cum esset filius dilectionis,magis vero infelicitatis precursor, ma- gistro suo Grillo quandoque balbutienti manus In- jecit sceleratas,ac canitiem ejus venerabilem fcedo pedum maculavit accessu.Qua tanti sceleris causa fuit, quia ad primam aeris impressionem totam nequivit comprehendere constitutionem. Proh de decus, proh fit infelicis discipuli in caput felicitatis accessus | Tam scelerato Nero gaudeat hirede,tam coinquinato Anetus successore. Grillus vero cum Socrate, Senecie gaudeat appetitu.Non est ergo di- gnus scientia qui scienti: insurgit preceptort. Lu- xuris a fervore studeat se discipulus alienare.Quam triplici satirici partitione diviserunt : quamdam in ornatu vestium dicentes eonsistere,aliam in coitu, tertiam vero gulositatis assistricem.Cujuslibet vero rabie feculenta frequenter novimus laborare sub- jectos. Contumelioso coitus appetitu sanguineum Lucretii filium, Zenonisque discipulum tota Roma flevit inviscatum, qui tamen clarissimis ortus fuit natalibus, quantitatis procera et sanguinec quali- tatis, mire siquidem eloquentie, persp!caeis ingenii, sed quotidianis et ultra debitum nuptiis gaudebat, patre poenam deferente, patrimonium enim parentumque census illicite consumebat, cunclisque zelotypis eminebat. Aleis autem et D meretricum cellulis semper inhiabat. Proprio au- tem adhue non destitutus pruritu, postea a paren- tibus ejectus, tandem ab amicis et consortibus destitutus, a creditoribus undique fatigatus, notis et ignotis furtim studuit assistere, crucis ab an- gustiis a patre creberrime redemptus,ultimo tamen parentis pecunia redimi non potuit. Cruci ergo ad- ductus eumdem ad sevenire lacrymis compellebat, osculumque voce querula petebat. Pietatis autem inotio ad filii petitionem patrem erexit, -erectique filius nasum morsu secuit acutissimo dicens : Quare a meis primis erroribus incastigatus evasi? Utquid magistri mei documentis non Oobedivi, sociosque meos contempsi? Filii patrern necesse est indulgere castigationi, magistrumque discipuli mores infor- mare. Ecce quantum detestabilisest meretricum ip- curaus.Est autem meretrix nonaria inferni janua, via iniquitatis, scorpionis percussio,visearium sce- lerum, puteus interitus, el si qua est alterius luxu- rit ignominia,species quilibet alia gravior scelere APPENDIX AD OPERA PHILOSOPHICA BOETII. 1228 deteriorque. Interitus autem Hyacinthinus cunciis patet et Jovinus. Et alibi meretricis labia favum distillant, sed absinthium ejus novissima submi- nistrant. Comessationibus et ebrietatibus secunda species luxurie dotata, permutatim tanquam causa ad causatum cum predicta gaudet sustineri. Pro- pter coitum enim fit ebrietas relative,necnon et ca- terorum vitiorum genera. Viaum autem modice sum- ptum intellectui videtur conferre acumen, non au- tem modice sumptum rationem perturbat, intelle- ctum hebetat, memoriam enervat, oblivionem im- mittit, errorem infundit, ad ignorantiam perducit. Ubi enim ebrietas, ibi furor dominatur; ubi furor dominatur, ibi nulla sapientia, sed insipientia per- vagatur. Hujus autem rationis quotidiana patent exempla, et virtutum detrimenta. Que etiam pes- tis consorte vinoso deterior,quia si studere nequeat, ceteros gymnasiis inhiare volentes corrodit, erro- rem litis confovet, vel pugnis opem orat, O qualis permixtio studentibus est cum dissoluto! Ejieiat ergo ab integritate consortii tales prudentium dis- crelio ordine irregressibili et hoc tempore determi- nato.Hec autem secunda species prima quandoque preambula,posterioris autem pedisequa appetitiva. O quantum erroris immittit ebrietas in mentem discipuli, nisi freno sobrietatis castigetur ad un- gnem ! Tertia species luxurie est concupiscentia qua ornatibus inhiat, parentumque progeniei mariiata consistit, quibus paupertatis tuta facultas cedit in- victa. Hac autem vestium gaudet varietate frequen - ti&, earumque in sigillatione membratim, pectinis beneficio c:sariem polire,et calamistri tortuositate, florumque diversitate seriatim laseivire, gulamque suam fuco perfundere, novaculeeque frequenti cas- - tigationiinhiare,sinum aromatibus adimplere,gem - matis colla monilibus,Parthorumque eingulie ven- trem castigatum plebi ostendere,rostratis tabulatis- que calceis ut reginaincedere,colloque elato,gutture. inflato,supereilio mutilato, oculo impudico,fastuo- soqueincessu semicirculariterincedere gaudet. Ra- ris autem parumque modestis sermonibus ampul- - lari, appositisque cibariis omnia fastidire, litibus servientes,probris affines, cruciatibus ignotos affli- gere,ultimo raroque scholis interesse, parumque prodesse, primo eisdem abesse lestinat. O. qualis. quantaque vitiorum est permixtio!Cum quodam tem-- pore me Athenis causa discendi recepissem, Gany- medemPyrrhi dictatoris filium omnibus predietisla-- borantem inspexi,qui quandoque pedulis limbatis, quandoque caligis maculatis, per horam cedrinis tibiis elatus, nudisque pedibus precessit, ariopa- gumque ut stomachatus impetiit, cauteque sepis- sime providi ne mihi insurgeret, quia alienigena eram. Quid plura dicam ?ad tantam licet invitus devenit inopiam, quod ea que prius fastidiendo contempsit,mendicans corrogando composuerit for- tuna meatu permutato.Sed hec hactenus sufficiant. CAPUT III. Cum autem discipulus ad perfectionem tendere te-- neatur,affectivam eausam perfeetionis,ut potecon- tinuitatisconstantiam,prout facultas suppetit, menti dinoscaturimprimere.Quid enim in dilectionisopus- culo lucidius constantia,quid inconstantia nequius? prima parit, secunda parta dissolvit; prima pro- cedit, secunda retrocedit ; prima colligit, secunda collecta dispergit. Cum autem gymnasiis insudare decrevissemus,magistratusque vicem dignum duxi- - mus obtinere,filium inconstantie,imo ut verius di-- cam ipsammet inconstantiam, fortuna nostris assi- gnábat preceptis imbuendum. Qui satiricisinbiabat atramentis mensurnus, historiographis persepe diurnus,elegiacis annus; ratione vero disserendi Ari- stotelem lamentabatur nocturnus,in editionibus,phi- losophicis mensurnus,duodecimquetabularum com- pilationibus quasi instantaneus, omnibus siquidem in breviexstiteratfastiditus.Si verolibrorum inspec- tionum eorumquescripture aliquantulum indulsis- - T—-L "Nt Y. 1229 DE DISCIPLINA SCHOLARIUM. 1930 set,quam plures perhorum inspexisset,nulliquelicet A prehendinon possuni,quid de czetero faciam ? Mise- brevissimo tempore manus imponeret perficientes. Tandem mercator incepit esse navigio. Primo vero noctis spatio nausea in hiatum sentinacogente pro- vocatus,et demum ponti ineultu perterritusinundan- tis, hortulanus esse cupiebat.Deficiente vero legu- mine militia se transtulit exercitui; visis autem hostium incursibus fug: tergacommendabat.Crato- nisquestudiis tutiusinhiabat, cujus semicirculi capa- citas multis formidabat quastionibus.Superioris vero - eirculilatitudo zodiaci formata planitie drachmis ar- risit septemplicibus. Prima vero litteralis protrac- tio quesivit utrum coli empyrei dominatio terreni- tatis aliqua participe natura possit obfuscari. Se- cunda,utrum spirituum vitalis servitus terrena fee- cis ambitu queat nature subsidio denigrari.Tertia autem,an Judaics trina divisioni polorum;,an Ari- -Stoteliez; ' simplici acquiescendum sit partitioni. Quarta, si Judaice an termini sint ex ipsis, an in ipsis, an quilibet sigillatum, et si Aristotelicze cum partes totius localiter moveantur, quaretotum non movetur.Quinta,cur continua elementorum sit tran- smmutatio,et an eadem sunt que primo fuerunt ele- menta, an alia consistant.Sexta, cum unum elemen- torum contrarium, ut aqua, accidentalern acci- piat qualitatem, ut caliditatem, quare non ignis -aecidentalem accipiat frigiditatem. Septima, an aliquazona a nostra sit habitabilis, qui habi- lantium primava nativilas, quis accessus eo- rum, qualisque recessus permutatio. Circuli ve- po mappa secundi novenaria oculos intuentium detinebat inspectione.Quarum prima,zodiaci latitu- dinemodificantem,continebatcirculorum qualitatem inspective, colurorumque terminos dillinitive, to- ^iusque forme quantitatem progressive.Secunda; an stella (ix; sint in coelo superiori,an, in propriis cir- culis commeantes,planetarum ad instar prevagari discernantur.Tertia,an comete prodigialiter ruben- tes,cireulariter cum ceteris planetis percurrant, an destructive creatura in suum chaos revertantur,na- tura permissione naturantis.Quarta,an inferioris na- - iure complexionata virtutem sive eclipsim contra- hant ex planetis, an ex primis generantibus. Si ex planetis, an seeundum necessitatem,an secundum eventum.Si vero ex generantibus, cum unum gene- rantium sit album etaliud nigrum,quaregeneratum ex his album et nigrum non est,et quare generatum .quando in extremitatibus assimilatur patri,in cete- ris parturienti, quandoque neutri generantium. Quinta, qua proportio motus ad motum per plane- ias,et qucd eorum connexio.Sexta,cum Saturnus in- ter planetas sil senissimus, Venusquebenignissimus, an benignitas unius malignitatem retardet alterius -exoppositoadvenientis.Septima cum caurus natura- . liter frigidus etsiccus sit, quare nobis contrarius ap- - paret.Octava,que sitelementorum connexio propor- tionalis,Nona,quissit solisetlune meatusetelffectus. . Ultima semicirculi planities proponebat,cur tremor- in terris,cur concremat aera fulgur,cur maris exun- dat rabies,gustusque malignus,que sit natura pen- natorum sstivalium,in hieme deficientium,et con- versim ; quid grandinis rotunditas,nivis prolixitas, nebula potentia;an virtus lapidum ex complexione -Sit, anex materia ; an adamantina attraclio ex com- ponentibus simul sit, an ex unius incursu tantum ; quid pluvi: duleedo,putei hiemalis caliditas. eesti- valis frigiditas, visus triplex emissio, colorumque concretio. Cum igitur istarum questionum diffici- lium solutio animum mutationis non posset adim- plere, uxori proposuit subjugari predictis postpo- sitis. Visis undique virginibus, in tedium ductus parentibus sic respondit : [mprobo corruptas, lectos "detestor aniles. Nil mihi cum torva. virgine, solus : - ero.Spretisque predictis ut.pote solutionibus qua- z pu t . Stionum difficilibus, Ptolemaei de cetero preceptis, inquit,insistam.Sed signorum gradus planetarum- -que discursus sineturris altitudine facili visu com- n M B C D rum est me esse hominem,utinam humanitatem ex- uere possem, et asinitatem induere, specie hominis permutata! Sit ergo discipuli summa magistratui subjectio, exercitii attentio cum animi benevolentia ei ingenii docilitate, specierum luxuriz evitatio, fe- lieisque constantiae debita professio. CAPUT: , Omnia siquidem superius expeditade scholarium informatione sunt infixa, nunc de eorum sagaci pro- visione breviter est tractandum. Cum ergo humani corporis complexio phlegmate, sanguine, cholera et ielancholia eonsistat suffulta, ab aliquo pradicto- rum necesse est quemlibet elicere preeminentiam. Melancholico vero pigritiel limorique subjecto; locis secretis et angulosis strepituque carentibus, lucis - que parum recipientibus, studere est opportunum, saturitatemque declivem serasqueccenas praicavere, potibusque medioeribus gaudere ad naturestudium prout studii desiccatio exegerit ; plenaria potus re- ceptione ad mensuram confoveri, ne nimii studii protervitas phthisim generet, anhelam thoracisque strictitudinem.Phlezmatieus vero licet strepitu vi- gentibus edibus, lucisque capacissimis preceptis studiis potestinformari ; poculis plenioribus potest sustentari, cibariis omnigenisque confoveri, vene- reoque accessu, si fas est, dicere, mensurnus per- molliri deberet. Sanguineusautem,cujuscom plexio- nisfavorabilior est compago, omnibus «edibus vel locis potest aaaptari,quem ludendo sepius novimus confoveri gravissima questione,quam si obliquan- tibus hirquis parietes solus occillaret. Tamen in hoe semper non est confidendum, hunc cibariis levio- ribus polibusque gratissimisdecethilarari.Choleri- cus vero pallide effigiei plerumque subjectussolitu- dini supponatur,ne nimii strepitus auditu bilem in- fundat in totam cohortem, sicque magistratus vene- rabilem laedat majestatem.O quam magistratus laesio vitanda est ! Hunc cana grandiori novimus susten- tari, potuque fortiori deliniri. Cavendum est autem ne litis horror potus administratione istius rabidis mentibus extrahatur,Si autem qualitates assignare ignorans sit societas, theoricos consulat seque sic cognoscat. Pluribus vero mentibus intimatum est gnothiselithos.Felicisque discipuli diseretio, magi- stratui gaudeat subjici, eumque metuendo diligat, fidelisque existat.Nec ei, sub picturate dilectionis obtuitu, Albinus existat detrahendo. Quid enim de- tractore nequius ?Vae magistratus detractori | Etiam- si fuerint mille cum eo venienti magistro assurgat, pro loco et tempore salutando caputque inclinet, eumque, si jubeat, assequatur, mansionique ejus, si possit, se inserat cohabitando, ut sic castigatus non solum se remordeat, verum etiam si locus ad- fuerit ad eum confluat inquirendo. Si autem disci- pulus magistro suosemper,ut necessarium est,ne- queat exhibere presentiam, tum propter mansionis distantiam, tum propter alierius rei causam, dicta- tassemper lateri suo habeat promptiores sehedulas, dequibus diligenter imprimat quod conscientic pro- pria noverit intimatum, ejusque explicite inquirat dubitatum.Cum autem indiscrepans conveniensque adfuerit connexio commensalium annua, vel citior secundum propositum commorandi voluntas,salis, lignorumque in »state fragmenta,autumnoque co- piam vindemie in messe trituram, in Capricorno congeriem carnium conferat. O quam proficiens est sanilatique consentaneum secundum Ííacultatem in - unum componere, ne artocopi mucore anxionarius anhelitum 1nfirmet, et vini insipidi acor cordis se- creta confundat, carnium lanistz rancor, salisque tritura fetorinclususintestina corrumpat,lignorum- que defectus membra contrahat, et quod deterius est,ne assiduis incursibus ingrasseturanxionarius! Magna vero discipuli est commoditas, prout facul- tassup etit, magistratui necessaria exhibere,ne dum ejus inhiat exsecutioni, rerum venalium indulgeat 1231 comparationi. | egestas | Lotricum autem vetularum remotio sum- mopere estappretianda,earuinque accessus quauto rarior tanto salubrior,ne dum venerit suggerat ali- quid inquinatum,vel manocipioaliquid exirahat per- mollito. Quoniam mancipiorum raro invenitur cle- mentia, rariorque in agonia constantia reperitur. Vi seducenti manoipio in quo plenarie contidit do- minantis dilectio | Quid est tali feedius et quid tanto sceleregravius? Hospitium mundum, supellex mun- daetthorax dealbatus,manocipii prudentiarerum exi- tus considerantis, sedulitati dominiecz semper assi- stentis, decenti vultu sunt componenda.Quid man- cipio subtrahente fcedius? Cunetos terreat infelix Elimax, ab elimando dictus, nomen ex re contra- hens, qui cum Nicostrati munera suscepisset,primo ei vultu servivitblandiorijiomuiaad nutum admini- strans,fidelisque per omnia existens, fideliorem se promittens, quidquid Nicostrati fidelitas possedit ipsius commissum esl infidelitati. Quid plura? cum nequissimi Elimacis infelix providentia cuncta vidis- set sibi suppeditari, carnium alimenta,pisciumque fomenta, eseterarum rerum venalium commercia, cuncta in duplo quam essent appretiata dominicis auribusintimabat,sicque totius substantia exhausit incrementa, Nicostratumque in summam traxit ege- statem, et. creditorum diuturnam exclamationem. Qua nihil amarius menti imprimitur.V:e creditoris insaniei ! Maxima vero Nicostrati penuria eum in mancipii erroris cognitionem perduxit. Tarde vero Elimacem super errore suo convenit; quo audito statim in contumeliosa verba prorupit, dominique in visceribus mucronem sepelivit, et qu: priusob- miserat secum asportavit, dominicumque corpus canibus reliquitdevoràndum. En quantum detesta- bilis proditoris impietas scelus perpetravit. Servus bilinguis procul expellatur,etipsius nequitiastatim deponatur,licet consanguinitatis proximitate con- junctus existat.Servorum siquidem crudelitate mul- tos vidimus sociorum incurrere jacturam.Credito- ribus autem summa exhibeatur debiti commendati, dieique prefix: semper pro posse debiti flat solutio. Scholari vero cui pleno cornu copia non arrisit, o quam dulcis est ereditoris translatio affihiumque suffragii exhibitio ! Prudentis etiam scholaris con- stantia semper aliquo consorte gaudeat speciali,eui propriam possit detegere conscientiam, qui nubila existente fortuna diligenter subveniat, morboque vigente sedulum se exhibeat.Et si letra mortis ca- ligo adfuerit superstites facultates disponat,si vero vivus evadat, ab eo possit sustentari, pasci, deliniri et consolari, cubitum duci, diversis eliam parlibus proeurari; vigente autem. valetudine libellis gau- deant permutatim, questiunculis cerlatim, com- mendabili recordatione gradatim, castigationis felicitate conversim, diversis etiam variisque jo- corum generibus dulciter obsequendo. Sicque in- ter eos mutus dilectionis permaneat integritas, ut primevi temporis rossit instillans, in medio inun- dans, in (ine vero inebrians existat. Quid dul- cius, quid prclarius, quid certe melius? pres- tantis enim amoris nulla favoris adoptio prestat finem. Invidia vero, si secundum quid evenerit, in discendo videlicet,gratuita est ; simplex autem pro- prii auctoris consumptiva est. Cum autem parentis mei providentia ejus colloquio, ut assolet, diebus paucis promittens consolari,ait, Athenas studii ob causam me misisset,unicum custodem vite mes in- veni nomine Favonium, non à vento, sed a favore denominatum. Hic cum me inspexisset itinere fati- gatum,diversa considerantem ,ereberrime suspiran- tem, quasivit cujas essem, secumque me adduxit, curialiter consolans,breviter inquirendo si ob studii causam illuc venissem,cujusque professionisessem, cujusque facultatis, posttriduum, nomina vicorum APPENDIX AD OPERA PHILOSOPHICA BOETII. O quam absurdum est magistratus A gloria, Aristotelis sincera veritas, Platonis probata B D ostendendo, angiportorum confraga, dicens * Hic - vigent presagia Chaldeorum,Ptolemei non latens 1232 divinitas, Zenonis coneretio, Peribonii dilectio, Py- thagore promissio,Homeri llias, et labor Theseos, Euclidis theoremata, Daretis porismata, Hippoora- tis scritinia ; hic viget ariopagi efficacia, legem pe- ritia, hippodromi coníusa gloria, circi victoria,pa- lestra potentia,cestus fulminatio,missilium elatio; nautarum exclamatio, juventa pervagatio, chorea conventio.Cum ergo heo et alia multa Favoni mihi intimasset liberalitas, qu&nam mihi esset facultas quasivit,quanteque expense loculi mihi posset suf- ficere numerositas, cujusque disciplina essetmihi promptior mentis intentio. Omnibus sibi igitur per ordinem responsis, quoddam memoria dignum ami- cis auribus instillavit,quod scilicet parcitati pecunie diligenterinsisterem,quoniam pudoriconsentaneum eststulte commissa dilapidare, cogenteqve necessi- tate pudore me repatriare confusum. Aliud etiam nova viarationisexorbitans propalavit,ut si alicujus disciplinae me insererem, prius diligenter inspice- rem si bonis moribus obediret,liberalium artiumque ubertate titulis polleret,remotaque omni negligentia suc professionis,ut pertriduum eum diligenter au- direm,cunetaque considerarem, ut si bonus esset, licet balbutiens,non tamen ab eo discederem. Feli- citer autem biset aliis secretis instructus,annisduo- bus de viginti Athenis convalui, quidquid mali ex- " pertus ad boni tamen vestigia semper fui anhelans. Non enim est dignus dulcoris acumine qui amaritu- dinis nequivit inviscari gravamine.Herodiani,Aris- totelisque disciplin: semper adhwrens,aliorumque scintillulas diligenter menti me: commendavi. Ne paupertatis facultati presentisoperis derogetsimpli- citas, confundat desperatio atfligat desolatio, quod- dam cunctorum nature commune dignum duximus examini committendum. Cum autem scholaris ege- stas diverso procedat intuitu, tum propter affinium tenacitatem,tum proptereoruim inundantis procellae penuriam,tum propter vitricijuvaminis inconstan-- tiam,tum propter germane nobilitatis instantiam, tum propteripsius primogeniti militie nimiam incu- riam, tum propter familiaris adustioais versutiam, generali stemate perusidignum duximus consulen- dum. Parentum detestabilis adunca tenacitas pre- cum instantia permollitur,tzdiosisque affatibus ple- . rumque dissolvitur, fletibusquetempestivis delinitur promissis fallacibus plerumqueexcitatur,munuscu- lis affectuosis dissolvitur, adulatione si tempestiva fuerit perforatur,si minus solidatur, adamantina li- cet fuerit, exemplari commonitu destituitur, alio- rumquerogatibus excitatur.Inundantis procella pe- nurie per laboris incrementa proprii obtemperan- dum estscriptitando,triturascolligendo, areas mun- . dando, ad tempus serviendo. Si tamen ingeniosa scribendi facultas motum coegerit voluntarium,ne- cessitatis stimulum dignum duximusinhibere. Ca- vendum esttamen ne delieiosus mentem excitet ap- . petitus,luerumque enervet Sirenosum communiter seribentium,prodiga raroque fidelisdefraudetadula- tio,familiarisquesinistra visu vel auditu ebibat quid- quid scribentis dextra permolitur. Glebeonis ne- quitia non obstante,parentele gratia quantum dis- cendiincommodum virtutumquedecrementum mihi contulitsub Herodianomilitanti! Deficiente plerum - que paterni sensus igniculo,more pretaxato mcoero- rem cautiusduximus mitigare, aliquid imprimendo arbitrantes tutius egere,quam velle longi laboris iti- nera repatriando invitus arripere. Affinibusintima- vit Glebeonis nequitia me pestiferis scriptorum sedi- bus imbui,lucroque seducenti diutius gloriari. Ad malum plerumque parentis promptior intentioigne evabporavit intrinseco solitoque privavit subsidio,et priusquam exitus acta probasset, non declinavit amentia, precumque in nullo pro?ecit instantia, post bimatum delatoris notoria traditio remansit,sed non inulta recessit.Obsequio vitrici si nequeat consolari facultas,minis derogetur,tractuque tempestivo com 4233 DE DISCIPLINA SCHOLARIUM. 1234 minanturutjocosa Proculi docettransactio.Germani A est ordinandum : primo ut sciat quisque ad tanti festivantisincuria execiplari mitigetureulogio,ipsius quepropinquitatis admonitu corrigatur versuta, vel amentia deprimatur.Germanenubilibus annisaffini quanto citius obtem perandum est,ne per incurisevi- tium rosa primula pollice carpatur indigno.O quam sorori commendanda pudoris professio, dolendaque contrarii commissio,veluti vultam deturpantis,pu- dore plena pulpa resecatio! Obtemperand:e germa- nitatis insigna secundi Theophrasti Symmachum cconomumi sub silentio committendum non est,qui, utroque parentum viam universe canis ingresso, imminentisinfamie germancconstantiam dotis be- neficio maritavit, seque fortune meatibus obnixe comimendavit.Elisize marito naufragiis surrepto Synz- machum fratrem soror insequebatur.Elisia in mul- tis serviendo, meritorum simulacra cuncta Symma- cho ministrabat.Nam propria carnis illecebris dum deesset facultas,secretius florem exponebat. Maluit enimincuri:xvitioclam Elisiasuceumbere quamfra- terna fodus constantie se viva dirumpere, nec ab incoptis retrograda permansit,quousque inchoata fine terminavit idoneo. Tenacitatis industrie rudi- mento aduslioni domestice succurrendum est, ne mutuatce pecunie diligentia bilem infundat,alterius eam vel rei afflictus casum conferat, quidquid sub his fiat.caute conferendum est ne pusilla rerum te- nacitas vnltum ruborisjudicioin posterum obstipet, tabulataenim plerumque fortia unius scintillule Le- sione ruere digenoscuntur. Quid de Calvo milite ]uce sapientie predito senserit cauitiescognoscatu r,qui, primevo militi: flore transitum faciendo, latenter sub Birrho amphoram quamdam secum detulit, mancipiique gratie commendavit,statuque levi per- mutato alterius vicem elegit cohortis, de ollaque fictili cocum convenit.Rixe rancorisque fremo dis- soluto, indigne cocus rancorem perferens canitiem fictili percussit,qu: licet postmodum hedera deco- r&ía esset, nullus tamen de cetero succi connexui pristinum statum potuit revocare lesionem,ex in- cursu fictilis proba sibisimulque stirpi contrahendo. Sit ergo luta paupertatis facultas,munda,parvoque "eontenta, incursus viriliter perferens adsummasem- per anhelans,omnibus obediens.Et sit prompta fa- mulatui,et ad loquendum tarda,fidelisin obsequio, integra amore,dulcisque colloquio,cardis tumorosi- tste carena,quoniam ejus oppositum curn eo com- morari nonappretiatur.Licetenim amultis destitui- turlaboris retributio,tamen ab aliquo promerebitur favoris adoptio.Nonne in modico plerumque lapsu contingit, quod anno nequit produci circulo ? Adu- latoris officio, delatorisque consortio,proloco nego- tioque temporis exterminatis. CAPUT V. Cum ad magistratus excellentiam bone indolis adolescens velit ascendere,necessarium est ut tria genera statuum,qu:e in assignatione probabilitatis innuit Aristoteles,diligenter intelligat. Sunt autem quidam vehementer obtusi,alii mediocres,tertii ex- cellenter acuti. Nullum vero vehementer obtusorum vidimus unquam philosophico nectare vehementer inebriari. lstis autem mechanica gaudet maritari, " mediocribus politica.Excellenter vero auctorum tres — invenimus partitiones,quorum quidam sunt excel- lenter acuti, alii. mediocres, tertii excellentissime acuti. Excellenter acutis gaudet ceconomica, me- diocribus vero sub lunari globo physica,apotheca- riorumque practica, Excellentissime acutis, quos maxime Aristoteles notos seeundum philosophiam vocat, universalium per experimenta singularium arridet cognitio ; hzc trivialium domina est, qua- drivialium potentia, o quam est felix exhibitio ! Mediocritatis tamen extrema partitio, bonos perfe- etosquelicet sibi quandoque comparavit cum su- — Gore,magistratus tamen dotatisunthonore consum- . pto flore juvente.Istis siquidem predictis hoc modo ad nominis pertineant reverentiam,ut qui scita sunt exprimere noscat,et ne scriptorum commissioni se totaliter committat, ut Lucretius, qui cujuslibet quastionis modum propositae inquirendo, dimisso comitatu schedulis confluebat.Secundo ut librorum copiam suce acquirat exercitationi, u&. cum opus fuerit eos consulat.Nec omnino eis credat,ut Jugo qui Montani sui magistri monitisin tantum confisus est, quod omne verbum ab ipsius ore progressum quaternullis exarabat et tanquam sacrum existima- bat,nílaliud quam magistri vicem in scholis obtinens predicabat,unde multoties pudore confususinclu- sus abibat. Quippe miserrimi est ingenii semper inventis et non inveniendis uti, stultus est magi- stratus orationibus omnino confidere, sed primo credendum est,donec videatur quid sentiat; postea fingendum est eumdem in docendo errasse, ut si forte reperire queat quid commisse objiciat sedulitati. B Tertio ut quosdam habeat quos secreta doceat, li- C brosque legat,aliisque redumentis informet, ut sic intellecta. sciat, seitaque exprimere discat, et ex- pressione frequenti usum comparet, usus magiste- rium propinat : alios namque docere est proprie facultati indulgere. Quarto ordinandum est ut hos aliosque sibi allicat, ut cum opportunitas magi- strandi fuerit, eorum intreseco gaudeat aspectu. Quid turpius quam primo inceptionis tempore solus destitui, ut Flavus, qui ob sui generis imperiuin gazeque dominantis opulentiam cunctos sibi credi- dit subjugari,tempore vero concursus elapso, raro reperit sodalem qui lege conductionis adhaesit licet invitus, minas omnigenas regaliter addendo?Gene- rositati tamen consentaneum estsecundum duplicem partitionem affinitatis, magistrantis saltem ad tem- pus fovere presentiam. Quinto ut quorum gratia coronandus est, in favore illorum scholas seraper peripatetice obambulet,curialiterque opponat,pro- tervientesque acriter remordeat, diligentiusque pro tempore respondeat, ne si muta fuerit voluntas, ignorantize imputetur cacitati vel arrogantie teme- ritati.Multossiquidem ob responsionis protervitatem speculantium,licet invite, vidimus preoipitio frui, non enim discentis interest probrisaffatibuset con- tumeliosis regentem incitare. Nec licet summa fa- miliaritateconjunetis fuerit ipsius docentis secretis, nisi jussus debet inhiare.jussus vero invite. Nonne Fontini protervitas Zenocratis scrulinia aperuit, edocta publice prius inspexit,seque magislrari cre- didit, si omnem Zenocralis abstulisset Minervam, qua ablata Zenocrates studere desiit, ablatisque Fontinus uti nesciens,phrenesi laborabat grandiori? Proprio ergo discipulus labori confisus alieno nun- quam invidebit honori. Cum autem dies summa promotionis adfuerit,brevi stemmate compendioso- que affatu veneranda commendetur sociorum colle- ctio,sicque ad honorisinitialisincrementa intrepide procedendum est, decenti ornatu,festivo apparatu, si facultas suppetat,cunctis vel ad libitum ejusdem saltem professionis splendide procurato. Caute ta- men considerandum est.cautiusque investigandum ante magisterii elationem, ut. primi anni decursu propria possit sustentari si opus fuerit facultate. 'T'urpe est enin ob reverentiam tanti nominis prima forte mendicare, ut Strictonius, qui omnibus ad magisterium pertinentibus, venerabiliter exsecutus, luce ccepit tertia mendicare, tantique ausus mox eum ponituit.Quid mirum?quasi instantaneus de- lusus abcessit, tanti honoris fastigia nunquam de cctero confessus. O quam felicis exitus veneranda est commendatio! CAPUT VI. Expeditis his qu» ad scholarium eruditionem digesta sunt, dilacidandi moderatione observata, nec angariare lectorem sermonis brevitate curamus, nec dilatione confandere, nunquam lucidiori stylo 1235 APPENDIX AD OPERA PHILOSOPHICA BOETII. 1236 leviorique stemmate perusi, quoniam non solum A spatium exspectare preesumpserit,hos siquidem pi- discretis,verum etiam rudibus zenigmatis serie post- posita commendatur.Nuncad magistrorum venerabi- lem properandum est majestatem.Magistrorum au- iem talis habeatur divisio. Tantorum quidam duabus urbibus ceteris fulgentioribus, scilicet. Rom ot Athenis, commorantur, ulterius nusquam proce- dentes, nisi quantum fortuna succedit eis utaltius venerentur. Alii predictorum omittentes fastigia locorum, oppidorum adjacentium quarunt emolu- menta tum propternovercam discipline egestatem, ilum propter natalis patrie dulcorem renitentem. Tamistorum quam aliorum quidam ratione pulchre denominationisimperium assumunt,ut honorificen- tur. Alii ratione intelligentie ignorantia eorum ne confundantur. Tertii subtilius speculantes propler utriusque partis incrementa magistraliacontrahunt paludamenta.Tl'alium namquequicunque venustatis assum pte debitique officii velit emolumenta prose- qui,in universa morum honestate oportet ut polleat preclarius,ut si utique in sermone verax, in judi- cio justus,in consilio providus, et in commisso fi* delis,constans in vultu,pius in affatu,virlutibus in- signitus,bonitateque laudabilis existat;si quid vero contrarii acciderit,human«e fragilitatis appetitu ac- cidere solet. Conversatione etiam sit bonus, nulla siquidem res est magis perniciosa discipulo, vita magistri contumeliosa:infusa enim viden!ur sepis- sime confundi ex fetido vase,quia fetidum vas aquas infusas corrumpit. H»c autem ad anima docentis informationem digesta suat;nunoc de ceteris prima- riis,non dieo de primo primis,sed de secundo pri- mis disserendum est.Tenetur quoque doctor erudi- ius esse, mansuetus, rigidus, antiquus non annis, non negligens,nec arrogans.Sit, inquam, eruditus. Prius enim oportet ut discat quam doceat. Trivii siquidem comparationem doctrine novimusassistri- cem.Valde vero absurdum est et iniquum,ut impe- riti peritis,novelli antiquis, rudesque preferantur emeritis.Mansuetus: quoniam quandoque diseipu- lorum elationem pati opportunum est,ergo mansue- tudine utendum est.Magister Franco in immansue- tudine prodeat in exemplum, qui ob. discipulorum suorum nobilitate sua utentium irrefrenabilem ar- rogantiam laqueo se suspendit ; sapientius autem egisset si mansuetudine usus fuisset. Rigidus : in scholarium enim amplexu rigore frui commodissi- mum est,ut sic errantibus vindictam imponat, so- phistarum lites dissolvat, oblatrantes remordeat, obloquentes reprimat, protervientes castiget, Lo- tamque determinationem dialecticam faciat. Anti- quus vero non annis, sed perpetua scientia ; si vero utrumque adfuerit, sanior conditio erit. Non negligens:quoniam sicutin unoquoque opere mater invenitur constantia,ita universe doctrine et. disci- plinge noverca est negligentia.Opportunius enim es- set mechanice deservire arti quam negligentie jugo onerari.Non sit arrogans:quoniam vivax pauperum b scintillula exstinguitur magistrantisarrogantia,vo- D luntasque discendi divitibussequestratur,quoniam arrogantis magistri sedulitas nunquam fideliter ho- minem instruxit. Hi sunt quiid quod sciunt hurnili- ter docere contemnunt,et qua ratione sapiunt recte monstrare nequeunt,quoniamin fastigio positi men- tes mceerenlium descipiunt,nec in datorem scientie causam referunt,sed propriam in serespiciuntexcel- lentiam.Hi etiam sunt qui fimbrias dilatant,phylao- teria magnificant,in publieisspectaculiseminentiora sed:liaquarunt,et ab omnibus rabbi nomine vocari et salutari desiderant.Tales siquidem omnium bo- norum collectio,jure se4ulitatis ablato,a se relega- bit.Cum autem boneinquisitionistirolegendi causa scholas intraverit,rigore intrinsecus assumpto,con- siderandumestutauroretemporecontinuosubmissa voceineipiatorerotundomediocriterascendendo nisi magna nrgeat necessitas exspectando.Quoniam si magistratus diligentia aliquos ultradebititemporis gritiei mnora confundit, ireque se rancore comirni- nuet.Cum autem pigritiei discipulus,dormiltationis arlilex, magistri noverit sedulitatem, aut maturius lestinabit,aut pudore confusus inhujusopprobrium dormitabit. Sed non faciat ut Assuerus poeta pra- cipit,quem Dromonis Castoris discipuli pigrities ne- quivit in risum excitare. Eo vero more quotidiano ad primam stertente,unguibus scabris membratim musicum melos agentibus oculisque lippientibus lu- cemque explorantibus matutini laborisin scholisque neres peragaturconsortibus advenientibussic dice- bat:Lucis rubore diei aurorane adhuc confunditur? Illisitaquenegantibus,mediam partem diei ereberri- me comnolentus explevit gratias Deo agendo,maluit enim sani capitis habere duritiem quam insani peri- tiam.Si veromeridiane disputationi plerumqueades- set, nativum morem excedere nesciens, naso vigi- lante stertebat,affinibusque ob porcins corrosionis strepitum prabe5at fastidia. Dum aliquando olera secundas ejus delicias hauriret,ora hiatui, lumina somno commisit.Manus vero, licet sordida, in ca- tino aliquid prendebat,sed sopor ei nocivus.exstitit, dum cibaria incareerare quesivit.Ad quem fructum maturitaiis,o Mareiane sociorum carissime, credi- tis hunc pervenire,vestra siquidem novit intentio?8i disserendicausa meridianus doctorstudium adierit, cavendum estne sophistico polleatapparatu,nec te - tris moveatur difficultatibus sed studiosa praemedita- tione omnibus armatus,intrepidus,adeat lites,eas- que facili mente componat, et illud quod quisque objecerit ita memorie disponat,ut detegendi tem- pore à via rationis non discedat,sed ordine compe- tenti enigmata dilucidandi moderatione assumpta explicite dissolvat.Si vero maxima,ut assolet, dis- cretorum mentibus contigerit dubitatioin disserendo studiis utendum est deliberando,et quod naturalibus motibus mens exagitata dictaverit, conscientie in crastinum proferendum est.Eodemque modo si dif- ficillimum qvid quisquis premeditatus fuerit discre- lioni estcommendandum:facilius enim disserendo, plerumque difficultatis scintillula invenitur quam si studii observetioni committeretur,quoniam non in altero tantum scientie veritas reperitur,ut dicitAris- toteles.Animadvertendum est etiam quod tribus mo- - dis in traditionibus uti solet discretorum cognitio. Novis siquidem et inusitatis editionibus gloriari, ve- teribus tetrisque discipulorum mentes palliare,ve- tustissimistsmeninnovatisettanquam propriis rivis manantibus credentium .intelligentias excitare, Si quisvero horum discipulorum sagacitate oblectave- rit.arcbischolari jungendus est,ut vel eisrecordatio- nisseriem fideliterimprimat vel exarandi diligentiam commendet. Magnum siquidem in his utilitatis fo- mentum colligetur.Ut autem ad magistratus apicem tempore perveniat discipulus, studio continuitatis immorandum est,recessuque secretiori,licetsangui- neus existatiinsistendum est, ne strepitus assisten- tium mentem habetet,vel migrantium rixaconfundat - intellectum,nullis vinculis vitales spiritusimpedien- tibus.Honestatienim consentaneumest ut secreta ri- mando solitarius magisterexistat magisquamlibel- - los extrahendo cuncl:s presentiam suam exhibeat : nonne detractionis filius magistri sedulitatem libros extrahentem aspiciens,quidin quantum utique me-- ditaretar? Si vero primaevo tempore magistrantis dili- gentia copiam discentium non habuerit, idcirco non tepescat,nec spe deposita evanesecat,sed tanto acrius. studiisinsistat,sequeinconflictu strenue prebeat,ut. sic licet cum paucis honorem contingat. Paucorum enim consortio multos delinitos profunditatis.studio vigente frequenter vidimusstrenue intitulari.Nonne "Theophrastus subtilitatis artifexpaucorum suffultus ornatu,spe defraudatus regendi,curam objecit,quod tamen inconsulte egit ? consultius enim egisset si se studii observantiae commendabilem exhibuisset. Muneribus tamen magistri Leontinidiscretio multo- 1237 DE DISCIPLINA SCHOLARIUM. 1238 rum sibi acquisivit consortinm.Pulchrius enim sic A erogaverit.3ubministrantium enim curd non semper egerecensuit quam discentium coetu destitui. Pietatis vero ambitu scholarium rector delinitus,discipulo- rum corda paupertate degentium studioseque discen- tium mulcere tenetur,videlicet cibariis,calceis,ves- tibus saltem tritis, si facultas suppetit, czterisque donatis subveniat,consilioque,ut decet, concitativo. "Quae enim preclarior natura quaeve suavior quam veris scholaribus erogatio ? Preclarius est enim eon - fovere scholarem hisin quibus est minima donantis exhibitio,maxima vero pauperis recipientis promp- titudo,quam histrionum et meretrieum delestabiles incursus deliniri.Nubila licet quandoque fortuna exi- stat,non tamen magistrantis cura desperet,sed sem - per curialiterse regendo incursus viriliter perferat, duleiusexspectando. Proh Coriandi pudenda trans- actio | Si autem ob festivi temporis impulsum deli- ciarum loca visitare placuerit,sem per catus sui no- biliores,formaque eminentiores,docentis secum ha- beat discretio, ne quasi destitutus solatio a multis videatur,vel ne in periculum excitetur. Maronis sal- tus felicium discipulorum privari ccetu indoluit.Li- cet autem in scholis rigidus existere debeat,tamen ingressu salutando devotus permaneat,in sermone jucundustransmigrantibus,comes alludentibus fide- lis admonitu commorantibus,castitate cautus aífini- bus,nesuspirantis nasi fetorem si quisadfuerit,ami- cabilisebibat affinitas.Extrema presentis voluminis exstat compilatio demagistrantibus,quos liberalibus noverca disciplinis egestasfines com puleritinvadere alienas. Et de illis quos naturaliter patrie revocat dulcedo, aliquid sub compendio dicamus. Cum ob egestatis causam repellendee lucri querat quis o'0- rem dulcissimum considerandum est ut salvo magis- tratus honore parcitati quantum queat insistat,ves- tibus mediocribus inhiet,etscholarium regirini prz- cipue indulgeat, puerisque primo prebeat vultum benignum,parentibusque eorum benigniorem affa- tum,docendique auditum apondeat benignissimum, ut sie non solum puerorum corda permolliat,verum etiam parentum pecuniam extrahat,famamque effe- . rat, sehole vero jura regulariter defendet, ordine docendi priusedocto putatur. Wisdem etiam aliquan- tulum adultisrigidum se exhibeat,ipsorumqueora ad recte loquendum componat, digitosque ad scriben- dum constringat, ad legendum omnino conformet, rigore justiti: comitante,ut eie non solum in doc- trina,verum etiam in facetia conveniat, ludendique spatium tempestive concedat, docendique benefi- cia nullo casu subtrahat. Si vero contumacem s$u- perbumque invenerit, dulciter castiget, exempla- ^ que morum proponat quibus reprimatur, alioquin parentum assensu virgis affligetur, ut sic ad un- guem castigatus evadal, ne desperatus 1n igno- — miniam cadat. Cum autem magistrantis dilectio etate infrigidatos statualesque planeticos scho- lastiei introitus habuerit participes, si correctionis lima apud eos uti nequiverit, senio confectis arri- dendum est, statualibus ingemiscendum, planeti - cisque favoris simulacro est congaudendum. Cala- mistratos cirris hirsutis perurat, fucoque perfusos laerymis irrigantibus gulam perfundat, mollesque caüte ejiciat ne mentis su: reatum commoti partici- pent. Animadvertendum est etiam quod quorum erogatione laboriosum delmitur certamen, in illis docirinalis comprobetur effectus, rerum namque effectus exhibitione operis declaratur.Ordine autem competenti vicissim sunt convoeandi,ut fideli scru- tinio pateat quid subminisirantium labor diurnus C D est confidendum,quoniam illorum cupiditas fractis assibus plerumque permollitur,aut 8pe defraudata tepescit fidelitas, aut ut videantur fideles crudescit potestas.sicuti vero paupertati felici misericorditer deferendum est,sie non minus ipsius eruditionibus attentius est insistendum.Cum autem cena paupe- rior adfuerit,commensalibus est eroganda facultas, familiaribus complicibusque vicinitatis invite porri- genda,ne-familiaris vox secreta revelet detrahendo, vel multiplieitatis anus prodiga propinquatanuian- nectendo. Quid autem anu conscia futilius? Proterva in minimis procul absit rapacitas,et fame noverca et adunca tenacitas. Cavendum esl etiam ne. pue- rorum pulveri feculento plus quam triennio ibidem alludat, licet maxima comitum gazave adfuerit, af- fluentia, considerataque amoris opulentia, nisi ho. noris promotio vigeat in amore vel facultatum elatio in honore. Cum autem ob dulcoris patria delicias, parentumque venerabiles aspectus, regendi curam quis acceperit in natalis soli confinio, pom poso af- fatu insistendum est. Caute splendideque procura- tioni vicissim est arridendum,vestiumque varietate gaudendum,quoniam vestis polymite venustas,an- nulorumque insignia, multos aliud quam veritas exigit cogunt obtinere. Ornatus, favor, affatusque lepos, quam plurimos comparatos sensu, erronéo Homerum excedere visu compellunt, ordine tamen docendi przietaxato diligenter observato. Jocorum quoque damnosa libido attentius ablata sit,ut quod raro contingit provincialis honor, famam efferat in tituli commendationem. Quanto magis vero ve- nusiatis titulus surrexerit,tanto magis subditorum insistendum est favori,ut quod proprii oris nequit efferri tumultibus,ipsorum tempestivis erogetur at- fatibus, ut non solum in morum dulcedine, verum etiam propri facultatis acumine commendabilisin- spectetur. Cum autem tam morum quam facultatis in publicum evenerit corumendatio, cavendum est ne incestus caput obstipet, adulterium ora confun- dat,illiciteque malignitatis fetor famam bonam deni- gret,ne rose vernum emitlentes odorem videantur exspirare, et lilia sudore cas!itatis quesita deore- scere videantur. Venerabilis Cratonis effigies pro- prie facultatis complicibus, aliis etiam qui eum unico aspectu attigerant,moeroris causam prebuit et inerementum, qui Castoris in diversorio ob Eufra- sim uxoris su: delicias obdormivit, amplexando re- pertus est,capillis tractus, verbere castigatus, vul- nere laceratus, sale fricatus, urina servorum per- fusus, angulis ejectus, trabibus erectus, tandem lassatis tortoribus genitalibus privalur,sterquilinio suppositus,transeuntibus expositus: plebisabjectio, discipulorum desolatio,commilitonum opprobrium crudumque ac crudele, miserum ac misserimum cunctis exstitit doloris spectaculum,affinitatis gra- tia parentel:que gloria in nullo sibi proficientibus. Licet enim prima quandoque salva fiant indicia, ultima vero alterius saporis inquinamenta perma- nebunt, etc. : Consiliabar item gnatorum solvere carmen, Obliqua facie surdus ab arce vehor, . Non pudeat struxisse dolos ex aggere sato, Rumiferos sonitus dum movet ampla seges. Aderat interdum rabies contermina ponto. Dum loquor, ex quarto capite confer opus. : Vos precor, o juvenes quibus est celebranda ju- (ventus, Suggerat innocuos nunc mea lyra modos. 1239 APPENDIX AD OPERA PHILOSOPHICA BOETII. 1240 IN BOETIUM DE CONSOLATIONE PHILOSOPHIE LIB. III, METR. IX, COMMENTARIUS. O qui perpetua mundum ratione gubernas, Terrarum calique sator, qui tempus ab avo Ire jubes, stabilisque manens das cuncta moveri (a); Amantissimo atque desiderantissimo, etate filio, professionis et consanguinitatis juredulcissimo fra- iri,meriti et ordinissublimitate reverentissimo do- mino Bovoni antistiti, indignus fratrum in nova Corbeia Christo servientium famulus B.,temporalis et veterna vite omne bonum optat in Domino. 1.Precepit caritas vestra ut obscurum quemdam locum ex libro Boetii, quem viva vobis voce quon- dam exposui, etiam scripto explanarem. Parui, fa- ieor, prompta voluntate, sed idcirco cam inmo-: dica difficultate,quoniam inter innumeras occupa- tiones,imo miserias et zverumnas, quas inter civilia bella et pazanorum, ut prophetice loquar,velocio- res aquilis incursiones, sine cessatione patimur, omnino vix animum ad scribendum appuli.Terre- bat insuper ipsa materia officio meo propositoque contraria, quia de Platonicorum magis dogmatum vanitate quam de doctrine evangelice veritate ne- cessario erantaliquanta dicenda.Sed vehemens ar- dor dilectionis vestre, quem longinqua nimis ter- rarum interoapedine nos absentia separans non minuit,sed de die in diem aucto desiderii moerore accendit, compulit me ut voluntati vestra obsequi etiam ultra vires conarer.Nec me reprehendent,ar- bitror,quod de secularium auctorum libris aliqua protulerim, cum el pracipui doctores nostri hoc refellendi eausa frequenter egerint; sicut medici non solum salubria que sumantur alimenta com- mendant, sed et noxia que vitentur insinuant: monstrantes herbas utiles;produnt etiam lethiferas, ne miseros fallant aconita legentes.Quid quod etiam de venenis serpentum pretiosa confici dicunt anti- dota? Hine antiquitus illi periti incantatores artis sue lucra captabant: hine pharmacopole negotii sui questum cepere non modicum. 2. Sic te, presul egregie et spiritalis animarum archiater, et salutaria scire decet ut suadeas, et noxia ut prohibeas.Nam neque sanctus Augustinus de Civitate Dei contra paganos scribens,spurcissi- mes eorum atque turpissimos ritus lam vehementer redarguere posset, nisi eos plenissime nosset, nec contra Manicheos tam elegantes scriberet libros, si eorum nequissimos ienorasset errores. Unde nihil tibi nocere credo hzc pauca de philosophicis legere dogmatibus,que multo parcius quam suscepta rei necessitas postulabat,me attigisse protestor.Atque id summopere quieso,ut cum aliquo peritissimo et vobis familiarissimo hunc quem direxi libellum se- creto perscrutari dignemini, ut si aliquid utilitatis babet,nemini denegetur; si parum aut nihil,nemini postea publicetur. 3.Quisquis illorum Boetii versuum intelligentiam indagare cupit, quorum mihi expositionem tua san- citas, venerande presul,injunxit, imprimis admo- nendas est non solum in his versibus, sed et in multis locis ejusdem operis, quod Consolationis philosophis titulo prenotatur, quedam catholicae fidei contraria reperiri : quod ideo mirum est,quia libellum quemdam ejusdem auctoris de saneta. TTri- nitate valde preclarum legi, et alium contra Euty- chen et Nestorium haereticos, quos ab eodem esse conscriptos,quisquis aliis ejus libris legendis ope- ram impendit, ut ego ab adolescentia feci, ex ipso elegantis styli quodam proprio nitore,indubitanter (a) Vide reliqua tomo precedenti, col. 758. À agnoscit. Quod taman utcumque se habeat,certum est eum in his libris nihil de doctrina ecclesiastica disputasse, sed tantum philosophorum et maxime Piatonicorum dogiata legentibus aperire voluisse. Unde se ubique interrogantem,ipsam vero philoso- phiam respondentem docentemque introducit; ip- samque in libro tertio pro reperienda sede summi boni rerum omnium Patrem his verbis invocasse describit. 4. 0 qui perpetua mundum ratione gubernas, Terrarum calique salor.... et reliqua. Quamvis hic sator pro conditore non proprie,sed melaphorice positum videatur,tamen hoc auetores ita frequenter utuntur.Unde et Virgiliusin Bucolicis canit. magnum perinanecoacta seminaterrarumque animeque marisque et liquidi simul ignis. Ergo si elementorum exordia recte semina dicuntur, recte etiam ipsorum conditor sator appellatur. 9. Qui tempus, etc. Apparet in his verbis nihil aliudsignificari nisi eeternitatem immutabilitatemque Creatoris, temporalitatem vero et mutabilitatem creature: nam evum propter eternitatem posuit. Ac primo sciendum philosophos ita definisse ut sit eternum quod nee initium nec finem habet,hoc est nec incipit nec desint. Quod autem incipit et non desinit,sed manet immortale,sempiternum vocant. Cum autem vellet exprimere quod tempus ab wter- nitate incipit, valde vigilanti et proprio sermone usus est dicens,tempus ab avo ire jubes. Omne enim tempus momentis suis velociter transit ; eeternitas vero Creatorisin sestabilis manens,nullistemporum incrementis moveri vel major fieri potest. Omnis autem creatura,ex quo creata est, ccepit esse quod non erat,et exinde per singula momenta majus in essentia sua habere temporis spatium. Habere au- tem majus. minusve alicujus rei quam habebat,eicut - et esse quod non erat, motus quidam est: unde vi- detur dicta mutatio quasi motatio. Universa igitur creatura,ex quo esse cxpit, quoddam temporis iter arripuit.Porro Creator omnium immobilis manens et eternus temporalia, ae immulabilis matabilia condens, dat cuncta moveri: quoniam incorporea creatura movetur tempore non loco, corporea vero et, loco et tempore. Quod si cui minus perspicuum videtur, legat libros sancti Augustini de Genesi ad litteram,ubi de his motibus creaturarum enuclea- tissime disputat. 6. Quem non externa? pepulerunt causa. Diu inter summos philosophos quesitum est de his causis, propter quas Deus mundum condere voluerit ; sed landem eis visum est,quod et nostri sequuntur au- ctores,solam bonitatem Creatoris tante rei causam fuisse,qua voluit rátionalem creaturam su: beati- tudinis ex ejus contemplatione participem fleri : re- liquum vero mundi ornatum partim ad obsequium generis humani,partim ad ostensionem terne sa- pienti? suw,qua condidit omnia bona valde, ut ex eorum consideratione ad intelligentiam et laudem ipsius hiímane mentis erigeretur intentio. 7.Tu cuncta superno ducis ab exemplo. Antequam de his disseram, aliquid de Platonis dogmate insi- nuahdum est,quam Boetius in hoc opere specialiter sequitur : unde in boe eodem libro dicit, P/atoni, inquam, vehementer assentior. Hic igitur trinitatem quamdam in principio fuisse assuerit,et suis audi- toribus id credere persuasit, Deum, exemplar, et -— Lo. 1214 materiam: Deum,omnium creatorem: exemplar,ad A cujus speciem universa formaret:materiam,ex qua cuncta crearet. De materia superius dixit, materie fluitantis:exem plar hic exprimit cum dicit,tu cuncta superno ducis ab exemplo. Hoc est Allud Platonis dogma, de quo beatus Hieronymus in prologo Ge- nesis loquitur: nam cum LXX interpretes preca- visse diceret ne Ptolemceus unius Dei cultor apud Judsosquoqueduplicemdivinitatem deprehenderet: hoc, ait, ideo maxime faciebant, quia in Platonis dogma cadere videbatur.Itaque ubisacratum aliquid Scriptura loquitur de Patre et Filioet Spiritu sancto aut aliter interpretati sunt,aut omnino tacuerunt: hoc utique meluentes,ne si in divinis Libris myste- rium Trinitatis idem Ptolemowus inveniret, hanc eamdem esse quam Plato docuit existimans:in ejus errorem vehementius traheretur.Proinde quemad - modum quilibet artifex quodcunque opus fabricare disponit, prius ejus formam etsingularum partium similitudinem in animo gerit,et quodam cogitationis p intuitu contemplatur;eodem modoipseDeum futuri mundi speciem et imaginem eternaliter in mente gessisse asserebat.Et hoc est quod dicit: pulchrum mundum pulcherrimus,ete. Utetintotoetin partibus suis mundi machinam juberet esse perfectam. 8. Tu numeris elementa ligas, etc. Quanta de nu- merorum potentia,et per ipsos facta divinitus ele- mentorum coaptatione,imo totius mundi fabrica, Graecorum philosophi, e&, eorum excellentissimus Plato in Timzo disputaverit,in Latinis sepe aucto- ribus invenimüs, qui ea indetranslatatractantes,ad magnum hoc eruditionis perfectum pertinere arbi- trati sunt. Ex quibus hoc tantum quod huic exposi- tiuncule» sufficit,hic inserendum putavi. Ambrosius Macrobius, qui somnium Scipionis a Cicerone de- scriptum in duobus libris insigniter exposuit, in priori libro ita dicit: Scimus secundum P latonem,id est secundum ipsius veritatiz arcanum ,illa forti inter se vinculo colligari, quibus interjecta medietas praestat vinculi firmitalem.Cum vero medietas ipsa geminatur, ea qnae exlima sunt non tenaciter tantum, sed etiam insolubiliter vinciuntur. Primo ergo ternario contigit mumero ui ler duo summa medium quo. vinciretur acciperet. Qualernarius vero duas medietates primus "omnium nactus est, quas ab hoc numero Deus. mun- danz molis artifez conditorque mutuatus, insolubili inler se vinculo elementa devinzit : sicut in Timao Platonis assertum est, non aliter tam controversa sibi ac repugnantia et natura communionem. abnuentia permisceri,terram dico et ignem.poLuisse,nisi duobus mediis reris el aquae nexibus jungerentur.In his Ma- - erobii verbis patet, nisi fallor, quid sit numeris ele- menta ligas. 9. Quod autem sequitur, ut frigora flammis ,ete., facile intelligi potest:eodem enim numero quo ipsa elementa,etiam ipsorum differentiae constant.Nam et ipse sunt quatuor, frigus et calor, siccitas et humor:que dum bine per singula elementa invicem eoeunt, aptam quamdam concatenationem etiam ipsorum quz contraria videntur efficiunt. Verbi gratia,uta terra quc infima est incipiam, h:ec na- tura est sicca et frigida:cui quoniam aer humidus et calidus contrarius est, media in eos posita est aqua frigida et humida, qus terra frigore aeri hu- more connectitur. Item quia igni calido et sicco aquarum natura frigida et humida repugnat, his interjectus aer,aquis humore,igni calore copulatur. Ignis quoque sicut a terra calore disparatur, sic ei siccitate concordat. Omnia igitur elementa cum dif- ferentiis suis certa numerorum lege variata atque disposita,dum contraria concordant,et repugnantia fe derantur, indissolubili sibimet nexu ligata jun- guntur.Unde nullum fere terrenum corpus,quandiu naturalem suistatum obtinet,absqueistorum coapta- - tione consistit.Quod quia pene omnibus patet,huio demonstrationi supersedendum arbitror. — - (9 Sit venia temporibus. IN LIB. III DE CONSOLAT. PHILOS., METR. IX, COMMENTARIUS. 1242 10. Hoc sane attentius iatuendum est, quod se- quitur, ne purior ignis evolet,etc.Nam sicut terra et ignis pref ceteris elementis ipsa loci positione maxime sejuncta sunt, cum terra infima, ignis ho- rum altissimus sit,ut pote cujus est naturalis locus in ethere, quem ignes constat esse nature, quem etiam omnis flamma sursum tendens videtur appe- tere; ita etiam aliis quibusdam, prater illas quas supra diximus,differentis maxime dissociantur; hoc est levitate et gravitate, puritate et crassitudine. Namhorum elementorum ignis purissimus est et levissimus; terra plus quam caetera densitatis et ponderis habere cognoscitur. Igitur ne horum quo- que tanta diversitasignem penitus terramque impli- cabili repugnantia separaret,geminata est procurata medietas,qua,ut supra ostensum est,insolubili vin- culo solet extrema connectere,aqua scil:cetet aer; qua utriusque illius contrarietatis apto quodam participiotemperata, levitatem ignis terreno ponderi conciliarent.Habentenim utraque etaliquid levitatis cum igne, et cum terra aliquid gravitatis. Sed aer levitate sua igni vicinior est, aqua terreno ponderi magis appropinquat. 11. Sed tamen quantum interest inter aquam et aerem causa densitatis et ponderis,tantamdem in- ter aerem eiignem est.Etrursus quod interest inter aerem ei aquam causa raritatis et levitatis,hoo in- terest etinter tenramet aquam.Itemque quod inter- est inter terram et aquam causa densitatis et pon- deris, hoc interest inter aquam et aerem : et quod inter aquam et aerem, hoc inter aerem et ignem. Nec solum sibi vicina et coherentia comparantur, sed eadem alternis saltibus custoditur equalitas. Nam quod est terra ad aerem, hoc est aqua ad ignem. Et quoties verteris,eamdem reperies jugabi- lem competentiam,qua inter se aequabiliter diversa sociantur. Et hoc quod ait, ne purior, id est le- vior ignis evolet,ac penitus dissocietur aterra:; aut terra pondere suo mersa, el reliquis non coharens elementis, a propria decidat stabilitate. 12. Nam terram esse in medio totius ccelestis sphere, velut centrum,in medio circuli,ipsumque celum cum sideribus :quisex omni parte spatiis à terra distare,omnes astrologie testantur auctores. Quod si ita est,necesse est terram undique autaquis aut aere circumtegi. Unde nisi per divinam poten- tiam disposita elementorum connexione teneretur, necessario utilli putabant a suo statu quadam de- mersione laberetur. Quod per hoc intelligi voluit quod ait, aut mersas deducant poadera. terras. Sed cum nos secundum astronomiz preceptores de am - bitu coli, quo terram, licet per amplissima et im- mensurabilia spatia putant undique circumeingi,ali- quid disputamus,absit ut nos quisquam vel hoccon- tentiose astruere,vel antipodarum fabulas recipere arbitretur,quiz sunt fidei Christiane omnino conitra- ria (a). Quapropter etiam sequentia istorum ver- suum, quibus philosophia velut ipsam Divinitatem invocandoalloquitur,cum ingenti scrupulo tractare aggredimur:maxime quia hec ad instructionem re- hgiosw conversationis fideique non pertinent. Et quoniam a scrutandis divine legis arcanis,quorura dulcedine pie mentes in hac vita satiari non possunt his inutilibus vel ad modicum intenti prepedimur ; tamen sidulcissim: dilectionis vestre voluntati satis- fecero,nequaquam inutiliter laborasse me existimo: presertim cum sicut sepe dicenda sunt salutaria qua teneantur,sicinterdum dicendasuntetiam noxia. qua vitentur. Sie igitur sequentes versiculos cum quanta potero brevitate Iranscurram, ut non quod nobis approbandum sectandumve sit,sed quod phi- losophia Boetii senserit, intelligi faciam. 13. Tu triplicis mediam. etc. Philosophi unam to- tiusmundimagnar videlicetanimamducentes multa deejusdivina quadam natura atque potentia non se- cundum veritatem, sed secundum opinionum sua- 1245 APPENDIX AD OPERA PHILOSOPHICA BOETII. 1244 rumcommentadixerunt. Que quoniam a nostrisdo- À est humana,omnibus prefatis tribus modís;media, gmatibus aliena sunt,proutnecessitas hujus exposi- tionis exigit, strictim atlingenda, et transeunter commemorandasunt.Nam sicut animacujuscunque hominis totum implet corpus, vitalem motum mem- bris omnibus prestet,ita hanc animam per omnem mundani corporis molem diffusam omnibus totius mundi, ut ita dixerim, membris suum cuique mo- iumsubministrare putaverunt. Namet Maroidipsum sentire videtur, quem constat in philosophicis di- sciplinis, quantum ad Epicuream sectam pertinet, fuisse perlissimum ; cujus insignis expositor Ser- vius sextum /Eneidos librum explanaturus sic exor- sus est : Totus quidem Virgilius scientia plenus est, in qua hzc liber possidet principatum.1n hoc libro di- cit illa notissima:principio coelum aeterras campos- que liquentes — lucentemqueglobum lune Titanea- que astra — spiritus intus alit, totamque infusa per artus — mens agitat molem.Ecce quam Boetius ani- mam dicit, Virgiliusspiritum,et post paululum men - tem vocat. Et quod hic dicitur animam cuncta mo- venlem per consona membra, resolvis, ibi siguifica- tur in his verbis,totam infusa per artus mens agi- tat molem. 14. De hujus anime generatione in prefato Ma- crobii libro nostris auribus inusitata de Timeo Pla- tonis excerpta leguntur:ex quibus hic non verba per ordinem, sed verborum sensum paucis absolvam. Legitur ibiquod Deus abundanti majestatis fecundi- tate de se mentem creaverit, qua vog vocatur : deinde ex hac mente anima mundanacreata sit;cu- jusgenerationem per quamdam numerum virtutem idem Plato dicit imperio Creatoris effectam : nam monade, inquit, in vertice locata, terni numeri ex utraque parte fluxerunt; ab hae pares,ab ilia impa- res. [tem post monadem a parte altera duo ; inde quatuor, deinde octo. Item primus par, et primus tetragonus ;a pari et primus x56oc, hoo est primus numerus,a pari solidam figuram efficiens. Ab altera vero parte tria, deinde novem, tum septem et vi- ginti: primus videlicet impar,et primus tetragonus ab impari,et primus x56oc ab impari. Hzc de Plato- nicis sint dicta figmentis. 15. Restat uL cur eamdem animam triplicis natu- r& Boetius dixerit, explicare conemur. Aiunt enim quod habéat ex mente, de qua nata est, ratioriem, et ex sua natura vim praebendi sensus prebendique inerementi seminarium. Horum primum Aov:xóv,id est rationale, dicitur ; secundum aic0qcxtxóv,id est sensibile ; tertium qvuctxóv, quo intelligitur natura plantandi et augendi corpora. Dicitur et alio modo secundum quosdam auctorestriplicis naturesecun- dum humaneanime similitudinem ,id est ut sit ra- tionalis, concupiscibilis, jrascibilis. Sed priorem sententiam magis mihi videtur sensushujus aucto- ris intendere. Nam illo modo ut cuncta moveat, se : per cuncta diffundit,ut primo coelestia universorum siderum corpora (nam et ipsa a Deo suas quasdam animas accepisse putant) velut mentis capacia pura et integra ratione, certoqne moveri faciat ordine. Deinde qui terrenorum corporum,que ab illa ani- mari autumant, tres ordines sunt, in primo ipso- rum,qui est hominum, tria illa simul agnoscuntur, quia etratione utuntur,et sensibus vigent,et habent crescendi propagandique naturam. In secundo or- dine, qui est bestiarum et pecorum et quorumlibet animantium, quoniam ratione carent, duo tantum ex his inveniuntur,sentire et crescere. Tertius ordo terrenorum el! corporum in arboribus et herbis est, que carent tam ratione quam sensu : et quia cre- scendi tantummodo ususin his viget,hac sola parte vivere dicuntur. 16. Igitur si verum philosophi dicunt, anima mundisecundum triplicem sui naturam tribus modis omnia movet, ratione, sensu, incremento. Sed ca- lestia corpora, sola stabili ratione movet; terreno- rum infima, solo incremento; terrenorum prima,id B C hoc est brutorum animalium, duobus. Porro quod hic membra mundiconsona dixit,vel simpliciter ac- cipiendum quod sibi congrua et convenientia sint, et singula in suo loco et ordine pulchra vel apta minime a se discordent ; aut intelligendum est hoc eum exprimere voluisse,quod maximis mundi par- tibus, id est septem planetarum circulis,maximam quamdam consonantiam licet a nostris auribus pro- cul remotam inesse dicunt, eo quod ipse planete, que altiori circulo feruntur,aculioris soni meludiam suo concitent cursu; qua vero inferiores sunt, gra- vius resonent;omnes tamen unam musice modula- tionis harmoniam consonent. Cujus rei tractatui majus et otium et temporis spatium quam nune habeamus, impendendum est,ethis tantum,qui na- turam music: artis scire desiderant, utilis esse di- gnoscitur. Scimus tamen summos philosophos de horum circulorum intervaliiset consonantia dispu- tationem multorum voluminum edidisse. 17. Jam ergo videamus sequentia Boetii dicta, quibus adhuc miraquaedam dehac animacommenta proponit dicens: qua cum secta duos, etc. De hac anims sectione in duosorbes posset esse aliquanta dubietas, nisi ipse hane absolveret subjungens, s?- mili convertit imagine cglum.^ pparet enim eum hoc dicere quod ipsa primum divisa in duos orbes mo- veatur, et cum impetu quodam rotetur ; atque ita molem coli secum in eosdem orbes trahat atque convertat. Qualiter autem colum in duos sibi con- trarios orbes circuitusque volvatur,omnium oculis, sed non omnium intellectui patet. Est autem unus sic notissimus colicircuitus quo videmus cztherem cum infixis sibi omnibus sideribus ab oriente volvi in occidentem ; ita ut nobis in ipso mundi vertice positum polum intuentibus,omnes stelle videantur in dextris oriri, in sinistris occidere, preter illas qua intra arcticum cireulum continentur:nam ipse nunquam kosmi compatiuntur occasum, solo ab- scinduntur heliako. 18. Altera vero coli conversio est, quam nobis planetarum, id est errantium siderum, cursus de- monstrat;quse quamvis in celo non sint infixe, sed sub cxlo et contra ccelum ferantur,nemo tamen eas dubitat cceli sidera nominare.Hoc itaqueccelum,quo ille feruntur, aerem multi vocant;licet sic hoc aere quiavium volatus sustinet, sicut natura multo subli- mius, ita incomparabili puritate lucidius:cujuscon- versio contra illud superius ab occasu semper fit in orientem, meridianam scilicet plagam intuentibus a dextra in sinistram. Denique quod ipse sicut el ca- tera per diurna vel nocturna spatia ab oriente pro - cedere et in occasum vergi videntur, inde fit quod vehementior :&theris volubilitas eas velut invitas se- cum trahit;ipse tamen momentis omnibus in con- trarium quasi retro gradiuntur :quod in luna, que ex illis septem infima et terre proxima minorem omnibus circulum et ideo celeriorem permeat cur- sum, manifestissimum est, cum nova circa solis occasum vix apparet,sequenti vespere jam lueidior magis ab occidente recessit.Atque hie ejus ab occa- su recessus equisquotidiespatiisin tantum augetur, ut quarto decimo die,toto jam superiore hemisphe- rio deeurso, ipso sole in occasum demerso plena in oriente lampade procedere videatur. | 19. De solis autem per eamdem viam cursu,id est - per zodiacum aquis signorum duodecim spatiis di- mensum,quoniam omnibus vel tenuem computi et astrologié scientiam habentibus res nota est, super- fluum reor aliquid dicere. Sed neque de reliquis quinque, Saturni scilicet stella,et Jovis, Martis, et Venéris, atque Mercurii, ullam mentionem facere, quidquam ad hocopus pertinet;preter ad hoc tan- tum demonstrandum, quod cum duo circuitus side-- rum sibimet adversi cognoscantur,heoc septem loci situinferiori,etomnibus aliiscontrario cursu vagari, ab hisqui diligenterinspiciuntcomprobantur.Opor- "TW 1245 IN LIB. III DE CONSOLAT. PHILOS., METR. IX, COMMENTARIUR. 1246 tet igiturin hocloco rei veritatem acriter intendore, À putanttempora,reverti.De quarum descensu ad ter- el hanc philosophicis longe separare figmentis, ut istam cceli ac siderum mirabilem in diversa circum- volulionem non ignot: nobis mundi anima,sed om- nipotentis Dei ineffabili fieri virtute credamus.Sane quod illa anima dicitur,in semet reditura meat,hoc significat quod omnisille motus pereosdem circuitus semper repetitur;et quodcunque spatium permeasse videtur, ad id ipsum ineundum festinat, ut iterum vadat.Omnis enim circulus quoties in orbem rota- tur, in se ipse revolvitur.A quo non dissonat quod in Salomone legitur:Gyransgyrando vadit spiritus, etin circulum suum revertitur. 20.Nec hoe praetereundum quod ait,mentem pro- fundam circuit:significat enim mentem homini divi- nitus datam, sed corporea cogitationis mole depres- sam et aggravatarm,ut ait Cicero in libris de Repu- blica (a) videri sibi hominem a natura non uta matre, sed ul a noverca generatum, corpore nullo, fragili et infirmo; animo autem anzio ad molestias, humili ad timores molli ad labores.prono ad libilines:in quibus esset velut obrutus quidam divinus ignis ingenii et men- tis.Ecce in quo profundo mens posita,data sibi di- vinitus ingenii profunditate circeumeuntem se con- trariis duobus itineribus coeli circuitum perspexit, aitendit, numeris et intelligentia comprehendit.Ut merito profunda dicatur,que sine profunda cogita- tione taliainvestigare non potuit.Nam utroque modo mens humana profunda dicta inteiligi polest, et a profunditate sensus et ingenii, et quia terra inha- bitatione deprimitur,cum ex omni parte sursum a terra equalis sitaltitudo ad ceelum,et ccelo deorsum nihil profundiusnoverimus quam terram.Secundum hanc ergo locorum positionem omnis altitudo et colum, omnis profunditas refertur ad terram : et ideirco hoc magisad presentem sensum videntur re- spieere ; quia tota illa utriusque orbis revolutio profunditatem terre circuire cognoscitur. Unde fit ut ipsa inaccessibilis et celerrina tam immensa molis verligo,vehementi tractu suo velut quodam impetu omnia crassa et gravia ex omni parle ferri cogat in terram,quz sola manet in medio immobilis quasicentrum.Omnisenim sphaera dum sequo libra- mine volvitur,nihil in ea est immobile preter cen- irum. Ipsa autem terra non movetur, quia necesse est ut circa aliquid immobile sph:era moveatur:qui motus omnia,qua densitatis aliquid habent, deor- sum trahens,procul a superioribus cceli partibus re- movet,ita ut etiam nubes non altius quam decem stadiis a terra dicantur posse levari. - 91. Sequitur,/u causis animas.etc.Horum intelle- ctus verborum magisestfugiendusquam expositione pandendus: nam explicita ratione maxime mundi animo, nunc de statu minorum animarum incipit loqui,easque faetas eisdem quibus et illam asserit causis.Sed hoc de ipsis intelligi vult, quod minime recipit fides Christiana, éas videlicet a prima sui con- ditionein colo positas ex contemplationementis divi- nae beate vixisse;deinde quasdam' ex bisin corpora humana delapsas,iterum post resolutionem eorum- dem corporum terrenis purgatas vitiis originem suam repetere, et in ccelum redire,atque,ut Virgilius ait, rvrsus in corpora velle reverti.Dignitatem vero pri- mz conditionis his verbis exprimit:Proveh/s, et levi- bus sublimes curribus aptas. Hoc itaque significans, quod incorpores levitate nature velut quibusdam curribus in sedes sidereas provehantur.Quod autem dicit,im colum seris, de mundi luminaribus cuntis- que sideribus intelligi vult,quae ccelo inserta vivere et ratione uti, affirmare nitebantur. 22. Porro in terram seris de humanistantum di- clum est animabus,quas,ut dixi,et de ccelo demis- sas in corpora,et quia ignem sunt, ut aiunt,naiure eadem natura reducente, illuc eas, licet post longa (a) In editione mea lib. 11,1.Nostrum tamen au- ctorem ex Augustino potius referente,quam ex ipso B ras,inanissiinas texuntfabulas,quomodoterrenorum desiderio corporum incipiant a divinae mentis con- templatione dilabi: deinde per zodiacum ad septem sphwras planetarum deyenientes,ex singulis earum singulos motus quos in exercitio terrene vite sint habiturz sortiantur: videlicet. in Saturni sphaera ratiocinationem,in Jovis vim agendi,in Martis ani- mositatis ardorem, in Solis sentiendi opinandique naturam, desiderii vero motum in circulo Veneris, pronuntiandiinterpretandique seientiamin orbeMer- curii, naturam plantandi et augendi corpora JDPEIS gressu, iaquiunt, globi lunaris exercent. Sed quis tam demensestuthac monstraosa commenta procul a fide sua non removeat? Seire tamen ea vel ad hoc tantum prodest,ne quis dum haca doctissimis au- ctoribus aliis verbis expressa legerit, non hoec, sed aliud aliquid quod verum sit,eos dicere existimans, in errorem dulci sermonum compositione ducatur. Ecce enim dum idem Boetius in quinto hujus operis libro dieit humanas animas liberiores esse,neécesse est,cum sein mentisdivine speculatione conservant, minus vero cum dilabuntur ad corpora, minusque etiam cum terrenis artubus colligatur; quis hoc eum dedescensu animarum in corpora dicere intel- ligeret,nisi hanc philosophorum sectam prius com- pertam haberet? 23. Sane quia superius celestium corporum, id est siderum, vitas quasdam vel animas hic auctor commemoravit,non est pretereundum quod e pre- cipuis mundiluminaribus soleet una etiam nostri quidam auctores hoc senserunt,quod in consumma- tione mundi receptura sint premium laboris sui. Nam sanctus Hieronymus in libro nono explanatio- nis in Isaiam prophetam ubi exponit hunc versicu- lum (D), Et ert lux lung sicut lua solis; et lua solis erit septempliciter sicut lua septem dierum,inter ccte- ra ita dicit: Erit iumen lun: sicut lumen solis,quando dederit Dominus calum novwm et terram, novam, et transierit habitus mundi hujus,ut luna et sol laboris sui et cursus sui premium consequamtur: etenim ex- - spectatio creatura revelationem filiorum Det exspectat quia et ipsa creatura liberabitur aservitute corruptionis in. libertatem filiorum Dei: licet ea quidam organa lucis intelligentes, insensibilia esse contendunt. Luna ergo solis fulgorem accipiet. Nec mirum hoc de cla- rissimo sentire elemento cui principatus noctis est tra- ditus, cum de sanctis quoque scriptum sit, fulgebunt justi quasi sol: et sol septuplum lumen accipiet, sicut lux septem dierum,quando ab initio conditus mundus. 2A. Hac sancti Hieronymi dieta, quoniam in aliis nostris auctoribus aliquid tale non legimus,et ipse quoque contraria quosdam sentire non tacuit,con- tentiose defendenda non arbitror. Nam nullam pe- nitus rationalem creaturam a Deo in principio con- ditam secundum Seripturarumauctoritatemintelligo pra ter angelos et homines.Porro vel angelicum vel humanum spiritum his sideribus esse permixtumau- ineis conversari, non videtur. omnino credibile. Unde sufficiat nobis scire quod Seriptura loquitura: Deo facta esse duo magna luminaria: naturam vero illorum altius velle scrutari, temerarium est. Pauci vero versus qui restant expositione non indigent, quoniam in eis pura et aperla ad Deum oratio fun- ditur.Fateortamen videri mihi quaedam inhis verba philosophorum redolere venenum; sed quoniam ea catholica aures rectius accipere et in meliorem par- tem interpretari solent,et ob hoc fidei non nocent, id gratanter accipio, atque de his censui reticere. Habes, domine desiderantissime, qualem tenuitas ingenii mei componere potuit,explanationem super obscuros Boetii vorsus:in qua si quisquam aliquid ulilitatisinvenerit, merito gratificabitur jussioni tue. Tullio, sumpsisse hune locum puto. (b) Cap. xxx, 26, in libri fine. 1241 AN. MANL. SEV. BOETII 1248 OPERUM PARS5 SECUNDA. OPERA THEOLOGICA. IN LIBROS SEQUENTES MONITUM. Libros questionum Anitii,quos exhortationibus precibusque multorum suscepimus explanandos ,altissimos re- "wm de quibus in eis agitur themalte,obscurissimos ear umdem rerum subtilitate,probatissimos tamen operis absolu- lione cognovimus.Quid enim altius infinito ? Quid ine[fabilz inscrutabilique subtilius? Quid autem probabilius eo quod cum inexpugnabilibus rationibus constet,summ/is tamen ac celeberrimis auctoribus nititur? Deus enim,de quo his agitur libris magnitudéne interminabilis,contemplatione incomprehensibilis,sermone inexplicabilis, recte in- telligitur,et laudabiliter praedicatur.Cujus tamen quadam arcana antiqui videntes ,ipso inspirante, intellexerunt: el lam rerum quam verborum figurationibus variis,suitemporis rudibus inswwuaverunt .Posteri vero aliter quidem, sed eodem sensu locuti;illarum aenigmata figurationum cousultissimis interpretationibus declaraverunt ; et non modo auctoritate sua,verum eliam ralionibus quas vel theologiae majestas sibi proprias vindicat, vel humana philosophia ad ipsam qualiscunque proportio communes admiltzL, confirmaverunt. Itaque praedictus auctor, tan- quam videntium a secrelis hzec arcana mon nesciens,contra quorumdam prava dogmata, hareticorum pauca de illis scripsit ;eatamen scriben li qualitate, quanegligentibus et presumptuosis additum ad intelligentiam obstruat, sludiosis vero atque intelligentibus attentionem quidem moveat,sed pulsantibus animorum vehementi applicatione aperiat. Brevis enim sine sua amplificatione oratio ; latebrosa disserendi tacita. ratione dissertio ; obliqua sche- mate sensuum,aut verborum lexis ; nova,prater grammaticorum regulam, syntaais : insciis el superbis illis, quibus sunt articulata, sensus obducunt s sapientibus vero, et his maxime qui sacras Scripturas veneratione co- lunt,usu assiduo et vigilanti attentione inspiciunt,eos intus videre permittunt.Convenienter ergo hujusmodá se- eretis.et ut ita dicatur significationis absconditae verbis, quibus examinel scios et. inscios, humiles et superbos, secreta Lheologize altioris Anitius tangit.Digne vocatus Anitius fortitudine,Severinus gravitate, opitulatione Boe- tius, meritis Manlius. Nos vero auctoritate nostra nihil afferre, sed quos precedente significatione percepimus sensus auctoris, referre volentes, illius non modo dicla, verum etium dictorum rationes attendimus ; et ne vel limiditatis angustia nos ad silendum penitus strangulare,vel temeritatis audacia ad garriendum luzare putetur, illorum quae auctorem sensisse cognovimus,nec nihil dicimus,nec nihil lacemus. Sed cum duo sint videntium ge- nera,ununm videlicel auctorum qui sententiam propriam ferunt,alterum lectorum, alii sint recitatores qui eadem auctorum verba et ex ipsorum causis eisdem pronuntiant ,alii interpretes qui obscure ab auctoribus dictanotio- ribus verbis declarant : nos in genere leclorum, non. recilatorum, sed. interpretum officio fungentes, verborum transposiiones in ordinem,schemata in consequentiàüm novitates in regulam, adilentes singulorum causas, redu- cimus.Adulta vero proqualitate operis divisionum aut diffinitionum omnibus aut aciquibus partibus,aut quorum- dam exíra sumptorum comparaltionibus,aut etiam positarum ab auctore dictionum casibus, aut earumdem signi- ficationum mullivocis pluribus aut. rationum inductionibus ezplanamus,sollicite cireumspicientes ne aliquosensu ab authencitis sanctarum divinationum scriptoribus recedamus.(Quz aulem a mobis scripla sunt,bene exercitatis lectoribus non modo rationibus firma,verum etiam scripturis authenticis adeo consona esse videntur,ut nostra non tam inventa quam furta esse credantur. QUOMODO TRINITAS UNUS DEUS. AC NON TRES DII. (à) AD Q. AUR. SYMMACHUM V. C. ET ILLUSTRISSIMUM EXCONSULEM ORD. ATQUE PATRICIUM SOCERUM SUUM. in re quid mihi sit animi quoties stylo excogitata commendo, cum ex materia difficultate,tum ex eo PROOEMIUM. Investigatam diutissime quaestionem,quantumno- sire mentis igniculumillustrare lux divina dignata est,formatam rationibus litterisque mandatam,offe- rendam vobiscommunicandamquecuravi,tam vestri cupidus judicii, quam nostristudiosus inventi.Qua (a) Titulum huneintegrum ex bibl.Regis vetustiori | et ex S. Victoris optime fidei codd. descripsimus et quod raris; id est vobis tantum colloquor, intelligi potest,nequeenim fame jactatione et inanibus vulgi clamoribus exeitamur;sed si quis est fructus exte- rior,hio non aliam potest nisi materise similem spe- prefiximus,qui exomnibusscripturam hane soli re- Uinuerant, - 1249 rare sententiam. Quocunque igitur a vobis dejeci A oculos,partim ignava segnities, partim callidus livor occurrit; ut contumeliam videatur divinis tracta- tibus irrogare, qui talibus hominum monstris non agnoscenda hec potius quam proculeanda proje- cerit, Idcirco stylum brevitate contraho, et ex inti- mis sumpta philosophie disciplinis novorum verbo- rum significationibus velo; ut hec mihi tantum vobisque,si quando ad ea converteritis oculos,col- loquantur; caeteros vero ita submovemus, ut qui capere intellectu nequiverint, ad ea eliam legenda videantur indigni. Sed ne tantum a nobis queri oportetquantum humana rationisintuitus ad divini- tatis valet celsa conscendere : nam ceteris quoque artibus idem quasi quidam finis est constitutus,quo- usque potest via rationis accedere. Neque enim me- dicina semper egris affert salutem, sed nulla erit culpa medentis,si nihil eorum qu& fieri oportebat, omiserit,idemque in ceteris.At quantum hcec diffi- cilior quaestio est,tam facilior esse debet ad veniam. Vobis tamenetiam illud inspiciendum est an ex beati Augustini scriptis semina rationum aliquos in nos venientia fructus extulerint; ac de proposita qui- stione hinc sumaauus initium. CAPUT PRIMUM. Sententia catholica de Trinitate et uuitate Dei. Christians religionis reverentíam plures usurpant; sed ea fides pollet maxime ac solitarie, que cum propter universalium precepta regularum, quibus ejusdem religionis intelligatur auctoritas ;lum pro- pterea quod ejus cultus per omnes pene munditer- minos emanavit, catholica vel universalis vocatur: cujus hac de Trinitatis unitate sententia est.Paler, inquiunt, Deus, Filius Deus,Spiritus sanctus Deus; igitur Pater, Filius, Spiritus sanctus unus,non tres Dii. Cujus conjunctionis ratio estindifferentia. Eos enim differentia comitatur, qui vel augent vel mi- nuunt,ut Ariani,qui gradibus meritorum Trinitatem variantes distrabunt, atque in pluralitatem didu- eunt.Principium enim pluralitatis,alteritas est; pra teralterilatem enim neo pluralitas quid sit intelligi potest.Trium namquererum velquotlibettum genere tum specie,tum numero diversitas constat: quoties enim idem dicitur,toties diversum etiam predicatur. Idem vero dicitur tribus modis:aut genere,ut idem homo quod equus, quia his idem genus,ul animal; vel specie, ut idem Cato quod Cicero. quia eadem species ut homo ; vel numero, ut Tullius et Cicero quia unus est numero. Quare diversum etiam vei genere, vel specie,vel numero dicitur ; sed numero differentiam accidentium varietas facit: nam tres homines neque genere, neque specie,sed suis acci- dentibus distant. Nam si vel animo cuncta ab his accidentia separemus,tamen locus cunotis diversus est,quem unum fingere nullo modo possumus:duo enim corpora unum iocum non obtinebunt, qui est accidens, atque ideo sunt numero plures, quoniam accidentibus plures fiunt. DE TRINITATE LIBER. D 1250 CAPUT II. Substantia divina forma est. Age igituringrediamuretunuaquodque ut intelligi atque capi potest dispiciamus ; nam, sicut optime dictum videtur,eruditi esthominis unumquodque ut ipsum est,ita de eo fidem capere tentare.Nam cum tres sint speculative partes, naturalis, in motu,in- abstracta, àvens£alpevoz,id est inseparabilis; consi« derat enim corporum formas cum materia, qua & corporibus actu separari non possunt,que corpora in motu sunt, ut terrà deorsum, ignis sursum fertur,habetque motum forma materie conjuncta. Mathematiea, sine motu, inabstracta : hec enim formas corporum speculatur sine materia,ac per hoc sine motu ; qua forme, cum in materia sint, ab ea separari non possunt. Theologica, sine motu, abs- tracta atque separabilis: nam Dei substantia, et materiaet motu caret. In naturalibus igitur ratio- naliter, in mathematicis disciplinaliter, in divinis intellectualiter versari oportebit, neque diduci ad imaginationes,sed potius ipsam inspicere formam, qua vere forma nec imago est, el qua esse ipsum est,et ex qua esse est; omne namque esse ex forma est :statua enim non secundum as, quod est mate- ria;sed secundum formam,qu: in eo insignita est, effigies animalis diciturjipsumquees non secundum terram,quod est ejus materia,sed dicilursecundum eris figuram. Terra quoque ipsa non secundumin- formen materiam xe: v7» 0À«v dicitur,sed secun- dum siccitatem gravitatemque, quae sunt forma. Nihil igitur secundum materiam esse dicitur, sed secundum propriam formam.Sed divina substantia sine materia forma est, atque ideo unum est, et id quod est. Reliqua enim non sunt id quod sunt : unumquodque enim habet esse suum ex hisex qui- bus est, id est ex partibus suis; el est hoc atque hoc, id est partes sus conjuncte, sed non hoc vel hoc singulariter: ut cum homo terrenus constet ex anima corporeque, corpuset anima est, non velcorpus velanima. In parte igitur non est id quod est. Quod vero non estex hoc atque hoc, sed tantum est hoc, illud vere est id quod est; et est pulcherrimum fortissimumque, quia nullo nititur. Quocirca hoc vere unum, in quod est, neque nullum in eo aliud prieterquamid quonullus numerus enim subjectum fleri potest:forma enim est,forma vero subjecte esse non possunt. Nam quod cete- ro forme subjects accidentibus sint, ui humani- tas,non ita accidentia suscipit eo quodipsa est,sed eo quod materia ei subjecta est. Dum enim maleria subjecta humanitati suscipit quodlibet accidens, -ipsa hoc suscipere videtur humanitas. Forma vero, qua est sine materia, non poterit esse subjectum, nec vero inesse materic ; neque enim esset forma, sed imago. Ex his enim formis qui preter mate- riam sunt, isti forme venerunt que suntin mate- ria et corpus efficiunt: nam ceteras, qui in corpo- ribus sunt abutimur, formas vocantes, dum ima- gines sunt ; assimilantur enim formis iis quee non sunt in materia constituta.Nulla igitur in eo diver- 1251 sitas, nulla ex diversitate pluralitas, nulla ex acci- À dentibus multitudo, atque idcirco nec numerus. CAPUT III. In divina subslant2a non est numerus. Deus vero a Deo nullo differt, ne vel acciden- tibus,vel accidentalibus differentiis in subjecto po- sitis distat.Ubi vero nulla est dilferentia, nulla est omnino pluralitas,quare nec numerus ;igiturunitas tantum.Nam quod tertio repetitur Deus, cum Pater et Filius et Spiritus sanctus nuncupatur,tres unita- tes non faciunt pluralitatem numeri ineoquod ipse sunt, si advertamus ad res numerabiles, ac non ad ipsum numerum:illicenim unitatum repetitio nume- rum facit.In eo autem numero qui in rebus nume- rabilibus constat,repetitio unilatum atque pluralitas minime facit numerabilium rerum numerosam di- versitatem. Nuinerus enim duplex est: unus qui- dem quo numeramus, alter vero qui in rebus nu- merabilibus constat. Etenim unum res est unitas, qua unum dicimus. Duo rursus in rebus sunt ut homines vel lapides ; dualitas nihil, sed tantum dualitas, qua duo homines vel lapides duo fiunt: et in cceteris eodem modo. Ergo in numero quo nurmeramus repetitio unitatum facit pluralitatem ; in rerum vero numero non facit pluralitatem uni- tatum repetitio : velut si deeodem dicam, gladius unus, mucro unus, ensis unus,potest enim tot vo- cabulis gladius agnosci. Hiec enim unitatum repe- titio iteratio potius est, non numeratio ;velut si ita dicamus, ensis, muero, gladius, repetitio quedam est ejusdem, non numeratio diversorum : velut si ita dicam, sol, sol, so], non tres soles effecerim,sed de uno toties predicaverim. Non igitursi de Patre ac Filio et Spiritu sancto tertio predicatur Deus, idcirco iriüa predicatio numerum facit : hoc enim illis, ut dietum est, imminet, qui inter eos distan- tiam faciunt meritorum.Catholicis veroin differentia conslituentibus, ipsamque formam, ut est,esse po- nentibus,neque aliud esse quam est ipsum quodest opinantibus,recte repetitio deeodem,quam enume- ratio diversi videtur esse cum dicitur, Deus Pater, Deus Filius,Deus Spiritus sanctus,atque h«xo Trini- ias unus Deus, veluti ensis atque mucro,unus gla- dius: velut sol, sol, sol, unus sol. Sed hoc interim ad eam dietum sit signicationem demonstrationem- que,qua ostenditur non omnem unitatum repetitio- nem numerum pluralitatemque perficere.Non vero ita dieitur,Pater ac Filius et Spiritussanetus quasi multivooum quiddam : nam mucro et ensis et ipse est et idem ;Pater veroac FiliusetSpiritus sanctus, idem equidem est,non veroipse.In qua re paulisper considerandum est. Requirentibus enim, Ipse est Pater qui Filius? Minime, inquiunt. Rursus, Idem alter qui alter ? negatur.Non est igitur inler eosin omui re indifferentia. Quare subintrat. numerus, quem ex subjectorum diversitate confici, superius explanatum est.De qua rebreviter considerabimus, si prius illud,quemadmodum de Deo unumquodque predicatur, preemiserimus. AN. MANL. SEV. BOETII D 1252 CAPUT IV. Quomodo Deus sit in praedicamentis. Decem omnino predicamenta traduntur que de rebus omnibus universaliter predicantur, id est substantia, qualitas, quantitas, ad aliquid, ubi, quando; habere, situm esse, facere, pati. Hec igitur talia sunt, qualia subjecta permiserint :nam pars eorum in reliquarumrerum praedicatione sub- stantia est, pars in accidentium numero est. Atque hee cum quis in divinam verterit predicationem, cuncta mutantur qua predicari possunt.Ad aliquid vero omnino non potest predicari ;nam substantia inillo non est veresubstantia,sed ultra substantiam, Item qualitas et cetera que evenire queunt : quo- rum, ut amplior fiat intellectus,exempla subdenda - sunt.Nam eum dicimus Deus,substantiam quidem significare videmur,sed eam,qua sit ultra substan- tiam ; cum vero justus,qualitatem quidem,sed non accidentem, sed eam qua sit substantia, et ultra substantiam ; neque enim aliud est Deus quod est, aliud quod justus est, sed idem est esse Deo quod justo.Item cum dicitur magnus vel maximus,quan- titatem quidem significare videmur,sed eam que sit ipsa substantia talis qualem esse diximus ultra sub- stantiam : idem est enim esse Deo quod magno.De forma enim ejus superius demonstratum est,quo- niam is sit forma et unum vere,nec ulla pluralitas. Sed hxc predicamenta talia sunt, ut, in quo sunt, ipsum esse faciant quod dicitur; divise quidem in osteris, in Deo vero conjuncte atque copulate, hoe modo : nam cum dicimus substantia, ut homo vel Deus, hoc ita dicitur quasi illud de quo praedicatur ipsum sit substantia, ut substantia homo vel Deus. Sed distat,quoniam homo non integre ipsum homo estac perhocnecsubstantia.Quod estenim,aliisdebet qua non sunt homo: Deus vero,hoc ipsum quod est Deus est;nihil enimaliudest nisi quod est,acperhoc ipsum Deus est. Rursus;justus,quod est qualitas,ita dicitur quasi ipse hoe sit de quo predicatur,id estai dicamus,homo justus,vel Deus justus,ipsum homi- nem vel Deum justos esse proponimus ;sed differt, quoniam homo alter;alterestjustus ;Deus vero,idem ipsum est quod est justum.Magnus etiam homo vel Deus dicitur,atque ita quasi ipse sit homo magnus vel Deus magnus ; sed homo tantum magnus,Deus vero ipsum magnus existit. Reliqua vero neque de Deo, neque de ceteris predicantur: nam, ubi, vel de Deo,vel de homine praedicari potest; de homine, ut in foro ; de Deo,ut ubique :sed ita, ut non quasi - ipsa sit res id quod predicatur,de qua dicitur.Non enim ita homo dicitur in foro esse, quemadmodum esse albus vel longus, nec quasi circumfusus et de- terminatus proprietate aliqua,qua designari secun- dum se possit,sed tantum quod sit illud aliis infor- matum rebus, per hanc predicationem ostenditur. De Deo vero non ita: nam quod ubique est, ita d'ei videtur,non quod in omni sitloco(omnino enim in loco esse non potest),sed quod ei omnis locus adsit adeum capiendum,cum ipse non suscipiatur in loco; 1253 DE TRINITATE LIBER. 1954 atque ideo nusquam in loco esse dicitur, quoniam A ut secundum se sit predicatio,an minime.Atqui si ubique est, sed non in loco. Quando vero eodem predicatur modo, ut de homine,heri venit ; de Deo, semper est.Hic quoque non quasi esse aliquid dici- turillud ipsum de quo hesternus dicitur adventus, sed quid ei secundum tempus accesserit predicatur. Quod vero de Deo dicitur,semperest; unum quidem significat, quasi omni preterito fuerit,omni quoque modo sit presenti, omni futuro erit. Quod de ccelo et de ceteris immortalibus corporibus secundum philosophos dici potest. At de Deo non ita, semper enim est, quoniam semper presentis est in eo tem - poris, tantumque inter nostrarum rerum presens, quod est,nunc, ad divinarum, quod nostrum nunc quasi currens tempus facit et sem piternum,divinum veronune permanens, neque movens sese atque consistens, cternitalem facit. Cui nomini si adjicias semper,faciesejus quod est nunc jugem indefessum- que ac per hoc perpetuum cursum ,quod est setnpi- ternitas, Rursus, habere velfacere, eodem modo: dicimus enim, currit vestitus, de homine ; de Deo, cunota possidens regit.Rursus nihil de eo quod est esse de utrisque dictum est. Sed hec omnis predi- catioexterioribusdatur,omniaque hec quodam modo referunturad aliud;cujus praedicationis differentiam sic facilius internosciimus : qui homo est, vel Deus, refertur ad substantiam qua est aliquid, id est homo vel Deus ; qui justus est,refertur ad qualitatem, qua scilicet est aliquid, id est justus ; qui magnus, ad quantitatem ,qua est aliquid, id est magaus.Nam in cseteris predicationibus nihil tale est.Qui enim dicit esse aliquem in foro,vel ubique, refert quidem ad C predicamentum quod est ubi,sed non quo aliquid est, velut justitia justus. Item cum dico currit vel regit,vel nunc est,vel semper est, refertur quidem vel ad facere,vel ad tempus; si tamen interim, di- vinum illud semper,tempus dici potest,sed non quo, ut aliquo,aliquid est, veut magnitudine magnum : nam situm passionemque requiri in Deo non oportet; neque enim suni. Jamne patet quz differentia sit pradicationum ? quod alie quidem quasi rem mon- strant,aliae vero quasicircumstantias rei; quodque illa quidem ita preedicautur, ut esse aliquid rem os- tendant:illa vero,ut non esse,sed potiusextrinsecus aliquid quodam modo affigant.Illa igitur qua aliquid esse designantsecundum rem,pradicaliones vocen- tur,que cum de rebus subjectis dicuntur, vocantur accidentia, secundum rem ; cum vero de Deo, qui subjectus non est, secundum substantiam rei pre- dicatio nuneupatur. CAPUT V. Quomodo Deus in relatione. Age nune de relativis speculemur, pro quibus - omnequod dictum est sumpsimus ad disputationem. Maxime enim hac non videntur secundum se facere predicalionem, qu: perspicue ex alieno adventu i - eónstare perspiciuntur. Ageenim quoniam dominus ae servus relativa sunt, videamus utrumne ita sit, D auferas servurmn, abstuleris et dominum ; at non etiamsi abstuleris albedinem,abstuleris quoque al- bum. Sed interest, quod albedo accidit albo, qua sublata perit nimirum album. At in domino,si ser- vum auferas,perit vocabulum quo dominus vocaba- tur. Sed non acciditservus domino, ut albedo albo, sed potestas quadam qua servus coercetur, qua quoniam sublato deperit servo,constat non eam per se domino accidere, sed per servorum quodammodo extrinsecus accessum. Non igitur dici potest pradi- calionem relativam quidquam rei de qua dicitur se- cundum se, vel addere, vel minuere vel mutare. Qu: tota non in eo quod est esse consistit,sed in eo quod est in comparatione aliquo modo se habere ; nec semper ad aliud, sed aliquoties ad idem. Age enim stet quisquam,ei igitur si accedam dexter,erit ille sinister ad me comparatus, non quod ille ipse sinister sit,sed quod ego dexter aecesserim. Rursus ego sinister accedo, item fit ille dexter, non quod ita sit per se dexter, velut albus ac longus,sed quod me accedente fit dexter, atque id quod est, a me et ex me est, minima vero ex sese. Quare que se- cundum rei alicujus,in eo quod ipsa est, proprie- talem, non faciunt praedicationem, nihil alternare vel mutare queunt, nullamque omnino variare es- sentiam. Quocirca si Pater ac Filius ad aliquid di- euntur,nihilque aliud,ut dictum est,differunt, nisi sola relatione,relatio vero non predicatur ad id de quo predicatur quasi ipsa sit et secundum rem de qua dicitur, non faciet alteritatem rerum, de qua dicitur, sed, si dici potest, quo quidem modo id quod vix intelligi potuit,interpretatum est persona- rum. Omnino enim magna regule est veritas, in re- bus incorporalibus,distantias effici differentiis,non locis/Neque accessisse dici potestaliquid Deo,ut Pa- ter fieret ; non enim ccepit esse unquam Pater, eo quod substantialis quidem ei est productio Filii,re- lativa vero predicatio Patris.Acsi meminimus om- nium in prioribus de Deo sententiarum,ita cogite- mus,processisse quidem ex DeoPatre Filium Deum, et ex utrisque Spiritum sanctum. Hos,quoniam in- corporales sint, minime locis distare, quoniam vero Pater Deus et Filius Deus et Spiritus sanctus Deus, Deus vero nullas habet differentias quibus differat a Deo, & nullo eorum differt. Differentie vero ubi absunt,abest pluralitas : ubi abest pluralitas, adest unitas : nihil autem aliud gigni potuit ex Deo, nisi Deus,et in rebus numerabilibus repetitio unitatum non facit modis omnibus pluralitatem.Trium igitur idonee constituta est unitas. CAPUT VI. Quomodo unitas et trinitas in. Deo. Sed quoniam nulla relatio ad seipsum referri po- test ; idcirco quod ea secundum seipsum est predi- catio que relatione caret,facta quidem est trinitatis numerositas in eo quod est predicatio relationis ; servala vero unitas in eo qnod est indifferentia vel substantie, vel operationis, vel omnino ejus qua& 1255 IN LIBRUM DE TRINITATE. 1256 secundum se dicitar preedicationis.Itaigitursubstan- A estidem.Quod si id in eunctis aliis rebus non potest tia continet unitatem,relatio muliiplicat trinitatem: atque ideo sola sigillatim proferuntur atque separa- tim qu: relationis sunt.Nam idem Pater qui Filius non est,nec idem uterque quiSpiritussanctus.Idem tamen Deus est, Pater et Filius et Spiritussanctus ; idem justus,idem bonus, idem magnus, idem om- nia,quaesecundum se poterunt predicari/Sanescien- dum est,non semper talem esse relativàm przdica- tionem, ut semper ad differens predicetur : ut est servus ad dominum, differunt enim. Nam omne equale equali equale estet simile simili simileest, et idem eiquod est idem idem est : et similis est in Trinitate relatio, Patris ad filium et utriusque ad Spiritum sanctum ; utejus quod estidem adid quod inveniri, facit hoc cognata caducis rebus alteritas, Nos vero nulla imaginatione diduci,sed simplici in- tellectu erigi, et ut quidque intelligi potest, ita ag- gredi etiam intellectu oportet. Sed de proposita quaestione satis diclum est.Nunc vestri normam judicii exspectat subtilitas questio- nis: que utrum recte decursa sit, an minime,vestrae statuet pronuntiationis auctoritas. Quod si senten- tie, fidei fundamentis sponte firmissime, opitu- lantegratiadivina,idoneaargumentorum adjumenta prastitimus, illuc perfecti operis letitia remeabit, unde venit effectus. Quod si ultra se humanitas ne- quivit ascendere, quantum imbecillitas subtrahit, vota supplebunt. QGELEDEBSUH E'OBRSEDECEJED CONREIESEUSESEA. IN LIBRUM DE TRINITATE. Omnium qu: rebus percipiendis suppeditantra- p proprias rationes theologicis communicaverunt, et tionum, ali: communes sunt multorum generum, ali? proprie aliquorum.Eteommunes quidem sunt ut quidquid inest alicui, 4b eodem diversum esse necesseest. Hoc in omnirerum genere verum est. Quod autem dicitur species nunquam de suo genere praedicari, diffinitionum genus recipit,non divisio- num.Nam sicut in diffinitiva demonstrationespecies genere;sic in divisiva genus specie declaratur.Hano autem rationum omnium communitatem vel. pro- prietatem non nescit quisquis rerum diligens inqui- sitor non eas transeunter aspexit ; sed mentis acie fixa notatas,et ejusdem judicio comprehensas,pri- mum apud se servandas memorie tradidit. Deinde ne aliqui eas vel oblivione prorsus periisse, vel intra silentium languere putarent,scwpe autin scenisso- phistarum variis conformationibus, causa tamen exercitii ludens, aut seriis philosophie officiis inter ejus conscios agens, eas exposuit. Nam, verbi gra- tia, in civilium genere sicut pro Sexto Roscio, aut (] pro Marco Marcello, serius orator Tullius ; sic et Quintilianus,et Seneca,et Menander, oratorum s0- phiste atque conformatores : primus,in causarum; secundis, 1n declamationum ; tertius, in comodia- rum fietis ; de his tamen quz fieeri poterant argu- mentis, ex rhetoricarum principiis rationum locuti, ease pre mente habuisse, et non levi affectione, sed quodam diffisili movendo scientie habitu te- nuisse,testati sunt. Similiter et alii in facultatibus suis, aut theoremata mensurarum, aut axiomata ponderum,aliorum nominum communes multorum, sive proprias aliquorum generum rationes,se firma scientia tenere, et vigilanter attendere docuerunt ; vel serio philosophanles, vel inter sophistas sese confictis similitudinibusexercentes.Qualiter faetum est ut nec proprias,ultra suorum generum terminos, usurparent; nec communes multorum ad eorum aliqui coarclarent, ac per hec in singulis faculta- tibus fines suos oflieia invenirent. Quisquis vero hane rationum differentiam vel omnino nescit vel attendere negligit, sape preter officium causam casui committit ; ideoque fine carens officii vel con- trarietatis alicujus;in quam nescius cecidit, admi- ratione dubius fluctuat, quod periculosum est ; vel quadam securitate presumens, imo presumptione securus, sententiam falsitatis affirmat, quod dam- nosum est; et omni genere vocis effuso, cum im- moderatione gestus et vultus, in gregeimperitorum non sine illorum detestatione qui aliter sentinut, clamat,quod impudentissimum est. Quales fuerunt Ariani, et Sabelliani, et alii multi, qui naturalium utrisque communes distraxerunt ab invicem, Est enim proprium naturalium quod sieut numero di- versorum proprietates diverse suut, ita quoque subsistentix: numero sint diverse,et quod una sin- gularis subsistentia non. nisi unum numero faciat subsistentem : ut Platonis et Ciceronis non solum accidentales proprietates, verum et substantiales, quibus ipsi sunt, verbi graiia, vel diversa corpora, vel diversi homines, diverse sunt, et quecunque -singularis proprietas Platonem corpus esse, vel hominem, eadem nullum alium esse, facit idem. Nam elsi generationis propagatio generato dat esse corpus ab ea singulari corporalitaie transíusi san- guinis, a qua generans fuerat corpus; fit tamen decisione discessio, qua et generans ab illius cor- poris quod deciso sanguine retinet subsistentia, et generatus ab illius quod deciso sanguini fomentis temporalibus additur, aliud ab invicem corpus fit. Has igitur naturalium rationes recte, sicut vide- tur, intelligentes, Arius, Ethius, Eunomius, item- que Noetus, Sabellias, Praxeas, Hermogenes, ef. Priscillianus, et alii multi, sed eorumdem natura- lium proprias esse minimeattendentes, in theolo- gica usurpaverunt; et quoniam unius principii ex quo,et perquem,et ineo quosuntomnia,non nisi una est essentia, qua Grece dicitar o3c(a putaverunt quod sicut unus est solus Deus, ita quoque solus unus sit Deus. Hunc autem Arius vocat Patrem, de quo vera quidem ratione dicit, Pater est solus Deus; sed rationis usurpatione dicit etiam,solus Pater est Deus.Ex quo infert quod neque Christus neque Spi- ritus sanctus est veritate essentie Deus, et dieit - Ghristum esse creaturam, Spiritum vero sanctum esse creaturam creature. Quse secutus Ethius, et ejusdem Ethii discipulus Eunomius,asserit dissimi- lem per omnia Patri Filium, et Filio Spiritum san- ctum. Noetus vero atque discipulus ejus Sabellius, Praxeas et llermogenes, et Priscillianus illum unum quem solum putat Ariusesse Deum,ex ejusdem extra proprium genus rationis phantasia,solum similiter asserunt esse Deum; seil in hoc ab Ario differunt, quod solum illum unum putant essePatrem et Fi- . lium et Spiritum sanctum,contra illam quenullum rerum genus excipit rationem : quz est diversarum personarum diversa propriauniconvenirenon posse; et quidem multa omni genere tuo à se diversa, et diversorum generum propria,uni convenire possunt. Ut longitudo et scientia, qu: omni genere suo di- versa, et proprietate diversis generibus sunt addi- cta, quia longitudo soli corpori, scienlia vero soli " ^ 1251 GILBERTI PORRETJ.E COMMENTARIA, 1258 spiritui, uni homini, qui simül est et corpus et spi- À nevolentjam vero comparat, et ab ipsius rei digni- ritus, simul conveniunt. Sed diversarum personarum diversa propria unius esse non possunt: quoniam unum aliquod, etsi ex diversorum partibus gene- rum, et diversarum proprietatum, non (tamen ex diversis personis integrum constat. Omnis enim per- sona recte intelligitur per se una: et hi quidem omnes de divinitatis singularitate recte sentientes, juxta naturalium rationem opinati suni, non modo quod unus sit Deus solus, verum etiam quod solus unus sit Deus. Quidam vero ali recte intelligentes Patrem et Filium et Spiritum. sanctum diversis pro- prietatibus diversas numero esse personas, nec solum Patrem esse Deum, sed et Filium esse Deum, et Spiritum sanctum esse Deum: tamen illa natura- lium propria ratione decepti, qua dicitur, quod sieut numero diversorum proprietates diverse sunt, ita etiam eorumdem subsistenti: numero sunt diverse, dixerunt, non ejusdem, sed similis essentie Patrem ei Filium et Spiritum sanctum esse. Macedonius au- iem recie sentiens Patrem et Filium unius ejus- demque esse substantie vel essenti:, et ambos esse unum Deum, Spiritum vero sanctum dicunt non esse Deum ; sed quoniam Spiritus sanctus est utriusque communiter, opinatur divinitatem — utriusque esse Spiritum sanctum, et nullam habere substantiam. Aliqui vero sic Deum asserunt esse conformem, ut unius diversis essentiis tanquam diversis partibus assignent, alii quidem quod Pater est, alii vero quod Filius est, alii vero quod Spiritus sanctus est, idem ipse unus ef solus : ut omnipotentie dedunt, quod ipsa est Pater : sapientie, quod est Filius; bonitati, quod est Spiritus sanctus : et hoc quoque ex illa na- turalium ratione, quod unius subsistentis diversis subsistentiis diversa addicta sunt, ut unius homi- nis corporalitati, color ; sensibilitati, passio ; ra- lionalitati, discretio : sic igitur rationum extra pro- prium genus abusionibus in diversa dogmata, id est opiniones falsitatis, illi quos exempli gratia comme- moravtmus, et alii multi detrusi sunt ; et quod pe- jusest, contra catholicam de numero personarum, et de ipsarum simplici atque singulari essentia fi- dem, quodam presumplionis inslinetu confidenter locuti, errores suos veritatem esse dixerunt. Quidam vero nequaquam a catholica recedentes, et de nume- ro personarum essentie singularitate sane creden- tes, ex veris antecedentibus rationibus veritalis falsa posse deduci, mirati sunt ; et quomodo, ealvis predictis rationibus veritatis, sint unius simplicis essenti! ae singularis diverse persone, et diver- sarum personarum una singularis et simplex essen- tia, humiliter quaesierunt. Illorum ergo detestabies 'errores Boetius volens destruere, et humilium infir- mitatem juvare, Symmacho et quibusdam aliis sa- pientibus seribit de vrium numero personarum sim- pliei ac singulari essentia, et. de tribus unius essen- iie numero diversis personis, et utrumque rationi- bus ostendit, sed secundum diversarum genera fa- eultatum diversis. Nam primo theologicis essentie singularitatem atque simplicitatem; deinde natura- libus numerabilemque personarum diversitatem mon- sirat. Unde reete intelligi poterit prenominatos hz- reticos, ex eo quod naturalium proprias rationes theo- logicis communicaverunt, esse deceptos. Investigatam.] Praeemittit prologum, in quo quam- vis illud de quo locuturus est obscurum sit, et plu- rimis ad cognoscendum difficillimis rebus implici- fum, minime tamen verbis apertis sese locutarum promittit : sieut ab oratoribus, cum genus cause obscurum est, fieri solet; imo ut rei de qua loquitur dignitatem celet indignis, nec eam plena verborum exerit expositione, et si quid sermo loquentis audi- torisintelligentia prodit, mox injectu nova signi- ficationis obducit. Sed attentionem maxime movet, ium rei ipsius magnitudine, tum verborum, quem- admodum diximus, brevitite alque obscuritate, Be- ParnRoL. LXIV. B late, et à sua persona, cum sine arrogantia dicit se eain quibus diu cogitavit scripsisse, et. ab. illorum quibus scribit persona, cum contemptis ceteris, sui studii opus dicit se desiderantissime ipsorum offerre auctoritati, atque ab eis sententiam velle judicii. A sui ergo negotii laude incipiens, ait : ZInvestiga- tam, etc. Hie cormummemorandum est quod ex affir- matione et ejus contradietoria negatione queestio constat. Non tamen omnis contradietio questio est. Cum enim altera contradictionis pars esse vera, altera vero nulla prorsus habere argumenta veritatis videtur, ut£, omnis homo est corporeus, non omnis homo est corporeus ; itemque, nullus homo est lapis, quidam homo est lapis ; aut cum neutra pars veri- talis et falsitatis argumenta potest habere, ut, astra paria sunt, astra paria non sunt: tune contradictio non est quaestio ; cujus vero utraque pars argumenta veritatis habere videtur, qusstio est. Hoe autem tribus modis contingere potest, videlicet aut sophi- stica. univocorum, s&quivocorum, modorum, par- tium, temporum, atque relationum multiplicitate, aut orandi qualitate, aut rationum ex quibus sermo fit genere. Et quidem sex generum multiplicitates sophistiee, arte et usu sophistarum pluribus note sunt. Qualitas autem orandi vel in rerum atque dic- tionum consequeutia, vel in earumdem tropis atten- ditur: quorum si unum in affirmatione est, alterum in negatione, utraque vera potest esse : ut, dies est ]etus, vera est tropo p.exoovo place, vid est conversione nominis ejus quod fit ad id quod facit. Item, dies non est letus, vera est, si quis rerum istarum natu- ralem convenientiam neget. Diversorum vero gene- rum diversis rationibus utraque similiter vera est: ut, quod supra diximus, nulla species de. suo genere predicatur, in diffinitionum genere verum est ; item omnis species de suo genere predicatur, in divisio- num genere verum est. Ex horum itaque occulta C multiplicitate locorum, aut arte deductis, aut casu D venientibus argumentis, questio in ambiguitatem adducitur, ideoque non nisi eorum quse ad eos per- tinent locos divisione dissolvitur. Cum igitur utra- que pars contradictionis habere veritatis argumenta videtur, diligentissime vestigandum est quae horum universalitas locorum propositas multiplicitatis dic- iiones contineat, ut, hoc cognito, quie. per divisio- nem, et per quam divisionem exeri debent, et parti- bus quisstionis aptari, possit cognosci. Quod ad hanc de singularitate ac simplicitate essentie Patris et Filii et Spiritus saneti, et de ipsorum secundum diversas proprietates numerali diversitate quzstio- nem, cujus utraque pars veritalis habere argumenta videtur, Boetius investigasse dubium esse non debet, quandoquidem ait: Investigatam. Nee sine studii diligentia, quoniam ait: Diutissime. Tot enim mul- liplicium locos cito pertransire non potuit, et an si- gnifieatio, an modus, an quod aliorum fecerit quzie- slionem, perpendere. Sed et cum in aliis intelligen- liam excitet rei certa proprietas, aut certa vocis positio, ut cum dicitur, homo albus : quoniam eertum es( albedinem corporalitatis propriam esse, potest putari dietum esse secundum aliquam humani cor- poris partem. Aut cum dicitur, cauis est sensibilis, quoniam certum est cujus speciei sit, quecunque qualitas sigailicatur hae voce ; quamvis nesciat au- ditor ex cujus illarum sensu hoc dictum sit, scit tamen quod non nisi de eo qui illarum aliquam habet in multiplieitate, quam diversorum generum diverse faciunt rationes, quce adeo sunt occulte, ut semper earum genera, sepe vero et ipse et earum genera penitus taceantur, longiorem investigationis laborem esse conlingit : ut. in hae questione, non significa- tionibus, non modis, non partibus, non temporibus,. non relalionibus, non denique orandi qualitatibus implicita, sed diversorum generum rationibus di- versis, que in uirisque partibus qusestionis hujus adeo taciturnitas. oceuluerat, ut et propter hanc 40 1259 ; IN LIBRUM DE TRINITATE 1260 occultationem, quaestionem isiam se investigasse diu- A jecerit. Quisquis ergo philosophi: secreta talibus tissime recte dixerit. Eam ergo formatcm, ralionibus, ete.] Questio in- formis est, dum adhuc in incognito loco manens in- digesta multiplicitas, formam veritatis, ut cujus par- tis contradictionis sit nesciatur, obducunt. Cum vero loco exposito ipsa quoque de loci universalitate edu- citur, et per divisionem significatio et modus exeri- tur ; et heec, vel qua cetera ostendit divisio partibus quistionis aptantur, ut plene cognosci possit, forma veritatis excluditur: Accedit tamen ad formam quod hic partium divisionis partibus questionis aptatio argumentis firmatur. Convenit enim ut quaestio, sie- ut argumentis in dubitationem adducitur, ita quoque argumentis certa reddatur. Hane igitur quaestionem sic investigatam, non quidem quod investigatione quidquid ad ejus pertineret solutionem invenerim, sed tantum quantum lux divina dignata esi nostre mentis igniculum, id est quantum natu;ali ingenio meo divina gratia splendore suo dignum duxerit os- tendere; hano, inquam, rationibus, qualiter dictum est, formatam, litterisque maudatam, id est scriptam, vobis offerendam, meeumque communicandam cu- ravi. Qualiter autem et quare communicandam sup- ponit : tam vestri eupidus judicii, id est circumspecti examinis, quam nostri studiosus inventi. Quanto etenim studio ad inveniendum per quid hane sol- verem questionem me applieui, tanta cupiditate vestre auctoritatis sentenliam super haec hábere vo- lui. Qua in re, etc.] Dicens investigatam, et diutissime, et rationibus formatam, rei magnitudine attentio- nem movet. Hic benevolentiam comparat a sua per- sona, de factis et de negotiis suis sine arrogantia, di- cens, quasi, Vobis communicandam offero. Qua.in re quid animi, id est quis animus mihi sit, scilicet. quo- rum favorem quaeram, quoties commendo stylo, id est quoties scribo aliqua diu excogitata, potest in- telligi cum ex ipsa materia, hoc est, cum rerum de quibus semper scribo difficultate, tum ex eo quod colloquor raris, id est vobis tantum, tibi scilicet Symmacho, cui fere omnia scripta mea examinanda Offero, atque aliis prudentibus paucis. Neque enim excitamur ad aliquid optime faciendum jactatione fame et inanibus clamoribus vulgi : hac scilicet cau- sa, ut fama nostra ad exteros transeat, et inter nmnos- íros, sicut solet facere comicos et esteros qui delec- tare volunt poetas, scenicus nos et theatralis applau- sus extollat. Sensus : Non exteriori favore, sed cons- eientie secreto delector. Sed et si quis est nobis fru- etus exterior ex aliorum judicio, hie non potest spe- rare aliam seutentiam nisi similem materie, id est, non potest sperare ex aliquorum sententia, nisi ex talium quale est ipsa rerum de quibus agitur materia, sedicet quorum auctoritati quedam dignitas inesse co- gnoscitur, ex virtutis excellentia atque singularitate ; sicut materie quzdam inest dignitas ex sui magni- tudine et incomparabili proprietate. Hic captat ab illorum quibus seribit persona benevolentiam : quo- rum auctoritatem volens intelligi singulariter excel- lentem, ait : Quocunque igitur, etc.|] Quasi. Ut materie similem possim sperare sententiam, vobis tantum colloquor : ab aliis igitur similis sperari non potest. Nam quo- cunque, id est ad quoscunque alios, quos meorum tractatuum faciam judices, a vobis non dico conver- tit sed dejeci: id est, declinavi oculos, oecurrit mihi partim ignava segnities, id est homines segnitie igna- vi, et ignavia segnes; partim callidus livor, id est callidi et invidi, adeo ut videatur contumeliam irro- gare,id est inferre divinis tractatibus, quicunque ta- lhbus non dico hominibus, sed hominum monstris, quos scilicel corporis quidem figura exterior homi- nes esse ostendit, sed interioribus qua predicta sunt vitiis mentis magis sunt bellaz:, hice non aguo- $cenda, id est examinanda polius apposuerit, quam tanquam porcis proculcanda, id est despicienda pro- «JI pandit, ut ita dicatur, ipsam prostituit, et quantum in se est dignitatem ejus minus admirabilem facit. Quod quoniam multiloquis et sermone trivio contin- gere solet, ideirco stylum brevitate contraho, id est, quod de hae sentio qusstione, plena expositione non explico, sed decurtatis scripture notis significo : et sumpta ex philosophie disciplinis, non dico exterio- ribus physieze, vel interioribus mathematieg, sed in- iimis theologie, novorum verborum novis significa- tionibus velo, qualia sunt, homo non estid quod est; et homo magnus non est ipsum homo, nec ipsum ma- gnus. Hie movet attentionem : H«c autem et brevitate contraho, et novitate velo : ut haee, scriptura brevitatis et novitatis, mihi vobisque tantum, si quando ab aliis studiis vestris ad ea convertitis oculos, non. tam nota quam nutu colloquantur. Ceteros vero ab his ita submovemus scriptis, ut quicunque semiplena et inusitata significatione commoti, nequiverint ea ea- D pere intellectu, non eo quem scripta faciunt, sed eo potius ex quo facta sunt, ad ea non modo judicanda, verum etiam legenda videantur indigni. Tria quippe sunt, res, et intellectus, et sermo. Res intellectu con- cipitur, sermone signifieatur. Sed neque sermonis nota quidquid res est potest ostendere, neque intel- lisenti:| aetus in omnia qu:scunque sunt ejusdem rei offendere, ideoque nec conceptus omnia tienere. Cirea conceptum etiam remanet sermo. Non enim lantum rei significatione vox prodit, quantum. intel- ligentia concipit. Similiter et scripture significatio ad auctoris sui conceptum se habet. Unde manifestum est quod qui audit vel legit, oratoris quidem seu scriptoris conceptum ex his qus significatio prodit perpendit, sed de re non nisi ex ejusdem oratoris seu scriptoris sensu recte decernit. Ideo ab hujus sui tractatus lectione illos merito arcet, qui seriptoris intellectum, ex quo fit sermo sive scriptura, con- lemnunt, et ad rei judicium significationem sufficere putant; velsiquid ad quod significatio certa non di- rigitur attendunt, non tam referre quce veritati quam afferre quc signifieationi conveniaut gestiunt. Sed et quoniam adusque rei plenitudinem intellectus ne- quit attingere, etiam illos qui ex auctoris intellectu verba vel scripta dijudicant, monet ne illum de re perfecte scripsisse, et quidquid ipsa est dixisse, exi- stiment ; sed ex his quie concipi possunt scriptorum seu dictorum perfectionem metiantur. Ait ergo ; Sed et tantum, wel sane tantum, vel, sed ne tan- ium, etc.] Quasi : Illos submovemus ab his scriptis, qui ea intellectu capere mequierint. Sed et illi qui intellectu capere potuerint dicimus, ne tantum, etoc., vel, sane tantum, etc. ; vel, sed. ne, id est, tantum, etc. Est enim hoc loco ne confirmativa conjuuctio : qualiter et Virgilius ponit, dicens : : : Tantane me tenuit vivendi, nate, voluptas, Ut pro me hostili paterer succumbere dextre ? Hie enim ae pro efiam dicunt. In pluribus quoque aliis locis invenitur ne confirmativa. Sic igitur et hoc loco confirmativa ponitur, ut sit sensus: Sed ne tan- tum, hoe est, sed etiam tantum queri a nobis opor- tet, id est, eos qui scripta nostra intellectu, ex quo sunt scripta, capere poterunt, tantum convenit a no- bis qu:rere, quantum intuitus humane rationis va- let conscendere ad celsa divinitatis, quasi, ad quae non omnino aspirat, etsi aliquid de ipsa tanquam per speculám videt. Quod scripto commendare, est seri- bendi offieium debito fine perficere. Hoc autem e - ceteris intelligi potest. Nam cateris quoque artibus idem quasi quidam finis est. constitutus : eousque scilicet actu prosequi, quousque via ralionis potest accedere. Quo actu etsi minime id propter quod fit evenit, non tamen minus ars finem habet officii. Non enim, sicut Marcomannus rhetor existimat, cu juslibet arüs finis putandus est esse rei eventue prop ter quem fit. . . E - 1261 GILBERTI PORRET/E COMMENTARIA. 1262 Neque ením medicina semper gris affer(. salutem, À sentire, et quod recte sentiant, theologicis rationi- propter quam fit. Sed nu/la erit culpa medentis.] Id est, ars habet debitum finem, si nihil eorum qna fieri oporlebat, id est quz ars facienda docebat, omise- rit. Idemque est in ecteris artibus. Sicut eniin me- dieine officium est apponere ad salutem, sie finis ofücii est non sanare absolute, sed appositura sa- nare. Similiter et hie aucioris officium est, multipli- citatem qua questionem implieitam intellectus videt, ad eam dissolvendam dividere. Finis autem est non simplieiter dico dissolvere, sed divisione dissolvere ; etin edteris quidem, si quem Marcomannus finem putat, non evenit, auctor faciendo quod convenit ve- niam promeretur. At quanto hec questio difficilior est, quia oceultarum diversitate rationum implicita, ianto facilior debet esse ad veniam. Vobis tamen : quasi, si in re adeo difücili ars caret eventu, facilis venia mihi debetur. Non tamen ex meis omnia quae ad hane questionem solvendam inducuntur. Vobis enim etiam illud inspiciendum est et aitentissime no- tandum, an semina, id est principia rationum venien- tia in nos ex scriptis beati Augustini, extulerint ali- quos fructus : quasi, auctore Augustino scripsi. Nam quacunque de hae questione dixi, quamvis ab ejus verbis dicendi differant qualitate, sensu tamen conve- niunt, et ex intellectu quo se scripsisse significat de- ducta sunt. Ac de proposita quaestione hinc sumamus initium. Christianz religionis, etc.| Religio juris naturalis prima species a pluribus ponitur, secundum quam in humanis officiis justitie virtus exhibet Deo quod ad ipsius singularem pertinet dignitatem : sicut in eisdem eadem, secundum csteras ejusdem generis Species, quce sunt, pietas, gratia, vindicatio, obser- vantia, veritas, reddit hominibus quod ad eorum- dem sub ipso ordinatissimam pertinet diversitatem. In quibus tamen.omnibus ipsa justitia, secundum jus " religionis, causam refert ad Deum,et hic unus offi- eiorum omnium finis quaslibet juris partes esse virtutes. In religione prima est fides, que qui- - dem generaliter est veritatis cujuslibet rei cum as- ' gensione perceptio ; sed ad quorumdam inaxime per- ceptionem invisibilium hoc nomen per excellentiam usus contraxit, ut scilicet fides dicatur, qua rationa- lis mens vere et cum assensione percipit id quod est omnium esse, et eum quo ab omnibus honoran- dus est eultum, et que Grece ipsius premia culto- rum unitas sperat. Est etiam in religione metus et earitas divina, et hujusmodi alia, in quibus ipsa re- ligio Christiana multum est reverenda. Sed ejus re- . verentiam plures usurpant, dicentes si Christianam — religionem habere, non modo non timentes divinam super se potestatem, aut non amantes divinam erga se bonitatem ; verum etiam de his quie ad fidem per- Ainent non recte credentes. Sed ut de ceteris tacea- mus, ea fides maxime ac solitarie pollet, item sin- gulari ac summa dignitate est reverenda, que vel Grece xa0oAu, vel Latine universalis vocatur ; et hoe duabus de causis, tum scilicet propler precepta universalium regularum, id est propter universales. "regulas preceptorum: qu:e& hoc loco dicuntur uni- yersales, quia non uni populo, sicut lex filiis Israel ; nec uni sexui, sicut cireumcisio masculis ; sed omni "populo, omni sexui, omni denique stati, atque con- ditioni indieuntur. Una enim fides, unum baptisma, unus sacrificii ritus, una caritas, una spes omnibus predieatur : quibus regulis preceptoruüm ejusdem Christiane religionis intelligatur, id est intelligi po- test, auctoritas, id est principalitas. Tum propterea quod ejus fidei cultus, quo scilicet fides illud esse ex quo est, quidquid est, veneratur, per omnes pene mundi terminos emanavit, id est, usque ad fines or- — bis pervenit. 1 Cujus hac, etc.] Christianorum fide commendata, .quid de Patris et Filii et Spiritus amborum essentia . et proprietatibus ipsi sentiant, dicit. Et primo sin- gularem ot simplicem, eese irium essentiam dicit eos bus probat. Quasi : Fides universalis maxime pollet. Cujus fidei sententia de Trinitatis, id est trium nu- mero diversarum personarum, unitate, id est singu- laritate secundum essentiam, hoe est, guae sequitur. Inquiunt enim fideles : Pater est Deus, Filius est Deus, Spiritus sanctus est Deus; atque inferunt: Igitur Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, sunt unus esin- gularitate essenti& Deus, non tres Dii, id est, sunt unum omnium esse, non tria. Et attende quod non secundum naturalium, sed secundum theologicorum propriam rationem hee inferunt. Nam secundum naturalium rationem, quse est numero diversorum diversas numero esse naturas, conira eyenit, ut; Plato est homo, Cicero est homo, Aristoteles est homo. Igitur Plato, et Cicero, et Aristoteles sunt ires homines, non unus singularitate subsistentis homo. Cum enim dicitur : Plato est homo, Cicero est ,homo, Aristoteles est homo, non solum de alio, sed p etsingularitate sui, aliter dicitur secunda affirma- tione quam prima, et aliter tertia quam prima, vel secunda. Quamvis enim secunda et tertia prim predicativum repetant nomen, rem tamen prodica- tam non repetunt ; sed quamvis conformes, tamen diversas : inro quia conformes, ergo numero diversas à se invicem naturas de numero a se diversis affir- mant, et hac trium de tribus predicatorum neces- saria differentia non palitur hane adunationem, ut dicatur, Plato, et Cicero, et Aristoteles, sunt unus singulariter homo. Cum vero dicitur, Pater est Deus, Filius est Deus, Spiritus amborum est Deus: quam- vis de numero diversis, tamen non diversa dicuntur ; etsieut nominis, ita etiam rei predicate repetitio facta est ; et heec unius de tribus praedicati necessa- ria indifferentia permittit, imo exigit, eadem tria ad hujus ter predicate essentig singularitatem conjungi, ita : Pater, Filius, amborum Spiritus, sunt unus sin- gulariter Deus. Recte ergo hane fidelium illationem facit (* ex theologicorum propria indifferentie ratione com- mendans ait : Cujus, etc.| Quasi : Fideles divisim dicunt: Pater est Deus ; item Filius est Deus ; item Spiritus san- ctus est Deus. Atque inde conjunctim inferunt: Igi- tur Pater, Filius, Spiritus sanetus sunt unus Deus. Utique non eine ratione, quippe cujus conjunctionis ratio [Supp. sit] illius quam de diversis ágendo- divisim de ipsis affirmant essentie unius indifferentia. Quam- vis aliqui sint qui diversis enuntiationibus illis pu- iant sicut. de diversis, ita quoque diversa dici ; qui scilicet, Filium aut Spiritum sanctum opinantur, aut alium a Patre, aut aliter quam Patrem Deum . dici. Eos enim procul dubio comitatur differentia, qui cum alium alii conferunt, vel augent, alium dicendo ma- jorem ; vel minuunt, alium dicendo minorem. Verbi gratia, ut Ariani, qui Trinitatem, id est hos tres quorum unus Pater, alius Filius, alius Spiritus san- ctus voeatur, variantes quibusdam gradibus merito- rum, atque dicentes Patrem esse majorem. Filio, et Filium Spiritu sancto, distrahunt, id est, non modo personalium proprietatum, verum etiam naturarum numero distinguunt : dicentes, solum Patrem veritate essentite Deum, Filium vero creaturam, et Spiritum sanctum creature creaturam. Qui nimirum diversi- tas ex meritorum gradibus necessario intelligitur, qui nisi in diversis, etiam ejusdem generis, natura esse non possunt. Neque enim homine homo major aut. dignior . esset, nisi nature diversitate aller ab altero aliud es- set. Cum igitur Ariani Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum gradibus variant meritorum, eosdem ne- cessario naturarum differentia distrahunt, atque in eam, que secundum formam generis est, pluralita- tem diducunt. lllorum igitur opinione, cum Pater dicitur Deus, et Filius dicitur Deus, et Spiritus san- ctus dicitar Deus, Filius intelligendus est alius Deus quam Pater, el Spiritus sanctus alius Deus quam Filius, vel Pater ; neque hanc posse fieri conjunctio- nem, qua dicitur, Pater et Filius et Spiritus sanctus 1263 IN LIBRUM DE TRINITATE sunt unus Deus; sed intelligendum | quod ipsi sunt A. plures dii, quandoquidem Filius alter Deus quam Pater, et Spiritus sanctus alter Deus quam Filius, vel] Pater. Omnis enim quee vero nomine dicilur pluralita- tis principium est alteritas, qua est dualitatis. Praeter hanc enim dualitalis alleritatem, nec etiam intelligi potest quid sit pluralitas : quoniam omnis pluralitas aut tota est dualitas, aut. constat ex dualitate. Bina- rius enim, non nisi ex uno el altero constat ; terna- rius vero, ex binario et uno : quaternarius autem ex duobus binariis : et deinceps omnis numerus partem habet binurium. Trium namque, etc.] Dixerunt pluralitatem — esse ex alteritate. Nune secundum que sit al'eritas sive pluralitas in naturalibus, juxta quorum rationem Ariani Patrem el Fihum et Spiritum sanctum nu- mero distrahunt naturarum divisione demonsirat, Quasi : Pluralitas est ex alteritale : vere. Nam vel ex generis, vel ex speciei, vel ex numeri alteritate. Trium namque, vel quaiuor, vel quinque, vel quot- libet rerum subsistentium diversitas constat, tum genere, tum specie, tum numero. Quod ex compara- tione oppositi probat ita : Quoties enim dicitur idem, toties eliam diversum predicatur. Idem vero dicitur tribus priedictis modis : scilicet, vel genere, vel spe- cie, vel numero. Genere, ut idem est homo quod equus : quia hominis et equi idem est genus, verbi gratia, ut. animal. Diverse etenim subsistentice, ex quarum aliis homines, et ex aliis equi, eunt animalia, non imitationis, vel imaginaria, sed substantiali ei- militudine ipsos qui secundum eas subsistunt fa- ciunt esse conformes. Ilem specie idem dicitur : ut, idem est Cato quod Cieero, quia scilicet, et Catonis et Ciceronis eadem species est, verbi gratia, ut ho- mo. Diverse namque subsistentie, quae una sunt species, quarum alia Cato, alia Cicero homo est, eosdem substantialiter faciunt similes. Numero au- tem idem dicitur, quod quamvis multis appelletur nominibus, tamen secundum eamdem qualitatem, ut, Tullius et Cicero, quia videlicet ex una singulariter qualitate ex qua hec uni sunt. indita nomina, non dico sunt, sed est. numero unus cui in- dita sunt. Quare, etc.] Quasi : Quoties idem, toties, diversum dicitur. Idem autem tribus modis. Quare diversum etiam eisdem tribus, id est, vel genere, vel epecie, vel numero dicitur. Unde manifestum est idem atque unum,ideoque diversum et alterum in naturalibus multipliciter dici. Unum enim vel idem subsistens aliquando dicitur unius tantum nature singulari- iate : ut, Cicero unus homo et idem quod Tullius, imo idem qui Tullius ; et Plato unus rationale, et idem quod suus, imo qui suus spiritus. Quoniam et Plato et suus unde ipse constat spiritus sunt unum rationale, non diversarum rationalitatum, quarum una Platonis, altera species ejus esse fingatur con- formitate, sed unius ejusdemque singularitate. Quas unitas numerum collectione unitatum, rationis pro- portione corporalium, omnino non recipit. Nam Tullius et Cicero neque duo neque diversa sunt. Plato vero et ejus spiritus diversa quidem sunt, sed non duo. Diversa vere, quoniam Plato est quidquid est naturaliter spiritus ejus, non autem spiritus ejus est quidquid est ipse; ei ratione omnino diversa sunt, quia Plato ex spiritu constat, et Platonem spi- ritus suus constituit. Duo vero prorsus non sunt, eo quod similitudine aliquorum, quorum alterum de Pla- tone, alterum de spiritu ipsius dicatur, quid duo sint assignari non potest : heec vero unitas non unio vo- catur. Si quis igitur ab hoc uno diversum aliquid in naturalibus cogitet, rationis proportione convenit, ut omnis similitadinis et dissimilitudinis ratione se- mota, aliud naturi quoque singularitate unumilli op- ponat: ut huie homini hune alinm hominem, vel hunc lapidem. Dicuntur etiam multa subeistentia unum etidem, non nalure unius singularitate, sed multarum, qui retione similitudinis fit, unione. Hac B singulariter (1 D 126£ enim plures homines unus vel idem homo, et plura animalia unum vel idem animal esse dicuntur. Ab hoc ergo uno diversum quis cogitans, oportet ut non modo essentia, verum etiam dissimilitudine opposi- tum comparet, et comparatione opponat : ut equum homini, et lapidem animali ; et hec genere vel spe- cie diversa dicuntur et altera, sicul illa quse diver- sarum naturarum adunat conformitas, genere vel epecie unum dicuntur. In hae, quam facit unio, uni- iate semper es& numerus, non modo subsistentium, verum etiam subsistentiarum. Sicut enim non nisi numero diversa, ita non nisi secundum numeros di- versa possunt esse conformia. Non enim similiter esset homo Cato sicut Cicero, nisi subsistentie qui- bus uterque aliquid est, essent etiam numero diver- se, earumque numeralis diversitas eos numero fa- cit esse diversos. Hanc autem in naturalibus nume- ralem non modo subsistentium, verum etiam subsi- stenliarum diversitatem, eorum que adsunt subsi- stentiis illis in eisdem subsistentibus, acciden- tium dissimilitudo non quidem facit, sed probat; et tamen quia numeralis diversitatis aliquorum ae- cidentium dissimilitudo semper est comes, hac jun- ctissime» proprietatis consortio pro eo quod dicere debuit probat, dicit, facit, consecutus adjungit. Sed eam que est in numero differentiam, ^ dissimi- ium accidentium varietas facit ; vere. Nam generum vel specierum diesimilitudo taliter in ipsorum unio- ne diversa non dividit. Verbi gratia, tres homines non dico subsistentiis unius generis vel unius spe- ciei, sed neque genere neque specie, id est nulla sub- sistentiarum dissimilitudine, sed suis accidentibus dissimilitudinis distant. Nem, sicut jam dictum est, ut aliqua subsistentium genere vel specie diversa di- cantur, oportet eorum subsistentias etiam dissimili- tudine esse diversas. Cum autem absque dissimili- udine est earum divereitas, juxta illarum numerum, mo ex illarum numero est subsistentium numerus. Qui quoniam etiam aliqua dissimilitudine diversa ac- cidentia semper comitantur, hujus consortii, sicut dictum est, ratione numeralem subsistentium dif- ferentiam, accidentium varietas rectissime facere di-: citur, sine quibus in subsistentibus subsistentit& om-- nino esse non possunt. Nam, ut in ceteris jam positi exempli inductione hoe apertius et probabilius sit, etsi non quidem re, sed vel, id est sallem animo, ab his scilicet. tribus hominibus separemus cuncta accidentia, fipgentes eis nulla omnino alia inesse : tamen loeus non quantitatis, quo locale per se ali- quid dicitur, sed collationis localium, quo ipsorum quodlibet collatorum localium recte locatum appel- latur, cunelis etiam dissimilitudine, si non generis, saltem speciei,diversus est, quem nnllo modo pos- sumus fingere, vel unitate singularitatis, vel unione: epecialissime similitudinis unum. Duo enim corpora non obtinebunt locum singularitate aut specie unum sibi invicem eollatorum. Atque ideo tres quos exem- pli gratia posuimus homines sunt conformantium ip- sos subsistentiorum numero plures: quoniam sci- licet aliquibus etiam dissimilitudine diversis acciden- tibus plures fiuat, id est, hae accidentium. diversitate propria, adunatarum similitudine subsistentiarum, plures esse probantur. Age igitur, etc.] Supra cum dixisset, Pater est Deus, Filius est Deus, Spiritus sanctus est Deus, in- tulit'dicens : Igitur Pater, Filius, Spiritus sanctus, sunt-unus Deus: et quod hoe secundum theologie fecerit rationem, ostendit cum supposuit : Cujus eonjunctionis ralio est indifferentia. Arianos autem dixit in eam, que in forma generis, imo in genere forms est, pluralitatem, Patrem, et Filium, et Spi- ritum sanctum distrahere ; et quod hoc ex natura- lium fecerint raiione, declaravit, cum dixit : Princi- pium pluralitatis alteritas est. Atque hanc subsisten- . iium alteritatem ex subsistentiarum dissimilium seu similium diversitate esse docuit, cum eam genere, vel specie, vel numero constare subjunxit. Ex qui- ) 1205 GILBERTI PORRETE COMMENTARIA. 1266 bus theologie atque physice aliquas rationes ma- À Nam et ipse eorum que sibi adsunt, et quodam- nifestum est esse diversas. Ideoque trium predicto- rum, id est Patris, et Filii, et Spiritus sancti, unam singularem ac simplicem essentiam, qua unusquis- que illorum est, id quod est theologicis rationibus demonsiraturus, eas a naturalium rationibus per hoc esse diversas ostendit, quod alii speculelioni natu- ralia, alii theologica supponit. Quod quoniam expo- sitis speculationum partibus -melius intelligi potest, quot ipse suntjuxta rerum eibi subjunetarum pro- prietates enumerat, et ad quam. propria theologico- rum pertineat ratio monstrat. Quasi : Catholice fi- dei, secundum theologie proprias rationes, sententia hec est, quod et divisim vere dicitur, Pater est Deus, Filius est Deus, Spiritus sanctus est Deus ; et conjunctim, Pater, Filius, Spiritus sanctus sint unus Deus. Arianorum vero, secuudum naturalium ratio- nes, sententia est, quod Pater quidem solus veritate substantie dicitur Deus, sed neque Filius neque Spiritus sanctus veritate substantie vel Deus, vel conjunctim unus cum Patre Deus dicuntur. Age igitur, ingrediamur et dispíciamus, id est incipiamus, et diversis speculandi modis aspiciamus unumquodque, id est naturalis et theologica, prout potest intelligi atque capi, id est, naturalia suo mo- do, et theologica suo ; et si quid aliud ad perfectio- nem sui continebit speculationum divisio. Quod uti- que ita facere debemus. Nam, sicut optime dictum videtur a Cicerone, eruditi est hominis unumquod- que ut ipsum est, id est, sicut rei proprietas exigit, ita de eo fidem capere tentare, id est, ea speculatio- ne illad considerare, cui ipsum quod considerandum proponitur certe differentia rationis addicitur. Non enim indiscrete euilibet speculationi quelibet pecti- nent. Nam cum tres sint speculative partes, eic.] Scien- tie multorum sant generum. Alie namque sunt theo- riem, id est speculative, ut ille quibus intuemur an sint, et quid sint, et qualia sint, et cur sint singula (j creata ; alie vero sunt practics, id est aclivee, ut ille quibus potius inspectionem scimus operari : ut medici, magi, et bujusmodi alii. Ut autem de practicis tacea- mus, speculative ex his quae per ipsas inspicimus contrahunt appellationem, et vocantur alie quidem physiem, id est naturales ; alie vero ethice,id est morales ; alite autem logices, id est rationales : et ut item morales atque rationales pretereamus, illarum quie uno nomine naturales dicuntur, quie etiam usu majore speculative vocantur, tres partes sunt ; una qui) universali omnium nomine specialiter dicitur naturalis ; alia, quze mathematica ; tertia, qua iheo- logica. Has describit per motum atque separationem, et eorum eontraria, binas in singularum notionibus differentias ponens. Ait ergo : Naturalis dicitur quce -est in motu atque inabstracta, quod Grece dieitur . &yptaoc, hoe est inseparabilis. Et. quare inabstra- cia, vel inseparabilis, supponit : considerat enim -eorporum formas cum materia, qu& forme a corpo- D ribus non possunt separari, non dico ratione, sed aetu. Hie dicendum quod materia multiplex nomen est, et forma similiter. Origo namque sive initium rerum, quod Plato vocat necessitatem, et fraudem, et receptaculum, et matriculam, et gremium, et ma- Arem, et sinum, et locum totius generalionis ; audi- iores vero ejus appellant ÜXnv, id est silvam, ipse Plato nominat primam materiam ; eo quod in ea formantur quaecunque recipiuntur ab ea: cum ta- men ipsa nullam ex eis contrahat formam. Quatuor etiam elementa, qua in illa mutuam habent conere- tionem, ex majoris atque obtinentis cuneta vocabulo cognominantur materie, et cater deinceps in ge- nere corporum secundum species suas diverse : ut ws, cera, lapis, et que hujusmodi alie dicuntur materip. Ad generales quoque et speciales subsi- stentias, quie subsistentium in quibus sunt esse di- euntur, eo quod eis ut sint aliquid conferunt, ejus- dem nominis, id. est materie, alia fit denominatio. ww divisim B modo potius ipsas sequuntur, dicuntur subjects? ma- teri : eo quod omne quod ex hujusmodi esse est, aliquid natura ab eodem contrahit, ut posteriorum quod per illud suscipit sit ratione materia. Verbi gratia: quoniam corporalitas qu& est esse corporis in quo est, et qua ipsum est aliquid naturaliter, id est corpus eidem confert, ut figurarum, et hujus- modi aliorum, quae causa corporalitatis et ejus ad- dicta potestati, cum eadem in se habet, sit materia, ipsa quoque earumdem materia dicitur. Inde est quod diffinitiva demonstratio hujusmodi esse pri- mum exerit, deinde que illius accommodata sunt potestati, adjungit : Ut si queratur que est statua, primum dieitur zs, vel marmor, vel hujusmodi ; deinde quae illud quodlibet esse comitantur, juxta quod statue ex comparatione alterius quaesita pro- prietas exigit, numerantur. Forma quoque multipli- citer dicitur. Nam essentia Dei, quo opiflce est quid- quid est aliquid, et quidquid est esse, unde illud aliquid est, e& omne quod sic inest ei quod est ali- quid, ut ei quod est esse adsit, prima forma dicitur. Quatuor quoque sincera substantie, ignis, aer, aqua, terra: non quidem quz in silva mutuam concretio- nem habere predicta sunt, sed qu& ex silva et intel- ligibili specie sunt, e quibus demum he materie sensileg, ignes, aeri, aqualiles, terree, deducta sunt, corporum scilicet, quz nutricul& omnia con- tinentis suscipit sinus, exemplaria eorumdem corpo- rum, ció£g. Grece, Latine vero forme cognominaie sunt. Illud etiam quorumlibet subsistentium quodlibet esse, ex quo unumquodque eorum est aliquid, et quod eorum quie sibi adsunt, ut predictum est, ma- teria, eorumdem subsistentium dicitur forma, ut corporalitlas omnium corporum. Dicitur etiam forma illud quartum genus qualitatis, quod est corporum figura, et c:&etera que ita subsistentibus insunt, ut eorum potentiam sequantur, ex quibus aliquid sunt. Ex his manifestum est quod materiarum alia infor- mis, et ideo simplex, ut 0)» ; alia formata, et ideo non simplex, ut corpora. Multiplex enim esse ipso- rum, et qui plurima illi adeunt, in ipsis, illa nequa- quam sinunt esse simplicia, et hee utraque tantum materie appellantur. Quee vero sunt esse subsisten- tium, et materie dicuntur et forme, divisim tamen, eorum scilicet quae sibi adsunt materie, et eorum que ex eis sunt aliquid forme. Similiter formarum alia nullius materie, et ideo simplex, ut opifieis es- sentia, qua ipse vere est. Neque enim ipsa ex multis esseniiis constat, neque illi in opifice adsunt ali- qua, quorum opifex, vel ipsa esse, vel dici possint aliqua ratione maleria. Ille quoque sincere sub- stantie qua corporum exemplaria sunt, sine mate- ria forms sunt, et ideo simplices. Non enim sunt id quod esse dicuntur ex multiplici essentia, nec eidem assistunt in eis quorum ille vel ipsa possint esse materie. Nam quod seneilibus inesse dicuntur, non ideo est quod illis insunt atque haereant inabstra- cte, qualiter corporalitas inest corpori; sed quia cum ab eis abstracte sint, et eis minime concreta, tamen quasi e regione apposite, ut ab illis tanquam exemplaribus sensilia tanquam imagines ab opifice deducantur, deductionis consortio, non modo sensili- bus ipsm, sed et ipsis sensilia inesse dieuntur. Quce vero sunt subsistentium 'esse, sicut jam dictum est, non modo forms, sed etiam materize nuncupantur. Fi- gure vero sensilium, et citera qua in subsistentibus eorumdem esse sequuntur, formi tantum cognomi- nantur, et non materie. His itaqne divisis, adden- dum est quod primaria materia, id est 02x, et pri- marie forme, id est obcía opificis, et sensilium ziBim,, eo quod simplices sunt et abstracts?) : non enim velilla formis, vel iste materiis debent quod gunt : omni motu carent. Que vero inabstracta a se invicem atque concreta sunt, id est sensilia, moven- tur. Forms vero sensilium, quamvis ijnabstracta, ideoque motum habentes, si tamen abstractim. at- 1267 IN LIBRUM DE TRINITATE tendantur, hae vere abstractorum imitatione sine À cipitur quam vel rationali opinione, imo opinabili ra- motu esse dicuntur. Non enim tantum sicuti sunt, verum etiam aliter quam sint, res alique swpe vere concipiuntur. Propter quod etiam ipsa animi specu- latio dividitur, et vel ex his que inspicit, vel ex modo inspiciendi cognominatur. Cum enim nativa, sicut sunt, id est concreta et inabstracta, consi- derat, ex sua quidem propria potestate, qua humano animo datum est ex sensuum atque imaginationum pr&euntibus adminiculis reri sen- silia, ratio dieitur ; sed ex his quse considerat, nà- livis scilicet inabstractis et motum habentibus, na- turalis, e£. in motu et inabstractia cognominalur .: et quod ex hae causa sit biec nuncupatio, manifeste demonstrat, dicens Considerat enim corporum formas, id est figuras, et hujusmodi alias, non modo in materia cui insunt, sed et cum materia cui in ila adsunt, atque ex hoc subsistentium omnium coneretio dicitur. Creatio namque subsistentiam inesse facit, ut id cui inest, ab ea aliquid sit. Con- .Crelio vero eidem subsistenticte naturas posterioris rationis accommodat, ut id cui cum illa. insunt, siin- plex non sit. Qu: quoniam esse non possunt, nisi sic subsistentibus insint, ut, eorumdem subsistentiis ad- Sint, inabstracle dicuntur. Unde ait: Que poste- rioris rationis forme a corporibus non possunt sepa- rari, non disciplinali ratione, sed actu, id est, ut quod sunt dum concretwe sunt, retineant separate. Ex eadem concretione contingit corporum mo- tus, cum scilicet concretas vicissitudo decedentium succedentiumque commutat. Qui enim concretione non simplicia sunt, videlicet corpora, in motu sunt: ut verbi gratia, in motu qui est secundum locum, apparet, eum ponderositatis sux proprietate, et. terra deorsum fertur, et ignis sursum, habetque motum ; nonilla qua; est subsistentium esse, unde unum- quodque eorum aliquid est prima materia, sed quc ili materie in eisdem subsistentibus concretione est forma conjuncta. Alia vero speculatio, qu: nali- vorum inabstractas formas aliter quam sint, id est &bstractim considerat, ex fine quo illud faeit, Grzece quidem ux6muacixz, Latine vero disciplinalis vocatur. .Reete utique. Cum enim sint inabsiracle, id est, cum Disi in concretione non sint, quid tamen ibi sint oporlet intelligi: neque enim rationalis specu- latio perfecte id quod est esse aliquid capit ; discipli- nalis quoque id unde illud est quid sit firmiter te- neat, verbi gralia, non propendit ratio quid sit.esse corpus, et esse coloratum et esse latum, nisi dis- eiplina quid sit corporalitas, quid color, quid lati- tudo cognoscat. Quod fieri non potest, nisi hee inabstracia atque concreta, et ab eo in quo sunt, et a se invicem abstrahat et discernat. Ex hoc ergo quod inseparabilia ad hoc separat, ut eorum natura per- Spiei et proprietas valeat comprehendi, mathesis sive disciplina. vocatur, inabstracta quidem, eo quod inseparabilia sunt, quz:e nisi separatim non perspicit. Hee enim formas corporum speculatur sine materia, non dico speculatur esse sine materia, sine motu tamen. Si enim concretio his que sunt confert mo- ium, convenit ut separatio his ex quibus sunt tollat motum :non tamen quod motabilia careant motu, sieut inabstracta non possunt abstrahi, sed quod, sic- ut dictum est, mathesis ea sine materia speculatur, ac per hoc speculatur sine motu. Rei etenim actus formas semper continet inabstractas. Unde supponit, qua& forme cum in materia sint, id est in corpori- bus, ab his corporibus separari non possunt. Ideo- que quod mathematica speculatio dicitur, inabstracta ab aetu rei ; quod vero sine motu, a modo specu- landi metonymica denominatio est. Terlia vero spe. culatio, qua omnia nativa transcendens, in ipso eorum quolibet principio, scilicet vel opifice, quo auctore sunt ; vel idea, a qua tanquam exemplari deducla sunt ; vel 0), in qua locata sunt, figit in- fuitum, per excellentiam intellectualis vocatur. Quod enim simplex sine motu et semper est, verius per- tione, qui non semper et in motu sunt, sensilia sci- Licet, percipi possunt ; vel disciplinali eorumdem forms inabstraete, ideoque in motu, separatim at- que sine motu possint attendi. Ab ipsius autem rei qui percipitur natura, theologica ; et a proprietate, sine motu, abstracta atque separabilis cognominatur. Recte utique. Nam Dei substantia, id est Deus vel divinitas, et materia caret et motu, id est, nec Deus nec ejus essentia potest esse materia. Neque enim ea qua ipse est essentia, quae Grece oóc!a« dicitur, potest esse non simplex, neque in eo eidem essentio adesse aliud aliquíd potest quo ipse sit. Non enim Deus simplex esset, si vel ejus essentia constaret ex niultis essentiis, vel eidem forme adessent in illo, quarum vel ipse Deus vere esset, ve) ejus essentia ralione diceretur subjectee materie : et hee quidem est, ex rerum qua percipiuntur diversitate, speeula- üonum diversitas. Quamvis igitur rerum speculatio- p nibus subjectarum alique sint rationes communes, plurimas tamen proprias esse necesse est. Àe per hocin naturalibus, quse sicut sunt percipi debent, scilieet concreta et inabstracta, oportebit philoso- phum versari rationabiliter : ut scilicet posito mno- mine, quo etid quod est et id quo est significatur, ea vi mentis qua concreta reri debent, diligenter at- tendat quid proprie sibi, vel quod est, vel quo est, concretionis consortio exigat, et quid ceterarum speculationum locis communicet. In mathematicis vero ubi inabstracta aliter quam sint, id est abstra- elim attenduntur, oportebit eum versari disciplina- biliter, ut scilicet cum ea quz nisi subsistentibus in- sint, omnino nihil sunt separatim ab eis eum cepe- rint : sic eorum propria ad disciplinam faeiendam attendat, ut communes sibi cum cseteris speculatio- nibus rationes ad ipsa minime contrahat. In matu- ralibus enim dicitur homo species generis, id est animalis aut corporis. In mathematicis vero non generis, sed individuorum tantum species dicitur homo. Ideoque naturalis concretionis proprietate diei- tur genus de specie predicari. Mathematiee vero ab- siractionis proprietate non genus, sed generis genus, de ea qua non generis, eed individuorum tantum spe- : cies est, vere.et consequenter predicari conceditur. In - divinis quoque, qui non modo disciplina, verum etiam re ipsa abstracta sunt, intellectualiter versari oportebit, id est, ex propriis rationibas theologico- rum illa concipere, et non ex naturaliter coneretorum, aut disciplinaliter abstractorum proprietatibus judica- re. Quod autem hoc ita velit intelligi, aperit, cum sub- jungit : Neque oportebit diduci ad aliqua creata, qua vere existentium sunt imaginationes, sed potius ipsam ex suis rationibus inspicere singularem ac simplicem formam. DNA Quae vere, ete.] Hucusque speculative scientia partes, et quibus quie speculari conveniat, ostendit. Nune quod Patris et Filii et Spiritus amborum una sit singularis et simplex essentia, qua sola unusquis- que illorum est id quod est, theologica utens specu-. latione, demonstrat: ut per hoc catholiei, qui di- cunt, Pater est Deus, Filius est Deus, Spiritus san- ctus est Deus, et inde inferunt : igitur Pater, et Fi- lius, et Spiritus sanctus sunt unus Deus, non tres Dii, recte secundum propriam eorum de quibus loquun- tur rationem inferre intelligantur. Quasi, in divinis oportebit ipsam intellectualiter inspicere formam, quie vere forma est. Ac si dicat : Multa suut qui: vocantur forme, ut corporum figure, et alia que in subsistentibus creatione seu concretione fiunt, qui- bus id cui insunt, aut aliquid est, aut aliquid esse doctrine ordine demonstratur; sed hsc omnia per se habent sua ex quibus aliqua ratione deducuntur, aut ad illa spectant principia, ideoque mutuala ab alio, nuncupatione potius quam rationis veritate, for- me nominantur. Essentia vero que principium est, omnia creata praecedit, illis omnibus ut esse dican. tur imperüiens, et a nullo alio ut ipsa sit sumens, 1968. " 1269 ideoque vero nomine forma, neque imago est^; cum de ea quis loquens dicit, essentia est, sic debet intelligi : Essentia est illa res quse est. ipsum esse, id est quae non ab alio hanc mutuat dictionem, et ex qua est esse, id est que ceteris omnibus eamdem quadam extrinseca participalione communieat. Non enim de qualibet suc essenti& proprietale dicitur est, sed ab eo qui non aliena, sed sua essentia pro- prie est, ad illud quod creata ab ipso forma aliquid est, et ad ipsam creatam formam, et denique ad omnia qui de ipsis vere dicuntur (quoniam ex eo tanquam ex principio sunt), dictio ista transumitur, ut de unoquoque diving forms participationem recte dicatur est ; quod non omnino a naturalium ra- tione diversum est. Namque et in naturalibus omne subsistentium esse ex forma est, id est de quocunque subsistente dicilur est, formse quam in se habet participatione dicitur. Sicut ex his exem- plis potest intelligi. Statua enim dieitur esse sta- tua, non secundum ss, quod ex forma quz seris est esse ejus est, id est statue materia; sed secun- dum illam fermam qua humano artificio in eo sre animalis effigies insignita est, hoc est, ad designan- dum, et qualiter potest imaginari similitudine demon- strandum verum animal, cujus imago efficia est. Ipsumque cs dicilur es, non secundum terram, quod, id est quae terra ex forma qua terra est, terra est ejus, id est cris materia ; sed potius secundum eris figuram, quz, cum lapis solvitut calore, in ipso crea- iur. Terra quoque ipsa dicitur terra, non xoc "viv UA», id est non secundum silvam. Kacxà namque se- cundum, Uv, vero silva interpretatur : «7,» auiem arti- culusest. Vel non &mà zc 0Ànc, id est, non silva. Nam &mà prepositio a5 ; «jc (sicut. dictum) est arti- culus : UA ac silvo. Hcc est illa prima materia quam Pleto receptaculum vocat, in qua, sicut supra comme- moravimus, formantur quecunque recipiuntur ab ea, cum tamen nullam ex eis ipsa contrahat formam, GILBERTI PORRETJE COMMENTARIA, B et est omnino informis. De hae igitur ait, quod non ( secundum eam terra dicitur terra, sed secundum eas, qua sunt forme ipsius terre. Verbi gratia ; secun- dum siccitàtem gravitatemque ipsius. Ex is igitur ma- nifestum est quod nihil omnino secundum materiam, qua praedicat: forme subest, dietione qua illa forma exponitur, esse dicitur ; sed tantum secundum eam ex qua rei proposita est appellatio, rei ipsius propriam formam. ' Sed divina, etc.] Quod formam divinam vocaverat esse omnium, ostendit non abhorrere à naturalibus, quorum omnium esse ex forma est. Nune ad hoc quod cceperat redit, et eam vere unam ex compara- tione naturalium, quorum nullum sus nature sim- plieitate est unum demonatrat. Quasi: Quod unum- quodque subsistentium aliquid est, est ex propria forma, qua inest materie ; sed quod eorumdem, vel quorumlibet aliorum unumquodque, non dico natu« rali vel etiam mathematica speculatione est aliquid, sed theologica dico, simpliciter est ex forma, qus& non est in materia. Quia revera divina substantia est forma sine materia. Nam neque. UAnv, tanquam sui principium, et materiam in qua eam esse necesse sit, 1210 et AÀ ipsa essentia. Recte utique. Si enim de aliquo, qui non modo sapiens, sed eliam coloratus, et magnus, et multa hujusmodi est, ex sapientie pre ceteris omnibus abundantia dicitur, tu quantus quantus es, iolus es sapientia : tanquam nihil aliud sit quod sibi esse conferat, nisi sola sapientia ; multo proprius Deus, cui diversa non conferunt ut sit, dicitur ipsa essentia, et aliis nominibus, id est, ut Deus est ipsa divinitas sua, ipsa sua sapienlia, ipsa sua fortitudo, et hujusmodi alia. Reliqua enim, etc.] Quasi: Divina substantia est id quod est. Reliqua enim, id est, sive que subsi- stunt, sive que in eis sunt, non sunt id quod sunt, acilicet, non est simplex aut solitarium illud unde quodlibet eorum esse aliquid dicitur. Cujuslibet enim subsistentis tota forma substantie non simplex est. Atque illorum quse toti ipei vel singulis ejus partibus adsunt accidentium. multo numerosior est multitu- do,qui tamen omnia de subsistente dicuntur : ut de aliquo homine tota forma substantie, qua ipse est perfectus homo, et omne genus omnisque diffe- rentia, ex quibus est ipsa composita, ut corporali- tas et animatio, el hujusmodi alie, et denique omnia quae vel toti illi forme adsunt, ut humanitati risibili- tas ; vel aliquibus partibus ejus, ut color qui corpo- ralitati, et scientia quse adest rationalitati, et hujus- modi alia infinita. Ipsorum quoque que de subsistente dicuntur, ab efficiendo natura est multiplex. Nam et ea quai est tota forma substantie hominis, non modo ex eo quod ipsa tota eum in quo est facit hominem, sed et ex eo quod alia parte sui eumdem facit anima- tum, alia sensibilem, alia rationalem, recte dicitur esse aliquid ; et ejus qualibet pars, aut quod parti totive concretum est accidens quodlibet, et. commu- niter cum multis, et dissimiliter a multis, ab efficiendo similiter aut dissimiliter esse aliquid dicitur, ut ra- iionalitas alicujus, et geueraliter qualitas, et specia- liter rationalilas dieitur, quoniam et eum qualem fa- cit, sicut et qualibet alite qualitates ea in quibus sunt faciunt qualia ; et rationalem, sicut el ccterc& ratio- nalitates eos in quibus sunt faciunt rationales. Al- bedo quoque alicujus et qualem, eicut omnes quali- tates ; et coloratum, sicut omnes colores ; et album, sicut omnes alie albedines, eum in quo est faeit. Et .ideo generaliter cum qualitatibus qualitas, cum solis habere potest oüc(a principit ; neque sic inest prin- cipio, id est Deo, ut posterioris rationis naturas ali- «quas, vel se. componentes, vel sibi adjacentes, ha- beat in illo, ex quibus ipse si, et quarum ex. causa prioris ad cujus pertineant potestatem materia esse possit. Ipsa enim et principio carel et compositione, nee est quo sit principium ex quo, et per quod, et in quo sunt omnia, nisi ipsa : atque ideo vere est unum, et adeo simplex in se, et. sine his quie adesse possunt solitarium, ut recte de hoe uno dicatur, quod de ipso principio cujus oócía est dicitur, scilicet, est id quod est. Sicut enim non est quo Deus sit, nisi simplex atque sola essentia, id est oóc(a, sic noh est unde o)cía ipsa sit, nisi quoniam eo simplex et solus Deus est. Unde etiam usus loquendi est, ut de Deo dicatur, non modo Deus est, verum etiam Deus est coloribus color dicitur, et cum solis albedinibus spe- cialiter albedo. Atque adeo multa sunt que de istis dicuntur, ut ssepe etiam efficiendi ratione a coacci- dentibus ad ea quibus coaccidunt, denominativa transumptio fiat, ut linea est longa, albedo est clara. Sic igitur aut non simplex, aut non solitarium est illud unde quodlibet eorum quse sunt aliquid est. Unumquodque enim eorum, id est, et subsistentium, et subsistentiarum, et eis accidentium, habet esse suum ex his ex quibus est ; et qualiter hoc veht in» telligi, videtur explanare, cum ait, id est ex partibus suis. Quod ex quo sensu dicat, diligenter est atten- dendum. Quoniam, sicut supra, eum de hujus operis qualitate loqueretur, promisit, stylum brevitate con- trahit, et intelligenti: faciem quam verborum .novi- iate velaverat, dicens : Reliqua non sunt id quod sunt, et quia aliquatenus detegere velle videtur, cum ait : Unumquodque enim habet esse suum ex his ex qui- bus est, sequenti qua- videtur explanatione dicere, qua eam penitus expositurus exspectabatur (ne ipsius dignitas indignis prostituatur), potius obducit, cum addit, id est ex parlibus euis. Et quidem pronominis atque nominis infiniti vaga significatio, quorum al- tero quod vult intelligi quasi demonstrat, altero re- fert, dicens : Ex hiset ex quibus; etsi animum ]le- ctoris in eo quod est esse proprielatis aut generis, certa notalione non figat ; non tamen ab eo averlit. Explanationis vero suppositze nomen finitum quod dicit, id est ex partibus suis, cum ab eo quod est esse penitus removet, Nihil enim est esse ejus cujus pars est. Esse namque et id quod eo est, nullo proreus conveniunt genere. Pars autem et id cujus est pars i271 IN LIBRUM DE TRINITATE 1972 multis generibus etiam singulariter unum sunt. Imo A colorata, sed unum, non universalium conformitate, omne genus partis ejus quod ex ea constat genus esse necesse est. Item quidquid est alicujus esse, aut est tota substantia illius cujus dicitur esse, aut pars ejus quod est tota substantia ; et tota quidem substantia species quz? de eo dicitur est. Pars vero ejus quod est totum esse, genus est aut differentia qui speciem ip- sam constituit. Nulla autem pars ejus cujus est pars species aut genus aut differentia esse potest. Ideoque nulla pars est esse illius cujus est pars. Cum ergo di- xeril, unumquodque habet esse suum ex his quibus est, quod recte potest intelligi, scilicet ex specie, quc est totum esse, et ex genere, et ex differentia, quod etai non totum, tamen est aliquid esse ; cur, tanquam hoc explanans, supponit, id est ex partibus suis ? Sed videamus sequentia, forsitan per illa melius ex quo hs&c dicla sunt sensu patebit. Prosequitur etenim di- cens ; Et est hoc atque hoc.] Quod quis interpretans coa- venienter posset dicere, id est, habet esse ex his di- versis, et haic diversa intelligere, vel diversa genera, vel diversas differentias, vel diversas species, vel genus et differentiam, vel in ipsa quae genus aut speciem facit unione, numeralem saltem diversita- tem attenderet. Sed ipse iterum hsc que non sunt esse in explanatione nominans, ait, id est partes sus. Sive autem partes (quod dicere videtur)sint esseillius quod constat ex eis, sive quid aliud, certum est quod simplex aui solitarium non est. Quod ipse recte sen- tiens, addit, conjuncte ; et quod ex hoe sensu ad- dat, aperit dicens : Sed non hoe vel hoe singulariter, id est, non quodlibet solum facit id quod est aliquid sit, imo multa sunt quorum unumquodque hoc facit. Et quae multa exemplo aperit. In quo si- mul adverti poterit ex quo sensu cum dixisset, unumquodque habet esse suum ex his ex quibus est, supposuit, id est ex partibus suis ; et itein cum di- xisset, est hoc atque hoc, subdidit, id est partes suse. Ait enim, ut cum homo terrenus conslet ex anima corporeque, hoc est subsistens ex subsisten- libus, est idem homo et corpus et anima, id est, eo quod est esse corporis, ex quo compositus est, est eliam ipse corpus, et eo quod est esse ani- ma, est ipse quoque anima. Et hoc nimirum vo- lebat intelligi cum dicebat, unumquodque *est ex partibus suis, et est partes suc. Qui loquendi usus est sepe, cum naturaliter inabstracta prout sunt rationalis speculatio concipit. Sic enim dicitur de specie quedam secunda substantia predicari. Non enim hic intelligendum est de eo quod species est aliquid praedicari, sed de subsistente potius in quo est subsistentia specialis ; nec de eo id quod est se- cunda substantia, quod scilicet solum subsistens est, quod omnino impossibile est predicari, sed que in eo est subsistentia ; e£ ad hunc modum plurima di- euntur, ut cum diversa sint esse, et id quod est, al- terius nomine posito, non illi sed alteri conveniant qua dicuntur. Ex hoc itaque consortio dixit, unum- quodque habet esse suum ex partibus suis, et est partes sue : quamvis non ipsas, sed que ipsarum sunt esse velit intelligi, id est, subsistentias, que ilius etiam, quod ex partibus constant, sunt esse. Quidquid enim est esse cujuslibet, partis ejus etiam, quod ex illa parte constat, est esse, el de eo sicut de parte vere dicitur. Quod ex eorum propriis pa- tenter ostenditur. Color enim qui soli adest corpo- ralitati, tàm de homine qui constat ex corpore, quam de ipso quod eum constituit corpore, vere prdedica- tur ; et ralionalitas quee genus spiritum sequitur, et scientia soli ratjionalitati accommoda, similiter tam de homine qui constat ex spiritu, quam de ipso ex quo constat spiritu, vere dicitur. Non solum enim corpus ex qno constat homo coloratum est, sed et homo ipse qui constat ex eo coloratus est. Et eum homo et corpus ex quo ipse constat diversa sint, adeo quod corpus ex quo homo constat non est homo, non tamen sunt diversa corpora, aut diversa B C D imo singularitate subsistenti?& corpus, et unum acci- dentis singularitate coloratum. Similiter non solum spiritus ex quo constat homo rationalis aut sciens eet, sed et homo qui ex eo constat, rationalis aut sciens est. Cumque homo et spiritus ex quo ipse constai diversi sint, adeo quod spiritus ex quo homo constat non est homo, non tamen sunt diversi spi- ritus, aut diversi rationales, aut diversi scientes, sed unus, non universalium conformitate, imo sub- sistentice singularitate spiritus, et unius potentie singularitate unus rationalis, et unius accidentis singularitate unus sciens. llla autem dialecticorum maxima propositio per se nota est, qua dicunt : De quoeunque predicatur id quod soli alicui adest pro- prium, de eodem predicatur id cujus est proprium. Quoniam igitur color qui soli illi adest unde est corpus quidquid vere dicitur corpus, non modo de hominis ila parte quz corpus est, sed etiam de homine predicatur, necesse est ut etiam illud esse corporis, cui soli adest color, id est corporalitas, non modo de hominis illa parte, verum etiam de homine predicetur. Et quoniam rationalitas quz soli ili adest unde est spiritus quidquid vere spiritus, et scientia, qua soli illi adest unde est rationale quidquid recte dicitur rationale, non modo de ho- minis illa parte quse spiritus est, sed etiam de ho- mine predicatur, necesse est ut etiam illa subsis- tentia spiritus, cui soli rationalitas adest, id est ipsa (si quis eam ita nominare velit) spiritualitas, ron modo de hominis illa parte, sed etiam de ipso ho- mine recte predicetur. Est igitur homo corpus, non ab eo ex quo ipse constat corpore, sed ab illius eor- poris esse. Est et idem homo spiritus, non ab eo ex quo ipse constat spiritu, sed ab illius spiritus esse. Itaque esse hominis non simplex aut solitarium est. Est enim, sicut dictum est, et corpus ab esse cor- poris sui, ex quo ipse conslat, et anima ab esse anime sue, ex qua scilicet ipse constat, non vel corpus tantum vel anima tantum. Putant quidam imperiti ex hoe, quod ait: Non vel corpus vel ani- ma, quod nee etiam diei horum alterum sine altero liceat, id est, quod non sit vera dictio, si quis di- cat, homo est corpus, non addens, et anima ; aut si dicat, homo est anima, non addens, et corpus. Opi- nantes quod ex quo diverea, ut unum componant, conjuncta sunt, esse utriusque adeo sic ex illa eon- junetione confusum, ut sieut cum album et nigrum permiscentur, quod ex illis fit nec album. nec nigrum dicitur, sed cujusdam alterius coloris ex illa per- mixtione provenientis : ita quod ex diversis con- stat, neutrius deinceps suscipiat nomen, sed sit ali- quid ex eo quod ex permixtione provenit ; et ex hoc sensu dictum esse, homo est corpus et anima, non quodipse sit corpus vel anima, sed quod ipse sit quiddam quod provenit ex permixtione qus ex cor- poris et anims conjunctione contingit. Sed quod non semper contingat ex conjunctione confusionis permixtio, in eo libro quem contra hune errorem Eutychis seribit, satis disputabitur. Hie autem ubi simplex, aut non solitarium, unde unumquodque est aliquid demonstratur, dicimus quod sicut de ho- mine, et conjunctim, homo est coloratus et sa- piens, et disjunetim, homo est coloratus, item homo est sapiens, verum est; ita et conjunctim, homo est corpus et anima, et disjunctim, homo est corpus, etitem homo est anima, verum est juxta prwedi- ctam dialecticorum regulam: de quocunque predi- catur proprium, ot illud cujus est proprium. Ideo- que in eo quod ait : non vel hoc vel hoe, el spe- cialiter non vel corpus vel anima, non ex eo sensu intelligendum est quod una dietio eine alte- rius additione vera non sit, sed quod nec illud unum nee alterum. ad faciendum hominem, de quo etiam solitarie dicitur esse aliquid, solitarium esse non possit. Aliud enim est solitarium esse, aliud so- litarium diei. Non enim solitarium esse necesse est, 1273 quod solitarium dicitur ; et quod solitarium esse im- possibile est, non est impossibile solitarium diei. Et hi quidem qui dictionem utramque dicunt non posse feri solitariam, in argumentum sui erroris, verisimi- liter predictam albi et nigri confusionem sibi ceeteris- que minus intelligentibus videntur assumere. Sed illi qui alteram exsufflant, cum recipiant alteram, adeo sine argumento erroris sui garriunt, ut non modo contra veritatem, verum etiam conira se ipsos, hoc dicant. Concedunt namque, homo est corpus, abo- minantes, homo est anima vel specie. Nec tamen cogitant qua ratione unius partis esse ejus quoque quod ex ea constat sit e&se, el de ea praedicari per se possit, cum esse partis alterius neque sit esse ejusdem quod similiter constituit, neque de eo diei possit : preesertim cum et hujus generis, quod de composito predicari negant, propriam potentiam, id est rationalitatem, et accidentalem affectionem, id est scientiam, de ipso vere affürmari concedant, Nam quod eorum aliqui dicere gestiunt, aliam ra- tionalitatem quam illam quse est humani spiritus de homine dici, et similiter scientiam aliam, et aliam corporalitatem quam quae humani corporis est, ita contemnimus, ut tacendo quod conira hoc dici po- test omnino pretereamus. Contra illud vero quod nobis opponunt, spiritum hominis esse incorpora- lem, hominem tamen non esse incorporalem, ac per hoe non ease verum, quidquid de parte affirmatur, de eo quoque quod ex ea compositum est, affirmari, respondemus, cum dicunt, spiritus est incorporalis, negare potius ab eo quod ad generis pertinet potes- tatem, quam naturam spiritus de ipso affirmare. Om- nis enim privatio quod debetur naturaliter, remo- vei. Nec nos dicimus a toto ex necessitate removen- dum quidquid removetur a parte, sed quidquid de parte naturaliter, idem et de composito affirman- dum. In parte igitur.] Quasi: Homo est et corpus et anima. In parle igitur una non esi id quod est in altera, scilicet, aliud numero saltem est esse partis unius, a quo compositum quoque aliquid est, et alind alterius partis esse, a quo similiter ipsum com- positum est, et conjunctim sive disjunetim esse ali- quid dicitur. Nec modo substentium ex diversis subsistentibus compositorum, ut est homo vel la- pis, verum etiam simplicium, ut est hominis anima, qua subsistens ex nullis subsistentibus constat, et "omnium subsietentiarum, vel affectionum acciden- talium, et denique omnium quce eic sunt ex princi- pio, ut non sint principium, qualiter predietum est, »multa sunt ex quibus unumquodque est aliquid. Ac per hoc vera ratione nullum eorum est id quod est. Quod vero non est ex hoe atque ex hoo, id est non ex diversis, sed tantum est ex hoc, scilicet, cujus est unum solum quod sit, illud vere est id quod est, non aliud ab eo, ut Deus, vel ejus divi- nitas. Non enim est a divinitate aliud quo Deus sit; nec est unde divinitas ipsa sit, nisi quod ea Deus est ; et quodlibet hoc ita singularitate et simplicitate generis singulariter et simpliciter unum, est. pulcher- rimum propria summe digvitatis specie, fortissimum- que sua incomparabili potestate. Quod recte de ipso dieitur, quia hoc nullo cujus egeat adminieulo niti- tur. Quocirca.] Quasi: Quandoquidem quod : tantum Roc vere est id quod est, quocirca hoc vere est unum, et tale unum, in quo nullus est essentiarum rumerus, quia nullum in eo aliud esse preterquam id unum 'quo solus est. Vere : etenim neque eo quod juxta principalem suam essentiam in se aliquid habeat, subjectum fieri potest. Quare? Est enim forma, et quod per bog recte probaverit illud non posse sub- jectum esse, per se nota mathernaticorum proposi- .4ione declarat, dicens : Forme vero subjecte esse nou possunt, id est, juxta aliquam. quam in se ha- eant subsistentiam nullum accidens in se suscipiunt. "Nam si quis opponat quod cetere forme, quas ma- GILBERTI PORRETZE COMMENTARIA, À C D 191 thematica speculatio fabstraetim attendit, subjectce sint accidentibus, et. hoe etiam exemplo demonstret, dicens : ul humanitas, dicimus verum esse quod di- cit, non tamen ex eo sensu quo homo suscipere dici- tur. Non euim humanitas ita suscipit accidentia, sicut homo, scilicet eo quod ipsa humanitas ab. aliqua sub- sistentia, quam in se habeat, aliquid est juxta cujus principalitatem ejus in se habeat proprietate quadam accommoda accidentia, sed eo quod ei, scilicet, hu- manitati, subjecta, el per eamdem illorum nuncupata materia, ex ipsa est aliquid, ut. qua illi proprietate dat adesse coneretio, cum ipsa possit suscipere. Nam quidquid vero nomine subjectum accidentibus et eorum maleria dicitur, oportet ut primum $i non tempore, saltem ratione, git.ex aliqua subsistentia, ut per hoc ejusdem habeat propria. Quoniam vero, qua- liter dictum est, subsistentia causa est ut id quod per eam est aliquid suis propriis sit subjectum, ipsa quoque per denominationem eisdem subjecta dicitur, et eorumdem maleria. Dum enim materia, qus 8ub- sistit subjecta humanitati, id est in se habens huma- nitatem suscipere in se aliquod, ei accidens ipsa hu- manitas quodammodo videtur, -imo ea que fit ab effectu ad causam denominatio, hoe suscipere dici- tur. Forma vero quecunque est sine materia, nec eliam pecoyoptxoG poterit esse subjectum : neo vero inesse materie. Nam etsi contingat ut inesse dicatur, ut s:pe in theologicis scripturis dieitur divinitas in- esse Patri, aut ides elementis, non tamen ut materie. Divinitas enim in Patre dicitur esse, ut essentia in eo qui vere est ; et idem in elementis, ut exemplaria in his quae sunt earumdem imagines. Nam neque ides in elementis, neque oócía in Patre create subsisten- tie sunt, quibus in ipsis accidentia concreta sint; quorum ex earum causis ipsa sint, et ex effectu ille dicantur materie. Itaque nec Pater aliquorum pror- sus, nec elementa ex ideis materie sunt accidentium. Ideoque neque oócíc neque e184q. cognominantur ma- terie : et quare forma, qu& est sine materia, non modo non sit, sed nec .denominatione cognominetur materia, ostendit dicens : Neque enim esset vero no- mine forma, sed polius imago. Recte utique. Ex his enim formis que sunt preter materiam, id est ex sinceris substantiis, igne scilicet, et aere, et aqua, et terra, non utique his qud& in 9Àq habent mutuam con- cretionem, sed quie sunt ex silva et intelligibili spe- cie, quie sunt idec sensilium, iste. forme qu& sunt in materia, et ei quod est esse materi: advenientes, corpus efficiunt, quadam exempli ab exemplari suo conformativa deduclione venerunt. Ac per hoc illae sincere idem, id est exemplares, et vero nomine forms vocantur. Nam ezteras quee in corporibus sunt vocantes formas, hoc nomine abutimur, dum non idem, sed idearum sint elvóvec, id est imagines, quod. utique nomen eis melius convenit. Assimilantur enim non quidem plena in tota sui substantia, aut in parte sum substantie semiplena substantieli similitudine : quia cternis temporalia nullatenus possunt conferri, sed quadam extra substantiam imitatione his formis quae non sunt in materia constitute, sincerig; scili- cet, sicut dictum est, substantiis et s,eternis ideis. Nulla igitur, e&c.] In. precedentibus cum dixisset, quod non est hoc atque hoc, sed tantum est hoo, il- lud vere est id quod est, intulil: Quocirca hoc vere unum, in quo nullus numerus, et ad hoe rerum pro- bandum, dixit : Neque enim subjeetum fieri potest. Hoc igitur ostenso, iterum infert idem, quasi: Quan- doquidem id quod est tantum, hoc neque subjectum est, neque in subjecto, igitur in eo nulla prorsus est ex differenti esse diversitas, nulla ex hac diversitate pluralitas, nulla etiam ex accidentibus multitudo ; atque idcirco nec ille quem diversorum, nee ille quem unius diversum esse, vel diversum aecidens, vel esse et accidens, solet facere numerus. Nam di- versum saltem numero vel etiam dissimilitudine esse, etei accidens semper est diversorum, ut hominum non diesimilitudine, sed solo numero diversum est 1278 omne esse. Àccidentia vero quedam numero 80lo : ut duorum alborum, albedo et albedo ; quedam etiam dissimilitudine, ut albi el nigri. Albedo et nigredo diversa sunt ; hominum vero alque equorum pluri- mum esse et ei accidens non solo numero, sed etiam dissimilitudine diversum est. Unius quoque ut cujus- libet hominis et esse plurimum est, et. accidentia plu- rima; nec modo numero sub uno genere, verum etiam dissimilitudine aliquorum generum suorum seu omnium inter se diversa : ut animatio, sensibilitas, rationalitas, colores, lineze, et hujusmodi. Deus vero & Deo, id est Filius et Spiritus sanctus a Patre, vel Spiritus sanctus a Filio, nullo horum differt. Quod ideo dico, ne Deus et Deus distent, id est distare in- lelligantur, aliquibus positis in Deo tanquam in sub- jecto : scilicet ne intelligantur distare differentiis cu- juslibet rationis, hoc est vel accidentibus vel substan- lialibus : quas quoniam sicut et accidentia alicujus cerli generis potestati ralio proprietatis addicit, in eodem in quo genus ipsum est, tanquam in subjecto esse dicuntur, quamvis et ipse, quia id quod est to- ium esse constituunt, in subjecto esse recte negen- iur. Nam quod in Patre nec plurales essenli?, nee pluralia accidentia, nec accidens cum essentia sint, nullue ignorat, qui qua ratione Pater id quod est esse dicatur, non nescit. Idem et de Filio ejus, et de utro- rumque Spiritu intelligi convenit. Ubicunque vero, id est, sive in uno sive in multie, nulla est vel essen- lw el essentim, vel accidentis et accidentis, vel es- senti: et accidentis differentia, nuila est omnino unde vel illud unuui vel illa multa intelligantur esse pluralitas. Quare nec aliquis eorum quae vel illi uni vel illis multis esse quod sunt conferant numerus. Igitur tam multorum quam unius unitas essentie, id est una essentia tantum, qua vel Pater, vel ejus Fi- lius, vel amborum Spiritus et est, et est unum, et. est id quod est, qua etiam simul et equaliter ipsi, et sunt, et sunt unum, et eunt id quod sunt. Essentia namque illorum quie Graece oóc(a dicitar, et essentia est, et singularis est, et simplex est. Ideoque et horum qui- libet per se et omnes simul dicuntur, et esse, et esse unum, et esse id quod sunt. Nee moveat aliquem quod sicut in naturalibus cum tres sint, Plato, Aris- Loteles, Cieero, et juxta illorum numerum trina sit hominis nuncupatio, quoniam et Plato est homo, et Aristotele8 est homo, et Cicero est homo, et' hic irina nuncupatio in quemdam sub eodem momine numerum componatur, eecundum quem recte Plato, Aristoteles, Cicero, tres homines esse dicuntur : non lamen similiter (quamvis eint tres) Pater, Filius, Spiritus sanetus, et juxta horum numerum actu di- cendi, trina sit nuncupatio Dei, quoniam et Pater est Deus, et Filius est Deus, et Spiritus sanctus est Deus ; non, inquam, trina hte nuncupatio componi potest in aliquem sub hoc. nomine numerum, ut sci- licet recte dici possit, Pater, Filius, Spiritus sanctus, sint tres Dii. Nam quod de his ter dicitur homo, propter formarum, qui» de illis in uno nomine di- cuntur, diversitatem, singulares qua per se facto sunt appellationes aggregantur in numerum, ut quo- niam unusquisque a sua qus non est alterius eub- sistentia dicilur homo, ipsi simul dicantur esse tres homines. Et quamvis ratione significationis illius qua nomen quodlibet appellativum quale aliquid signifi- care dicitur, repetitio ejusdem nominis fiat, rerum lamen eodem nomine est praedicata numeralis di- versitas. Quod vero terlio repetitur hoc nomen, auod est Deus, cum et Pater nuncupatur Deus, et Filius nuncupatur Deus, et Spiritus sanctus nuncupatur Deus, sicut nominis ratione significandi, sie et rei iliius, ex qua horum quisque dicitur Deus, ratione propositi repetitio fit. Ideoque isti quod ex repetitione videntur tres unitates, non facient pluralitatem nu- meri, id est numeralem pluralitatem, in eo quod ipsi sunt sieut videntur esse tres. Non enim vere sunt ires. Quod nimirum ex comparalione intelligere pos- sumus, si scilicet advertamus ad res numerabiles, id IN LIBRUM DE TRINITATE 1276 À est ad ea ex quorum diversitate solet numerus esse, B C D ae non advertamus ad ipsum numerationis, quare ipsa aut iniitatione multitudo* exponitur, numerum. Illic enim, id est numerationis expositione, saepe quidem diversitas rerum. multarum, quandoque vero unius tantum repetitio, quemdam quasi diversarum unita- ium numerum faeit. In eo autem qui non imita- lione dicitur numero, sed rerum vera ex proprietati- bus diversitate in rebus ipsis ex illa diversitate nume- rabilibus constat, illam, qua vere est, numerosam di- versitatem rerum vere numerabilium minime facit unius repetitio, quae fit tanquam multarum unitatum numeralio, atque tanquam ex rerum diversitate plu- ralitas. Quasi : Sed potius rerum diversa proprietas numerosam facit diversitatem rerum. Ex his igitur apparet, quod cum numerando dicimus, unus, unus, unus, vel homo, homo, homo, vel hujusmodi, aut eo intellectu diversarum proprietatum quarum semper comes est diversitas unitatum, hoc dicimus, aut unius repetitione quie numerum imitatur. Numerus enim duplex est, àd est loquendi usu dupli- citer dicimur : unus quidem mumeratio, quo scilicet numeramus ; aller vero, evc.] Dicendo unus et alter, non vult intelligi eum quo numeramus ab eo qui in rebus numerabilibus constat, rei proprietate semper esse diversum. Eo namque numeramus qui in rebus numerabilibus constat. Sed ideo dicunt unus et alter, quoniam alia ratio est numerum rebus inesse, alia res ipsas numero numerare. Numerationis quoque diversi modi, fi& enim numeratio quandoque distri- butione, quandoque colleclione. Nam et qui dividit numerat, unde numerus dicitur quorumlibet diver- sorum ex diversis inter se proprietatibus multitudo ; et qui colligit numerat, unde numerus dicitur quan- titatis acervus atque unitatum collectio. Distributione numeramus, cum dicimus unus, unus ; et hoc duo- bus modis, scilicet vel unitatis ipsius, vel ejus quod ab ipsa unum est significatione. Unitatis ipsius signi- fieatione cum ipso ejus nomine plusquam semel di- cimus, unus, unus, vel unitas, unitas ; ejus vero ei- gnifieatione, quod ab ipsa unitate unum est ; vel diversa penitus unumquodque tantum semel dici- mus; vel que significandi ratione sunt eadem dicimus plusquam semel, et penitus quidem diversa nume- ramus ; vel cum dicimus homo, beryllus, in quibus tam ea quae sunt, quam ea ex quibus sunt distribu- tione numerata intelliguntur ; vel cum dieimus homo albus, ubi non qui est homo vel albus, sed ipsa quim est homo singularis humanitas, et singularis albedo, qua idem est albus, numerata sunt. Quae vero signi- ficandi ratione eadem sunt, plusquam semel dicendo numeramus distributione. Vel ea qus vere est sicut dicitur distributio : ut cum de Platone et Cicerone loquentes dicimus,-homo, homo, numerantes tam ilos qui sunt quam diversas humanitates, ab altera quarum alter, et alter ab altera dicitur homo. Vel ea quae non vere est, sed quadam imitatione dicitur distributio. Ut cum unum solum quod est, et unum solum unde iliud est. Verbi gratia : Ciceronem et ejus singularem aliquam proprietatem intelligentes, dieimus uno nomine, homo, homo : vel diversis, Marcus Tullius Cicero : et ensis, gladius, mucro ; aut diversa qua supra, unde tamen unum sunt intelii- gendo : ut eum dieimus album, album, loquendo de corpore ex quo constat homo, et de homine ipso qui constat ex eo. Item rationale, rationale,. loquendo et. de spiritu hominis, e£ de homine qui constat ex eo. Hoc autem quie non vere est, sed imitatione dicitur distributio, vero nomine iteralio vocatur, seu repe- litio. Colleetione vero numeramus, cum uno nomine simpl et semel dicimus, vel plures unitates, ut duo : vel plura una, ut homines, qua semper et ea qua sunt, et ea ex quibus sunt, sub uno illorum nomine, vel naturaliter communi, vel multiplici numerantur ; et. hec quidem qus collectione fit numeratio, ex distributionis partibus constat. Sed et hujus [F. hoe] diligenter est attendendum. Nam partes illius distri- » "XL 121 prietatibus diversa, et ea qu: sunt, et ea ex quibus sunt, u£ homo beryllus ; vel qua non id quod est, sed ea ex quibus est, ut homo albus ; vel partes illius qu: imitatione dieitur distribulio, nulla cujuslibet pro- positi nominis pluralitate collectio numerat. In illis enim duabus diversitas absque unione, in haoc tertia unitas absque diversitate collectionis numerationem fieri non permittit. Itaque relinquuntur collectioni partes illius distributionis, qua ila qu: significandi ratione eadem sunt plusquam semel dicendo, ut de diversis homo, homo, tam ea quse sunt, quam ea ex quibus sunt numeramus. Quas igitur duabus prio- ribusre et nomine diversa distribuuntur, unum &$ci- liceL et aliud unum, non facit collectio duo aliquid, el quod tertia repetitur bis unum, non est nisi unum : sed quee sub eodem nomine quarta distribuuntur, vere propter rerum quz sunt, et ex quibus sunt, pro- prietatem diversam, unum et aliud unum, et propter ejusdem nominis significationem eamdem, bis unum, duo aliquid sunt, ut homo homo, homines duo. Sic igitur numerus unus et idem est, et qui in rebus est, el quo numeramus, vel colligendo, vel distribuendo, vel veri nominis distributione, vel repelitione. Sed quoniam, sicut predictum est, alia ratio est in rebus ipsis numerum consistendi, alia res ipsas eodem nu- merandi, recto dividens ait: Unus quidem est quo numeramus, alter vero qui in rebus numerabilibus con- stat, vere diversus ab his in quibus est. Etenim quod est unum, res est unitati subjecta, cui scilicet vel ipsa unitas inest, ut albo ; vel adest, ut albedini. Unitas vero est id quo ipsum cui inest, et ipsum cul adest, dicimus unum : ut album unum, albedo una. Rursus ea qus dicimus esse duo in rebus sunt, id est,res sunt dualitati similiter subjects, que duse sunt : ut homines duo, vel lapides duo. Dualitas vero nihil est, id est, non est aliquid eui vel adsit vel insit dualitas, quia nihil ei aut inesse aut adesse potest, sed tantum est dualitas qua duo homines vel duo lapides fiunt duo. Sieut enim qualitate, non ipsa, sed subjectum cujus ipsa, quale est: ita quaniitale nonipsa, sed quod ei subjectum est, quantum est. ldeoque non unitas ipsa, sed quod ei subjectum est, unum est ; nec dualitas ipsa, sed quod ei subjectum est, recte dicitur duo. Quamvis tropo quo nomen ef- fectus ad causam transumitur, unitas ipsa una, et dualitas ipsa, id est unitas et unitas, duo dicatur ; et eodem modo est in ceteris numeris, id est terna- rio et quaternario, et deinceps. Nam vere omnis nu. merus non numeri ipsius, sed rerum sibi supposila- rum est numerus, quas, -sicut, sepe jam diximus, vel collectione, quie semper vere pluralitatis est, et eo- rum qua sunt, et eorum ex quibus sunt, numeramus ; wel distributione, que non semper. Ergo in numero qui dicitur numeratio, quo scilicet numeramus, sepe, sicul predictum est, repelitio unius quasi multa- rum unitatum eam que sola imitatione dicitur plu- ralitatem facit. In. rerum vero numero qui vere est ex ipsarum rerum proprietate diversa, non repetitio unius quae est, quasi sit. unitatum mullarum, plura- litatem facit : ut s de eodem in vocis materia, non in rerum signifleatione diversis nominibus dicam, gladius unus, mucro unus, ensis unus ; et recte premisi,si de eodem dicam. Quoniam enim hoc quodlibet nomen naturaliter est commune multorum, ei qua sunt, et ex quibus sunt, possunt quidem ex intellectu diversorum hac eadem.aut diversa pro- ferri, lamen ex intellectu unius dici: eo quod. potest unus siugularis gladius, et ab una singulari natura tot vocum diversitale vocabulis appellatus, agnosci. Hac enim quae forie diversarum unitatum putari po- test numeralio, non est numeratio multarum, sed potius est. unius tantum iteratio. Et repetit idem exemplum, dicens ; Velut si ex intellectu unius tan- tum, et quod est, el quo est, ita dicamus voce diversis nominibus, eusis, mucro, gladius, repelitio est quame- -dam ejusdem, non numeraltio diversorum ; et alio GILBERTI PORRETJE COMMENTARIA. butionis que numerantur tam nominibus quam pro- À exemplo, quo tam vox C D 1278 quam significatio eadem est, idem ostendit dicens : Velut si communem naturali- ter appellationem usu contrahens, ad unum ex illius tantum intellectu dicam, sol, sol, sol, non eorum qua sunt, et eorum quibus sunt pluralitate tres soles nu- meratione effecerim, sed tantum de uno quod est, et tantum unum quo est repetitione toties idem ter pre- dicaverim. k Non igitur, etc.] Ab exemplis infert, quasi : Di- cendo diversis non siguifiealione sed voce nominibus, ensis ,muero, gladius; et uno tam voce quam signi- fieatione nomine : sol, sol, sol, non faeit numerum praedieatio repetitione trina. Similiter ergo si et de Patre, ac de Filio ejus, et de amborum Spiritu sancto tertio przedicetur Deus, non idcirco trina hee pre- dieatio priedicatorum numerum facit. Hoe enim, id est hoe numero rerum, hoc nomine quod est Deus, predicatarum trina preedieatio illis solis, ut. preedi- ctum est, imminet, id est, esse videlur, qui inter eos, id est, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, sua opinione faciunt quamdam distantiam meritorum, quibus Patrem Filio, et. Filium Spiritu sancto maJo- rem esse dicunt. Catholici nihil vero conslituentibus hac differentia meritorum, id est non continentibus ex hae, quz ab aliis fingitur, meritorum diversitate, predieatorum hoc nomine quod est Deus, diversita- tem, ipsamque praedictam formam ponentibus esse, ut ipsa est, id est, unam singulariter esse, neque esse aliud quam est ipsum quod est, id est, omnino simplicem ojs(ay esse opinantibus, esse recte vide- tur de eodem przdicato facta repetitio, potius quam diversi praedicati enumeratio, cum dicitur, Pater est Deus, Filius est Dous, Spiritus sanctus est Deus. Non enim diversi essentis his tribus propositionibus prae« dicale sunt. Atque hae trinitatis, id est hi tres qui- busdam proprietatibus a se invicem diversi, sunt sin- gulariter et simpliciter unus Deus : velus eneis, atque mucro, una singulari predieata nominum qualitate unus singulariter gladius. Item velut sol, s0l, sol, una singulari forma, unus.sol. Sed hoc interim, eic.] Hueusque singularem ac - simplicem Patris et Filii et Spiritus amborum essen- tiam qua unusquisque illorum et est, el Deus est, et tres sunt unus Deus, theologicis rationibus ostendit. Nune diversis proprietatibus esse diversos eosdem, quorum: non nisi singularis ac simplex est es- senlia, naturalium rationibus demonstrare vult. Quse illorum in hae unitate diversitas, ut aliquatenus pos- sit intelligi; genera naturalium predicamentorum omnia commemorat, et qua, et qualiter de creaturis, et de Deo dieantur, praemittit. Attendendum vero quam artificiose transit ad eorumdem ostendendam diversitatem, quorum unitatem ostenderat, occasione videlicet exemplorum qus ad intelligendam unita- tem induxerat. Dixerat enim : Cum dieitur Deus Pa- ter, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus, repelitio de eodem magis quam enumeratio diversi videtur ! et ne quis dubitaret, multivoci atque univoci compara- tione firmaverat, dicens : Velut ensis, mucro, gla- dius ; velut sol, sol, sol. Sed in his tam ejus: quod est quam ejus quo est repetilio facta est. Cum vero dicitur Deus, Deus, Deus, primum de Patre, secun- dum de Filio, tertium: de Spiritu sanclo : quod et ipse aperit, dicens : Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus sanetus, eorum quidem qui sunt Deus nu- meratio facta est, ejus vero quo sunt Deus, repetitio. 'Sed hoc divisione melius intelligetur. 1n naturalibus enim aliud est quod est, aliud quo est. Item aliud - numeratio, aliud iteratio. His igitur sibi invicem jun- elis, quatuor parlium divisio nascitur. Nam vocum dietione, aut alraque scilicet, et quae sunt, et quibus sunt numerantur, aut utraque repetuntur ; aut repe- tuntur quie sunt, sed. numerantur quibus sunt ; aul numerantur qus sunt, sed repetuntur quibus sunt. Utraque numerantur sspe diversis nominibus, ut homo, lapis ; sepe eodem, ut de Platone et Cicerone, homo, homo, vel homines. Utraque repetuntur $c- 12779 IN LIBRUM DE TRINITATE 1980 - pe diversis nominibus propriis, ut Mareus, Tullius, A tione repetitur, in eo quod de Patre, et Filio, et Cicero : vel appellativis, ut ensis, gladius, muero ; spe eodem proprio, ut Cicero, Cicero ; vel appel- lativo, ut sol, sol. Repetuntur vero qu: sunt, sed numerantur quibus sunt, ut si quis de uno homine (verbi gratia) de Platone dicat, animal rationale. Numerantur autem qui sunt, sed repetuntur quibus sunt, ut ei quis de diversis, verbi gratia, de anima hominis et de homine qui constat ex ea, dicat ratio- nale rationale. His ita divisis, si quis horum aliquid ex aliorum comparatione volens intelligi, dicat ani- mal rationale, numeratio est, sicut homo, lapis, recte dicil : nam etsi tam ea quz: eunt quam ea quibus sunt numerantur, cum dieitur homo, lapis ; cum vero di- citur animal rationale, non quidem id quod est, sed ea quibus est numerantur : non. minus tamen esimi- litudo comparalionis in his propter qus fit compa- ralio manet. Vere etenim his duobus nominibus, quibus dieitur animal rationale, ea quibus unum ali- quod est numerata sunt, sicut illis duobus, quibus dieitur homo, lapis, et ea qu: sunt, et ea quibus sunt, numerata sunt. Item recte comparat, qui ait: Sieut numeratio est cum de Platone et Cicerone di- citur homo, homo, vel de solo Platone, animal ra- lionale : ita numeratio est, eum dicitur rationalis anima, rationalis homo. Nam etsi non id quo sunt, id est rationalitas, tamen ea qus sunt,id est anima et homo, numerata sunt quodammodo, cum dicitur de diversis homo, homo, tam ea qui&& sunt quam ea quibus.sunt, et cum de uno dicitur animal rationale, sola ea quibus illud est numerantur. Similiter si quis repetitionis comparatione repetitionem velit intelligi, recte quodlibet, trium pradiectorum generum repe- lendi comparat, sive ejusdem sive alterius generis repetitioni, id est, si ei quod tantum repetit id quo est, ut rationalis anima, rationalis homo, comparet ; velid quod ejusdem rationis aliquid repetit, scilicet id quo est, ut longum corpus hominis, longus hamo ; vel id quod. diverse rationis, scilicet id quod est, ut animal rationale : vel et ejusdem et diverse, id est utrumque tam id quod est quam id quo est, ut Cieero, Cicero. Errant tamen aliqui in compa- rationibus, imo ex comparationibus, cum aut si quid in eis est dissimile, ilas omnino abjiciendas existimant, aut in his propter que non sit illarum inductio, easdem usurpant, ut Sabelliani, qui cum &udiunt unius substantie tres esse personas, et propter eam que ex illarum proprietatibus est di- versitatem, aut equalitatem, aut comparationem, aut cotlernitatem, aut processionem ostendendam, in- ductas similitudines legunt, scilicet : vel unius anime mentem, nolitiam. amorem ; vel unius mentis memo- riam, intelligentiam, voluntatem ; vel unius radii splendorem et calorem, vel hujusmodi alias, putant, quod sicut unus solusest radius, de quo dieuntur calor et splendor ; aut una sola est mens, de qua et memo- ria, et intelligentia, et voluntas ; aut una sola anima, de qua et mens, et notitia, et amor: ita quoque unus s0lus subsistens sit, qui cum sit natura Deus, idem ipse personalibus proprietatibus eit et Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Quos hic ipse error patenter osten- dit omnino nescire hujus nominis, quod est substan- lia, multiplicem in naturalibus usum, videlicet, non modo id quod est, verum eliam id quo est, hoc nomine nuncupari, et prorsus ignorare qua ratione dieatur personalis quzeecunque sie appellatur alicujus proprietas, et quod eadem alia ralione singularis, alia individua, alia personalis vocetur, qua suo loco distinguenda posterius reservamus. Nune tamen in- terim de comparationum inducltionibus, qualiter sint &ccipiende, et de Sabellianorum, qui ex compara- tionibus, et hujus nominis, quod est substantia, multiplicitate contingere potuit, errore, commemora- vimus: ne quis eos secutus ex multivoei, quod est ensis, mucro, gladius, aut univoci, quod est sol, sol, 80l, comparationibus, quibus et quod est, et quo est, id est, et subsistens el subsisteutia iterata significa- B C D amborum Spiritu, dicitur Deus, Deus, Deus, subsi- slentis "unius putet esse factam repelitionem ; sed lantummodo subsistentiz:, que. de diversis, id est, Patre, et Filio, et ipsorum Spiritu, una et individua predieatur, cujus tantum repetitionem ex compara- lionibus se voluisse intelligi, et hae de causa com- parationes induxisse, auctor ipse aperit, dicens : Sed hoc quod inducimus, ensis, muero, gladius, et sol, s0l, sol, interim, cum scilicet nondum quibus proprie- tatibus diversi, sed quo unum sunt, Pater, et ejus Fihus, et amborum Spiritus, vestigamus, dictum sit, id est, dictnm esse accipiatur, ad eam signifi- cationem demonstrationemque, id est ad demonstra- tivam significationem, qua non modo verbis signifi- catur, sed etiam comparationum proportione osten- ditur, non omnem, que significatione sit unitatum repetitionem, rerum ipsarum diversitate numerum pluralitatemque, id est, vere numerosam pluralita- lem perficere. Non vero ita dicitur aliquod unum, et ab aliquo uno, Pater, &c Filius, ac Spiritus sanctus, quasi quiddam multivocum : imo hse diversorum et exdiversis sunt nomina. Nam mucro, et ensis, et idem gladius est subsistentie singularitate, et ipsa proprietate. Pater vero, ac Filius, ac Spiritus san- ctus, idem sunt : ita verbo plurali quod est sunt, de Patre, et Filio, et Spiritu sancto, qui numero plures sunt, deberet eam qua ipsi sunt quod sunt essen- tiam praedicare : quoniam non quod dicitur, sed de quo dicitur, juxta grammaticorum regulam, est verbi persona. Ideoque cum de uno dictio est, verbo sin- gulari sive unum sive multa dicuntur : ut Plato est homo, vel Plato homo est .albus. Cum vero multo- rum enumerationem sequitur dictio, verbo plurali de illis api unum quam plura enuntiantur : ut Plato et Cicero sunt rationales, et Plato et ejus spiritus sunt unum rationale. Sie igitur quoniam enumeratio hac, Pater, ac Filius, ac Spiritus sanctus, dictio- nem praecesserat, sequi debuit, idem sunt. Quia lamen una singularie et individua est essentia, qua ili plures sunt idem, verbi numerum non supposi- torum pluralitati, sed illius qus de ipsis dicitur es- sentie referens unitati, ut non tam verbi ex essentia, quam essentie ex verbo singularitas intelligeretur, ait : Pater ac Filius ac Spiritus sanctus idem equi- dem est, o9cíac, id est essenti:e, que de ipsis vere dieitur, singularitate ; non vero est ipse, scilicet non est his subjecta nominibus bzóocaci; una, id est subsistens unus et solus, una et solitaria proprietate, qui et Pater, et Filius, et Spirilus sanctus sit diversa ratione. Non enim Pater et Filius et Spiritus sanctus sunt óp.oünóctacot, sed ópooóctot, videlicetnon unius Ssubsistentis vel essentis, sed unius subsistentie vel essentia. Quod autem dico non unius subsistentis vel esasentis, non ideo dico, quod velim intelligi illos tres unum subsistentem vel essentem non esse, nam vere sunt unus subsistens vel essens, una qua sunt oücíz ; sed quod nunquam de aliquo illorum sit ea quie de alio preedicatur personalis proprietas. Unde supponit : In qua re, id est, an de uno solo hee diversa dicantur, paulisper ex catholicorum au- ctoritate considerandum est. Aliquibus enim requi- rentibus a catholicis, an ipse est Pater qui est Fi- lius, inquiunt catholici : Minime ipse est Pater qui et Filius. Rursus aliquibus requirentibus ab eisdem catholicis an alter illorum sit idem, non dico sin- gularitate, 4uod alter, sed subsistentis unius proprie- tate, qui alter, negatur ab eis. Ex hoc igitur manife- stum est quod non in omni re est inter eos indiffe- rentia. Quamvis enim in eo quo sunt, id est essentia, que de illis preedicatur, sit, eorum indifferentia, est tameh ipsorum per quaedam, qu: de uno dici non possunt, ideoque qu: de diversis dici necesse est, differentia. Quare, scilicet. secundum eorum diversi- tatem, subintrateorum de quibus illa dicuntur nu- merus:ut qui unius essentie singularitate que de ipsis dicitur sunt unum, diversis, quas de uno diei D 1281 non convenit, proprietatibus, plures numero Quem numerum confici, id est probari ex subjecio- rum sive subsistentium dicas, sive subsisientiarum inter se substantialiter conformium, illa quam dissi- militudo aecidentium facit diversitate, superius, cam de naturalium numerali ageremus pluralitate, expla- natum est. De qua re, id est de illorum numero, qui una singulari ac simpliei, et ab omnibus illis quz priorum potestatem posteriora comitantur, solitaria essentia sunt singulariter ae simpliciter unus et tan- tummodo Deus, breviter considerabimus, si prius- qnam hoe consideremus, premiserimus illud, que- madmodum unumquodque quod de Deo dicitur, et de ipso predieatur. Decem, ete.] Hic commemerandum est, quod eum facultates secundum genera rerum de quibus in ipsis agitur diversw sint, id est, naturalis, mathematica, theologica, civilis, rationalis : una tamen est, scilicet naturalis, quee in humane locutionis usu promptior est, et in transferendorum sermonum proporlionibus prior. Nam, verbi gratia, quantum et quale in natura- libus recte dicuntur ; ut quantus et qualis homo vel lapis; hac eadem ab ipsis naturalibus, proportionis alicujus habita ratione, ad cetera transferuntur ; ut dicatur et in malhematicis quanta et qualis linea, et in theologicis quantus et qualis Deus, et in civilibus quanta et qualis prepositura, et in rationalibus quanta et qualis honestas. Similiter etiam illa que sunt à rationibus naturalium : ut contrarium dieitur primum et proprie in naturalibus album nigro ; deinde in mathematicis albedo nigridini, et in theolo- gieis aut civilibus malum bono; et in rationalibus falsum vero. Et ad hune modum plurima naturalium propria, sumpta ex ipsis proportionis aliqua ratione, ad alia transferuntur. Hunc igitur verborum usum philosophus iste non modo ex quotidiana omnium ho- minum loeulione, verum eliam ex scripturarum qua& & diligentissimis atque probatissimis viris editze sunt, auctorilate accipiens, cum ostendisset secundum quid Pater, et ejus Filius, et amborum Spiritus, unum sunt, et dieturus esset secundum qua ipsi, qui sine numero sunt unus, plures eliam numero sunt, quoniam et id secundum quod unum sunt, et ea secundum qua& gunt plures de ipsia praedicantur, recte omnium genera naturalium predicamentorum enumerat; et quae ex quo sensu, vel de subsistentibus, vel de Deo dican- tur, divisione declarat. Ait ergo : Traduntur a philo- sophis, maxime ab Aristarcho et Aristotele, praedica- menta numero suorum generum decem omnino, pre- ter quee scilicet in nulla facultate aliquid praedicatur, et quie de rebus omnibus universaliler, id est, nullo de quo aliquid diei é6onveniat excepto, vel proprie vel transumptione aliqua predicantur ; et qui ila sint, supponit. - Id est substantia, etc.] Hoc nomen quod est substan- tia non a genere naluralium, sed a communi ratione omnium qui sunt esse subsistentium, inditum est, non solum illis qui sunt esse in subsislentiis, sed eliam illis quorum ipse sunt esse in omnibus subsi- stentibus. Quoniam tamen omnium, id est et cor- poralium et incorporalium subsistentium, quod ab illonum subsistentia communi generalissimum esse nomen non habetur, sepe Latini hoc. pro eo ponunt. Unde etin lsagogi Porphyrius, ubi ait : Substantia est quiddam, supponit, et ipsa est genus. Quem iste sequitur : pro omnium subsistentium generalissimo, ait, substantia. Qualitas vero in mathemalicis ome nium qualitatum generalissimum est, et quantitas omnium quantitatum. Et sunt quod dicuntur, non a causis quie in ipsis intelligantur, sed ab efficiendo ea in quibus sunt subsistenlia, ille quidem qualia, iste vero quanta. Et attendendum quod si Qixisset quale et quantum, non minus convenientia. posuis- set exempla. Qualitas enim et quale elsi diversa suat, non tamen diversa genera. Similiter quantitas et quantum. Unde et reliqua. genera, non mathematica abstractionis, sed naturalis participalionis nominibus GILBERTI PORRET/E COMMENTARIA. B C D 1282 sint. A exemplat. Non enim ait, relatio, sed ad aliquid, quod de relaüione dici non potest. Nulla namque re- latio, sed id tantum de quo ipsa predicatur, ad ali- quid est : sicut nulla qualitas qualis est, sed id tan- tum de quo dicitur ipsa ; ipsa, inquam, non ejus ge- nus ; de quocunque enim aliquid. preedicatur, impos- sibile est genus ejusdem predicari. Ideoque qualitas esi qualitas genere cujuslibet qualitatis, quale vero est quale qualitate cujuslibet generis. Ae per hoe nul- lum quale qualitas est, et nulla qualitas qualia. Simi- liter nullum quod est ad aliquid relatio est, et nulla relatio est ad aliquid. Sed, sicut dictum est, id de quo ipsa dieitur, est ad aliquid, id est relatum. lpsa vero est relatio, non relatum, et tamen idem genus relatio et relatum. Ubi quoque et quando, et habere, et situm esse, et facere, et pati, nomina sunt generalissima, non eorum que praedicantur, sed eorum de quibus predicantur. Ideoque a predicamentis generum, non a generibus predicamentorum dicuntur. Non enim in loco loeus est, nec in tempore tempus, nec habet ha- bitus, nec sistitur situs, nec facit actio, nee patitur passio ; sed qua subjecta sunt eis, dicuntur ex ipsis, et in loco, et in tempore esse, et habere, et sisti, et facere, et pati. Hzc igilur, etc.] Predicamentorum omnium decem genera posuit, nunc eadem non dico genera, sed pr&- dicamenta omnia, in duobus locis naturalium colligit, qui sunt, substanlia el accidens. Quidquid hoc est subsistentium esse, eorumdem substantia dicitur. Quod utique sunt omnium subsistentium speciales subsistentiw, et omnes ex quibus ha composite sunt, scilicet, eorumdem subsistentium, per quas ipsa sibi conformia sunt, generales, et omnes per quas ipsa dissimilia sunt, differentiales. Heec vero qua a logicis dicuntur subsistentie sive substantive, si quis quiral quid sint apud mathemalicos genere, respondemus, simplices quidem alicui novem generum supponi, ut animalio supponitur habilui, rationalitas qualitati ; compositas vero, ut. est humanitas, et. celere» spe- ciales, quas ex generalibus atque differentialibus . constare nullus ignorat, dicimus esse eorumdem ge- nerum quorum simplices ille sunt qua 1psas compo- nunt: ut humanitas genere est quod animatio, et item quod rationalitas ; et similiter secundum ca- teras sui partes est eadem quidquid sunt ipse. Et sie quidem aliqua predicamentorum, que abstractio mathematica suis supponit generibus, logici subsis- tentias sive substantias appellant, caetera. vero om- nia quorumlibet generum, accidentia nominant. Sed : quoniam hee ex logica ratione priedieamentorum nomine sunt, attendendum est, quorum substantie sint illa praedicamenta que dicuntur substantie, et. quorum sint accidentia illa qua vocantur accidentia ; et dicimus quod subsistentiz?, et eorum quorum suni esse dicuntur substantie, ut corporalitas omnium corporum est substantia (scilicet, eorum — est illud esse quo unumquodque ipsorum est aliquid), et eorum qui cun) non sint aliquorum esse, tamen id quod est esse sequuntur : ut eadem corporalitas colorum, substantia est, non scilicet eo quod ipsa sit illud esse colorum, quo quilibet illorum sit aliquid, sed quod nisi per eam nullus color dici de corpore: possit. Ac- cidentia vero de illis quidem substantiis qué ex esse sunt, aliquid dicuntur, sive in eis creata, give ex- irinsecus affixa sint, sed eis tantum quc esse sunt, .aecidunt, quia illis recte non inesse, sed adesse di- cuntur. Unde his duobus omnium predicamentorum locis naturalium, id est substantie et accidenti, ipsa prediesmenta auctor supponens, ait: Hec igitur pridicamenta talia sunt relationibus logie: faculta- tis, qualia illa subjecta de quibus ea convenit dici permiserint. Nam pars eorum predieamentorum est loco rationis substantia, non modo inu subsistentium suppositione, qua quorum sinL esse manifestatur, ut Plato est corpus ; verum eliam in reliquarum reruBg pridicalione, qua quid adsit ei quod est esse come plexionis consequentia declaratur : ut corpus est co- 1283 IN LIBRUM DE TRINITATE 1284 loratum. Pars vero przedieamentorum loco rationis A videmur, et qualitatem quidem vocamus id quo jus- est in numero accidentium : scilicet cum de subsis- tentibus dicantur, tamen eorum subsistentias comi- tantur. Et sie quidem naturalium genere quacunque predieantur naturalium propriis rationibus, subsis- tenti vel accidentia nominantur. At cum quis conver terit hec predicamenta in divinam praedicationem, cum scilicet de Deo przdicari dicantur, sive substan- tie, sive qualitates, etc., cuncta qui predicari pos- sunt imitantur ; id est, quamvis quod de Deo praedi- eatur nominatur substantia, vel qualitas, vel quanti- tas, vel aliquo naturalium nomine appelletur, non ta- men est quod dieitur, sed aliqua. rationis proportione ita nominatur ;ad aliquid vero, id est relatio, non omnino, id est nequaquam sieut id quo Deus est, po- test de ipso praedicari. Nam subslantia.] Quasi: Vere que de Deo preedi- cantur, non sunt quod nominantur. Nam qua vocatur ejus substantia, in illo quidem de quo predicatur est, tus dieitur ; sed tamen non ratione mathematicorum accidentem, sed polius eam que sit substantia, non quidem subjectionis ratione, sed, sicut prredictum est, ultra eam que a subjectione vocatur substantiam. Neque enim.] Quasi : Vere non qualitate, sed qua dietum est substantia, de illorum quolibet dicimus justus. Neque enim aliud est quod ipse est, aliud est quod justus est. Videlicet non est aliud quo justus, ab eo quo ipse est, sed potius idem est Deo esse, quo justo: scilicet eodem quo est, justus est. Item cum dicitur magnus vel maximus, per hoc quod maznitudo quantitatis propria est, quantitatem significare vide- mur :et significamus quidem, sed non acceidentem, lmo eam quie sit ipsa substantia, utique talis qualem esse diximus, scilicet ultra substantiam. Vere utique. Idem enim est esse Deo, quod magno, id est, quilibet horum trium, eudem quo est, magnus est. De forma enim, etc.] Quasi : Quod in eo qualitas sed non in eo vere est substantia, id est, non ea B sive quantitas vocatur, non est quod dicitur, sed illa veritate rationis qua dicitur substantia quodlibet illud esse, quo subsistens est. aliquid, est substantia quod in eo est, sed aliqua rationis proportione vo- eatur substantia. Verbi gratia, corpus est aliquid, id est, est corpus et coloratum et lineatum. Sed quo sit corpus, quo coloratum, quo lineatum, dividendum est; et est quidem corporalitate corpus, coloratum colore, linea lineatum. Sed adhue dividendum est, quibus hsec rationum locis contineantur ; et dici- mus quod non corporalitas colorem aut lineam, sed color et linea corporalitatem sequuntur. Non enim hsc corporalitatis, sed. horum corporalilas causa est. Qua ratione illa corporis est esse, hac vero in eodem corpore illi adsunt. Ideoque primum illa, deinde quod ea corpus est, vera ratione est horum substantia. Hsec vero primum corporalitas, et per eam corporis accidentia: bis enim vere substat, et corporalitas cui adsunt, et corpus eui insunt, id vero quod est Deus, quod est, non modo in se sim- plex est,sed etiam ab his quc adesse subsistentiis solent, ita solitarium est, ut preter id unum pro- prietate, singulare dissimilitudine individuum, quo est, aliud aliquid quo esse intelligatur prorsus non habeat, ideoque nec ipsum, nec quo Deus est subjec- tionisratione aliquibus substat. Quapropter nequa- quam rationis proprietate vocatur substantia, sed quoniam eo Deus proprie est, recte nominatur es- sentia. Quia tamen non est tanta dictionum copia, ut quique suis possint nominibus designari (sicut pra- diximus), humans locutionis usus ab aliis, et maxime a naturalibus, ad alias facultates, ex aliqua rationis proportione, nomina transfert. Ut quoniam, sicut di- cimus, corpus, album magnum, corpus substantia, album qualitate, magnum quantitate; ita quoque di- cimus Deus, justus, maximus: quasi dictum sit, Deus substantia, justus qualitate, maximus quanti- tate ; dicimus nomina, cum substantia Deum, quali- iate justum, quantitate maximum nominamus, cum tamen nihil horum rationis ant generis proprietate, sed tantum proportionali transumptione dicamus. Quod igitur in illo substantiam nominamus, non est subjectionis ratione quod dicitur, sed ultra omnem qua accidentibus est subjecta substantiam est es- sentia, absque omnibus qui? possunt accidere solita- ria omnino. ]tem qualitas, et cetera que evenire queunt, ut quantitates non sunt in Deo quod vocan- tur. Quorum omnium ut fiat amplior intellectus, exempla subdenda sunt : quae sunt. hujusmodi, nam cum sive de Patre, sive de Filio, sive de amborum Spiritu loquentes, dicimus Deus, videmur eam, qua horum trium quilibet est, significare substantiam, et significamus quidem, sed non eam que illius sit rationis cujus sunt que in naturalium genere ap- pellantur hoc nomine, imo eam quse sit principalis el aeterna essentia, ultra omnem naturalium quee ex tempore inihum habet substantiam. Cum vero de quolibet eorum dicimus justus, qualitatem significare 'quam diximus singularis, et simplex, ac solitaria ab omnibus quz aecidere solent essentia ; et sic rectis- sime vocatur quidquid in eo quasi post substantiam tanquam forma diversa ab eadem substantia predica- tur. Superius enim hoc idem demonstratum esti de forma ejus, quoniam scilicet is, id est Deus, sit vera forma, et ejus singularitate unum vere, et adeo sim- plex in se, et ab his quae solent adesse solitarium, quod nee ex ejus partibus, nec ex illis aceidentibus est ejus, qui propter hoe est id quod est, ulla plura- litas. Sed hzc, etc.] Quasi: Substantie, qualitates, quantitates dicuntur, quz. predicantur sive de sub- sistentibus his, seu de Deo. Sed diligenter attenden- dum est, quod alio sensu quam ' ceterorum generum predicamenta de ipsis dicuntur. Nam hsec predica- menta talia sunt, ut ex his de quibus predicantur insint, et ut etiam illad ipsum in quo sunt faciant esse quod dicuntur. In ezteris quidem, qua non sunt Deus, divise, id est, ut preicando multa quibus est is de quo loquimur, ita partiatur, ut unum priediean- do, alia plurima, qua: de ipso praedicari possunt, re- linquat. In Deo vero conjuncte atque copulate, hoc est, ut predicatio quielibet, sive qua substantiam, sive qua qualitatem, sive qua quantitatem dicimus predicatam, nihil quo sit is de quo loquimur, predicandum di- mittat: hoc modo: nam cum dicimus aliquid est substantia, aut aliquid est homo vel Deus, hoe ita dieitur, quasi ipsum de quo hec vel illa praedicatur substantia, sit substantia, id est eum de quo dicitur . faciat esse quod dicitur, scilicet faciat ut illud sit substantia, hoc est, sit homo vel Deus. Quod utique facit. Sed quamvis dicendi modus idem sit, cum de aliquo dicitur est homo, et de aliquo dicitur est Deus, sensu tamen ex quo dicitur, alterum dictorum ab altero distat. Quoniam scilicet is qui predicatur esse homo, quamvis sit homo, non tamen est integre hoc ipsum quod praedicatur homo, id est non toto quo est predicatur esse quod est in eo quod dicitur homo esse ; sed qui hoc de aliquo dicit, plurima, qui- bus idem ipse est, de ipso adhuc dicenda, id est qua- litates, quibus est qualis, et. quantitates, quibus est quantus, relinquit. Ac per hoc nec in eo quod dicitur esse substantia plene predicatur totum quo est. Quod enim est cum eo quo est, hoc aliis debet qua. non fiunt homo, id est que nequaquam praedicat qui dieit est homo. Ille vero de quo dicitur est Deus, est perfecte hoc ipsum quod dieitur esse, scilicet Deus, id est nihil prorsus quo ipse sit de ipso adhuc di- cendum relinquit. Ipse enim nihil aliud est prorsus, nisi id solum singulare et simplex quod ipse est. Nihil scilicet quo ipse eit habet, nisi singularem sim- plicemque essentiam. Ea namque et est, et Deus est. Ac per hoe, quia videlicet qui de illo dicit est Deus, nil quo ipse sit dimisit, recte potest dici quod ille est hoe ipsum solum quod predicatur esse, cum de ipso dicitur est Deus : et hoc quidem sensu, priedi- . eorporis albus, quantitate ejusdem 1285 GILBERTI PORRETJE COMMENTARIA, 1286 camentum quod nominatur substanlia, sive de Deo, A grammaticorum vel dialecticorum propria significa- sive de ceteris preedicatur. Rursus cum aliquis dici- tur esse justus, eo. quod in mathematicis est qua- litas genere, ita, id est hoc sensu dicilur, quasi ipse de quo hec qualitas preedicatur, sit vera essendi ra- tione hoe quod esse dicitur. Idem verbi gratia: si dicamus homo est justus, vel Deus est justus, propo- nimus ipsum esse hominem vel Deum : non extrin- seca rei minime inherentis ipsi de quo eam predi- camus participatione, sed vere esse justos. Sed quamvis in hoe sensu rei vera essendi ratione, et de homine, et de Deo predicate proprio utiraque con- veniat, differt tamen una ab alia : in eo quod altera nulla, altera plurima, quibus illud de quo loquimur vere esse predicari potest, dimittit. Cum enim dici- tur, est homo justus, non dicitur esse justus toto quo ipse est, sed divise justitia sola dicitur esse justus. A. qua non modo sui proprietate, verum etiam specie at- que genere multa diversa sunt, quibus idem eadem ra- lione est, ut forma ipse, qua homo est. Nam vere, ut novis loquar verbis, alter homo, alter est justus, id est aliud est id quod est homo, aliud id quo est justus. Qum vero dicitur, Deus est justus, toto eo quo ipse est dieitur esse justus. Nec aliquid prorsus quo ipse sit dictio hzc dimittit. Nam Deus, idem ipsum est quod est justum, id est eodem quo est Deus, est justus. Di- cltur eiiam esse magnus idem homo vel Deus ; atque ita, id est hoe sensu dieilur uterque esse magnus, quasi ipse homo sit vera ratione essendi magnus ; vel quáàsi ipse Deus vera ratione essendi sit, magnus. Sed sicut de qualitate atque substantia dictum est, differt hec dictio ab ea in hoc quod eorum quibus homo est divisio sit, cum dieitur, homo est magnus. Haec enim propositione non tolo quo ipse est. et dicitur magnus esse, sed multis aliis. dimissis, quibus similiter est, proponitur homo tantum esse magnus. Illa vero qua proponitur Deus magnus, nihil quo Deus sit, dimitlit : quoniam Deus ipsum magnus existit, id est eodem est magnus quo Deus : et hec quidem, id est sub- stantie, qualitates, quantitates, sunt talia, quibus vere sunt quecunque his esse proponuntur, ideoque recte de ipsis predicari dicuntur. Reliqua vero septem generum accidentia, neque de Deo, neque de esteris vera essendi ratione predicantur. Nam ubi, id est loeus potest quidem predicari, vel de ho- mine, vel de.Deo ; de homine, ut cum dieimus, homo est in foro ; de Deo, ut cum dicimus, Deus est ubique. Sed ita dicitur vel homo esse in foro, vel Deus esse ubique, ut quamvis in praedicando ea dicatur est, non tamen ita dicatur quasi ipsa res de qua dicitur sit id, id est habeat esse eo quod praedicatur. Nam est quidem quidquid in loeo est : sed temen illud esse in loco, non est esse, quomodo quod est quale vel quantum est,et esse quale vel quantum est esse ;- ut homo, qui est albus, vel longus est, et eum esse album vel longum est esse. Sed esse in foro, non est esse, quamvis qui in foro est, vere sit. Non enim ita, id esL eo vere essendi sensu dicitur, homo est in foro, quemadmodum, id est, quo vere essendi sensu dicitur idem esse vel albus vel longus. Nam cum dicitur esse in foro, intelligitur quidem cireumfusus et delermi- natus ; nec tamen hoc esse quasi ex proprietate ali- qua, qua possit. secundum se designari, id est sine -exeunte et ad aliud extra se facta collatione sui mon- -strari : sieut. absque sui ad alterum comparatione per se designatur esse humana forma homo, qualitate corporis quo vocatur linea, longus. Econtra quod dicitur cireumfu- gus et determinatus, id eo quod dicitur esse in foro, non per se dicitur, sed collatione sui ad illa quibus extra se cireumdatus continetur, et offendens in ea suorum finibus intervallorum, determinatur. Quod ta- men, id est esse in foro, estrinsecis scilicet circum- fusus et determinatus minime predicaretur, si non prius suis esset per se proprietatibus informatus. Sic igitur per hoc quod dieitur homo esse in foro, nequa- quam homini inherens, qua ipse yere sit, proprietas, tione, notatur : sed per hanc praedicationem hoc tan- tum, quod per naturam oportet esse, prius ex consor- lio consequentis ostenditur, scilicet quod illud quod cireumfusum et determinatum per esse in foro dici- iur, rebus aliis quam sint circumfusio vel determina- tio, vere sit informatum ; et hoc quidem sensu, loeus de homine predicatur ; de Deo vero non ita, id est noc sensu. Nam quod dicitur Deus ubique est, ita, id est hoc sensu dici videiur, scilicet non quo sit in omni loco, id est quod cireumfusus contineatur, aut offendens in aliqua exteriora intervallaris ejus pro- tensio terminetur. Omnino enim ex hoe cireumfu- sionis atque determinationie sensu in loeo esse dici non potest. Sed hoc sensu dicitur esse ubique, quod omnis quorumlibet locus ei adsit, ad eum intra se sine termino capiendum, cum ipse tamen, non tan- quam cireumfusus, aut exterioribus terminatus, sus- cipiaturin aliquorum extra positorum loco. Atque ideo, quia scilicet, nec circumfusis aliis extra se cireumpositas, nec suorum quasi spatiorum finibus determinatus est, nusquam ut in loco esse dicitur, quoniam revera ubique tolus est, sed, sicut dictum est, non ut in loco. Quando vero, id est, illud quod non quantitatum genere, sed ex ipsorum qua quan- titates sunt collatione dicitur tempus, praedicatur eodem modo quo et ille qui non genere quantitatum, sed eorum qui sunt quantitates sibi invicem colla- lione facta, dicitur locus : ut de homine dicitur, heri venit ; de Deo dicitur, semper est. Nam hic quoque, sicut et in predicatione loci, illud ipsum de quo di- citur hesternus adventus, non hac dictione dicitur vera essendi ratione, quasi esse aliquid (quamvis illud cujus est herternus adventus multis que de illo per se dieuntur sit aliquid), sed potius hac di- ctione predicatur quid aliud ei, facta collatione qua- dam extrinsecus secundum temp s, et tempus suum, scilicet secundum adventum, et illius secundum ali- quid quod tune vere de.eo poterat dici, accessit. Ut sit sensus, verbi gratia: Heri dum sol ascendebat, homo venit, vel hujusmodi aliud. Atque ad hunc mo- dum aliud alicui, secundum tempus et tempus idem vel diversum, confertur. Quod vero de Deo dicitur semper est, usu quidem quo de naturalibus hoc philosophi predicant, signifieat unum tantum. Nam de quoeunque naturalium dicitur semper est, ita in- telligitur quasi dicatur : Quod omni preterito fuerit, omni et presenti est, quoquo scilicet modo illud quod- libet praesens sit, omnique simihter futuro erit, id est, - dum fuerunt queque cetera, et dum quelibet sunt, et dum quaslibet erunt, et fuit, et est, et. eril. Ex his po- test intelligi,cum in naturalibus, et in mathematicis, et etiam in pluribus aliis dicitur, erit, fuit, vel hodie est, vel eras erit, vel semper est, neque absolutam, neque simplicem esse intelligentiam. Intelligitur enim di- versorum iemporum collatio atque collectio. Nam qui dicit dejaliquo, heri fuit album, tempus quo illud D heri fuisse album predicat, nullis quidem instanti- bus, nullis futuris, nec omnibus praeteritis, sed his tantum temporibus confert, quibus vel idem secun- dum alià, vel quaecunque cetera. secundam quelibet intra ejusdem diei finem atque initium, sive simul, sive suecedendo aliis alia fuerunt hesterna, Qui vero dicit de aliquo, hodie est album, tempus quo id hodie albere proponit, nullis quidem preteritis, nullis fu- turis comparat ; sed solis tamen omnibus his tempo- ribus, quibus vel idem secundum alia, vel. quceeun- que alia secundum quilibet sunt hodierna. Similiter qu' ait de quolibet, cras erit album, omnium aliorum et ejusdem secundum catera, quibus erunt, crastina colligens tempora, eras erit album, significat. In bis ergo collationibus confert ejus tempus quod dicendo non omnium, sed multorum tempora colliguntur, qui- bus aliud aliquod tempus. confertur. Nihil enim in quolibet rerum genere sibi ipsi potest. conferri: unde si dicatur, Plato sedet dum sedet, ridiculum est. Qui autem, exceptis tribus que philosophi ponunt princi- 1287 piis, id. est, o3ota, est, universorum qu& fuerunt, et sunt, et futura sunt, universa tempora colligere : scilicet et illa omnia qui- bus vel fuit, vel est, vel erit, quod semper esse pro- ponit ; et aliorum omnium nomina, quibus quocun- que modo vel fuerunt, vel sunt, vel futura sunt, et his illa confert dicendo, semper est. Cum enim, sive prae- teritorum inter se, vel cum e&teris, sive presentium, sive futurorum, similiter facta collatio, multa colii- gendo plura relinquit : ut. cum dieitur her» hodie, cras, pridie, perendie, horno, ante, post, nune, olim, modo ; etsi quod aliud est, quod proprie vel pre&e- sens, vel preeteritum, vel futurum, vel communiter horum quodlibet significetur, collatio heec qua dicitur nunquam, vel semper est, sicut dictum est, omnino nullum relinquens, omnium omnia tempora colligit. Unde recte ait : Quod cum dicitur aliquid semper esse, significatur quod omni preterito, etc.] Quod, id est, semper esse ex hoc collationis atque collectionis sensu, potest se- cundum philosophos dici, et de ccelo et de ceeteris' corporibus perpetuitate sui motus immortalibus. Cu- juslibet enim illorum id. quo est aliquid nequaquam est solitarium : imo sunt in quolibet illorum diversa, non modo proprietatibus, verum eliam generibus : quorum aliquibus decedentibus alia suceedunt, ac per hoc temporum diversitate, et esse, et moveri dieun- tur. Nam juxta numerum rerum qua& durant tempo- ribus, ipsorum quoque quibus durant, est temporum numerus : quorum tamen aliqua decedentium et suc- cedentium continuatione, vel simul essendi consortio uniuntur, ac per hoc multa tempora unum tempus, id esf, unus annus, unus mensis, unus dies, una hora, unum momentum dicuntur. At de Deo non ita dieitur, semper est, et intelligitur quidem collatio atque collectio, sed differt. Nam in ceteris que di- cuntur semper esse, tempora Lemporibus conferuntur. In hoe vero szternitas temporibus. Deus enim est quod est, non mora temporis, sed seternitatis, Cee- (y tera vero quie quolibet modo sibi invicem adunantur, scilicet vel intrinseco concretionis, ve! extrinseco cujuslibet appositionis habitu, moris temporum, quas diversorum diversis habitibus. diversas ipse ho- rum omnium auctor accommodat, durant. Excedit etiam omnia tempora hec «selernitatis Dei ad illa facta collectio. Dieitur enim Deus semper esse, non modo quia fuit omni preterito, est omni presenti, erit omni futuro ; verum etjam ante et post omnia tempora, vel et actu et natura, vel saltem natura temporalium. Nam omne quod fuit, vel est, vel erit, essendi initium vel habuit, vel habet, vel habebit ; finem vero quantum ad actum quidem non omnia, sed quantum ad maturam, et ad illius quo auctore sunt potestatem, omuia habent. ZEque etenim uni- versa subjecta ejus potestati - sunt, ut scilicet, sicut quicunque non fuerunt, possunt fuisse, et. quaecun- que non sunt, vel non erunt, possunt esse ; ita etiam quacunque fuerunt, possunt non fuisse, et quacun- D que sunt vel erunt, possunt non esse. Naturaliter enim nullum intervallum unus simpliciter terminat finis. Unde et intervallum vocatur, quod scilicet di- versis interjacens terminis, eorum pluralitate valle- tür. Sic enim et 4papipyj, hoc est linea diversis pun- clis ; et £a co 1, hoc est, diversis superficies Yoox. ; et oxepeóv, hoc est solidum diversis &ztméBotc, et in- terjacens vallatur, et vallatum interjacet. Similiter ergo, quoniam eterna lege nature sancitum est, ut constet genitum nihil, temporum quoque intervalla non uno, sed diversis terminantur, essendi videlicet naturali statione atque inchoatione. Quidquid enim mora temporis non dico actualiter, sed naturaliter durat, naluraliter et inchoat, et est, et desinit. Quod vero mora seternitatis durat, sicut non actu, iia nec natura incipit, vel desinit esse. Ideoque nec inter- vallum potest vocari, et sine aliquorum decedentium et succedentium motu, est omni temporali intervallo protensior. Cum ergo semper esse dicitur Deus, esse IN LIBRUM DE TRINITATE ct8£a, 0), de aliquo dicit semper LY 1288 quidem oàc(g, semper vero «ternitate, intelligitur eternitatis cum temporibus hoc sensu facta collatio, ut hae dictione, quie est semper, dictum accipiatur eum fuisse non modo dum fuerunt, qug fuisse di- cuntur, verum sine aliqua vel actuali, vel naturali inchoatione, antequam fuerint et esse dum qut&e- que presentia sunt, vel actu, vel saltem natura ; et futurum esse non modo dum erunt, qua futura sunt, sed etiam sine actuali vel naturali termi- no : potius quam sive actu, sive saltem natura non erunt. Et sic quidem excedit tempora seternitatis, ad ipsa, dictione quie de Deo dicitur, semper facta col- latio. Collectio vero omnia quibus vel fuerunt, vel sunt, vel futura sunt, vel actu, vel natura, universo- rum tempora colligit ; qui ad ipsa consortio colla- tionis respiciens, ait : Deus semper est. Sed. quoniam non sunt multa, vel simul, vel decedentium, vel suc- cedentium continuatione, quibus Deus sit, nulla est eliam multitudo morarum quibus illud esse quod si- B gnifieamus cum dicimus Deus est, duret. Ideoque qui dieit, Deus semper est, quamvis eorum quibus confert temporalium morarum infinitam multitudi- nem colligat, multitudinem tamen illarum quibus du- ret illud quod confert (quia nulla est), nullatenus colligere potest. Deus enim semper est, quoniam semper quod cum temporalibus temporalia conferun- tur, utrorumque collatorum tempora colligit : hie ubi eternus temporalibus confertur, in eis quidem, quibus confertur, diversitas preteritorum, el praesen- tium, et futurorum omnium collecta intelligitur. In eo autem quo confertur, quamvis ipse fuisse, esse, futurus esse dicatur, quia tamen eadem, et singu- lari, et simpliei mora wternitatis intelligitur fuisse, et futurus esse, qua hoc instanti esse, absque eujus- libet diversitatis collectione presentis est. temporis ; utque apertius ex comparatione intelligatur quod di- citur, inter nostrarum, id est temporalium rerum ac divinarum presens, quod utrumque est, nunc. idem . significatur, hac dictione, qua dieitur nunc, tantum interest, quod nostrum nune, id est. quorumlibet na- turalium instans, facit rerum naturali saltem deces sione et successione, vel earum qu& actu non mo- ventur cum illi» quz» actu moventar consortio, quasi currens tempus, et. collectione diversarum inter $e morarum sempiterDitatem. Divinum vero muno, id est instans, quod significatur eum dicilur Deus nunc est : vere permanens, neque ulla rei qua intelligitur Deus esse, actuali vel naturali decessione et sucees-- sione movens sese, atque ita consistens, quod el cam dieitur Deus fuit, Deus erit, eadem singulari mora fuisse, et futurus esse proponitur: qui, cum dicitur | Deus est, cogitatur, ceternitatem facit. Non enim ejus qoo fuisse dieitur abscessu, vel ejus quo futurus ease proponitur accessu, sed ejus quo dicitur esse perma- nentia, sicut, esse, ita fuisse ut futurus esse pronun- tiatur. Ac per hoc sicut est una singularis, et indi- vidua, et simplex, el solitaria essentia, qua «eternus ipse fuit, est, erit Deus : ita est una, singularis, et individua, et simplex, et solitaria mora, qua vocatur eternitas, qua Deus ipse fuit, est, et erit cternus. Ipse namque et est, et est Deus, et cternus. Sed et est, et est Deus, essentia. Est vero eternus mora. Et sic quidem hoc nomine quod est nunc, cum dici- tur, Deus est nunc, una tantum singularis intelligitur mora, que vocalur sternitas, qua etiam sine princi- pio fuisse, et sine fine futurus predicatur. Cum vero de aliquo temporali proponitur, ut homo nune est, vel ccelum nune est (quoniam heec non uno tantum, sed pluribus, ve? simul, vel decedentium et succé- dentium naturali saltem motu eunÜ, non est tantum una, sed plures more, quarum sape aui diverse si- mul, aut quandoque una, quandoque alia est, quibus vel qua illud quodlibet nunc esse pronuntiatur, nunc eadem sepe, sed alia fui:se, alia futurum esse. Cui nomini, scilicet nunc, quod hoc, de quo dietum . est mternitatis unius de Deo, temporum multorum de temporalibus sensu dicitur (si loquendo de tempora- 1289 GILBERTI PORRET/E COMMENTARIA. 1290 libus adjieias semper), faeies hanc propositionem, ejus A mat. Unde manifestum est quod ipsa non ab habende quod est nunc illarum morarum, quie subsunt hoc nomine locutionum vicissitudo commutat, omnium decedentium et s&uccedentium, motu quasi cursum quemdam jugem, sine intermissione, indefessumque, sine terminatione, ac per hoe perpetuum, quadam &ternitatis imitatione : quod, id est, quee cursus per- petuitas, collectione morarum quibus sit motus, est vero nomine sempiternitas. Differt tamen a perpe- tuitate, quoniam hoc nomine quod est perpetuitas intelligitur sine collatione collectio ; hoe vero, quod est sempiternitas, cum collectione ; collatio ceternitatis autem nomine neutrum, id est, neque collatio neque collectio. Sieut enim predictum est, una singulari, et individua et simplici, et solitaria mora quse vocatur &ternitas, Deus praedicatur proprie eternus : hee et sine principio, et decisione et continuatione ideo ca- rere dicitur, quia Deus ea qua fuit, el est, et erit, es- sentia simpliei, nec actu, nec natura desinit esse, vel ecpit ; pro hac tamen perpetuitas et sempiternitae, quoniam utraque sui cursus interminabilitate eam qua sine motu est interminabilem instantiam eeterni- tatis imitatur, sepe ponitur, cum scilicet Deus perpe- tuus ac sempiternus vocatur. Rursus, etc.| Quod nulla res sit aliquid, vel loco quo homo, et hujusmodi alia esse alicubi, et Deus ubique esse dicitur ; vel tempore quo homo, et hu- jusmodi quodlibet esse aliquando, et Deus semper esse pronuntiatur, hucusque dixit. Nunc de habitu et actione idem dicit ita : Rursus, habere et facere, id est habitus et actio, eodem modo quo locus et tempus de Deo et aliis predicantur. Verbi gratia etenim de homine dicimus, predicando habitum, vestitus ; pre- dicando actionem, currit. De Deo vero, praedicando habitum, cuncta possidens, et predieando aotio- nem, regit. Ecce quod his verbis, rursus quasi prout de eo loco et tempore diximus, nihil de utrisque, id est neque de homine neque de Deo dictum est: ita quod dictio intelligenda si* de eo quod est esse, id "est ex hoe sensu, quod vestitum esse, vel currere ho- minem, sitipsum aliquid esse; et quod Deum possi- dere cuncta vel regere, sit eum aliquid esse ; quamvis qui vestitus est vel currit, sit aliquid, et qui cuneta possidet vel regit, aliquid sit. Sed omnis haee habi- tuum atque actionum predieatio exterioribus datur. Utque hoc aliis verbis dicatur : Heec omnia, id. est et habitus et actiones, de quibus nunc loquimur, et loca et tempora, de quibus praediximus, quodammodo re- feruntur ad aliud, id est aliis quam his quibus quod- libet subsistens est aliquid, putat mens rationalis aliquod eubsistentium, vel esse alicubi, vel esse ali- quando, facere aliquid ; et Deum vel ubique, vel semper esse, vel possidere vel regere que possidet aut regit. Nam etsi quis naturalem habitum cogitet, quem multi philosophi dixerunt esse substantiam, et ejus vel accessu generationem, vel abscessu corru- ptionem contingere : ut animatum, manutum, eapita- tum, et hujusmodi, nec eo etiam id cujus ad aliud concursu vocatur habitus, esse aliquid intelligitur. Nam etsi esse hominem, qnod est esse, aliquid con. fert, vel aufert partim animatum, partim capitatum, partim manutum, minime tamen vel corpus, cui con- jungitur anima ; vel truncus humani corporis, cui conjungitur caput ; vellacertus, cui conjungitur ma- nus, et quorum concursu in homine quodlibet. pre- dietorum dieitur habitus, hac junctura est aliquid. Quod est aulem ex alterius ad alterum concursu in eo qui constat ex eis, ipse qui constat heec habere dicatur, ut. animatus ab habendo junctam corpori animam, et capitatus ab habendo junctum trunco hu- mani corporis caput, et manutus ab habendo manum janetam lacerto : ex his patet, qua toto aliquo ita sunt aliquid, ut non sit aliqua pars eorum, ad quam solam, dum illorum quidlibet eo toto esse aliquid eo-, gitat, intuitu mentis aspiciat. Ut si quis animam spi- ritum esse cogitet, nequaquam hoe cogitando hoc / . eam esse secundum aliquam ejusdem partem existi- PATROL. "LXIV. B in se spiritum, spiritus est ; similiter et homo non ab habendo in se hominem, homo est. Sie ergo predi- catio alia est, qua vere inhaerens inhaerere pradica- tur; alia que quamvis forma inherentium fiat, ta- men ita exterioribus datur, ut ea nihil alicui inha- rere intelligatur. Cujus praedicationis differentiam, quod seilicet alia sit inherentium, alia non inhseren- tium, sie idem conductis in unum utrisque jam po- sitis exem;plis, facilius internoscimus. Attende quod non ait noscimus, sed internoscimus. Nam in oppo- sitis, et maxime illis que ut ad aliquid, aut ut habi- tus et privatio, aut. ut affirmatio et negotio oppo- nuntur, quoniam unius ratio quodammodo pendet ex altero, et vicissitudine nune hoe, nunc illud attendenti facilius contingit utriusque cognitio, et manifestius patet differentia, si utriusque in sui 8d se comparationem propositis, ab uno eorum aliquid removetur, ut alteri conferatur; aut uni confertur, ut ab altero removeatur. Ut in his, qui homo est; ut Plato, vel Cicero, vel Typhon ; vel qui Deus est, ut Pater, vel Filius, vel Spiritus sanetus. Quod dicitur illorum quilibet esse homo, vel illorum quilibet esse Deus, refertur ad substantiam, non qu& est, sed qua esl, id est, non ad subsistentem, sed ad subsistentiam. Non enim subsistens tantum, sed etiam subsistentia appellatur substantia, eo quod utraque accidentibus, diversis tamen rationibus sub- stant. Subeistens igitur est substantia, non qua ali- qua rerum est aliquid : nihil enim subsistente est aliquid, sed est illa substantia qus. est aliquid. Sub- sistentia vero est substantia, non cui quid nitatur, quo ipsa aliquid sit, sed qua solum subsistens est aliquid, id est, est homo, vel est Deus, ut quilibet illorum prenominatorum. Similiter qui justus est, hoc quod dieitur esse justus, refertur ad qualitatem, id est intelligitur esse justus qualitate, non qus& aliquo sibi nitente sit aliquid, sed qua scilicet sub- sistens, cui ipsa nititur, est aliquid, id est, vera ratione essendi est justus. Eodem modo qui est magnus, hoe quod dicitur esse magnus, refertur ad quantitatem, non que alio quolibet aliquid sit, sed qua subsistens, cui nititur ipsa, est aliquid, id est vera essendi ratione est magnus: quod secundum quantitates spatiorum, id est linearum, superficie- rum, soliditatum, intelligitur esse. Nihil enim vel puneto, vel unitate, vel numero, vel loco, vel tem- pore magnum est. fiec ergo sunt, id est, subsisten- ti:;, qualitates, quantitates, spatiorum quibus solis subsistens esse aliquid predicatur. Nam in ceteris, id est ceterorum predicationibus, nihil tale est, id est nullo aliorum, hoc est, neque quantitatibus illis, quibus nihil est magnum, neque aliorum generum praedicamentis subsistens est aliquid. Etenim, verbi gratia, qui dicit aliquem in foro esse, ut hominem ; velesse ubique, ut Deum, refert quidem ad przdi- camentum quod est ubi, id est loco, qui ex collatione solet accipi accidente, hoc esse intelligit; seed non quo loco aliquis ille, id est, vel homo, quem esse in foro ; vel Deus, quem esse ubi dicit, vera essendi ratione est aliquid, velut vere est justus, justitia. - Item cum dico, currit homo, vel regit Deus, vel homo nune est,vel Deus semper est, refertur quidem vel ad facere, ut currit, et regit ; vel ad tempus, ut nunc, et semper. Sed tamen illud divinum tempus, 1d est eternitas simplex, interim, dum scilicet quod cogita- mus proprie significationis verbis explanare non possumus, et aliqua proportionis ratione verba trans- ferimus, potest diei semper, quod verbum non modo. ex collationis, sed etiam collectionis dicitur sensu. Sed non ; quasi : refertur quidem currit et regit ad facere, nunc et semper ad tempus ; quoniam actione currit vel regit, tempore nune vel semper est. Sed non quo aliquo istorum, id est, vel cursu homo, vel regimine Deus, vel tempore homo, vel. Deus, est aliquid, veluL uterque ipsorum est magzoitudine ali- quid, id est magnus. Similiter habitas nulli eorum A1 1291 IN LIBRUM DE TRINITATE 1292 quorum concursu dicitur habitus, esse aliquid con- ÁÀ vusrelativa nomina sunt, quibus de his que ad ali- fert : de quo id non recapitulat, ubi, exempli gratia, estera de quibus magis videbatur rememorat. De relatione idem inferius latius dicturus est. Situs quo- que et passio illis de quibus predicantur, non confer- tur aliquid esse, quoniam ipsis et maxime Deo non insunt ; nam situm passionemque requiri in Deo non oportet ; neque enim in Deo sunt, sicut nec in ce&te- ris subsistentibus. Jamne, etz.] Hucusque predicationum differentiam exemplis praedicamentorum -diversi generis demon- stravit, unde generaliter concludit predicaliones differre aliis verbis, eamdem differentiam replicans, Ait ergo : Jamne patet, his quie posita eunt exemplis, qua sit omnium predicalionum differentia ? Quasi : Patet utique hoe, quod scilicet alie quidem earum quasi monstrant rem, id est, esse quidlibet eo quo est; alie vero non rem, id est, non esse quidquam eo quo est, sed quasi quasdam circumstantias rei. Loca, tempora, acliones, passiones, habitus, situs, B recte vocat rei circumstantias : quoniam quamvis, esse in loco, vel in tempore, non sit esse aliquid, tamen nihil est in loco vel in tempore, nisi ipsum sit aliquid. Similiter quamvis agere, vel pati, vel habere, vel sisti, non sit esse aliquid, tamen quid. quid agit, vel patitur, vel habet, vel situm est, est aliquid. Quoniam ergo nihil est loco, nec tempore nec aclione, nec passione, nec habitu, nec situ, tamen ea de quibus hie predicantur sunt subsistentiis et qualitatibus omnia, aliqua vero etiam intervallorum suorum quantitatibus, patet quod hz tres pradica- liones rem, ille vero rei cireumstanlias demonstrant, quodque illa tria ita praedicantur, ut rem subsistentem eis esse aliquid ostendant. llla vero alia predicantur quidem, sed non ita ut rem subsistentem eis esse aliquid ostendant, sed potius extrinsecus, id est ex aliorum collationibus, et diverse rationis consortiis accommodatum aliquid quodammodo affigant. Non igitur hsec secundum rem, sed recte extrinsecus comparate predieationes dicuntur. llla vero que id de quo dicuntur, id est subsistens, designant, non aliis e regione, sed se ipsis predicatis esse aliquid, vocantur secundum rem predicationes, qu& secun- dum rem prsedicationes, cum dicuntur de rebus causa suarum subsistentiarum, quibus in illis adsunt sibi subjectis, vocantur quidem accidentia, eo quod rerum illarum subsistentiis adsunt; sed tamen secundum rem, eo quod ipsis subsistentibus ipsa quoque insunt, et eadem esse aliquid faciunt. Cum vero dieuntur de Deo, qui quoniam simplex est, non est accidenti subjectus, nuncupatur preedicatio, non modo secun- dum rem, verum eliam secundum substantiam illius de qua dicitur rei. Age nunc, etc.] Hucusque predicamenta secundum diversas predicandi rationes divisit ; nunc secun- dum quam harum rationum relationes pradicentur, ostendit. Ait ergo : Age nunc speculemur de relativis, id est. videamus qua ratione prsadieantur relatio- nes de his que referuntur per eas. Ipse namque sunt pro quibus, id est, ut qualiter ipse praedicantur intelligatur, omne quod dietum est de predicamen- torum atque predicandi diversitate, sumpsimus ad disputationem ; et dicimus relationes de his quce per eas referuntur relativis relationis nominibus sic pra- dicari, qualiter loca, et tempora, et cetera quae prediximus rei circumstantias, et. extrinsecus afugi, scilicet his de quibus predicantur minime conferre ut aliquid sint : quamvis quidquid eis refertur non esse aliquid non possit. Maxime enim hae, id est relativa, non. videntur facere praedicationem secun- dum se, id est, nullo eorum sic predicatur relatio, ut id de quo przedicatur, ea esse aliquid intelligatur : quippe qua perspicue ex alieno adventu constare perspiciuntur. Recte ait, et ex alieno et constare. Nam vera diffinitione non secundum se, sed potius aliorum ; nec modo dicuntur, sed etiam quacunque ad aliquid sunt. Age enim quoniam dominus et ser- D quíd sunt relationes praedicantur, videamus utrumne praedicatio eorum ita sit, ut secundum se sit, an mi- nime secundum se, sed ex alieno adventu. Atqui hoc ex comparatione alicujus secundum se predica- mentorum, et alicujus ex alieno adventu extrinsecus affixorum intelligi poterit. Si enim intellectu alicui &uferas esse servum, non dico auferes, sed eodem intellectu jam abstuleris alium quoque esse domi- num : eo quod dominus servi dominus ita dicitur, quod non modo qui dominus est habet servum, sed eliam esse dominum est habere servum. At opponit quis, dicens : Cum album albedine album sit, nonne similiter etiam si auferas albedinem, in eodem abs- tuleris quoque album? Respondemus utique, sublata albedine, album .uoque in eodem esse sublatum, sicut sublato servo, dominus quoque in eodem sub- Jatas est. Sed quamvis haec sese consequuntur, similiter tamen interest, id est, consequendi ratio ex connexorum inter se diverea ratione differt, quod scilicet ipsa albedo albi, accidit ipsi albo. Non enim aliquid aliud albedine intelligitar, quod cum acecide- rit albo, ejus gratia dicatur albedo esse albi; sed ideo dicitur albi albedo, quoniam ipsa albediue album est. Qua sublata, id est, cujus ipsius non al- terius rei abscessu, perit nimirum album. At in do- mino non est iià sieut in albo : si enim auferas, sicut dictum est, aliquem esse servum, perit quidem vocabulum, quo alter aliquis vocabatur dominus, id est aller aliquis desinit esse dominus; sed servus non accidit domino, id est non ideo, cum aliquis de- sinit esse servus, alter desinit esse dominus, quod servitus ita accidat domino, sicut albedo accidit &lbo ; sed ratione quz in civilibus consideratur, do- mino accidit quedam potestas, qua servus, ne ultra quod debet presumat, coercetur. Qus potestas do- mino aceidens, quoniam deperit, id est a domino recedit, sublato servo, id est sublata servitute ab altero, constat eam potestatem, non dico non acci- dere, sed non per se accidere domino, sicut albedo albo : sed per &ccessum servorum quodammodo, id est ratione alia quam accessus locorum, vel tempo- rum, vel habituum, vel quorumlibet aliorum contin- gat extrinsecus comparatum. : Non igitur.] Quasi: Quandoquidem extrinsecus ac- cessu comparato relatio predicatur, igitur non po- test dici praedicationem relativam, id est relationem predicatam, vel addere secundum se quidquam rei de qua dicitur, vel minnere secundum se, vel mu- tare secundum se. Qua relativa praedicatio tota con- sistit, sicut praedictum est, non in eo quod est esse (quoniam nulli confert aliquid esse), sed potius con- sistit in eo tantum quod est habere se ad aliud, in comparatione alterius ad alterum. Nec quolibet, sed aliquo modo se habendi, id est, non quo modo lo- corum vel temporum, quod jam praedictum est, vel aliorum extrinsecus affixorum comparalionibus ea de quibus hac priedicantur, se habent ;sed quod sese habent ad se, que hoc ipsum quod sunt aliorum vere et dieuntur et sunt, habentque sepe vicissitudinem. quasi commutalionis cujusdam, illa qua relationum accessu se habent ad se, ssepe vero non habent. Pater enim cujuslibet, ejusdem filius esse non po- test, et. alicujus duplum, non potest ejusdem esse dimidium : et hoe nodo multa referuntur, qua om- nia ideo ad aliud hoc loco se habere dicuntur, quo- niam earumdem relationum «commutatione vicem sibi comparationis talibus relationibus collata, non reddit. Nec tamen ita semper absque vice commuta- lionis relatase habent ad aliud, sed aliquoties facta. relationum commutatione, se habent ad idem : quod hoc exemplo potest videri. Age enim .stet quisquam, si igitur accedam ei stapti dexter, erit ille ad me comparatus sinister. Erit quidem dico, non tamen ex hoc sensu quod. ille ipse vera essendi ratione, id . est aliqua re sibi inherente, sit quod dicitur, id est sinister ; sed ideo quod ego illi jam ex sibi vere in- 1993 GILBERTI PORRET.E COMMENTARIA, 1294 herentibus perfecte subsistenti, extrinsecus acces- A sensum mentis in eo, quod non nisi ex parte eoncio, serim dexter. Rursus eadem, id est me ipsi et ipsum mihi commutatis relationibus comparo, ut qua ille ad me se habebat, ea nunc ad eumdem me habeam : et qua ego ad illum me habebam, ea nunc ad me idem se habeat. Nam ego accedo ad eum sinister. Ecce item ille ad me se habet, sed relatione illi opposita, qua se ad me prius habebat. Modo enim fit ad me, et preedicatur esse dexter, non quidem ex hoc intel- lectu, quod per se, id est vera essendi ratione, et re sibi iahsrente, ita sit, quod dicitur scilicet dex- ter: velut qualitate sibi inherente est albus, ac quan- litate sibi inhserente est longus; sed ideo quod me extrinsecus accedente ad euin, qui Jam ex sibi vere inhsrenlibus subsistebat, ipse si dexter. Atque id quod ex dexter a me, et si magis placet dici, ex me est, id est, ex hoe mei ad ipsum aecessu, quo ego quoque fio magis quam sim, nec ut sim sinister. Minime vero est dexter ex sese, id est, aliquo quo velsit aliquid, vel esse possit. Ideoque esse dextrum In aut sinistrum neque addit aliquid ei de quo dicitur, nec minuit illad, nec mutat aliquo modo. Quare cer- tum est quod ea quenon faciunt predicationem, id est, que non predicantur secundum proprietatem, quae ita sit rei alicujus quod de illa dicatur, in. eo quod ipsa est, id est qua praedicata, id de quo pre- dicatur sit aliquid, nihil prorsus queunt alternare, vel qualibet veri nominis mutatione mutare, nul- lamque omnino essentiam variari. Nam de quocun- que dicuntur hac, minime conferunt, ut id de quo dicuntur sit eisdem aliud, quam erat antequam de illo dicerentur. Quocirca, etc.] Ab eo loco ubi dixit, decem om- nino predicamenta traduntur, hucusque omnia pra- dicamenta, tum secundum genera ipsorum, tum se- eundum rationes praedicandi, illa sive de creatis his subsistentibus, sive de Deo, divisit. Nune ad id pro- pter quod de priedicamenterum et predicandi diffe- renlia interseruit, redit, et dicit, qualiter Pater, et (! Filius, et Spiritus sanctus, qui sine numero unum sunt, sint etiam numero plures. Quasi: Quandoqui- dem nulla illorum qua& non praedicantur de re in eo quod ipsa, sit, id de quo predicantur alternare pos- -8unt, quocirca si Pater ac Filius dicnntur ad ali- quid, ut ulique vere dieuntur, nihilque aliud, id est nullo nature predicamento, ui dietum est, diffe- runt, nisi sola ratione, qua et ad Filium Pater, et -ad Patrem Filius dieitur: relatio vero non praedica- tur ad id de quo predicatur, quasi id ipsa relatione git,et de re de qua dicitur, nequaquam praedicatur e& predicatione quie vocatur praedicato secundum rem, quiaid de quo predieatur, vel esse, vel aliquid esse ea non potest : manifestum est quod relatio mon faciet illam alleritatem, qua dieitur rerum, id esí eam quam ea faciunt quae secundum rem pre- : dicari dicuntur, et. quorum quolibet id de quo pre- dicatur aliquid est; sed potius, si dici potest, faciet aelteritatem, qua dicitur personàrum. Nec hane in- terpretationem aliquis tanquam verbum profane no- vitatis exsufflet: quoniam quidem id, scilicet hanc . Patris et Filii alteritatem, qua Pater, et est, et di- — eitur alter a Filio, et Filius alter a Patre, nullius naturalis priedicamenti niei relationis tantum diver- sitate, eo modo nunc jnterpretatus sum, dicens, — hane alteritàtem | esee personarum, quomodo ab aliis - pluribus ante me interpretatum est. Quod tamen vix intelligi potuit, e& ideo ego id expressurus er dictu- rus, personarum praemisi, si diei potest. Attende -. quoniam recte ait, si dici potest, et item quod vix intelligi potuit. Nec ait, dici non potest, sed, si dici - potest. Nec item ait, non intelligi potuit, sed, vix in- telligi potuit. Quibus verbis ostendit, neque dictio- nem hane a nostre loentionis usu omnino abhorrere, . neque rem omnino ab humane intelligenti:e sensu J remotam : sed ex aliqua rationis proportione tran- sumptum sermonem, rem ipsam sieut est, minime . posse explicare, et preter rationis plenitudinem D potest, laborare. Ut ergo non tam ex rationis pleni- tudine, quam ex ejus aliqua, sicut dictum est, pro- portione intelligatur, hujus nominis, quod est per- sona, a naturalibus ad theologica facta transsumptio dicendum videtur, quae subsistentium qua ratione vecantur persons. Quod ut facilius possit intelligi ila qua superius buic loco distinguenda reservavi- mus, distinguamus, scilicet, quod alicujus proprie- tas, aa ratione singularis, alia individua, alia per- sonalis vocatur. Quamvis enim quidquid est indivi- duum est singulare, et quidquid est persona est sin- gulare et individuum,non tamen omne singulare est individuum, nec omne singulare vel individuum est persona.In naturalibus enim quidquid est, alio «quam ipsum sit aliquid est : et quoniam id quo est aliquid singulare est, id quoque quod eo est aliquid singu- lare est. Nam plura numero sicut uno singulari non sunt aliquid, ita unum aliquid sine numero esse non possunt. liaque singularitate ejus quo est, singulare est etiam id quo est, aliquid est. Sspe autem di- versa numero singularia secundum aliqua eorum quibus sunt, conformia sant. Ideoque non modo illa que sunt, verum etiam illa quibus conformia sunt, unum individuum sunt. Ac per hoc neutrum illorum quibus conformia sunt, illa que sunt individuum est. Si enim dividuum facit simititudo, consequens est ut individuum dissimilitudo, Attendendum vero, quod ea quibus id quod est, est aliquid, aut simplicia sunt, ut rationalitas, aut composita, ut. humanitas. Simplicia omnia vel actu vel natura conformia sunt, ideoque nnlla eorum vera dissimilitudinis iratione sunt individua. Composita vero, alia ex aliqui- bus tantum, alia ex omnibus ; qua non ex om- nibus, similiter sicut et simplicia vel aetu vel natura conformia sunt, atque per hoe nulla eorum sunt in- dividua. Restat igitur ut illa tantum sint individua, qui ex omnibus composita, pullis aliis in toto pos- sunt esse conformia, ut ex omnibus quie et actu et natura fuerunt, velsunt, vel futura suut, Platonis collecta Platonitas. His ita se habentibus, addendum esi quod omne subsistens multorum, quibus est, id est generis et differentice, et aecidentis, concretione subsistit, ac per hcc aliquo alioque est; aliquid. Neque necesse est rem illam que sic aliquid est, ideo aliam esse, queniam non tantum aliquo aliquid, sed etiam alio aliud ; et item alio aliud, aliquid est. Ut anima Platonis non modo genere spiritus est, quod est. eam esse aliquid, verum eliam alio, id est rationalitate aliud est, id est rationalis, atque multis aliis aliud et aliud est, non tamen idcirco alia est, nara aliis atque aliis aliud est, atque aliud ipsa. Sed converso generaliter dici potest, quod quecunque res. subsi- stens alii collata ab ea est alterutrius numero alia, nullo illorum est aliquid, quorum quolibet illa a qua est alia, aliquid est. Nam etei utreque subsistunt aliquibus ad ge invicem ejusdem similitudine nun- quam tamen 'ejusdem essentie singularitate. Res enim a re nunquam dicitur alterutrius numero alia, nisi omnibus quibus est, sit ab ea diversa. Sic. igitur unaquaque res aqualibet alia, quodlibet eorum qui- bus aliquid est per se, ab ea qua alia est, aliquid est. Et quoniam quidquid aliquid est, ejus quo est singularitate unum est, sicut res ab aliquo alia.per se aliquid est, ita quoque per se una est. Hac itaque ratione et hzc qualitas ab alia qualitate per se. una est, et hie qualis alio quali per se unus est. Non ta- men hse ralio sufficit, ut res quelibet sic per se una nominetur persona. Multe enim sic per se ung, in uno sunt : ut in homine uno corpus et anima, et omnia quibus illa sunt.Quamvis igitur anima. hominis nullo illorum «aliquid sit, quibus ejus corpus aliquid est, ideoque a eorpore alia et per se una sit, quia tamen et illis omnibus quibus anima, el ilis omni- bus quibus et corpus aliquid est, unus qui ex his constat homo est aliquid: neutrum illorum, id est, nec corpus hominis, nec ejus anima nominatur per- 1295 sona, quia non omnino per se eunt. Quae etsi bus quibus sunt aliis alia a se sint, in uno tamen sunt homine, qui est quidquid sunt corpus et anima, et aliud quam sunt corpus et anima. Corpus vero et anima non sunt quidquid est ipse homo. Plato vero a Cicerone ita est alius, quod et nullo illorum alter quibus alter est, et omnino nihil est, quod sit omni- bus his quibus uterque est. lüeo a Cicerone Plato, et a Platone Cicero, el quilibet eorum ab universis, a quibus similiter differt vere per se unus, vera ra- tione persona est. Et quecunque cetera a se invicem eodem modo sunt alia, id est, quodlibet animal et quaelibet arbor, et hujusmodi infinita : quamvis ad rationales tantum subsistentias hoc nomen quod est persona, philosophorum usus contraxerit, sicut in libro contra Nestorium et Eutychen dicetur: et in naturalibus quidem sie est per se una, quacunque res persona vocatur, ut scilicet et cujuslibet illorum quibus est eingularitate una sit, et. dissimilitudine il- lius quo nulli a se alii potest uniri individua, et nullo illorum quibus ipsa est aliquid, simul et singu- lariter illa sit, quze in naturalium genere ab eadem est alia. Simul dicimus, quoniam ab aliquo genera- ius, aliquo singulariter, etiam eodem est quo et ge- nitor ejus, sed non in eodem tempore. Ea namque paterni sanguinis corporalitate genitus aliquid est, qua singulariter genitor ejus, non dico adhuc est, sed fuit aliquid. Singulariter vero dicimus, quoniam multorum quibus est conformitate, idem sunt ea quae ab eadem re sunt alia. In. naturalium autem genere dicimus, quoniam in mathematicis et aliis generibus plura, et a se invicem, et a naturalibus ita sunt alia, quod et proprietat bus diversis diversa una sunt, et dissimilitudine diversaindividua, et quodcunque ünum illorum est, nullum aliorum est,et tunc persone non sunt, ut cujuslibet persone ex omnibus collecta proprietas. In theologicis vero certum est quod et Pater alius est a Filio, et a Spiritu. sancto, et Filius a Patre alius et a Spiritu sancto, et Spiritus sanctus & Patre et a Filio alius, et quod unusquisque horum irium est illa singulari, ac simplici, et individua, et sola oócíz, id est essentia, hoc quod est, qua alius est, unus et simplex, et individuus, et absque di- versiP essentie consortio Deus, ita quod ipsi tres si- mul sunt unus essentie proprietate, simplex sine il- lius compositione, individuus ipsius dissimilitudine, et ejusdem ab aliis essentiis solitudine, ipsum Deus. Ex his ergo manifestum est, hoc nomen quod est persona, theologicis minime convenire secundum plenitudinem ejus, aliqua nomen est rationis : sed ex proportione, qua in ejusdem rationis parte conve- nit, a naturalibus ad illa esse transumptum. Quod enim de naturalibus dietum est, personam aliquam ita esse per se unam, ut nullo iilorum quibus est ipsa sit alia, non conveuit theologicis personis, imo eo- dem quo est una, est alia. Sunt tamen quaedam qus sieul in naturalibus, ita et in theologis uni conve- nire non possunt; imo sicut ipsa sunt ad seinvicem alia, ita de aliis a se invicem dicuntur, ut generatio, nativitas, atque connexio; hec enim de uno eodem- que dici non possunt; non enim genitor natus est, nec natum genitori connectit, neque natus est geni- tor, nec natum genitoremque connectit ; et qui ab utroque procedens eorumdem connexio est, neuter horum est, id est nec natus nec genitor, sed alius est qui est genitor, alius est qui est genitus, alius qui est genitoris natique connexio. Sic igitur theologica cum naturalibus in parte rationis illius, id est perso- nalitatis, ad cujus plenitudinem naturalibus hoc no- men inditum est, convenire intelliguntur, et in parte differre. In quo maxime illud est attendendum, quod naturales persone his quibus unaqueque aliquid est, prius a. se invicem sunt alie, ut his per hac a se aliis, deinde hujusmodi extrinsecus affixa predi- camenta dicantur: quorum oppositione, etsi non sint alia, recte tamen eorum quibus sunt, opposi- tione probantur esse alia. Theologicse vero perso- IN LIBRUM DE TRINITATE omni- A ns, quoniam ejus quo sunt singularitate unum sunt, 1236 et simplicitate id quod sunt, essentiarum opposi- tione a se invicem ali: esse non possunt, sed harum quz dicle sunt extrinsecus affixarum rerum opposi- tione, a se invicem alie et probantur et sunt. ldeo- que nomen et numerum personarum in theologicis, et tam ineffabile verbis, quam incomprehensibile ratione secretum auctor admirans, alteritatem illam, qua Pater, et Filius, et Spiritus sanctus à se invicem alii sunt, appellaturus personarum, recte praemisit, si dici potest, et quod vix intelligi potait. Omnino enim, etc.] Quod alteritas hec, qua Pater, et Filius, et Spiritus sanctus a se invicem esse alii praedicantur, non sit rerum, id est non sit seeundum res illas quibus aliquid sint ea de quibus ipse dicuntur sed potius secundum relationes sit, adhuc demonstrat. Nam quacunque eive corporalia sive incorporalia di- stant, his quibus sunt, sive substantialibus sive acci- dentalibus, distant. Et corporalia quidera etiam locis hia qui ex comparatione intelliguntur, id est, quibus q P corpus aliquod citra corpus aliud, vel ultra, vel extra vel intra, vel hujusmodi esse dicitur, distant. Incor- poralia vero nunquam locis, sed solis his quibus dictum est differentiis. Omnino enim magna veritas regule, id est magne veritatis regula est, in ,rebus incorporalibus, non locis sed differentiis, quibus eis subjecta subsistunt, effici vel numerales, vel indi- viduales, vel personales distantias. Talllum enim differentiarum diversa proprietas, plures numero, et dissimilitudo individuas, et inconvenientia, qua uni convenire non possunt, personas esse facit: cujusmodi differentiarum | pluralitas, in. Paire, et Filio, et Spiritu sancto, qui non nisi una essentia sunt esse non potest. Certum est enim quod non sunt substantialibus pluribus, neque vero acciden- talibus : non enim potest vere dici Deo aliquid se- cundum tempus accessisse, ut fieret Pater, vere. Non enim Pater cepit unquam alicujus accessu esse (| Pater, sicut nunquam alieucujus abscessu ccpit esse. Hoc autem dico eo quod substantialis est ei, id est Patri, productio Filii, scilicet id in quod ex 8e Filium generatione produxit, non nisi substantia est. Sane aliter, quoniam in naturalibus sit genera- lione productio. Homo namque filium suum gene-. ratione non modo in hominem subsistentiis, verum etiam in coloratum, et longum, et hujusmodi . accidentibus affectum produxit. Ideoque naturalis generationis productio partim substantialis, partim accidentalis est, maxime cum ipsa generatione ali- quibus, quibus ante non erat accidentibus generans, sive generatus esse incipiant. In theologicis vero ea qua est generatione productio, non nisi subetantia- lis est: Pater enim Filium, non nisi in id quo ipse Pater substantiali esseutia semper erat, id est, in Deum generatione produxit : qua utique productione neuter esse aliquid ccepit. Nam et Filius semper est, quod a Patre nativitatem acceperit ;. et hoc quidem D sensu dietum intelligitur : Substantialis est Patri productio Filii. Et per hoc recte monstratum quod .. alteritas personarum theologicarum non est rerum id'est non seeundum aliqua quibus ipse sunt. Ce- terum hoe nomen quod est productio, non est di- vine essenti& nomen, quoniam solus Pater dicitur ex se generatione Filium produxisse. Essentia igitur qua Filium esse Deum generatione dedit, substan- tialis est, non modo ei qui genuit, sed etiam Fi- lio ejus, et Spiritui, qui ab utroque procedit. Re- lativa vero est preedicatio Patris, qua scilicet dicitur Pater solus ille qui genuit. Acsi meminimus, ele.] Quae superius de Patris, et ;Filii, et Spiritus sancti secundum essentiam unitate, et eorumdem relationes numerali diversitate diffu- sius, et quibusdam aliis, horum tamen causa, inter- positis dixerat, hic breviter recapitulat. Quasi : Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, non misi relationibus differunt. Ac si meminimus omnium, qua in prioribus hujus scilicet operis partibus de Deo dictee sunt sen- j "eet A 1297 tentiarum, ita, sieut nune breviter dicemus, cogite- mus, ex Deo quidem Patre Filium Deum processisse, et ex utrisque processisse Spiritum sanctum Deum : cogitemus videlicet hos minime locis distare. Que utique recta est cogitatio, quoniam incorporales sunt : quoniam vero, scilicet quod Pater est Deus, et Filius est Deus, et Spiritus sanctus est Deus (supp/e), cogitemus, Deus vero nullas omnino neque similium neque dissimilium essentiarum habet differentias, quibus differat a Deo : scilicet, vel Deus Pater a Deo Filio ; vel idem Deus Pater a Deo Spiritu sancto ; vel Deus Filius a Deo Spiritu sancto. Sensus: cogitemus quod quilibet trium a nullo eorum, eo quo ipsi sunt, differt. Ubicunque vero absunt hujusmodi differen- Lig, abest illa, quee secundum earum diversitatem solet esse pluralitas. Ubi autem abest, hec pluralitas, adest essenti: unitas, qua essenti& unitate unus- quisque eorum qui est ea, et etiam omnis eimul sunt unius. Ideoque et Pater est unus Deus, et Filius est unus Deus, et Spiritus sanctus unus est Deus: et Pater et Filius et Spiritus sanctus simul, non nisi unus Deus. Nihil autem.] Quasi : Ubi abest pluralitas, adest uni- tas. In his autem de quibus nunc sermo est, non est omnino alia unitas, nisi quae est ex singularilale divi- nitatis. Nam ex Deo nihil aliud gigni potuit nisi Deus. Qui tamen a Patre nec est alius Deus nec ipse, nec ab utroque procedere potuit, nisi Deus. Qui ta- men nec alius ab eis Deus est, nec ipsi. Dicitur autem Deus, Deus, Deus, distributione quidem illorum qui sunt Deus: quia primum de Patre, secundum de Fi- lio, tertium de Spiritu sancto dicitur. Ejus vero quo sunt Deus, non distributione, ed distributionis imi- tatione, qus proprius dicitur repetitio unitatum, quam distributio. Quae repetitio in rebus numerabilibus non facit modis omnibus, nullo modo faeit pluralitatem eorum quas repetuntur. Trium igitur.] Quasi : Quandoquidem Deus, Deus, Deus, illorum quidem qui sunt Deus distributio est, ejus vero quo sunt Deus repetitio : igitur trium, id est Patris, et Filii, et Spiritus sancti, idonee consti- tuta est essentice unitas. Sed quoniam nulla relatio potestad seipsam referri, id est, quoniam nulla re- latione aliquid ad se potest referri, sed semper ad aliud, idcirco quod ea predicalio qua relatione ca- ret, id est qua non refertur ad aliquid, secundum seipsam est, facta quidem est illa que& dicilur Trini- latis, hoc est trium numero&itas, in eo, id est secun- dum id quod est preedicatio relationis; servata vero earumdem unitas in eo, id est secundum id quod est indilferentia : scilicet vel substantie unius, que tri- bus illis dicitur ; vel operationis unius, qua eequali- ter ipsi operantur; vel omnino indifferentia ejus predicationis, qusecunque dieitur secundum se, id est qua vel oüc(a ipsa predicatur, ut Deus, vel se- cundum obsíav quodlibet extrinsecus affixorum : ut semper esse, vel ubique, vel operari. Sie enim hoc loco intelligenda est secundum se predicatio diei, qua scilicet, sicut dictum est, vel ipsa essentia, vel secundum eam aliquid predicatur, sive hoe per se, eive ad.aliud dicatur : per se quidem, sicut illa que posuimus, gcilicet semper esse, vel ubique, vel ope- rari ; ad aliud vero, ut auctoritas et principalitas, que sieut ipsa essentia indifferenter, et ideo singula- riter de tribus dicuntur. Nam et unusquisque illorum trium, et ornnes simul sunt omnium creaturarum unus auctor et unum principium. Quam auctoritatis atque principalitatis indifferentiam, ex obclag ipso- rum, secundum quam de illis predicantur, indiffe- renlia, esse putamus. Unde et secundum personali- tatis rationem, quse proprietatum secuta differentiam . de unoquoque illorum non relative, sed per se prse- | dicatur, minime illa est indifferentia, ut et unusquis- que per se, et tres simul sunt una persona. Pater mamque quoniam Deus est, creaturarum omnium auctor et prineipium est ; similiter et Filius, et. Spi- : ritus sanctus. Quia vero idem Pater proprietate di- GILBERTI PORRETAE COMMENTARIA, 1298 A citur, qua Pater, qualiter in precedentibus dixirnus, alius a Filio et Spiritu sancto est, persona est, simi- liter et Filius, et. Spiritus sanctus, idcireo Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, omnium non tres auctores, sed unus solus auctor sunt; nec tria principia, sed unum solum principium ; non vero simul omnes una persona, sed tres personca. Ex his quidem rationibus intelligimus de Patre, et Filio suo, et amborum Spi- ritu, auctoritatem atque principalitatem, non plura- liter, sed singulariter przedicari, scilicet propter essentie, secundum quam de illis dicuntur, singula- ritatem. Personalitatem vero econtra, id est, non singulariter de illis collectis, sed pluraliter dici, pro- pter proprietatum scilicet, quibus a se invicem alii aunt, diversitatem. Unde recte inferens, ait: Ita igi- iur, id est per hee manifestum est quod substantia, qui Grece oócí(a dicitur, continet unitatem, id est facit ut Pater, et Filius, et Spiritus sanctus sint ipsa essentia : et ejus singularitate Deus unus, magnus p unus, bonus unus, et hujusmodi; atque his que se- cundum essentiam praedicantur, dominus unus, au- ctor unus, principium unum. Relatio vero mulliplicat trinitatem, id est eos qui essentie& singularitate sunt unus ; relationum qua de eodem diei nou possunt, diversitate facit eos multos, et specialiter tres. Atque ideo, quoniam scilicet. rationes quas de diversis dici necesse est, faciunt multos, sola illa praedicamenta qu& dividentis relationis sunt, proferuntur singilla- tim atque separatim, id est, de quo dieitur unum, non dicitur aliud. Nam non est idem Pater qui Filius, id est, ille qui est. Paler non est Filius ; et ille qui est Filius non est Pater ; nec idem uterque qui Spiri- tus sanctus ; nec ille qui est Pater, est ille qui utrorumque, id est, Patris dicitur, et Filii, et Spiri- tus sanctus ; nec ille qui est Filius, est ille ipse qui dictus est Spiritus sanctus ; nec ille amborum Spiri- tus eanctus est aliquis illorum a quibus procedit, id est, nec est Pater, nec Filius. Tantum Pater, et Fi- (| lius, et Spiritus sanctus sunt idem Deus, idem justus, idem bonus, idem magnus, denique idem omnia illa qus secundum se poterunt predicari : ita plurali verbo debuit dicere, sunt, quoniam illi de quibug unam essentiam tot nominibus, id est, Deus bonus, magnus, pr&edicabat, relationum diversitate plures sunt. Dixit tamen,est, verbi singularitate juxta o9c!ac, quam przedicabat, metiens unitatem. Qui loquendi usus epe in humana pagina invenitur: ut ire aman- tium, redintegratio amoris est. Non ait sunt plurali- ter, quod tamen deberet, quoniam nomen quod verbi personam simul et numerum juxta "grammaticorum regulam continebat, pluraliter premiserut dicens, ire. Sed ait singulariter, est, propter hujus nominis, quod est redintegratio, singularitatem, quod tamen non propter verbi personam et numerum, sed pro- pter qualitatem qua fit. demonstratio, positum intel- ligitur. Similiter dictum est: Omnia Casar erat, et multa hujusmodi. D Sane, ete.] Dixit quod. Pater et Filius et Spiritus sanctus, secundum id quo sunt id quod sunt, omnino idem eunt, qualia in eubsisteutium genere, ad se re- ferri non possunt. Queecunque enim subsistentium ad se invicem referuntur, his quibus sunt differunt. Ut tamen quali potest similitudine hoc quod est ineffabile innuat, Patrem scilicet, et Filium, et Spiritum sanc- tum, qui eo quo sunt idem eunt diversis relationibus ad see referri, ait : Sane, etc.] Quasi; Pater, cum quo Filius idem est, praedicatur relative ad Filium Pater. Quod uti- que convenienter polest : nam sane 'sciendum est, etiam in rebus creatis predicationem relativam, qua scilicet aliquid referri ostenditur, non semper talem esse, ut semper ad aliquod tam nomine quam re differens predicelur, scilicet ut est servus ad domi- num. Hae enim nomina et res illis significare, id esl servitus et dominium, et ila de quibus ipse predi- cantur, differunt. Sed (sicut dictum est) non sem- per ad ista differens fiL precatio reiativa : nam omne 1299 IN LIBRUM DE PFRJEDIC. TRIUM PERSONARUM 1300 &equale equali cquale est, et simile simili simile A qua proportione theologica cogitamus, nulla ima- est. Que videlicet ejusdem nominis sunt relationes. Ipse quoque quantitates et qualitates, secundum duas ea in quibus sunt equalia sunt, atque similia : et si illa proprietate qua subjectorum suorum altera quidem hujus, altera vero illius proprie sunt, di- verse intelligantur : non tamen adeo diversm sunt, sicut dupli et dimidii, et cceterorum — ingequalium quantitates : aut sicut albi et nigri, vel trianguli et quadrati, et ceterorum conirariorum seu dispara- torum qualitates. Et ul ab apposito exemplo non recxdamus, quantitates et qualitates secundum quas &equalia et similia dicuntur, non adeo diveree sunt, sicut potestas et vilitas, secundum quas ille doimi- nus, isle vero servus dicuntur, sed quodammodo unum sunt, non quidem ea qu& ex singularitate est unitate, sed ea qus ex proportione comparatur unione. Sed et ubi non unio collectionis, sed unitas proprietatis est, fit quandoque prcdicatio relativa, ut idem ei, quod est idem, idem est, non modo identitate unionis, ut. homo, idem quod homo est, nam Plato et Cicero unione speciei sunt. idem homo, - verum etiam identitate, vere et qu: ex proprietate est unitatis ; ut rationale idem quod rationale est, veluti anima hominis, et ipse homo, non unione Speciei, sed unitate proprietatis, sunt unum ratio- nale, cum tamen partialitatis et totalitatis relatio- nibus se ad sese invicem habeant. Anima enim pars hominis est, e& homo totum anima, quamvis homo sit quidquid est anima. Nam etsi anima non omnino est id quod homo, homo tamen est idem quod ani- ma. Et ut veniamus ad id propter quod de taliter in- differentium relationibus diximus, in hac maxime de qua agimus Trinitate, id est in his tribus, Patre scilicel, et Filio, et Spiritu sancto, similis est Tela- tio : videlicet Patris ad Filium, et item utriusque ad Spiritum sanctum ; similis, inquam, ut ejus quod est idem, ad id quod est idem : quomodo scilicet, sicut in his qui dicta sunt, non aufert relationem illa qualiseunque eorum identitas, ita Patris ad Fi- lium, et utriusque ad Spiritum sanctum relationem, non aufert hec, que íres singulariter unus Deus sunt eorum identitas. Id autem, scilicet vel referri aliqua inter se, que omnibus quibus sunt invicem idem sunt ; vel que referuntur invicem idem esse omnibus quibus sunt, non potest inveniri in cunctis aliis rebus, id est, nulle alie res sunt, in quibus hoc possit inveniri. Quod si hoc est, ut utique est, quod in nullis aliis. hoc inveniri possit, revera facit hoc alteritas, quze est cognata caducis rebus. Non enim sine illonum quibus sunt alteritate diversa sunt ase quzlibet subsistentia, nec misi hae alte- ritate diversa. possunt ad se invicem referri, Cum vero hac alteritate omnia qu; in his caducis ad se referuntur, a se sint altera, nos qui ex horum ali- ume e icr ete e AN. MER ANE... SEV. ginatione ab his que theologicorum sunt propria debemus diduci, ut scilicet, quoniam naturalia no- mina ad theologiea transferentes, dicimus Patrem ad Filium, et Filium ad Patrem, et Spiritum san- ctum ad utrumque, et utrumque ad Spiritum san- ctum referri, pufemus eos aliquibus eorum quibus sunt ad se invicem alleros ; sed potius a proprietate naturalium recedentes, oportet nos erigi intellectu simpliej, ut scilicet. horum trium, quamvis ad se relatorum, et relationum proprietatibus diversorum, intelligamus unam solam simplicemque, qua unus- quisque est, e& omnes simul sunt unus, et simplex Deus, essentiam, et nullatenus alterius alteram, et alterius alteram. Et denique quicunque sive theolo- gicum, sive naturale; sive quodlibet aliud (prout potest intelligi) ita etiam aggredi intellectu opor- tet, ne quem in proportionum comparationibus, extra illa propter quae comparationes inducuntur, aliqua phantasia imaginationis decipiat. Sed de pro- posita questione, qua ex principiis naturalium ra- tionum quesitum est, an sit una essentia eorum qui proprietatibus invicem a se sunt alii, et an pro- prietatum diversitas facit a se invicem alios, quo- rum non est diversa essentia ; et theologicis ratio- nibus demonstratum, quod qui a se invicem alii sunt, non nisi una singulari et individua omnino, et simplici essentia sunt idipsum quod sunt ; natu- ralibus vero, quod qui una essentia sunt id quod sunt, proprie'atum diversitatibus, absque illa quie vero nomine alteritas vocatur, a se invicem alii sunt, sa- tis dictum est. Nune, o Symmache, et. quicunque alii sapientes quibus hanc questionis investigationem vestri judieii cupidus offerendam curavi, subtilitas formate rationibus questionis, exspectat normam, id est regulam vestri judicii, cujus quasi quadam appositione hec qua de questione dieta sunt, vere et ordine congruo esse dicta monstratur. Quod et ipse supponit dicens : Quee, videlicet quaestionis sub- tilitas, utrum recte an minime ordine et perfectione rationum decursa eit, id est, adusque terminum ex- planationis deducta, statuet sola vestre pronuntia- tionis auctoritas. Quod si, divina gratia opitulante, ar- gumentorum idonea adjumenta prestitimus catholi- corum sententie, sponte, id est sine rationum argu- mentis, firmissime, fundamentis fidei, id est, quo- niam in fide fundatee, letitia perfecti operis nostri il- luc remeabit, unde venit effectus, id est in eo letabi- mur, Deo, scilicet Trinitate, quo auctore perfecimus. Quod si humanitas, id est humane nature infirmitas, nequivit ascendere ultra se, ut scilicet ineffabilia ex rationum locis ostenderet, quantum intelligentie im- becillitas perfectioni operi subtrahit, tantum incom- prehensibilibus semper herentis voluntatis vota sup- plebunt. UTRUM PATER ET FILIUS AC SPIRITUS SANCTUS .. DE DIVINITATE SUBSTANTIALITER. PRZEDICENTUR LIBER, AD S. JOANNEM DIACONUM ECCLESLE ROMANJE *. Qusro an Pater et Filius ac Spiritus sanctus de [) sumendam,undererum omnium manifestum constat divinitale substantialiter predicentur, an alio quo. jibet modo ; viamque indaginis hine arbitror esse (a) Eo tempore Eecl. Romane diaconum, postea vero, nimirum anno 523, ejusdem pontificem ; qui postquam ex Oriente Theodericiad Justinum legatus rediit, Ravenn ab eo custodie traditus, paulo post amicum Boetium, similem ob causam, similem pal- exordium, id est ab ipsis catholice fidei fundamen- tis. Si igitur interrogem an zui dicitur Pater sub- ) mam adeptus est. Undeantiquarius Boetiiexscriptor (ea enim seriptura fuit eorumd. opt. codicum), ut eum i8ioec designaret, sanctum appellavit ; quemad- modum et Anastasius Bibliothecarius inejus Vita : quem, ut obiter moneam, in Vita Boetii emandantes 1301 GILBERTI PORRET/E COMMENTARIA. 1302 stantia sit, respondetur esse subtantia. Quod si A justitia, utipsa quoque substantia, de ceteris dice- quiram an Filius substantia eit, idem dicitur: Spi- ritum quoque sanctum substantiam esse nemo dubi- traverit. Sed cum rursus colligo, Patrem, Filium, Spiritum sanctum, non plures, sed una occurit ess? substantia ; una igitur substantia trium nec separari ulo modo, aut disjungi potest, neo velut ex'partibus in unum conjuncta est,sed est una simpliciter. Quze- cunque igitur de divina substantia predicantur, ea tribus oportet esse communia ; idque signi erit, qua sint, qus dedivinitatissubstantia predicentur,quod quecunque hoe modo dicuntur desingulisin unum collectis,tribus singulariter predicabunturhoc modo si dicimus, Pater Deus est, Filius Deus est, Spiritus sanctus Deus est ; Pater, Filius ac Spiritus sanctus unus Deus est, Si igitureorum una deitas, una sub- B stantia est licet Dei nomen de divinitate substantia- liter praedicari. (a) Ita, Pater veritas est, Filius veri- tas est, Spiritus sanctus veritas est : Pater, Filius et Spiritus sanctus, non tres veritates, sed una veritas esl. Si igitur una in his substantia, una est verias, necesse est veritatem substaatialiter praedicari : de Lonitate, de incommutabilitate, de justitia, de omni potentia ac de czeteris omnibus, qua tam de singulis, quam de omnibus singulariter przdicamus, mani- festum est subtantialiter dici. Unde apparet ea quz cum in singulis separatim dici convenit, uec tamen in omnibus dici queunt, non substantialiter predi- cari, sed alio modo : qui vero iste sit, posterius quaram.Nam, qui Pater est, hoc vocabulum non transmittit ad Filium, neque ad Spiritum sanctum ; quo fii ut non sit hoc nomen substantialeinditum : nam si substantiale esset, ut Deus, ul veritas, ut exejusd. Anastasii vet. cod. ms. scripsimus defun- ctum vi cal. Junii, ut et habet Breviarium Rom., non xv Ex eodemque Anastasii cod. corpus ejus Rome calendis Juntisusceptum reposuimus, non vi cal., ut in impressis erat ; qui dies mortis ejus fuit. (u) Ea verba dum exponit Gilbertus Porretanus, episcopus Pictaviensis, in eum errorein lapsus est quem damnavit concilium Remense anno 1148, et - ipse agnovit. Qualis fuerit, qui verba ejus retertD. Bernardus,sic recenset serm. 80 super Cantica : SZ quid itaque, inquit, de Deo proprie dici possil, recl ius congruentiusque dicetur, Deus ext magnitudo bonitas, justitia, sapientia, quam Deus est magnus, honus, jus- tus aut sapiens. Unde non immerito nuper in concilio quod papa Eugenius Remis celebravit, tam ipsi quam ca eris episcopis perversa visa esi et omnino suspecta retur. Item Filius solus hoc recipit nomen, neque cum aliis jungitur, sicut in Deo, sicut in veritates sicut in ceteris que superius dixi. Spiritus quoque sanctus non est idem qui Pater ac Filius, Ex his igiturintelligimus Patrem, Filium ac Spiritum san- ctum non de ipsa divinitate substantialiter diei,sed alio quodam modo. Si enim substantialiter predi- caretur, et de singulis et de omnibus singulariter diceretur ; haec vero ad aliquid dici manifestum est ; nam et Pater, alicujus pater est ; et Filius, alicujus filius ; et Spiritus, alicujus spiritus : quo fit ut nec trinitas quidem substantialiter de Deo predicetur. Non enim Pater Trinitas, qui enim Pater est, Filius ac Spiritus sanetus non est ; nec Trinitas Filius, nec TrinitasSpiritussanctussecundum eumdem modum sed Trinitas quidem in personarum pluralitate con- sistit, unitas vero in simplicitate substantie. Quod sit persona divise sunt, substantia vero indivisa; necesse vocabulum quod ex personis originem ca- pit, id ad substantiam non pertinere. At Trinita- lem personarum diversitas fecil; Trinitas igitur non pertinet ad substantiam. Quo fit ut neque Pa- ter, neque Filius, neque Spiritus sanctus, nec Tri- nitas de Deo subs!antialiter predicentur, sed ut dietum est, ad aliquid. Deus vero, veritas, justitia, bonitas, omnipotentia, substantia, immutabilitas, virtus, sapientia, el quidquid hujusmodi exeogitari potest, substantialiter de divinitate dicuntur. Haec si se recle et ex fide habent, ut me instruas peto ; aut si aliquare forte diversus es, diligeatius in- tuere que dicta sunt ; et fidem, si poteris, ratio- nemque conjunge. exposilio illa in libro Gilberti episcopi Pictaviensis, quo super verba Boetii de Trinitate, sanissima quidem atque catholica, commentabatur hoc modo : Pater est verias, id est verus ; Filius est veritas, id est ve- rus ; Spiritus sanctus eat veritas, id est verus, et hi tres simul non tres veritates, sed una veritas, id est unus verus : Ü obscu"am perversamque ezplana- Lionem ! Quam. verius saniusque per contrarium | ita dixisse : Pater est. ve rus, ad est veritas : Filius est verus, id est veritas ; Spiritus sanctus est. verus, id est ipsa veritas ! Quod quidem | fecisset, si sanclum dignaretur Fulgentium vmitari, qui ait : Una quippe veritas unius Deus, non patilur. servitium alque cul- turam Grealoris creaturgque conjungi. Fusius rem omnem narrat Gofridus Vite ejusd. D. Bernardi cap.5, lib. ni. A EEUU reme me rm ar ra a i t m i tim ÓÓÁRMÓR—MMÁÁVUAUEOUU Nina .GILBERTI PORRETZE COMMENTARIA. IN LIBRUM DE PR/EDICATIONE TRIUM PERSONARUM. Ex illius, de qua Symmacho Boetius 'scripserat, [) parvuli, audientes quod Deus est simplex ipsum, et questionis investigatione, satis manifestum erat, predicamenta naturalium generibus rationibusque diversa, quarumdam propositionibus, rationum ad theologica transferri, et de Deo quoque, quemadmo- dum et de subsistentibus, alia quidem secundum se, alia vero ex collatione alterius ad alterum ; et. eorum quie secundum se alia quasi rei circunstantias de- monstrantia qualia sunt, eliam. qui&cunque dicuntur, ex collatione predicari. Quia tamen aliqui sensu quicunque de eo nominum diversitate dicuntur : ut Deus, unus, seternus, persona, principium, auctor, Pater, Filius, connexio, et hujusmodi alia: ejusdem nature ejusdemque rationis esse ita accipiunt, ut et essentia qua diciwur esse Deus, sit et unitas, qua unus est: et zternitatis, qua «eternitus est, et simi- liter cetera : et econvergo, ipse etiam Pater sit paternitas, et unus unitas, el externus seternitas ; et eonversim, et eodem modo in aliis omnibus que 1303 IN LIBRUM DE PRJEDIC, TRIUM PERSONARUM 1304 de ipso quaeunque ratione predicantur. Seribit idem A non ratio fidem, sed fides sequitur rationem. Et. quo- Boetius Joanni Romano diacono de illis specialiter, que nominibus his, Pater, Filius, Spiritus sanctus, praedicantur. Ostendit autem illa et de diversis pra- dicari, et esse diversa non modo a se invicem, ve- rum etiam ab essentia, qua diversis nominibus una de eisdem dicitur, de quibus et illa diversa salva Dei simplicitat» dicuntur. Quamvis autem hse diversi- ias, aut non posse penitus, aut vix posse monstrar! videatur, tamen quia naturalium leges theologica speculatio non omnino admittii, tum quia, sicut di- ctum est, in simplici Deo nomen cujuslibet diversi- tatis, error parvulorum abhorret, non tamen eam sicut in re propter difficultatem obscura et propter obscuritatem difficili feri solet, multis vel probata- rum scripturarum testimoniis persuadet, vel neces- sariarum inventionum connexionibus probat, vel eorum qua incidenter, et quasi a latere disputationis emergere possent amplificatione, explanat; sed quia nee malevolus, nec tardus est suus, cui scripsit, au- B ditor, sola propria unumquodque przedicandi ratione demonstrat. Illius enim proprietas predicaltionis, qua de quo unum predicatur horum, aliud praedicari non potest, satis patenter ostendit: non modo inter 8e, verum etiam ab omnibus illis que de illorum sub- stantiis communiter dicuntur, et ab eo maxime, quod unum de iribus multis nominibus substantialiter prsedicatur, hec esse diversa. Est autem hsec diver- sitas non modo numero, quo scilicet hoc eet. unum; quodlibet vero illud aliud est unum, verum etiam natura generis, et loco rationis. Sed de naturali, atque ea qu& secundum genus est, diversitate modo facens, eam qu& secundum rationem est prius vesti- gat, circa finem illam quce secundum genus est, quam numeralis ex necessitate sequitur, commemo- raturus. Igitur tanquam in sophistarum scena, vere dubiis indubius ipse sese eonformans, ait : Quaero an Pater et filius et Spiritus sanctus,] id est horum nominum illa significata, quze diversis ratio- nibus grammatici qualitates, dialectici categorias, hoe est predicamenta, vocant, predicentur substan- Vialiter, id est, an juxta proportionem eorum que in naturalibus vocantur esse eubsistenlium, predicentur de Divinate, id est, de illis qui, quoniam sola Divi- nitate sunt id quod sunt, non modo Deus, verum etiam Divinitas appellantur, an non substantialiter predi- centur de ea : sed alio modo. Addit quolibet, quo- niam in naturalibus, a quibus ad theologicam hujus- modi verborum ex alicujus rationis proportione trans- latus est usus, non unus solus predicandorum est modus. Nam illorum etiam quie non sunt aliquorum esse, quedam secundum se, id est, non ex aliqua collatione intelliguntur: ut album nullius collatione dicitur album ; alia vero sic predicantur, qnod eorum predicatione ea de quibus :riedicartor, aliis confe. runtur: ut locus, quo aliquid dicitur esse ultra ; et tempus, quo dicitur hodiernum ; et habitus, quo di- citur galeatum : et relatio, qua dicitur lale vel tan- tum. His enim omnibus quadam alia subintelliguntur. Item horum alia secundum rem, ut idem album ; alia affixa extrinsecus, ut idem locus, et cetera quse modo dieta sunt, et aliorum generum alia. His et aliis qui secundum divisiones aliarum possunt osteudi modis, de subsistentibus multa dicuntur. Ideoque cum hec ad theologica transferuntur, ibi quoque ea predicandi modus est multiplex. Viamque etc.] Quasi : Tanquam sophista quero, an substantialiter, an alio modo, et quo alio, hzc predieta de Deo, id est de his qui sunt unus Deus, imo una divinitas, praedicantur. Tanquam vero se- rius demonstratur, quod horum de his verum sit, in- dagare magnopere curo, viamque indaginis arbitror esse sumendam hinc, unde omnium rerüm mani- festum, hoc est manifeste firmum constat exordium, id est ab ipsis catholiee fidei fundamentis. In esmte- ris facultatibus, in quibus semper consuetudini, re- gule generalitas atque necessitas accomodatur, nam in temporalibus nihil est quod mutabilitati non sit obnoxium, tota illorum consuetudini accommo- data necessitas nutat. Nam in eis quidquid prwdica- tur necessarium, vel esse, vel non esse quodam modo, nec esse, nec nonu esse necesse. Non enim absolute necessarium est, cui nomen necessitatis $0la consuetudo accomodat. In theologicis autem ubi est veri nominis atque absoluta necessitas, non ratio fidem, sed fides prevenit rationem. In his enim non cognoscentes credimus, sed credentes cognoscie mus. Nam absque rationum principiis fides concipit, non modo illa quibus intelligendis human: rationes suppeditare non possunt, verum eliam illa quibus ipse possunt esse principia. Spiritus enim qui ex Deo est dat hanc ipsi fidei pre rationibus dignita- tem, et in theologicis, et etiam in his que infra Lheologica sunt, naturalibus scilicet, et hujusmodi aliis quorum rationibus philosophorum fidem spiritus hujus mundi supposuit. Nam et in naturalibus et in ahis, omnem rationem spiritualium fides antevenit, ut fide magis priusquam ratione omnis judicent. Ac per hoe, non modo theologicarum, sed etiam omnium rerum intelligendarum, catholica fides recte dicitur esse exordium, sive nulla incertitudine nutans, sed etiam de rebus mutabilibus certissimum atque firmis- simum fundamentum. Ab hoc ergo exordio seu fun- damento predicte indaginis, viam inchoans, ait : Si igitur interrogem, etc.] Qussivit an Pater, ei Filius, et Spiritus sanctus de his de quibus dicuntur, substantialiter preedicentur, an quo alio modo. Quis questio non est simplex, sed ex diversis qusstioni- bus juncta. His enim verbis de tribus illis diversa quiesisse intelligitur : primum, an substantialiter, an non substantialiter, preedicentur, sed alio modo quam. substantialiter. Denique quo alio. Sed videtur primo qu&rere debuisse, an pra:dicentur, an mon. Quod et recte quiesisse posset, quoniam omnium rerum alice C predieantur, alie non prsedicantur. Quod si non predicari constaret, nihil querendum relinqueretur. Si vero constaret praedicari, recte qusereret quomo- do prediearentur, seilicet an substanlialiter, an alio modo. Et si non substantialiter, sed potius alio modo, restaret querendum quo alio. Ipse vero, pre- termissa prima quasstione, eo quod omnibus certum est illa a quibus trina horum nominum appellatio est praedicari, secundam ac tertiam in una conjungit. Sed in indagatione qua utrarumque decutit dubita- tonem, eas dividit : et primum, quid de illa qua quaeritur an substantialiter, au non substantialiter predicentur sentiendum sit, aperit ea ratiocinatione quam Cicero simplicem conclusionem appellat, qua est hujusmodi: Quidquid de Deo substantialiter prae- dicatur, id et de Patre, et de Filio, et de Spiritu sancto, el divisim de quolibet, et simul de omnibus dicitar. Nullum autem horum a quibus tres ille surt appellatioues, scilicet Pàter, Filius, Spiritus sanctus predicatur de omnibus, vel singillatim, vel simul Nullum igitur horum substantialiter — preedicatur. Hujus autem ratiocinationis primam partem, quam dialectici propositionem vel sumptum, rhetores ex- positionem nominant, catholice fidei auctoritate confirmat. Ab hac igitur, inquit, viam indaginis su- mens, si interrogem an ille qui dicitur Pater sit se- cundum oócíay Sui substantia, id est essensive sub- sistens, respondetur catholic; fidei auetoritate, quod vere est substantia. Quod si quiram an ille qui dieitur Filius substantia sit, ejusdem catholiee fidei auctoritate, idem dicitur : videlicet, est substantia. Spiritum quoque sanctum nemo catholice fidei du- bitaverit, id est dubitare poterit, esse substantiam. Sie igitur desingulis per se atque divisim preedica- tur substantia ; nec modo divisim de singulis, sed et collectim de tribus eadem prezedicatur substantia, cum enim rursus colligo, simul supponens Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, eadem fide non plu- res numero essentiárum, sed essentie unius singu- 1305 laritate, et omnino sine numero una occurit, qua ipsi dicuntur esse substantia, ideoque vere esse unà substantia. Manifestum est igitur quod horum trium est una substantia tantum, que Grece quidem obct& dicitur, Latine vero, sicut dictum est, substantia vel subaistentia, vel, ut expressius dicatur, essentia ; quod nec separari ullo modo aut disjungi potest, nec velut partibus in unum conjuncta est. Quod enim essenlia dicitur una, singularitate seu proprietate rej qua de ipsis pradicatur, intelligendum est non di- versorum unione, qu: scepe mulla unum dici coutin- git ; vel conformitate aliqua, qualiter plures homi- nes dicuntur unus homo, quoniam scilicet qui suis subsistentis, qui à mathematicis nominari possunt humanitates, sunt homines, et earum mumerali di- versitate plures, earumdem conformitate similes, et similitudine sunt conformes ; vel integritate, qualiter corpus et anima dicuntur unum animal, non quidem quod hee ex quibus animal cozstaf, sint aul esse possint animal (nunquam enim partes alicujus sunt a tota forma tolius), sed quod ipsum animal, quod ex eis constat, est animal, & forma que ex omnibus ilius anime atque illius corporis subsistentiis con- stat, quae etiam singularum partium singule de eo quod sine alterius, vel utrarumque confusione con- slat, ex partibus preedicantur. De quo in expositione libri qui eontra Eutychen scriptus est, plenius dice- tur. Sunt et alie rerum inter se ex suis proprieta- libus diversarum, secundum alia ipsarum consortia, uniones. Sed has, quas, ut videlur, contra quorumdam errores, diving essentie unitate auctor removet, ut hujus operis qualitati explanatio responderet, íiacilis esleris qua huicloco non faciunt, commemorare curavimus. Quidam enim heretici, quorum errorem, ipsius erroris tacito auctore, commemorat Epipha- nius, dicunt Filium simul essentie * cujus et Pater est. In quo partim consentiunt Arianis, partim dis- sentiunt ab .eis, ideoque Semiariani vocantur. Nam GILBERTI PORRETJ.E COMMENTARIA. 1306 À eo est, constet similiter ex multis. Contingit enim B Ariani, quibus Eunomius consentit, tam unione di- C versarum essentiarum quam unius essentie singu- Jaritate, negant Patrem et Filium unius esse sub- stantiz;e. Quia namque creatura suo principio nec si- milis esse potest, Filium, quem illorum dogma crea- turam esse tota sui natura confirmant, Patri omnino dissimilem putant. Hi vero Semiariani, Filium et Patrem esse unius substantie, secundum quidem es- senlie singularitatem, negant, sed secundum diver- sarum essentiarum conformitatem affirmant. Sic ergo substantiam, hoe est essentiam Patris et Fili, quae singularitate intelligitur unam, quodammodo dis- ungünt et separant, qui unione similitudinis unam putant. Sicut enim ipsa que sunt similia, sic et illa secundum qua sunt simiha, necesse est esse diversa. Ali autem heretici, quos similiter tacito auctore Philaster commemorat, sic triformem asserunt Deum, ut quadam pars ejus sit Pater, quadam Filius, qua- dam Spiritus sanctus, hoc est, quod Dei unius par- tes sunt, qua istam faciunt trinitatem, vel ut ex his tribus partibus compleatur Deus, nec sit perfectus in seipso vel Pater, vel Filius, vel Spiritus sanctus. Juxta quem errorem quidam legentes in Patre Filium esse, interpretantur hoc tanquam in majore vase vàs minus. Unde Philaster psceyytopiovicoc hos vocat. Nam Zo Grece, vas dieitur Latine : pecavto|xóc autem introitum vas unius in alterum. Hi ergo sub- stantiam, hoc est essentiam Dei sua opinione velut partibus in unum conjungunt. Si enim Deus ex par- tibus eonjunetus est, essentia quoque qua ipse est ex illis essentiis quibus Dei partes sunt, conjuncta est. Quoties enim subsistens ex subsistentibus con- junctum est, necesse est ejus totum esse, id est illam qua ipsum perfectum est subsistentiam ex omnium partium suarum omnibus subsistentiis esse conjun- etam. Non tamen ex converso dicimus, quod quoties alieujus esse constat ex multis, ipsum quoque quod gm Forte legendum similis pro simul. Judicent doctiores. subsistens esse simplex, id est ex subsistentibus mi- nime esse conjunctum, cum tamen ejus esse sit mul- tiplex : ut anima simplex est, multis tamen subsi- stentiis aliquid est. Qualiter et aliqui Deum multi. formem opinantes, potentiam, sapientiam, bonita- tem, tanquam diversas, uni simpliei Deo attribuunt, et ipsum unum eumdemque Deum secundum poten- tiam esse Patrem, secundum sapientiam esse Filium, secundum bonitatem esse Spiritum sanctum, quibus possunt vitreis tamen non tam argumentis quam ar- gutiis asserunt. Hos itaque omnes destruit cum ait : Nec separari ullo modo aut distingui potest, illa una trium qua sunt essentia, nec velut ex partibus in unum conjuncta est ; sed potius est una simpliciter, qua illi tres sunt unum, et simplex, et. omnino id quod sunt. Non enim est aliud quo sint, nisi illa in- dividua et simplex essentia. llla autem de tribus communiter, et divisim, et collectim (sicut dictum est) predicatur. Igitur quod de divina substantia, id esí de Deo substantialiter predicatur, id tribus, id est Patri, et Filio, et Spiritui sancto, oportet esse commune. lta singulariter debuit dicere, quod et predicatur, et id et commune .: quoniam, sicut di- ctum est, non nisi unum est, quod de his substantia- liter dicitur. Quia tamen id quarumdam rationum proportionibus, sspe diversis significandi modis ostenditur, id est, vel ad generum, vel ad qualitatum, vel ad quantitatum mutationem, cum dicimus, Deus bonus, magnus, et hujusmodi aliis nominibus signi« ficatur, pluraliter dixit: Qucecunque, et predicantur, et ea, et communia. Nee mirum si in theologicis, übi cognatos rebus de quibus loquimur, non possu- mus habere sermones ; sed ad illa significanda illos qui sunt ceterarum facullatum ex aliqua rationis proportione, transumimus, multis nominibus et di- versis modis idem significamus, cum in naturalibus, ubi non est tanta inopta nominum, idem sepe facia- mus: ut corpus, corporale, corporeum, idem sed diverso modo significant. Item animal animale, et. ho- mo humanum, et hujusmodi plurima. Idque signi erit, etc. | Quasi : Queecurque de divi- na substantia predicantur, tribus communia sunt. Idque signi, id est hoc signum erit, per hoe scilicet probabiliter intelligi poterit, que eint illa que de Di- vinitatis subsistentia, id est de Deo substantialiter predicentur, quod scilicet queecunque, etc. Quod ait signum, a rhetoribus sumit. Cieero namque inter illa probabilia inventa, quae fere fieri solent, signum ponit : quod quidem id cujus dicitur signum, quoquo modo signifcari dicit, sed majoris testimonii, et gra- vioris confirmationis indigere ;: qualiter et hoc loco pre dicationis de tribus simul et divisim, de singulis sin- gulariter factae communitas, eubstantialitatis ejusdem dieitur praedicati signum. Sic enim cruor, fuga, pallor, pulvis, et his similia, quorumdam factorum signa quidem sunt, qu& in continentibus cum negotiis, vel in gestionibus negotiorum fieri solent, tamen infir- ma, quoniam et preter negotia, quibus attribuntur, coniingunf : eic ista predicandorum, et de tribus di- visim, et conjunctim communitas, substantialitatis predicatorum signum quidem est, quoniam multis hoe convenit communiter, predicatis, infirmum ta- men, quoniam aliqua eunt quee et de singulis divisim et conjunctim de tribus tam rei quam nominis sin- gularitate communiter predicantur, qus illorum substanti,] esse non possunt, quia non secundum rem, sed extrinsecus affixa predicamenta sunt, ut priacipalitas et actio. Nam et per ae verum est, Pa- ter est principium, et item per se Filius est princi- pium, et iter per se Spiritus sanetus est principium ; et etiam Pater simul, et Filius, et Spiritus sanctus sunt unum principium. Sie et per se Pater est fa- ctor, et item Filius est factor, et item Spiritus san- ctus est factor ; et. etiam simul Pater, et Filius, et 1307 IN LIBRUM DE PRJEDIC. TRIUM PERSONARUM Spiritus sanctus sunt unus factor. Neque tamen prin- A bus dicitur, et conclusurus : nullum igitur eorum cipalitas, neque actio est eorum qua sunt id quod sunt essentia, sed qui essentia sua sunt id quod sunt, relatione qui vocatur principalia, referentur ad creaturas, et dicuntur earum principium, actione vero (facere ipsa dicuntur. Et attendendum quod non cceperunt esse principium, facere vero ecepe- runt. Ex quibus apparet quaedam esse qua seterna- liter, alia qua secundum tempus tribus istis com- muniter conveniunt, nec tamen de ipsis substantiali- ter praedicantur. Ideoque communitas praedicatorum infirmum signum est substantialitatis eorum. Ad de- monstrandum ergo qu& sint que de Deo substantia- liter predicantur, valet quidem communitas praedi- cationis : quoniam omnium substantialium prsdica- tio tribus est revera communis ; sed indiget ipsa substantialitas testimonio alterius rationis, et loco gravioris ad confirmationem inventi, quoniam non omnia qu: communiter de his dicuntur, necesse est de ipsis substantialiter diei. Unde et auctor iste cum dixisset, idque, hoc est preedicationis communitas, B Signum erit, que sint qua de Divinitatis substantia , predicentur ; non ait quod quecunque de tribus in unum collectis singulariter praedicantur, dicuntur de singulis hoc inodo, id est substantialiter, quod falsum esset ; sed potius ait : Quicunque de singulis, id est per se dicuntur, hoc modo, id est substantialiter de tribus etiam in upum collectis, hoc est simul sup- positis, singulariter predicabuntur. Quod exemplo- rum quoque testimoniis confirmatur, hoe modo. Si scilicet dicimus divisim, Pater Deus est, item Filius Deus est, item Spiritus sanctus Deus est, collectim quoque, Pater Filius Spiritus sanctus unus Deus sunt. Hoc enim exemplo patet, Deitatem, qua de singulis divisim pridicatur, de eisdem simul collectis prd- dicari. Igitur una Deitas eorum, id est, Paíris, et Filii, et Spiritus sancti, id est (ut utique est) una eo- rumdem substantia, illa quae Grece quidem o9cí« dici- iur, Latine vero essentia, manifestum est quod Dei nomeu, id est Deitatem, hoc nomine quod est Deus, licet, praedicari substantisliter de Divinitate, id est de Deo, de Patre videlicet, et de Filio, et Spiritu sancto. Ita, id est, sic Deitatem, qua substantialiter predieatur, diximus et divisim de singulis, et colle- elim de tribus predicari Similiter diximus verita- tem, quae: eorumdem essentia est, nec alia quam Divinitas, de illis et divisim et collectim praedicari. Nam et divisim Pater veritas, id est verus est; item Filius veritas, id est verus est ; item Spiritus sanctus veritas est, id est verus est: et collectim, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus non sunt ires veritates, sed sunt una singulariter et sim- pliciter veritas, id est unus verus. ]ta pluralitati pereonarum verbi pluralitatem reddere debuit, et dicere, sunt : jam propter predicate veritatis singu- laritatem, singulariter dixit, est. Ecce hoc item exemplo patet veritatem, qua de singulis predicatur divisim, de eisdem simul collectis predicari. Igitur una veritas horum si est(ut utrique est) in his una substantia, hoc estessentia, necesse est. eamdem ve- ritatem de ipsis substantialiter predicari de bonitate quoque, et de incommutabilitate, et de justitia, et de omnipotentia, ac de de ceteris omnibus, quee tam de singulis divisim, quam simul de omnibus predi- camus singulariter. Supple : Idem dicimus quod de Deitate et de veritate dietum eat, quod videlicet si sunt (ut utique sunt) una horum trium, substantia, manifestnm est ea, imo sub multorum diversitate no- minum id de ipsis substantialiter dici. Unde, etc. ] Hucusque catholice fidei auctoritate confirmavit ilam sus ratiocinationis partem qua dicitur : Quidquid de Deo substantialiter preedicatur, id et de Patre, et Filio, et de Spiritu sancto, et di- visim, et simul suppositis, singulariter dicitur. Nune assumpturus quod nullum eorum a quibus tres ille sunt appellationes, id est, Pater, et Filius, et Spi- ritus sanctus, neque divisim, neque simul de omni- G substantialiter predicatur, et hoc per singula de- monsiraturus, prius tacitis nominibus istis, id est, Pater, Filius, Spiritus sanctus, generaliter ait, ea, ei quie in quorum generalitate hec specialia conti- nentur. Tanquam igitur assumptionis atque conclu- sionis locum breviter suc ratiocinationi interserens, generaliter ait : Unde apparet ea. Quasi diceret : Deitas, veritas, bonitas, et quaecumque csetera de tribus substantialiter predicantur, de illis omnibus et divisim el conjunctim suppositis dieuntur. Unde apparet ea generaliter quicunque sint, que cum in singulis separatim dici convenit, nec tamen eo quod singulari nomine in omnibus dici queunt, non substantialiter prdedicari, sed potius alio modo. Qui vero iste modus sit, posterius queram. Nam qui, eic. | Quasi : Vere quecunque de quoli- bet istorum trium separatim dicta, non de omnibus eodem singulari nomine dicuntur, non substantia- liter preedicantur de ipsis. Nam, ista scilicet, Pater, Filius, Spiritus sanctus, quse si predieantur de singulis, quod non de omnibus, minine substantia- liter preedicantur, quod sine ambiguitate certum est. Ille etenim qui est Pater, hoc vocabulum quo ipse Pater vocatur, non transmittit ad Filium, neque ad Spiritum sanctum : ut scilicet, vel qui Filius est, vel qui Spiritus sanctus est, eodem vocabulo nominetur Pater. Quo fit ut hoc nomen quod est Peter, ei qui solus dicitur Pater, non sit inditum substantiale, id est, res que hoc nomine przsdicatur, non est ejus de quo predicatur substantia, vere. Nam si esset sub- stantiale hoc nomen, id est res qua& eo predicatur, ut Deus, id est Deitas, nt veritas, ut justitia, ut ipsa quoque substantia, id est ut oóc(a : quoniam hoe no- mine quod est substantia predicamus, de ceteris quoque, id est Filio et Spiritu sancto diceretur. Item Filius solus recipit hoc nomen, quod est Filius. Ne- que enim cum aliis, id est, Patre et Spiritu sancto illud jungit, id est hoc nomine ; neque ille qui Pater est, neque qui Spiritus sanctus est, dicitur esse Filius : sicut in Deo, id est in hoc nomine quod est Deus, sieut in veritate, id est in hoc nomine quod est veritas, sicut in cesleris nominibus quae superius diximus, quibus una obcía, qui illis significatur, de tribus quorum est essentia divisim et collectim pre- dicatur. llle quoque qui etsi cum Patre et Filio non modo ab oócí(a Spiritus, sed etiam ab usu muneris, qui ex tribus squaliter est, vel ab :eternitate qua semper sunt, quod ojcía sua sunt, sanctus vocatur tamen horum nominum appellationibus ad proprie. tatem, qua ab eodem Patre et Filio intelligitur, alius contractis nominatur. Spiritus sanctus non est idem qui Pater ae qui Filius est. Deinde suam ratiocina- tionem concludit, et-ait : Ex his igitur, id est, quan- doquidem quidquid de Deo substaniialiter predica- tur, ut et de Patre, et de Filio, et de Spiritu sancto, et divisim, el simul suppositis singulariter dicitur : neque vero Pater, neque Filius, neque Spiritus san- ctus, de eisdem omnibus vel divisim vel simul sup- positis dicitur, recte intelligimus Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, id est ea a quibus tres iste» sunt appellationes, non substantialiter dici de ipsa Divi- nitate, id est de illis qui, quoniam sola Divinitate sunt non modo Deus, verum etiam Divinitas appel- lantur, sed potius alio quodam qui jam exponetur modo, ea intelligimus dici. Si enim, quasi : Recte intulimus hee non substantialiter dici. ex eo quod non de omuibus vel divisim, vel simul suppositis, Patre, et Filio, et Spiritu sancto, dicuntur ; si enim quodlibet horum substantialiter predicaretur; cer- tum est quod et de singulis divisim, et de omnibus simul suppositis singulariter diceretur : quoniam omnium illa qua sunt substantia, est tantummodo una. Hec vero ad aliquid dici. ] Dixit hee non substan- tialiter dici, sed alio modo. Nunc quis ille modus sit, 1308 yj 1309 aperit dicens : quid, 1d est secundum ea quie his nominibus predi- cantur, id est secundum eà qua his nominibus predi- cantur, illos de quibus dicantur hoc ipsum quod his predicatis sunt aliorum esse, vere. Nam et Pater alieujus, id est Filii est Pater; et conversim, Filius quoque alicujus, id est Patris est Filius. Spiritus etiam alicujus, id est Patris aut Filii, imo et Filii et Spiritus, id est connexio. Quo fit, etc. ] Hic commemorandum videtur quod unitas omnium a se divieorum in quolibet facultatum genere predicamentorum comes est. Nam de quo- cunque aliquid predieatur, id praedicato quidem est hoc quod nomine ab eodem sibi indito, et verbi sub- stantivi compositione cujus adminiculo premdiecatur, esse signifieatur, sed unitate ipsi coaccidente est unum : ul album albedine quidem album est, sed unitate coaecidente albedini, unum, et simul albe- dine et ejus comite unitate est album unum. Qua- propter cum multa predicantur de uno, quodam modo illud unum est multa, quoniam scilicet est multis. Quamvis enim non sit numerus ejus quod multis est, est tamen numerus, el eorum quorum unoquoque est, et unitatem illis accidentium, qua- rum unaquaque unum est. Cum vero unum predi- catur de multis, multa sunt unum : et cum multa de multis, muita sunt mulia. Nam juxta numerum eo- rum qus praedicantur unorum, est etiam earum qua illis accidunt, per quamdam conformationem nume- rus unitatum ; et caret unitas numero, cum illius unius predicati cui coaccidit, nullus est. numerus. Quoniam ergo paternitas, et filiatio, et connexio; diversa sunt, oportet unitates quoque quse illis ad- eunt, a se invicem esse diversas. Et quia quamvis substantie substantialia, aut accidens adsit, ut cor- poralitati animalio, et color accidenti, tamea non potest adesse substantia, unitates quie adsunt pater- nitati, et filiationi, et connexioni, quibus sunt tria non modo hee praedicata, verum etiam illa de qui- bus ipsa praedicantur, id est, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, nequaquam poterunt esse &sub- stantis&. Unde et auctor recte infert dicens: Quo fit ut nec Trinitas quidem de Deo substantialiter pra- dicetur. Quod et ex eo manifestum est, quod non de unoquoque illorum, id est, Patre, et Filio, et Spi- ritu sancto divisim dicitur. Pater enim non est 'Tri- nitas, id est Pater non est tres isti, vere. Ile enim qui est Pater, Pater quidem est; sed non est Filius &c Spiritus sanctus. Qus approbatio omnino neces- saria est : quomodo enim unitates solis his qua& pra- dicantur adsunt, nec nisi secundum predicata de subjeetis aliquibus dici possunt, impossibile est eas illis quibus adesse debent absentibus predieari. Non ergo potest esse unus Filius, qui non est Filius, nec unus Spiritus sanctus, qui non est Spiritus sanctus. Secundum eumdem modum nec Filius est Trinitas, id est, non est tres isti; quoniam qui est Filius, Filius quidem est, sed non est Pater, nee est Spiri- D tus sanetus ; neque Spiritus sanctus est Trinitas, id est non est tres isti : quoniam qui Spiritus sanctus est, id est connexio, hoc proprium, nomen habet: alia vero duo non recipit, id est, non est Pater, neque Filius. Quoniam vero una sola Divinitas trium est, necesse est ut qui illa sunt Deus, unitate, quse secundum eam est, sint unus, et simul Divinitate, et illa que secundum ipsam est unitate, sint unus Deus. Sunt igitur et Pater et Filius et Spiritus san- etus, et tres et unus. Sed, sicut. dictum est, Trinitas, quidem consistit in pluralitate personarum, id est unitatum numerus de illis predieatur secundum nu- merum proprietatum, quse et a se inyicem diversce suni, et ita de diversis predicantur, quod nunquam de aliquo plenitudine proprietatis, quc? colligatur ex his et ex aliis preedicamenlis omnibus, uno dicuntur. Unde quilibet eorum ab alio sua proprietate per se "unius, id est alia persona est. Unitas vero eorum- .. dem consistit in substantie, id est oóc(ac, qua de ipsis .predicatur, simplicitate ; videlicet unitas de illis GILBERTI PORRETJE COMMENTARIA, Manifestum vero est haec dici ad ali- A predicatur, secundum singularem et simplicem qua C 1310 sunt id quod sunt, suam essentiat. Quod si, etc. ] Adhuc idem dicit, quod scilicet hec qua tribus non sunt communia, id est, Pater, Filius, Spiritus sanctus, et Trinitas, minime substantialiter praedicantur : quee vero sunt substantite, communiter de ipsis dieuntur. Quasi Trinitas in personarum diversitate, unitas in substanlis&e eimplicitate consi- &tit. Quod ei Pater, et Filius, et Spiritus sanclus sunt divise persone (ut utique sunt), proprietetibus quae de uno dici non possunt ; substantia vero, id est obcla, qua sunt id quod sunt, jindivisa sit, necesse est, id vocabulum quod capit originem ex personis, id est quod ex personali proprietate, vel una, ut Pater, vel duabus ut, procedens, quod non de Patre, sed de Fi- lio, et de Spiritu sancto dicetur ; vel emittens quod non de Spiritu sancto, sed de Patre et Filio predica- tur ; vel omnibus, ut tres, quod de nullo divisim, sed de omnibus colleetim enuntiatur, ad substantiam, id est essentiam, qua sunt, non pertinere, id est minime substantialiter praedicari. At Trinitatem, id est uni- iates quibus colleetim dicuntur esse tres, facit di- versitas illa proprietatum ex quibus est diversitas qui dieitur personarum. Quoniam ergo ille proprie- (ates non snnt substanti], quod ex eo maxime cer- tum est, quia non singulariter dicuntur de omnibus divisim et colleetim — suppositis, multo magis non pertinet ad substantiam, id est non est substantialis Trinitas, videlicet unitates, quibus ille proprietates, et illi quorum ipse sunt, numerantur, qua nec prs&- dicantur simul omnes, nec divisim de singulis. Ut enim item itemque dicatur, illa est certissima regula qua dicitur, non esse substantiam, quidquid — de tribus divisim 'et simul suppositis non preadiea- tur. Quod fit ut neque Pater, neque Filius, neque Spiritus sanctus, id est quilibet istarum proprieta- tum a quibus haee sunt indita nomina, neque Trinitas, qua secundum eas Pater, et Filius, et Spiritus san- ctus sunt tres, de Deo, scilicet Patre, et Filo, et Spiritu sancto, substantialiter praedicetur ; sed potius (ut supra dictum est) ad aliquid. Quoniam revera Pater ei Filius paternitate et filiatione inter se refe- runtur, et Spiritus sanctus ad eosdem se habet con- nexione. Trinitas vero qua ipsi dicuntur tres, ipsa quidem non est relatio (omnis enim numerus est per 8e), sed relationum in quibus ipsi referuntur comes est. Ideoque ipsarum consortio dicitur ad aliquid praedicari. Deus vero; id. est Divinitas, qua hoe no- mine intelligitur, et veritas, et justitia, et bonitas, et omnipoteulia, et substantia, et inimutabilitas, et virtus, et sapientia, et quidquid hujusmodi id est diversum quidem nomine, idem vero re excogitari po- test de Divinitate, id est, de Patre, et de Filio, et - de Spiritu eancto substantialiter dieuntur : cum una obsla dicantur vel divisim, vel simul Deus, verus, justus, bonus, omnipotens, subsistens, immutabilis, fortis, sapiens, et hujusmodi allis ab eadem oóbcía nominibus esse id quod sunt, preedieantur. Hzc si, etc. ] Quasi: Quod Pater, et Filius, et Spiritus sanctus non de Divinitate substantialiter predieantur, mihi videor przedietis ratiocinationibus qua ex catholiea fide habent. initium, demonstrasse. Tuum tamen, o Joannes, super his judicium ex- specto. Si ergo hiec se habent recte secundum locos rationum theologicis convenientium, et si etiam ra- - tiones sunt ex fide, id est juxta catholicam fidem, peto ut tui contestationis auctoritate me instruas, id est, in eorum qua dicta sunt intelligentia confirmes. Aut siforte diversus es a me, aliter sentiendo de aliqua re, id est de aliquo predictorum, peto ne rà- tioni per fictam fidem, vel fidei per fabricatam ratio- nem prejudices, sed ligentius, id est, valde diligenter intuere, quse dicta sunt, vel esse catholice fidei, vel ex his quie tenet tides catholica, sequi : et, 81 utcun. que poteris, idem rationemque conjunge, ut scilicet primum ex fide auctoritas rationi, deinde ex ralione assensio fidei comparetur. 1311 QUOMODO SUBSTANTLE IN AN. MANL. SEV. BOETII QUOMODO SUBSTANTLE BONJE SINT LIBER. 1312 - EO QUOD SINT, BON/E SINT CUM NON SINT SUBSTANTIALIA BONA, LIBER, AD JOANNEM DIACONUM ECCLESLE ROMAN. Postulas ut,(a)ex hebdomadibusnostris,ejus que- A tendit ad simile: que igitur ad bonum tendunt, stionis obscuritatem, qua continet modum quo sub- stantie in eo quod sint, bonc sint, cum non sint substantialia bona,digeramet paulo evidentius mon- strem ; idque eo dicis esse faciendum, quod nonsit omnibus notum iter hujusmodi scriptionum. Tuus vero lestis ipse sum, quam h«c vivaciter fueris ante complexus. Hebdomadas vero ego mihi ipse com- mentor, potiusque ad memoriam meam speculata conservo,quam cuiquam participo, quorum lascivia ac petulantia nihil ajoco risuque patitur essedisjun- ctum. Prohinctu ne sis obscuritatibus brevitatis ad- versus, qua cum sint acarni ida custodia, tum id habent commodi, quod his solis, qui digni sunt, colloquuntur. Ut igitur in mathematica fieri solet, ceterisque etiam disciplinis, proposui terminos re- gulasque quibus euncta quae sequuntur efficiam. Communis animi conceptio est enuntiatio, quam quisque probat auditam. Harum duplex modus est: nam in una communis est, ut omnium homi- num sit, velut si hanc proponas : Si duobus equa- libus equalia auferas, que relinquuntur equalia esse; nullus id intelligens neget. Alia vero est doctorum tantum, que tamen ex talibus commu- nis animi conceptionibus venit, ut est: Que in- corporalia sunt, in loco non esse, et cetera, quae non vulgus, sed docti comprobant. Diversum est, esse, ei id quod est: ipsum enim esse nondum est; at vero quod est, accepta essendi forma, est atque consistit. Quod est, participare aliquo po- test; sed ipsum esse, nullo modo aliquo partici- pat: fit enim participatio cum aliquid jam est; est autem aliquid, cum esse susceperit. Id quod est, habere aliquid praeterquam quod ipsum est, potest; ipsum vero esse, nihil aliud preter se ha- bet admixtum. Diversum est, tantum esse aliquid, et esse aliquid in eo quod est: illic enim acci- dens, hie substantia significatur. Omne quod est, participat eo quod est esse, ut Sit: alio vero participat, ut aliquid sit: ac per hoc, id quod est, participat eo quod est esse, ut. sit; est vero, ut participet alio quolibet. Omnesimplex, esse suum, et id quod est unum habet. Omni composito 'aliud est esse,aliud ipsum est. Omnis diversitas dis- cors, similitndo vero appetenda est ; et quod appe- tit aliud, tale ipsum essenaturaliterostenditur,qua- le est illud hoc ipsum quod appetit. Sufficiuntigitur que premisimus ; & prudente vero rationis inter- prete suis unumquodque aptabitur argumentis. Questio vero hujusmodi est : Ea quz sunt, bona sunt; tenet enim communis sententia doctorum, omne quod est ad bonum tendere; omne autem bona ipsa sunt; sed quemadmodum bona sint in- quirendum est, utrumne participatione, an. subs- tantia. Si participatione, per se ipsa nullo modo bona sunt: nam quod participatione album, est, per se in eo quod ipsum es!, album non est, et de ceteris qualitatibus eodem modo; si igitur parti- cipatione, bona sunt, ipsa per se nullo moda sunt ; sed concessum est. Non igitur participatione sunt bona, sed substantia: quorum vero substantia bo- na est, id quod sunt bona sunt, id autem quod ' gunt habent ex eo quod est esse. Esse igitur ipso- rum bonum est : omnium igitur rerum ipsum esse, bonum est. Sed si esse bonum est, ea que sunt, in eo quod sunt, bonasunt; idemque illis est esse, quod bonum esse: substantialia igitur bona sunt, quoniam non participant bonitatem. Quod si ip- sum esse in eis bonum est, non est dubium quin substantialia, cum sint bona, primo sint bono si- milia, ac per hoc, ipsum bonum erunt : nihil enim illi preter seipsum simile est; ex quo fit ut omnis quas sunt, Deus sint, quod dictu nefas est. Non sunt igitur substantialia bona, ac per hoc, non in his est esse bonum ; non sunt igitur, in eo quod sunt, bona; sec nec participant bonitate, nullo enim modo ad bonum tenderent; nullo igitur modo sunt bona. Huic questioni talis poteritadhiberi solutio. Multa sunt qu& cum separari actu non possint, animo ta- men et cogitatione separantur, ut cum triangulum vel cetera a subjecta materia nullus actusseparat, (; mentetamen segregansipsumtriangulum proprieta* lemque ejus preter materiam speculatur. Amovea- mus igitur primi boni presentiam paulisper ex ani- mo, quod esse quidem constat, idque ex omnium doctorumindoctorumquesententia,barbararum quo- que gentium religionibus cognosci polest. Hoc igitur paulisper amoto, ponamus omnia esse, qua sunt, bona ; atque ea consideremus quemadmodum bona esse possent, si a primo bono minime defluxissent. Hinc intueor, aliud ineisesse, quod bonasunt, aliud quod sunt : ponatur enim una eademque substantia bona esse, alba, gravis, rotunda: tunc aliud esset illa ipsa substantia, aliud ejus rotunditas, aliud co- lor, aliud bonitas ; nam si hac singula idem essent quod ipsa substantia, idem esset gravitas quod co- lor, quod bonum,et bonum quod gravitas; quod fieri natura non sinit. Aliud igitur tunc in eis esset esse, aliud aliquid esse ; ac tunc bona quidem essent,esse tamen aliquid esse; acLunc bona quidem essent,esse modo essent non a bono, ac bona essent, ac non idem essent quod bona, sed eis aliud esset esse, aliud bonis esse ; quod si nihil omnino aliud essent (a) Nimirum partiturus erat breviores has scriptiones suas per hebdomadas, sicut 'l'itus Livius divinum opus suum per decades, Sabellicus per enneades. 1313 IN LIB. QUOMODO SUBST. BONJE SINT. GILBERTI PORRET/E COMMENTARIA. 1314 nisi bona, neque gravia, neque colorata,neque spatii À sent ; et quoniam actu non potuere existere, nisi dimensione distantia, nec ulla in eis qualitas esset, nisi tantum bona essent, tunc non res,sed rerum vi- derentur esse principium ; nec potius viderentur, ged videretur: unum enim solumque est hujusmodi, quod tantum bonum, aliudque nihil sit ; que quo- niam non sunt simplicia, nec esse omnino poterant, nisi eaid quod solum bonum est, esse voluisset. Id- Circo quoniam esse corum a boni voluntate defluxit, bona esse dicuntur ; primum enim bonum quoniam est, in eo quod est, bonum est ; secundum vero bo- num, quoniam ex eo fluxit cujus ipsum esse bonum est, ipsum quoque bonum est. Sed, ipsum esse omnium rerum ex eo fluxit quod est primum bo- num, et quod bonum tale est, ut recte dicatur, in eo quod est, esse bonum. Ipsum igitur esse eorum bonum est ; tunc enim, in eo quod essent, non es- sent bona, si a primo bonó minime defluxissent. Qua in re soluta questio est : idcirco enim licet in eo quod sunt, bona sunt, non sunttamen similia primo bono : quoniam non quoquo modo sint res, ipsum esse earum bonum est ; sed quoniam non po- test esseipsum esse rerum,nisi a primo esse defluxe- rit, id est a bono : idcirco ipsum esse bonum est, neque est simile ei a quo est. Illud enim quoquo modo sit bonum est, in eoquod est; non enim aliud est preterquam bonum ; hoc autem, nisi ab illo es- set, bonum fortasse esse posset ; sed bonum, in eo quod est, esse non posset. Tunc enim partieiparet forsitan bono ; ipsum vero esse quod non haberent a bono, bonum habere non possent. Igitursublato ab his primo bono mente et cogitatione, ista licet essent bona, tamen, in eo quod essent, bona esse non pos- ENS o 2 0 0 S o et illud ea quod vere bonum est, produxisset, idcirco et esse eorum bonum est,et nonest simile substan- tiali bono id quod ab eo fluxit: et nisi ab eofluxi- sent, licet essent bona, tamenineoquod sunt, bona esse non possent ; quoniam et praeter bonum et non ex bono essent, cum illud ipsum bonum primum et ipsum esse sit, et ipsum bonum, et ipsum esse bo- num.Atnonneetiamalba, ineo quodsunt, alba esse oportebit ea quz alba sunt, quoniara ex voluntate Dei fluxerunt, ut essent alba? minime. Aliud est enim esse, et aliud alba esse: hoc ideo, quoniam qui ea ut essent elficit, bonus quidem est, minime vero albus. Voluntatem igitur boni comitata sunt, ut essent bona, in eo quod sunt; voluntatem vero non albi non sunt comitata, ut talis ejus esset pro- prietas, ut esset album in eo quod est; neque enim ex albi voluntatedeftuxerunt. Itaque quia voluit esse ea alba, qui non erat albus, suntalba tantum ; quia vero voluit ea esse bona, qui erat bonus, sunt bona, in eo quod sunt. Secundum hanc igitur rationem, cuncta oportet esse justa, quoniam ipsejustus est, quiea essevoluit. Nehocquidem,nam bonum esse, essentiam, justum vero esse, actum respicit: idem autem est in eo esse, quod agere , idem igitur bo- num esse quod justum. Nobis vero nonest idem esse quod agere, non enim simplices sumus: non est igitur nobis idem bonis esse, quod justis ; sed idem nobis est, esse omnibus bonis, in eo quod sumus, Bona igitur orrnia sunt, non etiam justa : amplius bonum quidem generale est, justum vero speciale, nec species descendit in omnia. Idcirco alia qui- dem justa, alia aliud : omnia vero bona. GILBERTI PORRETZE COMMENTARIA IN LIBRUM QUOMODO SUBSTANTLE BONJE SINT. Quod Grece qiÀosogla, Latine amor sapientie di- eitur, cujus quidem tota species philosophis, id est amatoribus sapienti: placet, sed non cuilibet totam ostendunt. Attendunt enim in ipso quo sunt, id est hominum genere, plurimos, qui tanquam bruta ani- malia sese totos sensibus aut imaginationibus dede- runt ; multos vero qui primo quasi rationis motu ad ea quz preter seusus et imaeinationes concipi de- bent, contendunt, Illos ergo philosophi omnino con- temnunt; hos autem quibusdam elementis, et quasi nutibus exteriorum significationum erudiunt : et hi quidem hac disciplina, quee Graece dicitur cy oA, si- gnificationibus acceptis fari gestiunt. Sed quoniam id preter dicendi rationes tentant, sepe in errores labuntur, sepe autem incongrua aut imperfecta, aut superabundanti oratione balbutiunt. Quorum aliquos, vel negligentice torpor, vel ingenii hebetudo, in his quibus consueverunt exteriorum signifieationum de- tinent elementis. Alios vero ad 1psam rerum verita- tem, quam ultra significationes mentis aeies natura- liter sentit, ejusdem veritatis cupiditas trahil: hos quoque philosophi propriis sibique eonvenpientibus officiis destinant. Nam hebetes illos, inculto et (ut ita dicatur) rusticano sermone, quo sensus magis quam evolvatur involvitur, semper laborare per- mittunt: spectabilem vero sapientie . formam illis nequaquam exponere prostituunt. Alios vero ad ip- sam quamdam quas vocatur rationum via dirigunt : non tamen ad eam «seque omnes admittunt. Plures enim communibus, et qua&& omnibus note sunt ra- tionibus, tanquam publica via currentes, ad imagi- nem ejus, que in naturalium concretionibus quo- dammodo adumbratur, adducunt. Multos vero his naturalium speculis assuetos, ad ea qua a conoretio- nibus altior disciplina, quze Grece dicitur pmo, abstrahit, vocant : ut ibi naturam rerum et proprie- tatem, ac per hoc sapientie speciem, qui in hujus- modi magis resultat, purius comprehendant. Paucos vero quos intentiore studio vident attentos, et men- tissacie perspieaciorés, nec tam laudis proprie levi- tate subvehi, quam veritatis ipsius specie trahit, -vere dignos quibus sapientie dignitas exeratur, in quoddam quasi diversorium extra publicam ratio- nalium. viam, et. 0ccp/jpazo s1ve á£upuoca, hoc est speculationes sive dignitates disciplinalium, ducunt. Ubi quodam quasi sinu secreli, sapieutie ipsius quamdam pre ceteris dignitatem ilis ostendunt. Hane igitur illi pauci ea in mentis acie qus intel- lectus vocatur, diu multumque in omni rerum gene- re, videlicet et in naturalibus, et in mathematicis, et maxime in theologicis iutuentes, mirantur ejus ralio- nes ab aliorum rationibus esse diversas, nec quibus 1315 explicari possunt, cognatos esse sermones; s quando proportione rationis alicujus ad eam ab aliis contingat, imo necesse eit verba transumi, inextri- cabiles admodum quistiones prestare. Heec igitur sunt sapienti in qualibet facultate, sed maxime in iheologiga paucis nofa secreta, quorum quia gloria dignitatis summorum etiam philosophorum trahit admirationem, ab ipsis ma pd ooEd vocantur : et quia prestant questiones, quando translatis diclionibus proponuntur, &g6)d(arza. vel ivgopor va, hoc est pro- positiones, dicuntur. Quoniam vero hec altior in- telligentia percipit per excellentiam 268op48ec, hoc est conceptiones, nominantur ; utique longe diverse ab illis conceptionibus que 2vop2 paco. appellantur, Est enim quodam argumentationis genus, quoniam ante conclusionem Aóyoc cum Aóyo, id est sermo cum sermone aessumptio, scilicet cum propositione conjungitur : ideoque tota illa oratio. cuJAovtcpóc, id est collocutio dicitur. Est vero aliud argumentatio" nis genus, quo ante conclusionem aliquid quidem dieitur, sed aliud quod similiter dictione exponendum erat, in anima absque dietione tenetur : ut, est ho- mo, igitur est animal. Hic enim ex eo quod dictum est, est homo ; et ex eo quod absque dictione cogita- tur, scilicet, homo naturaliter esse animal, conclu- sum est, est animal. Ideirco tota oratio ab illa parte antecedentis, qui» sine expositione tenetur in ani- ma, 2y0ópom pax vocatur. Sunt et alia &vgopyjprco, quee aut juxta qualitatem summarum oratoriaeum ali- quid menti relinquunt, ut mater diligit ; aut inclu- sione aliquo sub inlerrogatione posito contrarium intelligi volunt, ut quod .scis prodest, et quod ne- scis non obest. Sed nulla talibus conceptionibus di- guitas inest. Non enim 4a ratione et consuetudine 'xulgaris etiam sermonis discedunt, eoque magis illas in mente tenet orator, quod superfluum apud se ju- dicat, eas omnibus notas oratione proponi. Que vero hebdomades appellantur, a sensu simplicium omnino proeul sunt : et qui in plurimis studuerunt,et sophisticis etiam exercitationibus probati paruerunt, earum miraculo commoventur, et eicut predictum est, ad ipsarum contemplationem non nisi paucos eosque valde probatos admittunt. Hujusmodi mul- tas pramente Boetius sapientie amator. habet, et Romano Joanni diacono diu pulsanti,dignoque cui ali- quando aperiretur, qualiter poterat in naturali, ideo- que composito fabricatoque sermone, aliquas exerebat. Inter quas una erat qua dicebatur ea qui sunt,esse bona in eo quod sunt,cum tamen non sint substantialia bona. Quam admirationem quidem venerabatur Joannes, sed a veritate sensus illius, quarumdam rationum qui vi- debatur in ea conflictus, ejusdem intelligentiam exelu- debat. Hune ergo conflictum, rogatus ab eo Boetius primum iili proposuit: ut ea quse sunt, non modo in eo quod sunt, verum etiam nullo modo esse bo- no, quarumdam phantasiis rationum conclusii. Dein- de totam hujus senigmatis nubem divisione decussit, et sic ad hebdomadis, hoe est, conceptionis dignita- tem, intelligentiam ejus admisit. Postulas etc.|] Quid Joannes diaconus petat, et quid se facturum super hoe Boetius spondeat, tan- quam brevi prologo, quo attentionem ejus quie in- formando solvendoque emblemate magis erat neces- saria, moveat, premittit ;et ait: Postulas, quasi rem a nobis tue amicitie debitam, ut unam ex hebdo- madibus nostris, videlicet obscuritatem questionis ejus qua continet modum, quo scilicet substantiw, id est qua in naturalibus res subsistentes dieuntur, bone sint, in eo quod sint, cum non sint substan- tialia bona, hoe est, cum bonitas ipsa non sit eorum de quibus predieatur subsistentium esse, digeram quod est, et paulo post evidentius, hoc est aliquate- C D nusevidenter monstrem, videlicet quibus argumen-: tis affirmatio, quibusque negatio probari posse videa- iur, et quo multiplieitatis loco divisio, verc scientid error cedat, exponam. Dicisque id esse faciendum, id est, questionis hujus obscuritatem ita esse dige- IN LIBRUM QUOMODO SUBSTANTLE BONJE SINT 1316 et si À rendam, ideo quod non omnibus notum sit iter hu- jusmodi .seriptionum, id est,non multi sunt qui de hu- jusmodi scribere eonsueverint, aut etiam scribendi noverint ralionem. Nam eisi hos, quos graves locos vocabant, suis quandoque orationibus insuruerint, ut Socrates et Cato, et alii multi, minime tamen his tractandis operam dabant. Quod vero hoc scri- plionum iter paucis notum sit, et te vere attendisse, et eam etiam , ne usu communi, &i scilicet a pluribus hujusmodi traetarentur, vilescerent, tam valde pla- cuisse, exempla tua ad me, ut de hae scriberem qua- stione, directa comperi. Nam ex his que in ea legi, ego ipse sum tuus testis, quam vivaciter antehac fueris complexus, id est, tibi placuerint: hsec sedi- cet paucis, sicut dictum est, notum esse iter hujus- modi sceriptionum ; et tu. quidem de predicta heb- domade digerenda sic postulas. Ego vero ipse, et hane, et alias jhebdomades commentor quidem, id est, 1n mentem frequenter comminiscor, sed hoe mihi tantum. Quod est, speculataque ad memoriam meam conservo, potius quam participo, id est. com- munieo cuiquam illorum, quorum lascivia interior ac exterior petnlantia, nihil patitur esse conjunctum, id est perfectum in se et aliis congruum, quod Greci dicunt àppovtxóy. Quod utique provenit non ab animi ratione, sed a joco lascivie risuque petulantie sus. Tales namque sua tantum inventa solent laudare, ceterorum vero vituperare, et tanquam nullius sint, deridere. His ergo sapientie secreta, quoniam pro- pter eos qui digni videntur omnino tacere non pos- sumus, aliqua de locis multiplicatis couformata spe- cie veri, aut saltem aliqua verborum econtractione obducimus. Prohine moneo, tu ne sis adversus obscu. ritatibue brevitatis, id est, quae ex brevitate contingere possunt. Qua cum sint, contra obliquos obtrectatorum morsus, arcani fida custodia, quod non mediocriter utile est, tum etiam commodi, id est, hoc commodi naturaliter habent, quod colloquuntur cum his solis qui quatenus possunt convenientium rationum via vesligant, et indeficientium studiorum impendio com- parant ceonceptionum arcana, qui vere digni sunt in- tromitti ad ea. Ut igitur, etc.] Quasi : Postulas ut digeram, et evi. dentius monstrem obscuritatem — quaestionis, ete. Ut igitur tus satisfaciam postulationi, feci sie, ut fieri solet in mathematica maxime disciplina, id est arithmetica, geometrica, musica, astronomica, et in ceteris etiam pluribus disciplinis : ut in pre- dicamentis et analyticis; in quibus quedam secu- taris tractatibus necessaria preponuntur, videlicet . preposui terminos regüulasque. Eosdem quos vocat terminos, vocat etiam regulas, sed regulas quidem, quoniam locali similitudine multa continent, termi- nos vero, quoniam ex eorum principiis demonstratio propositorum deducitur, et eorum postremis indu- ctionibus tanquam finibus terminatur. Hos igitur sive terminos sive regulas preposui, quibus efficiat euncta qua sequuntur, id est, quibus et propositam hebdomadem abduci in dubitationem ostendam, et ex multiplicitatis loco diviso ipsam confirmem. Communis, ete.] Prima quam ponit regula, omnium qua sequuntur, imo. omnium cujuscumque facultatis sint generalium sententiarum, quas etiam hoe. loco conceptiones vocat, est locus. Ut enim de positivis grammatices facultatis regulis taceamus, certum est, quod et qui vocantur communes loci rhetorum, et maxim: propositiones dialecticorum, et theoremata geomelrarum, et axiomata musicorum, et generales sententie ethicorum seu philosophorum, continentur universitate hujus regule, qua dicitur : Communis animi'conceptio est enuntiatio, quam quisque probat - auditam, non unius tantum, sed communis animi, id est multorum animorum vocat eam de qua nune lo- quitar conceptionem * quoniam scilicet, qus infinita- rum, singularium, eoncessarum, seu dubiarum localis est ratio, plurimis vel natura, vel opifice logica notam adeo esse convenit, ut cum ad aliquid confirmandum 1341 GILBERTI PORRET/E COMMENTARIA. 1318 &dducetur, testimonio probationis non egeat. Unde A facultatibus usu diverso, esse, et esse aliquid, diver- et alibi indemonstrabilis, et per se nota dicitur, et hie, enuntiatio, quam quisque probat auditam. Ideo namque aut eseris inventis sepe interseritur, aut orationibus jam perfectis atque terminalis exponitur, quoniam vel naturaliter, vel ex logica disciplina illis eum quibus sermo conseritur, est omnino indubia. Nee te moveat quod conceptio dicitur enuntiatio, aut si etiam converso, enuntiatio dicatur conceptio, quo- niam et quod concipimus enuntamus, et quod enun- tiamus concipimus. Harum autem que ita communes animi dicuntur conceptionum duplex est modus. Nam una ita communis animi est, ut omnium sit, id est ut omnes homines hanc naturaliter noverint ; veluti si hanc conceptionem geometricam proponas, qua dici- tur: Si duobus equalibus sequalia auferas, que» re- linquuntur s&qualia esse nullus intelligens, id est nullus san: mentis homo, id neget. Omnes enim etiam preter logicam disciplinam, id verum esse naturali- ter cognoscunt. Alia vero ita communis animi est, quod non omnium hominum, sed doctorum iantum- modo est, quee tamen venit ex talibus conceptioni- bus, quae qualter predictum est, communis sunt animi ; ut est heec : Quee. ineorporalia sunt, in loco non esse. Hec enim non quidem ejus, que dicitur logice rationis universitate, locus est, sed ex logie loco veniens, naturalis. Est namque dialecticorum omnibus nota topica generalis, quod soli alicui pro- prium est, id sine eo esse non potest : ut. color, quia soli corpori accidit, non nisi in corpore est. Ex hujus igitur loci universitate omnibus etiam hominibus na- turaliter cognita, venit he»c conceptio sive enuntiatio naturalis, qua dieitur, que incorporalia sunt, in loco non esse. Locus enim, et quo locale, et. quo lo- catum aliquid vere intelligitur, solis corporibus acci- dit. Sotidi namque intervalli civrcumscriptio, que in genere quantitatum locus vocatur, in solis corporibus est. Itaque et ille locus, qui ex quadam intervallorum ad se invicem ordinabili collatione, collocatio nomina- tur, tantum eorporum est, secundum quam genera- liter quidem locata, specialiter vero intra et extra, ultra et citra, subter et supra, et hujusmodi, corpora ipsa sola recte dicuntur ; et hsec quidem collocatio universis mundane machines partibus convenit. Ipsa vero secundum se totam utique localis est: quoniam intervallaris ejus protensio suis quibusdam terminis retinetur, quod est circumscribitur. Quia tamen pro- pter ipsam non est aliud corpus, nec extra, nec intra, nec ultra, nec citra, nec subter, nec supra, nec juxia, nec circa aliquid esse, nec hujusmodi aliqua predi- camenta recipere ; ideo nec secundum se totam locata esse potest: atque in hoc cum incorporalibus éonvenit, quz: quia non sunt localia, nequaquam lo- cata intelligi possunt. Sed sicut dictum est, quamvis illa maxima propositio, et topica generalis, ex qua naturalis hec venit, et in qua cum intinitis aliis con- tinetur, omnibus etiam naturaliter nota sit, hec tan- tum quae modo venit, tantummodo doctorum dicitur esse, Recte utique : cateri namque "usu verborum, qui sepe ex aliqua causa extenditur ultra naturam, decepti, ex eodem sensu dietum accipiunt : Anima est intra corpus animalis, et extra corpus lapidis, et linea sita in corpore, et extra animam est, et hujusmodi, ex quo sensu corpus aliquid intra vel extra aliud corpus est, audiunt. Docti vero, quos una facies di- versarum dictionum non decipit, seusus ipsos qui sub eadem dicendi diversi sunt qualitate, dividunt, ideoque quod aliis minime videtur, cognoscunt. Hmc est igitur communis animi illa conceptio, sive enun- tiatio, quse doctorum tantummodo est, et cetera hu- jusmodi que non vulgus comprobant, sed multo usu diversarum disciplinarum, el tam exemplis quam rogulis docti.« Secunda regula : Diversum est, esse, et id. quod est. Ipsum enim esse, nondum est; at tero quod est, ac- cepta essendi forma, est atque consistit.] Hic notandum videtur, quod diversorum philosophorum in diversis sum dicuntur. Nam in theologica, divina essentia, quam de Deo praedicamus, cum dicimus, Deus est, omuium ereatorum dicitur esse. Cum enim dicimus corpus est, vel homo est, vel hujusmodi, theologici hoc esse dictum intelligunt quadam extrinseca deno- minalione ab essentia sui prineipii. Non enim dicunt corporalitate corpus esse, sed esse aliquid, nec hu- manitate hominem esse, sed esse aliquid, et similiter unumquodque subsistens, essentia sui principii pra&- dicant non esse aliquid, sed esse. llla vero que in ipso creata est subsistentia non esse, sed esse ali- quid. Et ad eumdem modum quidquid operante sum- mo principio est, eadem principali, et increata es- sentia dicunt esse, suo vero quolibet genere aliquid esse. Illorum vero philosophorum quibus suze facul- ialis genera sunt, sola illa que ex principio esse cceperunt ; alii quelibet illa orationum suarum the- mata, 1d est. materias, de quibus loquuntur, eodem quo dieunt esse, dicunt eliam esse aliquid : unde eliam hoc verbum, est, dicunt de omnibus s&quivoce predicari. Alii vero dividunt, et ea qua subsistunt dieunt esse subsistentiis, et esse aliquid his quai sub- sistentias comitantur, intervallaribus scilicet mensu- ris et qualitatibus. Ceteris vero septem generum predicamentis eadem subsistentia nec esse, nec àli- quid esse concedunt. Similiter et. nullum illorum quai abstractio mathematica ab his de quibus predi- cantur dividit, vel esse, vel aliquid esse consentiunt. Ergo eum dicitur diversum esse, et id quod est, se- cundum theologicos quidem intelligitur esse id quod est principium, id quod est. vero, illud quod est ex principio ; sed secundum alios philosophos, esse subsistentium sole illorum qus predieantur subsi- stentie ; qui vero sunt, ea tantum qu: illas in se habendo subsistunt. Sic ergo et secundum theolo- gicos, et secundum alios philosophos recte potest dici: diversum est esse, et id quod est. Sed et hanc regulam, et ceteras qui sequuntur preter septimam, tam usu theologicorum quam aliorum philosopho- rum, hoe loco accipi debere, sequentia nos docebunt. Nos tamen omnes prater illam septimam, ut signifi- cantius demonstrarentur, in naturalibus exemplabi- mus. Ait ergo : Diversum est esse, id est subsistentia, qu& est in subsistente, et id quod est,id est sub- sistens in quo est subsistentia : ut corporalitas et corpus, humanitas et homo, vere. Ipsum enim quod per abstractionem quodammodo ab illo in quo est in- tellectus separet esse, nondum est. Non ait: non est, sed nondum est ; dum enim ipsam illam esimpli- cem puramque formam ut in seipsa est intuemur, quod est eam aliter quam sit attendere, quodam- modo non est,eo quod non qualiter attenditur, est. Etsi enim abstractim attenditur, est tamen inabstra- cta. At vero id quod est, accepta in se forma essendi, id est, ea quam abstractim intellectus concipit, sub- sistenlia, quse acceptio dicilur, generatio est, atque materie, quie Av dicitur, formsque hujus, que Gr&ce oóci07,g vocatur, concursum, opifice illa for- ma qui nominatur oócía, juxta exemplar illius qua dicilur gi0&a, eixov, hoc est illius exemplaris exem- plum et imago consistit : ut corpus, eo quod ut esse corporalitatem habet, est corpus ; et homo, eo quod humanitatem. : Tertia regula : Quod est, participare aliquo potest sed ipsum. esse, nullo modo aliquo participat ; fit enim participatio cum aliud jam est ; est autem aliquid, cum esse susceperit.] Sensus: id quod est, hoc est subsi- stens, quod ea quam in se habet, subsistentia est, po- test participare aliquo, id est. cum ipsa subsistenlia, aliquid aliud quod ad potentiam subsistentie illius pertineat, in se potest habere : ut corpus quod cor- poralitate, quam in se habet, est, cum ea colorem etiam, et lineam, et diversorum generum qualitates, el quantitates alias ad corporalitatis potentiam per- tinentes, quibus ipsum quale et quantum est, in se habet. Sed ipsum esse, id est subsistentia, quee ines 1319 IN LIBRUM QUOMODO SUBSTANTLE BONJE SINT 1320 subsistenti, nullo modo participat aliquo. Quippe À det auctoris subaistentia esse aliquid affirmatur, ut, quod in se non habet esse quo sit, nullo modo cum esse potest, habere in se quo quale vel quantum sit. Esse namque subsistentia est, non substantia. lta cum esse nonu possit in se habere, quo sit, nec parti- cipatione aliud aliquid in se habebit, vere : cum enim aliquid, id est subsistens jam est aliqua subsistentia inne fit allerius naturze ad. illius subsistentiee poten- iam pertinentis, parüieipatio, qua subsistens ipsum quale vel quantam sil. Est enim in his quse predi. cantur quidam ordo non temporis, sed rationis, quo naturaliter id quod est esse, praecedit ; et quod pro- prietatis cuidam ratione illi addictum est, sequitur. Ac per hoc cum jam aliquid est, deinde quo esse eum suo participet, quaeritur. Est autem illud, cum aliquid, sicut in secunda regula dictum est, esse, hoc est es- sendi formam susceperit. Quarta regula : Id quod est, habere aliquid prater- quam quod ipsum esi, polest; ipsum vero esse, nihil aliud prater se habet admixztum.] Hec regula quodam modo praecedentis sensum explanat. Ideo namque id quod est participare aliquo dictum est, quoniam id. ipsum quod est, potest habere aliquid preterquam illud eil, quo ipsum quod est, est, id est preterquam sit esse, quo ipsum est: ut corpus preter corporali- tatem, cum ipsa qua est corporalitate habet colorem. Ipsum vero esse idcirco nullo modo aliquo partici- pat, quoniam nihil aliud preter se habet, cum eo quo forte fingatur esse, in sese admixtum. Quinta regula : Diversum est, tantum esse aliquid, et esse uliquid in eo quod est: illic enim accidens, hic substanlia significatur.] Sicut priediximus, ea qui sub- sistunt, quidam philosophorum dicunt esse solis sub- sistentiis, et esse aliquid quibusdam, qus alia sunt asubsistentiis, videlicet solis accidentibus. Secun- dum huuc usum hoe loco solum subsistens solis ac- cidentibus esse aliquid dicitur. Dicimus etiam, quo- niam id quod est aliquid, quandoque dicitur esse aliquid in eo quod est, et hoc quoque duobus modis, quandoque vero ita simpliciter esse aliquid, quod nullo modo in eo quod est. Verbi gratia : Aliquod opus, et eereum dicitur, e& humanum, et triangulum. Sed ereum atque humanum, in eo quod est, diversa tamen ratione ; triangulum vero, nulla ratione in eo quod est, sed tantum triangulum. Et cereum quidem dicitur esse, in eo quod est, quoniam eo ipso quo est, suo scilicet. genere dieitur cereum. Humanum vero dieitur esse, in eo quod est, non quidem quo- niam sit humanum genere quo ipsum est, sed quo- niam hoc ipsum quod opus esse screum predicatur, ideo humanum est, quia auctor ejus, vere in eo quod est idem genere proprio humanus est, siquidem mi- nistro ac per hoe quodam modo auctore homine ac- cessit lapidi color, quo solutus est, et ita ss factus est. Triangulum vero idem utique opus dicitur, sed nulla ratione in eo quod est. Neque enim quod est triangulum, eo ipso quo est, id est genere suo est triangulum. Neque vero ideo quod esse illius, id sci- licet, quo ipsum opus est dicatur triangulum, eo quod auctor ejus, id est homo sit triangulus. Ideoque sola accidente figura, quie scilicet nec operis nec auctoris est esse, triangulum dicitur. Unde manifestum quod diversum est, esse aliquid tantum, id est, cui cum predicatur esse aliquid, non potest addi in eo quod est ; et esse aliquid in eo quod est, id est, cui dicitur esse aliquid, potest, addi iu eo quod est, vere. Illic enim, id est cum de quolibet dicitur, est aliquid, ita quod non potest addi, in eo quod est, significatur esse accidens, id quo ita esse aliquid dicitur : ut quod opus dicitur esse triangulum. Hic vero id cum de quolibet dicitur, est aliquid, ita quod potest addi, in eo quod est, significatur esse substantia, hoc est subsistentia, id quo ita esse aliquid dicitur. Sed vel ipsius esse subsistentia, quod proponitur esse ali- quid, ut opus est dreum ; vel illius esse substantia, quo auctore est esse illius, quo aliquid esse proponi- tur, per quod tam esse illius, quam illud ipsum ea- C D opus est humanum. Sexia regula : Omne quod est, participat eo quod est esse, ut sit ; alio vero participat, ut aliquid sit : ac per hoc id quod est, participat eo quod, est esse ut sit : est vero, ut participet alio quolibet.] Supra in regula tertia qua dictum est, quod est, participare aliquo polest, participationem dicebat, id quod est cum suo esse, aliud habere quiddam. Unde in quarta aperte dice- hat: Id quod est, habere aliquid preterquam quod ipsum est, potest. In quo etiam et in eo quod in ter- ti: clausula ponebat dicens ; Est, autem aliquid cum esse susceperit, et in fine secunde subjungens, quod est, accepta essendi forma est, patenter ostendit, quoniam habere ipsum esse, participatio est. Utrum- que igitur habitum, videlicet, et, quo habetur ipsum esse, et quo aliud aliquid cum ipso ab uno solo, id est ab eo quod est, in hac. sexta regula manifeste participationem appellat, et ait: Omne quod est, sci- licet omne subsistens, participat eo quod est ejus es- se : non quidem ut eo sit, aliquid, sed ad hoe tantum ut eo sit. Cum eodem vero idem subsistens quodam alio participat, ut eo sit aliquid. Sed illa participatio, qua eo quod est esse participat, natura prior est; al- tera vero posterior, uude infert; Ac per hoc ; qua. si : Quia videlicet non potest esse aliquid nisi prius naturaliter sit, id quod est, sicut dictum est, partici- pat eo quod esi esse, ut sit. Est, vero naturaliter prius, ut deinde participet alio quolibet quo aliquid sit. Septima regula : Omne simpler esse suum, et. id quod. est unum habet.] Hoc in solis theologicis exem- plari potest. Nam omnia naturalia non modo ereata, sed etiam concreta sunt. Mathematica vero, etsi nec re, nec proportione dicuntur habere in se quo sint, vel aliquid, aliqua tamen eorum ut suce rationis par- tibus'constant, ut illa qute ex omnibus tam in natis quam extrinsecus affixis colligitur, primarum .sub- stantiarum plena proprietas, et ea subsistentia spe- cialis, que ex generali et ejus potentiis constat. Ho- rum quoque, et omnium aliorum, quae quoniam hujusmodi partes non habent, simplicia vocantur, ef- fectus est multiplex : Deus vero omnino est simplex ; nam quoniam non habemus illi cognatos quibus de ipso loquamur sermones, à naturalibus ad ipsum verba transumimus, dicentes : In Deo est essentia qua ipse est, et potentia qua potens est, et sapientia qua sapiens est, et hujusmodi ; non tamen cogitamus ab essentia, qua illum esse praedicamus, potentiam aut sapientiam ejus, quibus quasi esse aliquid dici- mus eum, de quo omnino nec scimus, nec scire pos- sumus, quid sit in illa ratione esse diversam. Et ton- ta in illo est, sub hac horum nominum diversitate, non dico rerum unio, sed rei singularis, et simplicis, et individus unitas, ut de eo vere dicatur : non mo- do Deus est, Deus est potens, Deus est sapiens, ve- rum eliam Deus est ipsa essentia, Deus est ipsa po- tentia, Deus est ipsa sapientia, et hujusmodi. Ipse enim solus quidquid est juxta hujusmodi nominum diversitatem, ex unius numeris ejus, quod est Spiri- tus sanctus, usu diverso nostrorum, vere est in eo quod esl, et ipsum quod est. Quicunque vero diver- so predicti muneris usu, vel potens, vel. sapiens, vel hujusmodi est, est quideni hoc qualitereunque in eo quod est, sed nullo modo est ipsum quod est : pluri- bus enim est, et pluribus aliquid est, ipse vero eodem quo est, aliquid est, et est vere in eo quod est, et vere id quod est ; ideoque recte dictunY videtur, omne simplex esee suum, et id quod est unum habet. Id est, si quis de eo quod vere est simplex, dicat est, et. item dicat est aliquid, nullus intelligere debet, quod secunda oratione predicaverit, de ipso aliquid pro- prietate aliqua diversum ab eo, quod predicaverat in prima. Ul si vel de Patre, vel de Filio ejus, vel de utrormnque Spiritu, dicat quis, est, ita: Pater est, Filius est, utrorumque Spiritus est, et postea de eo- dem Patre, vel de eodem Filio, vel de eodem ambo- rum Spiritu dicat, est aliquid, ita : Pater est potens, . 4324 "rationibus idem dicitur, GILBERTI PORRETJE COMMENTARIA. 1322 Filius est potens, Spiritus amborum est potens, nulla A ex quo ipse constat, non sibi unita, sed vere unum ratione intelligi debet aliud esse quod est,et aliud esse quo potens est, quoniam et Patri, et Filio et ambo- rum Spiritui idem omnino est, et esse, et potentem esse ; similiter illorum trium cuilibet idem est esse, et sapientem esse ; item cuilibet illorum idem est esse, e bonum esse, et hujusmodi : quod in non sim- plieibus quod sunt omnia quae creata subsistunt, mi- nime yerum est. Unde et octava regula est : Omni composito aliud est esse, aliud ipsum est.] Duobus modis compositio accipitur : unus est, quo subsistens aliquod ex sub- sistentibus inter se diversis, et a quibus compositum ipsum aliud est, dicitur esse compositum : ut homo, qui ex earnibus et ossibus, vel ex corpore et spiritu compositus est. De quo composito non dubium est plurima predicari, nam et omne quo quodlibet componens est, et quo aliquid est, et esse, quod ex omni componentium esse et aliis quibusdam com- ponitur, quo et ipsum compositum subsistens;est, etomne quo idem juxta compositum esse aliquid est, de ipso homine predieatur : ut homo est carnes et ossa, est corpus et spiritus, est coloratus, et. 1n- telligere potens est homo, et aptus ad ridendum, et hujusmodi plurima. Alius vero compositionis est modus, quo non quidem subsistens ex subsistentibus (nam quantum ad hoc simplex est), sed eL multis quorum unoquoque est, el multis quorum unoquo- que aliquid est, ejus constat proprietas : ut bominis spirilus, qui unus et simplex, quavtum 8d hoc quod non ex diversis subsistentibus constat, et multis subsistentiis est, et multis earum accidentibus ali- quid est: ideoque compositus, nec ipsum quod est. Non enim in eo compositionem attendimus : quoniam aliud est quod est, aliud quo est. Nam si quemad- modum quod est, unum tantum est, ita quoque unum simplex tantum esset, quo et esset, et aliquid esset, nulla ratione compositum esset. Itaque quo- niam alio est; alio aliquid est, etiamsi non ex di- versis subsistentibus constet, subsistens ipsum con- cretum atque compositum est. Quoniam ergo omne subsistens tale est, generaliter, ait, omni composito, id est omni subsistenti, aliud est esse quo scilicet est: ipeum vero est aliud alio quodam, quo scilicet aliquid est. Nona regula: Omnis diversitas discors, similitudo vero appetenda est: et. quod. appetit aliud, tale ipsum esse naturaliter ostenditur, quale est hoc. ipsum quod appetit.] Diversitati identitas contraria esi: simili- tudo vero repugnans. Idcirco, quamvis quibuslibet hisdem diversum quoque dicatur, tamen hoc loco in "ea ratione in qua simi- litudo intelligitur, diversitatem intelligendam docuit, cum premisso quod omuais diversitas discors, non subjunxit, identitas vero, sed potius, similitudo vero, etc. Similitudo dicitar queedam ex proportione contrariorum aut parium, aut sub eamdem rationem cadentium comparatio. De qua nihil ad pawsentem locum. Est etiam alia ad hune pertinens locum, qua proprius dicitur similitudo, que scllicet est quadam unio diversorum. Unio dico, non unitas, et quedam, non qualibet. Illam enim, qua vero no- mine dieitur unitatem, sola nature singularis pro- prietas facit, quee natura quandoque in uno tantum est, ul quelibet illa qua superceelestis spiritus ali- «quis, unum aliquid est : quandoque in multis, que elsi non alterutrius, saltem alterius numero constat esse diversa. Ut quaelibet humani eorporis natura, qui& non modo in corpore hominis, verum eliam in ipso qui ex corpore constat, videlicet in homine esse dicitur, et de ipso homine praedicatur, eum ta- men corpus hominis atque homo, non et corporis et hominis, sed tantummodo hominis numero dif- ferant. Non énim corpus hominis est nature suc proprietate aliud unum quam homo : sed homo mul- tarum naturarum suarum proprietatibus est aliud unum quam hominis corpus. Unde homo et corpus "3 PArROL. LXIV. B C D atque idem dicuntur, non tamen quod corpus illud omnino sit idem quod homo, sed quod homo idem omnino quod corpus illud est. Unio vero semper il. lorum est, qua diversa sunt utriusque numero : s2d hee est modis ex diversitate rationum diversis. Ali- ter namque sibi unita dicuntur materia atque forma, ut quodam rationali habitu unum subsistens sit ; aliter pars et pars, ut quod constat ex eis, naturali aut rationali habitu unum totum sit, aut aliarum rationum consortiis : ut in civilibus, aut. iingue, aut ritus, aut legis, aut loci, aut affectus, unius consortio dieantur multi una gens, unus populus, unus conven- tus, unum cor, et hujusmodi, de quibus omnibus nihil ad presentem locum. Sed est quedam alterutrius numero diversorum unio, quam conformitatis ratio facit, quee ad presentem pertinet locum. Hec unio similitudo vocatur, et est vel secundum naturam, vel secundum quaedam extrinseca. Secundum natu- ram vero dupliciter : aut. enim secundum proposite- nature plenitudinem, et dicitur substantialis simil litudo : qualiter album albo simile est, et homo ho- mini ; aut secundum proposite nature paries ali- quas, et vocalur imaginaria similitudo : qualiter hu- mana pictura vero homini dieitur similis. Illa vero qua est secundum extrinseca, dicitur imitatio : qua- liter artifex aliquis alii artifici, vel homo Deo, juxta voluntatem ejus aliquid faciendo, dicitur similia. Itaque contra hane, que est similitudinis, unionem dissimilitudinia diversitatem volens intelligi, ait : Omnis diversitas dissimilitudinis est dicors. Sese et enim quodammodo abhorrent fuügiuntque contraria. Unde etin mundana spherà, ignis, qui est acutus, subsiilis, et mobilis, est supremus: terra vero est extrema, qua» est obtusa, corpulenta et immobilis. Similitudo vero appetenda est, imo appetitur. Unde. et in eadem mundana sphaera, aer et aqua, ita sunt media, quod igni aer, quam aqua similior : quo- niam similiter substilis et mobilis, illi propinquior est. Sie el terre: / aqua loco quam aer est vicinior: quoniam ipsa quoque similitudine est ili quam aer conjunctior. Inde.est quod si quis supra ignem ter- ram locare laboret, propria alterutrius ponderosi- tate, et ignem sursum levitas subvehit, et terram deorsum gravitas sidit. Similiter et de sub aqua ve terra invento meatu, sua ponderositate aer explodi- tur. e ad ignem usque contendens sub ipso retine- tur, et aqua super aerem vel ignem posila, propria similiter ponderositate deoreum versus usque ad ter- ram liquitur, ibique retenta, super ipaam locatur. Fugit enim unumquodque quidquid in. genere suo dissimilitudine a se diversum est: accedit vero ad id quod qualicunque dissimilitudine sibi conforme est, et e converso qualitercunque conforme est, quod accedit. Unde subdit: et quod appetit aliud, eo ipso quod appetit, ostenditur ipsum esse naturaliter tale aliqua superius diversarum similitadinum specie, quale est hoc ipsum, videlicet illud aliud, quod appetit. Sufficiunt igitur, etc. ] Regulas sive terminos, qui- bus ea qua sequuntur efficiat, hueusque proposuit. Quibus quoniam et propositam hebdomadem in du- bitationem adducere, et quod de illa sentit se posse confirmare non dubitat, ait :; Suffieiunt igi- tur, ad ea que sequuntur efücienda, hec quae premisimus. Qui tameu quibus secuture demon- strationis, sive inventis, sive conclusionibus pos- sint aptari, ego propter illos, quorum petulautia nihil patitur esse conjunctum, studens obscuritati-. bus brevitatis, minime notavi: ut dicerem hoc vel illud, ex hujus vel illius regule ratione constare. A prudente vero interprete rationis, qui scilieet ex ipsis inventis et forma ratiocinationis locos ipsos rationales, a quibus hee sunt deducta, prudenter animadvertit, unumquodque praedictorum suis ap- tabitur argumentis, id est, ad quam earum qua pre- dicte sunt regularum, illud vel illud pertiveat, assi- gnabitur. 42 1323 IN LIBRUM QUOMODO SUBSTANTUE BONJE SINT 1324 Quastio vero, etc. ] Demonstraturus quod ea que À. intelligi, non id quod est, sed ipsum esse, id est non suut in eo quod sunt, bona sunt, cum non sint sub. stantialia bona, prius quaerit ea que sunt, an bona sintan non. Que questio, ut non conficto nomine, et sola preter rationis veritatem forma, qualiter a sophistis fieri solet, nuncupari quisestio videatur, ex utriusque partis suee, prout videtur, firmamentis eam in dubitationem adducit. Et primum probat illam partem qua dicitur, ea que sunt, bona sunt, deinde illam qua dicitur, ea quz sunt, bona non sunt. Et sic occasione solvendse quaestionis istius, occultum pro- posite hebdomadis sensum, qualiter a sapiente per- cipi possit, exponit. Ostendit enim non modo esse bona ea quz) eunt, verum etiam qualiter bona sunt. In quo, non esse quidem substantialia bona, et tamen in eo quod sunt, esse bona diffinit. Ait ergo : Questio vero hebdomadis hujusmodi est, id est, per hanc qua&stionem aliam, et his qui nunc dicentur argu- mentis, in ambiguitatem adducitur. Dieo quod ea qu& sunt, id est, quae subsistunt (quod sic intelligendum ex sequentibus patet), bona sunt. Certum est enim, ef hoc tenet communis sententia, non quidem omnium hominum, sed omnium doctorum, videlicet, omne quod est ad primum summumque bonum tendere. Quamvis enim aliter et aliter, aliorum et aliorum, tamen omnium ad id quod est summum perfectumque bonum, festinat intentio. Nam irrationalis creatura, ut bruta animalia, imo insensata, ut arbores et her- bs, et etiam inanimita, ut lapides, naturaliter ad summum bonum, quod vere et proprie, et est, et unum est, tendunt, eum utcunque suoque, quo sibi a summo opifice datum est, modo, et ut sint, et ut unum sint, cupiunt, et ne hoc omnino amittant, re- sistunt. Rationalis vero creatura non modo sicul ce- tera naturaliter, verum etiam officio facit, cum mon tantum esse, vel unum esse cupit : sed etiam suum principium vite moribus colit, et mentis intelligen- tia recolit, et toto caritatis nisu, ut ipsum sibi detur B tineat, et proprietate qua subsistens, sed ipsam subsistentiam quam subsistens in se habendo, quod est ea participando, subsistit. Nam et in sexta regula aperte dicitur : Omne quod est, participat eo quod est esse. Quod tamen subsi- sten8 non ea participet, videtur sentire cum ait: Utrumne participatione, an substantia ? Quasi : Qus non habetur participatione. Ad quod dicimus, quod parücipatio, sicut et in his que premisse sunt re- gulis significatum est, pluribus dicitur modis. Cum enim subsistens in se aliquid, ut naturam, qua sit, vel aliquid eit, habet, dicitur quod ipsum ea natura partieipat. Nàtura vero quz quoniam inest subsistenti, dicitur ab eo participari, alia ita prima est, ut nullam pre se, quam sequatur, nisi primordialem habeat causam : ut ea qua& omni subsistenti inest, genera- lissinia subsistentia, alia hujus prime quodammodo comes est, et post causam primordialem, illam quo- que ita causam habet, ut ad potentiam ejus ipsa per- Ssjue ea esse non possit, adhzreat. Tales sunt omnes differentie ille que- cunque vel huic generalissimo proxime cum ipso quidam contractioris similitudinis constituunt ge- nera, qua a logiecis, subnaturali, quas ab ipsis est subsistentium appellatione, subalterna vocantur ; vel subalternis similiter adherentes, quamlibet sub ipsis subsistentiam specialem componunt. Hae omnes non modo habitu illo quo inhszrent subsistenti, verum etiam illo quo generibus ejus predicta potestate at- que proprietate adherent, dicuntur haberi, aec per hoe duplici ratione participantur. Quoniam tamen harum accessione subsistens, in qno habent fieri, generatur, el decessione corrumpitur, non tam par- tieipatione quam eubstantia, sieut genera ipsa qui- bus adsunt, vel species de quibus sunl subsistenti inesse dicuntur. Sed preter has alia quedam esse disciplinalis scientia mathematicorum attendit, que logici Grece cop 6e6nxóxa, Latine accidentia vocant : in premium, petit. Ideoque hanc doctorum senten- (| que scilicet suut differenti& non modo generum, sed tiam, qua dicitur : omne quod est ad bonum tendere, multis atque firmissimis rationibus nixam, nullum prorsus contrarium concutit, imo quidquid forte, sie- ut id quod dicitur malum, ab ea dissentire videtur, sj quis diligentius altiusque attendat, omnino con- sentit. Addit : Omne autem Llendit ad sibi simile. Simi- litudo, sicut preediximus, aut proporlionis comparatio, aut numero divereorum quadam unio est. Hanc igi- tur qua dicitur unionis, hoc loco volens intelligi, ait : Omne quod est, id est omne subsistens tendit ad id quod sibi unione quadam simile est. Que etiam omnium doctorum est communis sententia. Hec enim philosophorum omniumque ethicorum . regula est conceptioque communis. Ex qua, et ex premissa, qu& tantum est elhicorum, hae scilicet, omne quod est tendit ad bonum, posset inferre : Omne quod est si- mile bono est ; sed quoniam hoc illis preemissis satis manifestum erat, dimisit. Ne tamen bipertita rema- neret ratiocinatio, juxta Ciceronis preceptum hujus consequens infert, et ait: Quscunque igitur sunt, ipsa bona sunt ; sed hoc inferendo, primam in eodem ipso repetit propositionem, dicens : Quse ad bonum -tendunt. Notandum est hujus ratiocinationis necessita- tem ex prima atque ex nona regula esse. Quod enim ait tenet communis sententia doctorum, tanquam modus suppositus est illi prim: regule qua dictum est: Communis animi conceptio esL enuntiatio quam quisque probat auditam. Assumptio vero qua dixit, omne autem tendit ad simile, ad illam partem none regule spectat, qua dictum est : Similitudo vero appe- Lenda est. Sed quemadmodum, etc. ] Qusestionis partem illam qua est: Ea qua eunt, bona sunt, hucusque proba- vit. Nune ingreditur demonstrare partem alteram, quae est; Ea quae sunt, bona non sunt. Quasi: Ea quae tendunt ad bonum, bonasunt. Sed inquirendum est quemadmodum sint bona, videlicet, utrumne partieipatione, an substantia. Hie substantiam vult etiam differentiarum,et specierum potestati proprietate addicta sunt, et nec species subsistentium, nec spe- cierum partes esse possunt: ideoque nullo modo esse sunt subsistentium, sed ab ipsis tam omni ge- nere quam proprietate, et ab ipsorum omni esse, sepe omni genere, semper tota proprietate diversa sunt. Quse proprie seeundum participationem, et nullo modo secundum se, id est tanquam esse de illis dieuntur. [Unde recte ait: Ea qui sunt, si partici- patione sunt bona, nullo modo per se, id est sua, quam sunt subsistentia, bona sunt. Quod exemplo manifestum esse potest. Nam quod partieipatione est album, quod utique est omne aibum : albedo enim de subsistente, ut accidens ejusdem subsistentiae predicalur, per se videlicet in eo quod ipsum est, hoe est sua qua ipsum est subsistentia, album non est. Albedo enim nequaquam albi subsistentia est; et de ceteris qua illi quod est esse accidunt, quali- D tatibus, eodem modo intelligendum est. Similiter igi- tur ea qui sunt, si ea quam modo intelligi volumus, hoc est accidentali participatione sunt bona: ipsa per se, id est ea que ipsorum subsistentia intelliga- tur, nullo modo bona sunt. Et si hoc est, ut utique est, quod ea qu: sunt, uon per se bona sunt: non igitur ad illum summum bonum, quod vere per se bonum est, tendunt. Hie quoque notandum est, ex tertis, et quarte, et sext? regu)e quibusdam partibus, tan- quam ex rationalibus locis deductam esse et divisio- nem, qua dixit: An participatione an substantia ea qua sunt, bona sunt ; et consequentiam, quae est: Si participatione, per seipsa nullo modo bona sunt. Quod enim aliud sit ex participatione esse, aliud vero ex substantia, manifeste docuit in tertia regula, dicens: Fit participatio cum aliquid jam est; et in quarto ubi ait: Id quod est habere aliquid, preter quam quod ipsum est, potest. Et in fine sexte : Cum de omni quod est, loquens dixit. Est vero ut partici- pet alio quolibet. Sed quod ex consequenti prioris 1325 GILBERTI PORRETJE COMMENTARIA. 1326 consequentie in secunda intulit : Non igitur ad bo- A sicut dictum est, qu:e non tantum bona sunt, sed etiam num tendunt, spectat ad nonse regule primam par- tem, qua est : Omnis diversitas discors. Sed concessum, eic. | Dixit quod ea qus sunt, si partieipatione bona sunt, per seipsa bona non sunt, et si per seipsa bona non sunt, non tendunt ad bo- num. Nune assumit oppositum ultimi consequentis; et ait : Sed tendunt ad bonum. Nec hoe probatione eget, qui jam, inquit, doctorum quorum hsec est sententia communis irrefragabili auctoritate conces- sum est, ubi ad probandum quod ea quie sunt, bona sunt, inductum est. Non igitur, elc. ] Hie argumentationem opposito prioris antecedentis concludentis ; quasi : Ea qua sunt, si participatione bona sunt, per seipsa bona non sunt: et si per seipsa bona non suut, non tendunt ad bonum ; sed tendunt ad bonum ; non igitur parti- cipatione bona sunt, sed potius substantia, hoc est subsistentia : quoniam nihil est medium inter has duas, eorum qua de quolibet subsistente naturaliter dieuntur, rationes. Quidquid enim naturaliter de ipso dieitur, aul ut. ejus esse praedicatur de illo, aut ea qua dicta est participatione. Ideoque bonitas si non participatione necesse est praedicetur ut esse, quo- rum vero substantia bona est, id est quorum bonitas est subsistentia, id quod sunt, bona sunt, id est, bo- nitas est id quod sunt. Id quod sunt autem, id est quod recte de eis dicitur, sunt, habent ex eo quod illorum est esse, juxta sexte regule partem illam qua est : Omne quod est, participat eo quod est esse ut sit. Ex his igitur convenienter infertur quod bo- num, id est bonitas ipsa, que dicuntur bona, est esse ipsorum. Manifestum est igitur quod bonum est, ipsum esse omnium rerum, id est quod bonitas om- nium de quibus praedicatur, est esse. Sed si bonum, id est, bonitas, qua ea qure sunt bona dicuntur, est eorum esse, tunc ea qu& sunt, bona sunt, ita ut di- cantur non simplieiter tantum, bona snut, verum etiam eum adjectione, ita bona sunt, in eo quod sunt. Quod vere aliud est, quam si ita dicerentur bona, ut 3 non posset addi in eo quod sunt, secundum quintam regulam, qua est: Diversum est tantum esse aliquid, et esse aliquid in eo quod est ; quamvis quod dieitur, in eo quod est, diversis modis intelligatur; videlicet quid sit quidem esse, sed vel quod sit esse ipsius de quo predieatur: ut eum opus dicitur &reum in eo quod est, vel quod sit esse illius, quo auctore et esse ipsius est, quod aliquid est, et ipsum quod est ali- quid : ut cum opus dicitur humanum in eo quod est. ]n quo ilud diligenter est attendendum, quod cum id . quod predicatur illius est esse de quo predicatur, — ut in eo quod dicitur opus est &reum, dici potest,non modo opus est &reum in eo quod est, sed etiam operi idem est esse, quod sereum esse. Nec dico . operi idem est ereum esse quod esse, sed idem est esse, quod esse ereum : quoniam id quo est reum, non est totum esse, etsi totuiu sit esse. Semper enim totum generis est illius, cujus geueris est, esse, sed nunquam est totum esse, quoniam ejus generis plures divise potentiG, imo omnes quie cum ipso genere speciem componunt, ejus cujus et ipsum generis, - &unt esse. Itaque si bonitas est esse ipsorum que. ' bona sunt, recte de ipsis dicitur, sunt bona, in eo - quod sunt. Idque ita, quod illis idem esse quod bo- mis esse, id est, quod bona esse ; sic enim intelligen- dum est: quamvis casuum servata similitudine bonis disserit, sicut illis secundum illud : ví E Mediocribus esse poetis Non di, non homines, non concessere Cameng. - Quamvis enim sensus sit, non concessere poetis me- . dioeres esse, tamen casui reddens, dixit, mediocribus, Sicut dixit, poetis. — Substantialia igitur. ] Qnasi : Quandoquidem ea . que sunt, ita bona sunt, quod non modo in eo quod sunt, bona sunt, sed etiam idem eis est esse, quod — bonis esse : igitur sunt substantialia bona, id est, .. bonitas de illis praedicatur substantialiter ; quoniam, M in eo quod sunt, bona sunt: et hoc quoque ita, ut idem eis sit esse, quod bonis esse, non participant bonitate, ea qua dictum est participatione, scilicet sicut opus &reum sua triangulatione. Quod si ipsum bonum, id est, bonitas ipsa, qua bona sunt, est in eis eorum esse, tunc revera non est dubium quin scilicet quod cum sint, etc., vel quin cum sint bona, sint similia primo substantiali bono : cujus scilicet bonitas vere est ejus essentia. Si enim bonitas sic eorum quae bona sunt, sicut primi boni est essentia, manifestum est, quod similiter sunt bona, sicut pri- mum bonum est bonum. Ac per hoc, id est secun- dum hanc rationem, erunt ipsum bonum primum : et unde hoc, supponit : llli enim primo bono, nihil sub- stanliali similitudine simile est preter se ipsum. Quod addit praeter se ipsum, non ideo addit, quod velit intelligi ipsum primum bonum sibi aliqua ra- tione simile esse. In nullo enim rerum genere ali- p quid sibi simile dieitur; omne namque simil ahi a se simile est. Nee modo diversa sunt que sunt si- milia, sed etiam secundum qus sunt similia. Sed hic est usus quidam loquendi, ut dicamus summo bono nihil simile preter ipsum, volentes intelligi nihil omnino sibi simile esse. Velut si absente domino do- minus dieat, qui non est hic intus dominus preter me ? Qui enim hoc dicit, non vult intelligi se domi- num esse, sed tantummodo eum qui dominus est abesse. Sic igitur et iste dicens, nihil est simile primo bono preter seipsum, non vult intelligi, quod ipse sibi similis sit, sed quod illi similitudine substantiali nihil possit conferri ; potiusque si quid illi forte sub- stantialiter simile videtur, sit essentie proprielate quod ipsum est, quam ei conformitate diverse essen- li? comparetur. Ex quo fit ut omnia quz sunt, Deus sint. Non enim dubium est quin si sint. illud primum bonum, sint unum simplex. In septima vero regula aperte dictum est quod omne simplex esse suum, et id quod est unum habet. Unde certum est quo- niam ei quod est primum bonum, quod simplex esse, ab omnibus conceditur, idem est esse, quod bonum esse : et ita idem Deum esse, quod Bonum. Quod de quolibet composito, eui secundum octavam regulam aliud est esse, aliud ipsum est, dictu etiam nefas est. Secundum hoc igitur patet, quod non sunt substantialia bona, id est quod minime ea que sunt, substantia- liter bona dicuntur. Ac per boc bonum, id est boni- tas, qua esse bona predicintur, non est in eis ut esse, Videtur igitur quod non sunt bona in eo quod sunt. Sed et illud in precedentibus probatum vide- tur : quod nec participant bonitate, id est quod nec accidenlali participatione bona sunt. Nullo enim modo, sicut predictum est et videtur, ad bonum ten- derent. Si igitur nec substantia, nec participatione sunt bona, nullo modo sunt bona. Hic conclusa est altera pars qusstionis, qua quesitum est ea que sunt an bona sint, an non sint : quam deinceps ita solvit, quod ejus etiam, de qua Joannes querebat hebdomadis aceultum sensum prudenter intelligen- tibus aperit, id est, ea que sunt non modo esse bona, verum etiam in eo quod sunt, esse bona, cum tamen non sint substantialia bona, ostendit. Ait ergo : Huic questioni, etc. | Quasi : Hane. questionem, qua qua&ritur ea qua& sunt, au sint bona, an non sint bona, his que diximus argumentis, in dubitatio- nem adduci posse videlur. Sed huie questioni po- terit adhiberi solutio talis qualis scilicet sequitur ; et a generali mathematicorum conceptione incipiens, ait : Multa, imo omnia quas sine motu inabstracta dicuntur, sunt ; que cum ab eis in quibus sunt actu separari non possunt (ut scilicet seine illis sint), animo lamen et cogitatione, id est auimi cogitatione sepa. rantur : ut et eorum qua& iía separantur, et eorum a quibus separantur, natura atque proprietas compre- hendatur. Ut triangulum, hoc est qualitatem qua coaccidente superficiei subjecta .ntrique materia triangula est : vel cetera que in onjoibet menerie 13271 corpore sunt, actn nullus separat: quoniam secundum hoe inabstracta sunt, menle tamen, id est cogitatione segregaus ipsam a subjecta maleria, speculatur diseiplinaliter preter materiam : Don dieo ésse preter materiam sed divisum a materia, ipsum qui prster materiam esse non potest, triangulum, id est qualitatem qua corpus trianguluio, proprietatemque ejus; ut sit sen- sus : triangulum proprietatemque ejus, id est trian- guli proprietatem, vel ex proprietale triaugulum, quod idém est, epeculatar ; et eie quidem inabsiraeta ábstrahunt mathematici. Igitur nos quoque ethici eos in nostra facultate imitatioue secuti, primum bonum ab his quz ex ipso fluxerint bonis, paulisper, id est, donec ad (inem suum ratio perduéatur, animi cogita- tione amoveamus. id est, non esse bonum illud aquo fluxerunt quadam positione, quod per re- rum naturam nullo modo fieri potest, ad prae- sens consentiamus : et hie quidem est sensus. Sed pro eo quod debuit dicere primum bouum ab eis, quoniam animo et presenter, id est, donec sient dictum est, suam finem habeat ratio, hec amotio 4t, ait: Primi boni presentiam amoveamus ab animo quod primum bonum esse quidem, hoc est vere esse constat. Idque, scilicet illud vere esse, potest cognosci : cum ex sententia omnium hominum, id est doctorum indoctorumque, quoniam hae est vere, juxta prime reguli primum modum, ita communis animi concep- tio, ut etiam sit indoctorum, scilicet Deum esse, tum quoque ex religionibus, id est, ex metu et ceremoniis barbararum gentium. Hoc igitur. | Quasi : Primum bonum sic azioveamus àb eis qua sünt bona. Hoc igitur primo bono sic ab eis paulisper amoto, iterum aliud ponamus, id est omnia qui suut, id est vere subsistunt, ponamus esse bona ; atque his duobus positis, ea ipsa qu& bona dicimus, consideremus quemadmodum, hoc est qualiter possent esse bona : ei ut. essent minime de- fluxissent a primo bono, hoc eat si illorum esse, esse, quidem est subsistentia, eo essent, non tamen auctore vel opifice primo bouo. Hine, id est ex hoc ipso quod dieimus, omnia qus sunt, poramus esse bona, intueor in eis aliud esse quod bona sunt, aliud vero quod sunt, id est alio esse, alio esse bona. Si enim eodem essent quo sunt bona, nequaquam ab eo quod vere senti- mus,'id quod positive ^ consentimus, divideremus, Quod utique faeimus dicentes : Ea qu: sunt, id est quis recte intelligimus esse, ponamus, amoto primo bono, esse bona. Quasi : Quod quidem non sunt, sed positive quodammodo consentimus. Nec dubi- tandum est illa alio esse, alio bona esse. Ut enim hoe ex alis quoque clarum sit, substantia, id est res vere subsistens, una eademque subsistenti: suce proprietate, ponatur a nobis, quod modo omnia quae sunt, amoto primo bono ponebantur, videlicet esse boua : pouatur etiam quod csetera non ponebantur, scilicet esse alba, et gravis, et rotunda. Tunc aliud, etc. ] Quasi : Illo quod diximus amoto, hiec ponere debuimus. Nam $i ita poneremus, tunc manifeste pateret, tam de bonitate quam de ceteris, quod aliud esset ipsa illa substantia, id est quod aliud esset id quod subsistens est : aliud ejus rotun- ditas, qua rotündum est ; ahud gravitas, qua grave est ;aliud color, quo album est ; aliud bonitas, qua bonum est vere. Nam si hec singula non generali unione, sed ea qui ex proprietste rei singularis est unitate, idem omuino essent quod ipsa substantia, id est, id quo subsistens est idem, similiter ex proprie- tatis unitate esset gravitas quod color, et quod ro- tunditas, et quod bonam, id est bonitas ;et bonum idem quod gravitas, et similiter in ceteris. Quod fieri, id est hac idem esse proprietate, natura non sinit, quje non modo proprietatibus, sicut fieri solet sub eodem genere, verum etiam divereitate generum jsta divisit. Aliud ígitur, ete. ] Quasi : Si ita ponemus, hec es- sent diversa ab eo quo subsistens est ; tunc igitur ab IN LIBRUM QUOMODO SUBSTANTLE DONJAE SINT quidem a subjecta sibi materia A omuium subsistentium esse, B 1328 bonitates qua ea quae sunt bona sunt, simili ratione essent diversa. Et ita juxta sextam regulam quz est : Omne quod est par- ticipat eo quod est esse ut seit, alio vero participat ut aliquid sit ; et juxta octavam, qui est: Omni com- posito aliud est esse, aliud ipsum est : rectissime di- ceretur, quod in eis aliud essel ea esse, aliud aliquid esse, id est esse quidem subsistentiis, aliquid vero esse bonitate. Ac tunc essent quidem bona, bonitate qua, sieut dictum est, aliquid essent, minime tamen ipsum bonum, id est ipsam bonitatem haberent, ut esse quo essent. Igitur si amoto (qualiter dictum est) primo bomo, ullo modo essent, secundum positio- nem, qua hoc paulisper consensimue, non à bono quidem essent bona, ac tamen essent bona. Àc non idem essent quod bona, id est, noa idem esset. eorum esse, quod eorumdem bonitas. Sed juxta predictas regulas, id est, sextam et. octavam, aliud esset, eis esse, aliud vero bonis esse, id est aliud esset ea esse, aliud ea esse bona. Quod si nihil omnino aliud essent nisi bona, scilicet neque essent ponderositate gravia, neque qualitate colorata, neque aliqua spatii, id est longitudinis vel latitudinis, dimensione vel altitudinis distenta, nec ulla omnino in eis qualitas (supple) nec quantitas esset, nisi tantum bonitas, qua essent bona, adeo u& juxta seplimam regulam, qua est : omne sim- plex esse suum, et id quod est, unum habet, idem esset ea esse, et bona esse, tunc non secundum illo- rum proprietates diversas, quibus solent esse diversa subeistentia, viderentur esse diverse numero res; sed viderentur esse principium omnium rerum. Nee po- iius dicendum est pluraliter, viderentur, sed singu- lariter, videretur. Recte utique. Unum enim solum- que est hujusmodi bonum, quod tantum sit bonum, rihilque aliud sit quoniam vere simplex est ; ideo- que secundum seplimam predictam regulam, idem est illi esse, quod bonum esse. Subsistentia vero talia sunt, quod unumquodque illorum. et pluribus est, et pluribus aliquid est. Ideoque non siroplex, sed compositum est, cui secundum octavam regulam, aliud est esse, aliud ipsum est. Neque vero in uno tanta multitudo, et illorum quibus sit, et illorum qui- bus aliquid sit, esse posset: nisi unum principium heec in illo jonxisset. Sicut enim à. genuino nativum, ab eterno temporale, ab uno alterni: sic a simpliei - auetore quodlibet compositum esse oportet. Quacun- que igitur subsistentia, quoniam, sicut dictum est, tam multa in se habeudo, non simplieia sunt: dico quod non modo non esse composita, sed nec esse omnino poterant : uris voluisset esse ea, et quod sunL esse, id quod ita est bonum, quod est solum bonum, et nihil aliud quam bonum. Et idcirco, vi- delicet quoniam quodlibel eorum esse, id est, non modo id quod est, et aliquid est, itemque id quo est, vel quo aliquid est ; verum etiam illud et esse et .ali- quid esse a boni voluntate defluxit, denominative bona esse dicuntur. Sicut opus asreum quod est suo genere quo est, et triaugulum sua qualitate qua. ali- quid est, eliam denominative humanum, ab esse illius quo secundum aliquam &reum et triangulum est. Sicut enim duobus modis dieitur humanum. : primum scilicet. generis proprie- tate, ut animal humanum ; et secundum denomina- tione, quoniam ex eo fluxit cujus humanum est eese, ut opus humanum, ita duobus modis dicitur bonum : primum scilicet bonum, quod est vere bonum, quo- ' niam est bonum in eo quod est, scilicet sue essentic veritate ; secundum vero bonum, ipsum quoque bo- num est, non quidem sus essenti? veritate, sed quamdam denominatione qui Grece pexcovu pia. voca- tur. Unde manifestum est, juxta naturalium regu- lam, eum supra divisisee, cum ait: Ea que sunt bona, quaero an parlieipatione: an substantia bona sunt. Quidquid enim naturaliter de 'subsistente di- citur, aut ejus subsistentia, aut ejus accidens, recte intelligitur. Preter hasc tamen de ipsa extra natu- ralium facultatem plurima dicuntur, inter que illa . rationem auctore, et | 1329 etiam sunt, que de eodem denominalive prediecan- A non eo modo quo primum tur. Quo praedicandi modo ethici omne creatum bo- num esse enuntiani, denominatione videlicet, qute ideo fit, quoniam id quod .ta dicitur bonum, et ut esset, et ut aliquid esset, fluxit ex eo vere auctore, et causa cujus ipsum esse bonum est, id est cujus ipsa bonitas essentia est. Sed non modo id quod est, et aliquid est, itemque vel id quo est, vel id quo aliqui) est, verum etiam illud ipsum esse omnium rerum, quod si7nificamus cum de aliquo dicimus, est, velaliquid est, ex eo veri nominis auctore et opi- fice fluxit, quod est primum bonum, et quod vere tale bonum est : ut illud dicatur ita esse bonum, quod recte possit addi, in eo quod est: quoniam non aliens, sed suce suhstantie bonitate bonum est. Hoceigitur quod habet a sua substantia nomen, ad ea que ex ipso fluxerunt, denominalive iransum- ptum est, ut dicatur, quod non modo quce sunt, et aliquid sunt, itemque ea quibus sunt, vel aliquid sunt,sed etiam ipsum eorum esse, quod significa- tur cum dicitur sunt, vel aliquid sunt, bonum est. Heec autem a primi boni essentia, ad esse illorum qui sunt, et aliquid sunt, transumptiva denominatio, sed denominativa transumptio, facit ut non modo sint bona, sed etiam in eo quod sunt, bona sunt quicun- que hac denominatione sunt bona. Tune enim, quam- vis bonitas eorum qu: sic bona dicuntur, non sil es- gentia, recte tamen additur in eo, ut dicatur, in eo quod sunt, bona sunt, quandoquidem hec ab illa de- nominatione translata bonitas, est auetoris eorum, id est primi boni, essentia. Qua in re, etc.] Superius cum recte probasset quod ea qua sunt, bona eunt, volens videri asiruere posse quod ea que sunt, bona non sunt, a divisione in- - egepit et quaesivit : Ulrumne participatione an sub- stantia bona essent. Deinde divisionis hujus utramque - partem forma indirectarum ratiocinationum impro- bavit, cum ipsis quadam positione antecedentibus, -primum ex una recte, deiode ex alia, per quadam - qmultiplieia inventa, ex arlis sophistice locis deducta, .. tendunt ad bonum ; impossibilia intulit, in prima quidem, quod non in secunda vero, quod Deus sit. - Qui quoniam esse non possunt, primum intulit par- tium divisionis predictie contraria ; deinde utramque " rationem, in eo quod volebat videri, conclusit : vide- -Jieet quod nullo modo sunt bona. Quoniam ergo raliocinationum partes per se vers, artis sophistico multipliei unione atque unita multiplicitate, neque sunt, neque non videntur sibi regulariter connexe: - wt connexionis figoram preter rei veritatem esse r- - gmomini, eum proponitur : est bonum in eo quod est, F , r- | Y . ostenderet, multiplicia inventa per modos suarum - gignificationum divisit. Ait enim bonum duobus mo- - dis accipi, ac per hoc, id quoque quod huic additur - moltiplieiter diei. Est enim, inquit, primum bonum, — est et secundum : primum, quod est solum bonum, et aliud nihil ; secundum vero, quod ut esset quidquid est,àa primi boni voluntate defluxit. De utroque ta- men dieitur, quod ei idem est esse, quod bonum " esse, et quod est bonum, in eo quod est. Sed hoc ? L "quoque modo diverso: nam primum dicitur esse " bonum in eo quod est, quoniam bonitas est ejus . essentia ; secundum vero dieitur esse bonum in eo . quod est: non quidem, quoniam bonitas sit ejus essentia, sed quoniam qui fecit, ut id esset quidquid /. est, est bonus essentia, cui substantialiter simile p Pu esse illud secundum non potest. Qua in re utraque - qusslio, id est, el ea qua qucerebatur an ea quie gunt, bona sint, et ea propter quam hec fiebat, scilicet an ea quai sunt, bona sint in eo quod sunt, cum Don - gint substantialia bona, divisione hujus nominis, quod est bonum, et hujus quod dicitur in eo quod est, soluta est. Nam eum duobus modis bonum dica- - tur, scilicet vel ita ut ejus quod dieitur bonum, ipsa — lonitas sit essentia, vel denominatione ideo facta, . quod omne illius esse fluxit ab oo cujus est essentia bonitas, manifestum est quoniam ea que sunt, etsi GILBERTI PORRET/E COMMENTARIA. B D 1330 bonum est bonum, id est substantia, nee etiam participatione ; tamen alio modo, ae per hoe bona snnt, et ideo non recte au- perius illum intulisse, eum dixit : Si neque seubstan- tia, neque parlieipatione, nullo igilur modo bona sunl. Similiter etiam, quamvis non eo modo quo primum in eo quod sunt, tamen alio modo, ae per hoec, ipsa quoque in eo quod sunt. Atque ideo illum supra non reete dixisse : si in eo quod eunt, bona gunt; substaptialia igitur bona sunt, et primo bono similia. Neque enim ideo crunt substantialiter simi- lia primo bono, quoniam in eo quod sunt, bona snnt. Quae iamen in secunda ratiocinatione — sophistice formabatur eonnexio. Lice! enim in eo quod sint, bona sint, tamen ideireo evenit quod non eint similia primo bono, quoniam non quoquo modo res, eint, verum est, quod ipsum eur: esse, bonum est. Quasi : Verum quidem est quod ipsum esse earum bonum est, sed non quojibet modo verum est. Non enim idcirco verum est, quod bonitas sit eorum sub- sistentia, qua naturaliter. sint ; sed idcirco potius vere dicitur, quod. ipsum earum esse, bonum est, quoniam non polest esse ipsum rerum quodlibet esse, nisi defluxerit a prime esse, id ést primo bono. Nee est substantialiter simile ei primo a quo est. Ilud enim prinuim esse quoquo modo sit, quidquid predicetur esse, bonum est : ta quod in eo quod est. Posset addere, et ita quod idem est ei esse, quod bonum esse. Recte utique, quoniam sequitur : Non enim aliud est ipsnm preterquam bonum : videlicet, non est ab ejus bonitate &lia quee de ipso praedicetur essentia. Simplex enim est, quod juxta septimam regulam esse suum, et id quod est unum habet. Hoe autem rerum quodlibet esse, nisi esset ab illo primo bono, id est, si amoto quod iliud primum a quo est, non est bonum, fortasse posset esse' bonnm, qualiter id quod est, est album, vel grave, vel rotundum ; sed non posset esse bonum in eo quod est, vere. Tune enim, nisi videlicet esset ab ilo id quod quo- quo modo esset praedicatur, forsitan participaret bono,lid est participatione esset bonum, sicut album, vel hujusmodi. Bonum vero quod haberet, non pos- set habere, tanquam haberet ipsum esse, id est, in ea ratione qua, suum quodlibet esse habet : seilicet in eo quod est, quandoquidem non haberet a bouo, id est quoniam non esset bonum id à quo haberet. Manifestum est igitur quod, primo bono mente et cogitatione, hoe est mentis cogitatione, ab his ita sublato, ut non esse bonum cogitatione ponatur, id a quosunt, quidquid sunt: ieta qua sunt ab eo, lieet essent bona, tamen non possent esse bona in eo quod essent. E& ideo econtrario patet, quod quo- niam non potuere actu existere, nisi illud quod vere | bonum est, ea produxisset, id est nisi esset vere bonum, quod est produxit : idcirco, e£ bonum ipsum est eorum esse, id est, ita de eis dicitur, sicut esse, scilicet in eo quod sunt bona esse. Àc per hoc, illi primo bono ad quod tendunt, quoquo modo similia, et tamen id quod ab eo fluxit bonum, non est substan- tialiter simile primo substantiali bono. Idem bonum quidem est, et in eo quod est, bonum est; sed hoc denominative, non substantialiter. Et nisi ab eo primu bono hujusmodi quzcuiuque bona fluxissent, licet (sicut predietum est) essent bona, tamen non pos- sent esse bona iu eo quod sunt : et quare, supponit : : quoniam et preter bonum et non ex bono essent bona, eum tamen illud ipsum primum bonum vere est, et hoe ita ut et ipsum esse sit, et ipsum bonum, el econverso, bonum sit ipsum esse. : At nonne etiam, ele.] Superius cum bonum in pri- mum et secundum divideret, dixit. quod secundum bonum est bonum, quoniam ex eo fluxit cojus ipsum esse bonum est. Et ideireo. de ipso quoque secundo quod de »rimo dicitur, seilicet. quod ipsum eliam in eo quod est, bonum est. Certum est autem, qua- cunque sunt, quidquid sunt, ex eadem eausa sunt, scilicet. quoniam ex eodem principio, ut essent, ni 1334 sit, in eo quod sunt, esse videatur. Unde recte quze- rit dicens : At etiam eum dicimus alba, nonne ea quae alba sunt, eadem ratione oportebit esse alba, in eo quod sunt, quo scilicet ut essent alba, ex volun- tate ejusdem prineipii, hoe est Dei, fluxerunt ? Et respondet, minime. Et quare minime ? ita ait ; Aliud enim est eis ease, aliud alba esse. Hic casum nomi- nativum, sicut superius dictum est, et sensus et verbum exigit demonsirationis : sed consequentiam casus ad casum hice quoque servans, ait : Aliud albis esse. Hoc autem, quod videlicet aliud eis est esse, aliud album est, cum his quae bona sunt, idem sit esse, eL bonis esse, ideo est, quoniam qui ea quse bona dicuntur, et alba effecit, ut essent quidquid sunt, bonis quidem est, minime vero est albus. Hoc igitur, scilicet ut essent bona ea quse sunt, comita- tum est voluntatem boni, ac per hoc dicuntur esse bona, in eo quod sunt. Voluntatem ve;o non albi est quidem comitata talis proprietas ejus, quod est, ut videlicet esset album, sed non ut hoc esset in eo quod est. Et quare supponit : Neque enim ui essent alba, defluxerunt ex voluntate albi. Unde recte in- fert, dicens : Itaque, quia scilicet voluit ea esse alba, qui erat non albus, hoc est, quia erat non albus, qui ea voluit esse alba, sunt alba tanium, id est, et non in eo quod sunt. Quia vero voluit ea esse bona, qui eral bonus, hoc est, quia erat bonus, qui ea vo- luit esse bona, sunt bona: ita quod potest addi, in eo quod sunt. Est enim denominatio, quod dicuntur esse bona, sicut quod dieuntur esse, quandoquidem ille a quo sunt, et bona sunt, sic. vere et substantia- liter bonus est, sicut vere et substantialiter est. Quod vero sunt alba, proprietas, non denominatio est, quo- niam ille a quo sunt alba, uon sic substantia ulbus est, sicut substantia est. Secundum hanc igitur.] Supra cum dixisset, ea qua sunt, bona esse, et adjecisset, in eo quod sunt, hujusque adjectionis causam reddidisset, quoniam & primo bono fluxerunt, qu&sivit cur etiam dicuntur esse alba ; non additur, in eo quod sunt, quandoqui- dem ut essent alba, ex eadem causa fluxerunt. Ft respondit, quoniam ille a quo sunt bona et alba, bo- nus est, sed non albus. Nunc vero ex eo quod dixe- rat supra : secundum bonum ideo bonum est, quo- niam ex eo fluxit, cujus esse bonum est, posset pu- lari aimiliter omnia esse justa, quoniam ab illo fluxerunt qui vere justus est ; querit et ait ; Igitur, 8i scilicet ea qua sunt bona sunt, eo quod bonus est ile qui ea esse voluit, quero an secundum eamdem rationem, id est secundum ejusdem rationis propor- tionem, cuncta qui sunt, oportet esse justa, quoniam videlicet ipee justus est, qui ea esee voluit ? Et res- pondet: Nec hoe quidem oportet, sient scilicet nec illud oportere predictum es!. quod videlicet ea qua sunt alba, sint alba in eo quod «5l, quoniam ut es- sent alba ex volantate Dei fluxerunt. Nam bonum esse, etc.) Hie dicendum quod bcnum duobus modis dicitur : secundum se, altero vero secundum usum, qui ex eo quod secundum se bonum dicitur, provenit ; ideo- que illud absolute, sicut et quando dicitur esse ; hoe vero non absolute, sed quadam ad alium, cui ex illo bono aliquis usus provenit, comparatione. Nam de multis ita dictum invenitur, hoc illi bonum est, vel ad hoc bonum est. Nec modo de creaturis, verum etiam de Deo, qui eum per se bonus sit, est etiam bonus nobis. Sieut ergo ah eo qui vere est; denominative de quolibet, secundum ethicos aut theologicos, per se praedicatur est, ita quoque se- cundum eosdem de quolibet per se predicatur bo- num. Sed si aliud bonum esse affirmetur, hoc, sicut dietum est, non per se, sed ex alterius ad allerum collatione ; et ideo magis, vel minus, vel bonum eque, aliud alio vel etiam seipso nune magis quam prius : et Deus omnibus melior, imo omnium opti- mus intell'zitur. Justum vero nequaquam secundum videtur, IN LIB. QUOM. SUBST. BONJE SINT GILB. PORRET. COMMENT. fluxerunt. Ac per hoe, id quo sunt, quidquid illud A uno quidem D 1332 se de his qucze sunt predieatur, sed semper aut ex agendi virtute, aut ex actu virtutis, hoc. nomen ac- cipitur. Et ex agendi quidem virtute, cum. bene, cum constitute mentis habitu quis justus vocatur, cum vero talis habitus officio et officii proprio fine quid facit, virtutis actu justus appellatur. Nee tantum ipse qui facit, sed etiam id quod fit, quadam deno- minatione justum dieitur. Sed et cum impius remis- sione dicitur justus, hoe quoque fit actu justificantis, cui tamen idem est esse quod justum esse, eli se- cundum aliquam rationem idem esse quod agere. Ex his manifestum est hoc nomen nec solis, nec omnibus creaturis inditum esse, quandoquidem et Deus justus vocatur, et non nisi rationales crea- ture, et earum aliqua opera : et hse, qualiter di- ctum est, vel agendi virtute, vel actu virtutis, vel preter hec etiam gratia justificantis, vel nomimis hujus traneumptiva denominatione, justa dicuntur. Itaque longe aliter dicitur aliquid justum esse quam bonum. Nam bonum esse, secundum illum modum quo secundum se, sive de Deo vere, sive de quolibet alio denominative dicitur bonum, essentiam, qua Deus id quod est bonus est, respicit; quam auctor omnium, eo quod ab ipso fluxerunt, sicut. vere ipse esse quod de eo predicatur, cum dicitur Deus est, omnibus communicat, ita ut non modo bona, sed etiam in eo quod sunt, et ut eis idem sit esse quod bonis esse, bona dicantur. Justum vero esse, nullo modo essentiam, sed actum tantummodo, vel justi- fieantis, vel agendi virtutem) habentis, vel officio et fine agentis, respicit, atque ideo, que justa dicun- iur, neque in eo quod sunt justa sunt, neque illis idem est esse quod justis esse, in eo autem secun- dum quamdam rationem idem est esse quod agere. Quamvis enim ipse qui omnium principium est, nun- quam quidem esse, facere vero quandoque ceperit, quia tamen in eo virtus faciendi nunquam esse cce- pit, dieitur quod in eo idem est esse quod agere : eadem igitur ratione idem est illi bonum esse quod justum esse. Nobis vero (qui non tam ab ejus virtute quam ab ejus actu, imo ab effectu, qui ipso nos jus- tificante, vel mentem nostram ab agendi officio, et fine offidii bene constituente, vel ipsam mentem ad sic agendum movente, provenit, dicimur justi) non est idem esse quod agere ; et quare, supponit : Non enim sumus simplices, quasi, sicut ille, sed compositi, ut videlicet ilie, juxta septimam regulam, esse suum, et - id quod est, recte intelligatur unum habere ; nos vero, juxta octavam, esse aliud, aliud aliquid esse. Nobis igitur, secandum eamdem octavam regulam, non idem est esse bonis, quod justis. Sed quoniam, cum dicuntur esse ab eo qui vere est, denominative hoc dicimus, certum est ex supradictis, quod nobis omni- bus quicunque scilicet sumus, idem est esse in eo quod sumus. Quoniam igitur nobis quoque, secundum quamdam rationem, sicut illi secundum aliam, idem est esse quod bona esse, manifestum | est, quo- niam omnia quae ulique sumus, in eo quod sumus, sumus bona ; nou vero etiam justa omnia, sed aliqua, quoniam non quod sumus, vel bona sumus, etiam juga. Ampíius, etc.] Ostendit non omnia esse justa. Ex - quo sine dubio intelligi potest, proportionem ratio- nis supradieta non recte collatam, qua dicendum videbatur, quod sieut omnia bona sunt, quoniam ipse bonus est qui ea esse voluit, ita omnia essent justa, quoniam ipse justus est qui ea esse voluit. Item propter idem, ut scilicet illa proportio minime recte comparata videatur, probat quod cum omnia bona sunt, non tamen sunt omnia jusla s 6b omibz- Amplius quod non omnia justa sunt, cum tamen omnia bona sint, ostendimus ex hoc quoque quod bonum quidem apud ethieos generale est, eo quod omuino conformi denominatione convenit omnibus ; justum vero, quoniam justum esse, idem secundum aliquid est. quod bonum esse (cum non idem. sit bonum esse quod justum), speciale est. Nec vero y 1333 AN. MANL. SEV. BOETII CONFESSIO FIDEI. 1334 species, qu&& secundum regulam dialecticorum et A gulas, alia quidem sunt justa, secundum unam rhelorum genus dividit, descendit in omnia: ut sci- ^ epeciem boni; alia sunt aliud, secundum ejusdem licet de omnibus qua supponuntur generi, predice- — generis aliam ; omnia vero, secundum harum specie. tur. Ideireo omnium qua sunt, secudum eorum re- rum genus, sunt bona. " BREVIS FIDEI CHRISTI ANZE COMPLEXIO. Christianam fidem Novi ac Veteris testamenti — Novum. Nam sicut illud omnino error eorum non pandit auctoritas; eb quamvis nomen ipsum Christi recipit, ita ex virgine generationem Filii non vult vetusintrasemetcontinueritinstrumentum,eumque X admittere, ne humano corpore polluta videatur Dei semper signifieaveritadfuturum,quem tradimusper fuisse natura. Sed de his hactenus; suo enim loco partum Virginis jam venisse, iamen in orbem terra- — ponentur sicut ordo necessarius postularit. rum ab ipsius nostri Salvatoris mirabili manasse Ergo divina ex eterno natura,etin eternum sine probaturadventu.Hecautem religionostra,que vo- D aliqua mutabilitate perdurans, sibi tantum conscia catur Christiana atque Catholica, his fundamentis ^ voluntate spontemundum voluit fabricare, eumque principaliter nititur, asserens : Ex eterno, id est — cum omnino non esset, fecit ut esset; nec ex sub- ante mundi constitutionem,ante omnevidelicet quod ^ stantia sua protulit, ne divinus natura crederetur; temporis potest retinere vocabulum, divinamPatris, ^ nequealiundemolitusest, ne jam extitisset aliquid ac Filii, et Spiritus sancti, exstitisse substantiam : — quod ejus voluntatem existentia proprie nature ju- ut Deum dicat Patrem,Deum Filium,DeumSpiritum ^ varet,atque esset,quod neque ab ipso factum esset, sanctum ; non tamen tres Deos, sed unum. Patrem — et tamen esset ; sed verbo produxit eclos, terram itaque habere Filium ex substantia sua genitum et — creavit,ita ut coelesti, habitatione dignas colo natu- sibi nota ratione coa&ternum, quem Filium eatenus ras ef(iceret, ac terre lerrena componeret. De coe- confitetur fides, ut non sit idem qui Pater, neque ]estibus autem naturis, que universaliter vocantur Patrem aliquando fuisse Filium, ne rursusininfini- — angelice, quamvis illio dislinciis ordinibus pulchra tum humanusanimusdivinam progeniem cogitaret; ^ sintomnia,pars tamen quadam plus appetens quam neque Filium in eadem natura qua Patri cozternus — ei natura atque ipsius auctor nature tribuerat, de est, aliquando fieri Patrem, ne rursus in infinitum — coelesti sede projecta est.Et quoniam angelorum nu- divina progenies tenderetur; sanctum vero Spiri- & merum, id est superne illius civitatis, cujus cives tum, neque Patrem esse neque Filium, atque ideo ^ angelisunt,imminutum noluit conditor permanere, nulla natura neque genitum neque generantem, sed — formavit ex terra hominem atque spiritu vite ani- a Patre quoque procedentem et Filio. Quis sit tan- ^ mavit, ratione composuit, arbitrii libertate decora- tum processionis istius modus ita non possumus vit,eumque,prefixa lege.paradisi deliciis constituit, evidenter dicere, quemadmodum generationem Filii — ut, si sine peccato manere vellet, tam ipsum quam ex paterna substantia non potest humanusanimus X ejus progeniem angelicis ccetibus sociaret : ut quia mstimare. Hzc autem ut credantur, vetus ac nova — superior natura per superbie malum ima petierat, informat instructio : de qua, velut arce religionis ^ inferiorsubstantiaperhumilitatisbonumad superna nóstre, multi diversa, et bumaniter, atque utita di- —conscenderet Sed ille auctor invidize non ferens ho- cam, carnaliter sentientes, adversalocuti sunt: ut ^ minem illuc ascendere,ubi ipse non meruit perma- Arius, qui, licet Deum dicat Filium, minorem ta- nere, tentationeadhibita fecit etiam ipsum ejusque . men Patre multipliciter et extra Patris substantiam ^ comparem, quam de ejuslatere formator generandi confitetur. Sabelliani iquoque non tres existentes — causa produxerat, inobedientia suppliciis subja- personas, sed unam ausi sunt affirmare: eumdem — cere, ei quoque divinitatem promittens adfuturam, dicentes Patrem esse qui Filiusest; eumdemque Fi- — quam sibi dum arroganter usurpat, elisus est. Haec lium qui Pater est ;atque Spiritum sanctum eum- D autem revelante Deo Moysi famulo suo comperta dem esse qui Pater et Filius est ; ac per hoc unam | sunt, cui etiam humani generis conditionem atque dicunt esse personam, sub vocabulorum diversitate ^ originem voluit innotescere, sicut ab eo libri pro- signatam Manichei quoque,qui duo principia, sibi lati testantur. Omnis divina auctoritas his modis costernz et adversa, profitentur, unigenitum Dei constare videtur, ut aut historialis modus sit, qui esse non credunt: indignum enim judicant,si Deus ^ nihil aliud nisi res gestas enuntiet, aut allegoricus, habere filium videatur, nihil aliud cogitantes nisi ^ut non illi. possit ; historie ordo consistere, aut carnaliter ; ut quia heec generatio duorum corporum certe ex utrisque compositus, ut et secundum his- commixtione procedit, illic quoque indignum esse ^ toriam et secundum allegoriam manere videatur. intellectum hujusmodi applicare: qu: res eos nec — Hac autem pie intelligentibus et veraei corde te- Vetus facit recipere Testamentum, nequein integro — nentibus satis abundeque relucent. Sed ad ordi- ; |, x em:redeamus. (a) Opuseulumhoe,quod nunc primurpublici juris facimus, Boetii esse, ipse orationis stylus et myste- — nomine illud in meo, Fossatensi, Regio; et S. Victo- riorum religiónis Christian: series compendiosa sic — ris codicib., ut eos taceam ex quibusidem jam olim — eonfirmant,ut addere mininenecessesitexstareejus ^ monuerat Tritemius, qui librum de Fide vocat. 1335 AN. MANL. SEV. BOETII. 1336 Primus itaque homo ante poccatum cum sua A /Egyptum voluit habitare ; atque illico per annorum conjuge incola Paradisi fuit : at ubi aurem prebuit suasori et conditoris preceptum neglexit attende- re, exsul effectus, terram jussus et excolere, atque a Paradisi sinu seclusus, in ignotis partibus sui ge- neris posteritatem transposuit, atque poenam, quam ipse primus homo preevaricationis reus exceperat» generando transmisit in posteros. Hino faclum est^ ut etcorporum atque animarum corruptio et, mortis proveniretinteritus ; primusque mortem in Abel filio suo meruit experiri, ut quanta esset pcena, quam ipse exceperat, probaret in sobole. Quod si ipse primus moreretur, nesciret quodammodo, ac, si dici fasest,neesentiret poenam suam; sed ideo exper- tus in altero est, ul quid sibi jure deberetur con- temptor agnosceretet dum poenam mortis sustinet, ipsa exspectatione fortius torqueretur. Hoc autem prevaricationis malum quodin posteros naturaliter primushomo transfuderat, quidam Pelagius non ad- mittens, proprii nominis heresim dedicavit, quam catholica fidesaconsortiosuo mox repulisse proba- tur.Abipsoitaqueprimo homine procedens huma- num genus, ac multipliei numerositate succrescens, erupit in lites, commovit bella, occupavit terrenam miseriam, qui felicitatem Paradisi in primo patre perdiderat. Nec tamen ex his difuerunt quos sibi Conditoris gralia sequestraret, ejusque placitis in- servirent ; quos lieet. meritum nature damnaret faturi tamen sacramenti et longe postmodu:;n pro- ferendi faciendo participes, perditam voluit repa- rare naturam. Impletus est ergo mundus humano genere, atque ingressus est homo vias suas, qui malitia proprie contumacie despexerat Gondito- rem. Hinc volens Deus per justum potius hominem reparare genus humanum, quam manere proter- vum, penalem multitudinem, effusa diluvii inun- datione, excepto Noe justo homine cum suis libe" ris atque his que secum in arcam introduxerat, interire permisit. Cur autem per arce lignum vo- luerit justos eripere, notum est divinarum Seriptu- rarum mentibus eruditis; et quasi prima quaedam mundi etas diluvio ultore transacta est. Reparatur itaque humanum genus, atque propriae nature vitium, quod prevaricationis primus auctor infuderat, amplecti non desti'it; crevitque contu- macía quam dudum diluvii uudu puniverat, et qua per numerosam annorum seriem permissa fuerat . vivere, in brevitate annorum humana etas addicta est; maluitque Deus non jam diluvio punire genus bumanum, sed eodem permanente eligere viros per quorum seriem aliqua generatio commearet, ex qua nobis Filium proprium vestitum humano corpore, mundi in fine concederet. Quorum primus est Abraham, qui cum esset wtate confectus, ejusque uxor decrepita, in senectule sua repromissionis largitione habere filium meruerunt. Hic vocatus est Isaac, atque ipse genuil Jacob. Idem quoque duodecim patriarchas, non reputante Deo in eorum numero quos more suo natura produxerat. Hie er- go Jacob cum filiis ac domo sua traasigendi causa seriem multitudo concrescens cceperunt esse sus- picioni /Egyptiaeis imperiis, eosque Pharao magna ponderum mole premi decreverat et gravibus oneribus afligebat. Tandem Deus, ZEgyptii regis dominationem despiciens, diviso mari Rubro, quod nunquam ante natura ulla cognoverat, suum trans- duxit exercitum, ductore Moyse et Aaron. Postea igitur, pro eorum egressione allis /7Egyptus plagis vastata est,-cum nollet dimittere populum. Trans- misso itaque, ut dictum est, mari Rubro, venit per deserta eremi ad montem qui vocatur Sinai, ibique universorum conditor Deus volens sacramenti fu- turi gratia populos erudire, per Moysen data lege constituit quemadmodum et sacrificiorum ritus et populorum mores instruerentur; et cum multis annis multas quoque gentes per viam debellassent, venerunt tandem ad fluvium qui vocatur Jordanis, duce jam Jesu filio Nave, atque ad eorum transi- tum quemadmodum aqua maris Rubri,ita quoque Jordanis fluenta siccata sunt; perventumque est per eam civitatem qu: nunc Hierosolyma vocatur. Atque dum ibi Dei populus moraretur, post judices et profetas, reges instituti leguntur: quorum post Saulem primatum David de tribu Juda legitur adeptus fuisse. Descendit itaque ab eo per singulas successiones regium stemma, perductumque est usque ad Herodis tempora, qui, primus ex genti- bus, memoratis populis legitur imperasse. Sub quo exstitit beata Virgo Maria, qu& de Davidica stirpe pervenerat, que humani generis genuit Con- ditorem. Hoe; autem ideo, quia multis infectus eriminibus mundus jacebat in mortem, electa est una gens, in qua Dei mandata clarescerent ; ibique missi prophete et alii saneti viri, per quorum ad- monitionem ipse certe populusa tumore pervicacic revocaretur ; illi vero, eosdem occidentes, in suse nequiti& perversitate manere voluerunt. Atque jam in ultimis temporibus non prophetas neque alios sibi placitos,sed ipsum Unigenitum suum Deus per virginem nasci constituit,ut humana salus, qus per primi hominis inobedientiam deperierat, per hominem Deum rursus repararetur ; et quia exstite- rat mulier quz» causam mortis primo virosuaserat, esset hec secunda mulier qua vite causam humanis visceribusapportaret.Nec vile videaturquod Dei Fi- liusex virgine natus est, quoniam preter nature mo- dum conceptus et editus est. Virgo itaquede Spiritu sancto incarnatum Dei filium concepit, virgo pepe- rit, post ejus editionem virgo permansit, atque ho- minis factusestidemqueDeifilius ;itautin eo et di- vina, natureradiaretsplendor,ethumanzse fragilita- tis appareret assumptio. Sed huic tam sane atque veracissimefideiexstiterant multi qui diversa garri- rent; et;preter alios, Nestorius et Eutyches reper- tores hereseos exstiterunt : quorum unus hominem solum, alter Deum solum putavit asserere, nec hu- manum corpus, quod Christus induerat,de humane subtantice participatione venisse. Sed hac hectenus. Crevititaque secundum carnem Christus; baptiza- 1337 LIBER DE PERSONA ET NATURIS DUABUS. 1338 tusest, utqui baptizandi form:sm erat ceteris tribu- A suum meriora sequerentur. Hec 1taquo doctrina et turus, ipse primus quod docebat exciperet.Post bap- tismumvero elegit duodecim discipulos,quorum unus traditor ejus fuit ; et, quia sanam doctrinam Judeo- pum populus non ferebat, eum, illata manu, crucis supplicio peremerunt. Occiditur ergo Christus, jacet tribus diebus ac noctibus in sepulchro; resurgit à mortuis,sieut, ante mundiconstitutionem, ipsecum Patredecreverat; ascendit in ccelos, ubi, in eo quod Filius Dei est, nunquam defuissecognoscitur ; ut as- sumptum hominem, quem diabolus non permiserat ad superna conscendere, secum Dei Filius ccelesti ha- bitationi sustolleret. Dat ergo formam discipulissuis baptizandi, docendi salutaria, efficientiam quoque miraculorum, atquein universum mundum ad vitam peecipit introire, ut predicatio salutaris non jam in unam tantum gente, sed orbi terrarum predicaretur. Et, quoniam humanum genus nature merito, quam ex primo prevaricatore contraxerat, eterne poena jaculis fuerat vulneratum, nec saluti sue erat ido- neum, quod eam in parente perdiderat, medicipalia quedam tribuit sacramenta : ut agnosceret aliud si- bi deberi per nature meritum, aliud per gratie do- num ; ut natura nihil aliud nisi pene submilteret, gratia vero, qu: nullis meritis attributa est, quia nec gratia disceretur si meritis tribueretur, totum quod est salutis suc afferret. Diffunditurergo per mundum coelestis illa doctri- na,adunantur populi,institaunturEcclesis,fit unum corpus quod mundi latitudinem occuparet;cujus ca- put Christus ascendit in ccelos, ut necessario caput - (a) Beatos laudare in colo Deum receptissima presertim apud Christianos sententia est, ex ad- miratione nimirum divinitatis et bonitatis ejus : qua laus cum summa angelorum beatorumque Dei contemplatione conjuncta est. Illorum enim, ait Athanasius, opus unicum est, "Tuvog &Awxvog xol alyog &ámauccoc vrjs [epa ompenelae xvo9 8co0, Hymnus [te n el laus magnificentim Dei indefessa ; neo orum minus : Nam mazima el unica sanclis est requies, in clo laudem summe Trinitatis, que Deus - est, indefessa voce dicere,inquit Junilius Africanus, si modo is est. Nec tantum in collo beatorum opus " illud est, sed et mortalium in terris hominum esse debel: quod non ex innumeris soium sacri Codicis Patrumque testimoniis, verum et ex his elhnici, sed sapientissimi viri Epicteti, apud Arrianum ver- bis convincere est; Ei yo voOv e'yopev, 4ÀÀo ct £àet sooo cocci seit ibo alu sndtguutieri nk n lt Lee da ei ULUBLS ctn MR LU EM e TTETVITWER TENTE TIE prasentem vitam bonis informat operibus, et post consummationem seeuli, resurrectura corporanos- ira, preter corruptionem ad regna celestia polli- cetur, ita ut qui hie bene, ipso donante, vixerit, es- set in illa resurreclione beatissimus; qui vero ma- le, miser post munus resurrectionis adesset. Et hoc est principale religionis nostre, ut credamus, non solum animas non perire, sed ipsa quoque cor- pora que mortis adventus resolverat, jon statum pristinum futura beatitudine reparari. Haec ergo Ecclesia catholica, per orbem diffusa, tribus modis probatur existere. Quidquid in ea tenetur; aut auc- toritas est Scripturarum, aut traditio universalis, aut certe propria et particularis, instructio ; sed auctoritate tota constringitur, universali traditione majorum nihilominus tota, privatis vero constitu- tionibus et propriis informationibus unaqueque vel pro locorum varietate, vel prout cuique bene visum est, subsistil et regitur. Sola ergo nunc est fidelium exspecíiatio,qua credimus ad futurum finem mundi, omnia corruptibilia transitura, resurrectu- ros homines ad examen futuri judicii, recepturos pro meritis singulos,et in perpetuum atqueiu eter- num debitis finibus permansuros; solumque esse premium beatitudinis, contemplationem .Condito- ris; tantam duntaxat, quanta a creatura ad Crea- torem fieri potest : ut ex eis,reparato angelico nume- ro, superna illa civitas impleatur, ubi rex est Vir- ginis Filius ; eritque gaudium sempiternum, delec- tatio, cibus, opus (a), laus perpetua Creatoris. djuAe mowly xal xowT xai i8la, 1| bpvelv xo Ociov, xal eoqnpelv, xal émebéoy eaQa: xÀe yApweae ; Nam si sant essemus quid nobis alvud agendum erat et publice ef privatim, quam numen celebrandum | et. laudandum, el grales persolvenda? et Tl yào £AXo Sóvapuas yéptov te, e! pij bpvely xv. Ocóv ; et oOv dm bày Twny, Exoloov «à vrc &n8óvog: el xÓxvoc, và voU xOxvou voy Be Aoyuxóe lp Ópvely ue Bet xày Ocóv. ToUcó poo xà Epyov otl, moi «0x6, o8" ByxuvaAslio viv sdb cabvny, $96cou Bv Ol8ovat, xai bp tmi vi» aüvüy «abvrv QT mapaxaAQ ; Quid enim possum aliud 8e- nez claudus, nisi celebrare laudibus Deum ? quod. si luscinia essem, luscinize officio fungerer : si olor, oloris. Nunc rationis cum particeps sim, Deus mihi celebrandus est: hoc meum munus est, hoc exsequor : neque stationem hanc deseram, quoad, licuerit, et vos ad eamdem hanc cantilenam exhortor. AN. MEANL. SEV. BOETHZ LIBER DE PERSONA ET DUABUS NATURIS CONTRA EUTYCHEN ET NESTORIUM, AD JOANNEM DIACONUM ECCLESIE ROMAN. PROOEMIUM. - Anxie te quidem diuque sustioni, ut de ea qui in conventu mota est questione loqueremur. Sed quo- niam et tu,quominus venires,occupatione distractus (a) Nec quod non est somniat Martianus Rota, qui in Vita Boetiiasserit Leonein pontificem Romanum interfuisse concilio Chalcedonensi, cuin tantum per D es, et ego in crastinum constitutis negotiis implica- bor, mandolitteris que coram loquendaservaveram. Meministienim,cum in concilio legeretur (a)epistola, recitatum Eutychianos ex duabus naturis Christum legatos ei preefuerit. Deindequi bicagi de ejusdem epistola Chalcedone Romam missa existimat, cum econtrario Roma Constantinopolim ad Flavianum 1339 AN. MANL. SEV. BOETII 1340 consistere confiteri, in duabus negare; Catholicos A eliam minus ;ram de re proposita, eque nihil vero utrique diclo fidem prebere ; nam et ex dua- bus eum naturis consistere, et in duabus apud vere fidei sectatores equaliter credi. Cujus dicti novitate percussus, harum conjunctionum, que ex duabus naturis vel in duabus consisterent, differentias in- quirebam, multum scilicet referre ratus, nec puto inerti negligentia pretereundum, quod episcopus scriptor epistole, tanquam valde necessarium, pre- terire noluisset. Hic omnes, apertam eese differen- tiam, nec quidquam in eo esse caliginis, inconditum eonfusumque strepere ; nec ullus in tanto tumultu, qui leviter attingeret questionem, nedum qui expe- diret, inventus est. (a) Assederam ego ab eo quem maxime intueri cupiebam, longius, atque adeo, 8i situm sedentium recorderis, aversus pluribusque oppositis, ne si egerrime quidem cuperem, vultum nutumqueejus ascipere poteram, ex quo mihi ali-' qua ejus darentur signa judicii. Atque ego quidem nihil ceteris amplius afferebam, imo vero aliquid missa, postea ab universo concilio Chalced onensi approbata laudataque sit. Postremo qui hoc loco de eo concilio loqui Boetium credat, quod in urbe tumultuantibus Acephalis convocatum est : cui si quod fuit (nullum autem fuit), Boetium non inter- fuisse ex eo constat, quod eum tunc vix natum pu- tamus, cum ea heresis anno precipue 482, non in Occidentali, sed Orientali Ecclesia, recruduit. Cum igitur aliter se res habeat, tractatum de Duabus Naturis et una Persona Christi anno ejusdem 512 scripsisse, ejusque occasionem hane fuisse, proba- bilis conjectura est, Anastasius imp. Arianus in Orientales episcopos catholicos depositione, carce- re, exsilio s:eviebat. Illi ubi se religionemque ca- € tholicam perdi perditumque iri vident, ab Sym- macho papa opem auxiliumque scripta epistola longe doctissima, qua apud Baronium est, petunt. Eam acceptam Symmachus habito Rome conventu seu concilio episcoporum, qui tum in Urbe erant, virorumque aliorum religionis amantium, inter quos Symmachus et Boetius fuere. legit. Dum exa- minatur et ad ea verba ventum : Nos enim, 0 sanc- Lissime et beatissime Symmache, eumdem esse emis- timamus ez duabus naturis etin duabus naturis ;einon (sieutilli dicunt) ex duabus nat uris unam naturam posl adunationem,in duabus autem subsistentibus naluris cumunitatenon pati confiteri ; u£se Ariamorum doceant esseimitatores dicentium per Filiumglorificari Patrem, cum Filio autem non pati se eum glorificari. Sed, sicut contra illos docuerunt fratres tui sanctissimi Patres, Per quem et Gum quo &qualiter pati dicere nos : quia Perquem, humanitatem ; Cum quo, divinitatem signi- ficantes magni Dei el Salvatoris nostri Jesu. Christi ; 8£ nunc illis Ex duabus quidem naturis dicentibus, In duabus autem non confitentibus ; nos Ex duabus et In duabus pariter dicimus. Ex duabus enim dicentes, ex quibus subsistit unitas;In duabus autem, inquibus visus, visus est ei palpatus et assumptus post. passionem. et resurrectionem confitemur, et in quibus veniet judica- turus vivos et mor(uos.Plurimi ex iis, haud satis in rebus theologicis eruditi,deea re cum disseruissent, neque eam vel leviter attigissent, quid de ea qua- stione sentiret Boetiusad Joannem Romans Recle- sie tunc diaconum, postea ejusdem pontifieem,con- tra Nestorium,qui duabus naturis personas totidem adjungebat ; et Eutychetem, qui naturam aoc perso- nam unicam tuebatur, perseripsit. Ejusmodi vero conventus seu concilia in Urbe fieri solita (ubi ade- rant episcopi eminentesque eelero,sed et senatores plerique ac alii viri graves, qui ob pietatem singu- Jarem religiosi dicebantur, quorum in conspectu si cum ceteris sentiebam : minus vero quam ceteri affer ebam, false scilicet scientice presumptionem. Tuli :ge rrime, fateor, compressusque indoctorum grege co nticui, metuens ne jure vidererinsanus, si sanuzinter furiosos haberi contenderem. Meditabar lgitur dehine omnes animo quaestiones, nec deglu- tiebam quod acceperam, sed frequentis consilii itera- tione ruminabam. Tandem igitur patuere pulsanti animo fores, et veritas inventa querenti, omnes nebulas Eutychiani reclusit erroris. Undemihi ma- xime subiit admirari, quenam hac indoctorum ho- minum essetaudacia,qui inscientie vitium presum- ptionis atque impudenti: nube conantur obducere, cum non modo sepe id quod proponitur ignorent, verum in hujusmodi contentionibus ne id quidem quod ipsiloquuntur intelligant ; quasi deterior fiat inscientie causa dumtegitur. Seb ab illisad tetrans- eo, cui hoc, quantulumcunque est, examinandum prius perpendumque transmitto.Quod si recle se quid in religione difficultatis se per id tempus of- feret, aut si quod pium scriptum ab eruditis eden- dum esset recitaretur), cum multa probare pos- sunt, tum ea operum Aratoris subscriptio; cujus partem D. Sirmondus jam olim ad Ennodium pu- blicaverat, quam integram ex veteri nostro codice descripsimus. Beafío Petro adjuvante oblatus est. hu- jusmodi code. ab Aratore inl. ex com. domesticor, ex com. privalar. subdiacono sancto Ecclesiae Romana, apostolico viro papae Vigilio, et. susceptus ab eo vn idus Aprilis in presbyterio ante. Confessionem beati - Petri, cum ibidem plures episcopi, presbyleri, diaconi et clerici pars maaima interessent. Quem cum ibidem legi pro aliqua parte fecisset Surgentius vir venera- bilis primicerius schola? notariorum, in scriniis de- dit ecclesiae collocandum. Cujus. beatitudinem. lilte- rati omnes doctissimi continuo rogaverunt uLeum ju- beret publice recitari. Quod cum fieri preecepisset án ecclesia. beali Petri quae vocatur ad Vincula, religio- sorum turba. convenil, atque eodem Aratore recitante disjunctis diebus ambo libri vii vicibus sunt. auditi : cum unius medietas libri tantummodo Legerciur,prop- Ler repetitiones assiduas, quas cum favore multiplici postulabant, Eadem haec repetitio facta est. his. die- bus: Prima id. Aprilis; secunda xv. cal. Maii ; quar- ta vero ru cal. Junias, tertio anno. post. consulatum Basitisci V. C., indiclione vui, seu. potius Basilii : hoc est nimirum anno 544. (a) Symmacho nimirum socero suo, quem uira- que lingua eruditum, seculares sacrasque omnes disciplinas scientiasque callentem,scriptorum suo- rum passim censorem constituit Boetius. Gravita- D tis sapientieque summe testatur Ennodius Pare- nesi didascalica, ubi elogium ejus hoc reperias : Patricii Festus et Symmachus,omnium disciplinarum materia et constantes forma sapienti, ab urbe sa- eratissima non recedunt. In. ipsis est mobilis curis principatus ; quos vidisse, erudiri est. Non apud eos sermo de ludicris, nec pantomimorum vix ignoscenda commemoratio. Illi auram. popularem per pudoris detrimenta non capiunt : contenti rectis: magis pla- cere, quam plurimis, sortiuntur de innocenti actione - testimonium, Istorum quamvis in omnibus jussa se- quenda sínt, est tamen in illis et magistra iaciturni- las, et eruditi forma silentit. Pietatem ejus defensus ab eo contra Laurentium schismaticum Symma- chus papa sensit; qua de re ad eum. Avitus Vien- nensis scribit. Quare non mirum si sanctus ab ipso ejus genero, vir etiam totus ex sapientia virtutibus- que factus, denique pretiosissimum generis humani decus vocatur. 1344 LIBER DE PERSONA ET DUABUS NATURIS. 1349 habere pronuntiaveris,peto ut mei nominis hoc quo- A Qua in re substantie quoque est, reddita definitio ; que inseraschartis; sin vero vel minuendum aliquid, vel addendum, velaliqua mutatione variandum est, id quoque postulo remitti meis exemplaribus, ita ut a te revertatur transcribendum, qu: ubi ad calcem ducta constiterint,tum demum ejus cujussoleojudi- eio censenda transmittam. Sed quoniam semel res a collocutione transfertur ad stylum, prius extremi sibit contrarii Nestorii atque Eutychis submo- veantur errores; post vero, adjuvante Deo, Chri- stianee medietatem fidei temperabo. Quoniam vero in tota questione contrariarum sibimet hereseon de personis atque naturis debitatur, hec primitus definienda sunt et propriis differentiis segreganda. CAPUT I. Natura quid. sit. Natura igitur aut de solis corporibus dici potest, autde solis substantiis, id est corporeis atque in- € orporeis, aut de omnibus rebus que quaecunque modo esse dicuntur. Cum igitur tribus modis natura dicit possit, tribus modis sine dubio definienda est. Nam si de omnibus rebus naturam dici placet, talis definitio dabitur qua res omnes que sunt possit in- eludere. Erit ergo hujusmodi : Natura, est earum rerum que, cum sint, quoquoniodo intellectu capi possent. In hac igitur definitione et accidentia et substantie definiuntur ; hec enim omnia intellectu capi possunt. Additum vero est quoquomodo, quo- niam(a)Deuset materiaintegro perfectoqueintellectu intelligi non possunt, sed, aliquo tamen modo cz- terarum rerum privatione capiuntur. Idcirco vero adjunximus, quie cum sint, quoniam etiam ipsum nihilasignificataliquid, sed non naturam.Nequejenim quod sit aliquid,sed potius non essesignificat: omnis vero natura est;et side omnibus quidemrebus na- turam dici placet, haoc sit nature definitio, quam superius posuimus; sin vero de solis substantiisna- tura dicitur, quoniam substantie omnes aut corpo- rese sunt aut incorporez, dabimus definitionem na- ture substantias significantis hujusmodi : Naturaest vel quod facere, vel quod pati possit : pati quidem 8c facere, ut omnia corporea atque corporeorum anima ; hee enim in corpore et a corpore, et facit et patitur ; facere vero tantum, ut Deus ceteraque divina. Habes igitur definitionem ejus quoque signi- ficationis nature,que tantumsubstantiisapplicatur. (aj Ita omnes libri vett. mss., non Deus et natu- ra. Deum enim perfecto intellectu cognosci minime posse nostra faletur cognoscendi eum iuibecillitas: verumque est illud Joannis, cov o08cic mOmoze ce- giaxat, Deum nemo vidit unquam. D. quoque Paulus decernit nos quidem Deum nunc videre seu cogno- scere, sed 8t àcóz9ovo £y alvGrpaci, per speculum in &mnigmate : Tàào &ópaxaadroD oic rou act voob[seva xagop&cat, 3| ve &iOtog aOvoO ODvap.te xat Oetóvne, In- visibilia enim ipsius, inquit idem, per ea qua facta sunt intellecta conspiciuntur ; sempiterna quoque ejus virlus et divinitas. Deum etiam Platoni sópeiv o) $49tov, invenire difficile. Qui vero sit materia nemo quoque mortalium perfectenovit ; fateturque omnis philosophia eam nullo posse aut sensu aut intel- D nam si nomen nature substautiam monstrat, cum naturam descripsimus, substantie quoque est assi- gnata descriptio. Quod si nature nomen, relictis in- corporeis substantiis, ad corporales usque, utcor- pores tantum substantie naturam habere videantur. sicut Aristoteles ceterique ejusmodi et multimode philosophie sectatores putant,definiemus eam ut hi etiam qui naturam non nisiin corporibus esse po- suerunt. Est autem ejus definitio hoc modo : Natura est motus prineipium, seeundum se, non per acci- dens. Quod motus principium dixi, hoc est, quoniam corpus omne habet proprium motum, ut ignis sur- sum, terra deorsum. Item, quod per se principium motusnaturam esse proposui et non per accidens, tale est, quoniam lectum quoque ligneum deorsum ferri necesse est, sed non deorsum per accidens fer- tur. Idcirco enim quia lignum est, quod estterra, pondere et gravitate deducitur; non enim quia lectus est deorsam cadit,sed quia terra est, id est quiaterre contingit ut lectusesset.Undefit utlignum naturaliter esse dicamus, lectum vero artificialiter. Estetiam aliasignificatio nature,perquam diversam dicimus esse naturam auri atque argenti, in hoc proprietatem rerum monstrare cupientes ; qua si- gnificatio nature definietur hoc modo : Natura est unamquamque rem inforraans specifica differentia. Cum igitur tot modis vel dicatur vel definiatur na- tura, tam Catholici quam Nestorius, secundum ulti- mam definitionem, duas in Christo naturas esse constituunt, neque enim easdem in Deum atque hominem differentias convenire. CAPUT II. Persona quid sit. Sed de persona maxime dubitari potest, quzenam ei definitio aptari possit. Si enim omnis habet na- tura personam, indissolubilis nodus est, quenam inter naturam personamque possit esse discretio ; aut si non equatur persona nature sed infra ter- minumspatiumque nalura persona subsistit,difficile dictu est ad quas usque naturas persona perveniat, id est quas naturas conveniat habere personam, quas a persona vocabulo segregari ; nam illud qui- dem manifestum est, personam subjectam esse na- ture, nec preter naturam personam posse predi- cari. Investiganda igitur sunt hecinquirentibus hoc lectu percipi. Ea Platoni et Aristoteli non cibpa,sed - cc gazuc ; Zenoni dtàtoe vocatur, quod oUxe mAsiov Y'qvopévn, oUce &Adveov, neque crescat, neque decres- caí. Cujus a Platone in Timaeo (quoniam non scitur nisi quatenus est formarum subjectuin ac locus ; ideoque non per se, sed per aliud cognoscitur) di- citur non haberi ecientia nisi. Aoytcgp vtvt. óc», ratione quulam adulterina. Et Aristoteli similiter scibilis est, sed xaz' àvaAov(av, secundum proportio- nem sew comparationem. D. quoque Aueustinus lib. xii Confess. affirmat Aumanam cogitationem, post- quam in materie investiganda cognitione diu mul- tumque versata fuerit, hoc tantum proficere, u£ conetur €um vel nosse ignorando, vel. ignorare mos- cendo. 1343 AN. MANL. SEV. BOETII 1344 modo: quoniam preter naturam non polest osse A dictum est, representabant:id est, Hecubam, vel persona, quoniam que natura dicuntur, alie sub- Stantie sunt, alie accidentes, et videmus personam in accidentibus non posseconstitui; quis enim dicat ullam albedinis,vel nigredinis,vel magnitudinisesse personam ? relinquitur ergo ut personam in sub- stantiis dici conveniat. Sed substantiarum alie sunt corporea, alix incorporee ; corporearum vero alic sunt viventes, alie minime. Viventium alie sunt sensibiles, alie minime ;senaibilium alis: rationales, alie irrationales; rationalium vero alia immutabilis atque impassibilis per naturam, ut Deus; alia per creationem mutabilis atque passibilis, nisi impassi- bilis gratia substantie ad impassibilitatis firmitu- dinem permutetur,utangelorum atque anime ratio- nalis. Ex quibus omnibus, neque in non viventibus corporibus personam dici posse manifestum esl, nullus enim lapidis ullam dicit esse personam ; ne- que rursus eorum viventium que sensu carent, ne- que enim ulla persona est arboris ; neque veroejus que intellectu ac rationedeseritur,nullaestenim per- sona equi vel bovis, ceterorumque animalium, quz muta acsineratione vitam solis sensibus degunt. At hominis dicimus esse personam, dicimus Dei, dici- musangeli. Rursussubstantiarum alie sunt univer- sales, ali: particulares. Universales sunt que de singulis predicantur, uthomo, animal, lapis,.lignum ceteraque hujusmodi quz vel genera vel species sunt:nam ethomo desingulis hominibus, et animal de singulis animalibus, lapisque ac lignum de sin- gulis lapidibus ac lignis dicuntur. Particularia vero sunt que de aliis minime praedicantur, ut Cicero, Plato, lapis híc unde hec Achillis statua facta est ; lignum hoc unde hzc mensa composita est. Sed in his omnibus nusquam in universalibus persona dici potest, sed in singularibus tanlum atque in indivi- duis : animalis enim vel generalis hominis nulla per- sona est, sed vel Ciceronis vel Platonis vel singu- lorum individuorum persone singulae nuncupantur. CAPUT III. - Differencia natura et personae. Quocirca si persona in solis substantiis est, atque in his rationalibus, substantiaque omnis natura est, necin universalibus,sedin individuis constat, re- perta persone est igitur definitio : Persona est na- iure ralionalis individua substantia. Sed nos hae definitioneeam quam iraci óxóczactv dicunt termi- navimus. Nomen enim persone videtur aliundetra- ductum ;ex his scilicet personis qus&& in comcadiis tragcediisqueeos quoruminterest homines represen- tabant. Persona vero dictaesta personando, circum- flexa penultima,Quod si acuatur antepennltima, aperto 8 sono dicta videbitur. Ideirco autem a sono, quia in concavitate ipsa major necesse est volvatur sonus. Greci quoque has personas rpócwma vocant, abeo quad ponantur in facie atque ante oculos obtegant vultum, za03 «o0*moóc vobc Gra x(0ecQat. Sed quo- niam,personis inductis,histriones,individuos homi- nes, quorum intererat, in tragadedia vel comoedia ut Medeam, vel Simonem, vel Chremetem, idcireo ceteros quoque horjines, quorum certa pro sui forma esset agnitio, et Latini personam, et Greci mpócwmax nuncupaverun!. Longe vero illi signatius nature ralionalisindividuam subsistentiam óxoccá- cec nomine vocaverunt ; nos vero, per inopiam si- gnificantium vocum, translatitiam retinuimus nun- cupationem,eamquequam illi óxósc«ctw dicunt, per- sonam vocantes. Sed peritior Grecia sermonum, ónócvacty vocatindividuam subsistentiam ; atque;ut Greca utar oratione, in rebus que a Grecis agitata Latina interpretatione translate sunt, Ai ojclat &y Méy toic xa6' 0Aoo clvat Góvavtat, iy OE vole xaxà uépoc uóvotg bgtcvavza: : id est, Essentic in universalibus quidem esse possunt, in solis vero individuis et particularibus?substant. Intellectus enim universa- lium rerum ex particularibussumptus est. Quocirca cum ipse subsistentieinuniversalibus quidem sint, ipn particularibus vero capiantsubstantium,jure sub- sistentias particulariter substantes ómoccdcetg ap- pellaverunt.Nequeenim pensiussubtiliusqueintuen- ti idem videbitur esse subsistentia quod substantia; nam quod Greci obcícoty vel o9oto02& dicunt, id nos substentiam vel subsistere appellamus ; quod vero illi ómóc0actv vel boloxacQat,id nos substantiam vel aubstsre interpretamur. Subsistit enim, quod ipsum accidentibus, ut possit esse,non indiget; sub- statautem id quod aliis accidentibus subjectum quod dam, ut esse valeant, subministrat; sub illis enim stat, dum subjectum estaccidentibus. Itaque genera vel speciessubsistupttantum,neque enim accidentia generibus speciebusve contingunt. Individua vero, non modo subsistunt, verum etiam substant : nam nequeipsaindigentaccidentibus,ut sint ; informata enim sunt jam propriis et specificis differentiis et accidentibus, ut esse possint ministrart, dum sunt scilicet subjecta. Quocircaclva: atque o0ctà60at, esse atque subsistere ; botovacQa: vero, substare intelligi- tur. Nequeenim verborum inops Gracia est, ut Mar- cus Tullius alludit; sed essentiam, subsistentiam, substantiam, personam totidem nominibus reddit : essentiam quidem obsíav, subsistentiam vero oàclw- cw, substantiam Ómóczaciv, personam mpóstmov ..appellans. Ideo autem $zosccecc Greci individuas substantias vocaverunt, quoniam ceteris subsunt, etquibusdam quasi accidentibus supposite subjec- ie quesunt;atqueidcirco nos quoqueeassubstantias nuncupamus, quasi euppositas,quas illi bxooecáoetc, cumque etiam mpócono« nuncupent easdem substan-- lias, possumus nos quoque nuncupare personas. Idem est igitur oóc(av esse quod essentiam, idem obciciy quod subsistentiam, idem ómóscactw quod - substantiam, idem est «póceomxov quod personam. Quare autem de irrationalibus animalibus Graecus ónxóctaotw non dicat, sicut nos de eisdem nomen substantie predicamus, haec ratio est, quoniam nomen hoc melioribus applicatum est, utaliqua,id quod est excellentius, tametsi non descriptione na- 1345 LIBER DE PERSONA ET DUABUS NATURIS. 1346 ture et secundum id quod subsistere, óoíozacÓ0ut, A personis nihil unquam fieri potest. Nihiligitur unum atquesubstareest;atcerteómoctácsog vel substan- tie vocabulis discerneretur. Est igitur et. hominis quidem essentia, id est oóc(a, et subsistentia, id est obcloc:c, et. ónóctaci;, id est substantia, et mpóstomov, id est persona : o9cív quidem atque es- sentia, quoniam est ; obc(ctc vero atque subsisten- lia, quoniam in nullo subjecto est; ózóct«otc vero alque substantia, quoniam subest cateris, que sub- sislentie non sunt, id est obstosetc : est moócwnoy atque persona, quoniam estrationabileindividuum, — Deus quoque et oócía est et essentia; estenim, ot maxime ipseest,aquoomnium esse proficiscitur. Est o0c(c0:c, id est subsistentia ; subsistit enim nullo indigens, et óolcxacQa:, substat enim. Unde etiam dicimus unam esse oócíav vel oóclocty, id est essen- tiam vel subsistentiam deitatis; sed tres ómooz&occ, id est tres substantias. Et quidem, secundum hunc modum, dixere unam Trinitatis essentiam,tressub- Stanlias, tresque personas. Nisi enim tres in Deo - Substantias ecclesiasticus loquendi usue excluderet, videretur idcirco de Deo dici substantia, non quod ipse cateris rebus quasi subjectum supponeretur, sed quod idem omnibus uti presset, ita etiam qua- $i principium subesset rebus, dum eis omnibus ooctt0c0at, yel subsistere subministrat. CAPUT IV. Contra nestorium, unam esse personam. Sed hec omnia idcirco sint dicta, ut. differentiam nature atque persone, id es! oóciac atque Oxoctá- seoc monstraremus :quo vero nomineunumquodque oporteat appellari, ecclesiastice sit locutionis arbi- trium. Hoc interim constet, quod inter naturam per- sonamque dilferre predixiinus, quoniam Naturaest cujuslibet substantie specificata proprietas; Persona vero, rationabilis nature individua substantia.Hanoc in Christo Nestorius duplicem esse constituit, eo scilicet traductus errore, quod putaverit in omnibus naturis posse dici personam. Hoe enim presumpto, quoniam in Christo duplicem naturam esse censebat, duplicem quoque personam esse confessus est. Qua in re eum falsum esse, cum definitio superius dicta convincat, tum haecargunmientatioevidenter ejus de- clarabit errorem. Si enim non est Christi una per- sona,duasque naturas esse manifestum est,hominis scilicetatque Dei (nec tam insipiens quisquam, ut utramlibet earum ratione sejungat), consequitur ut dua videantur esse persona: estenim persona,utdi- ctum est, naturae rationabilisindividua subsistentia. Quaest igitur facta hominis Deique conjunctio ? Num ita quasi cum duo corpora sibimet apponuntur, ut tantum locis juncta sint, et nihil in alterum ex alte- rius qualitate perveniat ? quem eonjunctionis moduin Graci xav mapd0sctv vocant. Sed si ita humanitas divinitati conjuncta est, nihil horum ex utrisque confectum est, ac per hoc nihil est Christus, At si, duabus personis manentibus, ea conjunetio, qualem superius diximus, facta est naturarum, unum ex duobus effici nibil potuit : omnino enim ex duabus secundum Nestorium Christus est, ac per hoc om- nino nihil: quod enim non est unum, nec esse oin- nino potest; esse enim atque unum convertitur,et quodcunque est, unum est ; etiam ea que ex plu- ribusconjunguntur,ut acervus,chorus,unum tamen sunt. Sed esse Christum manifeste et veraciter confitemur : unum igitur esse dicimus Christum. Quod si ita est, unam quoque Christi sine dubita- lione personam esse necesse est: nam si du: per- sone essent, unus esse non posset ; duos vero esse dicere Christos, nihil est, aliud, nisi precipitate mentisinsania : cur enim omnino duos audeat Chri- stos vocare, hominem unum, alium Deum ? vel cur eum qui Deus est Christum vocat, si eum quoque qui homoest Christum est appellaturus, cum nihil si- mile, nihilhabeantexcopulatione conjunctum? Cur simili nominediversissimisabututurnaturis,cum si Christum definire cogitur utrisque (ut ipse dicit) Christis, non possit unam definitionis adhibere sub- stantiam ? Si enim Dei atque hominis diversa sub- stantiaest, unumquein utrisque Christi nomeu, nec diversarum corjunctio substantiarum, unamcreditur fecisse personam, equivocum nomen est Christi, et nulla potest definitione concludi. Quibusautem nu- quam Seripturisnomen Christi geminatur?Quid vero novi, per adventum Salvatoris, effectum est? nam catholicis et fidei veritas et raritas miraculi constat. Quam enim magnum est, quamque novum, quod se- mel nec ullo alio s:culo possit evenire, ut. ejus, qui solus est natura Deus, cum humana, que abeo erat diversissima, conveniret ; atque ita, ex distantibus naturis, una fieret copulatione persona.Secundum Nestorii vero sententiam, quid contigit novi ? Ser- vant,inquit,proprias humanitas divinitasque perso- nas. Quandoenim non fuit divinitatis propria huma- nitatisque persona? quando vero non erit? vel quid ampliusin Jesu generationecontigit, quam in cujus- Jibetalterius, si,discretis utrisque personis,discretae etiam faere nature?Ita enim, personis manentibus, illie nulla naturarum potuit esse conjunctio, ut in quolibet homine, cujus cum propria persona subsi- : stat, nulla est ei, excellentissime substantie, con- juneta divinitas. Esto vero, Deum ipsum Christi appellatione cur vocet, car vero non elementa quo- que, ipsa simili audeat appellare vocabulo, per qua Deus mira quedam quotidianis motibus operatur? An quiairrationabiles substantie non possunt haberé personam, que&-Christi voeabuluni excipere possit? Nonne in sanctis hominibus ac pietate conspicuis apertus Divinitatis actus cognoscitur? Nihil enimin- tererit cur non sanctos quoque viroseadem appella- . Vione dignetur, si, inassumptione humanitatis, non estunain conjunctione persona. Sed dicat forsitan, illos quoque Christos vocari : fateor, sedad imaginem veri Christi. Quod sinullaex homine atque Deo una persona conjuncta est, oinnesita veros Christos ar- bitrabimur,ut hune qui ex Virginegenitus creditur: nulla quippein hoc adunata persona est, ex Dei at- 1341 que hominis copulatione ; sicut nec in eis qui Dei AN. MANL. SEV. BOETH 1348 tionem. Qus senteatia non aperte quod vult eloqui- Spiritu de venturo Christo predicebant, propter quod À tur. Ut tamen ejus dementiam perscrutemur,aduna- etiam ipsi quoque appellati sunt Christi. Jam vero sequitur, ut personis manentibus nullo modo à divi- nitatehumanitascredatur assumpta : omninoenim disjuncta sunt, qua ceque personis naturisque se- parantur ; prorsus, inquam, disjuncta sunt; nec magis inter se homines bovesque disjuncti, quam divinitas in Christo numanitasque discreta est, si permansere persone. Homines quippe ac boves una animalis communitate junguntur: est enim illis secundum genus communis substantia, eademque in universalitatis collectione natura. Deo vero atque homini quid non erit diversa ratione disjunctum, si, sub diversitate nature,personarum quoque cre- datur mansisse discretio ? Non est igitur salvatum humanum genus, nulla in nos salus Christi gene- ratione processit, tot prophetarum Seripture po- pulum illusere credentem ; omnis Veteris Testa- - menti spernatur auctorilas, per quam salus mundo Christi generatione promittitur. Non autem prove- nisse manifestum est, si eadem in persona est qu& in naturadiversitas : eumdem quippe salvum fecit, quem ereditur assumpisse ; nulla verointelligi po. test assumptio, si manet eque nature persona- que discretio. Igitur qui assumi manente persona non potuit, jure non videbitur per Christi genera- tionem potuisse salvari. Non est igitur, per gene- rationem Christi, hominum salvata natura; quod credi nefas est. Sed quanquam permultesint que huncsensumimpugnarevaleant atque perfringere, de argumentorum tamen copia hecinterim libasse C sufficiat. CAPUT V. Contra Eutychen, corpus Christi ex. Maria vere assumptum. Transeundum quippe est ad Eutychen, qui cum a veterum orbitis esset evagatus, in contrarium cucurrit errorem ; asserens, tantum abesse ul in Christo gemina persona credatur, ut ne naturam quidem in eo duplicem oporteat confiteri ;ita quip- pe esse assumptum hominem, ut ea sit adu- natio facta cum Deo, ut natura humana non man- serit. Hujus error ex eodem quo Nestorii fonte pro- labitur: nam sicut Nestorius arbitratur non posse esse naturam duplicem, quin persona fieret duplex, atque ideo, cum in Christo naturam duplicem confi- D leretur, duplicem credidit esse personam, ita quo- que Eutychesnon putavit naturam duplicemesse sine duplieatione persone ; et cum non confiteretur du- plicem esse personam ,arbitratus est consequens esse ut una videretur essenatura. Itaque Nestorius recte tenens duplicem in Christo esse naturam, sacrilege confitetur duas esse naturas, Eutyches vero recte credens unam esse personam, impie credit. unam quoqueessenaturam.Qui convictusevidentia rerum, quandoquidem manifestum est aliam naturam esse hominis, aliam Dei, ait duas se con(iteri in Christo naturas ante adunationem, unam vero post aduna- lio hec aut tempore generationis facta est, aut tem- pore resurrectionis, Sed si tempore generationis faeta est, videlur putare et ante generationem fuisse humanam carnem,non a Mariasumptam,sed aliquo modo alio preparatam ;Mariam vero Virginem appo- sitam, ex qua caro nasceretur qui ab easumptanon esset; illam vero carnem, que ante fuerit, esae divi- sam atque a divinitatis substantia separatam ; cum ex Virgine natus est, adunatam esse Deo,ut una vi- deretur facta esse natura. Vel si hec ejus sententia non est, illa esse poterit dicentis, duas ante aduna- tionem, una post adunationem, si adunalio gene- ratione perfecta est,ut corpus quidem a Mariasum- pserit, sed, antequam sumeret, diversam deitatis hu- manitatisque fuisse naturam : sumptam verounam factam, atque in divinitatis cessisse substantiam. Quod si hanc adunationem non putat generatione, sed resurrectione factam ,rursusid duobus fieri ar- bitrabitur modis:aut enim genito Christo el non as- sumente de Maria corpus, aut assumpta ab eadem carne, usque dum resurgeret, duas quidem fuisse naturas,postresurrectionem unam factam : de qui- busillud disjunctum nascitur, quod interrogabimus hoc modo: Natus ex Maria Christus aut ab ea car- nem humanam traxit, aut minime.Si non confitetur ex ea traxisse, dicat quo homine indutus advenerit ; utrumne eo qui diciderat prevaricatione peccati,an alio? Si eo de cujus semine ductus est homo, quem vestita divinitas est ? Nam si ex semine Abrahae at- que David et postremo Marie, non fuit caro illo qua natus est, ostendat ex cujus hominissit carne deri- vatus: quoniam,post primum hominem, caro omnis humana ex humana carne deducitur. Sed si quem dixerit hominem,a quogeneratio sumpta sit Salva- toris, preter Mariam Virginem, et ipse errore con- funditur, et ascribere mendacii notam summa Divi- nitati, illusus ipse, videbitur ;quandoquod Abrahae atque David promittiturin sanctis divinationibus, u ex eorum semine toti mundo salus oriatur, aliis di s- iribuit:cum praserlim si humana caro sumpta est, nonab alio sumi potueritnisi unde etiam procreaba- tur. Si igitur a Maria non est snmptum corpus hu- manum, sed a quolibet alio, per Mariam tamen es procreatum,quod fuerat prevaricatione corruptum, superius dicto repellitur angumento. Quod si non eo homine Christus indutus est qui pro peccati pcena sustinuerat mortem,illud eveniet,ex nullius hominis seminetalem potuisse nasci,qui fuerit sine originalis pena peccati. Ex nulloigitur talis sumpta est caro, unde fit ut noviter videatur esse formata. Sed hee autitahominum visaestoculis,uthumanum putare- turcorpus, quod revera non essethumanum, quippe quod nulli originali subjaceret poene; aut nova qua- dam vera, nec poena peccati subjacens originalis ad tempushominis natura formataest.Si verumhominis corpus non fuit, aperte arguitur mentita divinitas, qua ostenderet hominibus corpus, quod cum verum 1349 LIBER DE PERSONA ET DUABUS NATURIS. 1350 non esset, tum fallerentur hi qui verum essearbitra- A rius qualitate corrumpitur.Si quis enim vinum fun- rentur. At si nova veraque non ex homine sumpta caro formata est, quo tanta tragedia generationis ? ubi ambitus passionis ? Ergo quippe, ne in homine quidem, non stulte fieri puto,quod inutiliter factum est. Ad quam vero utilitatem facta proereabitur tanta humilitas Divinitatis, si homo, qui periit, genera- tione ac passione Christisalvatus non est, quoniam negatur assumptus ? Rursus igitur, sicut ab eodem Nestorii fonte Eutychiserror principium sumpsit, ita ad eumdem finem relabitur, utsecundum Eutychen quoque non sitsalvatum genushumanum :quoniam non is qui eger esset, etsalvatione curaque egeret, assumptus est. Traxisse autem hanc sententiam vi- detur, si tamen hujus erroris fuit, ut cruderet non fuissecorpus Christi vereex homine, sed extra atque aDeo in celo formatum; quoniamcum eo in ccelum creditur ascendisse, quod exemplum continet tale, non ascendit in colum, nisi qui decoelo descendit. CAPUT VI. Quod nec divinitas in humanitatem, nec humanitas in divinitatem translata est, nec utraque permixta. Sed satis de ea parte dictum videtur, si corpus quod Christus excepit,ex Marianon credaturassum- ptum. Si vero assumptum est ex Maria neque per- mansit perfecta humana divinaque natura, id tribus effici potuit modis : aul enim divinitas in humanita- temtranslata est, authumanitas in divinitatem, aut utrequeinse itatemperatesuntatquecommixta, ut neuira substantia propriam formam teneret. Sed in divinitas in humanitatem translata est, factum est, quod credi nefas est,ut in humanitatem,non immu- tabili substantia permanente,divinitas verteretur ;et quod passibile atque mutabile naturaliter exisleret, id immutabile permaneret : quod vero immutabilg atque impassibile naturaliterereditur,idin rem mu labilem verteretur. Hoc igitur fieri nulla rationecon- tingit ; sed humana forsitan naturain deitatem videa- tur esse conversa. Hoc vero qui fleri potest, si divi- nitas in generatione Christi et humanam animam suscepit et corpus ? Non enim omnis res in rem om- nem verti ac transmutari potest: nam cum substan- tiarium ali sint corporee, alie ineorpores, neque corporeainincorpoream,neque incorporea in eam qu: corpus est, mutarit potest. Necvero incorporea in se invicem formas proprias mutant: sola enim mutari transformarique in se possunt, quie hábent unius materie commune subjectum; neque hec om. nia, sedea qua in seet facere et pati possunt. Id vero probatur hoc modo: nequeenim potest esin la- pidem permutari, nec vero idem es in herbam, nec quodlibet aliud corpus in quodlibet aliud transfigu- rari potest, nisi et eadem sit materia rerum in se iranseuntium, eta se el facere et pali possint : ut cum vinum atqueaqua miscentur,utraquesunt talia, qui& actum sibi passionemque communicent. Potest enim aque qualitas a vini qualitate aliquid pati, at- que idcirco si multum quidem fuerit aque, vini vero paululum, non:dieunturimmista, sedalterum alte- C datinrnare,non mistum est mari vinum, sedin mare corruptum, idcirco quoniam qualitas aqua,multita- dine sui corporis, nihil passa est a qualitate vini, sed potius in seipsam viniqualitatem propria mul- titudine commutavit. Si vero sint mediocres sibi- que equales, vel paulo inequalesjnature, que a se facere et pati possint, ille miscentur et mediocri- bus inter se qualitatibus temperantur. Atque heo quidem in corporibus, neque his omnibus, sed tanlum qua a se (ut diclum est) et facere et patj possunt, communi atque eadem materia subjecta. Omne enim corpus quod in generatione et corrup- lionesubsistit,communem videtur habere materiain; sed nonomneabomni, vel in omni, vel facere aliquid vel pati potest. Corporea vero in incorporea nulla ratione poterunt permutari,quoniam nulla communi materia subjecta participant, que susceptis quali- tatibus in alterutram permutetur : omnis enim na- tura incorpore substantie nullo materie nititur fundamento ; nullum vero corpus est, cui non sit materia subjecta. Quod cum ita sit, cumque ne ea quidem qus& communem materiam naturaliter ha- bent, in se transeant, nisi illis adsit potestas in se et a se faciendi et patiendi, multo magis in se non permutabuntur, quibus non modo communis ma- teria non est, sed cum alia res materie fundamen- to nititur, ut corpus, alia omnino materia subjecto non egeat,utincorporeum. Non igitur fieri potest ut corpus incorporalem speciem permutetur ; nec vero fieri potest ut incorporalia in sese commistione ali- qua permutentur.Quorum enim communis nulla ma- teria est, nec in se verti ac permutari queunt. Nulla autem est incorporalibus materia rebus : non pote- runt in se igitur invicem permutari. Sed anima et — Deus incorpore substantie recte creduntur: non est igitur humana snima in divinitatem, a qua as- sumpta est permutata. Quod sinequecorpus, neque anima in divinitatem potuit verti, nullo modo fieri potuit ut humanitas converteretur in Deum. Multo minus vero credi potest ut utraque in sese confun- deretur, quoniam neque incorporalitas transire ad corpus potest, neque rursus e converso corpus ad incorporalitatem : quandoquidem nulla his materia subjecta communis est, que alterutris substantia- rum qualitatibus permutetur.At hi ita aiunt :Ex dua- bus quidem naturis Christum consistere, in duabus vero minime. Hoc scilicet intendentes, quoniam quod ex duabus consistit ita unum fleri potest, ut illa ex quibus diciturconstare non maneant ; veluti cum mel aque confunditur, neutrum manet, sed al- terum,alteriuscopulatione corruptum,quiddam ter- tium fecit: ita illud quidem quod ex melle atque aqua tertium fit, constare ex utrisque dieitur, in utrisque vero negatur : nonenim poterit in utrisque constare,quando utrorumque natura non permanet. Ex utrisque enim constare potest, licetea ex quibus conjungitur, alterutra qualitate corrupta sint. Ex utrisque vero hujusmodi constare non poterit, quo- 1351 niam ea qua in se transfusa sunt, non sunt utraque quibus constare videatur, cum ex ulrisqueconstentiuseinvicem qualitatum mutatione transfusis. Catholici vero utrumque rationabiliter confitentur ; nam et ex utrisque naturis Christum et in utrisque consistere; sed id qua ratione dicatur, paulo posterius explicabo: nunc ilid manifestum est convictam esse Eutychis sententiam eo nomine quod, cum tribus modis fieri possit ex duabus na- turis una subsistat, ut aut divinitas in humanita- tem translatasit, authumanitasin divinitatem, aut utraque permista sint, nullum horum modum fieri potuisse superius dicta argumentatione declaratur. CAPUT VII. Christum in utrisque et ex utrisque naturis consistere. Restat ut, quemadmodum catholica fides di- cat, et in utrisque naturis Christum et ex uiris- que consistere, doceamus. Ex utrisque naturis ali- quid consistere, duo significat: unum quidem, cum ita dicimus aliquid ex duabus naturis jungi, Sicut ex melleatque aqua. Id autem est ut. ex quo- libet modo confusis, vel si unavertatur in alteram, vel si utreque in se misceantur invicem, nullo ta- men modo utraque permaneant : secundum huno modum Eutyches ait ex utrisque naturis Christum consistere. Alter vero modus est ex utrisque consi- stendi, quod ita ex duabus junctum est, ut illa ta- men, ex quibus junctum esse dicitur, maneant, nec in alterutra vertantur, et cum dicimus coronam ex auro gemmisque compositam. Hic neque aurum in gemmastranslatum est,nequein aurum gemma con- versa, sed utraque permanent,nec lormam propriam derelinquunt. Taliaergo,ex aliquibus constantia, in his constare dicimus,ex quibus consistere predican- iur: tunc enim possumus dicere coronam gemmis auroqueconsistere: sunteniiagemm«e atqueaurum, quibus corona consistat; nam in priore modo, non est mel atque aqua ia quibus illud, quod ex utris- que jungitur, constet. Cum igitur utrasque manere naturasin Ghristo fides catholica confiteatur, perfe- ctasque easdem persistere, nec alteram in alteram transmutari, jare dicit et in utrisque naturis Chri- stum,et ex utrisque consistere: in utrisque quidem, quia manent utreque ; ex utrisque vero, quia utra- rumqueadunatione manentium una persona fit Chri- sti. Non autem secundum eam significationem ex utrisquenaturis Christum junctum esse (ides catho- licatenet,secundum quam Eutyehes pronuntiat. Nav ille talem significationem conjunetionis ex utraque nalura, sumit, ut non confiteatur in utrisque consi- stere, neque utrasque manere : catholicus vero eam significationem ex utrisque consislendi sumit, qua illi sit proxima, eamque conservet, qua in utrisque consistere confitetur. /Equivocum igitur est, ex utrisque consislere,ac potius amphibolum et gemina significatione diversa designans :una quidem signi- ficatione, non manere substantias, ex quibus illud quod copulatem est dicatur esse conjunctum ; alio modo significans ita ex utrisque conjunctum, ut utra- AN. MANL. SEV. BOETII LIB. DE PERSON. ET DUAB. NATURIS. 1352 non manent, ac À que permaneant. Hocigitur expedito equivocationis atque ambiguitatis nodo, nihil est ultra quod possit opponi,quin id sit quod firma veraque fides catho- lica continet :Eumdem Christum hominem esse per- fectum, eumdem Deum, eumdemque, qui homo sit perfectus atque Deus, unum esse Deum ao Dei Fi- lium ; nec quaternitatem trinitatis astrui,dum homo additur supra perfectum Deum, sed unam eamdem- que personam numerum trinitatisexplere: ut cum humanitas passa sit,Deus tamen passus esse dica- tur; non quod ipsa deitas humanitas facta sit, sed quod a deitate fuerit assumpta. Item qui homo est, Dei filius appellatur, non substantia divinitatis, sed humanitatis, quz tamen divinitati naturali uninate conjuncta est. Et cum hec ita intelligentia dicer- dantur permisceanturque, tamen unus idemque et homo sit perfectus et. Deus: Deus quidem, quod ipse sit ex Patris substantia genitus; homo vero, quod ex Maria sit Virgine procreatus. Itemque qui homo, Deus,eo quod a Deo fuerit assumptus ; et qui Deus, homo, quoniam vestitus homine sit : cum in eadem persona aliud sit divinitas que suscepit, aliud, quam suscepit,humanitas ; idem tamen Deus atque homo est. Nam si hominem Christum intel- ligas,idem homo est atque Deus ; quoniam homo ex natura, Deus assumptione.Si vero Deum intelligas, idem Deus est atque homo , quoniam natura Deus est, homo assumptione. Fitque in eo gemina natura geminaque substantia, quoniam homo Deus: unaque personas, quoniam idem homo atque Deus. C Mediaque heo est inter duas hereses via,sicut vir- D tutes quoque medium tenent. Omnis enim virtus in medio rerum decore locata consistit, siquidem vel ultra, vel infra, quam opotuerit, fiat, a virtute disceditur : medietatem igitur virtus tenet. Quo- cirea si quatuor hec neque ultra esse possunt, ut in Christo ; aut duse nature sint duzeque persone, utNestoriusait ; aut una persona unaque natura, ut. Eutyches ait; aut due nature, sed una persona, ut catholica fides credit;aut una natura dueque persons.Cumque duas quidem naturas duasque per- sonas in ea qus contra Nestorium dicta est respon- sione convicerimus, unam vero personam unamque naturam esse non posse, Entyehe proponente,mons- traverimus, neque tam amens quisquam hucusque exstiterit, ut unam in eo naturam crederet, sed gemina esse personas ; resta ut ea sit. vera, quam fides catholica pronuntiat, geminam substantiam, sed unam esse personam. Qui vero paulo ante diximus Eutychen confiteri duas quidem in Christo ante adnationem naturas, unam vero post aduna- tionem, eumque hunc errorem duplicem interpre- taremur celare sententiam, ut hec adunatio aut generatione fleret, cum ex Maria corpus hominis minime sumeretur, aut sumpto quidem ex Maria per resurrectionem fieret adunatio,de utrisque qui- . dem partibus idonee, ut arbitror, disputatum est. Nunc quarendum est quomodo fieri potuerit ut dus naturein unam substantiam miscerentur. 1353 CAPUT VIII. Quis fuerit status vitze Ghristi. Verumtamen est etiam nunc et alia quzstio que ab his inferri potest, qui corpus humanum ex Maria sumptum esse non credunt, sed alias fuisse seque- Sstratum,preparatumque quod in adunatione ex Ma- riw utero gigniatque proferri videretur. Aiunt enim, si ex homine sumptum est corpus,homo vero omnis ex prima prevaricationenon solum peccatoet morte tenebatur, verum etiam affectibus peccatorum erat implieitus, eaque illi fuit poena peccati, ut cum morte teneretur obsirictus, tamen esset reus etiam voluntate peccandi ; cur in Christo neque peccatum fuit, neque voluntas ulla peccandi? Et omnino habet animadvertendam dubitationem talis questio. S1 e- nimexcarne humana Christi corpusassumptum est, dubitari potest quaenam hac caro que assumpta sit esse videatur : eut quippe salvavit quem etiam as- sumpsit. Sin verotalem hominem assumpsit qualis Adam fuit ante peccatum, integram videtur huma- nam assumpsisse naturam, sed tamen que medicina penitus nonegebat.Quomodo autem fieri potest ut ta- lemassumpserithominem qualis Adam fuit, cum in Adam potueritesse peccandi voluntas atque affectio ? undefactumestutetiam pretergressis divinis pre- . ceptis inobedientie delictis teneretur astrictus. In Christo vero ne voluntas quidem ulla creditur fuisse peccandi : cum presertim si talecórpus hominis as- sumpsit quale Adz ante peccatum fuit,non debuerit esse mortalis,quoniam Adam, si non peccasset,mor- tem nulla ratione sensisset.Cum igitur Christus non peccaverit, querendum est cur senserit mortem, si Ads corpus antequam peccaret assumpsit. Quod si ialem statum suscepit hominis,qualis Ade post pec- catum fuit,videtur etiam in Christo non defuisse ne- cessitas utet delietis subjicereturet passionibuscon- — funderetur,obductisque judicii regulis bonum a ma- lo non sincera integritate discerneret, quoniam has omnes pxnas Adam delicti prevaricatione suscepit. Contraquos respondendum est, tres intelligi homi- num posse status. Unum quidem Adeantedelictum, in quotametsi ab eo mors aberat; nec adhuc ullo se delicto polluerat, poterat tamen in eo voluntas esse - peccandi ; alter vero est.in quo mutari potuisset, si firmiter in Dei preceptis manere voluisset: tunc e- nim addendum foret ut non modo non peccaret, aut peccare vellet,sed nec possetquidem aut peccare;aut D .. velle delinquere.Tertius status est post delictum, in 1 quo mors illum necessario secuta est, et peccatum ipsum voluntasque peccati.Quarum summitatum at- —. que eontrariorum hac loca sunt, js ille status qui IN LIB. DE DUAB. NATUR, ET UNA PERSONA CHRISTI COMMENT. 1354 A premium esset, si in praeceptis Dei Adam manere voluisset ; el is qui peene fuit, quoniam manere no- luit: in illo enim nec mors esset, nec peccatum,nec voluntas ulla peccandi ; in hoc vero, et mors et pec- catum, et delinquendi omnis affectio, omniaque in perniciem prona,nec quidquam in se opis habentia, ut post lapsum possetassurgere.Ille vero medius sta" tus,in quo presentia quidem mortis vel peccati abe- rat, potestas vero utriusque constabat,inter utrum- que statum est collocatus.Ex his igitur tribus stati- bus Christuscorporee nature sux singulas quodam- modo indidit causas : nam quod mortale corpus as- sumpsit, ut mortem a genere humano fugaret,in eo statu ponendum estquod post Ade prevaricationem ponaliter inflictum est. Quod vero non fuitin eo vo- luntas ulla peccati, ex eo sumptum est statu,qui es- se potuisset,nisi voluntatem insidiantis fraudibus ap- plieassct.Restat igitur tertius status,id est medius : ille scilicet qui eo tempore fuit cum nec mors ade- rat,etadesse poterat delinquendi voluntas. In hoc igitnr Adam talis fuit,ut manducaret ac biberet, ut accepta digereret, ut laberetur in somnum, et alia quaei non defuerunt,humana quidem sed concessa, et qua nullam poenam mortis inferrent. Que omnia habuisse Christum dubium non est: nam et man- ducavitet bibit et humani corporis officio functus est. Neque enim tanta indigentia inAdam fuisse cre- denda est, ut, nisi manducasset, vivere non potuis- set ;sedsiexomni quidem ligno escam sumeret, semper vivero potuisset, hisque non mori : idcirco Paradisi fructibus indigentiam explebat.Quam indi- gentiam fuisse in Christo nullus ignorat, sed potes- tate, non necessitate. Et ipsa indigentia ante resur- rectionem in eo fuit ; post resurrectionem vero talis exstitit, utita illud corpus immutaretur humanum, sicut Ade, preter praevaricationis vinculum,mutari potuisset ; quodque nos ipse Dominus Jesus Chris- tus votis docuit optare, ut fiat voluntas ejus sicut in ccelo et in terra, ut adveniat ejus regnum et nos li- beret a malo.Hwcenim omnia illa beatissima huma- ni generis fideliter credentium immutatio depreca- tur. Hec sunt qua ad te fidei mee credulitate scrip- psi. Qua in re si quid perperam dictum est, non ita sum amator mei, ut ea que semel effuderim, meli- ori sententie anteferre contendam. Si enim nihil est ex nobis boni, nihil est quod in nostris sententiis amare debeamus. Quod si ex illo cuneta sunt bona, qui solus bonus est, illud potius bonum esse cre- dendum est, quod illa incommutabilis bonitas at- que omnium bonorum causa perscribit. GILBERTI PORRET/E COMMENTARIA IN LIBRUM DE DUABUS NATURIS ET UNA PERSONA CHRISTI. Non sum nescius oratores ingenüs acutos, arte . peritos, et inter sophistas diu multumque exercitatos, PATROL, LXIY. in suo, hoc est civili themate genera causarum dili- genter allendere, et pro rerum dignitate vel indigni 43 2 1355 tate, obscuriora quidem plurimis sive inductionibus sive ratiocinationibus ostendere; minus autem ob- scura paucorum vel exemploruin vel enthimematum commemoratione iransire ; iu his vero quce manifesta sunt, omne argumentaliionum genus, et silendo con- temaere, et contemnendo silere. Quod et nobiles philosophi in facultatibus suis fecisse noscuntur. In his enim in quibus intelligentia, mullarum qui vi- detur rationum conflictus, obduecitur, pluribus de- monstrationibus quzstionum partes improbant falsas, veras confirmant. In illis vero in quibus quicestionis pars altera paueis hisque infirmis, vix a rationibus nutat, ad ipsius falsitatem, et alterius veritatem de- monstrandam, non multum laborant. Si autem con- iradielionis pars altera nulla omnino veritatis habere rationes, ideoque allera nullus egere videlur, bre- vioribus verbis ea quas de rebus intelligunt, sine aliqua suppositione rationis exponunt; et si quis de hujusmodi, vel ab eis exigat, vel ipse afferat ratio- nes, silendo contemnunt. Quia tamen quidam impe- riti, eoque magis se aliquid esse jactantes, quo nihil sunt, contra manifestissimam garriunt veritatem, et tanquam excellentes hebdomades, et, admiratione di- gna paradoxa, ea que preter aliquam rationis simi- litudinem aperte falea sunt contentiosis clamoribus asserere gestiunt, coguntur philosophi sese confir- mare sophistis, et quandoque rationibus pluriz.is, tanquam dubia, que omnino sunt indubia demon- strare. Nec dicenda eunt eorum de hujusmodi argu- menta nugatoria atque superflua. Quoniam sicut sapientibus per ea quibus utraque pars contradielio- nis probari posse videtur argumenta affirmalio et ejus negatio in dubitationum adducitur, sie insipien- tibus per eorurn praesumptionem qui eibi apud illos auctoritatem: impudentia vindicant: non dico quod in dubitationem veniat proposilio, quoniam vulgum dubitatio preeterit, sed quod ab eis falsum pro vero et impossibile juratur pro necessario. His itaque rationibus, quibus certa tanquam dubia serio demon- strantur, minus eruditis consulitur, dum iis talium hominum rationibus impudentia retunditur, et prz- sumptione comparata auctoritas annullatur. Quod Boetius sa»a invisibilium fide catholicus, vera rerum cognitione philosophus, recte considerans qua certa erant de unitate personz et diversitate nature Chri- sti, multis rationibus demonstravit, contra Nestorium episcopum et &pyipavüpicav. Quorum Nestorius per- sons, Eutyches vero nalurce significationem 1gno- rans, aller adversus alterum, et utrique adversus fidem catholicam et philosophicas rationes, qus Christanse fidei fundamento | de persone unitate et naturarum in Christo diversitate nituntur, impu- dentissime garriebant. Nestorius enim, non intelligens quibus rationibus hoc nomen quod est persona cui- libet inditum sit, Christum ex duabus constare per- sonis mentiebatur. Eutyehes vero in Christo natura- rum diversitatem, postquam Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, omnino negabat. De naturarum autem diversitate Nestorius contra Eutychen, et de persone unitate contra Nestorium Eutyches, non tam, ut videtur, rationis motu quam natura casu vera profilebantur. Qualiter somniantes sepe inter pluri- ma qui confusis loquendi elementis balbuüunt, in aliqua veritatis verba sine sensu menlis su& omnino inarticulata quadam vi nature prorumpunt. Recte (nou ut sapientibus questionis alicujus purget ambi- gnum, sed ut a simplicibus auctoritatem ac per .hoc errorem removeat presumentium ea que de diver- sitate personarum et nature unitate in Christo Ne- storius et Eutyches non rationis alicujus specie tracti, sed sola presumptione corrupti, ingenii opinione decepti, aperte falsa dicere, et quod impudentius est, scribere non erubuerunt) Boetius firmis et ma- nifestis rationibus improbat, et ecclesiaslicam fidem, qui inter has duas hsreses media est, de unitate persons et diversitate nature Christi confirmat. Di- rigit autem hoc opus Joanni Romano diacono. Et " IN LIBRUM DE DUABUS NATURIS ET UNA PERSONA CHRISTI A quia tam philosophis ratione quam eatholicis fide b D 1356 ceria suni qua demoustrat, nec novis, nec decurtatis (ut solet) verbis suam quasi paucis cognoscendam sentenliam velat, sed elegantia puri apertique ser- monis rem (tractat. Anzie le quidem, ete.] Premitüt longum, in quo scribendi causam modumque declarat, procemium. Movet autem attentionem, non quia nova aut incre- dibilia, sed quia magna, et ad Deum universamque Ecclesiam pertinere, illa de quibus agit significat. Benevolentiam vero ab adversariorum persona com- parat, adducens eos in odium per hoc quod presum- ptionem ipsorum, etin contemptionem per hoc quod inscjientiam eorumdem commemorat. A sua quoque ei ab audilorum persona benevolentiam captat, cum de facto atque officio suo sine arrogantia faciens mentionem, Joannem, cui scribit, sui operis corre- ctorem, et Symmachum, cui idem opus destinat, judicem constituens laudat. Ubi vero de quibus, et quo ordine agit, aperte et breviter exponit; audito- rem docilem reddit. Causa scribendi talis est. In quodam concilio cui Boetius atque Joannes inter- erant, cum lecta esset cujusdam episcopi epistola continens heresim Eutychianam, cumque contentio- sis confusisque clamoribus Eutychiani atque catho- liei adversus se disceptassent, Boetius Joannem, ut de his quei audierant cum ipso conferret, die illo diu et post diutius exspectavit. Sed tunc illius, postmo- dum vero suis negotiis impedientibus, ejus colloquio frui nullatenus potuit; et ideirco qua verbis presens voluerat, litteris absens significare curavit. Quod ita ait: Anxie te quidem, desiderit passione, diuque tem- poris longitudine sustinui, id est longi desiderii quasi fasce gravatus exspectavi te, hac ulique causa, ut ego et tu simul inter nos loqueremur de ea, qua&e non tam inter sapientes pugnantibus contra se rationibus vere est, quam inter insipientes eorumdem opinione pre- ter aliquem rationum conflietum dieitur, questione : qui quorumdam de se presumentium, quo. sibi apud idiotas vindicant auctoritatem, fastu mota est in con- veniu. Sed quoniam, etc.] Quasi: Ut de questione lo- queremur, te quidem sustinui. Sed et tune post exspectalionem meam non sumus locuti. Nam tu oc- cupatione tuorum negotiorum distractus es; el ad. presens non poterimus colloqui, quoniam ego quoque in crastinum, id est in futurum, implicabor negotiis ad agendum a me constitutis. Quoniam ergo occu- patione tua non potuimus, mea nou poterimus hà- bere ferias inter nos colloquendi, absens mando tibi litteris quz&e de illa questione coram priesens, scilicet presenti loquenda, tuum ad me adventum exspectando servaveram. Et quae sint illa comme- moral dicens: Meministi enim, ut puto, cum episto- la episcopi legeretur in concilio, recitatum esse: Eutychianos, id est Eutychis sectatores confiteri Christum consistere ex naturis ante incarnationem duabus; negare autem; post incarnationem consiste- re in duabus; catholicos vero uirique dicto fidem adhibere. Nam et confiteri eum ex duabus ante in- . caruationem ; et zequaliter, hoc est similiter in dua- bus post incarnationem naturis consistere alque - eredi. ; | 6 Cujus dicti, etc.] Quasi: Recitatum est Eutychia-- nos confiteri Christum ex duabus, non in duabus naturis consistere. Cujus dicti profana novitate ego - percussus, id est tanquam impactione subitanea, animi passione eommotus, iuquirebam, hoc est in- quirere copi mihi tanquam aliis loquens, et meip- - sum interrogans, differenbias harum conjunetionum, id est compositionum rerum naturalium: que vi- delicet. conjunetiones tales essent, quod conjuncta consisterent ex duabus naturis, ita quod non in duabus: quae tales, quod ita ex duabus, quod: eliam in duabus. Nec sine causa has differentias inquire- bam. Ad has enim inquirendas, episcopi, qui recita- tam in conventu epistolam scripserat, auctoritate * 4331 multum utile esse, nec inerti negligentia pretereun- dum. Quasi: Sed multa animi vigilantia attendendum id quod episcopus. Quasi: Cujus sententia tam au- ctoritate quam ratione firma controversiam omnem decidere, et deliberationibus certissima dictione finem constituere debeat scriptor epistole. Quasi: Qui non subitaneo animi motu in transitoria verba prorumpat, sed circumspecto rationis intellectu ja- dicium pagine semper mansure commendet, tan- quam valde necessarium, et ad conjunctionis hujus rationem intelligendam precipuum preterire no- luisset. Hic omnis, etc.] Quasi: Recitatum est in- concilio Eutychianos confiteri Christum consistere ex duabus naturis, non in duabus: hic, id est tunc cum hoc re- citatum esset, omnes Strepere cceperunt, id est stre- pebant ipso corporis motu, testantes precipitatze men- tis insaniam, et confuso clamore dicentes : apertam esse hanc differentiam, et recte dictum ex duabus, non in duabus naturis Christum consistere, et adeo apertum esse: quod cum in ceteris aliqua aperta sint, aliqua non, in ea (qu: his verbis significabatur differentia, quibus dicebatur, ex duabus non in dua- bus) nec etiam quidquam, nedum plurimum esse caliginis, id est, obscuritatis, inconditum, quod nulla ratione pateret, confusumque quod aliqua ratione esse, aliqua non esse, videretur. Nec ullus, etc.] Quasi: Apertam esse differentiam omnes clamabant; nec ullus inventus est in tanto sine ratione garrientium tumultu, qui vel, etiam le- viter, alicujus rationis imaginatione attingeret quze- stionem, nedum qui divisione multiplicium expe- diret. Ássederam ego in illo conventu ei quem maxime intueri cupiebam, Symmacho, sed longius, id est multum longe, atque ab eo aversus: quod . intelligere potes, si recorderis situm in illo conventu sedentium, pluribusque inter me et illum sedentibus mihi oppositis, nec poteram, siquidem cegerrime, hoc est multo affectu cuperem, vultum nutumque ipsius aspicere, ex quo vultus nutusque aspectu darentur mihi aliqua signa judicii ejus, id est mihi significa- retur quid ipse de predicta differentia judicaret. Atque ego, etc.] Quasi: Ceteri qusstionem non attingebant, et tamen apertam differentiam esse cla- mabant. Atque ego quidem nihil amplius ceteris af- ferebam. Imo vero aliquid etiam minus, vere nihil amplius, Nam de re proposita, id est de conjunctio- num prcedieta differentia, deque cseteris, id est sicut celeri, nihil sentiebam. Minus-vero, sieut dictum est, quam eeeteri ipse afferebam : et quid illud sit, sup- ponit, seilicet. presumplionem false scientim. Quia non presumebam quz nesciebam asserere. Fateor, tuli eegerrime quod de re proposità nihil sentiebam. Cumque illud quereré ab aliis vellem, indoctorum illa qua. predieta est tumultuosa garrulitate com- . pressus, eontieui: metuens ne jure viderer insanus, 8i veritatem investigando contenderem haberi sanus inter furiosos, qui sine ratione quod non intellexe- rant, imo nec intelligere poterant, asserebant. |J Meditabar igitur.] Quasi. Conticni. Dehinc igitur meditabar in animo omnes, quotquot ex verbis reci- tate in predicto conventu epistole, seu de naturis, sive de personis, sive de horum vel unitate, vel di- versitale, non tam sophistica verborum moultiplici- tate, vel rationum secundum genera sua diversitate emerserant, quam ingeniorum corruptione atque desipientium hominum praesumptione quaéstiones. Nec deglutiebam attenlionis mes ne- glectu quod acceperam eo, qui significatione solet contingere, primo sensu, et, ut ita dicatur, jmagina- rio intellectu ; sed id rumiaabam iteratione frequen- lis consilii. Hine etenim catholicorum confessione, inde vero contradicentium multitudine et auctoritate, de re manifesta deliberandum putavi, et consultis ralionibus deliberationis finem qucsivi. Meo igitur animo his ratioopibus crebro pulsanti tandem pa- GILBERTI PORRETJE COMMENTARIA. compulsus sum. Ratus scilicet multum referre, id est, A tuere fores B (| inseras chartis, hoc est libris mei nominis. conlüigerant, - 1358 idest nec multitudo nee auctoritas ca- tholieis contradicentium obstitit, et &ie veritas ca- lboliee confessionis, mihi qu&renti, hoe est, aperuit omnes nebulas; id est obscuritates Eutychiani erro- ris. Veritatis enim per rationes manifestatio, Euty- chis et seetatorum ejus errorem, et erroris causas ostendit. Unde, id est ex qua veritatis catholicorum et erroris. Eutychianorum inventione maxime subiit mihi,id est meo animo sine premeditatione sub- repsit, admirari quienam esset hee, id est tanta au- dacia hominum indoetorum, qui vitium sus» inscitise conarentur obducere, id est occultare nube pra- sumptionis atque impudentie, hoc est impudenti prasumptione. Cordis enim elatione de his jntus presumunt et immoderata vocis et. corporis pronun- tiatione foris impudenter ostantant, qua nesciunt; unde adjungit : Cum s:pe non modo ignorent id quod ab aliis proponalur, verum in hujusmodi clamosis contentionibus, quibus dictio dictione, ideoque signi- ficatio significatione confunditur, ne id quidem quod ipsi loquantur intelligant. Quasi, etc.] Sicut dictum est, presumptionis et impudenti:? nube vitium inscitite sus conantur ob- ducere, quasi non fiat deterior causa inscili:e, dum ipsa inscilia tegitur. Simplex etenim causa est quod- libet ignorandi, proprii negligentia studii: duplex vero est ideoque deterior, cum proprie negligentise addilur contemptus aliene doctrinm. Sed ab impu- dentibus illis ad te humilem transeo, cui hoc quantu- lumeunque, quod contra predictum Eutychen,et etiam contra Nestorium scripsi, transmitto examinandum perpendendumque. Ordo conversus,pro perpendendum examinandum. Perpendendum videlicet. eorum qua scripta sunt attento intuitu, examinandummque rationis judicio, priusquam . vel Symmacho judicandum, vel aliis legendum exponam. Quod si pronunliaveris se habere;recte et orandi regula et veritalis senten- tia, peto ut hoc quoque sicut cetera. que tibi scribo Si vero vel minuendum est, quod verbis aut sensu &bundet aliquid; vel addendum, quod similiter verbis aut sensu minus sit, vel aliqua mutatione similiter ver- borum, aut sensus variandum ; postulo id quoque remitti meis exemplaribus, a quibus libri alii tran- scribendi sunt. Ita videlicet ut a te revertatur absque correctione alia transcribendum. Quse ubi ad cal- cem, hoc est ad fidem ducta; sensus: Postquam perfecte correcta, et deinceps nulla correctione mu- tanda constilerint, tum. demum transmiltam, cen- senda ejus, hoc est Symmachi, judicio, cujus judicio soleo quique censenda transmittere. Kt quidem dum verbis de quibuslibet agitur: primo, cum quarum- dam amplifieationum adjunctionibus et crebris pra- ter ordinem sensuum atque verborum repetitionibus dicuntur. Deinde si ita contigerit, ut. inveniat finem suum oralio, ea qua diffuse atque confuse dicta sunt, epilogi brevitate in ordinem rediguntur. Sed quoniam res nequaquam toties scribitur quoties: dicitur, imo & collocutione semel transfertur ad stylum, hoc est, multiplieiter dicta, simpliciter scripture mandatur : ac si dicat, breviter et ordinabiliter in scriptura quidque digeritur, ideo et in hoc opere in quo de natura alque persona contra Nestorium et Eutychen scribimus: ut ordine suo unumquodque tractetur, prius submoveantur errores Nestorii atque Euty- chis. Errores dico extremi, quod est, sibique con- trarii. Post vero, adjuvante Deo, omnium solo auctore, temperabo, hoc est nihil minus vel amplius quam huic nostro proposito convenit, ponens, mediocriter exp'anabo medietatem Christian: fidei. Ac si di- cat: Non utique omnes fidei partes, sed hanc tantum- modo quas inter praedietos errores extremos 2on- irariosque media est; de persone videlicet Christi unitate, cum Eutyche contra Nestorium, et de na- turarum in Christo diversitate, cum Nestorio contra Eutycehen. Quoniam vero in tota illa, de qua hic agendum est, quastone aípeciov hoc est heresum ta 1359... IN LIBRUM DE DUABUS NATURIS ET UNA PERSONA CHRISTI 1360 sibimet contrariarum, dubitatur de naturis atque de A ctum est) naturam dici placet, erit hujusmodi na- personis. Heec scilicet. natur? atque persons pri- mitus diffinienda sunt, et a se invicem segreganda propriis differentiis, per quas intelligi possit: non tam quare his nominibus appellentur ea quibus indita sunt, quam ea ad qua philosophorum usus ipsa con- traxerit: quamvis hujus nominis, quod est persona, in sequentibus quodam modo causam apertat. DE NATURA. Natura igitur, etc.] Prius naturam, deinde perso- nam, ipso tanquara noto nomine nature diffinit. Recte utique, quia naturalium omnium, ideoque omnium personarum, qud ex naturis aliquid sunt, secundum philosophos nature sunt esse. Omne vero esse, eo quod est, naturaliter prius est. Hic comme- moraudum videtur quod Marcus Tullius ait his verbis: Ipsam naturam diffinire difücile est. Partes autem ejus enumerare eas, quarum ad hane prece- ptionem indigemus, facilius est. Quod recte ait. Na- p) tura enim multiplex nomen est, adeo quod, non solum multimodis, verum etiam multis significatio- nibus de rebus diversorum in diversis facultatibus eliam generum dicitur. Nam et philosophi, et ethiei, et theologici, usu plurimo ponunt hoe no- men, Ideoque et hoc loco Boetius non ipsam ge- neraliter diffinit naturam, sed ejus quie ad suum pertinere videntur propositum partes enumerat, dicens: Natura igitur aut de solis corporibus dici potest, aut de solis. substantiis, id est corporeis aut incorporeis, aul de omnibus rebus qua quocunque modo esse dicüntur. Substantias vult intelligi hio ea quie subsistunt, non substantias quibus subsistunt. Res autem que quocunque modo esse dicuntur, et subsistentes et subsistentias, et eis accidentes, Deum quoque, et Üxn» iutelligit, ut ex sequentibus patet. Caetera vero quiz vel ethice vel logiec sunt facultatis, ad hane divisionem — minime perlinere videntur. Hic diligenter est attendendum quod sub- sistens cum subsistentia vel accidentibus nullo. pror- sus genere seu ratione convenit. Nam et subsistens et subsistentia dicuntur substantie, vel subjecta, alia tamen atque alia ratione. Multo magis ergo Dei, et primordialis materie, cum substentibus et subsisten- tiis et accidentibus nulla est generis aut ralionis communio. Unde manifestum est quod nomen mnatu- ri& nequaquam omnium horum generalis topica, id estlocus, potest intelligi, ideoque nee omnia nomi- nis hujus una diffinitione possunt concludi; unde ait: Cum igitur natura possit dici, quantum ad pre- sens opus commemorare nunc convenit, ieribus mo- dis, id est cum tria quae predicta sunt nature nomine tribus appellentur modis, iribus sine dubio modis diffinienda est. Nam si de omnibus, etc.] Converseo ordine quod ultimum in divisioue posuerat, primum diffinit; ait enim: Si de omnibus rebus naturam dici placet (ut multis placuisse philosophis legimus), talis dif- finitio dabitur, qu:e res omnes qu: sunt possit in- cludere. Hic dicendum est quod di(finitionum alise sunt quibus ostenditur non modo quod esse dicitur, verumetiam esse quod dicitur; alie vero quibus tantum quod esse dicitur, e& nequaquam esse quod dieitur. Hac enim diffinitione, homo est animal ra- tionale, non solum quod res sit homo, sed etiam esse homo monstratur. Non solum enim qui est ho- mo, est animal rationale, sed etiam hoc esse ho- minem est, esse videlicet animal rationale. Illa vero diffinitione qua dicitur: differentia est, qua abundat species a genere, ostenditur qua res esit differentia, non tantum ostenditur esse differentia. Res enim qua species abundat a genere, siue dubio differentia est; non tantum hoc est, eam esse differentiam, ea videlicet a genere speciem abundare. Hujusmodi diffinitionibus naturam diffinit, quibus scilicet, qu: res sint nature, non tantum esse nature demon- strantur. Si ergo de omnibes rebus (sicut prczdi- C D iuri diffinitio. Natura est earum rerum, id est he res sunt nature, qus cum sint, quoquomodo in- tellectu: capi possunt. Hac igitur diffinitione qus res sint naturce, non tamen eas esse naturas, mon- stratum est. Non enim, hoc est eas esse naturas in- tellectu scilicet capi posse. Quomodo vero res mul- lipex nomen est, quas hac diffinitione. contineri vult intelligi, aperit dicens: In. hac igitur diffini- lione diffiniuntur et accidenlia et substantie : non quoniam (sicut dictum est) hec posse intellectu capi, sic hae esse naturas; sed quoniam hee sunt quie intellectu capi possunt, unde supponit. Hsec enim omnia, id est accidentia et substantie tam subsistentes, in quibus accidentia sunt, quam subsi- stenti:, quibus adsunt, intellectu capi possunt. Dein- de cur adjecerit quoquomodo, et que cum sint, ex- planat dicens : Additum vero et quoquomodo, etc.] Sciendum quod animi motus, quandoque in id quod est, quandoque vero in id quod non est, offendit: et ita vel quod est, vel quod non est, concipit. Sed ejus quod non est quicunque conceptus opinio dieitur: ut bicorporis Centauri, et tricorporis Chimere, Conceptus ejus vero quod est concepius, secun- dum rei quz concipitur genus modosque conci- piendi dividitur. Nativa namque per aliquam sui vel effücientem vel efficiendi proprietatem — conci- piuntur, ut album per albedinem, et albedo per naturam faciendi album. Nihil enim naturalium nisi per causam, et nihil mathematicorum nisi per ef- fieiendi potestatem concipi potest. Sed sieut in sentiendis exterioribus primo h:wsitat sensus, dein- de in id quod sibi subjectum est certius figitur: ità quoque animus illius in quod proprio motu intenditur naturam primo mistim atque confuse cogitat; deinde ab aliis in quie simul cura ea. offenderat quadam propria rationis abstractione ilam separat, et ipsam sicut est fixa acie notat, et in his quidem | quae sentiuntur exterius hoc clarum est. Nisus enim qui colorum adminiculis, . seu figurarum, bis subjecta corpora sentit, rubeum et subrubeum, si motu suo simul in eos offendat, primo nequaquam, deinde vix discernit. Similiter album et subalbum, et hujusmodi alios. Figuras quo- que (verbi gratia) apte longiorem et parie longio- rem usus tanto minus discernit, quanto minore parte alter allerum- vincit. Auditus etiam «qOóyyou; illos, quorum proportionem partis brevissime differentia. facit, aut nullatenus aut vix dividit. Omnium enim proportionalium similitudo minoribus differentiis - eonjuuctior est, sicut majoribus dissimilitude re- motior. In his vero que interius sentüt, animus, non modo rerum similitudo, verum etiam multitudo faeit, ut primo id iu quod agit tanquam prwesagus perpendat, deinde quadam attentione magis magis- que percipiat, nondum tamen et assentiat. Et hec presaga perpensio, vel sine assensione. perceptio, - quia non est ejus quod non est, non vocatur opinio : sed quoniam est ejus quod est, cujus iamen verita- tem nondum teneli assensio, per quamdam.nominis- irauslationem vocatur imaginatio. lmago namque res est, non tamen veritas illius cujus imago est: ideoque rei perceptio sine veritatis illius assensioue recte dicitur imaginalio. Si vero id quod intra simi- litudinem rerum aut multitudinem primo perpen- dit, deinde percipit ab ipsis similibus aut aliter mul- lis delegerit, et fixa mentis acie ipsius proprietate - notata perceplioni assenserit, intellectus vocatur. Recte utique. Tunc enim vere in animo rei simili- - tudo esse dicenda est, cum deintra.estera rem ad- miniculo suc proprietatis selegerit, ac per hoc pre- cedenti perceptioni assenserit ; et. natura quidem eorum quibus aliquid sunt, ficta vero eorum quibus aliquid esse finguntur adminiculis concipiuntur. Ge- mina vero que sunt nalivorum principia, Deus sci- licet, et primordielis materia, longe aliter. Non 1361 GILBERTI PORRETJE COMMENTARIA. 1302 enim sunt aliquid hajusmodi subsistenliis, vel quan- A ctoque intellectu intelligi non possunt, sed tamen titatibus, vel qualitatibus quibus vel nativa vere sunt aliquid ; vel quz neque sunt aliquid, neque sunt, tanquam aliquid sint finguntur. Deus enim est es- sentia, non est aliquid, nec esse aliquid fingitur creata subsistentia ; ac per hoc nihil eorum que subsistentias comitantur in illo esse potest. Itaque etsi magnus est, non tamen hoc est quantitate; etsi qualis est, non tamen qualitate; etsi durat, non ta- men tempore. Unde humani animi motus agens in -jpsum concupiendum nihil hujusmodi invenire po- test quod ejus conceptui adminieuletur ; ideoque ipsum comprehendere per ea quibus sit aliquid, et aliquid esse fingatur, nullatenus valet. Deintra cae- tera tamen, per horum omnium ab illo remotionem, ipsum selegens, et. eum vere esse cum assensione percipiens, qualitereunque intelligit. Sed quoniam nulla ejus proprietate, vel quid sit genere, vel quan- tus mensura, vel qualis forma est, vel hujusmodi pereipit, ipsum minime comprehendit. Nam intelli- gibilis quidem est, non vero comprehensibilis. Simi- liter incomprehensibilem tamen intelligibilem esse primordialem materiam, in qua natara omnia ab 'opifice facta sunt, philosophis vleum est; et sic qui- dem illa qu:e non sunt, opiuione; quse vero sunt, imaginatione vel intellectu concipiuntur. Imaginalio tamen et intellectus in multis scripturis dicuntur opinio. Similiter opinio et imaginatio dicuntur in- tellectus. Unde et in hae diffinitione nature, qua dixit: Natura est earum rerum qus intellectu capi possunt, tanquam naiura universalius praedicavit de .ea, intellectu capi posse. Nam secundum regulam . ^ dialectieorum, si vere universalis affürmative in ea- dem quantitate conversa falsa est, predieatum ejus- dem vere abundat subjecto. Ut omnis homo corpo- Teus est: hec universalis affirmatio vera est. Omne corporeum homo est, falsa est. Unde manifestum est quod corporeum homine plus est, et abundat. Simi- liter omnis natura intellectu capi potest, hec uni- versalis afürmatio vera est. Omne quod intellectu capi potest natura est, falsa est. Unde certum est —. quod intellectu capi posse universalius est, quam - A matura. Sieut enim vere, sic et ficte, proprietatis ad- —minieula eseterorumque sive que sunt, sive qua — fingi possunt, remotiane selegens animus, aliquid quod non est capit. Ideoque quod opinatur intelli- gere dieitur. Quod quoniam neque est, neque ali- ... quid est, nullo modo natura est. Idcirco cum difli- J nitionem nature inecepisset ab universali, dicens: . matura est earum rerum qua intellectu capi possunt, . reete contra ficta, quae etiám (sicut dietum est) in- - tellectu capi possunt, et natura non sunt, addidit, quae cum sint. Quoniam vero illa qua sunt, sszepe 1 imaginatione confusa, sepe propter adminiculum "proprietatis rei ipsius in quam intenditur animus y €oncipit, qualiter vellet accipi, quod pramiserat, in- — elleetu capi possunt, explanavit, dicens: quoquo- — modo, id est sive imaginatione sive per solam cate- — porum remotionem absque proprietatis rei ipsius - quie cogitatur conceptu, sive fixo et eliam [er pro- . prietatis conceptum integro perfectoque intellectu. Quod et ipse exponens, ait: Additum vero est quo- F quomodo. Quare? Quoniam Deus nativorum om- EC nium opifex, et primordialis materia, qua Grewce 3 . dicitur ÜNn. Latine silva, in qua ab opifice universa 1 ereata dicunt philosophi, non possunt intelligi inte- - — gro perfectoque, hoe est integritate perfecto et per- - Weetione integro intellectu. lInteger et perfectus est h intellectus, qui rem non sola ceterorum remotione, ^ ged etiam rei ipsius aliqua proprietate cum assen- sione eoncipit. Qualiter Deus et quse dicta est pri- mordialis materia non possunt intelligi. Quamvis enim horum cónceptionem constituat et ficat men- - (is assensio, tamen non hoe aliquibus eorum sibi - . motis proprietatibus facit, sed sola illorum quae ce- — - eris rebus conveniunt remotione. Unde supponit; - Red aliquo. Quasi: Deus et materia integro perfe- , r 4 "y PvE, aliquo modo videlicet ceterarum omnium rerum, id est ezleris convenientium privatione capiantur, hoc est, cum mentis assensione percipiuntur. De imagi- natione, qui est unas modus intelligendi, quo scili- cet res etiam suz&. proprietatis nota, sed sine assen- sione percipitur ; et de perfecto intellectu, qui et pro- prietate et assensione constituitur, tacet. Quoniam explanatio quae fit exemplo non omnes partes enume- rat, sed paucis, et his maxime per quas ceterze intel- liguntur, exemplat. Ut hoe loco satis apparet, perfec- tum intellectum debere vocari intelleclum, cum etiam imperfecto hoc nomen conveniat. Idcirco vero, ete.] Cur in diffiaitione nature ap- posuerit, quoquomodo, exposuit. Nunc vero eur adjanxerit, que cum sint, ostendit, et ait :.Idcireo vero adjanximus, qui cum sint, ut divideremus na- turam ab his qui non sunt: que tamen in hoc cum natura conveniunt, quod intellectu eapi possunt. Nam, sieut predictum est, illa etiam qua non sunt intellectu capi possunt: quoniam etiam hoc ipsum nomen infinitum nihil pro substantia significat ali- quid, sed non naturam. Pro substantia dicimus: quoniam pro qualitate signifieat, et quod est natura, et quod non est natura. Significat enim eamdem qualitatem quam hoc nomen infinitum aliquid, eu- jus sine dubio qualitas est, et quae est, et que non est. Sensus; Aliquid et nihil apud grammaticos eam- dem omnino qualitatem — significant, substantiam vero omnino non eamdem. Est enim utriusque no- minis hujus qualitas, quidquid eorum qus sunt est; et quidquid eorum quas non sunt fingitur qualitas. Sed hujus nominis quod est aliquid substantia est, et id quod est, et id quod fingitur, sed non est. Hu- jus vero quod est nihil, id solum quod fingitur, et nequaquam aliquid est. Nam etsi sit, si tamen non est aliquid aut natura aut efficientia, nihil est: ut Üxn, que seeundum philosophos est, sed nequaquam aliquid est: quoniam neque natura est aliquid, ut album est, quale qualitate; neque efficientia, ut al- bedo est qualitas, eo quod facit quale. In modo etiam significandi qualitatem eamdem hiec nonima diffe- runt. Nam aliquid unam alieujus eorem que sunt vel finguntur qualitatem veram vel fietam diclionali significatione suc similiter verze vel fictae substantie confert. Nihil vero ab ea que non est vera, sed est ficta snbstantia, quamlibet veram fictamve removet qualitatem. Quod enim nihil dicitur, nulla neque vere neque fiel; efficientizte qualitate affici signifi- catur. Nullum enim fietum, id quod fingitur, est. Id- circo recte hoc infinitivo abnegativo, quod est ni- . hil, etiam ficta qualitas ab ejusdem nominis abesse substantia significatur ; unde supponit: Neque enim significat hoe nomen nihil quod aliquid, id est sub- stantia nominis, sit aliquid ejusdem nominis quali- tate; sed polius siguificat substantiam suam non esse aliquid ea a qua nomen est qualitate. Omnis vero, etc. Quasi: Hoc nomen nihil significat non esse, omnis vero natura est. Deberet concludere syllogismum ita. Non est ergo natura quod pro sub- stantia significat nihil. Sed quoniam his qus dicta sunt premissis, est hzc certa conclusio, tacet. Et sie de omnibus quidem rebus, id est substantiis et aecidentibus, et. etiam .de Deo et materia, naturam dici placet, heec. sit nature diffinitio quam videlicet superius proposuimus. Sin vero prout quibusdam visum est, non de omuibus rebus, sed de solis sub- selantiis subsistentibus, intellige natura, dicitur, quoniam omues substantie subsistentes, aut corpo- res sunt, aul incorporez, dabimus diffinitionem na- ture siguifcantis substantias, id est secundum il- lam signifleationem hujus nominis qua res subsi- stentes significare dieitur, Qus diffinitio est hujus- modi; Natura est, vel quod facere vel quod pati possit. Haec conjunetio, vel, hoc loco subdisjunctive posita est; utrumque enim significat; unde sup- ponit : à 1363 visio, si ita dixisset, vel quod facere et non pati, vel quod pati et non facere; vel et quod pati et facere, vel quod nee facere nec pati potest, Sed diligenter attendendum est quod facere et pati multiplieiter dicuntur. Nam quorumdam philosophorum usu, facere solis vitalibus convenit, id est. Deo et spiritibus, et animalibus, et eorum animabus. Pali vero, solis sen- sibilibus ; ut animalibus, et eorumdem animabus, et quibusdam spiritibus. Aliorum vero philosophorum usu, facere ac pati omnibus corporalibus et sensibi- lium convenit animabus. Nam et corporalia omnia, et corporalium animas quorumdam, quae per genera- lionem vel per corruptionem fiunt, causee sunt; ideo- que et ipsa facere, et quce ipsorum actus suscipiunt, pati dicuntur. Hoc igitur Boetius seculus, ait: Pati quidem ac facere, quod est, natura potest, ut omnia corporea, atque corporeum anima. Et de corporeis quidem hoc certum est, quod et faciunt, et patiun- iur; de corporeorum vero anima, quae incorporea substantia est, etsi non adeo certum, tamen eam et facere et pali verum est. Hac enim in corpore yreter corporis causam, et eiiam a corpore, hoc est corporis causa, et facit et patitur. Non solum enim extra cor- pora, sed etiam in corporibus manentes anim: ra- tionales, non corporis vi, sed rationis proprio actu intelligunt. In sentiendis vero corporibus, seu visu, seu auditu, seu gustu, seu aliis hujusmodi sensibus, etsi anime sensibilitas ista propria sit, quia tamen his sensibus non nisi corpora, nec nisi corporeis in- strumentis possunt sentiri, a corpore dicitur anima habere quod sentit, et multo Scripturarum usu sensus ipsi dieuntur corporei. Similiter non modo extra cor- pora, verum etiam in corporibus, non corporum, sed sua tantum natura anim: deleclationum aut tristitia- rum passionibus afficiuntur. Certum est etiam quod ex corporum qualitate seu insqualitate quaedam anime passiones conlingunt, ut. obripilatio calorque febrilis. Ideoque anims propric passiones a corpori- bus ei esse, et etiam corporales vocantur. Facere vero, etc.] Pati ac facere omnia corporea possunt, et corporeorum anima; facere vero tantum, et non pati, id quod est, natura potest: ut Deus ca- leraque divina. Divina hoe loco dicere videtur, quaz- que perpetua, quae semel creata deinceps genera- lione seu corruptione in nullo mutantur, sicut et de &lerno principio, scilicet Deo, cerium est, qui nec per generationem ccepit, neque per corruptionem desinit aliquid esse. Heec igitur quia non mutantur, nequaquam paliuntur. Facit tamen ut auctor omnium Deus, ceteraque divina, vel causa, vel ministerio plurima faciunt. Nulla enim est cujuslibet agentis per actionem mutatio; ideoque immutabilis Deus, et quae non mutantur perpetua faciunt tantum, nullate- nus patiuntur. Habes igilur, etc.] Secundum significationem na- ture, qua de omnibus et solis substantiis nature no- men dicitur, naturam divisione diffinivit, dicens : Naturam esse, vel quod facere, vel quod pati potest. Ratio autem divisionis, sicut predictum | est, quatuor exigit partes, ita: Natura est vel quod facere et non pati, vel quod pati et non facere, vel quod et pati et facere, vel quod nec pati nec facere potest. De dua- bus autem divisionis hujus partibus, videlicet de eo quod et facere et pali, et quod et facere et non pati potest, exempla posuit. De eo autem quod pati et non facere, vel quod nec pati nec facere potest, nihil dicit. Ideo utique, quia nullum subsistens est, quod pati tantum et non facere, vel quod nec pati nec fa- cere possit, Omne etenim subsistens aüt temporale est, aut perpetuum, aut eternum. Sed omne tempo- rale, sicut dictum est, et facere et pati; omne vero perpetuum et seternum facere et non pati potest. Quapropter ceteris duabus divisionis partibus, nul- lum omnino subsistens relinquitur. Breviter ergo commemoratis, secundum quam nature significatio- nem ejusdem nunc dederit diffinitionem, transit ad * Redundare videntur qua inter uncinos posuimus. IN LIBRUM DE DUABUS NATURIS ET UNA PERSONA CHRISTI Pati quidem ac facere, etc.] Perfecta vero esset di- A diff B 58. nunquam tamen eadem qualitas. 1304 niendam eamdem naturam, secundum aliam quam superius in divisione primam posuerat ipsius sigaüi- ficationem, dicens: habes igitur diffinitionem ejus quoque significationis, id est secundum eam signi- ficationem nature quie tantum substantiis applicatur. Qua in re quia scilicet. quod ea difünitione de na- tura dictum est, nonnisi substantiis convenit, in hac diffinitione naturae substantiz quoque est reddita diffinitio. Diligenter attende quod ait, nature diffi- nitone diffinitam esse substantiam. Nam et ipse cur hoc dixerit, ostendit, dicens: Nam si nomen na- iure substantiam monstrat, quod utique quorumdam (sieut dictám est) usus habet, eum naturam desceri- psimus, substantie quoque reddita est descriptio. Quod vere et sine aliqua dubitatione fatendum esset, si nature alque substantie nomina in ejusdem sub- slauüi;& appellatione, et ab eadem qualitate essent multivoca. Quod minime sunt, Nam etsi horum no- minum eadem secundum aliquos intelligatur substan- Aliud enim est esse naturam, aliud esse substantiam ; sicut aliud est esse hominem, aliud esse risibilem : quamvis eadem substantia et homo sit, et risibilis. Sicut ergo. alia diffinitio est hominis atque risibilis, sic. nature at- que substantice eadem diffinitio esse non potest. Cum igitur a diversis qualitatibus diversivoca nomina sint natura atque substantia, quaerendum est qua ralione horum eamdem dixerit esse diffinitionem. Cum enim quatuor sint species nominum: videlicet univoea, &quivoca, multivoca, et diversivoca ; univoca quidem ei multivoca. una difünitione, squivoca vero et di- versivoca, diversis diffinitionibus demonstrantur. Sed hec qua in diversivocis et diffünitionum | diver- sitas, eorumdem unam eamdemque diffinitionem esse non prohibet. Non enim diversis tantum, sed etiam una difünitione diversivoca declarari minime ambi- git, quisquis ea que predicta sunt de diffinitionibus recolit. Quod videlicet ali; sunt quibus ostenditur, C non modo quod esse dicitur, verumetiam esse quod dicitur; alie vero quibus tantum quod esse dicitur, €t nequaquam esse quod dicitur. Si enim diversivoca primo diffinitionum genere demonstranda sunt, di- versis hoc necesse est diffinitionibus fieri. Si vero - altero, possunt una diffinitione monstrari. Unde - quamvis natura aique substantia a diversis ralioni- bus indita sint nomina diversa, recte tamen illorum una esse descriptio dicitur: quia scilicet id. quod est natura atque substantia, non vero esse natura vel esse substantia declaratur. Et siquidem, qualiter dictum est, natura describitur, si vel. de omnibus re- bus, vel de solis substantiis hoc nomen dicalur. Quod si relictis incorporeis substantiis nature nomen us- que ad corporales contrahitur, ut scilicet tantum corporez substantie naturam habere videantur, et nature nomine appellentur, sicut. putant Aristoteles ceterique et ejusmodi, in est Aristotelicee et multi- mode philosophie sectatores: difüniemus eam ita D etiam ut hi diffinierunt qui naturam, id est naturseno- men et significationem, nonnisi in corporibus esse sua opinione atque sententia posuerunt. Est autem ejus | secundum hane corporum siznificationem diffinitio,hoe modo; Natura est motus principium per se et non per accidens. Hic commemorandum videtur. quod - Aristoteles ait: sex esse species motus, * [quee sunt species motus], quse sunt, generatio, corruplio, au- gmentum, diminutio, alteratio, secundum locum mu- tatio. Harum quinque, non solum corporeorum sunt, sed etiam incorporeorum. Generalio namque est in- gressus in substantiam. Ideoque quidquid per erea- tionem incipit alicujus generis esse, id recte dicitur generari: quod utique omnibus temporalibus atque perpetuis convenit. Hac enim omnia non semper fue- runt; ideoque quidquid secundum quodlibet genus sunt, per generationem hoe esse cceperunt. Quoniam Vero z&lerna positum lege est ut constet genitum nihil, corruptionis etiam motus crealis omnibus tam incorporalibus quam corporalibus naturaliter conye- 1365 omne nativum est corruptibile. Augmentum quoque et diminutio, corporalibus ^et incorporalibus non modo subsistentibus, sed etiam subsistentiis et eis accidentibus convenit. Sunt enim augmentum et di- minutio, et secundum spatii quantitatem, et. secun- dum temporis, et secundum numeri. Quse secundum spatii quantitatem sunt, id est secundum lineam, vel superficiem, vel soliditatem, vel locum, corporalibus tamen conveniunt. Qus vero secundum temporis aut numeri quantitatem, conveniunt omnibus illis quo- rum sunt et tempus et numerus, que vere sunl omnium tam incorporalium quam corporalium nati- vorum. Sed et alteratio non solum corporalibus, sed eliam incorporalibus substan'iis convenit. Fiunt enim etiam in anima quidam qualitates, quas Ari- stoteles vocat habitus, et dispositiones, atque passi- biles qualitates, et passiones. Motus vero qui est secundum locum nonnisi corporeorum est. Quia namque loeus, qui genere quantitas appellatur, solis corporalibus convenit, eidem coaecidens locus non- nisi corporalium esse potest. Itaque natura secun- dum illos qui hoc nomen non nisi in corporibus po- suerunt, per motum diffiniens, illum tantum qui so- lis corporibus convenit, localem videlicet, intelligi, cum ait: Natura est motus principium. Nam, sicut dictum est, ille solus corporum proprius est; et ge- neraliter quidem motus localis corporalibus, ejus vero species corporum speciebus, predicta proprie- tate redduntur. Unde etiam ostendens singulorum que in difünitione posuit causas, ait: Quod motus principium dixi. Quasi: Quod per molum naturam deseripsi, hoc est, ideo scilicet feci, quoniam corpus omne secundum speciem sui cujus est elementi ha- bet proprium motum ; atque hoc exemplis declarat, dicens: Ut ignis, proprio hujus generis secundum speciem motu, movetur sursum, terrà vero deorsum. Nam in gphéra mundana, ignis supremus est, et terra GILBERTI PORRETA£E COMMENTARIA. mit. Sieut enim omne genuinum incorruptibile, sic A deorsum cadere dicitur, non quoniam eum esse le- B extrema. Propter quod si vel ignis iofra supremum, C vel terra supra extremum locum, aliqua causa est cogantur, sibi dimissa elementa propriis ponderosi- latibus petunt, ignis quidem superiora, terra vero inferiora. Item quod proposui naturam esse princi- pium motus, per se et non per accidens, quod scili- cet in diffinitione nature premisso quod ipsa sit principium motus, addidi, per se et non per accidens, - tale est. Quasi: Hoc quid sequitur exemplo intel- ligi poterit. Quoniam lectum quoque ligneum, sicut dV RERNTITP EHE EREPPTVEF PAM inb a: j : 1 * JI (t ) AS NIOSHERURS ^ b E - i a et de terra dictum est, si aliqua vi in aere sit, sibi dimissum deorsum ferri necesse est. Sed cum sit et lectus et ligseus : ligneus quidem per subsistentiam, lectus vero per accidens subsistentie, non per acci- dens, quo dicitur leetue, fertur deorsum ; Quasi: sed per eam eui adest subsistentiam. Idcirco enim quia. lignum | est, quod. est terra, eto.] Reete eum dixisset quia lignum est, addidit, quod est terra: quoniam quce specialibus subsistentiis di- cuntur accidere, non tam ipsis quam ipsarum aliqui- D bus partibus, imo ideo ipsis quoniam ipsarum parti- bus addicuntur. Ut cum speciali' subsistentie, qua hominis eumus adesse dicuntur in nobis color, sa- . mtas, atque scientia ; ideo utique hiec. dicuntur, quo- - niam ejus partibus proprietatis ratione, color scili- cet corporalitati, sanalis sensibilitaii, scientia ratio- nalitati conveniunt. Similiter ergo hujus specialis subsistentie, qua lectus est lignum, illi parti qua idem est Lerra convenit ferri deorsum. Ideo namque quia lectus lignum est, imo quoniam hujus speciei parte terra est, pondere et gravitate, id est pondere gravitatis diducitur. Unde manifestum est quod non per accidens deorsum fertur. Non enim quia lectus est, deorsum cadit, sed (sicut diximus) quia de terra est. Sieut enim dicitur album multum, eo quod su- perfieies multa sit; et actio longa, eo quod tempus longum sit, id est, non quoniam albedinis aut actio- nis, sed potius quoniam superficiei vel temporis cau- sam multitudo vel longitudo sequatur: ita lectus 1866 ctum, sed quoniam eum esse terram causa.cadendi fit. Et si quis querat. Cur ergo cause hujus nomine tacito, quod est terra vel lignum, dieitur lectus ca- dit? Potest responderi: Quia etiam esse lectum ei- dem convenit causs, id est quia terre velligno acci- dentaliter contigit, ut lectus esset. Non vero semper rerum consequentia verbis exponitur, ut scilicet in propositionibus suis causis predicamenta reddantur: imo vero sepe fit verborum ea qua a dialecticis di- citur accidentalis et tantum vera connexio, cum scilicet. causarum consequentibus predicandis, fit suppositio rerum, sive earumdem aliis consequenti- bus: ut, durum est album; sive alienis contrario causis ab his qua praedicantur, ut quoddam ratio- nale eet album, rationalitas enim, quamvis multo- rum causa sit, nequaquam tamen colorum est causa; sive alienarum consequentibus causarum, ut quoddam musicum est album. Nam scientia musice, nec albe- dinis causa est, nec ejus sequitur causam, quam in solo corpore esse certum est. Albedo erim tantum corporis affectio est, imo fit in spiritu scientia mu- sice, et rationalitatis in eo sequitur causam. Simili- ter ergo, cum dicitur lectus deorsum fertur, acciden- talis connexio est, in eo utique connexionum acci- dentalium genere, quod et id quod praedicatur, et quo supposilio fit, ejusdem cause principio redditur, id est speciei qua lectus lignum est, vel generi quo terra est. Itaque quamvis lectus deorsum ferri vere dicatur, non tamen hujus motus principium, id est causa est esse lectum, sed potius esse terram gene- re, vel esse lignum hujus generis specie. Habet au- iem ea, quam nune exemplavimus, nature diffinitio, id quod motus principium est esse naturam. Unde fil ut lectum, qui deorsum ferri dicitur, dicamus esse naturaliter; lignum vero lectum esse, non. na- turaliter, sed potius artifieialiter. Est etiam, etc.] Hucusque naturam diffinivit, et se- cundum illum hujus nominis usum quo de solis cor- poribus, et secundum illum quo de omnibus subsi- etentibus, et secundum illum quo de omnibus sub- stantiis et accidentibus et etiam horum principiis, dicitur. Sed attendendum quod a principiis que nulla ereationis nativitate procedunt ab aliquo, hu- jus nominis appellatio est. omnino remota. Nativis autem, secundum grammatice denominationis pro- prietatem, qua nomen ab aliqua dictione, non sine rei significat?? participatione assumitur, magis acce- dit, et a nativo natura vocatur, quamvis non omni- bus nativis hoc nomen recte convenire intelligatur. Videtar enim id quod natura dicitur alieujus esse natura. Unde illa qu:xe vere sunt aliqua, hoc est que, aliis quanquam ipsa sint, vere subsistunt: non sunt aliquorum nature, sed eorum potius aliqua sunt na- tare. Non enim corpus aut spiritus, aliquorum, sed magis corporis aut spiritus, aliqua sunt nature; et puto quod hcc nomen eorum subsistentiis, quam subsistentiarum accidentibus accommodatius conve- nit. Quamvis enim accidentia et nativa sint, et ali- quorum sint, eorum videlicet. quibus insunt vel ad- sunt, vel quolibet modo extrinsecus affliguntur; quia tamen non sunt subsistentium esse, et ideo illorum nec accessu generatio, nec accessu corruptio fieri potest, raro usu logica subtilioris vocantur nature. Que veroin ea ratione nativa sunt, quod nativo- rum subsistentium esse sunt, et eis adeo insita, utaut in eis perpetuo maneant, aut suo abscessu. illa corrumpant, proprius et usu plurimo dicuntur nature. Horum etiam, quoniam ratione quedam precedunt, quedam vero sequuntur, et proprieta- tis ratione priorum addicta sunt polestati, non tam priora posteriorum, quam posteriora priorum appel- lantur nature, ut differenti&e generum. Recte utique, quoniam et nativa eunt, et aliquorum sunt, et eorum in quibus suut accessu ipsarum generatio semper, corruptio sepe contingit; et in subsistentibus qui- bus insunt, generum quibus àdsunt, sicut jam dic« 1361 IN LIBRUM DE DUABUS NATURIS ET UNA PERSONA CHRISTI 4368 tum est, potesfatem sequuntur. Quam hujus nomi- A vel tantum subsistentes, vel tantum corpore: diffi- nis, quod est natura, proprietatem auctor conside- rans ait: Est autem alia significatio naturse, ea videlicet per quam usu multorum dicimus diversam esse naturam auri atque argenti: in hoe non subsi- stens corporeum, id est non ipsum quod est aurum vel argentum ; non ipsam qu& ex genere et differen- lia constat, subsistentiam specialem, qua est aurum velargentum ; non generalem, que quodam modo principium est specierum, qua utrumque horum est vel metallum, vel terra, vel corpus, vel hujusmodi alia; non aliquod eorum qua subsistentiis adsunt, et iusunl subsistentibus accidentium ; non denique ho- rum aliquod seternum principium volentes intelligi, sed potius nature nomine monstrare cupientes, rerum qua generibus et speciebus suis sunt aliquid, velgenerum ipsorum atque specierum substanlialem proprietatem. Qualis est (verbi gratia) rationalitas, Hec enim neque subsistens est, neque genus, neque species, neque accidens subsistentis, neque cujusli- bet horum «eternum principium, sed potius specie- rum, quas cum genere ipsa constituit, vel generis cujus in subsistente vel subsistentis specie sequitur potestatem, consubstantialis proprietas. Hoe igitur est propria nature siguificatio, quw diffinietur, id est secundum quam significationem natura diffinie- lur, hoc modo : Natura est unamquamque rem | infor- mans speciliea differentia. Secundum hane diffini- üonem, nullum principium, nullum subsistens cor- poreum vel incorporeum, nullum genus vel species subsistentis, nullum omnino accidens appellatur natura. Nam secundum philosophos UÀn, qua silva dicitur, primordialis scilicet materia omnium quidem secundum illos formarum receptaculum est, nihil vero ipsa informat. Auctor quoque omnium Deus, et $i a theologicis secundum aliam rationem universo- rum a se creatorum natura, etl degentis recle crea- iure rationalis forma dicatur: nequaquam tamen secundum illam rationem qua subsistenlium formas logici vocant, ipsas eorum quibus aliquid sunt gene- rales, aut speciales, aut differentiales subsistenlias, &ut secundum quartum genus qualitatis, eliam quas. dam accidentales, ipsa est forma. Subsistens vero cor- poreum eive incorporeum predictas quidem, quibus est aliquid, in se formas habet: ipsum aulem nihil informat. Species vero illa qua specialissima. dicitur, etsi individuorum sit, aut etiam generis forma, in describendis tamen individuis vicem tenet materia, et nullius potest esse specifica. Generalis quoque subsistentia quamvis subsistentium in quibus est forma sit, et minoris quam ipsa sit similitudinis formas conslituit, tamen in diffinitionibus specierum substantiva significatione praeposita, similitudinem quamdam materie habet, nec alicui pre se generi & quo tota substantia sui diversa sit, in diffinitionibus sine accidentali connexione addici polest: ideo- que nullum recte genus ad intelligendam ipsius &pe- ciem format. Forma vero illa qu& genere qualitas ab Aristotelee dicitur, quoniam ratione accidentalis est, specifica esse non potest. Idcirco nullum horum qua dicta sunt secundum predictam diffinitionem natura est. Relinquitur ergo nature nomen specificis diffe- rentiis, que et naturse sunt, et aliquorum. sunt, sub- sistentium videlicet, in quibus sunt et quorum formae el esse sunt, et specierum quarum partes constitutiva sunt, et generum quorum potestati ratione proprie- tatis addict, eorum quoque in specierum diffinitio- nibus forme sunt. Cum igitur, eic.] Quasi: Nomen natur» aut de rebus omnibus, aut de solis subsistentibus, aut de Solis corporibus, aut de solis specificis differentiis dieitur. Cum igitur natura tot modis, vel diversorum usu diverso dicatur, vel etiam diffiniatur, tam ca- iholiei quam Nestorius recte constituunt, id est sine aliqua sus perceptionis hesitalione dicunt duas naluras esse iu Christo, non secundum aliquam trium premissarum diffinitionum, quibus vel res omnes, niuntur esse nature; sed secundum ultimam difüi- nitiohem, qua solis specificis differentiis nature convenit nomen. Diligenter tamen attendendum est quod, quoniam specifica differentia cum genere con- stituit speciem, cujuslibet specialis subsistentia sim- plex esse non potest: Dei vero essentia omnino sim- plex est. Nulla enim ratione intelligenda est ex di- versis esse composita. Unde et in primo lihro recto ipse id quod est esse dicitur. Non est ergo Deus aliquid vel speciali, vel specifica subsistentia, Ideo- que elsi Dei ab homine altera dicitur esse natora, nullo modo tainen intelligenda est generis forma, et qui ipsi generi forma, el qua» 1psi generi in consti- tutione speciei juncta sit, specifica differentia. Quod igitur. auctor ait, tam catholicos quam Nestorium secundum ultimam nature diffinitionem duas in Christo constituere naturas, sic intelligendum vide- tur: quod quamvis non sit altera Dei, altera honii- nis specifica differentia ; sed hoc tamen dicitur al- tera, quod qua est hominis specifica, non est Dei; et qua est Dei non specifica, nun est hominis. Qui locutionis usus sepe in humana etiam pagina inve- nitur. Nam Aristoteles cum in Prolegomenis.Catego- riarum dixisset : Divereorum generum et non sub- allernatim positorum diverse sunt species et diffe- rentie?, hoc exemplavit dicens, ut animalis, et scien- tig. Et cum enumerasset quasdam differentias, quae veresunt animalis, nullas enumeravit scientie, nec potuit, quoniam eorum que inabsiracta, separatim lamen ab eis in quibus sunt, speculatur mathematica disciplina, nullum genus est quod dividat, nulla spe- cies quam constituat specifica forma. Non enim sunt aliquid subsistentiis mathematica inabstracta. Cum igitar (sicut dietum est) enumerasset | differentias animalis, non subjunxit: He vero sunt scientie; sed ait : Scienti:& vero nulla est harum, qui tamen dixerat diversorum generum esse diversas, etc. Similiter hic cum auctor dixisset, quod eatholici alque Nestorius duas in Christo secundum ultimam difüuitionem naturas constituunt, non ait: Hx etenim sunt hominis, he vero Dei; sed polius ait : Neque enim easdem in Deum atque hominem differentias convenire (suóaudi) catholici Nestoriusque constituunt. Quod dicens vult intelligi: Non quod alie sunt ho- minis, alie Dei nature specificie, sed quod qua sunt hominis, nequaquam suut Dei; qui tamen duas na- luras esse in Christo, et seeundum ultimam natura. diffinitionem dixerat. : DE PERSONA. A Sed de persona, ete.] Hucusque nominis hujus, quod est natura, quantum ad hoc opus pertinebat, significationes divisit, etl secundum unamquamque quid sit natura difünivit, et ex quo sensu catholici atque Nestorius naturam velint intelligi, docuit, Nunc quibus rebus nomen persons conveniat, primo rerum ipsarum divisione vestigat ; deinde ratione diffinitionis. el usu, et etiam nominisipsius interpretatione decla-. rat. Quasi: Quomodo natura diffiniatur, propler di- versorum usus diversos dubium est. Sed de persona. maxime dubitari potest, queenam videlicet et. difüni- lio ei possit aptari; et. quai? dubitationis sit causa, supponit. "E Si enim, etc.] Natura, sicut dictum est, aut de solis specificis differentiis, aut de solis corporibus, aut de omnibus substantiis, aut de omnibus rebus dicitur. Persona vero, aut de his quibus convenit, aut de his quibus non convenit, nomen nature prg- dicatur. Sed de his quibus secundum quamlibet - predictarum signifieationum nomen nature predi- catur persona, aut de omnibus aut aliquibus. Sed si omnis natura habet personam, id est si de omnibus qui secundum quamlibet predictarum, ut dictum est, significalionum dicuntur natura, predictarum persona. Sensus: Si omnis natura est persona, in- dissolubilis nodus est, id est vix aut nequaquam in- / ? - vero alia est. immutabilis 1369 telligi poterit quanam discretio naturam et personam. Nam etsi secundum qualitates diversas diversivoca nomina sunt natura atque per- sona, et secundum hoc sit nature atque persona multa diecretio, et ille diffinitiones. diverse quibus ostendatur, non modo quod dicitur esse natura vel persona, verum etiam esse quod dieitur: idem tamen erit quod utroque nomine appellabitur, et id nulla diffinitio ostendere poterit esse diversum, sicut id quod est, homo est risibile, et econverso, cum ta- men aliud ait esse hominem, aliud esse risibilem. Autsi non sequatur persona nalure, ut de eodem hme duo nomina conversim dicantur, sed infra ter- minum spaliumque nature persona subsistit, id est, si non de omnibus, sed de aliquibus naturis persona dicitur, diffieile dictu est, propter diversorum usus diversos, usque ad quas naturas persona perveniat; et quo intellectu hoe sit accipiendum exponit, id est quas naturas conveniat habere personam, quas à persous vocabulo segregari; Sensus: de quibus 8ci- licet naturis praedicetur nomen persone, et de qui- bus non predicetur. Nam illud quid quod forte quis cogitet, videlicet. quod nomen persoue de nullo prorsus cui secundum aliquam significationem no- men nature couveniat praidieetur, nihil est. Mani- feslum est enim naturam subjectam esse persone, id est nee personam ullo modo posse praedicari, prae- ter naturam, hoc ést nisi de eo quod secundum ali- quam significationem natur: dicatur. Quoniam igitur neque de nullis, neque de omnibus naturis praedie catur persona, sed secundum aliquam supradieta- rum nature siguificationum de aliquibus tantum: hme aliqua ab inquirentibus quie illa sint vestiganda sunt hoe modo: per divisionem videlicet, naturalium. Nam, sicut dietum est, persona prévter naturam esse non potest, imo quidquid est persona, necesse est ut secundum aliquam nature significationem di- ceat natura. Sed nature (seeundum illam diffinitio- nem qua dicitur esse natura earum rerum quae, cum sint, quoquomodo intellectu capi possunt) ali: sunt substantiw, alite. accidentes; et videmus personam in accidentibus non posse conslitui, id est nullum accidentium esse personam. Quis enim dicat esse ullam personam albedinis, vel nigredinis, vel magni- tudinis? Hoc est, quis potest dicere quod albedo, vel nigredo, vel magnitudo sit persona ? Ac si dicat, nullus. H:&e enim quandoque sunt. personarum, ideo- que nunquam persons. Quidquid euim est, sive pars, sive natura, sive in quocunque genere vel ratione proprietas alicujus persono, nunquam polest esse persona. - Relinquitur ergo.] Quasi, preter naturam non po- lest esse persona; naturarum autem alie sunt sub- stantis, ali sunt accidentes. Accidentes vero mon possunt esse persona. Quod quoniam ita est, relin- quitur ergo ut. personam in substantiis diei conve- niat, hoc est solas substantias esse personas; sed non omnes. Ideoque adhuc divisione vestigat, quie substantiz sint personiz. Et attende quod substantias vult hoc loco, intelligi, non subsistentias, sed. qud gubsistunt. Quod ex eis qu:e. sequuntur apparet; ait enim: Substantiarum alie sunt corporem, ali: in- corporez. Corporearum vero, alig sunt viventes, alie minime. Viventium corporearum, hoc ila debere jnlelligi exemplis quee sequuntur patebit, viventium (inquam) ali: eunt sensibiles, ulite minime; sensibi- lium ali? sunt rationales, alic irrationales. Rationalium vero, ete.] Attende, quodin prwece- dentibus subdivisionibus priorum divisionum omnium genera subintelligi voluit; in ha» autem qua sequitur divisione, non modo illa qua corporea sunt,nec etiam illa tantum subeistentia que accidentibus subjecta sunt, "verum. etiam incorporea subsislentia, et horum omniumque principium; ait enim: Rationalium atque impassibilis per naturam, ut Deus; alia per creationem quidem mutabilis atque passibilis (nisi gralia —impassibi- GILBERTI PORRETJE COMMENTARIA. possit esse inter A lis substantie, hoe est principalis essentie, quie 1310 Deus est, ad impassibilitalis firmitudinem permutetur), ut angelorum, hoc est colestium spirituum natura, atque natura hnmanzg anime. Deus enim nullo modo mulari potest, nec ullo animalis passionis affici sensu. Colestes vero spiritus qui ei assistunt, non sunt sta- biles, sed naturaliter corruplibiles, et similiter huma- nie animae. Quidquid enim, cum non esset, per divi- nam polenliam esse polerat, idem eliam per eam- dem potentiam, dum est, non eese potesl. Non enim immutabilis esset divina potentia, &i quod ccpit esse, non esse non possel: quandoquidem eum non erant, non esse poterat. Sed, sicut dietum est, aliqua mutabilium in eo quod per ereationem facta sunt ila divina gratia firmal ut. deinceps nequaquam muteu- tur, ac per hoc incorruptibilia immorlaliaque dicun- tur. Ex quibus omnibus, etc.] Quasi: Nature partes prodietis divisionibus ostendimus. Ex quibus omni- bus divisionibus manifestum est, neque in non vi- ventibus corporibus posse dici personam. Nullus enim dicil esse ullam personam lapidis, neque rur- sus eorum viventium quae eensu carent. Nulla enim persona est arboris, neque vero ejus rei viventis at- que sensibilis qui inlellecta. ac ralione deseritur. Nulla est enim persona equi vel bovis, cilerorumqune animalium qua naturaliter muta ac sine ratione vi- iam solis sensibus degunt. Diligenter attende qucd ait, nullam lapidis vel arboris esse personam, non modo secundum philosophorum usum, verum eliam secundum rei, qua recle persona est appellaada, proprietatem, hoc eum dixisse. Nulla namque ratione polest esse persona ex quo totum continuum vel actu vel potentia-constat. Cujus rei ratio in. sequenti- bus dicetur. Quod vero ait nullam equi vel bovis vel quorumlibet irrationalium animalium esse personam, non secundum rationis hujus qua quilibet est persona proprielatem, sed. tamen secundum usum philoso- phorum, qui hec, cum recte possent, noluerunt tu- men appellare personas, dixit. Quod et ipse in se- quentibus aperte dicturus est. At hominis, etc.] Quasi : Mutorum animalium nul- lam usu philosophorum dicimus esse personam. At hominis dicimus esse personam : dicimus etiam Dei, dicímus angeli. Hoc est, cujuslibet coelestis spiritus, ei naturaliter, et usu philosophorum dicimus esse personam. Rursus substantiarum, etc.] Quia non omnibus, sed tantum quibusdam naturis, illis. videlicet, qua» sub- slanti: sunt; sed neque his omnibus, sed aliquibus convenit diei personas: divisit naturas atque sub- slantias pluribus differentiis, et quibus secundum di- visiones illas conveniat, quibusque non conveniat dici personas, etiam exemplis ostendit. Nunc rursus substantias propler idem dividit. Sed attende quod cum superius subsistentes tantum el solis naturali- bus, nunc et subsislentes et. subsistentiam ralionali- bus atque Lopicis differentiis dividit, et. ait; Rursus substantiarum alip sunt universales, substantialis forme similitudine ; alic& sunt particulares, id est: individoz plenarum proprietatum — dissimilitudine. Qui vero sunt universales, quove particulares, descriptionibus el exemplis demonstrat, dicens: Universales sunt qua plures secundum se totas, inter se suis effeclibus similes, de pluribus sin- gulis, subsistentibus inter ee vere similibus, predi- cantur: ut, homo, animal, lapis, lignum, ecteraque hujusmodi. Qu: quantum ad subsistentias, qua ho- rum nominum sunt qualitates, vel genera sunt, nl animal, lapis, lignum ; vel species, ut homo. Nam et homo, videlicet subsistentia specialis, qua est hujus nominis qualitas una quidem conformitale, sed plu- res essenliwe singularitale, de singulis hominibus, et animal de singulis animalibus, lapisque ac lignum de singulis lapidibus ac lignis, generaliter dicuntur. Particularia vero, id est individua, que» &ua diesimi- litudine ea quae similitudo substantialis facit dividua 1374 partiuntur, sunt illa que ita de uno dicuntur, de aliis numero ab illo uno minime praedicantur : ut Cieero, Plato, et lapis hie unde hsec Achillis statua facta est, et lignum hoc unde hee mensa composita est. Attende quod quibusdam particularibus a pro- pria qualitate sua propria nomina posita sunt, qua omnia vult intelligi, cum ait: ut Cicero, Plato. Qui- busdam vero non sunt posita, sed per demonstra- tivum pronomen, et nomen appellativum intelligun- iur, cum dicitur hic lapis, hoc lignum, et hujus- modi. Sed in his,ete.] Quasi: Substantiarum alie sunt universales, alie particulares. Sed in his omnibus universalibus scilicet et particularibus, supple, si quis qu&rat quibus nomen persons conveniat. Dico quod nusquam in universalibus, hoc est in nullo uni- versalium persona dici potest, sed in singularibus tantum ; atque in his non nisi actu et natura indivi- duis. Diligenter attende quod, cum dixerit personam in singularibus dici, adjecit alque iudividuis, in- nuens utique non omnem singulare individuum esse. Sicut enim omnis quidem persona individuum est, non vero omne individuum est persona: ita quoque omne individuum est singulare, non autem omne singulare est individuum. Quidquid enim est, singu- lare est ; sed non quidquid est, individuum est. Sin- Bularium namque alia aliis sunt tota proprietate sua inter se similia, quse simul omnia conformitatis hujus ratione dicuntur unum dividuum, ut diversorum cor- porum diverse qualitates tota sua specie cquales ; alia vero ab aliis omnibus aliqua sue proprietatis parte dissimilia, qus&& sola et omnia sunt hujus dissi- militudinis ratione individua, ut hie lapis, hoc li- gnum, hie equus, hie homo. Quorum aliquibus, sicut dietum est, persona convenit nomen ; nulli vero uni- versalium. Generalis enim animalis, vel generalis hominis, nulla persona est ; sed vel Ciceronis, vel Piatonis, etc.] At- iende individuorum qus ponit exempla. Non enim &it, sed vel hujus lapidis, vel hujus ligni, cum tamen supra particularium, quae individua volebat intelligi, ponens exempla, dixisset, ut hie lapis, hic lignum. Hujusmodi namque individua nequaquam possunt €858e persona; et quare non possunt, paulo post di- cetur ; sed Ciceronis, vel Platonis, vel hujusmodi singulorum individuorum, persone singule nuncu- pantur. Quocirca, etc.] Quibus rebus nomen persona con- veuiat, hucusque rerum ipsarum divisione vestigavit. Nune diffinitione declarat, in qua diligenter est atten- dendum, quid secundum rationem, quid secundum philosophorum usum dicatur. Breviter ergo. comme- morans, quibus superiorum divisionum parlibus no- men persone dixerit convenire, ad ipsam diffinien- dam transit, et ait: Quocirca si scilicet persona in solis substantiis, id est subsistentibus est, ut. utique vera ratione est, atque in his, non nisi rationalibus, ut multorum usu dicitur, substantia vero omnis tam subsistens quam subsistentia quorumdam usu natura esl, nec constat aliqua ratione vel usu in universali- bus, sed tantum est in individuis, premissis divisio- nibus reperta est person: diffinitio hzc. Persona est nature rationalis individua substantia. Secundum hane diffinitionem, humana anima videtur esse per- $80na. Non enim, sieut quidam dixerunt, est dyceAé- Xy:*, hoe est forma, sed potius substantia, id est subsistens, habens in se formas, et diversorum ge- nerum accidentia, est, et nature rationalis. Intelligit enim atque discernit et separata a corpore et in cor- pore posita: usque adeo quod homo, qui ex anima constat et corpore, sicut proprio corporis spatio dis- tenditur, ita propria anima potentia discernit. Est etiam cujuslibet hominis anima sub genere spiritus, et animi specie sua, qua ab omnibus qua non sunt illa anima, dividitur proprietate individua. Sic igitur &nima, qui hominis est pars constitutiva, videtur TéCcle esse persona. Hoe tamen impossibile esse, per IN LIBRUM DE DUABUS NATURIS ET UNA PERSONA CHRISTI quod A hoc intelligitur, quod nulla persona pars potest esse B D 1372. persons. Omnis enim persona adeo est per se una, quod cujuslibet plena et ex omnibus quae illi conve- niunt collecta proprietas, cum alterius persons si- militer plena, e& ex omnibus colleeta proprietate de uno vere individuo predicari non potest. Ut Platonis et Ciceronis personales proprietates, de uno indivi- duo diei non possnnt. Tota vero anime Platonis pro- prietas, id est quidquid de ipsa naturaliter affirmatur, de ipso Platone prszdicatur. Naturaliter dicimus, quoniam quod non naturaliter de anima dicitur, non necesse est -de Platone praedicari. Ut topica raíio, qua Platonis anima pars ejus vocatur, de ipso Platone minime dicitur. Dicimus etiam affirmatur, quia quod ab anima Plawonis negalur, non necesse est ab ipso negari. Ut si dieatur anima esse incorporea, quo pri- vatorio nomine corporum subsistentia, qui est cor- poralitas, removetur ab ea, non ideo Plato incorpo- reus esse dicitur. Et sic quidem humana auima se- cundum predictam diffinitionem videtur esse persona. Ut ergo pugnas verborum sensuum convenientia dirimat, dicendum est quod sicut individuum non modo actuali, verum etiam naturali similitude; ita quoque individuum non modo actuali, verum etiam naturali dissimilitudine dicitur. Quidquid enim con- fert habitus, tollit privatio. Hoc aulem clarius erit exemplis. Homo et sol a grammaticis appellativa no- mina, a dialecticis vero dividua vocantur. Plato vero et ejus singularis albedo, ab ejusdem grammaticis propria, a dialeeticis vero iudividua. Sed horum homo tam actu quam natu:a appellativum vel divi- duum esi; sol vero natura tantum, non actu. Multi namque non modo natura, verum etiam actu, et fue- runt et sunt, et futuri sunt, substantiali similitudine similiter homines. Multi quoque nunquam aetu, sci- licet, semper natura similiter soles. Sicut enim homo non a tota unius hominis, sic neque sol a tota hujus qu& videmus solis proprietate nomen est. Sed homo quidem ab aliquibus hominum subsistentiis tam aciu quam natura; sol vero ab aliquibus non actu, sed sola naiura inter se invicem tota substantia forme simi- libus nomina sunt. Fuerunt enim qui jam non sunt, et erunt qui nondum sunt, vel fuerunt, et nunc sunt làm actu quam natura homines intiniti ; ideoque ipso- rum forme multe similiter natura, et actu, et fue- runt, et erunt, et sunt, a. quibus hie ipsarum plena inler se conformitate, vere dividuum nomen homini- bus ipsis inditum est. Unus vero actu solus est 80l, préler quem nullus actu, vel fuit, vel est, vel erit. Quamvis natura et fuerunt, et sunt, et futuri sunt infiniti, ideoque infinite sola natura subsistentic, inter se sola natura conformes, a quibus hic vere dividuum et universale nomen est. Sicut enim veri individui plena proprietate nulla pars neque actu neque naiura conformis esse polest, ita secundum plena proprietatis quamlibet partem naturalis saltem similitudo est. Unde Platonis ex omnibus qui illi conveniunt collecla proprietas nulli neque actu Deque natura conformis est, nec Plato per illam; albedo vero ipsius, et quicunque pars proprietatis ejus, aut natura, et actu, aut sallem natura intelligi- tur esse conformis. Ideoque nulla pars proprietatis cujuslibet creature naturaliler est individua : quam- vis ratione singularitatis individua sspe vocetur. Illa vero eujuslibet proprietas, qua naturali dissimilitu- dine ab omnibus quie actu. vel potestate fuerunt, vel sunt, vel futura sunt, differt, non modo singularis &ut particularis, sed etiam individua vere et vocatur et est. Nam individua dieuntur hujusmodi, quoniam unumquodque eorum ex talibus consistit proprietali- bus, quorum omnium cogitatione facta collectio nun- quam in alio quolibet alterutrius numero particula- rium nsturali conformitate eadem erit. Hac igitur ratione Platonis tota forma, nulli neque natura con- formis, vere est individua. Omnis vero pars ejus, singularis quidem est, non aulem vere individua, quoniam rjultis est saltem natura conformis. Itaque SUM» UT SEMVPHNATVA CU E 1373 GILBERTI PORRETAE COMMENTARIA. 1374 anima ejus, cujus tota forma pars cst, forms Plato- A Sed quoniam, ut dictum est, induetis voce et forma nis, non vero nomine dicitur individua. Ideoque quamuis ipsa sit rationalis nalure substantia, ne- quaquam tamen polest esse persona; et geueraliter, sicut diclum est, nulla cujuslibet persone pars est persona; quoniam parlis ejus ex omnibus qus ipsi convenire inlelliguntur collecta proprietas, natura- liter est individua. Ex his ergo intelligitur quia per- sona adeo est per se una, quod ejus tota proprietas nulli prorsus secundum se tota similitudine conferri potest, nulli ad constituendam personalem proprie- latem conjungi. Sed nos hac diffinitione, etc.] Hucusque et. divisio- nibus vestigavit, et difünitione, pariim ex natura, parüm ex usu sumpta, docuit quibus rebus nomen persona? conveniat. Nune hujus nominis causam, quare videlicet id, cui predicta diffinitio convenit, nominetur persona, ostendit. Quasi Personaj est nature rationalis individua substantia. Sed diligenter est atlendendum quod hac diffinitione terminavimus, non eam quam Graci zpóst mov, sed eam potius quam usu bmxóocxaciw dicunt. Nomen enim persone videtur ad unde quadam translatione traductum, scilicet. ex his personis qu:e iu recitandis comceediis tragoediis- que repressentabant eos qui, hoe est qualiter, secun- dum statis, aut sexus, aut conditionis differentiam et proprietatem interest, tristes aut letos, divites aut pauperes, nobiles aut ignobiles, et hujusmodi ho- mines. In comcediis vero et tragodiis convenienter et proprie dicta est persona a personando, circum- flexa tamen penultima, secundum illam que est di- ctionum accenlibus regulam qua dicitur: Quod ia trisyllabis et tetrasyllabie, et deinceps, si ultima cor- repla fuerit, penultima vero longa natura, ipsa pe- nullima circumflectelur, c:cetere vero gravabuntur. Unde hoc nomen quod est persona, minime a perso- nando dietum videtur. Hujus enim nominis quod est sonus, prima syllaba naturaliter est correpta, ideo- que aeuto pronuntiatur accentu, secundum regulam qua dieitar: quod in disyllabis, si prior naturaliter correpta fuerit, ipsa acuetur, allera vero gravabi- lur. Quod si.] Quasi : Hoc. nomen est persona a perso- nando dicitur, quod tamen minime verum eese vide- iur, eo quod penultima syllaba tanquam naturaliter longa, aute correptam circumflectitur. Quod si au- Lepenultima acuatur, secundum regulnm qua dieitur : In trisyllabis et tetrasyllabis, et deinceps, si penul- lima correpta fuerit, antepenultima acuetur, ecterae vero gravabuntur, apertissime a sono persona dicta esse videbitur. Idcirco àutem, quie in comoediis iragcediisque recitandis representationem. quamlibet faciebat, persona a sono dicta videbitur, quia conca- vitate ipsa larv&e ad representandam personam ante faciem posite, major necesse est sonus volvatur: quod utique conveniebat, propter eos qui in amphi- lhealro his qu& dicebantur erant attenti. Graeci quo- que has eomceediarum tragediarumque recitandarum personas vocabant mpócwma: non quidem a sono, qui vere major fiebat larvie quie ante faciem pone- batür concavitate ; sed ab eo quod larve illee con- cavi? ad majorem sonum faciendum ponantur in facie alque ante oculos intuentium eas, oblegant vultum loquentium inler ipsas. Quod et Grecis verbis, ait ita: llapà «00 mpóq toUq Qmag x(0ecQzi, quod esl ab ante faciem ponendo. Ila namque sonat ab; mpóc sonatin vel ante; omag sonat faciem ; x(0scQxc po- nendo. Toó vero et interim xoóg articuli sunt. Quo- niam ergo mpóg sonat in vel ante, xag vero sonat faciem : xpócw ma sine dubio sonat in facie vel ante faciem. Itaque hiec duo nomina. videlicet persona et mpósuma, recte illorum qui in amphitheatris dlversos homines laevarum atque sonorum diversitate repre- sentabant sunt nomina. Unum quidem a sono qui fiebat concavitate larvie ante faciem posite, id est persona; alterum vero ab ante faciem posita larva, & cujus concavitate sonus fiebat, id est npócuoma, diversis personis, histriones in tragcedia vel comce- dia individuos homines, quorum intererat, reprae- sentabant, id est, exempli gratia, in tragedia qui- dem Hecubam, vel Medeam, in comoedia vero vel Symonem, vel Chremetem : idcirco csteros quoque homines, quorum esset, id est esse posset certa agnitio, pro sui cujusque naturali dissimilitudine, vere individua forma nuncupaverunt, id est, non naturali neque propria, sed nuncupativa et impro- pria appellatione nominaverunt, et Latini personam, el Grieci xpósc ma, Longe vero melius, el. secundum rei veritatem signantius, illi, id est Greci, naturae ralionabilis individuam substantiam nomine ómoccá- v&uc, contracta tamen ab aliis pluribus quibus hoc nomen naturaliter convenit appellatione, vocaverunt. Nos vero Lalini per inopiam vocum proprie res ipsas significantium translativam retinuimus nuncupatio- nem, eam videlicet quam illi, id est Grace recte di- p eunt ózóctasiw, nomine quod est a sono pereonam vocanles. Sed peritior, ete.] Quasi: Quam nos supra diffini- vimus, personam nature rationalis individuam esse substantiam, quidam Grecorum vocant ómóocctacuw. Sed illa qua est sermonum perilior Grecia, vocat bxóctas.y, non modo rationalem, verum etiam non ralionalem quamlibet et individuam substantiam, Atque uli Gra»ea oratione utar in rebus,in his vi- delicet quae a Griecis. diu agitata, postea Lalina in- terpretalione trauslata sunt: Al odcí(at iv piv colo xa0' 0Àou elvat Odvaveat, £y OE xolc xaxd uípoc póvotq biplsvavvar : Id est, Essentiw in universalibus quidem ease possunt, in solis vero individuis et, particularibus sunbstant. Quee nimirum translatio verbi ad verbum facta est. Nam at articulus est, oboíat essentize, £y in, uiv quidem, xotg articulus, x40' Aou secundum to- tuin : pro quo, quia omne universale totum est, ponit universalibus, elvzv esse, Oóvavcat possunt, £y in, 9E aulem, coig articulus, xax uipoc secundum partem : pro quo, quia omne particulare atque individuum dicitur pare, ponit individuis et partieularibus, (xóvotq solis, bolotavcat substant. Ex his itaque verbis Grae- cis, el ea quie secula est Lalina interpretatione, ma- nifestum est non modo rationale, verum etiam non rationale nature individuam substantiam, Ómóocacty dici. Non solum enim rationalium, sed etiam non rationalium substantiarum individuarum universalia quadam sunt, que ab ipsis individuis humana ratio quodammodo abstrahit, ut eoram naturam perspi- cere et proprietatem — comprehendere possit. Vera eliam ralione intellectus universalium rerum ex quibuslibet, id est, non tam rationalibus quam irra- tionalibus particularibus sumptus est, id est res uni- vereales intellectus ex quibuslibet parlicularibus su- mit. Quocirca videlicet cum ipse substantie in univer- salibus quidem (sicut ex predictis Graecorum verbis et Latina, interpretatione intelligitur) sint, 4n particu- laribus vero non dico sint ; sed dico capiant substantiam, jure, etc.] Attendit quod cum superius dixerit essen- tias, nunc dicit substantias in particularibus esse. Quia namque er esse, et id quod est, cujusdam con- sorlii ratione sine se esse non possunt, ut corpo- ralitas et corpus. Aetu namque corporalitas nihil est, nisi sit in corpore, et corpus non est. quod voca- tur, nisi in ipso sit corporalitas, quee est ejus esse: recte supposito quodlibet horum duorum nominum, hie est essentia vel substantia. sensus illius quz se- quitur dictionis ad eorum quodlibet aut consequen- ter, aut accidentaliter redditur. Recte ergo cum di- xisset essenti& in universalibus sunt, in particula- ribus substant, dicit etiam substantie in universali- bus sunt in particularibus capiunt eubstantiam, id est substant: et est sensus: Universalia que intel- lectus ex particularibus colligit, sunt, quoniam par- ticularium illud. esse dicuntur quo ipsa particularia aliquid sunt. Particuieria vero non modo sunt, quod 1315 IN LIBRUM DE DUABUS NATURIS ET UNA PERSONA CHRISTI 1376 utique ex hujusmodi suo esse sunt, verum etiam A suppositas, imo quasi $zoecvdosic, hoc est substantes. substant, quoniam eorum qua universalibus adsunt aecidentium, eadem in se vel extrinsecus sibi affixa recipiendo, subjecta sunt. Jure igitur substantias particulariter substantes, 0Ozoctaseig appellaverunt. De quocunque enim dicitur est, aut est ipsa aliquo- rum essentia, aut ex essentia. Quod vero aliquid substare dicitur, accidentibus debet. In &e namque vel affixa sibi extrinsecus babendo accidentia, illud substat. Attende quod cum prius dixerit, essentiz in particularibus substant, deinde ex eodem sensu sub- Stapti;: in partieularibus capiunt eubstantiam, nunc idem volens intelligi, ait subsistentias particulariter Substantes, cum tamen aliud sit essentia, aliud sub- sistentia, aliud substantia. Neque enim, ut nune de essenlia taceamus, pensius, id est certius subtilius- que juxta rerum proprietates et dictionum eausas intuendi, idem v debitur esse subsistentia quod sub- stantia. Quod ex Grecorum verborum diversitate potest intelligi. Nam quod Greci dicunt obsíeciy, B vel oàs:60ci, id nos substantiam vel subsistere appellamus. Quod vero illi óxóozaoty vel óciocac0os, id nos substantiam vel substare interpretamur. Et quare illud subsistentiam vel id substantiam dicamus, rationem subjungit. Subsistit enim illud, el quadam ratione est per se, quod non indiget acci- dentibus ut esse possit; imo accidentia, eo quod hac ratione subsistere et per se esse dicitur, adeo indigent, quod nisi illa adsint, nulli inesse possunt. Omne etenim accidens, alicujus subsistentie addi- tum est potestati ; et ideo accidens vocatur, quoniam ili adest, cum alieui substantium inest: ut color adest corporalitati, ut insit corpori. Substat autem id, quod aliis, id est accidentibus quoddam subjectum, ut esse possint, subministrat: ut corpus colori. Et recte dico substat; quodammodo enim sub illis stat, dum secundum rationabilem quemdam ordinem subjectum est accidentibus, qua in se juxta subsistentias, quibus 8s0lis conveniunt, recipit. ltaque, eic.] Quasi: Subsistit, quod ipsum acci- dentibus, ut possit esse, non indiget. Itaque genera eL species, id est generales et speciales subsistentisx, subsistunt tantum, non substant vere. Neque enim accidentia generibus speciebusve contingunt. Ut quod sunt accidentibus debeant. Non enim ipsa genera vel species indigent accidentibus ut sint. Individua vero subsistunt. quidem vere. Nam neque ipsa individua, sicut neque genera, neque species indigent accidentibus ut sint. Et quare individua quoque non indigent accidentibus ut sint, supponit: Iuformata enim sunt jam propriis et specificis diffe- rentiis per quas subsistunt. Non modo autem subsi- stunt, verum eliam substant individua, quoniam et accidentibus ut esse possint ministrant: dum sum scilicet subjecta eis accidentibus, tanquam illorum, secundum rationabilem rerum creatarum ordinem, cause atque principia. Quocirca ut ex Grece linguz copia rerum diversitas magis quod esíva: atque ooctt0c0at Grece, Latine intelligitur esse alque subsistere ; boloracÜx. vero intelligitar substare. Neque enim, ut Marcus Tullius figurato s$commatis morsu in speciem laudis quadam urba- nitate alludit, Grecia est inops verborum; sed hic quatuor nomina: essentiam, subsistentiam, substan- iiam, personam, totidem nomiuibus reddit: essen- liam quidem appellans oóc(av; subsistentiam vero, 0à3ct«31y ; substantiam, óxóocacty ; personam, moÓGto- ov. Ut autem ad id propter quod rerum nominum- que predictam divisionem . fecimus, revertamur: ideo, sicut dietum est, Grseci quaslibet individuas substantias appellaverunt ómoczácei;, quoniam ca- leris subsunt; et. qualiter velit intelligi quod ait, subsunt, et quz& sint illa estera, eumdem repetens sensum, explanat et ait: Quasi supposite subje- cieque sunt quibusdam quae in se vel extrinsecus affixa habere dicuntur accidentibus. Idcirco nos quoque Latini eas nuncupamus substantias, quasi appareat, dicimus, [) Cumque etiam Greci easdem individuas substantias, quamvis non omnes, sed tantum rationales, sieut dictum est, ab ante faciem ponendo nuncupent Tpó- c2 ;nos quoque Latini a sono possumus nuncu- pare personas. Sicut igitur ex praedictis manifestum est, idem est esse oócíxy quod essentiam ; idem est esse obcítocty quod subsistentiam ; idem esse 5zxóoca- ctv quod substantiam ; idem esse mpóconxoy quod personam. Quare autem, etc.] Quod peritior sermonum | Gree- cia, non modo rationalem, verum eliam irrationalem individuam substantiam vocet óxóocactw, a ceteris que aliorum nominum sunt rebus eam dividens, ipsius nominis vi et proprietate ostendit, quoniam videlicet a substando, et Grecus ómóccaciy, et Lati- nus substantiam dicat. Recte utique, quoniam sieut rationalis, ita et irrationalis óxóoxaociv sive substan- tia his que in se vel affixa extrinsecus habet acci- dentibus substat: postea tamen idem nomen a genere ad speciem Grecorum usus contraxit, ratio- nalem tantum substantiam Ózóoxas:ww nominans, eum tamen Latinorum usus nomen substantie, juxta naturam et vim dictionis ipsius, in omnibus que substant accidentibus adhuc retineat. Si quis autem quaerat quare Greeus nunc non dieat bmóscaciv de irrationalibus animalibus, sicut nos Latini de iisdem irrationalibus nomen substantic/ predicamus, respon- demus quod hoc ratione est, quoniam scilicet nomen $Txócvac.; quod nunc usu, sieut diximus, nomen est melioris nature, a genere universorum substantium contractum, applicatum est ad speciem rationabi- lium, ut id quod est excellentius, videlicet rationalis substantia aliqua descriptione | discerneretur: tametsi non descriptione nature secundum id quod vere est botleracüa. atque substare (secundum hoe enim quodlibet eorum quz substant accidentibus posse intelligi, at certe, hoc est cerle tamen vocabulis, id est usu vocabulorum (Ómoozácsoc, vel, si Lalino dici placet, substantie, a non rationalibus discerne- retur quibus tamen secundum naturam convenit, lam Greci quam Latini interpretatio nominis. Sunt enim hujusmodi multa nomina quae, cum per naàtu- . ram significationis suc possint plurimis convenire, - usu tamen non de omnibus illis, sed tantum de qui- busdam dicuntur. Est igitur, etc.] Quasi: Hoc. quoniam diximus, et apud Grecos et apud Latinos est diversitas rerum ei nomiüum, oóci(u, obcloctc, bnóctaotc, cpÓaumOV, essentia, subsistentia, substantia, percona, quae tamen de uno vel homine, vel angelo, vel Deo di- cuntur ; est igitur et hominis quidem essentia, id est, obcía ; et subsistentia, id est oboloste ; et bnóocactc, id est substantia; et xpóccwmov,id est persona. Et unde certum sit hie esse hominis, ostendit dicens: OÀcía quidem atque essentia, quoniam est specialis conformitatis immutabilis ; oóc(es:c vero atque sub- sistentia est hominis, quoniam in mullo subjecto est homo, id est subsistentia, qua ipse et est et dicitur homo, non habet pre se cui adeit in eo qui ab ipsa homo est. ':Yxóotaci:c vero atque substantia est ho- minis, quoniam subest cxteris que non sunt subsi- stenli?&, id est que non sunt oó$otocz:c, Sensus: Subest accidentibus, quoniam accidentia sie in eo sunt, quod in ipso pre se cui adsint naturaliter ha- bent. Est etiam ejusdem hominis apósomoy alque - persona, quoniam ipse est secundum naturalem pro- prietatis suse disesimilitudinem individuum, et non irrationale cui per naturam convenire potest, sed rationale, ad quod usus nomen ózoocácetg et per- - song: contraxit. Non solum autem homini, sed et angelo, sicut supra dictum est, nomen persone convenit : quoniam similiter est rationale indivi- duum ; et eadem ralione estera, id est oóc(a vel essentia, oócíocig vel subsistantia, ómócvaoig vel substantia, ili conveniunt. Nam et Specialis confor- mitatis immutabilitàte quisque supernorum: spiri- T aset li Mni atem di [".-— 99. "OU 1911 GILBERTI PORRET/E COMMENTARIA. 1318 tuum est: et quoniam specialis ejus subsistentia non A cui in eadem orationis parte adjieiuntur. Et. quidem habet pre se cui adsit, in nullo subjecto est, et ea subsistit, et subest accidentibus quce in ipso aliqua naturaliter iliis priora sequuntur. Sed de angelo iacet, quia non de illius, sed tantum de hominis atque Dei natura atque persona in hoe opere agitur. Ideoque cum essentiam et cum hominis esse dixis- set, dixit eliam eadem esse Dei. Quod utique sunt, quamvis non omnia eadem qua sunt hominis ratione, Nam essentia, qua hominis esse dicitur, propter universalium qui de ipso predicantur subsistentia- rum immutabilem conformitatem, de Deo quoque, sed nequaquam subsistepnties suse immulabili eiiili- tudine dicitur. Non enim sunt diverse essentice inter se substantiali conformes, quarum una de Patre, alia de Filio ejus, alia de Spiritu amborum dicatur. Sic enim essent Paler, et Filius ejus, et amborum Spiritus mulli dii, et non unus singulariter et individualiter Deus ; quamvis etiam de unoquoque homine dieatur est, nunquam tamen dicitur quod sit ipsa essentia, quomodo multorum universalium, qua diximus similitudine, est. Dei vero non nisi una singularis et individua essentia est, qua de Patre, velde Filio, vel de amborum Spiritu predicatur, eum dieitur, Deus est. Ideoque dicimus non solum Deus est, verum etiam Deus est essentia; et ex hoc intellectu, ait: Deus quoque, id est, Pater, vel ejus Filius, vel amborum Spiritus, et oc! est, et essen- iia, recte utique. Sine principio enim, et eine fine, unus et individuus, et simplex Deus est. Et cum omnia qu: ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt, ideo etiam a 1iheologicis dicantur. esse quoniam ipso solo auctore sunt, maxime tamen ipse est a quo omnium esse proficiscitur, hoc. est, quoniam qua- cunque vel subsistentiis, vel accidentibus, vel pro- priis effectibus, vel logicis rationibus, vel moribus, aliquid esse dicantur, ipso auctore sunt, quod esse dicuntur. Est etiam oócíootg, id est subsistentia, vere. Subsistit enim per se nullo indigens. Nulli enim tanquam accidens adesse potest divina essentia. Dicitur et óglovacQat, id est substare, recte utique. Quamvis enim divina essentie nihil ut accidens adsit in Deo, tamen substat omnibus, quorum est vera causa, verum esse et verum principium. $i enim inter creata alia aliorum, et causa, et esse et principia, ideoque subjecta dicuntur, multo ratio- nabilius Deus, qui non habet pre se alterius quam qui ipse est essenlie causam, sive esse, sive principium, et est omuium ereatorum vera et unica causa, el verum esse, et verum principium, eisdem Substare dieitur. Sunt autem tres; unius quidem &sin- gularis, simplicis, individusque essentie, sed pro- prietatibus diversi, Pater videlicet, et ejus Filius, et amborum Spiritus: quorum unusquisque omnium creatorum est el causa, et esse principium, et simul una causa unum esse principium. Unde etiam dici- mus unam .esse oócíay vel oócíocty, id est essentiam, vel subsistentiam Deitatis, hoc est. Deitatem ; tamen tres bxoovXoe:c, id est tres substantias. Non quidem quod illi qui sunt tres, diversis proprietatibus suis sint, et creatorum tres cause, vel tria principia ; sed quod horum trium unusquisque et causa, et esse, et principium omnium est, et hac ratione illis omni- bus subsians. Sed sicut quamvis non nisi una sit trium divinitas, et una «eeternitas, si tamen dicatur "Ares persons diving et cterne, recte divinitatis et ;lernitatis, salva singularitate, pluralitas adjeclorum nominum, id est divine et sterne, redditur plurali- tali nominum quibus in eadem orationis parte adji- ciuntur, id est tres el persone, qua& vere rerum et voeum numero pluralia sunt: ita quamvis non nisi una eorumdemque ratio, qua unusquisque illorum est per se, eb etiam. tres vi simul omnium creatorum sunt una causa, unum esse, unum principium, salva tamen hujus rationis singularitate, pluralitas horum nominum, id est, óroccaostic, vel substantes, recte " redditur pluralitati hujus nominis, quod est tres, B C sed D secundum hunc modum Latini dixere unam esse T'ri- nitatis, hoc est, Patris, et Filii ejus, et Spirilus ambo- rum, essentiam, Lres substantias, tresque personas. Trium utique predictorum essentiam unam singula- rem et individuam esse; et eosdem tres unius essen- li: tres esse personas, et rerum veritas, et theolo- gica ratio, et auctoritatis ecclesiastic:e usus habet. Sed quoniam et subsistere et substare ex unins sub- sistentie, diversis tamen rationibus, id quod eadem subsistentia aliquid est vere dicitur, ut homo. Sub- sistit enim homo: quoniam subsistentia qua est et qua dicitur homo, id est humanitas, nulli in homine in quo est tanquam accidens adest. Substat vero, quoniam eidem subsistentie in eodem homine mul- lorum generum accidentia adsunt, nec rerum veri- tate, nec usu philosophorum dicitur multe substan- tie, quod per unam singularem unius speeiei subsi- stentiam substat. Unus enim homo, una eingulari humanitate plurimis ejdem accidentibus substans, peripsam non nisi unus homo, et una substantia dicitur. Que vero pluribus ejusdem speciei subsi- stentiis subsistere ^et substare dicuntur, numero plures substantie sunt, et dicuntur. Ut pluribus humanitatibus, plures homines, et substantie. Simi- liter ergo eum unusquisque ítrium prs&dictorum una sola essentia sit, et tres simul non nisi eadem sint; quamvis pluribus imo omnibus que creata sunt, qualiter supra dietum est quoniam scilicet sunt eorum prineipium, substent, non tamen erunt plures substantes vel substantie, sed unum tantum sub- stans vel substantia: quoniam et secundum su& qua sunt essentie unitatem, omnium sunt unum lantum prineipium. Si vero essent plures illorum trium essentliee, quarum. una Pater, alia Filius, alia ambo- rum Spiritus essent, sicut hominum mult» unius speciei subsistenti:e sunt, quarum una unus, alia alius est homo, tunc, secundum essentiarum plurali- latem, Pater, et Filius, et eorum Spiritus, essent multa creatorum principia. Ideoque multi substantes illis et eorum multe substantie, sicut, secundum subsistentiarum — ejus speciei pluralitatem, — plures homines plures accidentibus quse subsistentiis ad- sunt substantes et. eorumdem substanti;. Sed quia theologica ratione, Patris, et Filii et Spiritus sancti, non nisi una singulariter et individualiter essentia, ideoque non nisi rerum omnium unum possunt esse principium, qua prineipalitatis sud ratione rebus iliis humana philosophie verbo subesse vel substare dici possunt, ecclesiasticus loquendi vsus tres in Deo substantias dici excludit. Nisi enim hanc de Deo Patre, et Filio, et Spintu sancto, substantiarum plu- ralitatem excluderet, imo reciperet quod ex illa pluralitate forte posset intelligi, scilicet quod a di- versis essenliis essent, et. ab una esset Pater unum principium, et ab alia Filius aliud principium, et ab alia Spiritus eorum aliud principium, recte videretur de unoquique in illa pluralitate, qua illi essent tres substauti:, quod modo videtur in ea qua propter unitatem essentic trium est singularitate, videlicel de Deo Patre, vel de Filio, vel de Spiritu sancto, dici substantia : non idcirco quidem quod ipse supponere- tur ceteris rebus, quasi subjectum videlicet, ut id ipso essent, et essentiz sus, qua ipse est, imo quz ipse est, accidentes adessent, sicut in homine ejusdem sub- sistentiis adsunt diversorum generum accidentia ; sed potius ideireo quod idem Deus Pater, vel Filius, vel Spiritus sanctus, uti preesset omnibus rebus, ita eliam subésset eisdem videlicet quasi principium, quod utique vere est,dum eis omnibus o$s:302! vel subsistere subministrat. : Sed et hic, etc.] Qnoniam loquendo de essentia, subsistentia, substantia, a proposito suo, quo nature aique persone differentias se demonstraturum pro- posuerat, recessisse videtur, hi,e que de illis dicta sunt, dieit ad horum differentias pertinere. Quasi: De essentia, subsistentia, substantia, multa dicta sunt; 1379 IN LIBRUM DE DUABUS NATURIS ET UNA PERSONA CHRISTI 1380 sed hic omnia idcirco dicta sint, id est, volo hac in- A sed dus. Quod falsum »esse, sicut predietum est, dif- tentione dicta putari, ut monstraremus differentias naiure atque persone, id est ojoíag alque bxost2- scetoc. Quo vero nomine unumquodque, id es oóciav vel 5mószastv, oporteat apud Latinos appellari, vide- licet an. quod Grece obsía dicitur, Latine dicatur essentia, sive subsistentia, sive natura; et quod Grece dicitur $zxóevacig Latine appelletar subsi- stens, sive substantia, sive persona, sit arbitrium ecclesiastice locutionis, id est eorum arbitrio relin- quatur qui ecclesiastice locutionis usum noverunt, Hoe tamen interim constet indubium, quod przedixi- mus differre, hoc est diversum esse inter naturam alque personam: quoniam scilicet secundum ulti- mam supradietarum nature significationum natura est cujuslibet substantic specifieata proprietas. Alia veiba ponit, quam supra posuerit ; idem tamen est sensus. Superius enim ait: Natura est unamquamque rem informans specifica differentia. Sed quod ibi dixil, unamquamque rem, bie dixit, cujuslibet. sub- B stantize. Hane enim volebat intelligi zuivoco no- mine quo dicebat rem. Quod vero ibi dixit specifica differentia, hic dicit, specificata proprietas, recte utique. Nam et ibi quam nominabat differentiam, paulo ante vocaverat proprietatem dicens: Dicimus diversam esse naturam auri atque argenti, in hoc proprietatem rerum monstrare cupientes. Persona vero, etc.] Quasi: Natura est cujuslibet substantie specificata proprietas. Persona vero est ra- tionabilis nature: individua substantia. Hanc in. Christo, ete.] Hucusque naturam estque personam propriis differentiis diversas esse ostendit. Nune Nestorii et Eutychis errores ponere, et sub- movere ingreditur; et primo Nestorii errorem osten- dit et destruit. Quasi: Persona est nature rationa- bilis individua substantia. Hanc personam scilicet Nestorius opinione sna constituit esse duplicem in Christo : unam videlicet Dei, alteram hominis. Dicit enim in Christo unam personam esse, quie est Deus ; alteram quz est bomo: et ex his duabus. Christum esse conjunctum. Eo ecilicet errore ad hoc dicendum traduetus, quod putaverit posse dici personam in omnibus quoquomodo diffiniantur naturis, hoc est, quia putavit quod onimis natura dicatur etiam per- sona. Hoc enim prsesumplo, quoniam duplicem na- turam esse in Christo recte consebat, duplicem quoque personam in ipso esse confessus est. Qua in re eum falsum esse superius dicta diffinitio persona, qua est, nature ralionalis individua substantia, convincit. Quia non habet diffinitio pluraliter : per- sona est individus substantie, sed sipgulariter, in- dividua substantia. Cum autem hse persone difi- nitio eum falsum esse convincat, tum hae qua se- quitur argumentatio evidenter declarat ejus erro- rem. Vere. Si euim, etc.] Argumentatio hie qualitate dieitur 5xó0sci; per quemdam quasi consensum, gc- nere autem est syllogismus, specie vero hypotheti- cus. Non enim aliquo extra sumpto, partem suam coufirmat, sed quasi adversarii dicto sui, quod, est Christi unam non esse personam, consentiat, partem illam sumit, ut quod ex ea falsum sequatur ostendat. Quo destructo, partis sue manifesta veritate argu- mentationem concludit; ait ergo : Si non est Christi una persona, sequilur, etc.] Sed quia Nestorius,qui omnem naturam putal esse pereonam, ex numero naturarum metitur numerum personarum, addit ante sumpto, duasque in Christo naturas esse manifestum est, hominis scilicet. atque Dei; et quia nondum eatis premissum est, ut quod illaturus est necessario inferat, adhuc addit: Nee tam insipiens erit quisquam, ul qui, hoc est aliquo modo utraámli- bet earum, id est aliquam duarum, hominis videlicet. atque Dei naturarum a ratione sejungat, dicens unam quidem illarum duarum naturarum esse perso- nam,alteram vero non ; sequitur utducz inipso videantur esse persone, idest ut Christus non sit una persona, C D finitio pereonz superius dicta convincit. Est enim persona, ut dictum est, nature rationabilis individua subsistentia. Si autem Christus est dum persons, qu: est igitur hominis Deique faeta conjunctio ? Num scilicet ita facta est, quasi, id est sicut fit cum duo corpora, id est vel duo lapides, vel duo ligna, vel lapis et lignum, vel hujusmodi alia corpora sibimet apponuntur, ut videlicet tantum loeis illa corpora juncta sint, id est et ex alterius qualitate nihil per- veniat in alterum ? quem conjunctionis modum Greci vocant xoxa mupá0cc:w hoc est secundum ap- positionem. Nam xax Grece, secundum Laline, zaoX ad, éctc positio. Diligenter attende quod his verbis breviter et obscure significatum est, diversos scilicet esse conjungendi quelibet modos. Ait enim quod duo corpora ita sibi conjunguntur, quod in alteram nihil ex alterius pervenit qualitate. In quo innuit, quod etiam ita sibi invicem aliqua conjunguntur,ut in alteram ex alterius qualitate aliquid perveniat. Niger enim lapis albo lapidi appositus, loco quidem alter alteri juxta est, sed neque qui niger est albi qualitate dicitur albus, ne- que qui est albus, nigri qualitate dicitur niger. Ligno autem ferrum vel aurum apponitur, et dicitur quidem appositionis habitu lignum ipsum ferratum vel au- ratum ; sed nondum ferri vel auri qualitas preedica- tur de ligno. Contingit tamen in hujusmodi apposi- lionibus eliam alterius ad alterum quadam deno- minatione qualitatis nomen transumi, ipsam vero qualitatem nequaquam in altero fieri, ut in vestium séu armorum appositionibus, Vestis enim sorde vel pulchritudine, et armorum pietura, sordidus, aut pulcher, aut pictus, is cui baec apponuntur dicitur, cum tamen in illiua substantia hec minime fiant. Est aulem cum non modo nomen alterius denominatur in alterum, verum etiam reipsa qualitas alterius fit in altero : ut duleedo vel aciditas appositorum fit in vase, vel pomi odor in manu. Sed in his omnibus altendendum est, quod non fit aliquod unum ex eo quod apponitur, et ex eo cui apponitur. Non enim est aliquid unum naturaliter ex appositis sibi lapidi- bus, albo et nigro; neque ex ligno ei ferro, vel ex ligno et auro, neque ex homine et ejus vel veste, vel armis ; neque ex pomo et mauu. Ex carne autem et. ossibus, et quibusdam aliis fit unum corpus animalis, et ex corpore et anima unum animal. liusintelligi possit in qualibet persona illorum ex quibus ipsa constat compositio. altius incipiendum est. Omne quod est, ast simplex aut compositum est. Quid autem sit simplex, et quid compositum, in. libro qui est de bonorum Hebdomade, dictum est. Ibi namque septimo praepositorum termino, sive re-- gula, simplex ita diffinit: Simplex est quod esse suum et id quod est ünum babet. Octavo vero termi- no, de eo quod est compositum, ait: Omni compo- Sito aliud est esse, aliud ipsum est. Hsec autem ex quo sensu accipienda sunt, dictum est; unde mani- festum est unum esse aliquid in quo diversa sibi in- vicem conjuncta dicuntur, eui uni sunt esse omnes speciales, et hee ex quibus speciales constant subsi- stentie illorum quz in ipso sibi invicem conjungun- tur, et pre'er has ille etiam que in eodem crean- tur ex habitu conjunctorum. Ut homini, qui ex cor- pore et spiritu sibi conjunctis unus est, sunt esse omnes corporis atque spiritus subsistentiwe, et alim quadam que inipsoex eorum fiunt concursu. Idem vero homo, ex his qua subsistentiis adsunt. qualila- libus, et mensuris intervallaribus, aliquid est. Et - quoniam hominis ex corpore et spiritu compositio ita sit, quod nec utrumque nee alterum in eo confun- ditur, omnes ill& quas modo diximus subsistentia et qualitates et intervallares mensure, imo etiam intervallarium termini, de ipso homine. recte dicun- tur. Hiec enim spiritus corporisque conjunctio com- positio est, pon commistio. Non enim omnis com- positio commistio est,sicut non omnis conjunctio com- positio est. Omnis vero commistio compositio , est Ut ergo me- [ wes - 1381 Unum enim aliquid in velalterius vel utriusque qualitates aliquas mixtura confundit. Ut cum album nigrumque miscentur, ne- que componenlia neque compositum albi et nigri retinent qualitates, sed alterius speciei afficiuntur colore. Qua vero sine commistione fit. compositio, ipsis componentibus suas quascunque naturas, et ut ed&dem dicantur de eomposito, facit, sicut corporis et spiritus naturz:, non modo de corpore et spiritu, verum etiam de homine vere dicuntur, et alice qua- dam qua in ipso, sicut dictum est, ex eorum fiunt ad compositionem concursu. In quo diligenter esl at- tendendum quod etsi quandoque non ejusdem sint generis, qui sibi in eompositionibus conjunguntur, semper tamen in aliquo sunt ejusdem rationis. Quamvis enim corpus el spiritus diversi generis sint, in hoc tamen sunt ejusdem rationis, quod utra- que his que? praedicantur supposita sunt, ipea vero impossibile est praedicari. Nunquam enim id quod est pradicatur, sed esse et quod illi adest, preedica- bile est et sine tropo, non nisi de eo quod est. Sim- plices quoque subsistentie diversorum suntgenerum ; uL rationalitas, animatio; una tamen eorum est ra- tio, qua eorum qua sunt esse dicuntur; ideoque id quod est totum esse componunt, Esse vero et id quod est, nee ejusdem sunt generis, nec ejusdem sunt rà- tionis ; et ideirco illorum conjunctio compositio esse non potest. Quodam tamen ralionali habitu interve- niente, uaum quiddam est, sive simplex, sive compo- situm ; quod ita mens coucipil, ut in eo id quod est ei esse, vel quod ei adest genere et ratione, esse di- versa cum assensione percipiat. Videt enim in illo uno, et ipsum esse quo id quod est sit, et etiam id quod est, quod illo esse sit. Videt et quadam alia qua proprietatis ratione adeunt quidem ipsi esse, in- sunl vero, vel extriusecus affiguntur ei quod est. In hoc igitur uno id quod est habet esse quo est, et ea qui ipsum esse quoquomodo sequuntur. Ipsum quo- que esse et ea que ipsum sequuntur habent id quod est, de quo vere dicantur. Que nisi diversa essent, habere haberique non possent. Nihil enim omnino vel esse in se, vel habere se potest, nec aliquo modo sibi eonjungi; diversa igitur inter se sunt quz sibi invicem copjunguntur. Sed si omni genere omnique ratione, etsi in uno, conjunguntur, minime tamen velin eo commisceri vel illud componere possunt. Ex his igilur apparet diversus esse modos diversa sibi invieem conjungendi; et quandoque unum esse in quo diversa sibi conjunguntur, quandoque vero non esse ubum. Unum quoque in quo diversa con- junguntur, quandoque simplex esse, quandoque com- positutn ; in eo aulem quod compositum est, quando- que alterum, quandoque. utrumque, quandoque neu- trum componens commistione confundi; que autem omni genere omnique ratione a se diversa eunt, ne- quaquam eibi ; componi ; compositum quoque a com- ponentibus nunquam omni genere, nedum omni ra- lione posse esse diversum : imo sei sine commistione esL compositio, quorum sunt naturaliter generum eomponentia, eorumdem quoque esse compositum. Sed hee omnia non nisi de rebus creatis intelligi vo- lumus. In theologicis enim aliqua quidem similiter, aliqua vero aliter esse, sequentia nos docebunt. Non enim omnia neque nulla que in naturalibus aut ma- lhematicis intelliguntur, in theologicis accipienda sentimus; ideoque subtilissim& atque exercitatissima philosophie esse, coumumunes utrisque et proprias singulorum rat;iores notare. Et hec quidem propter imperitos, qui diversarum facultatum rationes, aut communieant proprias, aut appropriant communes, letigimus ; nune ad propositum redeuntes, dicimus quod cum tot sint rerum sibi invicem copnjungenda- rum modi, illam conjunctionem, quce est naturarum duarum, diving scilicet et humans, in Christo, infe- rius contra Eutychen non esse per commistionem : hie vero contra Nestorium non esse, per appositio- . nem, ostendit, Quasi; Quero num Dei hominisque GILBERTI PORRET/E COMMENTARIA, sese mista componunt; sed A conjunctio xac mapdüssiy, hoc est secundum ap- 1382 positionem, facta sit. Sed si ita, id est secundum appositionem | humanitas divinitali conjuucta est, etc.] Diligenter attendendum est quod cum dixerit, qua» est facta hominis Deique conjunctio, nunc non dieit homo Deo, sed humanitas divinitati conjuncta est. Per quod innuit quod cum dicebat hominis Deique, volebat intelligi humanitatis divinitatisque. Recte utique quoniam et catholicos et Nestorium secundum illam nature significationem, qua diffinitur : Natura unamquamque rem informans specifica differentia, duas in Christo naturas consti- tuere superius dixerat. Neque vero aliter intelligi potest quce dicilur in Christo hominis Deique facta conjunctio. Est enim regula generalis, non uni tan- tum rerum aliquarum addicta generi, nec uti tantum facultati, sed in omni facullate et omni rerum genere per se nota et necessaria, quod videlicet quicunque sibi invicem conjuncta sunt, inter se suis proprietatibus sunt diversa. Non igitur illi qui Deus p Prop g q est, ille qui homo est, in Christo potest esse conjunc- $us. Non enim est in Christo qui homo sit; sed ipse sicut es, Deus essentia, ita est homo subsistentia. Ipse vero sibi conjunctus esse non potest, quoniam non est a se sui proprietate diversus. Cum ergo dicitur hominis Deique in Christo facta conjunctio, ab eo qui est homo, ad id quo homo est, id est ad hominis naturam et subsistentiam, qua vocatur hu- manitas, quam et mathematica speculatio ab eo qui homo est abstrahit, concedere debet et dicentis et au- dientis intelligentia, et illam credere in Christo, qui solus est Deus et. homo, divinitati esse conjunctam. Illud enim lectoris vigilantia debet attendere aeceplis - dictionum signifieationibus, quibus significatorum propositi conveniat ratio, eL de quibus interpres id quod dictum est intelligendum explanet ; verbi gratia: 8i quis dicat, homo est risibilis ; item, homo est indi- viduorum forma : hominis nomen quidquid in una id C in altera affirmatione significat, id est, et id. quod in- telligitur homo, et id quo esse debet homo. Quorum significatorum ilud, quod primum exposuimus, grammatici vocant substantiam. lllud vero quod secundo exposuimus, cujuscunque generis sit in omni facultate, qualitatem appellant. Sed in prima affr- matione non id quo est homo, id est nominis quali- las, sed is qui ea est homo, id est substantia nominis risibilis esse proponitur. In secunda vero affirmatione non is qui est homo, sed id quo est homo, id est no- minis qualitas individuorum forma dicitur. Similiter si quis dicat, animal est sensibile, animal est genus hominum: item, sensibile est corpus, sensibile est differentia ; item, risibile esl homo, risibile est pro- prium hominis; item album est corporeum, album est accidens: quamvis eisdem nominibus rerum suppositio in propositis enuntiationibus fiat, priores iamen de substanliis nominum, secundae vero de qualitatibus eorumdem intelligendze/ sunt. Et hujus- modi infinitas sunt orationes, quz? sub eisdem nomi- nibus non modo «zquivocis aut quolibet schematis genere translatis, verum etiam univocis, de aliis atque aliis debere intelligi, ipsa rerum proprietas, et orandi regula prudentem docet interpretem. Omne vero nomen, diversa significat, substantiam videlicet et qualitatem. Ut album,: id quod appellatur album, quod est substantia nominis; et id quo appellatur | album, quod est ejusdem nominis qualitas. Sub eodem igitur nomine quod est album,si quis dicat, album est corpus, album est accidens, rerum pro- prietatem secutus interpres, sicut diclum est de eo quod appellatur album, quod vere est corpus; hoc vero de eo quo appellatur album, quod vere est accidens, interpretabitar. Neque enim id quod album est accidens esse, neque id quo album est corpus esse, rerum ipsarum permiltit proprietas. Similiter ergo cum dicitur hominis atque Dei in Christo facta con- junclio, non debet intelligi quod is qui, homo est et is qui Deus est in Christo conjuncti sint. In eo 1383 namque nihi] est quo Deus sit intelligatur conjunctum. Sed ipse Christus qui Deus est, etiam homo est, qui nulla ratione sic potest conjungi. In ipso itaque divina essentia, qua Christus est Deus, et. humana subsistentia, qua ipse est homo, reete intelligantur conjuncte, et ex sensu accipiendum est quod dicitur, hominis Deique facta conjunctio. Quod etiam ita accipiendum, auctor, sicut jam diximus, declaravit, cum eumdem sensum repetens, dixit: Sed si ita humanitas divinitati con- juncta est. Ne ergo lectorem decipere possit aliqua dictio, que cum sensum aurium sono excitat, in quacunque oratione ponatur, offert menti quaecunque significat, rerum proprietatem, quam apud philoso- phos didicit recolat, et loquendi rationes quas logica ministrat attendat ; atque cóvca£ry ex grammaticorum, Ai&ww ex dialecticorum seu sophistarum, $fj:v ex rhetorum locis considerans, de tot signuificatis id quod ad propositum pertinet, convenientium illi rationum adminiculis, eligat. Et ut de caeteris orandi taceam speciebus, in affirmationibus, qua res sub-, jeeta cujus rei przedicatee suscipit nomen, inter ceetera qua significantur, notare contendat, ibique mentis sum intellectum constituat. Quod quidam, qui cum nihil intelligant, omnia judicant, homines impuden- lissimi, desipientia sapientissimi, absque disserendi ralione disertissimi, minime cogitant attendendum. Ideoque non ex sensu mentis ejus qui loquitur verba, sed ex verbis sensum, el alium sepe quam illum cui sunt arlieulata, accipiunt, in his etiam quei ipsi pro- ferunt verba non intelligentes, neque qu&& loquuntur, neque de quibus affirmant. Unde cum audiunt ho- minis Deique factam in Christo conjunctionem, pu- tant quod is qui homo est el is qui Deus est-in Christo dicantur conjuncti. Quemadmodum si dican- tur humani spiritus, qui anima vocatur, corporisque in Christo facta conjunetio; recte intelligitur non modoid quo anima est spiritus, et quo caro est cor- pus, id est, spiritus corporisque nature, verum etiam ipsa anima qua est spiritus, et ipsa caro qua esl corpus, esse im Christo, ibique esse conjuncta. Sed non ita potest accipi, cum dieitur hominis Deique conjunctio in Christo facla : scilicet utilis. qui homo est et is qui Deus est intelligantur esse conjuncti ; sed tantum divina essentia et humana subsistentia, id est divinitas et humanitas. Neque vero hae per ap- prehensionem. Sin ita, id est, per apprehensionem hümauitas divinitati conjuncta est, nihil (supple) uuum. Nam et ipse in sequentibus addet. Nihil (in- quam) naturaliter unum, ex horum utrisque confec- tum est: videlicet non ex hisalicujus unius constat proprietas. Quocirca nec Christi. Ac per hoc, Christus nihil est, scilicet non est aliquid naturaliter unum, quod tamen est. Nomen quippe ipsum quod est Chri- stus, unum quiddam signifieaL, 1d est, ipsum qui dici- tur Christus, et ex multis collectam proprietatem, qua dicitur Christus, et hoc intelligitur ex singularitate hujus vocabuli, quod est Christus. Ac si.] Quasi: Vocabuli singularilas unum ostendit. At qualiter unum sit videndum est. Non simpliciler unus non est, qui secundum Nestorium, ex eo qui Deus est et ex eo qui homo est. conjunctus est. Cer- Lum est autem quoniam qui Deus est, est eliam per- sona. Persona vero persone nisi secundum apposi- tionem conjungi non polest. Si vero duabus personis manentibus, illa videlicet quz est Deus, et illa qua est homo, ea conjunctio naturarum, id est divinilatis et humanitatis, facta est, quale superius diximus, hoc est secundum appositionem. Quasi; qu&& Deo et ho- mine manentibus personis aliter fieri non potest, nihil unum ex duobus effici potuit. Attende quod ait: Si humanitas divinitati secandum appositionem con- juucta est, nihil unum ex utrisque confectum est; et quando secundum appositionem fieri intelligenda sit, ostendit cum ait: Si duabus personis manenti- bus conjunctio fit earum. In quo manifeste demonstrat quod nulla es& naturarum secundum apposilionem IN LIBRUM DE DUABUS NATURIS ET UNA PERSONA CHRISTI d sit homo quod ei qui in illo A conjunctio, nisi earum subjecta in quibus ipse sunt b C D 138£ vel de quibus praedicantur sibi invicem secundum appositionem conjuncta sunt. Nam in corpore anima- lis, carnis et ossis naturze non appositione, sed. com- positione copnjunctz dicuntur: quoniam caro et os in ipso corpore animalis, non appositione, sed com- positione conjuncta sunt. Nam quandocunque ea quc ennt aliquod subsistens componunt, et ea quibus sunt ipsa componentia totius subsisteniis illius pro- prietatem componunt. Non autem universaliter con- vertitur. Sepe etenim alicujus subsistentis proprie- tas ex multis est naturis composita, ipsum tamen subsistens simplex ex nullis subsistentibus constat. Ut animse illa specialis subsistentia, qua ipsa est et dieitur anima, ex diversis subsislentiis constat. Item attende quod non ait: si duobus que sunt manenti- bus; imo ait, si duabus pergonis manentibus ea con- junctio, ete. Plurima enim sunt que persone non sunt, quorum aliqua secundum appositionem, aliqua secundum compositionem sibi invicem conjunguntur, ut lapis lapidi: quandoque sola apposilione, quando compositione conjungitur. Sed persona persona&e nun- quam componitur. Omnino enim nihil unquam ex duabus personis fieri potest. Ideoque nec earum na- ture naturam aliquam componere possunt. Sed se- cundum personarum, qui quandoque contingit, ad se invicem appositionem, earumdem quoque nature ad sese dicuntur apposite. Si igitur Deo et homine duabus personis manentibus, naturarum Dei et ho- minis est ad se invicem facta in Christo secundum appositionem conjunctio noa est una ex ipsis Christi facta proprietas, et quoniam nihil nisi proprietatis sus singularitate unum est, consequitur quod secun- dum Nestorium, qui, qualiter dictam est, Deo et ho- mine, duabus personis manentibus, duas in Christo nataras sibi invicem non compositione, sed apposi- tione junctas opinatur, nihil unum est Christus. Ac per hoc omnino nihil, vere. Quod enim non est unum, nec esse omnino potest; sicut etiam quod non est, non est unum. Est enim philosophis multarum pro- positionum locus, et per se nota propositio, quod esse alque unum, universaliter convertitur. Quodcnnque enim est, unum est; el quodcunque unum est, est, Verbi namque singularitatem suppositee rei singula- ris proprietas exigit. Sicut et pluralitatem verbi rerum: suppositarum illa que uni convenire. non polest proprietatum diversitas. Ut si quis de Platone loqua- iur, sive unum sive multa de ipso affirmet, vel neget, verbo singulari hoe faeiet. Non enim dicet, Plato le- x gunt, sed legit. Nec Plato sunt, sed est homo albus, astrologus, et hujusmodi alia. Si vero Platonem et Ciceronem supponat, non dicet, Plato et Cicero est, sed sunt hoe vel illa. Nisi forte verbi tropo preedi- cati nominis singülaritati singularitas ipsius verbi reddatur : ut omnia Caesar erat. Ergo quicunque dicit sunt, de pluribus ;.qui vero dicit. est, de uno se loqui seeundum precepta grammaticorum eignificat, Est autem illud unum quandoque simplex, ut anima; quandoque compositum ut animal; ct aliquando con- linuum, ut corpus animalis; aliquando: disgregatum, ut acervus. Tamen, sicut simplex, ita et compositum sus proprietatis singularitate est unum. Nec modo ila que linearum suarum terminis interpositis sunt continua, u& corpus animalis : aut quolibet alio modo sine disgregatione junctissima, ut ipsum animal, absque spiritus corporisque dissolutione ; verum- eliam ea que ex pluribus a se invicem disgregatis conjunguntur, ut acervus lapidum, aut hujusmodi aliquorum, chorus tritici, aut leguminum, ant hujus- modi aliorum, sue tamen proprietatis singularitate unum sunt. vela Sed esse, etc.] Quodcunque est, unum est. Sed esse Christum, id est quod de Christo verbi singula- ritate dicatur, est, coram omnibus, et absque mulli- plieitate sensus manifeste ac sine falsitate alicujus admistione veraciter confitemur; et quoniam quod- cunque est, unum est, et Christus est: unum Agitur 1385 ease proprietatis suce stum. Quod si ita est, ut utique est, non sunt in Christo Deus et homo dus persone, sed sicut ipse proprietatis suce singularitate unus est, ita quoque ejusdem proprietatis naturali dissimilitudine unam ejusdem Christi sine dubitatione. personam esse ne- cesse est: et vere. Si Christus, qui est et Deus et homo, qualiter diximus, unus est, non "sunt in ipso Deus et homo du:e persouc. Nam si Deus et homo essent in illo duz:e person:e, ipse non posset esse unus Christus. Quasi: Sed essent duo Christi, unus ille qui esset unus Deus, alter ille qui esset bomo. Di- cere vero duos esse Christos, unus qui Deus sit, alius qui hozao sit, nihil est aliud nisi insania mentis pre- cipitata, a sua quasi quadam altitudine rationis. Cur enim omnino duos illos, videlicet unum hominem, alium Deum, audeat Nestorius vocare Christos ? Quasi : Nulla omnino est ratio. Atque idem admirans idem repetit, ut rationem illam qua quelibet quibus ipsa convenit possunt duo vocari, ab istis ?removeat. Ait DB versarum specierum ergo: Vel cur eum qui Deus est vocet Christum, ej eum quoque qui hou est, appellaturus est Christum, cum is qui natura Deus est, et is qui natura homo est nihil habeant naturaliter simile, et ut alio nomine idem dieatur, nihil habeant conjonetum ex Dei at- que hominis facta, imo si maneant duc persons, ficta copulatione ?. Sensus: Cur simili nomine abutatur iu diversissimis naturis ? cum scilicet, si cogitur Christum difünire, utrisque (ut ipse dicit) Christis non possit adhibere unam substantiam diffinitionis, id est substantialem, saltem secundum) substantiam forme, eisi non secundum formam substantie dif- finitionem. Hzc enim sola ratio qua? cujuslibet no- minis appellatio naturaliter est communis, si videli- cet qualitas secundum quam est nomen illis quorum est nomen, tota forme substantie] est communis, ut homo velalbum. Quae communio inter Deum et ho- minem,neque: secundum aliquam subsistentiam, ne- que secundum aliquod accidens esse potest: quo- niam Deus et homo nullo genere, nullo accidente pos- Sunt esse conformes; et iía nomen hoc quod est Christus, de Deo et homine, personis videlicet tam genere quam individuali proprietate inter se diversis, . wuuivoca appellatione predicari non potest: Vere; . etenim, si Dei atque hominis diversa secundum genus substantia. est, ut ulique est, unumque nomen Christi, in utrisque, id est uterque appellatur, hoc nomen quod est Christus, nec eonjunctio diversarum substantiaruu, id est divina essentie et humanse subsistenti&, anam quod in principio erat personam ereditur fecisse quod non erat, id. est gigantem: ge- mina substantie, aequivoeum est nomen Christi, id est nomen hoc quod est Christus, e£ nulla una diffi- nitione potest concludi ; quasi: Quod non est verum. Sensus: Neque univoea, neque :&quivoca appellatione duarum in Christo personarum, nomen est Christus. Quibus autem, etc.] Hucusque dialecticis ratioci- .nalionibus unam esse personam (Christi non duas ostendit. Nuuce rhetorum utens firmamento, multa breviter tangit, quibus idem firmissime — ostendit. Quasi duos dicere Christos, unum Deum, alterum ho- minem, nulla ratio habet. Auctoritas autem, qua hoc posse astrui videatur, similiter nulla est: nam quibus unquam Scripturis ad intelligendum Deum et homi- - pem nomen Christi geminatur? Ac si dieat: nulla. ' Quid vero novi, hoc est, quid novum per adventum Salvatoris effectum est, si in. hominis queque credi- tur a Deo facta assumptione, Deus atque homo di- ver&e manserunt persone? Hie si quis dicat, cre- - ditarne in hac assumptione aliqua novitas facta? Respondemus: lta utique. Nam catholicis et fidei — veritas, et raritas miraculi constat, in eo quod Deus dieitur homineln assumpsisse. Hoc autem miraculum ex his ex quibus admiratio solet contingere, vi- — .deliee& ex rei magnitudine atque novitate. Quam " enim magnum est, hoc quamque novum! Quasi: .. Nihil tam novuni tamque magnum est, quam magnum PaArTA0r. LXIV. GILBERTI PORRET/JE COMMENTARIA, singularitate, dicimus Chri- AÀ est atque novum id quod semel nec ullo alio secule 1386 possit evenire, ut scilicet natura ejus qui est solus Deus, conveniret compositione cum humana natura, qua erat ab eo diversissima ; atque ita ex distantibus naturis fieret copulatione una persona. Diligenter attende quod ait, fieret copulatione una persona; et non intelligas quod naturarum copulatione fieret persona, sed quod fieret copulatione una. Non enim quod erat factus est Christus, sed quod non erat. Erat autem Deus et Filius Dei, et persona, et unus, sed sine diversarum naturarum copulatione. Si quis ergo quaerat, Christus quid factus est? nemo respon- debit quodiipse sit factus Deus, vel quod sit factus Filius Dei, vel quod sit faetus persona, vel quod eit factus unus; sed quod sit factus diversarum natura- rum copulatione unus. Quid unus? Unum totum, unum compositum, et hujusmodi. Et hec est mi- rabilis novitas. Soient quidem usu nascentium, qui vocatur natura, in una persona plurima di- conjungi: ut carnes, ossa, sanguis, cholera, et hujusmodi, et cum his om- nibus anima, que tamen inter se aliquo genere et aliqua ratione conveniunt. Item subsistentie gene- rales et. differentiales, quse partes sunt spiritalium subsistentliarum ; et accidentia, que» etiam nume- rantur in partibus peraonalium proprietatum, quae inter se quandoque aliquo genere semper aliqua ra. lione conveniunt; sed quod omni genere omnique ratione diversa aliquod. unum componerent, nulla unquam consuetudo nascentium habuit; quod tamen in ea persona qu& Christus vocatur, factum est, in qua divin: essentiae conjuncta est humana subsisten- lia, que ab ea non modo omni genere, verum etiam omni ratione intelligitur esse diversa: illa enim est essentia, ista est subsistentia; illa sine principio, hac est principio; illa creator est, ista creatura aliquid est. Unde harum in Christo facta conjunctio, novitas est. Secundum Nestorii vero sententiam, qui QC sieut erant ante incarnationem Christi divinitas et humanitas, videlicet sine aliqua sui inter se copula- lione, ita Chrislo incarnato dicit eas manere, quid contigit novi? Ac si dieat, nihil, quod ex verbis ip- sius manifestum est; inquit enim : Humanitas divini- tasque servaut proprias personas, id est, sicut ante incarnationem Christi, Deus et homo erant diverse persons, ita et post incarnationem. Et quasi hoc omnibus debeat esse indubium, quadam id admira- lionis forma confirmat, dicens: Quando enim non fuit propria divinitatis una, itemque propria huma- nitatis alia persona ? Quasi : Quando non fuit Deus alia persona quam homo, et alia homo quam Deus? Qnando vero non erit ? Quasi : Semper fuit, et. sem- per erit, alia hic ab illa; vel quid amplius? Quasi: Quid novi contigit? etc. Vel quid amplius contigit in generatione Jesu, quam in generatione cujuslibel alterius hominis, si discretis utrisque personis, id est Deo et homine, discrete, etiam fuere nature, id est D divinitas et humanitas? lta enim, qualiter dictum est, discretis videlicet manentibus personis, id est, Deo et homine, ille, hoc est in generatione Jesu, nulla conjunctio naturarum, divinitatis scilicet et hu- manitatis, potuit esse, ut in. quolibet homine, id est in cujuslibet hominis generatione; cujus hominis Deo auctore atque operante generati, cum propria, et adeo per proprietatem suam discreta persona sub- sistat, nulla divinitas, non dico Grece secundum munus vel muneris quemlibet usum, sed dico excel- lentissim:e substantie, id est essentia est ei, hoc est, ejus humane nature aliqua compositione con- juncta. Deus enim, qui nusquam non est, ubique sue subsiantie plenitudine totus est, ideoque in omni homine est, eui etiam ad aliquos usus Pater et Filius donaut Spiritum suum. Sed nullus illorum essentia divinitatis sus humanitaüi qua homo est composite Deus est, Jesus autem solus est, in quo omnis plenitudo divinitatis est : uam el sicut ubique et extra omnia, ita im ejus humano corpore atque A4 1381 IN LIBRUM. DE DUABUS NATURIS ET UNA PERSONA CHRISTI 1388 spiritu Pater, et Filius, et eorum spiritus totus est, A est Christi, que» sicut. semper fuit Deus, ita semper spiritus quoque Patris, et. suus ad quoscunque usus, idem Jesus vult, in ipso est. Pater quoque in ipso est personali proprietate, alius ab ipso ; sieut et Spiritus canctus in ipso, personali proprietate alius est ab ipso. Ipso vero in &e esse non potest, unde cum ipse dixisset ; Pater inme est, non subjunxit, et ego in me ; sed po- tius, et egoin Patre. Sunt ergo in Filio, Pater et Spi" ritus sanctus, personalibus proprietatibus ibidem, ei- cut et ubique alii ab ipso : ipse vero, non in se, quo- niam personali proprietate. a seipso alius esse non potest;in eorpore tamen ejus et anima, sicut dictum est, et Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, totus est, et personalibus proprietatibus diversi a corpore ip- ejus et anima. Nam neque corpus ejus neque anima, est vel Pater, vel Filius, vel Spiritus sanctus. Es- sentia vero qua Filius cum Patre et Spiritu sancto idem singulariter et individualiter est, subsistentiis corporis ejus et anime, imo toti humanitati in ipso conjuneta est, quod in nullo homine alio factum est. Unde nullus aliorum, quamvis in eorum corporibus atque animabus, imo in ipsis Paler, et Filius, et eorum Spiritus sit, quamvis etiam ilüs a Patre et Filio et Spiritus sanctus datus sit, et multe gratie in eodem Spiritu, nullus unquam divinitatis essentia Deus est. Ipse vero cujus essentie humana subsisten- iia conjuncta est, et Deus et homo est. Sed.* fortasse Jesum, etc.] Superius eur duos Nesto- rius Christos, unum Deum, alterum hominem diceret, admirans quarmebat, cum neque univoca appellatione possent, neque &quivoca, prater Scripturarum usum deberent duo. Christi diei. Nunc quod nee etiam nominis translatione eosdem, id est Deum et homi- nem, duos dici Christos conveniat, ostendit. Quasi: Deum et hominem, quos in ipso duas dicit Nestorius esse personas, cur appellet Christos miror, cum nihil simile habeant, etc. Sed fortasse Jesum, id est personam hominis, illam videlicet personam quam in B Christo hominem esse putat, idcirco vocet Christum, C quoniam divinitàas quedam, mira quaedam sit ope- rata per eum. Quasi: sicut Scripture de venturo Messia promiserant. Esto. Quasi : Concedatur hoe. Deum vero ipsum, illam videlicet personam quam in Christo putat esse Deum, cur vocet appellatione Christi? Quasi : Vocet illam quoque Christum eadem causa? Quoniam scilicet divinitas inira quzdam sit operata per eam ? Ac ei dicat: Non convenit. Si vere Nestorius dicat illam personam quam in Christo esse hominem putat, hac de causa recte vocari Christum, quoniam divinitas mira quedam sit ope- rata per eum, quaro cur non ipsa quoque elementa, id est, terram, aquam, aerem, ignem, simili voca- bulo audeat appellare, per qua Deus mira que- dam quotidianis motibus, generationis, corruptionis, augmenti, diminutionis, alterationis et etiam secun- dum loeum mutationis, operatur. An infirmabit si- militadinis rationem, dicens non ad rem pertinere quod de elementis opponimus, ideo quia irrationa- biles substantiz:e non possunt, sicut supradictum est, habere personam, id esl esse persone que Christi vocabulum excipere possint? Quasi: Non valebit, quoniam et irrationabiles substantie plurimae sunt qua et persond sunt, et per eas mira quaedam divi- nilas operatur, nulla tamen earum Christus vocatur. Nonne etenim in quibusdam hominibus, in se sanc- ctis, ac quantum ad alios, divini cultus pietate conspi- cuis, apertus Divinitatis actus agnoscitur, quorum iamen, acsi dicat, nemo Christus vocatur? ldeoque ila persona in Christo quam putat esse hominem, non idcirco appellabitur Christus, quoniam per eum mira quadam sit operata divinitas. Nihil enim inte- rerit cur non sanctos quoque viros, per quos Deus mira operatur, nee eorum subsistentiis, quibus ali- quid sunt, copulata divinitas eadem appellatione dignetur, ut scilicet vocentur Christi, si persona quiza *[n textu supra, col. 1346, legitur : Esto vero, Deum. D fuit persona, in assumptione humanitatis non est ex conjunctione divinitat!s et humanitatis una. Sed forsitan,.etc.] Quasi : Nihil intererit car non sanctos quoque viros, etc. Sed forsitan dicat Nesto- rius illos quoque, id est sanctos, per quos mira qua&e- dam est operata Divinitas, vocari Christos: fateor, sed non veros Christos, imo ad imaginem veri Chri- sli : eb quare &d imaginem ejus, paulo post dicet. Quod si nulla una persona conjuncta est ex homine atque Deo, id est, si persone unius proprietas ex humana atque divina natura non constat, arbitrabi- mur omnes ilos qui vocantur Christi; non ad ima- ginem veri Christi Christos vocari, sed ita veros Christos esse, ut arbitremur hie esse verum Chri- stum qui creditur genitus esse de Virgine. Et quare arbitramur, supponit : Nulla quippe persona secun dum Nestorium, in hoc Christo vero est adunata ex Dei atque hominis copulatione, id est hujus persone qua est Christus, qui esse ccepit nunquam persona, individualis proprietas minime intelligenda est ex divina et humana natura constare, sed Deum et hominem. in Christo diversas esse personas. Sicut nec in eis, sanctis videlicet, qui Dei Patris, et ipsins Christi ejus Filii, Spiritu sancto sibi per gratiam dato, de venturo in carne Christo przedicabant, quo- rum scilicet personales proprietates nequaquam ex divina et humana natura erant composite: sed unus- quisqueillorum erat persona, et Spiritus Patris et Fi- lii, illis ab eodem Patre et a Filio datus, alia ab ipsis erat persona, ad usus diversos vere illis data, et ad hunc usum maxime, ut, sicut jam dictum est, de venturo Christo preedicarent.Propter quod, hoc est, cu- jus ipsorum cum Christo consortii ratione, ipsi quoque appellati sunt Christi, quia per hoc quodam modo erant ejus, quem sua predicatione ostendebant, imago. Jam vero, etc.] Quasi: His que diximus patet Deum et hominem non esse in Christo duas personas. Jam vero sequitur id quod omnino indubium est, ut scilicet Deo et homine in Christo secundum Nesto- rium manentibus diversis personis, nullo modo cre- datur humanitas esse assumpta a divinitate, quod tamen recte credentium fides habet. Diligenter at- - tende quod dicitur a divinitate assumpta humanitas, eL non tam ex dictionibus sensum, quam ex sensu. dictiones judieaturus, quid secundum grammaticos locutio, quid secundum rhetores elocutio leetoribus intelligendum minisiret, ex rerum ipsarum proprie- tatibus disce. Auetores enim consueverunt dictioni- bus sensus eisdem sape diversos, sepe diversis eos- dem proferre. Ex eodem enim intellectu dictum in- venitur, et Deus assumpsit hominem, et divinitas assumpsit humanitatem, illud persone, hoe natura- rum nominibus. Illa enim nomina, id est Deus, homo, a naturis quidem diversis, sed tamen persone unius sunt nomina. Hee vero, id est divinitas et humani- ias, naturarum sunt nomina; sed illa, hoe est Deus et homo, quandoque ex intelleetu persons, quando- que ex intellectu naturarum, utraque quandoque alterum pro persona, alterum pro natura intelli- genda ponuntur. Similiter et hiec, id est divinitas et humanitas, aut utraque pro naturis, aut; utraque . pro persona, aut alterum pro persona, alterum pro natura dieitur. Nam cum dicimus, Deus assumpsit hominem, et divinitas assumpsit huinanitatem, ex eodem hie dicimus sensu, et ibi Deus et hie divini- tas ad intelligendam personam; hominem veto et humanitatem, ad intelligendam naturam his ora- tionibus proferuntur. Non enim assumpsit persona. personam, neque natura naturam, neque natura per- sonam, sed tantummodo persona naturam: formam : enim servi nihil nisi Christus accepit. Sed Nesto- rius audiens, Deus assumpsit hominem, putat intel- ligendum quod qui Deus erat eum qui homo est assumpserit ; quod esse non potest, nam unus et | E- E 3 E-- " 3 IP 9» dini bacs 2" - collectione. Propriore -substantia, qux alio nomine dicitur subsistentia, est - eorum qui per eam subsistunt natura; genus vero 1389 GILBERTI PORRET/E COMMENTARIA. 1390 idem est Christus, videlicet. qui et Deus erat, et ho- A genus humanum, et item aliis verbis idem dicit : Nulla mo est, qui se ipse ipsum nulla ratione assumere potuit: quia non nisi diversorum ulla potest esse assumptio. Quod si in Christo unam putat esse per- sonam illum qui Deus erat, alteram vero esse. perso- nam illum qui homo est, aique illum «qui Deus erat eum qui homo est assumpsisse, hoe. quoque impossi- bile est. Nam sicut omnino idem, ilà omnino diver- sum assumi non polest, Non vero sunt aliqua inter se magis diversa quam ea quae omni genere et per- sonalibus proprietatibus diverso sunt. Non indefinite dicimus genere, sed universaliter omni genere. Nec dicimus quibuslibet proprietatibus, sed personalibus proprietatibus. Sunt enim quas differunt genere, sed non omni: ut lapis et lignum, quz tamen uno genere eorpora sunt, et differunt proprietatibus, sed non per- sonalibus, ideoque unum aliquod componere pos- sunt: ut domum, vel hujusmodi aliud. Sunt etiam qus omni genere, ac per hoc tolis proprietatibus, sed non personalibus, et idcirco in uno esse possunt: ut color et superfieies, quce. nullo genere, nulla pro- prietatum naturalium parte conveniunt; et tamen in uno sunt, quoniam earum proprietates personales non sunt. Non enin color per se a superficie unus, eujus proprietas id non efficit ut cum superficie in uno esse non possit. Item sunt quadam qus pro- prietatibus etiam personalibus differunt, et tamen omni genere suo et specie etiam conformia sunt: ut Plato et Cieero. Sunt etiam quse conveniunt, non dieo diversarum numero natararum suarum imagi- - paria vel substantiali conformitate, sed unius simpli- cis atque individus essentie singularitate. Differunt autem personalibus proprietatibus, ut. Deua Pater, et ejus Filius, et utrorumque Spiritus. Sed, sicut jam diximus, non sunt horum omnium aliqua a se invi- cem ita diversa, sicut ea qui omni genere totisque personalibus proprietatibus differunt. Omnino enim -disjuneta sunt que :eque personis naturisque separa- rantur, id est qui personalibus proprietatibus et naturarum dissimilitudine distant, prorsus (inquam) disjuncta sunt. Nec magis, imo nec tantum homines " bovesque inter se disjuneti sunt, quam divinitas hu- - manitasque in Christo discreta est, sj in assumptione qua Deus hominem ereditur assumpsisse, ipsa divi- "nitas et humanitas, id est. Deus et homo, mansere persone. Homines quippe ac boves, a se invicem . proprietatibus speeiebusque disjuncti, una animalis, hoc est generis communitate, que est per substan- tialem in ipso conformitatem, junguntur. Illis enim, hoe est hominibus et bobus, etsi secundum proprie- tates et species dilferentibus, est tamen communis secundum genus substantia. Kt qualiter hoc intelligi - debet, explanat aliis verbis, eumdem sensum repe- tens ita: Eademque universalitatis colleetione na- — tura. Quod enim dixerat substantia, hoe dicit natura, et quod dixerat communis, hoc dicit eadem ; et quod dixerai secundum genus, hoe dieit universalitatis etenim Scripturarum usu, nihil aliud putandum est, niei subsistentiarum secun- . dum totam eorum proprietatem, ex rebus secundum . gpecies suas — eollectio. Qua similitadinis comparatione omnes ille p subsistentise dieuntur unum universale, unum divi- differentibus similitudine comparata duum, ünum commune, unum genus, una eademque patura. Hae itaque communi natura homines, sieut dictum est, bovesque junguntur; Deo vero atque homini quid non erit disjunctum diversa ralione, si seilieet/ sub diversitate nature illorum, quse certa est, quoniam essenlirte Creatoris nulla rei create 'gubsistentia potest substantiali similitudine esse con- - formis, personarum quoque discretio in Christo man- sisse eredatur ? Non est igitur, ete.] Quasi : Deo el homine in Chri- " sto personis mauenlibus, nullo modo creditur a di- vinitate assumpta humanitas. Non est igitur salvatum B in nos salus processit Christi generatione, qua a di- vinitate non esset assumpta humanitas. Tot; quasi: Multorum prophetarum sceripturge illusere populum credentem Christi generatione in se processisse sa- lutem. Omnis auctoritas Veteris Testamenti sperna- tur, per quam auctoritatem promittitur mundo salus Christi generatione. Manifestum est aulem per ea qua Nestoriüs opinatur, eam non provenisse, sj vi- delicet in Christo Dei et hominis eadem diversitas est in persona qua est in natura, hoc est, si in Chri- sto Deus et homo ita sunt diverse personc, sicut in ipso divinitas et humanitas sunt diverse nature. Eumdem quippe salvum fecit, quem non ministra originali concupiscentia, sed divina gratia preeunte creditur assumpsisse. Attende quod ait eumdem, et quem, e£ non intelligas, quod eum qui homo est, Christus qui est Deus, et Filius Dei assumpserit. Hoc enim auctor hujus sni tractatus exputat disputatione : quoniam nulla ratione vel seipsum, vel aliam a se- ipso personam assumere potuit. Sed ut ipse, qui ut natura Deus erat, et relatione Dei Patris Filius, et individuali proprietate esset etiam homo, assumpsit ea que sunt hominis, id. est humanum corpus, et humanam animam, et etiam usque ad similitudinem servi formam humanam, et hoc in seipso ab omni reatu atque vitii necessitate per gratiam munda glo- rificavit; et idcirco dicilur hominem et assumpsisse et salvum fecisse. Si vero quod opinatur Nestorius verum est, hoc est si manet eque in Christo divine &tique human: nature personeque discretio, nulla omnino hominis a Deo assumptio intelligi potest. Qui igitur manente hominis persona assumi non potuit, jure non videbitur per Christi generationem potuisse salvari. Non est igitur hoec quoque, quod a catholicis recte creditur et optatur, videlicet. per Christi genc- ralionem humanam, hominum 5salvata natura; quod credi nefas est. Ex his igitur manifestum est quod in QC Christo non sunt duse persone Deus et homo, sed ipse Christus una persona est, divina essentia vere Deus, et humana subsistentia vero homo. Sed post- quam permulta sint que hune Nestorii sensum de diversitate personarum in Christo valeant impugnare atque perfringere, tamen de argumentorum copia hec interim libasse snfficiat. Transeundum quippe est ad Euwtychen, qui, ete.| Hueusque errorem Nestorii et posuit et destruxit, nune errorem Eutychis similiter prius ponit, el postea destruit. Hic etenim cum esset evagatus ab orbitis veterum, hoc est cum dimisisset vestigia antiquorum, cucurrit, id est velociter incidit in er- rorem contrarium errori Nesiorii, asserens tantum abesse a eatholic:e fidei veritate quod Nestorius opi- natur, ut videlicet credatur, hoc est credi debeat gemina persona esse in Christo, ut ne naturam qui- dem duplicem esse in eo oporteat confiteri. Ait quippe Eutyches ita esse assumptum a Deo hominem, id est humanàm naturam, ut scilicet ea, hoc est talis hominis eum Deo adunatio facta sit, vt natura humana in eo post adunationem non manserit ; hujus autem error probabitur ex eodem fonte ex quo error Nesto- rii, vere. Nam sicut Nestorius arbitratur non posse esse in aliquo nataram duplicem, quin persona fleret duplex : quod ideo arbitratur, quia (sicut supra die- tum est) in ombibus naturis putat dici posse perso- nanr; atque ideo cum in Christo esse nataram duplicem confiteretur, duplicem etiam esse personain credidit, ita quoque Eutyches non putavit naturam duplicem esse iu aliquo sine duplieatione persone; et ideo cum non confiteretur duplicem in Christo esse personam, arbitratus est consequens esse ut ejus una tantum videatur esse natura. Itaque Nestorius, tam secundum naturalium. quam seeundum theologicorum rationes recte tenens in Christo esse naturam duplicem, hoc est divinam et humanam, non modo falso conira philosophic veritatem, verum etiam saerilege contra Christians fidei religionem, confitetur duas eo 1391 dem esse personas: alteram quie homo est. Eutyches vero recte, quan- ium ad rei veritatem et catholicam fidem, credens Christum esse unam tantum personam ; et falso con- tra rationes, et impie contra religionem, credit unam quoque ipsius solam divinam seilicet esse naturam. Qui Eutyches, convictus non argumento quo quae- stionis purgaretur ambiguum, sed ipsa evidentia re- rum : quod recte dico, quandoquidem omnibus, absque quibuslibet extra sump'is inventis, manife- stum est aliam esse naturam hominis, aliam Dei, ait se confiteri duas in Christo esse naturas, sed hoc ante adunationem divine et humane nature, unam vero esse post adunationem. Que sententia ipsius non aperte quod vult eloquitur, id est cui sensui mentis ilins hae verba, videlicet ante et post sint articu- lata, et ex quo ipsius sensu prolata sint, certa pro- prietatis significatione non exprimitur. Nam et ante ex diversi preecedentis, et post ex diversi sequentis temporis intellectu, potest proferri. Ut tamen ejus dementiam perscrutemur, hanc temporum diversi- tatem divisione exponimus, ostensuri quoniam quod. libet horum temporum quz manifestabit divisio, velit intelligi, dicendo, ante et post; tamen impose. sibile est eam quam ipse opinatur divinitatis huma- nitatisque fieri adunationem. Dicimus ergo quod àdunatio hee divine et humane nature in Christo, aul tempus generationis ejus, scilicet in utero Vir- ginis facta est, quoniam iunc Verbum earo factum est; aut tempus resurrectionis, quoniam tune anima humana, qui vera Christi morte fuerat ab ejus cor- pore separaía, eidem conjuncta est. Sed si tempore generationis adunatio facta est, quod dieit ante adu- nationem factam, in Christo naturas illas, divinam scilicet et humanam, fuisse duas: ideo dicit quoniam carnem illam quam Christus assumpsit in Virgine (sieut predictum est), evidentia rerum convictus, recte dicit a divina natura antequam Christus illam assumeret, esse diversam. Sed de carne jla duarum quas ponemus opinionum unam habere videtur. Vi- detur enim putare quod "Valentiniani putaverunt, videlicet etiam ante generationem Christi fuisse humanam earnem non a Maria sumptam, sed aliquo alio modo, incarnationi illius praeparatam ; Mariam vero virginem appositam, ex qua caro illa, qu: ex ea Virgine sumpta non esset, nasceretur ; ilam vero carnem quie ante generalionem, sicut dictum est, fuerit, a substantia divinitatis, hoc est a divinitate, et divisam atque separatam, id est omnino diversam ; cum Christus ex Virgine natus est, ita adunatam esse Deo, id est divine naiure, in utraque natura, vide- lieet divina et humana, videretur esse facta una tantum natura. Vel si hec ejus non est sententia de carne Christi, quod scilicet non a Maria sumpta sit, illa poterit esse (dicentis duas naturas esse Christi, ante adunationem, unam post adunationem, si, sicut diclum est, adunatio generatione facta est), ut vide- licet corpus quidem sumpserit a Maria, quod tenet cauholica fides: sed antequam illud sumeret, diver- sam fuisse ab invicem deitatis humanitatisque natu- ram : sumptam vero humanam naturam, esse factam unam cum Deitate, atque omnino illam cessisse in substantiam divinitatis, hoe est in ipsam divinitatem. Quod si hanc. adunationem non putat esse factam generalione, sed resurrectione, rursus id duobus su- pradictis modis fieri arbitrabimur, videlicet aut de Maria, aut non de Maria carne assumpta. Christo enim genito, et ant non de Maria assumente corpus, aut ab eadem assumente carnem, arbitrabimur ejus naluras, quas sepe diximus, divinam scilicet et hu- manem, duas quidem fuisse usque dum resurgeret ; post resurrectionem vero, unam. ex duabus factam, ita (sicut preedictum est) ut scilicet humana matura non manserit. De quibus, etc.] Errorem Eutychis de unitate na- turze Chrisli hüacusque posuit. Nunc antequam illum destruat, contra illam opinionem qua putare quis po- IN LIBRUM DE DUABUSZNATURIS ET UNA PERSONA CHRISTI unam videlicet que Deus est, À tes naturam humanam in Christo fuisse B C 4392 non a Maria sumptam disputat, et nequaquam hoe fleri potuisse demontrat. Quasi : Aut non assumente, aut assumente Christo de Maria corpus, etc. De quibus verbis nascitur illud disjunctum, quod videlicet inter- rogabimus, hoc modo dicentes : Natus ex Maria Christus, aut ab ea carnem traxit, aut minime ab ea. Quod si non confitetur Eutyches ex ea Christum traxisse carnem humanam, dicat, quo homine indutus advenerit, id est cujus humana substantia faclus homo apparuerit; et secundum quam divisionem hominis velit sibi dici, quoque ostendit, ipsemet di- videns et dicens: Utrumne eo qui prevariecatione peccati, ab honore conditionis humane deciderit, an alio indutus ? Si dixerit quod advenerit, indutus eo de cujus semine quadam quasi generationis propa- gatione ductus est homo, dieat quem preter Mariam, id est cujus alterius substantiam east vestita divini- tas? Et recte quero quem alium: nam si non ex se- mine Abrahe atque David, et postremo Marise (quasi), de quibus hoc promissum fuerat, fuit caro illa qua Christus de Maria natus est, ostendat ex eujus ho- minis carne sit derivatus. Et proprie loquor dicendo derivatus, quoniam post primum hominem, Adam videlicet, omnis caro humana, ex humana carne qua- dam propagatione diducitur. Mulier namque quz illi in adjutorium data est, de costa ipsius legitur fuisse formata ; ex his vero et deinceps ex mare el femina, ministra originali concupiscentia, deciso utriusque corpore, quicunque preter Christum generatur. Ipse quoque Christus, non quidem ministra originali con- cupiscentia, sed sola ineffabili et inscrutabili divina operante gratia, deciso hominis corpore, homo fa- ctus est. Sed si quem hominem preter Mariam Vir- ginem Eutyches dixeri(, a quo humana generatio Salvatoris sumpta eit? Duo illi inde inferri posse vi- dentur, quod videlicet et ipse errore suo confundetur,- et illusus ipse false opinionis errore, videbitur ab ilis qui Scripturas noverunt ascribere sua asser- tione mendacii notam summ: Divinitali, qu&e men- tiri non potest ; et recte videbitur, quandoquidem in sanctis, hoc est immutabilitate dietorum firmis divi- nationibus, id est prophetiis, quibus divino reve- iante numine plurima que humanam latebant ratio-- nem manifesta patuerunt, promittitur Abrahe atque David, non dico ex eorum, sed dico ut ex eorum semine toti mundo salus, hoe est ille per quem fit salus, oriatur. Tunc enim non modo quod eveniat, verum etiam ut eveniat, promitti aliquid dieitur, cum promissionem ipsam rei eventus necessario sequitur. Nec dico necessarius sequitur, sed ne:es- sario sequitur. Quod utique fit, cum ab eo qui men- | tiri non potest, id est a Deo promittitur. Recte ergo promittitur, ut éx eorum semine, etc., cum preaser- tim sei humana caro conceptione Salvatoris ab aliquo sumpta est, non ab. alio sumi potuerit, nisi unus etiam promissione veritatis, immo veritate promissio- nis proereabatur, id est Abraham et David. Si igitur corpus humanum non est sumptum à Maria, sed a- quolibet alio homine per Mariam, tamen est proereu- tum quod fuerat primorum parentum pravaricatioue corruptum, id est, si hoe Eutyches opinatur, superius dicto, quod est a consequentibus argumento, repelli- - tur. Quod si non eo homine, id est non illius hominis - corpore Christus indutus est, qui homo pro peccati poena mortem, hoe est pro peccato poenam mortis sus- tinuerit, illud eveniet ex loco proprietatis ducta ra- tione-argumenti, videlicet ex nullius hominis semine talem potuisse nasci, qui fuerit sine predicta poena mortis, que est debita pcena originalis peccati. Sen- )sus: Nullus unquam genitus per concupiscentiam. coitus, sine mortis pcena esse potuit. Si igitur ex nullo peeng? mortis propter originalem reatum obno- xio, talis. caro sumpta est, recte infertur, quod ex nullo homine sumpta est. Unde fit ut noviter videatur esse. formata. Sed sme, etc.] Hie breviter tangendum videtur quod in ultimo 1393 GILBERTI PORRETJE COMMENTARIA, 1394 hujus libri capitulo de humans naturce statu clarius À non potuit non mori; unde neque mori, neque non intelligi poterit, quod videlicet cujuslibet subsisten- tiis, aliud est natura, aliud est status. Natura enim subsislentis est, qua ipsum subsistens aliquid est. He vero sunt substantiales forms, et que illis in ipso subsistente adsunt qualitales et intervallares mensure ; cetera vero quae de ipso naturaliter di- euntur, quidam ejus status vocantur, eo quod nune sic, nunc vero aliter retinens has quibus ali- quid est mensuras et qualitates, et maxime subsi- stentias, statuatur. Nam ssepe manente colore, et trium vel quatuor, vel quotlibet cubitorum lineis, semper autem veri nominis subsistenti;:s manentibus, homo nune hoc, nunc illo situ, vel loco, vel habitu, vel relatione, vel tempore, vel actione, vel passione statuitur ; et idem permanens, secundum extrinsecus sibi accidentia variatur. Idem enim est homo sedendo » quod stando, et extra domum quod intra, et. inermis quod armatus, et dominus quod servus, et mane quod vespere, et quiescendo quod agendo, et letus quod tristis. Sciendum tamen est aliqua cum sint alicujus horum generum, tamen secundum illa dicitur esse generatio, et corruptio subsistentis, ut incorporatio et arimatio, quse sunt habitus genere. Cum enim corpus animatur, vel anima incorporatur, fit hae eorporis et anima coujunetione generatio animalis; itemque corporis et anime disjunetione, ejusdem animalis corruptio. Unde animatio corporis et in- corporatio anims subsistentice videntur: et sunt utique,sed neque anime, ueque corporis, sed iliius quod ex his compositum est, animalis. Anima nam- que prater sui incorporationem perfecte est anima ; ei corpus preter animationem perfecte est corpus ; animal vero, nec est nec potest esse animal; preter anime incorporationem et corporis animationem ; - jdeoque animae et corporis sunt extrinseci habitus, animalis autem sud generationis ei corruptionis sub- sislentie. Generationis et corruptionis dico, quo- niam sunt ali] verioris nominis subsistentie, qute - punquam a subsistente recedentes, perpetua vocan- — tur, ut eorporalitas, et illa qua anima est; et dieitur genere spiritus, que non modo corporis et animze, . verum etiam hominis sunt perpetue subsistenti;, . Sieut enim anima hominis nunquam desinit esse ge- mere spiritus, neque corpus ejus esse genere corpus, .— ita homo, etsi remoto corporis habitu et anim, de- sinit esse homo-atque animal, nunquam tamen desinit esse corpus ef spiritus. Sicut autem divina potestate hsec perpetua, antequam essent aliquid, his perpe- -tuis subsistentiis, eis esse aliquid potuerint, postea vero solo auctore Deo, quod -poterant esse fuerunt, etin his ipso solo continente perpetuo manserunt 1 LOS necessario sic futura dicuntur, ita etiam divina potestate predictis, atque hujusmodi aliis generationis et corruptionis habitus, et his que illorum potestatem sequuntur, eorum subjecta aut . geuerationis seu corruptionis suse tempus, eli gene- - rari,etesse, et corrumpi potuerunt, postea vero Deo, sola voluntatis su& causa, operante generatio- nis et corruptionis molibus, diversos status habue- runt. Nai ut de ecteris taceamus, homo corporis animatione, atque anims rationalis incorporatione . animal fit atque homo. Habet autem recte creden- - ium tides, quod hanc in homine corporis anim:eque | 'ompagem, sine aliqua corruptione, divina conser- E vasseb voluntas, ei homo | ipsius factoris sui mandata 1 E E E. ji L servasset. Cum vero mandati prievaricatioae penam meruit, Dei justitia ex sucv voluntatis unica causa, J multorum generum passionibus, et etiam corporis et anims dissolutione illum affixit. Postea tamen pla- cuit illi justificare peccatem, assumere dejectum, reformare corruptum ; etin illa reformationis natura eumdem deinceps sine fine. servare. Ante peccatum "23 CT. T. X ov dali : sed ante peccatum, quia potuit. non mori ; post 1 reformationem vero, quia non poterit mori; ante peecatum tamen.potuit mori, póst peccatum vero NN E ERENRTT u -— ergo fuit, et post reformationem futurus est immor- mori ante peccatum impossibile fuit. Sed, sicut di- ctum est, et post. peccatum non potest non mori, et post perfectam reformationem ron poterit mori. Unde etiam inter hominis subsistentias, quibus vere ipse est aliquid, hse post peccatum necessaria ipsius mortalitas a philosophis numerata est, et in illa qua ejusdem esse exponitur diffinitione, posita. Cum enim ab illis quzritur quid est esse hominem, respondent, esse animal rationale mortale. Quo phi- losophorum usu quidam nostri temporis et Christianae professionis decepti dubitaverunt an post resurre- ctionem veri homines futuri sint, quod eis minime videbatur, eo quod humane subsistentiwe parte, hoc est mortalitate carituri sint. Nobis autem videtur quod neque mortalitas, neque immortalitas sunt ho- minis subsistentie?, sed mortalis dicitur homo, quia potestate divina dissolvi, ante peccatum potest qui- dem absque ulla necessitate ; post peecatum vero ne- B eessario. Jmmortalitas quoque dicitur, quoniam ea- dem divina potestas eum, dum sine peccato fuif, ita conservavit ut non dissolveretur; post reformatio- nem vero ita conservabit, ut nunquam exinde dissol- vatur; et ideo dieitur non posse dissolvi. Non id- circo enim dieitur non posse vel dissolvi, vel non dissolvi, quod Deus hec facere non possit, sed quod ut ità se haberet, vel ante peccatum, vel post peeca- tum, vel post resurrectionem, homo, divina voluntas statuit, Secundum hoc dicitur, so] non posse non moveri, cum tamen divina potestas eum, vut, non mo- veatur, sistere possit. Et hujusmodi sunt infinita. Sunt ergo, ut de ceteris taceamus, hominis mortali- tas et immortalitas, sive necessaria sive non mneces- saria, non subsislenti:. quibus ipse sit aliquid, sed ejus in diversis temporibus, secundum divinam po- lentiam sive voluntatem suam, status. Non tamea diceretur ante peceatum verus homo, si pceenis quae pro peccato inlliet:e sunt subjaceret, quamvis mori atque non mori posset. Neque vero post peccatum putaretur verus homo, nisi eas usque ad anime cor- porisque dissolutionem sentiret. Post resurrectionem quoque.corporis et anime conjunetio semper mane- bit. Suut ergo mortalitas et immortalitas, quibus in diversis temporibus secundum predictas rationes di- eitur homo posse vel non posse mori vel non mori, potenti: quaedam ex eventuum consuetudine mobis note, ideoque in argumentum veritatis humanus sub- stantioe, secundum praedictorum temporum diversi- tatem, sepe sumuntur. Diligenter tamen est atten- dendum, quod si quis preter humane generationis legem eit homo, ad.ilius humane substantiis verita- tem probandam vel improbandam, heec mortalitatis et immortalitatis inveuta non faciunt. Si quis enim dieat Christum non esse verum hominem, quia post peccatum primorum parentum nulla moriendi neces- sitate tenetur, aut aute resurrectionem suam non fuisse talem; quales. post. communem omnium resur- reclionem futuri sunt beati, eo quod passus est, non procedit. Non enim lege peccati, hoc est ministra humana concupiscentia, ex mare et femina genitus est, ideoque nec originali reatu, nec peecaudi nec patiendi ulla necessitate, nec ante nec post passionem lenetur; eed sicut voluntare caro factus est, ita vo- luntate et passus est, et resurrexit, et sine passione aliqua deinceps permanebit. Quoniam iamen divina dispositione omnis humana caro fit, aut ex mare et femina, aut ex mare sine femina, aut sine mare ex femina, aut sine mare et femina, oportuit ut Chri- stus, aut non fieret, aul aliquo istorum quatuor mo- dorum fieret caro. Gum autem; trium modorum exem- pla ipsa faciente jam prsecessissent, Adam namque neque ex mare neque ex femina, sed ex terre limo plasmaverat; Evam vero ex mare sine femina ex costa Ada; caeteros autem quoscunque ex rare et femina; quartum qui restabat, in seipso sine mare ex femina caro facetus, ostendit, quamvis quidam (sicut jam diximus) mentiti sunt carnem ejus noviter 1395 fuisse formatam. Sed hoc refelli potest hac quz se- À quitur ratione, quoniam Frcilicet hee, sieut ilu opi- nantur, noviter formata caro, aut ita visa est oculis hominum, ut pularetur esse tale corpus quod per originalem assumptionem ab homíne diceretur huma- num, quod tamen revera, hoc est veritate dicte ori- ginis, non esset. humanum, quippe quod non dico nulli poenae, sed dico nulli originali poenz subjaceret, quod secundum hnjus temporis statum probabiliter adjungimus; aut nova quadam preter originalem, ut dictum est, assumptionem, qui non sola opinione dieatur, sed reipsa sit vera hominis natura, ad tem- pus formata est; nec subjacens poene originalis pec- cati, hoc est qua pro peccato primorum parentum omnibus ex eis per concupiscentiam genitis,qui etiam ideo originali tenentur reatu, inflieta est. Sensus : Hee noviter secundum aliquos formata caro Christi, aut visa est quod nou fuit, videlicet esse per origina- lem assumpiionem ab homine corpus hominis, aut sicut non fuit, nec visa est fuisse ab homine ; sed si visa eet quod non fuit, imo si quod visa est non fuit, scilicet per assumptionem faetam ab homine verum hominis corpus, Divinitas aperte arguitur mentita, qua ostenderet; quasi : Eo quod ostenderet homini- bus, per eas qud. solent esse hominum originaliter assumptorum proprietates, corpus quod non esset verum, qualiter dictum est, hoe est, per assumptio- nem faeta: ab homine corpus; et cum non esset ita verum, tum fallerentur hi qui secundum hoe verum esse arbitrarentur. At si nova, preler assumptionem, veraque reipsa non ex homine sumpta caro formata est, quo, id est ad quid, et cujus utilitalis causa, tan- quam rei facte ficta est, tanta, id est tot, personarum, velab Abraham, velab Adam usque ad Christum ge- nerationis ejus tragoedia, hoc est rei adeo alto tanta humiliatio ? at illo cujus generatio erat sine tempore, generaretur in tempore. Ubi est, cujus videlicet uti- litatis fine fuit tantus ambitus passionis, ad quam oblatus fuisse, quia voluit dicitur? Sensus: Qua utili- C tate voluit pati ? Ego quippe puto, ne in homine 4ui- dem qui.potest errare, nedum in Deo qui non po- test, non stulte fieri, quod inutiliter factum est. Si quis vero dieat quod hac Christi non ex homine facta incarnatio, et ejusdem voluntaria passio utiliter facta esl, quero ad quam utilitatem faeta probabitur tanta humilitas Divinitas, quod. videlicet Deus «:ternus, temporaliter generatus et passus sit, si homo qui periit peceato primorum parentum, temporali gene- ratione ae passione Christi non est salvatus? Quod utique secundum aliquos non est, quoniam ab eis ne- gatur esse Christi ea qu& est secundum earnem ge- neratione assumptus. Rursus igitur, sicut error Eu- iychis, quod in praecedentibus dictum est, sumpsit principium ab eodem fonte cause a quo Nestorii er- ror, quia seilicet. uterque non putat naturam dupli- cem esse in aliquo sine dujpiies ione persons, ita ad eumdem (Gnem relabitur, nt videlicet quemadmodum secundum Nestorium, ita quoque secandum HEutychen genus humanum non sit salvatum ; et unum hoc infe- ratur, repetit dicens : Quoniam, secundum eum, si tamen hae ejus fuit opinio, non est Christi incarna- lione assumptus, is qui esset eger, id est humana substantia, quie in primis parentibus, et deinceps in omnibus ex eis per concupiscentiam generatis, ori- ginali reatu tenerentur, et originali vitio infirma, passionibus laborasset; et ideo salvatione curaque (ordo verborum conversus est, pro cura salvationeque) egeret ;: cura, ut hic qualiter auctorem suum coleret instrueretur, reatus certa promissione. dimilteretur, coneupiscenti: ardor müinoraretur, postremo ex toto omuis ejus ad peccandum motus, et eliam vitium tolleretur; salvatione vero, ut pro peceato non pu- niretur, et non modo sine peccato, verum etiam sine inquielalione aliqua deinceps servaretur. Hane autem sententiam, quod Christus non assumpserit corpus ex homine, videtur Eutyches traxisse (suppíe) ex verbis Evangelii Joannis, ubi legitur ipsum Dominum dixisse. IN LIBRUM. DE DUABUS NATURIS ET UNA PERSONA CHRISTI 1396 Non ascendit in ccelum, etc.| Si tamen hujus erro- ris fuit, uL crederet corpus Christi non vere fuisse ex homine, sed sumptum ex terra aliuude, atque a Deo formatum in ccelo, quod illi ideireo visum fuisse vi- delur, quoniam recte credilur Christus cum corpore in colum ascendisse, et pulat cum eo cum quo de ccelo descenderat; quod tale exemplum continet, hoe est quod hec ipsius bvangelii verba significare vi- dentur, quibus ipse Christus ait, ita: Non ascendit in ccelum, nisi qui descendit de coelo. Quod longe aliter intelligitur : nam de Christo et omnibus ealvandis hoc dietum est, et est verborum veritas irrefragabilis, si quis non hesciat eam, quce est ratione consorlii eapi- tis eL membrorum, junctissimam unitatem. Sed satis, etc.] Superius auctor, voleus disputare conira opinionem illam qua forte quis putat hu- manam naturam in Christo fuisse non a Maria sumptam dividens ita ait:. Natus ex Maria Christus, aut ab ea carnem humanam traxit, aui minlme. p Deinde contra illos qui putant quod & Maria mini- me traxerit, disputavit, et per plura qus inde pro- venire videntur inconvenientia, opinionem illam om- nino improbavit, Unde nunc ad aliam predicte di- visionis partem volens transire, et errorem Euiy- chis de naturarum in Christo post resurrectionem ad- unione destruere, ait ita: Sed satis dietum videtur de ea divisionis parte, ei videlicet corpus quod Chri- stus excepit, non credatur assumptum ex Maria. Si vero assumptum ex Maria; confirmative, pro ez die cit, si assumptum est, quasi: Quod utique est, ne- que sicut. Eutyches ait, permansit perfecta humana divinaque natura, id tribus, etc. Disputationem suam a divisione incipit, et divine humanaeque naiura conjunctionem in Christo, qua supra contra Nesto- rium non per appositionem esse, hic contra Euty- chen non esse per commistionem ostendit. Commi- stio nàmque est per compositionem confusio quae non nisi in tribus modis fit. Si igitur in Christo divi- na humanaque natura per commistionem conjuneta sunt, id non nisi tribus effici potuit modis; et quibus, - divisione declarat, dicens: Aut enim divinitas trans- lata est in humanitatem, aut humanitas in divinita- ilem, aut utreque ita in se temperate sunt atque. commistze, ut neutra substantia teneret propriam formam. Hie dicendum videtur, quod eorum quae vere miscentur corporum nature, non nisi per de- nominationem dieuntur misceri;. per subjectorum tamen corporum misturam, recte et absque denomi- nationis tropo dicuntur confundi. Ut albedo et ni- gredo nequaquam "miscentur, quoniam ineorporales sunt, albi tamen atque nigri permistione confuudun- tur. Igitur sola illa qua» sunt, misceri; illa vero qui- bus supbt, confundi eontingere. Unde manifestum est quod divinitas et humanitas quae de Christo vere praedicantur, in ipsorum non dico non recte, sed nec etiam denominative, dici possunt in se permiste; neque vero Dei atque hominis in eodem aliqua per- D mistione confuse, quoniam ipse quidem Deus et ho- mo est, qui sibi ipsi, etiamsi secundum se totum corporeus esset, permisceri non posset. Ommis enim . permistio diversorum est. Sed neque in illo sunt unus qui Deus sit; et alter qui sit homo : quorum, etiamsi fieri posset, permistione divinitas et huma- nitas dicerentur denominative permisceri et recte confundi, quasi tamen in illo sint unum quid quod - sit Deus, et aliud quod sit homo. Sic in quolibet ho-t mine est quiddam quod est anima, et aliud quod es corpus, de quorum videlicet Dei et hominis in Chri- sto permistione disputans, dicat: aut Deus in homi- ne translatus est, aut homo in Deum, aut uirique in se ita temperali atque commisti, ut neuter propriam 'formam retineat. Sic denominative de divinitate et humanitate loquitur dicens, aut divinitas in humanui- tatem translata est, etc. MULA: Sed si divinitas, etc.] Si assumptum est ex Maria corpus Christi, neque post resurrectionem permansit perfecta humana divinaque natura, quibus hoc E p 5 PF- * E 1391 GILBERTI PORRETJE COMMENTARIA. 1398 fieri modis, si verum esset, continzere deberet, juxia A bat, mortuos suscitabat. Dum vero & suo discipulo illnrum quse vere permisceri, aut in se confundl so- lent rationem, divisit. Nunc eo ordine quo modos il- - ]os enumeraverit, a divina el humana natura, que in Christo vere et perfecte sunt, diversis rationibus re- movit. Quasi : Si non permansit in Christo perfecta humana divinaque natura, aut divinitas in. humani- tatem, ele. Sed si divinitas translata est in humauita- tem, hoe est si Christus, antequam de Maria corpus assumeret, erat sine initio Deus, quando surrexit con- versione divinitatis in naturam corporis, desiit esse Deus, factum est in illa translatione quiddam quod credi nefas est, ut videlicet humanitate, hoe est hu- mana natura permanente in substantia immutabili» divinitas, hoc est divina essentia verteretur, quod quam absurdum sit et rationi contrarium, declarat di- cens : et quod existeret, hoc est existere deberet, na- türaliter passibile atque mutabile, idipsum remoto omni sophistico loco, actu rei permaneret immuta- bile ; id vero quod recte creditur naturaliter immu- p tabile atque impassibile verteretur in rem mutabilem. Hoe igitur, in hoc autem, ut videlicet immutabile fiat mutabile, et mutabile fat immutabile, nulla nisi forte sophistica ratione contingit. Sed humana, etc.|] Quod divinitas in humanitatem transferri non potuit, ostendit ; nunc quod nec huma- nitas in divitatem, ingreditur demonstrare. Quasi : Divinitas in humanitatem non est translata. Sed hu- mana natura in divinitatem esse conversa forsitan videatur, id est videri potest ex verbis Athanasii, qui cum dixisset de Christo quod, licet Deus sit et homo, non duo tamen, sed unus est Christus, et explanans qualiter unus subjecisset, unus autem non conver- sione divinitatis in carnem, addidit, sed assumptione humanitatis in Deum. Tanquam. volens intelligi, quod divinitas quidem in Christo sicut erat, sine initio manserit ; humanitas vero in divinitatem sal- tem post resurrectionem conversa sit. Quem sen- sum confirmare videntur etiam Hilarii verba dicen- lis: Christus ante passionem partim homo, partim Deus, in passione totus homo, post resurrectionem totus Deus. Unde et in Germanie partibus, quidam volens astruere quod non modo Christi, verum etiam omnium salvandorum humana substantia, a Deo post resurrectionem desinens esse humana, fiet divina : ut sicul Deus ubique totus est, ità quoque unusquis- que beatorum ubique totus sit, inter multa sacre Scripture verba quibus hunc errorem suum astruere posse sibi visum est, predicta Athanasii verba in ejusdem opinionis argumentum adduxit. Hic tamen, si proprii nominis sui titulo- heretici quesisset ho- norem, ecclesiastice auctoritatis sententia fieri pos- set iusignis : sed quia tacito nomine suo heresis no- vi zizania generoso semini verbi divini oecultus sa- . tor, non tam litteris quam lituris injecit, ipse quidem ignotus hominibus indemnisque manebit. Verba ve- rO Áthanasii,non eo quo hujus erroris auctor vult intelligi sensu, accipienda sunt : cum enim vir sane fidei dixisset, non conversione divinitatis in carnem, minime subjunxit, sed conversione, imo sed assum- ptione humanitatis in Deum. Utique vere atque cir- eumspecte : conversio namque demutat substantiam ; assumptio vero non demutat. Sed est assumptio de- .jecti, ut videlicet quod vilicavit. dejectio, gloriosum reddat assumptio. Sic igitur humana in Christo natu- ra recte intelligitur non assumpta conversione, sed assumpta glorificatione in Deum. Secundum hane ra- tionem illa quet modo comimemoravimus Hilarii ver- ba intelligenda videntur. Qui enim et antequam in cruce pateretur, et. dum pateretur, et de morte su- Scitatus vere Deus et homo erat et est, ante passio- nem partim homo, partim Deus, fuisse dicitur, quia 1 -iunc et humana prout volebat infirmitate jejunans .- esuriebat, ambulans lassabatur, et hujusmodi aliis - nostre necessitatis infirmitatibus vere laborabat, et divina prout conveniebat potestate mercenarios de templo ejieiebat, infirmos sanabat, peccata dimitte- tradebatur, a ministris principum tenebatur, a prin- cipibus judicabatur, inter latrones occidebatur, fere nihil divine tunc potestatis ostendens, sed tantum illa quze nostre. sunt in(ürmitatis suslinens, quasi totus videbatur homo. Cum autem resurgens ex mortuis, jam non moritur, nec mors illi ultra. domi- nabitar, abstinens a cibo, atque comedens sine esu- rie, clauso exiens s:pulero, clausis januis intrans, totum quod vivit, Deo vivens, nihil eorum quae no- strae infirmitatis sunt, eed tantum ea quse sunt divi- na glorifieationis ostendens, quasi totus est Deus, qui tamen human: subsistentie veritate verus. est homo, et veritate diving» essentie, verus Deus. Non igitur Athanasii seu Hilarii verba eo sensu accipienda sunt, ut intelligatur Christus predietis temporibus essendi vices in se alternasse, sed alterutrius sub- stanti] proprietatibus quod erat exeruisse. Itaque quamvis humana natura in Deum assumpta | sit, non tamen est in divinitatem conversa. Hoc vero, ut ali- quo tempore sit in divinitatem conversa, qui, id est quomodo fieri potest ? Quasi : Nullo modo. Et hoc volens ostendere, partes hominis, quas Christus, cum fieret homo, assumpsit, enumerat ; et quod in divini- tatem converti non potuerunt, demonstrat. Ait ergo : Divinitae, hoc est Deus Filius Dei, Christus videlicet, in ea qua ipse factus est bomo, generalione sua, scilicet e£ humanam, hoc est. rationalem. animam et corpus suscepit. Supp/e : Quorum neutrum in divi- nitatem potuit verti. Etsi enim resin rem verti ae iransmutari potest, non tamen omnis in omnem. Quo autem, et in quam, et quare possit. aut non possit, primum divisione, dein exemplis aperit, di- cens : Nam eum alie substantiarum subsistentium sint corporez, ali incorpores, generaliter dicimus, quod neque corporea in incorpoream, neque iucor- porea in eam qua est corpus, mutari potest. Nec vero illa qui sunt incorporea, mutant in ee invicem propriasesive substantiales, sive accidentales formas. Vere. Sola enim illa mutari transformarique, hoc est transformatione mutari, vel mutatione trans- formari in se invicem possunt, quz habent commune subjectum unius rei, scilicet materie. Quasi : Quod non habent incorporalia cum corporalibus nec cor- poralia inter se. Sicut enim przadicturus est, nullo materise nititur fundamento incorporeorum natura: sola autem et omnia corpora habent nature suse sub- jectam | materiam, ideoque non nisi corpora in se I»utari possunt. Nec'tamen hec omnia, sed ea tan- tum quie in se non modo facere, vel pati, sed et fa- cere et pati possunt, id vero, quod scilicet. non. om- nia que, unius materie habent commune subjectum, sed et ea qua et facere ef pati, et non dico in quie- libet alia, sed in se invicem possunt, probabitur hoc modo, id est his quee sequuntur exemplis. Neque enim.] Quasi : Vere non omnia, ete. ZEs enim non potest nature consuetudine permutari in lapi- dem, quamvis lapis in ss mutari possit. Lapis nam- que pati potést, non tamen sere faciente, sed igne: lapis enim solutus calore in zs vertitur. Itaque ignis in lapidem facit, sed non ab eo patitur ; lapis patitur, sed non ab ere ; es vero nec iu lapidem facit, nec a lapide patitur. Àc per hoc, non nisi faciendi et pa- üiendi vicem reddunt, quod esset et facere et pati in se. Neque vero idem, videlicet &s, permutari potest in herbam. Nam herba quidem et facit et patitur ; sed nom in xs vel ab ere; et cs similiter el. facit, et, pati- tur, sed non in herbam vel ab herba. Nec quodlibet, etc.] Quasi : /Es nec in lapidem nec in herbam potest mutari, nec quodlibet aliud corpus in quodlibet aliud. transfigurari potest, et omnino nulla res in aliam, nisi et eadem sit materia re- rum in se transeuntium, et etiam a. ae facere et pati possint. Hoc autem in duabus novissimis rebus ma- nifeste exemplat, dicens : Ut cum vinum atque aqua miscentur, utraque sunt lalia, que communicent sibi actum passionemque, hoc est, qui et in se in- 1309 IN LIBRUM DE DUABUS NATURIS ET UNA PERSONA CHRISTI 1400 vicem agant, et a se invicem pstiuntur. Vere. Potest A Nune quod neque incorporea intér se, neque corpo- enim qualitas aque aliquid pati a qualitate vini ; potest item, hoc est, similiter qualitas vini aliquid pati a qualitate aquee. Quod ait. qualitatem | pati, de- nominatio est : quia namque jd quod quale est adeo patitur, ut qualitas ejus ab ipso recedat, qualitas ipsa pati dieitur. Fit autem hec passio, vel in altero tantum, vel in utroque : sed si in altero tantum, id quod passum est corruptum dicitur, non immietum ; si vero in utroque, utrumque vocatur immistum. Quod qualiter contingat, eisdem vini et aquse exem- plis demonstrat, dicens : Atque ídcirco, etc.] Quasi: Potest vini qualitas, etc. Atque idcirco, si aque quidem fuit multum, vini vero fuerit paululum, vinum et aqua non dicuntur immista, sed alterum, id est vinum dicitur corru- ptum qualitate alterius, id est aquae. Hoc enim ma- nifestum est, quod si quis fundat vinum, quod pau- lulum est, in mare, quod videlicet multum est, vi- num non mistum est mari, sed est corruptum in mari: quia mare pristinam sui retinet qualitatem e nomen, vinum autem nec nomen retinet vini, nect qualitatem ; et qua de causa hoc fiat, subjungit di- cens: Idcirco utique quoniam qualitas aqua pro multitudine sui in quo est corporis nihil passa est a qualitate vini, sed econtra potius ea quse dicta est sui corporis multitadine, commutavit in se propriam qualitatem vini :et sic quidem eorum que in se in- vicem et pali et facere possint, alterum corruptum dicitur, non immistum. Si vero nature, quae a se facere et pati possunt, sint mediocres, et qualiter hoc sit dividens, ostendit cum*addit : sibique cqua- les, vel paulo incequales, ille vere miscentur; et tanquam diffiniens quid sit misceri, adjungit : et mediocribus inter se qualitatibus temperantur. At- que hee quidem, id est vel alterius corruptio vel utriusque commistio, fuerit in corporibus,?*' neque vero his omnibus, sed aliquibus, videlicet his tantum qua, ut dictum est, & seipsis et facere et pati pos- sunt, communi etiam, sicut dictum, est,* atque ge- nere eadem materia, qualitatibus eorum qud corram- penda sunt vel immiscenda, subjecta. Generaliter enim omne corpus quod vere secundum omnia quie in ipso sunt subsistit, in generatione et secundum aliqua in corruptione, videtur habere, et habet re- vera communem materiar, non modo Ü)«v, quam Plato silvam nominat, quee quidem secundum philo- sOphos est, sed non est aliquid, verum etiam illam que non s8uo nomine dicitur esse, sed secundum suam subsistentiam perpetuam dicitur aliquid esse. Quibus solis nomen materie recte convenit. Nibil enim vere et suo nomine materia vocatur, nisi Un quie est,sed non aliquid est; et corpus quod non est, sed aliquid est. Illa itaque omni corporum et eorum qui sunt in corporibus est materia ; hoc vero omnium qui primam ac perpetnam subsistentiam ejus in ipsa sequuntur. Sed quod hec materia com- munis et eadem omnium corporum dieitur, non est intelligendum ipsius singularitate, sed una potius diversarum numero substantiarum conformitate, ut quod auctor dicit, communis et eadem, intelligatur communitate substantialis similitudinis eadem. Sunt ergo diversa corpora illorum que post primam subsi- stentiam in se recipiunt una conformitate $ mate- riam, et facit unum in alio, et patitur ab alio. Sed, sicut jam sspe dictum est, non omne ab omni, vel in omni, vel facere aliquid, vei pati potest. Diligenter attende quod, cum facere solis vitalibus, pati vero solis sensibilibus convenit, tamen insensibilia et in- vitabilia dicit faeere et pati, non utique preter usum Scripturarum, in quibus ecwpe legitur, quoniam cause faciunt, et qua illarum actus suscipiunt patiuntur, ma- xime si ejus quod actum suscipere dieitur aliqua fiat mutatio. Corporea vero, etc.] Quod corpora quaedam sibi in- vicem miscentur, aut altero manente alterum in eo corrumpitur, et exemplis et ratione monstravit. Q Nec vero, etc.] rea in eorporea permutari possunt, ostendit dicens: Corporea vero in incorporea nulla ratione poterunt permutari,et quod permutandi ralio desit illis, sub- jungit : quoniam scilicet corporea et incorporea nulla sibi communi materia subjecta participant, quz quidem su& subsistentite genere, quam "troque ali- quid sit, maneat, sed alterius alterum, vel alterutrius utrumque qualitatibus susceptis, in alterutra permu- tetur. Omnis enim, ete.] Quasi : Corporibus et incorpora- libus nulla est communis materia. Vere utique, quoniam nulla omnino est incorporeorum materia. Quod ait ita: Omnis enim natura iucorpores sub- stantie talis est, quod nullo fundamento materie nititur. Nam nec etiam 0)» potest eorum esse mate- ria. Nullum vero corpus est cui, hoc est cujus natu- ri non sit subjecta materia; nam 9): quidem corpo- ribus, corporum vero naturis ceteris a prima subsis- D tentia, ipsa corpora. Quod cum ita sit, etc.] Breviter que dixerat in unum conducens, concludit, quod corporea et incor- porea permutari non possunt. Ait ergo: Quod cum ita sit, cumque ne ea quidem qus naturaliter habent communem materiam in se transeant, nisi illis adsit potestas in se et a se faciendi et patiendi, multo magis in se non permutabuntur illa quibus non modo communis materia non est, sed etiam quare non pos- sit esse communis ; manifestum est, quoniam scilicet cum alia res nititur fundamento materie, ut corpus, alia omnino non egeat, id est, nec etiam potest egere subjecto materie, ut incorporeum. Cum igitur mate- ri& fundamentum, cui innititur corpus, incorporeum habere non possit, non potest fleri ut corpus permu- tetur in incorporalem speciem. Unde, ac 'si dicat : manifestum est quoniam corpus, quod Deus Filius Dei, Christus seilicet, assumpsit, non potuit effici se- cundum essentiam Deus. robavit quod Christi corpus in di- vinitatem verti non potuit ; modo vult probare quod nec anima ejus in eamdem potuit permutari. Quam probationem ex ejusdem relionis loco deducit, per quam idem etiam de corpore demonstravit : quoniam videlicet. nulla est incorporalibus communis mate- ria. Quasi : Non potest fieri ut corpus in incor- poralem speciem permutetur. Nec vero fieri po- test ut incorporalia permutentur in sese commistione aliqua, videlicet;sive illa qua manente altero alterum corrumpatur (sicut supra de vino et mari dietum est), sive illa qua utrunique mutetur, sicut de vino et &qua dietum;est. Et quare non possint permutari in sese incorporea, ex hujus que sequitur maxima propositionis loco certum poterit esse. Quorum enim nulla eet communis materia, nee in se queunt verit ac permutari. Non autem potest esse communis, qua omnino non est. Certum vero est quoniam mulla omnino, sicut predietum est, est in corporalibus D rebus materia. Manifestum igitur est quod non po- terunt in se invicem permutari. Recole, si didicisti argumentationis necessari, artem, et vide eujus ge- neris atque figure syllogismo propositum probat. Nunc enim propositionem maximam que est: Quo- rum nulla est communis materia, non poterunt se invicem prermutari,*certum?reddidit, quod nulla incor- porea:in sese permutantur ; quo certissime sumpto, assumit : Sed anima et Deus sunt incorpores subs- tantie, et hoe esse recte creduntur ; quod quoniam probatione non indiget, quanquam "AvÜpumopopotcat corporalem imaginali sunt Deum, infert dicens : Non est igitur humana anima permutata in divinitatem, a - qua, sicut supradictum est, est assumpta. ! Quod si, etc.] Hie tandem totam ratiocinationem, in id quod proposuerat, videlicet quod humana na- iura non est in divinitatem conversa, concludit, et breviter in unum conducens, quod supra de corpore, nunc de anima necessaria ratione intulerat, ait: Quod si nequ? corpus neque aaima Christi potuit - tT 1401 GILBERTI PORRET/E COMMENTARIA. 1402 verti in divinitatem, ut. utique, sicut. ostensum est, À destruxit, recapitulat et ait: Nune ilud est mani- non potuit, nullo modo fleri potuit ut humanitas, id est humana natura, que per has intelligitur partes, converteretur in Deum. Multo minus vero, etc.] Si divina et humana na- tura in Christo per mistionem conjuncti sunt, id non nisi tribus modis posse fieri superius dixit ; vi- delicet, si aut divinitas in humanitatem, aut huma- nitas in divinitatem transferretur, aut utreque in se itla commiscerentur, ut neutra substantia propriam formam retineret. Quod autem divinitas 1n humani- tatem, vel humanitas in divinitatem transferri non possit, manifestis rationibus docuit. Si vero altera in alleram transire posse non creditur, multo minus credi potest earumdem translationem ilo faetam modo esse, quem predicta divisio terlium explica- vit : videlieet ut utraque, id est divinitas et humani- las, in sese confunderentur, quoniam, sicub supe- rius demonstratum est, neque incorporalitas, hoc est incorporeum transire potest ad corpus, ut scilicel fiat corpus ; neque rursus econverso corpus iransire po- test ad incorporalitatem, ut fiat incorporeum ; et hie quoque ssepe jam dictam repetit rationem, dicens : Quandoquidem his, hoc est corpori et incorporeo, nulla communis materia est subjecta, qud secundum sus perpeius subsistenti:e genus esse aliquid reti- nens, alterutris, id est alterutrius qualitatibus, per- mutetur. 4t ^i, etc.] Errorem Eutychis hucusque deslru- xii, nunc eumdem breviter commemorat, ut in quo catholiei eum eo conveniunt, et in quo, differunt, ad ducta in unum et veritalis illorum, et figmenti ejus comparatione, melius pateat ; quasi: Divinitas et hu- manitas in sese transire non possunt. At hi, id eat Eutychiani, aiunt ita: Ex duabus quidem naturis Christum consistere, in duabus vero minime ; et ex quo sensu hoc dicant, aperit dicens: Hoc scilicet intendentes, quoniam quod consistit ex naturis ante conjunctionem duabus, ita potest conjunctione fieri unum, utilla ex quibus dicitur constare, non ma- neant ; et exemplum quo id ostendere volunt, sup- ponit : Veluti cum mei aque junetum confunditur, neutrum manet, id est neque mei relinet esse mei, neque aqua esse aqua ; sed alterum alterius copula- tione corruptum, quiddam quasi nescio eujus nomi- nis tertium fecit. Quod ac si dicat, neque est mel, neque aqua, sed ex his quiddam unum. Atque ita, hoc est seeundum hanc rationem, illud quidem quod ex melle atque aqua tertium fit, dicitur ab illis ex utrisque constare, in utrieque vero negatur ; et quare in utrisque negatur, supponit: Non enim po- terit illud tertium in utrisque constare, quandoqui- dem natura uirorumque non permanet. Sed ex utrisque, aiunt, recte dieitur. Ex utrisque enim con- stare potest, licet ea ex quibus conjungitur, alteru- tra qualitate non maneant. Itemque idem aliis ex parte repetit verbis, ne quasi alieni sensus pravus interpres, vel tacendo rationes praeteriiese, vel de- curtatis et inconvenientibus invertisse forte dicatur. Dicit igitur : In utrisque vero, aiunt, naturis hujus- modi-unum constare non poterit, quoniam ea qua in se transfusa sunt non manent, ac cum non ma- neant non sunt, ideoque ab hoe nomine aliena, non recte diei possunt, utraque in quibus constare videa- tur, cum tamen non constet, sed ex utrisque vere - eonstet, tamen illis utrisque transfusis in se invi- cem mutatione qualitatum, imo mutatis qualitatibus utrorumque eorumdem in se invicem transfusione. Catholiei vero partim dicunt, partim contradicunl quod opinantur Eutychiani, utrunque enim rà- tionabiliter confitentur : nam confitentur Chris- ium consistere et ex utrisque naturis et in utrisque. Sed qua ratione hoc dicatur, paulo posterius expli- cabo. À Nunc illud, ete.] Sicut illas quibus errorem suum Eutyches posse astruere sibi videbalur rationes re- capitulavit, ita quoque suas quibus eumdem errorem B C D festum, convictam esse sententiam Eutychis eo no- mine, id est ea omnibus nota ratione, quod videli- cet cum non nisi tribus modis fieri possit, ut. ex duabus naturis una subsistat, scilicet, aut divinitas translata sit in humanitatem; aut humanitas in divi- nitatem, aut utraque in se invicem permista aint, nullum horum modum fieri potuisse, superins dicta argumentatione declaratur. Nunc restat id quod su- pra promisimus nos paulo post explicaturos, Sci- Jicet, ut doceamus quemadmodum catholica fides di- cat Christum consistere et ex utrisque naturis et in utrisque. Ex utrisque naturis, etc.] Snpra, cum contra Nesto- rium disputans diceret, Dei hominisque conjunctio- nem non fieri xavà mapd0sct», hoc est secundum appositionem, dietum fuisse recordor, diversos eese modos diversa sibi invicem conjungendi. Et alia quidem per apprehensionem, ex quibus non fit unum, alia vero per composilionem, ex quibus unum ali- quid fit, conjungi. Que vero per compositionem, alia per commistionem alterios vel utriusque, alia sine commistione. Unde manifestum est quoniam omne compositum ex utrisque componentibus, aut ejus proprietas ex utrorumque componentum naturis consistere dicitar. Sed hoc multipliciter, sicut sub- divisio preedieta declarat, quod ita ait; Ex utrisque naturia aliquid consistere, duo significat ; unum qui- dem, cum dieimus aliquid jungi ex duabus naturis per confusioaem, quod est ila, sicut ex melle atque aqua aliquid jungitur. Id autem conjunctum tale est, utin eo ex quolibet modo con(íusis composito, sci- licet vel s una natura vertatur in alteram, vel si uireque in se invicem misceantur, nullo modo ta- men utraeque permaneant. Alter vero modus est, etc.] Sed interponit quod secundum hunc modum Eutyches ait, Christum con- sistere ex ulrisque naturis ; dein dicit : Alter vero modus esi eonsistendi aliquid ex utrisque naturis, quod videlicet illud aliquid compositione unum ita junctum est ex duabus naturis, ut illa tamen ex qui- bus junetum esse dicitur maneant, nec aliquo inodo in alterutra vertantur, scilicet nec unum in alterum, nec in se invicem utraque. Et hoc humane fabrice convenienti exemplo declarat ita: Ut cum dicimus coronam ex auro gemmisque compositam. Quod exemplum recte ad id propter quod inductum est facit : hie enim, hoc est in corona, neque aurum in gemmas translatum est, neque gemma in aurum con- versa ; sed utraque permanent quod erant antequam fieret ex eis eorona. Quod inielligitur ex eo quod subjungit, nee derelinquunt propriam formam: vel aurum illam qua erat aurum, vel gemma illam qua erat gemma. Sie et in omoibus non modo humano ministerio, verum etiam naluraliter Deo operante sine componeniis alicujus confuarione compositis, componentia sunt quod erant, atque de ipsis compo- sitis preedieantur : sive similis alia cum aliis, sive per se alia, sive alii quecunque comiponentium sunt. veri nominis subsiatentie, et earum illa propria qua ilius cujus eunt generis omnibus semperque conve- niunt; nee tantum dum manent in illius compositio- nis habitu compouentia, sed etiam antequam ipsa jam existentia componantur, et poslquam a se in- vicem fuerunt dissoluta. Nam quicunque nondum ge- neratus, futurus est homo, jam est corpus, ut Antichri- stus. Quicunque vero jam diseolutis anima et corpore non est homo, adhuc'est et corpus et spiritus. Quod probatur per illa corporis atque spiritus propria, quae solis his generalibus, a quibus hee nomina sunl in- dita, conveniunt subsistentiis; qu&& vero de nonduni conceptis et de jam dissolutis dicuntur, ut de Anti- christo, quod est in lumbis paternis, et de Phaetonte, quod est situs in sepulcro, qua neque de illo, neque de isto dicentur, nisiet ille jam esset, et iste adhuc esset genere corpus. Etsi enim a se invicem partes diesolutione recedunt, non tamen ab eo cujus sunt 1403 IN LIBRUM DE DUABUS NATURIS ET UNA PERSONA CHRISTI 1404 partes, si non integritate compositi, saltem numero À lius, vel ejus Spiritus sanctus sine initio fuerat, per- sui. Talia ergo ex aliquibus constantia, non solum exillis, sed et in ilis constare dicimus, ex quibus consistere preedieantur. Tunc enim, hoc est, si in ipsa compositione non corrumpuntur, sed retinent esse quod erant, possumus dicere coronam in gemmis au- roque consistere, Gemm:ee enim sunt gemmse, atque aurum est aurum : in quibus, quasi dicat, in eua substantia permanentibus corona consistit. Quod non ila dicere possemus, si vel alterum, vel utrumque in compositione corrumperetur. Nam in priore composi- tionis modo, non est mel atque aqua, in quibus con- stet illud quod ex utrisque compositione jungitur. Cum igitur, etc.] Quasi : Cum utraque componen- tia manent, tunc et in his ex quibus constat compo- sitam consistere dicitur. Igitur cum fides catholica confiteatur utrasque matiuras, divinam scilicel et hu- manam, manere in Christo, easdemque persislere sine aliqua corruptione perfectas, quod est nec al- teram transmutari in alteram, jure dicit Christum consistere, et in utrisque naturis et ex ulrisque. Et sieut supra Eutychis verba cum illis que ei videban- iur rationibus repetebat, ut melius ejus error pate- ret, ila et catholicorum verba cum eorum rationibus repetit, ut et ipsa a fidelibus teneantur indubia. Ait ergo : In utrisque quidem naturis Christum consi- stere, fides catholica dicit, quia manent utreque; ex utrisque vero, quia Christi quae erat ab eterno per- sopa, et sine aliqua compositione una fit, non qui- dem quod erat, id est persona vel una, sed quod non erat, id est utrarumque naturarum adunatione una .: naturarum dico, non illa adunatione corruptárum, sed sine aliqua corruptione manentium. Ex hoc autem manifestum est quod eum Eutychis perfidia et fides catholica dicat Christum ex utrisque naturis junctum esse, non tamen secundum eam significationem hoc fides catholica tenet secundum quam Eutyches pro- nuntiat ; vere: nami ille, hoc est Eutyches,sumit talem significationem conjunctionis, cum dicitur ex utraque natura, ut non confiteatur Christum in utrisque con- sistere; et quare non covfiteatur in utrisque, subjun- git : neque enim confitetur utrasque manere. Catho- licus vero sumit eam significationem consistendi ex utrisque, qui sit prima illi significationi, eamque conservet, quai in utrisque consistere confitetur. Pa- tet igitur, quoniam hoe quod dicitur ex utrisque con- sistere :&q1uivocum est, ac potius amphibolum, et ge- mina significatione, ad quam rationabiliter verborum se a'vÜzctc habet, diversa designans; et qua diversa, divisione ostendit, dicens : Una quidem significatione designans non manere substantias, id est, ita ex utri- sque consistere, ut non maneant substantiz;, ex qui- bus illad quod copulatum est dicatur esse conjunc- tum ; alio autem modo significans ita ex utrisque conjunctum, ut utraque permaneant. Hoc igitur expedito, etc.] Hucusque Neslorii et Eu- tychis errores sibi invicem contrarios et docuit et submovit. Nune quod inter eos fides catholica me- dium teneat, ponit. Quasi: Ex utrisque consistere, &equivocum vel ambiguum est. Expedito igitur, id est divisione soluto hoc modo :equivocationis atque am- biguitatis, nihil est ultra quod ab Eutyche vel quoli- bet alio possit opponi, quin sit id quod firma vera- que (ordo conversus, pro vera firmaque) : vera, quo- niam rescita se habet; firma, quoniam argumentis probata fides catholica oontinet, videlicet Christum eumdem esse hominem humans substantie integri- tate perfectum, eumdem veritate divine essentim Deum, et hoc quidem contra Eutychen cum Nesto- rio, eumdemque qui homo sit, sicut supra dictum est, perfectus atque essentia verus Deus, unum esse pers sonali proprietate Deum, essentie quidem veritate, ac Dei Filium proprietate. Nec, sicat minus intelligenti- bus forte videtur, astrui quaternitatem Trinitatis, dum homo, hoc est humana natura, additur supra perfectum Deum, sed unam individuali proprietate personam, eamdemque, qu& sicut Pater, vel ejus Fi- B C D sonam non aliam explere, hoe est plenum reddere numerum Trinitatis ; et ita eamdem, ut cum humani- las pa$sa sit, id est eum non divinse, sed humaus nature conveniat passio, et. secundum eam tantum passus sit Christus, vere tamen dicatur Deus esse passus. Quod nequaquam diceretur, si Deus et homo xavà mapáÜsciy, hoc est secundum appositionem sibi invicem juncti essent in Christo. Sed quoniam, teste sacra Scriptura, sieut anima rationalis et caro unus est homo, ita Deus et homo unus est Christus, hoc es& quoniam de uno singulariter et individualiter Christo diving et humana natura, his qua ab eisdem sunt indita Christo nominibus, videlicet Deus et homo, ita vere et sine translationis alicujus sche mate praedicantur, sicul. de quolibet homine natura anima et earnis, his quibus ab eisdem naturis homo appellationem habet nominibus, seilicet. anima et caro dicuntur, supposito eodem Christo, quovis isto- rum predicatorum nominum, alterum, et quidquid nature per illud alterum significata causam natura- liter comitatur, poterit praedicari. Nam et cum homo sit anima et corpus, hoc ejus, id est hominis nomi- ne, quod est animal vel rationale eodem supposito, poterunt vere predicari. Non modo illa que sunt propria animarum, verum etiam illa quse sunt propria corporum, ut octo anime intraverunt in ar- cam. Hie enim hoc plurali nomine, quod est animse, non animas hominum, sed ipsos homines aucior sup- posuit ; et quod non animabus, sed solis corporibus convenit, intrare videlicet, praedicavit. Similiter po- test dici, quoddam rationale est album, ut hoc nomine, quod est rationale, quod ab anim: potentia non. modo ipsius anime, sed etiam hominis nomen est, homo ipse intelligatur suppositus; et tamen ad hane sup- positionem, albedo quae non animse, sed corporis qualitas est vere praedicata. Item hoc hominis nomine, quod est corpus vel album, eodem homine subjecto, possunt vere predicari de ipso non modo corporum, verum etiam animarum propria: ut rationale vel musicum, vel hujusmodi alia. Et generaliter quoties- cunque unum multis secundum eamdem faculta- tem appellatur nominibus, quolibet eorum, facta suppositione rei cujus sunt nomina, vere possunt catera predicari. Sed non omnia predieata his qui- bus fit suppositio connexionis consequentiam red- deret: sciendum namque connexionum pradicati- varum alias quidem consequentes, alias vero aeci- dentales esse : consequentes sunt, ut corporeum est coloratum ; accidentales, ut corporeum est ratio- nale. Corporalitati namque. color debetur, non po- lentia diecernendi, qui sieut color solis corporibus, ita solis spiritibus convenit ; sed quoniam in uno corpus et spiritum esse contingit, de illo uno. qus- cunque sunt naturaliter corporis atque spiritus, sicut jam sepe dietum, vere poterunt predicari. Nec ullo modo eonnexionis veritatem predicta accidentalitas poterit impedire, si et quod. przedicatur, et quo sup- positio fit, illi uni secundum eamdem rationem con- veniant. Secundum. eamdem rationem dicimus, ne forte quis audiens de eo quod corpus est dici, album. est corpus, album est contrarium nigro, putet posse dici, corpus est contrarium corpori. Quamvis enim . et corpus, et album, et contrarium, ejusdem rei sint nomina, non tamen secundum eamdem rationem, quoniam corpus et album a naturis, contrarium vero.à disserendi ratione idem appellant. Ideoque: de illo. contrarium non vere poterit praedicari, nisi eo nomine quod illi a causa eontrarietatis imposi- tum est supponatur. Ita album est contrarium, vel hujusmodi alio nomine cujuslibet rei a causa suse. contrarietatis imposito. Non enim sibi contrarie, - nisi forte per denominationis tropum ,albedo et ni- gredo dieuntur, sed caus: contrarietatis albi et ni- gri, qui? vere contraria sunt sibi invicem. Diligen- ter tamen est attendendum, quod eum dieitur album est accidens, nequaquam album ex albedinis causa, * 1408 sed albedo ipsa accidens appellatur. stum est, quod disserendi ratione vere de aliquo predieare non possumus, nisi subjecto praedicatum quadam rerum significatarum consequentia conne- clatur. Ideoque connexio qua dieitur, Deus passus est, quamvis accidentalis sit, vera tamen est, non quod ipsa Deitas aliqua conversione sui facta sit humanitas (inconvertibilis, hoc est et omnino ia- commutabilis est), sed quod a Deitate, hoe est a Deo fuerit assumpta, ac per hoe in Filio Dei Christo vi- delicet vere conjuncta, eujus conjunctionis ratione recte fi& non. modo in naturalibus, verum etiam in theologicis accidentalis, et tamen vera dictionum connexio: quam quia Neslorius vere fieri posse non putat, cum jam hoe exemplaverit, hac aceidentali et vera connexione, qua est, Deus est passus, in qua scilicet Christi persona, hoc suo a divinitatis essen- tia nomine, quod est Deus, supposita, predicatur passio, qua& non divinitatis, sed animalis sensibilita- tis est propria, item exemplat, id est, alia acciden- tali, et la.nen. vera connexione, in qua eadem Chris- ti persona, illo suo ab humaaitatis subeistenlia no- mine, quod est homo, subjecta, predicatur esse Filium Dei: quod non est secundum humanam generalionem, sed secundum divinam. Dicit itaque, qui homo est, appellatur Dei Filius : et hoec non substantia divinitatis, qua humanitatis in 1psam conversione provenerit, sed manente substantia hu- manitatis, quie, etsi non est iu divinitatem conversa, tamen est divinitati naturali unitate conjuncta. Et cum hee, id est divinitas e& humanitas discernantur permisceanturque intelligentia, cujus potestas est el conjuncta dividere et divisa conjungere, tamen unus idemque personali proprietate, et homo Sit sine humana nature corruptione perfectus, et sine divine nature aliqua transformatione, Deus verus. Deus quidem, eo quod ipse sil ex Dei Patris sub- slantia, hoc est ex Deo Patre, secundum substantiam non ereatus, sed genitus ; homo vero eo quod ex Ma- ria Virgine, secundum substantiam corporis, quod sumpsit ex ea, et secundum animam, quam accepit in ea, sit procreatus. liemque, etc.] Quod vere, quamvis accidentaliler dieatur, Deus est passus, homo est Dei Filius, dixit, et opinionem qua forte quis hoc verum esse conce- deret, removit dicens : Non quo ipsa divinitas hu- manitas facta sit, et non substantia divinitatis, sed humanitatis. Item dicit, accidentaliter quidem, sed vere, quod qui homo est, Deus est; et quare hoe sit, supponit ; Eo. quod scilicet homo fuerit a Deo Filio Dei, id est Christo assumptus; hoc est quod supra dixera( de humanitale ita, sed quod a Deitate fuit assumpta ; et econverso qui Deus est, homo est. Et quare hoc, subjungit : Quoniam homine, hoc est humana natura, tanquam bene habente habitu vesli- ius sit ; hoc est quod superius dixerat: Quia tamen divinitati substantia humanitatis naturali unitate GILBERTI PORRET/E. COMMENTARIA. 1406 Unde manife- A loquendi rationes prev mente debet habere, et secun- dum eas verba formare. Naám, ut de, ceteris quee ad exponendum suscepti non faciunt paginw, tacea- imus, in predieativis; enuntiationibus, non tiam aup- posituri aliquid preedicamus, quam predieaturi sup- ponimus. Prius enim de quo aliquid enuntiemus eli- gimus, deinde de ipso, vel affirmamus aliquid, vel negamus. In quo etiam, quia omnis dictio diversa significat, quid et de quo diligens auditor attendit. Verbi gratia, cum hoc. nomen quod est corpus sub- jicimus, quia et id, quod est, et id quo est corpus designat, supponimus eo sive subsistenti?, sive quod ea, subsistit; vel alicujus substantie parteui, quie corpus est, vel id, vel corpus, cujus ipsum pars est. Ilaque de. Christo aliquid. priedieaturi, aliquod nominum ejus, quo ipsum supponamus, prius .eligi- mus ;ut cogitantes eum hominem, hoc nomine quod est homo, illum | supponimus, 'et divinitatem, qua est ejusdem essentia, de illo praedicamus. jRecte uti- B que. Nam si eum prius subjiciendi ratione hominem C conjuncta est ; cumque in eadem persona aliud sit |) divinitas, quee suscepit; aliud humanitas, quam sus- cepit; idem tamen, id est eadem persona, Christus videlieet Deus est atque homo ; hoc est. quod predi- xerat: Ei cum hac ista intelligentia ita discernan- tur permisceanturque, tamen unus idemque, et homo sit perfectus, et Deus. Attende quod ait, divinitas qua suscepit, et intellige quod Christus, qui ante suscep- - tionem hanc Deus erat, suscepit, ideoque dietum esse, divinitas suscepit, quia non natura, sed persona sus- cepit naturam. i Nam si, etc.| Quod dixerat, qui homo Deus, et qui Deus homo, et eas quas supposuerat rationes, vide- licet eo quod homo fuerat assumptus a Deo, et quo- niam Deus homine vestitus, adhuc contra Nestoria- nos, et quod cum in eadem persona aliud sit divini- tas, aliud humanitas, idem tamen. Deus atque homo est, adhuc contra Eutychianos inculcat. Sed oblitus recolat, aut nescius discat, quoniam qui loquitur, non modo illorum. de quibus loquitur, verum etiam intelligas, vere dici potest quod idem homo est at- que Deus, id est, idem qui homo est Deus est, quo- niam homo ex natura, Deus vero similiter, quidem ex nalura, sed quod simul cum humana fnatura qua homo est, est etiam divina, qua Deus est, contingit assumptione, qua, cum Deus. esset, humanam natus ram assumpsit. Si vero eumdem; Qhristum ' prius ratione ipsum subjieiendi Deum intelligas, idem Deus est atque homo, id est, idem qui Deus est homo est : quoniam natura Deus est, homo vero siniiter quidem natura, sed quod simul cum divina nalura qua Deus est, est eliam humana qua |homo est, con- tingit assumplione, qua, cum esset Deus, humanam naturam assumpsit. Fitque in eo gemina sine aliqua confusione natura, geminaque (si mavis dici) sub- stantia, quoniam, sicut diclum est, et homo est, et Deus, unaque vere indiviunali proprietate persona, quoniam idem homo atque Deus. Mediaque esi via catholice fidei inter duas hsreses Nestorii et kuly- chis : sicut virtutes quoque vitiorum inter se con- trariorum medium tenent. Omnis enim virtus con- sistit locata in decore, hoc est, loeata decora in me-- dio rerum. Et recte dieitur virtus locala in medio rerum, nam si quidem fiat aliquid, vel ultra vel in- fra quam oportuerit, disceditur a virtute. Sie largi- tas media est inter prodigalitatem et avaritiam : largitas enim dat danda, retinet non danda; prodi- galitas vero, ultra quam oporteat facit, dans danda el non danda; et avaritia infra quam oporteat, reti- nens danda et non dauda; et hujusmodi plurima sunt. Igitur virtus tenet medietatem, et ad ejus rimi- litadinem praedicta catholicorum fides pradietarum heresium media est. Quocirca si quatuor hac, ete... restat ut ea sit. ve- ra, ete.] Hic est ordo verborum : De natura vero et de persona, item una et duabus inter se combinalis, quatuor specierum divisio nascitur, quarum primam Nestorius, secundam Eutyches, lertiam | caLholiei, quartam | nulli Christo convenire contendunt. Sed Nestorii et Eutychis opiniones. argumentis. supra destruxit, contra ilam quam nulli adhuc dixerunt, nulla argumenta adduxit, ^ catholicorum - veram sententiam — submotis erroribus, sieut in prologo suo promiserat, ad ultimum posuit ; que omnia brevi recapitulatione commemorans, ait Quatuor hsec nec ultra secundum rerum consuetudinem esse possunt, quod videlicet. personis naturisque. propo- sitis, aut diverese nature, diverseque persons sunt: ut Plato et Cicero diverse persona sunt earumque persons diverse, aut una persona est, ubaque na- tura : ut Deus Pater una persona est, unaque ejus na- tura; aut diverse nature et una persona ; ut Plato una persona est, sed ejus diverse. nature sunt, ille scilicet qua sunt anim: et corporis; aut. una natura, personsque diverse : ut Pater, et Filius, et ambo- rum Spiritus, diverse persong Bun: sed eorum non nisi una natura. Cum ergo hee est personarum na- 1407 IN LIBRUM DE DUABUS NATURIS ET UNA PERSONA CHRISTI 1408. turaramque unius vel diversarum vera perfectaque A quolibet homine, animas corporisque nature, quarum divisio, propositis ad agendum de ipsis Christo at- que nalura, necesse est ut in Christo aut. dux nature sint, divina et humana, duique persons, una Deus, alter& homo, at Nestorius ait; aut una persona Chri- stus, unaque natura, quad provenit humana in divi- nam conversa, ut Eutyches ait; aul duse nature; divina et humana, sed una persona Christus, qui unus est Deus et homo, ut catholica fides credit ; aut una natura, dud&que persone, quod nullus adhuc dixit. Et duas quidem esse naturas duasque perso- nasin ea responsione quie eontra Nestorium dieta est, convicimus ; unam vero personam unamque na- turam esse non posse, Eutyche hoc esse proponente monstravimus. Neque tamen quisquam hucusque ex- stitit tam amens, ut crederet in eo esse unam qui- dem naturam, sed geminas personas. Si autem qua- tuor hec nee ultra esse possunt, ut in Christo, aut dus, etc.; camque duas quidem convicerimus, eto. ; restat ut ea sit. vera fides, quam catholica pronun- tiat, videlicet in Christo gemiuam esse substantiam, hoc est divinam essentiam et humanam snbsisten- liam, sed ipsum esse unam personam. Quia vero paulo ante, cum errorem Enutychis exponeremus, diximus Eutychen confiteri duas quidem in Christo ante adunationem fuisse naturas, divinam et huma- nam, unam vero, divinam scilicet, esse post aduna- tionem ; cumque iuterpretaremur hune errorem ce- lare multiplicitate dictionum — istarum, ante, posl, duplicem sententiam, ut videlicet haec adunatio, aut generatione, id est tempore generationis ejus fieret, cum corpus hominis hoc humanum minime sumere- tur ex Maria, aut sumptum quidem ex Maria per resurrectionem, id est tempore resurrectionis fieret adunatio, de utrisque quidem partibus idonee, ut arbitror, disputatum est, et quod hee adunatio, nullo tempore, nulla omnino ratione fieri potuit, demon- stratum est. . Nunc quaerendum, ete.] Quod in prologi sui pre- fatione promisit, hucusque partitionis suc servato ordine exsecutus est, hoc est, primum Nestorii et Eutychis, inter se invicem contrarios posuit et sub- movit errores, deinde quid catholica fides medium teneat docuit. Solent autem philosophi, si qua tracta- tibus euis viderint necessaria, vel que forte inqui- sitione digna ex verbis suis posse emergere sense- rint, aut. ante liminaribus paginis tanquam prole- gomena preponere, aut omnibus expositis, aut. etiam epilogorum brevibus recapitulationibus Trinitatis, postponere. Quod quoniam expositi operis auctor, et ex plurimorum tractatuum lectionibus, et mentis proprie consulta ratione didicerat, voluit ea qua sus disputationi quodammodo utilia visa sunt, et ejus tamen seriem ibi tractata turbarent, calce per- fecti operis tangere, et sie, quoniam pernecessaria sunt, memorie commendare. Hsec autem sunt hu- mane nature status diversi, videlicet et antequam peccaret homo, et postquam peccavit, et is qui ei si non peccasset daretur in premium. Quoniam ergo his qui dicte sunt ratiocinationibus clarum est, Christum unam personam esse, et in ipso sine con- fusione aliqua divine nature humanam esse con- junetam,-recte queritur in quo humane nature statu Christus factus est homo. Hane itaque queestio- nem primo argumentis quatenus videatur in dubita- lionem adducit, postea dubitationem statuum divi- sione decutit. Ait ergo: Nune quasi expositis et destructis erroribus Nestorii et Eutychis, ostensa catholicorum fide, unam esse personam Christi, sed ejusdem geminam esse naturam confitentium, qua- rendum est quomodo fieri potuerit ut duse nature adeo diverse, quod nullo inter se genere, nulla ratione conformes, divina scilicel et humana, misce- rentur, hoc est, conjunctione quadam sine confu- sione sui convenirent in unam substantiam, ut vi- delicet in uno subsistente simul essent, et de illo uno et simul et divisim vere predicarentur, sicut de quadam aliquo genere, omnes simul aliqua ratione conveniunt. Verumtamen, ete.] Quasi: Nune querendum est quomodo, etc. Verumtamen nunc etiam rationabili- ler post illa qua dicta sunt, est et alia quaestio qua ex his que predicta sunt potest inferri ab his qui non credunt Christi corpus humanum sumptum esse ex Maria ; sed alias, hoc est alio tempore atque alibi, sive ia coelo, ut opinantur Valentiniani, sive in alio loco fuisse a cesteris corporibus sequestratum preze- paratumque inearnationi Christi, quod in adunatio- ne, id est quod facta divine humandeque naturse adunatione, videretur nasci ac proferri ex utero Ma- rie. Qux quas talis est; aiunt enim ita : Si cor- pus Christi ex homine sumptum est, sicut. vos Ca- Lholiei ereditis, homo vero omnis, sicut vos dicitis et verum esse, ex prima, hoc. est primorum paren- tum prevaricatione, non solum tenebatur peccato, B ut actu ipso faceret quod non licet fieri, et morte, ut necessario dissolveretur ; verum etiam erat qua- , dam necessitate implicitus affectibus peccatorum, id esl, peceandi cupiditatibus, ea quse illl fuit pena pee- cali primorum parenium : ut cum morte (sicut dictum est) teneretur obstrictus, tamen esset reus etiam voluntate peccandi, cur, id est qua ratione poterit astrui quod in Christo, quem ex hujusmodi homine corpus assumpsisse dicitis, neque peccatum alicujus actus fuit, neque eliam voluntas ulla pec- candi? quod secundum consequentiam aliorum qui ex peccatoribus nati sunt, debere esse videretur, et omnino. Quasi : Illi qui Christi corpus humanum ex Maria sumptum esse non credunt, ita quarunt, et. revera talis questio habel dubitationem | omnino animadvertendam, ut quemadmodum ambiguitas ar- gumentis adducta videtur, ita quoque argumentis purgetur. Quibus vero argumentis videri potest ad- ducta, et jam tetigit, et adhuc inculcat, cum ait ; (; Si enim Christi corpus assumptum est ex carne hu- mana, ut utique est, dubitari potest. quaenam videas tur esse caro qui: assumpta est, videlicet an talis qualis Adam fuit post peccatum, an talis qualis fuit ipse ante peccatum. Et quidem talis assumpta vide- iur, qualis Adam fuit post peccatum. Eum quasi medicina egentem salvum fecit, quem etiam assum- psit, id est, corpus quod de massa peccatorum sola gratia separatum assumpsit, ab omni reatu atque vitii necessitate liberatum, cum humana, quam si- militer, hoc est per solam gratiam assumpsit anima, eadem gratia glorificavit- Sin vero talem hominem, hoe est humanam naturam, talem assumpsit qualis. Adam fuit ante peccatum (quod. utique facere po- iuit, quoniam etsi de peccatoribus, et per peccatum genitis, non tamen per peccatum hoc est ministra originali concupiscentia corpus humanum assumpsit), videtur quidem assumpsisse integram humanam na- turam, sed tamen talem quse penitus non egeret D medicina, qua diceretur salvanda sive salvata. Si autem concedatur talem assumpsisse qualis Adam fuit ante peccatum, qusritur quomodo fleri potest ut talem hominem, hoc est humanam maturam as- sumpserit qualis Adam fuit ante peccatum, Cum tune in Adam esse potuerit, et effectu monstrata est fuisse peceandi voluntas atque affectio. Unde factum est, id esl ex qua voluntate actus processit, ui seilicet non modo in re de qua non habuerat przceplum delinqueret, verüm etiam ^ pretergres- sis divinis preceptis, quibus dictum est ei: De ligno scienti: boni et mali ne comedas, inobedientie de- lictis teneretur astrictus. In Christo vero nec etiam voluntas ulla peccandi creditur fuisse, nedum actus ipse peccati, nee debel credi, cum presertim si tale corpus assumpsit Chreistus quale corpus fuit' Ade ante peccatum, non debuerit aliqua necessitate esse mortalis : quoniam Adam quoque, si non peccasset, ereditur quod nulla ratione mortem sensisset. Est enim $ine dubio poena peccati necessitas moriendi, ^ 1409 dieente Domino: In quaeunque hora morieris. Cum igitur Christus non peccaverit, quod utique non fecit, si corpus Ade quale erat. antequam Adam peccaret assumpsit, «quaerendum est cur mor- tem senserit. Quod si talem statum hominis, hoc est humanam naturaia in tali statu suscepit qualis sta- fus Adce, id estin quali statu Adam fuit post pecca- ium, videtur sicut Adw, ita el Christo non defuisse necessitas ut et delictis subjJiceretur, et passionibus eonfunderetur invitus, obduclisque necessarie 1gDO- rantid?e pcene judielis, hoe est recti rerum examinis regulis, bonum a malo non siucera rationis integri- tate discerneret, quoniam certum est quod Adam delicti prevarieatione, id est eo quod delinquendo prevaricavit, imo prevaricatione deliquit, has om- nes, videlicet et delinquendij, et patiendi, et igno- randi pcenas suscepit. Contra quos, eic.] Quasi: lili qui Christi corpus humanum ex Maria sumptum esse non crederent, quales sunt Valentiniani, ita querere his argumen- tis partem suam confirmare, et catholicorum partem infirmare posse videntur. Contra, quos responden- dum est ita, tres videlicet hominum, id est humana nature status intelligi posse. Superius dietum fuisse recordor, quod cujuslibet subsistentiis aliud est na- Lura, aliud est sxatus, et. quod natura sit, id quod ipsum subsistens est aliquid. Cetera vero que de ipso extrinsecus illi affixa dienntur, ejusdem status voeanlur, eo quod nunc sie, nune vero aliter reti- nenas, ea quibus est aliquid, et maxime perpelLuas subsistentias, divina voluntate statuatur. Ut ergo de esteris subsistentibus aut statibus taceamus, ho- minem et ejus illos status quorum cognitio pra- senti faeit disputationi, consideremus. Itaque homo, qui ex quo ccpit, nunquam desiit perpetuis sub- sistentiis esse corpus et spiritus, habitu conjunctionis ipsorum, qui generationis et corruptionis animalis subsistentia vocatur, divina potestate atque volun- tate ita statutus est, ut primo posse, deinde non posse dissolvi et nou dissolvi recte dicatur, non quod Dous ulla unquam ratione incipiat seu desinat posse, potestas enim ejus est potestas eterna, sed quod omnium quie suie subjecta sunt potestati, alia mutanda, slia non mutanda, sola sterne voluntatis sus eausa constituit. Ex hoe igitur statuto, conjun- ctione corporis et anim: rationalis factus homo, potuit dissolvi et non dissolvi. In quo statu Dei mandata, quibus obediendo praemia, non obediendo penas mereretur, accepit; et obediendo quidem, non posse dissolvi vel peccare, imo glorificari me- ruisset, qui est alius status; non obediendo vero, meruit non posse non dissolvi, vel non peccare, sed omnino confundi, qui est tertius status. Hos ergo hominum, id est Ad:z, et deinceps ex eo per concu- piscenti?| peceatum originale generatorum, tres in- teligimus status, quos ipse auclor exponit dicens : Unum quidem posse intelligi, qui fuit primi parentis Ads, videlicet ante inobedientie ipsius delictum, in quo statu tametsi ab eo Adam aberat mors, id est corporis et anime dissolutio, nec adhuc polluerat se ullo delicto quo meruisset. puniri, poterat iamen in eo esse voluntas peecandi, ac per hoc, quasi di- eat, erat in ipso potestas moriendi. Alter vero status estin quo ab hae peccandi voluntate et moriendi potestate mutari potuisset, si voluisset in praeceptis Dei manere firmiter, ut scilicet animus ejus ad iransgrediendum nullius. tentationis impulsu etiam vacillaret; vere utique: tune enim foret addendum id, ut non modo non peccaret aut peccare vellet, sed ne posset quidem aut peccare aut velle delin- quere, ac per hoe, quasi dieat, nec mori nec passio- nibus affici posset. Quod tamen sane intelligendum est, non quod seilicet Deus, cujus est potestas ceterna, sieut jam diximus, desinat unquam posee quod po- "tuit, sed quod ut sic esset, si non peccaret homo, | - . divina voluntas constituit. Nam potestati delinquendi, qua etiam qui assistunt ei non sunt stabiles, presto GILBERTI PORRET/E COMMENTARIA. 1410 comederis, À eet potestas puniendi, qua et. in angelis euis reperit pravitatem. Tertius status est post delictum, in quo mors illum subsecuta est. et ex divine voluntalis constitutione necessario, et. similiter peccatam ipsum voluntasque peccandi. Hi sunt igitae tres secundum ea qua& dicta sunt hominum status. Quorum statuum hee qua dicturi sumus sunt loca summitatum atque contrariorum, id est contrariarum sibi invicem ex- iremitatum, is "videlicet status, qui premium esset, si in preceptis Dei Adam manere voluisset, et is qui pons fuit, quoniam in preceptis manere noluit; et vere hi duo quodammodo loca supra contrariarum inter se invicem summitatum : in illo enim qui, quali- ter dietum est, premium esset, nec mors esset dis- solutionis, nec peccatum trausgressionis, nec etiam voluntas ulla peccati; in hoe vero qui est post de- lietum, et mors est et peccatum, et omnis alfeclio delinquendi, omniaque (ut breviter dicam) per origi- nale vitium prona in perniciem, ct adeo infirma B duod nec etiam quidquam opis in se habentia, ut D postlapsum in sua posset resurgere. Ille vero me- dius, in quo scilicet praesentia quidem mortis, vel peecati aberat, potestas vero ulriusque, id est peccati et mortis constabat, inter utrumque predictum sta- tum collocatus est. Ex his igitur, etc.] Hucusque divisit status Ads, veleorum qui humane generationis lege, hoc est per originalis concupiscenti peccatum propagati sunt. Quorum omnium in Christo, qui quidem ex peccatoribus, sed. non lege peccati corpus assumpse- rit, aliquid fuisse nunc ingreditur dicere: sed om- nino nihil ex necessitate, cni ceteros addicit pecca- tum generationis eorum, imo omnia ex sola voluntate. Hoc autem ideo dicit, ut eorum qui Christi corpus ex Maria sumptum esse non credunt, pra&dieta argu- menta, consequentie suse rationem in Christo mi- nime facere debere intelligant; qui non nesciunt quod, quamvis alique sint rationes que in quarum- libet rerum seu facultatum generibus recipiuntaus,sunt | tamen aliqua qu:e certis addicls generibus, ultra ila sua sive universalitate, sive probabilitate, sive etiam necessitate non faciunt. Quasi : Hi sunt tres hominum status; ex his igitur tribus stutibus Chri- stus, qui non humana lege factus est homo corpo- rege nature suse quodammodo indidit, non ommues, sed singulas, hoc est aliquas causae, et quas et ex quibus ostendit dicens: Nam quod assumpsit mortale corpus, quod utique ideo fecit ut a genere humano mortem fugaret, ponendum est in eo statu, id est secundum hoc factam esse putandum est, quod post Adw prevarieationem, eidem Ade et toto humano generi ex eo per concupiscentiam propagalo, poena- liter, hoc est ut in eo esset mors proprii pcena peecati, iuflictum est. Quod vero non fuit in eo, Christo scilicet, voluntas ulla peccati, quantum qui- dem ab hoe quod ipse est Deus, ab ilio hujusmodi voluntas naturaliter aberat, sed quantum ad gratiam qua factus est homo, ex eo sumptum est statu, id est secundum illum hoe ei dalum est statum, qui. esse potuisset, nisi voluntatem suam Adam insidian- lis sibi, id est, diaboli fraudibus applicasset. Et hec quidem in Christo secundum. illos fuerunt status, qui sibi invicem contrarii summitatum loca sunt. Restat igitur tertius status, id est medius, ille scilicet qui eo tempore fuit, cum nee mors aderat, et adesse poterat, non modo mors, sed et mortis precursoria causa, hoc est voluntas delinquendi. In hoc igiiur statu Adam talis. fuit, ut manducaret ac biberet, ut accepta digereret, ut laberetur in somnum, et hu- jusmodi alia faceret que ei non defuerunt humana quidem, id est human vite illius, qua in animam viventem factus fuerat, deputata, sed concessa, et talia que nullam pcenam mortis tanquam peccato inferrent. Quae omnia Christum habuisse dubium non est: nam etsi factus fuit Christus in animam vivifieantem, tamen sicut Adam factus, ut dictum est,in animam viventem, et manducavit et bibit et 1411 in cmteris quze humana statu primo exigebat natura, A humani corporis officio absque necessitate alicujus indigentia functus est. Neque enim etiam in Adam tanta indigentia tunc fuisse eredenda est, quanta fuit post peccatum : ut scilicet, nisi manducasset, vivere non potuisset; sed talis potius, quod si quidem ex omni ligno escam sumeret, semper vivere potuisset, hisque, hoe est haec sumendo non mori: et idcirco, ut videlicet his semper vivere potuisset. Paradisi fraetibus explebat eam qua dicta est indigentiam. Non enim etiam in hoc poenali statu omnia quibus indigere dicimur, talia sunt, ut quamvis in hac vita degentibus quodammodo adminiculentur, sine iliis tamen mori necesse sit, qualia sunt vestimenta, vehi- cula et multifarite qualitatis hujusmodi plurima, sine quibus quidem vivere possumus, et luue his indige- mus. Multo magis ergo in illo statu qui fuit ante peecatum, Adam etiam sine escis vivere poterat, et iamen his, indigebat. Quam, hoc est. cujusmodi indi- gentiam in Christo fuisse secundum statum illum qui fuit Ads ante peccatum, nullus ignorat; sed hoc sola ejus potestate, non aliqua przeter ipsius volun- tatem necessitale. Ex his manifeste intelligi potest qua ratione, quamvis ex bomine corpus Christi sumptum sit, atque omuis homo ex prima prevari- catione et peccato et morte teneretur, non fuerit tamen iu eo peccatum, neque voluntas ulla peccandi: et cum ipse non peccaverit, tamen morlem, qui pec- cali pcena est, senserit, quia videlicet non humana generalionis lege, hoc est, per peccatum concu- piscentis ; sed sola voluntate faetus homo, qu&e vo- luit de priedietis human: nature statibus, ut nos de necessitatibus nostr's erueret, liber ab omni hujus- modi necessitate euscepit, Ideoque ratio regule, quz propria est generis prevarieatorum, exlra genus illud in argumentum adducta, non facit. Itaque se- cundum illum statum, qui futurus erat premium obedientis, immunis ab omni peccato, secundum illum statum, qui poenalis est inobedientis, passiones multas, et usque ad mortem recte sustinuit, et se- cundum illum in quo Adam ante peccatum, Paradisi APPENDIX AD BOETIUM. D C 1412 fructibus illam quae dicta est indigentiam explebat, potestate, non necessitate, humani corporis officio functus est: et hsc ipsa quidem indigentia ante resurreclionem in eo fuit; post resurrectionem vero talis exstitit, ut. illud corpus humanum, secundum hec qui ipse ad humanos usus habere voluerat, ita mutaretur, sicut corpus Ade preter vinculum pre- varicalionis mutari potuisset, essetque in eo id quod ipse Dominus Jesus Christus docuit nos, non modo exteriori verborum sono clamare, verum eliam in- limi affectus votis optare, ut. videlicet voluntas ejus, remoto indigentie omnis impedimento, fiat et in terra, hoc estin hominibus, sicut in colo, hoc est in angelis; et ut regnum ejus, quo carni spiritus in omnibus imperet, adveniat, et nos liberet a quo- cunque hujus sseculi malo. Hec enim, quasi, hoc docuit ipse Christus optare, et nos utique (ut docuit) ita faciamus ; haec enim omnia deprecatur illa hu- mani generis, non quidem omnium, sed fideliter hoc recta fide credentium, beatissima immutalio, id est ipst immutandi heic omnia deprecantur. Hac sunt, o Joannes, que ad [e dirigenda scripsi de credulitate mese fidei, id est de his qua recte cre- denda credo. Qua in re.] Quasi; Quoniam hec ad te direxi, volo, ut si qua aliter quam convenit a me dicta cognoveris, corrigas. Nam si quid a me dictum est perperam, hoc est perverse, non ita sum amator mei, ut ea quie semel sine ratione effuderim, con- tendam anteferre cujuslibet meliori sententie ; nec debeo contendere, e£ tanquam sint mea defendere. Sienim nihil boni ex nobis est, id est si nulla res est qua nobis auctoribus bona sit (ut utique non est), nihil est quod, debeamus amare in sententiis tanquam nostris. Quod si cuncta sunt bona ex illo, hoc est illo solo auctore qui solus non extrinsecus aecidente bonitate, sed veritate essentie sus est bonus, ilud potius bonum credendum est, quod incommutabilis bonitas, id est Deus, qui incommu- tabiliter bonus est, et omnium bonorum causa, incommutabili proposito sus voluntalis perscribit. APPENDIX " AD OPERA BOETII CONTINENS HISTORIAM BOETII OPERUMQUE IPSIUS ANALYSIM NECNON ET NOTAS DISSERTATIONESQEE HISTORICO-THEOLOGICAS, GALLICE ADORNANTE GERVASIO TURONENSI PRESBYTERO. ÉPITRE DÉDICATOIRE. À SON ALTESSE ROYALE MONSEIGNEUR LE DUC D'ORLÉANS, PETIT-FiLS DE FRANCE, RÉGENT DU ROYAUME, Monseigneur, Le feu toi m'avait permis de faire paraitre son nom augus!e à la tétre de cette Histoire, et s'étant fait lire il y a deux mois Ü)Epitre qu'on y voit, il l'avait agréée et reque avec. bonté ; mais l'impression n'en. ayant. été achevée qu'au moment de sa mort, je suis privé de lhonneur de l'offrir à Sa Majesté. Je eroirais, Monseigneur, manquer à ce que je dois à la mémoire de ce grand prince, si, donnant l'ouvrage au j ne lui rendais ce qui lui appartient si légitimement. * Opusculum hune Gallico sermone titulum pre- fert: Histoire de Boéce, sénateur romain, avec l'ana- "ublie, je supprimais cette derniére marque de mon zéle ; et je ferais une espéce de larcin à la famille royale si je: lyse de tous ses ouvrages, des notes et des dissertations - historiques et t^éologiques, divisée en deuz parties, 1413 BOETI VITA ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1414 Ayant été consacré à Lowis le Grand, à qui doit-àl revenir, qu'au dépositaire de son autorité souveraine? A qui l'Histoire de Boéce peut-elle étre présentée avec plus de justice, qu'à un prince avec qui cet illustre Romain a des rapports si marqués ? Boéce eut tout le brillant, toute (a solidité, toute l'étendue d'esprit. que la. France admire dans votre Altesse Royale. Il aima les sciences et les beauz-arts, il fut ennemi de l'oppression et. de l'injustice ; il s'appliqua de tout 80n pouvoir à pacifier les iroubies qui s'étaient élevés dans l'Eglise, et à rendre sa patrie heureuse et florissante. La France, Monseigneur, se flalle de jouir sous votre administration de tous les biens qui font la gloire des Etats el la félicité des peuples. La justice et la paix suivent vos pas : elles sont l'àme de vos conseils et la rógle de vos résolutions. Tout nous promet une égale tranquillité au dedans et au dehors. L'étranger, qui pourrait étre ja- loux de noire bonheur, craindra de le troubler. Témoin de votre intrépidité dans les combats, 4l a plié plus d'une fois sous voire valeur : et toute .Europe sait que vous avez été victorieux partout, lorsqu'il vous a été permís de combattre. Continuez, grand prince! Tous nos ceurs sont à vous, tous nos vouz. sont pour vous. Le rejeton de la tige au- guste de Louis le Grand est le gage précieux de notre confiance et de notre amour. Ge jeune monarque élevé sous vos yeux apprendra dans vos exemples tout ce qu'il. doit savoir pour rendre som régne aussi glorieux pour Sa Majesté, que votre administration va le rendre avantageux à ses peuples. Je suis avec une entiére soumission et un trés profond respect, Monseigneur, De Votre Altesse Royale, Le trés humble e£ trés obéissant servileur, Gunvatsg, prévót de Suévre, en l'église de Saint-Martin de Tours. B? ES ECEP A UI Comme Doéce & vécu dans un siécle oü les lettres A tribuent pas peu à son ornement. Mais l'amour n'étaient pas cullivées,peu d'écrivains ont recueilli — de la vérité et le respect qui lui est dà obligent ses actions, et ce n'a pas été unechose aisée que de — d'averlir le lecteur qu'elles ont paru plutót fon- pénétrer dans l'obseurité d'untemps si éloigné du — déessurla vraisemblance que sur des monuments nótre, et de ramasser assez de faits pouren former certains, d'oà les auteurs qui les ont insérées les un corps d'histoire. Cependant on l'a essayé, et en — premiers dans l'histoire de Boéce les ont tirées. "cherchant avec soin et avec persévérance, on a Par exemple, on a dit, sur l'autorité du cardinal trouvé ce que l'on présente aujourd'huiau pubiic. ^ Baronius, que Boàce avait passé dix-huit années Ona d'abord parcouru avec exactitudeles ouvra- ^ consécutives à Athénes pour se former dans les ges de ce grand homme, d'oà l'on. a tiré laplupart sciences; cependant Baronius, pour preuve de ce des cireonstances desa vie, du moins les plus im- fait,necite que le Traité de la discipline des écoliers, portantes ; ensuite ceux de Cassiodore,secrétaire de — qu'il dit étre de Boéce,et qu'on rejette comme une 'Théodorie, et d'Ennode,évéque de Pavie, quionteu piéce supposée et tout à fait indigne de lui. Mais beaucoup de liaison avec Boéce; les historiens grecs — étant certain d'ailleurs que Boéce a passé un temps el latins, ses contemporains, ou les plus proches de — considérableà Athénes, on a cru. pouvoir déférer à son siecle, Jornandés, Procope ; l'Histoire mélangée p l'autorité de Baronius, et .déterminer sur elle le de Paul Diacre, l'anonyme de M.de Valois, les con- — nombre des années qu'il y a demeuré. La détermi- eiles généraux et particuliers, les lettres des papes; ^ nation n'est pas éloignée dela vraisemblance, et ce les anciens compilateurs des ouvrasges de Boéce, doctecardinala pu avoir deslumiéres que nous n'a- qui nous ont donné en différents temps des abrégés ^ vons plus, puisqu'il cite trés souvent des traités et de sa vie, tirés des manuserits, ajoutés au com- des historiens qu'il a eus apparemment entre les mencement ou à la fin de ses ouvrages. mains, et qui nous sont échappós; ou qui n'ont pas A larecherche des anciens monuments on ajoint ^ encoreété imprimés.Il peut donc serencontrer dans celle des modernes,Baronius, Bollandus,etsescon- cet ouvrage quelques circonstances peu impor- tinuateurs,le pére Sirmond,le pére Pagi, M. deTil- — tantes dont on ne doit pas étre garant ; mais elles lemont, M. Fleury, M. Baillet, M. Dupin et quel- ne sont pas en assez grand nombre ni assez con- ques autres, et de tousles recueils qu'on ena faits, —sidérables pour donner la moindre aiteinte à la on a formé ce corps d'histoire, sans y rien ajouter foi du corps de l'histoire. queles réflexions et les éclaircissemenls uécessaires. Le méme amour de la vérité a obligé l'auteur Onla donne donc au public comme une histoire — d'entrer dans l'examen de quelques traités et de certaiae et authentique tirée des auteurs contempo- — plusieurs faits rapportés par des écrivains. sus- rains et originaux, du moins pour ce qui regarde C pects de partialité avec moins de fidélité et d'exac- les faits les plus considérables. On n'a pasla méme — (itude qu'ils n'auraient dà. Le lecteur qui sera certitude de quelques circonstances moins impor- sans prévention en jugera aisément, et reconnai- . tantes qu'on n'a pas cru devoiromettre,parce qu'el- tra sans peine de quel cóté la vérité se trouve. les donnent beaucoup de jour à l'histoire,et ne con- Cet ouvrage est partagé en deux parties : la pre- 1415 miére contien irois livres. Le premier conduit le lecteur depuis la naissance de Boàce jusqu'à son consulat. Dans le second on rapporte ce qui s'est passé depuis son con- gulat jusqu'à ce qu'il fut fait préfet du prétoire, peu de temps avant sadisgráce. On en voit dans le troi- siéme toutes les circonstances, et celles de sa mort, ce qui la suivit, et les honneurs qu'on lui a rendus aprés eu différents temps. La seconde partie est un abrégé de Philosophie, de Mathématiques,de Morale et de Théologie,extrait des ouvrages de Boéce. On y a joint des éclaircisse- ments ei quelques dissertations théologiques et his- toriques sur plusieurs fails appartenant à son his- ioire, auxquelles on n'aurait pu donner place dans la premiere partie sans en faire perdre la suite au lecteur. ' On a cependant laissé dans celte premiére par tie l'analyse de deux petits traités de Boéce, parce qu'on a cru que l'ordre chronologique de sa vie et de ses ouvrages demandait qu'on les -mit en , cet en- droit, et qu'on pouvait d'ailleurs le faire sans dis- traire le lecteur de l'attention qu'il doit au sujet prineipal. Tous les autres traités sont renvoyés à la seconde partie ; et l'on peut dire que les analyses des traités théologiques et moraux de Boéce qu'on y donne peuvent suppléer à la traduction qu'on en aurait pu faire. On a eru encore devoir prévenir deux objections que le lecteur pourrait faire, e& y répondre par avance : la premiere, que les digressions sont trop fréquentes et les épisodes troplongs;la seconde,que le public en France n'étant pas accoutumé à révérer Boéce commesaintnicomme ma»tyr,croira toujours que l'auteur ne lui en donne la qualité que pour faire recevoir plus favorablement son histoire. On répond à la premiéreobjeetion que la plupart des faits de la vie de Bo&ce n'étant point venus jus- qu'à nous revétus de toutes leurs circonstances, on a été obligé d'y suppléer par celles de l'histoire de son temps qui y ont du rapport. et qui ont pu con- iribuerà les mettre dans leur jour. Sion y fait at- tention, elles paraitront moins des digressions que des parties essentielles de l'histoire. Pour les épisodes, on convient qu'ils sont un peu longs ; mais il ne s'en rencontre que deux ou trois : D ils coulent naturellement du fond du sujet comme de leur source, et on est bien dédommagé de leur longueur par l'importance de la matiére.On n'aurait pu méme les supprimer sans faire injustice à Bo&ce. APPENDIX AD BOETIUM t la vie de Bo&ce : elle est divisée en A Aurait-on pu se dispenser de faire connaitre les dif- 1446 ficultés qui se sont rencontrées dans la conversion des Bcurguignons,et ce qui s'est passé de plus im- portant dans cette affaire, sans diminuer la gloire qui en revient à Boéce, le premier instrument dont Dieu s'est servi pour amener ces peuples à la con- naissance de la vérité ? Aurait-on pu taire de méme l'origine du grand schisime d'Orient,ses progrés,son extinction ,dont l'Eglise est redevable au zéle età la vigilance de Boéce, sans le priver de l'honneur qui lui en doit revenir ? Pourconnaitrele mérite d'une action, il faut connattre lea difficultés, les opposi- tions qu'on a eu à vaincre, et les avantages qui l'ont suivie. Dans ces épisodes on n'a pas excédé ces bornes, et en donnant l'histoire de Boéce toute nue et dépouillée de ces circonstances, si elle eüt plu davantage à un petit nombre de savants, elle aurait été peu goütée de la plupart des gens du monde, qui ne lisent que pour s'occuper quelques heures agréablement. On répond à la seconde objection, quela préven- tion du publie nedoit point prescrirecontrela vérité; qu'il y a plusieurs grands hommes honorés comme saints dans l'Eglise,qu'on ne qualifie pas ordinaire- ment du nom de saint lorsqu'en en parle.Sans nous écarter de notre sujet,nous entrouvons un exemple dans Ennode, dont nous venons de parler. Il a été canonisé ; cependant on ne dit pas ordinairement saint Ennode. On en a plusieurs autres exemples, qu'il serait trop long de rapporter. Le lecteur doil donc tenir en suspens son jugement,du moins jus- qu'à la fin de la premiére partie, oà il trouvera la qualité de saint el de martyr donnée à Boéce suffi- samment établie. Et pour lever le scrupule,on ajou- lera aux preuvesdela premiére partie,que le cardinal Baronius, qui n'a pu ignorerles saints que l'Eglise honore d'un culte public en Italie, compare dans ses Annales ecclésiastiques Boéce à saint Denis l'A- réopagite pour sa doctrine, pour sa sainteté et pour le genre de son martyre. Aprés avoir rapporté ces mots d'un historien de la vie de Boéce (Martianus Rota) : Ezstinctus, divinos honores a nostris consecu- tus est; Aprés sa mort, lescatholiques lui ont rendus les hoaneurs divins, ce pieux et savant cardinal ajoute (ad an. 526) : Illos videlicet qui sanctis mar- Lyribus exhiberi solent : C'est à savoir ceux que nous avons coutume de rendre aux saints martyrs : parce que Boéce avait toujours défendu avec un eou. rage invincible la foi catholique contrela perfidie des ariens, et qu'il avait perdula vie pour sa défense. DON NO IMR PRISCA CERNERET MI T ETWRRE GEEK RECEDIT ITI LI M PRO TTMESUHIIT IRE DO Aero HEC ORTU 0077 HISTOIRE DE BOECE, PREMIERE PARTIE. EHWINLE EPERESNEAOE NR Jusqu'à présent on mne s'est formé d'dée de Boéce que sur les qualités qui pouvaient le rendre recommandable selon le monde, sans faire toute l'attention qu'on devait à celles qui le distinguent in- finiment davantage du cóté de Dieu. Dans la vie de cet homme incomparable, tout con- 1411 BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1448 court à former un héros chrétien: une naissance A encore davantage. Ce zéle de la justice dont il donna illustre, de (2) grandes alliances, un génie supé- rieur, des connaissances sublimes, une érudition profonde, une prudence consommée, une parfaite intégrité dans les emplois les plus brillants et les plus difficiles. Sage magistrat, ministre éclairé, pré- voyant ei fidéle, protecteur des lois, le pére du peu- ple, le défenseur des opprimés et le conservateur de sa patrie; philosophe, théologien, orateur et poéte, humble ehrétien au milieu du faste, solitaire dans le tumulte du monde et de la cour, ennemi du men- songe et de l'erreur, le soutien de l'Eglise, un mo- déle de fermeté et de patience dans les plus grandes adversités, enfin un généreux martyr de Jésus-Christ : c'est ce qu'a été Boéce, connu dans l'antiquité sous les noms d'Anicius Manius Torquatus Severinus Boetius. Il naquit à Rome l'an de Notre Seigneur 470 (a). L'empire d'Occident se (3) trouvait alors dans uu état déplorable. Les barbares s'étaient jetés sur ses plus belles provinces, et les avaient partagées, aprés avoir renversé les plus anciens monuments de la puissance romaine: partout ils avaient laissé des traces de leur avarice et de leur cruauté. Les Huns et les Vandales avaient commencé, les Cimbres et les Alains continuérent; enün les Hérules, les Visi- gols et les Goths avaient mis le comble à ses mal- heurs en se rendant maitres de Rome et de toute l'Italie. On ne peut simaginer quel changement ces irrup- tions des barbares firent chez les Romains: non seulement la religion en souffrit, mais leurs meeurs en furent altérées. Chacun étant occupé de ses cala- mités et. gémissant dans l'esclavage, les beaux-arts furent négligés, la justice opprimée, l'émulation cessa dans le barreau; peu à peu Rome devint bar- bare. L'arianisme, dont les Goths faisaient profession, et qui était presque éteint (4) dans l'Italie, y reprit de nouvelles forces, et comme la religion du prince eat ordinairement la plus suivie, on. n'eut plus tant d'horreur de l'hérésie. Si on ne l'embrassait pas ou- vertement, des vues d'intérét et de politique faisaient qu'on la favorisait toujours. Dieu fit naitre Boéce daps ce temps-là et le donna à son Eglise pit en étre un des plus fermes ap- puis. Dés son Shisnue on reconnut en lui d'heureuses dispositions pour les sciences et pour la vertu. A mesure qu'il avancait en áge, les dons précieux de la nature et de la gráce se développaient. Flavius .. Boéee, son pere, n'omit rien de ce qui pouvait les faire eroitre dans son fils. Ayant passé lui-méme par les premiéres charges de la république, et. se voyant -comblé de richesses, il n'avait rien à désirer que de laisser un digne héritier de ses biens et de ses vertus. Ce désir surmonta en lui la tendresse paternelle qui le pressait de le retenir auprés de sa personne: mais -voyant bien que Rome, dans l'état ou elle était ré- duite, n'était plus un lieu propre à le former, aprés avoir pris conseil du pape Simjlice, il l'envoya à Athénes, quoiqu'il n'eüt encore que dix ans. (5) On s'apercut bientót de l'étendue et de l'éléva- — tion de son esprit; sa vivacité, sa pénétration étaient .surprenantes. Une heureuse imagination, propre à concevoir les choses les plus abstraites, était accompa- gnée d'une gráce et d'une facilité admirable à s'ex- primer en gree et en latin. Ce génie supérieur se fit particuliéárement remarquer dans ses études de philo- sophie et de mathématiques. | La beauté intérieure de son áme se découvrait (a) Martianus Rota s'est trompé quand il a dit que Boéce était né peu d'années aprés la prise de Rome - par Alaric. Cet événement, du consentement de tous les historiens, étant arrivé l'an 409 de Jésus-Christ, . Boéce, daus cette supposition, aurait vécu prés de ParRorL.. LXIV. B D dans la suite des preuves si éclatantes le distinguait déjà parmi les jeunes gens de son àáge. Il soutenait toujours le parti de linnocent, louait la vertu, con- damnait le vice. Peu touché des injures qui n'atta- quaient que sa personne, il ne témoignait de ressen- liment que de celles qu'il voyait faire à Dieu ou au prochain. Quoique Athénes eüt toujours été l'école de la sa- gesse et le séjour des beaux-arts, Boéce la trouva bien déchue de son ancienne réputation. Aprés un an ou deux, il lui en prit un si grand dégoüt, qu'il l'aurait quittée s'il avait suivi son inclination. Le respect pour son pére ly retint, il se fit (6) violence, et, passant d'une science à une autre, dix-huit an- nées s'écoulérent sans que les agrémenta ni tous les avantages qu'il pouvait se promettre à Rome fussent capables de l'y rappeler. Ce long cours d'études pourra surprendre, mais si on le met en paralléle avec le progrés qu'il fit dans toutes les sciences, on n'y trouvera pas encore de proportion: car il apprit par régles et par principes toutes celles qui ne s'acquiérent que par de conti- nuelles réflexions et par un long exercice (Cassiod. l. 1, ep. 45). Il rassembla en lui seul ce qu'on avait le plus admiré dans tous les maitres de la Gréce. Ce n'était pas pour lui seul qu'il amassait tous ces trésors, e'était pour en enrichir Rome et toutes les nations qui parlaient sa langue ; i! leur appropria par des traductions élézantes et fidéles les meilleurs ouvrages des Grecs, la musique de Pythagore, l'astro- nomie de Ptolémée, l'arithmétique de Nicomaque, la géométrie d'Euclide, la théologie de Platon, la logique d'Aristote, et les mécaniques d Archimàde : et ces traduetions, au sentiment de Théodorie et de Cassio- dore (Theod. apud Cass. l.1, ep. 43), étaient si par- faites, qu'elles surpassaient les originaux, et leurs auraient été préférées (7) par leurs auteurs mémes, s'ils avaient su le latin comme le grec. Il y ajouta plusieurs traités de son propre fonds sur ces différen- les maliéres, et ce qui nous en reste justifie parfaite- ment le témoignage de Théodoric et de Cassio. dore. Ces mémes ouvrages prouvent encore qu'il était bon poéte, excellent orateur, subtil philosophe, profond théologien. Son style est pur, élevé bien au-dessus de la barbarie de son siécle. Scaliger (Hyper. 4. vi) com- pare sa prose à celle de Cicéron, ses vers à ceux de Virgile; quelques savants, néanmoins, prétendent qu'il excelle plus dans la poésie que dans la prose; mais s'il se fait admirer dans celle-là par l'élévation de son esprit et par la richesse des pensées qui frap- pent, qui surprennent, il persuade dans l'autre avec une douceur admirable. De là vient qu'un habile cri- tique du dernier siécle (Amt. Sabel. /Enead. 8, |. m) n'a pu décider si Boéce avait été le dernier des au- teurs qui eüt parlé la langue latine dans toute sa pureté, ou ] premier de ceux qui avaient travaillé à lui rendre son ancienne beauté. La réputation de Boéce vola d'Athénes à Rome ; on y sut bientót de quelle maniére il y brillait parmi les savants, (8) et ce fut un grand sujet de conso- lation pour sa famille lorsqu'elle perdit Flavius Boéce : une mort trop prompe l'avait enlevé dés l'an. 490, peu de temps aprés son dernier consulat, qui finit en 481. II n'y avait point d'état dans la ville qui ne se pro- mit de grands avantages de son retour. Le sénat le regardait comme un homme qui devait faire son principal ornement; les magistrats inférieurs comme un secours envoyé du ciel pour maintenir la justice six-vingts ans. D'ailleurs, il est certajn qu'il n'avait que einquante-cing ans tout au plus quand Théodo- rie le fit mourir, en 525. Voyez la dissertaiion sur l'année de sa mort.dans la seconde partie. 45 1419 APPENDIX AD BOETIUM. 1420 et les lois; les gens de lettres comme une lumiére A prince; mais sitót qu'il eut appris la mort de Zénon, qui devait rendre aux sciences et, aux arís lenr pre- mier éclat; l'Eglise et tous les gens de bien comme un protecteur assuré. Mais, malgré ses premiers dégoüts et les empressements de ses concitoyens, amour des letires et le désir de perfectionner les connaissances qu'il avait acquises. dans Athénes l'y retinrent encore quelques années. Depuis quele grand Constantin, aprés avoir fondé Constantinople, y eut transféré le siége de l'empire, on aurait dit que toute la gloire de Rome l'y avait suivi. Elle perdit bientót ce qui la dietinguait des autres villes du monde; semblable à ces terres trop éloignées (9) du soleil pour en étre échauffées, qui ne recoivent que rarement l'influence de ses rayons. et oà Ja nature n'améne jamais ses fruits à une heu- reuse maturité, tout y languissait. Geux qui commandaient dans Rome au nom des empereurs, au lieu d'y maintenir la justice et la paix, y gouvernaient en tyrans: de là ces séditions, ces guerres civiles, oü elle fut teinte plus d'une fois du sang de ees citoyens. Le désordre était entretenu parla jalousie entre les grandes familles, chacune voulant s'élever au-dessus des autres ; les. emplois ne se donnaient plus au mérite; on ne les accor- dait pas méme à la faveur: les armes en déci- daient. Odoaere, roi des Thuringiens, accompagné . des Hérules et d'autres nations barbares sorties du fond de.la Pannonie, s'était emparé de l'Italie. Aprés avoir détróné le jeune empereur Romule (a), il avait établi dans Ravenne le siége de sa domination (Mez. sur Child.) Zénon, empereur d'Orient, l'y voyait avec douleur (Danie/, ibid.); mais il n'était pas en état de l'en chasser. I1. fut. contraint d'avoir recours à la puissance (10) des Ostrogoths, dont il s'était déjà servi trés utilement contre d'autres barbares qui dé- solaient les provinces de l'empire (Procope l. uit. de Bel. Goth.). Théodoric, leur roi, avait méme beau- coup contribué à son rétablissement sur le tróne impérial, par le secours qu'il lui avait donné fort à propos contre le malheureux Basilisque ; et étant bien aise de récompenser ses services, mais d'ailleurs se fiant un peu trop à sa fidélité, il l'envoya en Italie pour réduire Odoacre, et lui en assura la possession pour y vivre sous son obéissance et la gouverner en son nom (Jornand. de Reb. Get. 86 et seg.). 'Théodoric quifta la Thrace suivi de toute sa na- tion, défit une armée de Gépides qui lui disputaient le passage de Sirmium, entra en Italie par les Alpes juliennes, gagna trois batailles contre Odoaere, qui était venu à sa rencontre avec une armée formidable, et l'obligea de se renfermer dans Ravenne, oü il l'as- siégea. Le siége dura trois ans; et quoique la place passát alors pour une des plus fortes du monde, Odoaere fut enfin obligé de se rendre à la discrétion du. vainqueur. Mais, quelques jours aprés, Théodorie le tua de sa propre main dans un festin, sous prétexte de prévenir un dessein qu'il avait formé contre sa personne. (141) Ainsi devenu maltre de l'Italie, il n'en prit pourtant pas le titre de roi, par considération pour . Zénon, qui, aprés l'avoir adopté pour son fils, l'avait honoré de la qualité de patrice, fait consul ordinaire, lui avait décerné les honneurs du triomphe et élevé une statue équestre dans la place du Palais de Con- stantinople. Tant de bienfaits engageaient Théodorie à lui mar- quer sa reconnaissance. Il y était porté ; car, ayant été élevé dés l'àze de huitans avec beaucoup de soin àla cour des empereurs, il ne lui était plus rien resté de son ancienne origine que le nom de bar- bare, et ily avait pris tous les sentiments d'un grand (dà) ll. est plus connu dans l'histoire sous le nom d'Augustule. (5h) On croit que le surnom de Severinus ajouté à B C D il se fit proclamer roi d'Italie, sans demander le con- sentement d'Anastase, qui venait de lui suceéder (Proc. de Bel. goth. 1. x, c. 1). Rome seule tenait encore ferme sans reconnaitre d'autre maitre que l'empereur d'Orient: elle aurait pu se soutenir contre les efforts de Théodorie, si les haines et les divisions qui régnaient parmi ses ci- toyens n'eussent avancé sa perte. Quelques partis eurent recours au conquérant, et l'appelérent à leurs secours. Les ecclésiastiques furent les (12) premiers à donner un si pernicieux exemple. Symmaque et Laurent, diacres de l'Eglise de Rome, aprés ]a mort d'Anastase, disputaient la chaire de S. Pierre (Baron. ad an. 498). Ils avaient l'un et l'autre de puissants partis dans le clergé et dans le sé- nat. Symmaque avait été élu le premier à la plu- ralité des suffrages, mais Laurent ne voulait point lui céder. Toutela ville se trouva partagée en cette occasion; el ne voyant point de jour pour termi- ner ce différend, les deux partis convinrent d'en déférer la décision à Théodoric. Alors on vit à la honte de l'Eglise un prince hérétique entrer dans les affaires les plus importantes de la religion, et devenir juge de ceux que Jésus-Christ a établis les oracles du monde. Théodorie décida en faveur de Symmaque: le schisme cessa; mais le prince sut parfaitement pro- filer de la fausse démarche des Romains; elle lui persuada qu'ils n'avaient pas pour lui autant d'aver- sion qu'il l'avait era, et que Rome n'était pas si éloi- gnée de le reconnaitre pour souverain. Il. fit de nou- velles tentatives, elles lui réussirent, et tous les corps de la ville, d'un. commun (13) consentement, comme s'ils se fussent reconnus indignes de la liberté, se livrérent eux-mémes à un honteux esclavage. Boéce revint d'Athénes sur ces entrefaites. Rome eruüt voir revivre le pére dans le fils. Elle ne se trom- - pait pas, puisqu'il le surpassa méme, et qu'aux rares qualités de son pére il joignit l'érudition la plus pro- fonde et la sainteté la plus éminente. Festus et Symmaque, chefs du sénat et les premiers de la ville, furent frappés de l'éclat de tant de vertus. Ils avaient pris soin de ses affaires depuis la mort de son pére; ils voulurent en faire leur ami (Boet. de Cons. Ph. l. m): et le choix de ces deux grands hommes fait seul léloge de Boéce; car ils étaient l'admiration de leur siécle, et on ne pouvait les voir sans se sentir porté à les imiter. Ennode dans leurs personnes nous a tracé l'image du magistrat le plus accompli. Festus avait été consul, et depuis l'an 412 il se trouvait à la tóte du sénat et des plus grandes affaires de la république (Ennod. Paran. Dídas.) Pour Symmaque, connu dans l'histoire sous le nom de Quintus Aurelius Memmius Symmachus, i1 avait été consul ordinaire et sans collégue en (14) 485, sous Odoacre. C'était un homme d'un zàle ardent pour la gloire de Dieu, d'une charité immense pour le pro- chain (Cass. Chron.). ll. répaundait ses biens sans me- sure sur les pauvres, il était magnifique envers les pélerins et les étrangers; et, content du témoignage intérieur de sa conscience, il ne pensait qu'à plaire à Dieu sans se chercher en rien lui-méme. Mais plus : eon humilité lui a fait négliger la gloire du monde, plus il semble que Dieu ait voulu le relever par les éloges des saints Péres. : Boéce à son retour d'Athénes fut déclaré patrice (Ennocd. lib. vir, ep. 4). lssu des Manlius et des Ani- ces, il pouvait faire remonter sa noblesse jusqu'à la fondation de Rome. Son pére, Flavius Boéce, comme. on l'a dit, avait été consul en 487. Sa mére, de la maison des Séverius (5), ótait aussi de race consu- laire (Synod. Rom. an. 481. Onuphr. in Fast.) celui de Boéce était le nom de la famille de sa mére, parce que les Romains joignaient souvent le nom de la mére à ceux du pére. 1 1421 BOETII VITAE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1422 Boéce, son aieul, avait exercé avec beaucoup de À Grand a fait l'éloge dans le 1v9 livre de ses Dialogues, distinetion la charge de préfet du prétoire sous Va- avait été mariée jeune , mais ayant perdu son époux lentinien III (Cassiod. Chron.),et ayant eu part aux ]a premiére année de ses noces, elle renonca géné- expéditions (15) et aux vietoires du général Aétius, il reusement au monde et à tous les avantages d'une périt avec lui, et la majesté de l'empire d'Occident brillante fortune pour ne plaire qu'à Dieu dans le parut s'ensevelir sous leur ruine. C'aurait done été secret d'une solitude qu'elle s'était faite (19) auprés faire injure à Boéce que de lui refuser cel honneur; de la basilique du Valican. La lecture des livres mais on y en ajouta un autre qui était un aveu sin- saints, la priére soatenue du jeüne, n'y étaient in- cére de son mérite et de l'estime qu'on avait pourlui. —terrompues que par l'exercice de la charité la plus Quoiqu'il n'eüt pas encore trente ans, il. fut recu au M héroique. sénat et chargé des affaires les plus importantes. Une vie &i abstraite et si pénitente produisit en son Cependant l'ambition ne le porta jamais à s'élever ^ corps un effet tout extraordinaire. Outre la páleur et aux dignités. Il prend Dieu à témoin (Boet. ib. 1 de la maigreur, compagnes fidéles de. la pénitence Cons ) qu'on fit violence à sa modestie en le contrai- ^ chrétienue, son sang, encore tout bouillant dans gnanL d'aecepter dans un áge si peu avancé celles — cette grande jeunesse, s'échauffa de telle maniére, qu'on refusait souvent aux plus anciens sénateurs qui ^ que ses joues et son menton devinrent en trés peu de les briguaient avec empressement. Il n'y eut que la temps tout. couverts de barbe. Elle fut méconnaia- vue du bien publie et la crainte de les laisser à des — sable: peut-étre que Dieu le permit ainsi pour citoyens capables d'en abuser, qui purent le déter- ^ l'affermir dans la résolution qu'elle avait prise de faire miner àles accepter, malgré tous les dangers qu'il y p &vee le monde un éternel divorce (Baron. ad am.- prévoyait (Boet. (ib. 11 de Cons.). 504). L'iutérét qu'avait le sénat aussi bien que la famille Saint Fulgence, dont nous aurons occasion de par- des Boàce de conserver un sang si noble et si cher à — ler dans la suite, avait pour elle une estime toute la république fi& qu'il s'unit avec elle pourl'engager particuliére; et de l'exil oà il avait été relégué par par de eommunes instances à penser à un établisse- les Vandales, qui s'étaient emparés de l'Afrique, il lui ment. I| (16) préféra l'alliance de Festus à toutes écrivit plusieurs fois pour la consoler et l'instruire des -celles qui lui furent proposées. devoirs d'une veuve chrétienne. Galla fournit géné- Festus avait une fille nommée Elpis qui joignait à — reusement sa carriére, et aprés quelques années d'une la beauté du corps touslesagréments del'esprit. Rome — Vie si pénitente fut se réunir à Jésus-Christ (20). la regardait comme une savante ; elle aimait la poésie, —L'Eglise honore sa mémoire d'un culte publie le 5 et on lui attribue les hymnes que l'Eglise chante en- — d'octobre. corele jour dela féte de saint Pierre et saint Paul La seconde s'appelait Proba. Dés sa jeunesse elle (Boet. lib. uw de Consol.). La piété donnait un nouvel 8'était consacrée à Dieu et avait embrassé le célibat. éclat à son mérite; elle était méme comme hérédi- Le móme saint Fulgence, qui était uni d'une amitié taire dons sa famille, car la sceur d'Elpis fut màre de — étroite avec toute la famille de Symmaque, lui adressa saint Plaeide, un des premiers disciples du grand deux excellents traités que nous avous encore, le saint Benoit. Boéce épousa donc Elpis en premieres premier intitulé de ia Virginité et de l'Humilité, le noces, mais les suites de ce mariage tant souhaité ne — second de /a Priére. L'Eglise l'honore avec sa sceur furent pas heureuses. Peu d'années aprés elle mourut C en qualité de sainte. 4 : à Pavie sans laisser de postérité. Rusticienne, la plus jeune des trois, restait encore - Elle fut généralement regrettée. Les plus fameux dans le monde: on la destinait pour épouse à Boéce; poétos de l'llalie honorérent sa mémoire, et Boàce mais elle avait de la peine à se résoudre au mariage, tout philosophe qu'il était, eut besoin d'un temps parce qu'elle lui attribuait l'accident qui était arrivé à considérable pour se consoler. L'histoire ne marque $8 scur Galla, et craignait d'y tomber comme elle. - point les affaires qui l'avaient appelé à Pavie, mais — On lui fit connaitre que son tempérament étant diffé- lépitaphe qui fut gravée sur le tombeau d'Elpis, et rent de celui de sa sceur, elle ne devait point craindre - qui s'est conservée jusqu'à notre temps, nous appreud ne pareille disgráce, de sorte qu'elle se rendit enfin qu'elle était (17) originaire de Sicile, et que l'amour 8UX instances de son pére, et céda aux ali"aits ef qu'elle avait eu pour son époux l'avait séparée de sa 8UX avantages qu elle trouvait dans l'lliance de patrie pour le suivre daus ce lieu. Boéce. OE j £:b L. Giraldus nous a donné les trois premiers vers Elle fut aussi sainte qu'elle fut heureuse. C'était de eetle épitaphe, M. Pithou, dans ses Poémes an- à qui des deux servirait (21) Dien avec plus de fidé- iens, nous en a donné quatre; sans avoir suivil'or- lité et de ferveur, à qui serait plus libéral envers les dre dans lequelils ont été composés; mais on l'a Dauvres, et à qui donnerait de plus grands exemples trouvée tout entióre dans de trés anciens manuscrits — de vertu. Dieu les bénit et leur donna plusieurs en- des cuvres de Boóce, et on n'a pas cru ces vers in- fanis qui soutinrent avec honneur la dignité de leur dignes de lui étre attribués. S'ils ne sont pas de lui, famille. Rusticienne devint l'admiration de Rome, et ils sont du moius de son temps. Les voici : D sa vertu la rendit respectable à WRIT RG à Totila ar ' ; fis jw. aux aulres tyrans qui opprimérent successivemen Elpis dicta fui winnie regionis alumna, l'Italie y 1 PP ng Quam procul a patria conjugis egit amor M : ; : * » .. Quo sine mesta dies, nox anxia, flebilis hora; PUT A nre pisi au bonheur de EE sil Nec solum caro, sed spiritus unus erat. avait été moins sensible aux malheurs de la répu- - Lux mea non clausa est, tali remanente marito, blique ; l'état oà elle était réduite avait fait dans 7 Majorique anime parte superstes ero. son cceur une plaie d'autant plus difficile à guérir, a8 Portieibus sacris jam nunc peregrina quiesco, qu'il était obligé de la dissimuler, parce que le mal Judicis eterni testificata thronum. était sans reméde. Le moment fatal oàü Rome devait Neu qua manus bustum violet, nisi forte jugalis tomber daus l'esclavage était venu. Théodorie, assuré : Hac iterum cupiat jungere membra suis ; - - . Ut thalami tumulique comes nec morte revellar, ; Et socios vitze nectat uterque cinis. d'un puissant parti, avait pris jour pour y entrer comme en triomphe. Comptant pour peu la conquéte de Ravenne et du reste de l'talie tandis que Rome Les mémes raisons d'Etat, les méómes intéréis de — ne lui était pas assujettie, il partit de Ravenne sur la famille qui lavaient engagé dans cette premiéreal- fin de l'année 500 (Procop. de Bel. goth., ut supra; - lianee, l'engagérent dans une seconde. Le patrice ^ Cass. CAron.); et pour ne rien risquer dans une en- . Symmaque, ce fameux sénateur romain dont nous treprise de cette importance, il se fit précéder par veaons de parler, avait trois filles, parfaites imitatri- ^ une parlie de ses troupes. Elles se saisirent (22) de ces de ses vertus. toutes les avenues, et, peu de jours aprés il parut lui- - Galla, l'ainóe des trois, dont saint Grégoire le méme suivi de sa noblesse et des principaux de sa 1423 nation, escorté d' et bien montée. Les Romains n'étaient plus en état de s'opposer à tant de forces, et s'ils en avaient eu le pouvoir, les esprits étaient divisés. La plupart, rebutés du gouver- nement faible et languissant des empereurs de Cons- tantinople, le souhaitaient; la sagesse et la modéra- tion qu'il avait fait paralire depuis qu'il avait été proelamé roi d'Italie leur faisaient espérer un régne plus heureux. On prit done le parti de le recevoir avec toutes les marques d'honneur. La jeunesse eut ordre de se mettre sous les armes comme pour un jour de triomphe. Le sénat fut fort loin à sa rencon- tre (Procop. ibid.). Boéce, comme le plus éloquent des sénateurs, porta la parole; et ce fui avec tant de di- gnité, qu'il plut également à Théodorie, aux Goths et aux Romains (Bail. Vit. B.) Le prince fut conduit au Capitole au bruit des fan- fares et des trompettes, et au milieu des acclamations du peuple, ce fut là encore que Boéce prononga en sa présence cel excellent (23) panégyrique qui le, fit admirer des deux nations. ll parla avec tant de sa- gesse et de ménagement, que, sans déplaire au prince, il sut maintenir la dignité du sénat; et que donnant à Théodoric les justes louanges qu'il méritait, sans tomber dans une basse flatterie, il eut l'adresse de relever la liberté de sa patrie et l'ancienue majesté de Rome, lors méme qu'elle n'en avait plus que l'ombre et l'apparence. Au sortir du Capitole, Théodorie entra dans le sé- nat. Là, avec beaucoup d'adresse, il donna à chaque sénateur les louanges qui pouvaienL lui convenir, il applaudit au zéle que tout !e corps en général avait pour]la justice, l'assura de sa protection, promit. avec serment de eonserver à Rome tous ses anciens pri- viléges, et de la gouverner en bon prince ou plutót en pére de la patrie ; en méme temps il fit au peuple de grandes largesses, il assigna à la ville des revenus considérables pour l'entretien des murs et des édifices publies ; et comme il apprit que la disette y était ex- tréme, il fit acheter de tous cótés une si grande quan- tité de blés, qu'elle se vit incontinent dans l'abon- dance (Cass. Chron.). (24) Quelque pompeux que füt ce triomphe, il manquait quelque chose à sa gloire. C'étaiL une an- cienne coutume (Mart. Rot. in Vit. B.) chez les Ro- mains de faire au peuple et à toute l'armée un ma- gnifique festin lorsqu'on en décernait Ies honneurs aux conquérants et aux empereurs. C'est ce qu'ils appelaient (riomphale convivium. Soit que Théodoric n'eüt pas été informé de cet usage, soit qu'en entrant dans Rome il eüt affecté par un esprit de modération de ne pas prendre le titre de conquérant, il n'avait donné aucun ordre pour traiter le peuple ni ses troupes. Boéce s'en apergut, et suivant le penchant de son cceur généreux, sans faire attention que la dépense surpassait les forces d'ün particulier, quel- que riche qu'il püt&tre, il fit à l'instant dresser par- tout des tables oü la somptuosité et l'abondance, jointes à la délicatesse des mets, surprirent agréable- blement. Rome admira la prévoyance et la magnifi- cence de son magistrat ; mais les gens de bien admi- rérent encore plus sa modestie. Pour en laisser toute la gloire au sénat, comme s'il n'y avait eu. aueune part,il engagea les: consuls ordinaires d'en faire les (a) Théodoric, devenu roi d'ltalie, ne changea pres- que rien dans la police extérieure de l'Etat. Il con- serva les mémes dignités et les mémes titres qu'il irouva établis par les empereurs. Boéce exeiQa la charge de maitre des offices pendant plusieurs an- nées, mais il est certain qu'il cessa de l'exercer. quel- ques années avant sa mort, car il est qualifié dans de trés anciens manuascrits el dans plusieurs adresses Eazmagist. Off., c'est-à-dire ancien maitre des offices. Il cessa peut-étre dés qu'il fut nommé consul, parce APPENDIX AD BOETIUM. une nombreuse cavalerie fori leste A honuneurs, se contentant de les suivre (25) partout oü B C D 14124 sa présence était nécessaire. Théodoric s'apercut. que c'était à Boéce qu'on en était redevable, et comme il avait beaucoup de pé- nétration d'esprit, il connut tout d'un coup la vaste étendue de &on génie. Dans ce moment il prit la ré- solution de le gagner: peu de temps aprés il lui donna place dans son conseil et le fit mattre du palais et des offices (a). Ces (26) deux charges étaient des plus considérables à la cour, celles qui donnaient le plus de crédit et d'autorité dans l'Etat, et le plus d'accés auprés du'prince. C'est ainsi que Boóce trouva son élévation dans le plus grand abaissement de sa pa- trie. Dieu, dont la sagesse infinie dispose de tous les événements pour sa gloire et pour le bien de ses élus, se servit avantageusement de l'entrée triomphante de Théodorie dans Rome pour en conduire deux, par deux différents chemins, à la plus éminente gainteté (Baron. ad an. 500) : Boéce, en le mettant dans les premieres charges de l'Etat pour le rendre l'appui de la vérité et de la religion ; Fulgence, pour en faire une des plus brillantes lumiéres de son Eglise, en lui inspirant un généreux mépris du monde (Vit. Fulg.) Gordien, son aieul, l'un des premiers sénateurs de Carthage et des plus anciennes maisons de l'Afrique, avait été chassé de sa patrie par les Vandales, &prés avoir été dépouillé de ses biens. Mais Fulgence, de- venu supérieur à la (27) mauvaise fortune de ses pe- res, se flattait de la rétablir bientót dans sa premiére splendeur. A l'àge de vingt-deux ans il se voyait déjà intendant de la province Byzacéne, et receveur gó- néral des domaines de Gombaud, successeur d'Hu- nerie, roi des Vandales. Au milieu de ses emplois il ne perdit pas les sentiments de piété que Marie-Anne sa mére avait eu soin de graver dansson cceur dés sa plus tendre jeunesse. La sévérité dont il ne pouvait s'empécher d'user quelquefois pour exiger les iributs ne s'accordait pas toujours avec la bonté et la dou- ceur deson naturel, et la difficulté qu'il trouvait d'al- lier les maximes de l'Evangile avec celles du monde, lhumilité de Jésus-Christ avec la grandeur du siécle, - tout cela avait commencé de lui donuer de l'inquié- - tude et quelque dégoüt de sa profession. Ses affaires particuliéres le conduisirent à Rome dans le temps que Théodoric y faisait son entrée. Il le vit dans tout l'éclat de la majesté royale. Spectateur des honneurs presque divins qu'on lui rendait, et indigné de la - mollesse et du luxe des Rornains, de la bassesse a&vec laquelle (28) ils rampaient en présence d'un homme, ji ne put s'empécher d'en gémir dans le fond de son. cour; et venant à comparer Rome avec elle-méme, ce qu'elle était alors avec ce qu'elle avait été autre- fois, il jeta de profonds soupirs, el se dil ce qu'un sage Romain dans une occasion presque semblable s'était dit longtemps auparavant à lui-méme: Ce n'est plus cette Rome et si sainte et si pure; — Ses plus chastes désirs outragent la nature; Et cette ápre vertu si chére à nos aieux, Si féconde en héros, est un monstre à ses yeux. (Luca, liv. 1). Telles furent les pensées de Fulgence dans ce mo- ment, si ce ne furent pas ses propres paroles. Enfin, que le maitre des offices étant le juge de tous les of- ficlers du roi et des gens du palais et de la suite de la cour, il ne pouvait pas s'en éloigner. Il avait en- - ;core l'inspection sur les intendants préposés à la fa- brique des armes, recevait les plaintes qui venaient de toutes les provinces, et en rendait compte au roi. L'obligation dans laquelle Boéce se trouva par sa charge de rendre justice à ceux qui se trouvaient opprimés, lui attira l'inimitié de plusieurs personnes puissantes, comme on le verra dans la suite. 1425 BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1126 venant à considérer linstabilité des choses humaines, A de mauvaise humeur, le secret d'éviter les repas que le peu d'éloignement qu'il y a de la plus sublime vertu à l'excés du vice, qu'en moins d'un siécle cette ville infortunée, qui comptait dans son enceinte pres- qu'autant de saints et de martyrs qu'elle avait d'ha- bitante, était devenue le séjour des adorateurs de la fortune, il prit la résolution de renoncer au monde pour se donner tout entier à Dieu. ll se (29) háta de visiter les tombeaux des apótres et des martyrs, et incontinent aprés s'en relourna en Afrique, oü il exé- cutà le dessein qu'il avait formé. Cependant Boéce avancait tous les jours de plus en plus dans les bonnes gráces de Théodoric. Sa sagesse dans le conseil, sa pénétration dans les affaires, sa droiture, qui ne lui permettait pas de dissimuler le mal, beaucoup moins de flatter les passions du prince, son désintéressement, qui le portait toujours au bien public sans aucun retour sur lui-méme, furent les chaines qui lui attacbérent Théodoric d'une maniére si étroite. Comme l'éducation de ce prince avait été trés heu- reuse, quoique Goth et arien, il ne laissait pas d'a- voir de l'amour pour la gloire. Il avait méme un ju- gement assez bon et assez solide pour estimer la vertu partout oü il la trouvait. Il fut épris de celle de Boéce, et s'apergut bientót de la différence qu'il y avait en- les Romains et les Goths. Peu accoutumé de trouver dans ses ministres la fidélité, l'adresse, l'habileté qul trouvait dans Boéce, il s'applaudissait à lui-méme de son choix, et goütait avec (30) plaisir les fruits des travaux de ce sage ministre, et la douceur de ses entretiens. Tout occupé qu'était Boéce des affaires publiques, il ne laissait pas encore de trouver du temps pour l'étude. Il savait si bien le ménager, que, sans négli- ger les devoirs de sa charge, dont l'étendue était in- finie; sans s'absenter du conseil, qui se tenait tous - les jours et oà le prince assistait; parce qu'il n'avait point de moments inutiles, il en avait encore pour le - eabinet autant qu'en aurait eu un homme privé et séparé de toutes les affsires du monde (Sidon. Apol. - vit. Theod. Agric.) On aurait dit qu'il] ávait trouvé le gecret de se reproduire lui-méme, pour étre en . méme temps tout à lui, tout à son prince, tout à , PEtat, tout an public, tout à Dieu dans les exerci- ces de la piété, tout au prochain dans ceux de la charité. — .]lne pouvait le faire sans prendre beaucoup sur -gon repos, sans retraucher tous les divertissements. Aussi avait-il coutume de dire que la vie présente m'enétait pas le temps (Boet. de Consol. Phil), et " qu'un philosophe cbrétien n'en doit point avoir d'au- ' £re que celui de s'acquitter fidélement de tous ses de- voirs, et de s'entretenir dans ses moments de (31) re- -pos avecla divine sagesse, en l'écoutant ou en l'in- terrogeant. C'était dans son cabinet ou dans sa biblio- théque (a) qu'il goütail ces doux plaisirs de l'esprit. La sagesse y avait établi son tróne, comme il dit lui- D - méme, d'oà elle l'instruisait des secrets les plus ca- . ehés de ia nature et de tout ce qu'un mortel est ca- * pable de connaitre de la divinité. Là elle lui apprenait ; à régler ses moeurs et à compasser tout le cours de ^ sa vie sur le modàle de ces esprits célestes qui ont - Pavantage de puiserla vérité dans sa source (Boet. /i5. 1 Cons. pros. À.) — . Jamais on nele vit au Cirque, jamais au ThéAtre, jamais aux bains (32), ni à aucune de ces assemblées - de plaisir ei fréquentées dans Rome ; il trouvait méme "avec une adresse admirable, sans passer pour homme — (a) La bibliothéque de Boéce était magnifiquement - ornée, selon le goüt de ce temps-là. Les Jambris — étaient de compartiments d'ivoire, de glaces ou de verres ópais représentant diverses figures, les uns — grossissant, les autres diminuant les objets. Les mu- - pailles étaient revélues de marbre, de porphyre et . d'autres pierres précieuses, entre lesquelles celles ve- C les grànds se donnaient de temps en temps, oü il était invité. S'il était somptueux et magnifique quand la nécessité le demandait, sa table dans son. domestique était des plus frugales ; tout ce qui. peut amollir le courage ou émousser la pointe de l'esprit en était banni: ainsi, toujours en état de passer de la table à la contemplation des ouvrages de la nature et aux en- iretiens les plus sérieux, il reprenait sans peine le fil ordinaire des affaires. L'aurore ne le trouva jamais au lit, quoiqu'il se retirát toujours fort tard, et qu'il eüt passé la plus grande partie de la nuit à l'étude, aux affaires, ou à contempler le cours des aestres, le nombre et la grandeur des étoiles. ll y apercevait des écoulements admirables de la beauté de Dieu, qui ra- vissaient son esprit (Boet. Cons. Phil. lib. 1 pros. 2). Déjà il avait donné au publie plusieurs volumes, dont le moindre était capable d'oecuper la vie entiére d'un homme par rapport à la difficulté et à (33) l'abs- traction des matiéres qu^l y traite. Je ne compte point parmi ces volumes les traductions qu'il fit, comme nous l'avons déjà remarqué, étant encore à Athénes: ces travaux immenses ne furent pour ainsi dire qu'une ébauche de ce qu'il devait faire un jour, et les amu- gements de sa jeunesse (G/arean. Pref. ad opp. Boet.). Je ne mets en ligne de compte que les traités qui sont sortis de son propre fonds, et qu'on peut regar- der comme les productions sincéres de son admirable génie. Tel est son traité de Géométrie en deux livres, celui de la Musique en cinq livres, celui de l'Arithmé- tique en deux livres, celui de l'Unité en un seul livre. Il les avait mis au jour peu de temps aprés son retour à Rome, et s'étail acquis par là la réputation d'un des plus beaux esprits et des plus profonds du siécle. Mais ayant fait réflexion qu'un philosophe chrétien ne doit se servir des sciences humaines et des con- naissances naturelles que comme d'un degré pour s'é- lever à celle de Dieu, il se donna tout entier à l'étude des vérités éternelles, et parut bientót aussi profond théologien qu'il passait déjà pour subtil philosophe. I! nes'y porta pas seulement (34) parla vue de s'exer- cer ou de s'édifer lui-méme dans l'étude de ces ado- rables et profondes vérités, qui font le principal ob- jet de notre foi, mais encore par le besoin qu'en avait l'Eglise dans ce tempe-là. Elle s'était garantie du venin de l'arianisme : elle avait su découvrir toutes les ruses de ces ennemis de la divinité de Jésus-Christ (Bo//and. ad 21 Maii, num. 19). Malgré le crédit des partisans de l'erreur, tou- jours en grand nombre et tràs puissants à la cour, les fidéles étaient en süreté du cóté de la doctrine, suffisamment établie par les conciles, et elle n'avait rien à craindre que de la láche et molle complaisance de ses enfants, qui auraient pu se laisser vaincre par les flatteries des puissances ariennes. Le pape Célestin Ier, qui s'était opposé avee toute la vigueur apostolique à l'hérésie de Nestorius, l'en avait aussi préservée. Mais comme il n'arrive que trop souvent de tomber dans lextrémité contraire lorsqu'on attaque un sentiment avec chaleur, beau- coup de fidéles dans l'Orient couraient risque de tomber dans l'erreur d'Eutychés. En voici l'occa- sion. (35) Aprés que Nestorius, patriarche de Constanti- nople, eut été condamné à Ephése, et que la fer- meté de saint Cyrille eut iriomphé de la malice et des ruses des hérétiques, la multitude des fidéles ne pensait plus qu'à se soumettre aux décisions du con- cile ; on n'eut plus de peine à reconnaitre en Jésus- nues d'Egypte, qui étaient une espéce de marbre noir aussi luisant que le verre (Seneg.; lib. 1 Nat. Plin.), se faisaient parfaitement distinguer. Les anciens ap- pelaient ces pierres Obsidiana, du nom d'Obsidius qui les avait apportées le premier à Rome (Horat. Gar. lib. n). 1&2] APPENDIX AD BOETIUM. 1428 Christ deux natures subsistantes dans une seule per- A coneile de Chalcédoine, composé de plus de six sonne; on enseignait dans l'Eelise que la divinilé el l'humanité étaient effectivement distinguées en Jésus- Christ: mais, craignant qu'on n'abusát de cette dis- tinction pour diviser Jésus-Christ méme, et de ses deux natures en faire deux personnes, comme avait fait Nestorias, on cherchait des termes propres et non équivoques pour exprimer l'union des natures, sans crainte de tomber dans la division de la per- sonne. On eut de la peine d'en trouver, et on en prit d'a- bord quelques-uns jui firent croire qu'on donnait dans l'union et dana la confusion des deux natures en Jésus-Christ. Telle était cette expression dont saiut Cyrille d'Alexandrie et la plupart des évéques d'Egypse se servaient (Cyril im 12 Capitul.): Une nature incarnée (36) en Jésus-Christ ; car en disant une nature, comme l'a fort bien remarqué saint Isi- dore de Damiette (Ep. ad Cyril.), il. semble qu'on exclut qu'il y en ait deux, et qu'on n'en reconnaisse qu'une. En effet, Eutychés, qui vint quelque temps aprés, ayant fait attention aux expressions dont se servaient les catholiques sur cette matiére, et voyant d'ailleurs que tout leur but avait été de condamner les senti- ments de Nestorius, qui avait fait deux personnes des deux natures de Jésus-Christ, se persuada que la nature divine et la nature humaine étaient si bien confuses en lui, que des deux natures il ne s'en était fait qu'une, et qu'au moment de l'incarnation du Verbe, la nature humaine s'était tellement mélée avec la.divine, qu'elle en était comme absorbée, à peu prés comme une goutte de vin qui serait tombée dans l'Océan. ] On avait beau lui dire: Jésus-Christ n'est donc pas Dieu et homme tout ensemble? I] est l'un et l'autre, répondait-il. Mais comment peut-il étre Dieu et hom- me, s'il n'est pas composé de la nature de l'homme (37) et de celle de Dieu ? Il est de deux natures, di- sait-il, mais i1 ne subsiste pas en deux natures: à peu prés comme deux parties de cire qu'on ferait fondre et qu'on réduirait à une seule; elles ne pour- raient plus se distioguer, et, quoique composées de deux parties, elles ne subsisteraient plus que dans une geule. Le raisounement d'Eutychés ne se portait pas plus loin, et c'est tout ce qu'on put tirer, aprés bien des disputes, de ce vieillard impudent et opi- niátre, comme l'appelle saint Léon (Ep. 25 ad Ju. de Cos.) ; car il avait déjà plus de soixante-dix ans, et était fort attaché à ses sentiments. On sait les troubles que son hérésie causa dans l'Orient, combien d'évéques et de moines prirest son parti, sous prétexte de défendre l'honneur de saint Athanase el de saint Cyrille: car ils leur attribuaient faussement cette opinion erronée, quoiqu'elle füt précisément celle des apollinaristes, dont ces deux saints docteurs étaient fort éloignés. Plusieurs coneiles se tinrent sur ce sujet. Théodose le jeune, prince d'ailleurs religieux et zélé pour la gloire de Dieu, penchait lui-méme (38) du c«óté d'Eutychés avec toute sa cour. Ce méchant moine &avaitsu luien imposer par un grand extérieur de piété. Soutenu d'un si puissant parti, il trouva le moyen de faire approuver sa doctrine par une assem- blée d'évéques connue communément sous le nom de brigandage d'Ephése: et ce ne fut que sous l'empire de Marcien, successeur de Théodose, que |]e (a) On tenait souvent dans Rome de ces conférences publiques, et tou*es les fois qu'il s'élevait quelque nouvelle diffienlté daus l'Eglise, ou qu'on voulait rendre publics de nouveaux ouvrages sur les matiéres de religion, on les y proposait: c'est ainsi que ceux d'Arator fürent présentés au pape Vigile dans le presbytére, devant la confession de saint Pierre, en présence de plusieurs évéques et du clergé. On en lut une partie, et comme on allait remettre l'écrit dans les archives, tous les gens de lettres se levérent B C ceuts évéques, et le plus nombreux qui fut jamais, fit enfin triompher la vérité, en prononcant ansthéme contre tous ceux qui diraient que Jésus-Christ aprés lincarnaiion n'était pas composé de deux matures réellement distinctes et subsistantes dans une seule personne. Maislorsqu'on eut envoyé à Rome les actes du concile, et qu'on eut. trouvé cette proposition d'Eu- tychés, Jésus-Christ est. de deux natures, mais il ne subsiste pas en. deux nalures, expressément condam- née, il se forma de grandes difficultés, et les esprits en Occident s'échaufférent presque autant sur cette expression qu'ils avaient fait en Orient sur le fond de l'affaire. Les uns assuraient (39) que la proposition étail véritable, les autres disaient qu'elle était fausse, la plupart prétendaient que c'étaient des termes syno- nymes, et qu'il n'y avait aucune différeuce entre ces deux propositions, étre composé en deum natures, ef subsister en deux natures. Ces disputes duraient encore quelques années aprés, et lorsque Boéce était à la cour de Théodoric, la méme question s'agitait avec beaucoup de chaleur; elle était la matiére ordinaire dei entreliens des com- paguies, tout le monde y prenait part, parce que chacun y croyait sa foi intéressée. Quelques évéques d'Orient écrivirent alors au pape Symmaque pour l'informer des désordres que les eutychiens faisaient dans leurs diocéses. Ces héréti- ques, disaient-ile, prétendent couvrir leurs erreurs, et éluder par de nouveaux artifices les décisious du concile de Chalecédoine : en axouant que Jésus-Christ est de deux natures, ils nient qu'il subsiste en deux natures. Ils priaient le pape de leur suggérer ce qu'ils devaient leur répondre. Symmaque (40) assembla les évéques (a) qui étaient alors à Rome, les principaux de son clergé et ce qu'il y avait de personnes dans le sénat et parmi le peuple qui faisaient profession . de piété et d'érudition, pour leur communiquer la lettre des évéques d'Orient, et savoir leurs senti- ments. A Boéce et Symmaque, son beau-pére, (14), toujours zélés pour la foi catholique, se trouvérent à la con- férence; mais ils étaient si éloignés l'un de l'autre, qu'ils ne pouvaient se parler ni méme se communi- - quer leurs pensées par signes ni par gestes. La lettre jue, il se leva tout d'un coup un bruit confus dans - l'assemblée. Ce n'est pas une question,la différence est sensible, se disait-on l'un à l'autre; et par là, comme remarque Boéce, ces gens faisaient bien con- naftre leur ignoranee, et qu'ils n'avaient pas seule- - ment compris de quoi il s'agissait (Boet. íract. de. duab. Nat.) Boéce en gémit dans le fond de son ccur, et ne croyant pas devoir se commettre dans ce tu- multe, il prit le parti de garder le silence et d'exami- ner avec soin la proposition des eutychiens. : Jeau, archidiacre de Rome, qui succéda au pape D Hormisdas sous le nom de Jean Ier, n'était pas éloigné de Boéce à la conférence. Comme il était dé ses amis, - Boéce l'arréta en sortant, et le pria de le venir voir - le lendemain pour l'examiner avec lui. Jean promit de s'y rendre ; mais.des affaires imprévues ne le lui &yant pas permis, Boéce, aprés l'avoir attendu long- temps, et ayant lui-méme des affaires importantes. (42) qui devaient l'occuper tout entier le lendemain, - crut devoir écrire à l'archidiacre ses sentiments. zy Aprés avoir fait de müres réflexions sur les deux - et suppliérent Sa Sainteté de leur en faire donner la lecture tout entiére. L'église de Saint-Pierre-aux- - Liens fut indiquée pour l'assemblée; ce qu'il y avait — de gens distingués dans Rome s'y trouva, et Arator lui-méme lut ou déclama en leur présence ses deux- livres en. sept séances, tenues en différents jours, paree qu'il fut obligé de répéter plusieurs fois quel- ques endroits qui avaient plu davantage à l'assem- blée, qui l'en pria (Jac. Sirmond. in not. ad Ennod.) . LL 1429 propositions, détruisait la premiére, et était le principe de toutes les erreurs d'Entychés, et que le concile de Chalcé- doine avait eu raison de la condamner. Il apercut les horriblea. conséquences qu'on en pouvait tirer, et qu'elle n'allait pas moins qu'à renverser toute l'écono- mie de notre sainte religion et à saper par ses fonde- ments celle du mystére de l'incarnation du Verbe et de la rédemption du genre humain. Alors l'aveuglement de ses concitoyens lui fit com- passion, le désir de leur salut et son zéle pour l'affer- missement de la foilui inspirérent le dessein de com- poser le petit traité des Deux Natures et d'une per- sonne en Jésus-Christ contre Eutychés et Nestorius, que nous avons encore parmi ses ouvrages ; il l'adres- Sa à ce méme Jean, archidiacre de Rome. Aprés avoir réfuté trés. doctement les erreurs de Nestorius, il y fait voir comment les deux natures sont unies (43) en une seule personne, et le fait d'une maniére si sublime et si précise, qu'on ne sait p lequel des deux on doit plus admirer, ou la solidité de ses raisonnements, ou la pénélration de son es- prit. C'est là qu'il se sert admirablement de la phi- losophie d'Aristote pour expliquer les termes de sub- tance, de personne, d'hypostase, de nature et de sub- sistance. Je crois qu'il est le premier qui ait traité ces maliéres avec toute la précision de l'école, et comme elles se pourraient encore traiter à présent. Il nous montre par là de quelle utilité nous peut étre cette philosophie pour bien expliquer les mysléres de notre sainte religion. On l'a si bien reconnu depuis, qu'on ae distinguerait presque pas à présent son ouvrage d'avec les lecons de théologie qui se donnent dans les écoles. On en. trouvera l'analyse avec celle de ses autres traités à la fin de cet ouvrage, parce qu'on n'aurait pu la donner ici sans perdre la suite de l'histoire. Gilbert (a) de la Porrée, évéque de (44) Poiliers, si fameux par les grandes contestations qu'il eut avec saint Bernard, nous a donné un ample commentaire sur ce petit traité de Boéce, mais la glose est encore plus obscure que le texte. Dans ee méme ouvrage des Deux Natures en Jésus- "Christ, Boéce nous a laissé une grande idée de sa vertu et des humbles sentiments qu'il avait de lui- méme. J/ craint, dit-il, que Jean, à qui i| ladresse, m'y trouve rien qui mérite son approbation; il le prie de le corriger sans aucun ménagement, s'il voit qu'il s'éloigne tant soi peu de la doctrine constante de PEglise catholique, et il le conclut par une réflexion . digne de la solidité de son jugement, et qui ne peat éire suggérée que par une trés profonde humilité. La voici : Je ne peuz comprendre, ditil, d'oà peut venir cet attachement désordonné qu'on remarque dans quelques auteurs pour les productions de (45) leur. esprit, puisque tout ce qui est bon et bien dit ne vient pas de nous, mais de Dieu, qui est la plénitude de (tout bien, et ia source d'ou il découle sur nous. Pourquoi donc faire paraitre un si violent amour pour une chose qui ne .. nous appartient pas, et que nous ne pouvons nous ap- proprier sans un larcin sacrilége ? Des dispositions si saintes étaient capables d'attirer sur lui et sur tout ce qu'il écrivait un puissant - geeours du ciel pour conduire sa plume et la pré- server de l'erreur. Effectivement on n'en trouve point dans ses ouvrages, et, semblables à ceux du grand Hilaire, on pourrait en proposer la lecture sans craindre d'y étre eurpris. On s'est soulevé con- ire les commentaires que Gilbert en a faits; on a prétendu qu'ils étaient remplis de blasphémes; que c'en était; uh. dire que l'essence divine n'est pas (a) M. Dupin "ger tome de son xiu siecle, p. 414), se reposant trop sur les Mémoires peu fidéles qu'on lui a fouruis, a ecu que ces livres de Gilbert de la Por- . " pée n'avaienl pas encore élé imprimés, et qu'il n'y BOETII VIT[/E ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. il trouva effectivement. que la seconde À Dieu, que les C 1430 propriétés des personnes divines ne sont pas les personnes mémes; que la nature divine ne s'est pas incarnée, etc. ; mais on a loujours res- pecté le texte de Boéce, et il est demeuré jusqu'à présent hors d'atteinte: depuis prés de douze cents ans. Cet écrit fut suivi de tant de (46) bénédictions, qu'un grand nombre d'eutychiens l'ayant lu renon- càrent à l'hérésie, et que plusieurs docteurs catho- liques, embarrassés de cette proposition captieuse, Jé- sus-Ghrist est--composé de deus matures, mais il ne subsiste pas en deux naíures, furent affermis dans la foi oà ils étaient chancelants, et eurent de quoi fer- merla bouche à ces hommes imprudents qui vou- laient faire revivre les erreurs proscrites par DLE- glise. Les affaires de l'Etat interrompirent ces travaux de Boéce, si utiles à la religion. Théodorie le cliargea d'une rommission qui demandait tous ses soins et iloute son application : voici quelle en fut l'occasion. Les officiers et les soldats de sa garde, d'un air hardi et mutin, vinrent pendant qu'il était à Ravenne lui présenter une requéte remplie de plaintes améres et congue dans des termes peu respectueux. Ils lui fai- saient entendre qu'ils allaient l'abandonner s'il diffé- raient de leur donner satisfaction. Le sujet de leur plainte était assez légitime ; ila prétendaient que la monnaie dont on les payait était altérée et d'un moindre poids qu'elle avait (47) cou- tume d'étre: la perte en était considérable, et allait au moins chaque année au tiers de leurs appointe ments. Théodoric s'imagina d'abord que c'était uu prétexte pour faire augmenter leur paye. lrrité de leur inso- lence, il avait pris la résolution de les punir. Cepen- dant, avant que d'en venir au chátiment, 1l voulut éire informé de la vérité de la chose. Il. trouva effec- tivement que les monnaies, et particuliérement les 80us d'or, n'étaieut pas de poids ; c'est pourquoi, dis- simulant l'injure, il leur promit de remédier au plus tót à l'abus. Ne trouvant personne plus capable dele faire que Boéce, il lui éerivit à Rome, oü i| lavait laissé. La lettre est des plus flatteuses (Apud. Cass. (b. 1, ep. 10). Aprés avoir fait l'éloge de ses vertus et de sa ca- pacité, il le charge de réformer toutes les monnaies qui avaient cours dans l'empire, de donner à chacune le poids et la valeur qu'elles avaient anciennement, et surtout de faire en sorte que le sou d'or valüt six mille deniers comme autrefois. , On ne comprend pas aisément ce que pouvaient étre ces deniers dont (48) parle ici Théodoric; car, au rapport de Budé, le denier de plus bas prix chez les Romains valait trois sous et demi environ de no- tre monnaie, et il n'y a pas apparence que le sou d'or chez eux ait jamais valu mille cinquante livres fran- caises que produiraient ces six mille pieces de trois sous six deniers. D'ailleurs le Code de Justinien, presque contemporain de 'Théodorie, remarque que la livre d'or contenait douze sous d'or, par conséquent le sou d'or ne pesait guére plus de quatre-vingt-dix graius: mais si on prend ces derniers sur le pied de leur présente valeur chez nous, les six milles qui faisaient le sou d'or vaudraient environ vingt-cinq livres de notre monnaie. ''héodoric le prie encore par cette lettre d'étendre ses soins jusqu'à la réforme des poids et des mesures, et de les régler de tele maniére, que la livre füt composée de douze onces. ll prétend que ce n'est pas le caprice ni le hasard qui lont ainsi déterminé, et qu'il y à du mystére dans ce nombre ; que les an- ciens législateurs l'ont ainsi réglé pour laisser au peuple un souvenir continuel des six (49) différents avait que sa lettre touchant l'eucharistie, que dom Luc d'Achéry nous a donnée; cependant ils se trou- vent parmi les ceuvres de Boéce imprimées à Bále, en 1530. | 1131 APPENDIX AD BOETIUM. 1432 &ges du monde et de sa durée qu'ils ont bornée à six A bassadeurs, peut-étre pour lui demander une de ses mille ans. Le monde, ditil, est. désigné par (éclat du métal et pav la rondeur de la monnaie; les sim mille ans de sa durée, par les sim mille deniers dont le sou d'or est composé, et les douze mois de l'année le sont par les douze onces de (a livre. Enfin Théodorie finit sa lettre en marquant à Boáce qu'il prend un singulier plaisir à s'entretenir ainsi avec lui, parce qu'il sait qu'il parle à une personne qui n'ignore rien de toutes ces choses et qui est par- faitement instruite dans toutes les sciences divines el humaines. Le fameux Cassiodore était alors secrétaire de Théodorie, c'est ce qui nous peut faire eroire que la lettre est de lui tout entiére, et que Théodorie n'a fait que la signer. Elle est. trop spirituelle et le style en est trop brillant pour étre la prodnetion de Théo- dorie, Outrele style de Cassiodore, qui s'y fait. re- connaitre, on y trouve tous les jeux de son esprit. Boéce s'acquitta de sa commission avec tout le soin D et toute l'habileté qu'on pouvait en attendre. La ré- forme (50) de la monnaie, des poids et des mesures, fut faite en trés peu de temps, portée et suivie jus- qu'aux extrémités de l'empire. L'ordre dans le com- moerce fut ainsi rétabli, et les troupes de Théodoric apaisées. La sagesse de Boóce dans le gouvernement etson habileté dans toutes sortes d'arts et de scien- ces ne contribuérent pas peu à étendre la réputation de'Théodorie et à faire rechercher son amitié par les princes ses voisins. Clovis, informé de la magnificence de 8a cour et de sa table, le pria de lui envoyer un musicien qui süt parfaitement chanter et toucher les instruments. Théodoric s'adressa à Boéce comme àlhomme le plus profond dans la musique qu'il y eüt dans ses Elats, et le chargea d'en faire le choix. Parla lettre qu'il lui écrivit, il parait que Clovis n'était pas encore chrétien, car Théodoric fait espérer à Boéce qu'il aura l'avantage d'adoucir les ccurs fé- roces des Francais gentils, et de les dompter comme Orphée avait fait autrefois les animaux et les mons- ires par l'harmonie de ses instruments et par la dou- ceur de sa voix. Il l'assure encore qu'il lui fera au- tant de remerciments du soin qu'il aura (51) pris de bien exécuter ses ordres, qu'il en recevra lui-móéme dela part de Clovis (4pud Cassiod. Var. iib. It, Ep. 40). Boéce trouva un musicien tel qu'il le souhaitait et assez tót pour le faire partir avec les deux ambassa- deurs que Théodoricenvoyait à Clovis le féliciter de la grande victoire qu'il venait de rermnporter sur les Allemands à Zulpik, que les anciens appelaient Tol- biak. On ne pouvait pas la relever avec des termes plus pompeux que ceux dontse servit Théodorie, mais en le priant d'épargner les restes de cette nation fugi- tive, qui était venue chercher un asile dans ses Etats. Tout habile qu'il était, il ne laissa pas de faire aper- cevoir qu'il redoutait déjà lui-méme la puissance et la valeur de Clovis et celles de ses troupes. Nos his- toriens jusqu'à présent ont paru faire peu d'attention aux lettres de Théodorie à Clovis (a) ; cependant il y 8(52) peu de monuments plus certains dans l'histoire, ni qui soient plus glorieux à la France. Théodoric finit sa premiére lettre en souhaitant que le musi- cien qu'il lui envoie et qu'il assure étre trés habile soit assez heureux pour charmer la puissance de Clovis par les doux aeceords de sa voix et de ses ins- truments. Presque en méme temps Boéce fut chargé d'une troisiéme commission de la part de '"Théodoric, dont ilne s'aequitta pas avec moins de succes. Gonde- baud, roi de Bourgogne, lui avail envoyé des am- (a) L'inscription deslettres de Théodoric à Clovis est telle: A Luduin, roi des Francais (Ibid., ep. 41). De ce nom Luduin, qui était celui de la famille de Clovis, les Latins ont fait dans la suite Ludovicus, Glodovecus et Clodovzeus, selon la différente dicetion des nations G filles en mariage pour Sigismond, son fils. On ne trouve pas le sujel de cette ambassade assez marqué dans l'histoire, mais il est constant que Sigismond, vers ce temps-là, épousa Osirogothe, une des filles naturelles de 'Théodorie, et la belle-scewur d'Alaric (Jornandes de Reb. Get., 88). Les Bourguignons, alors peuples grossiers, étant à Rome, y avaient vu des cadrans solaires et des hydrauliques, qu'ils admirérent parce qu'ils n'en con- naissaient pas la structure. Ils priérent Théodoric d'en envoyer à Gondebaud, comme la chose qui pouvait (53) lui étre la plus agréable. Pour les satisfaire, Théodoric fit chercher dans ses Etals les personnes les plus capables de réussir dans ces sortes d'ouvra- ges. Il en écrivit encore à Boéce comme au plus ha- bile mathématicien qu'il y eüt en ltalie. Sa lettre, ainsi que les précédentes, est du style de Cassiodore, est remplie de tout ce qui est capable de flatter un bel esprit et de toucher un bon ccur. Pour le per- suader de l'importance de la commission dont ille chargeait, il lui représente d'abord qu'il. est du de- voir d'un prince de ne jamais négliger de rendre à ees volsins tous les bons offices qui dépendent de lui et qu'ils en attendent, parce que le plaisir qu'il leur fait, quoiqu'en chose de peu d'importance, a souvent plus de pouvoir sur leur esprit que toute la force desarmes; eu second lieu, que les moindres actions des souverains sont toujours trés grandes, sans en excepter méme leurs divertissements, parce qu'elles ont toutes un rapport immédiat au gouvernement de l'Etat (?). Enfin, aprés une longue énuméralion des talents de Boéce, il reléve particuliérement son ha- bileté dans (54) les mathématiques; et afin de l'en- gager à entreprendre plus volontiers les ouvrages que les ambassadeurs de Gondebaud lui avaient de- mandés, il y intéresse sa gloire et sa propre réputa- tion. d e. Votre nom, ditil, deviendra célébre dams toute la Bourgogne, vous aurez lhonneur d'avoir introduit chez cette fameuse nalion les beauz-arís, et la. gloire en re- jailüra jusque sur Rome; car ce m'en sera pas une petite pour elle d'avoir par volrre moyen contribué à rendre polis des peuples si renommés. N'épargnez donc ni soin ni dépense ; mes trésors vous soni ouverts. Boéce se Git un plaisir de contribuer à la satisfae-- tion de Théodoric et de Gondebaud. Il fit venir de ious cótés les maitres les plus habiles, et travailla lui-méme aux hydrauliques et aux cadrans solaires avec tant de succés; qu'ils firent ladmiration des. Romains et des 8ourguiguons. ll en fit pour tous les différents aspects du soleil. Pour les hydrauliques, elles marquaient exactement le cours du soleil, de la luue et de tous les astres, sans roues, sans poids et sans ressorts, (25) par la vertu d'une certaine quan- tité d'eau enfermée dans un vase d'étain en forme de boule qui tournait incessamment, entrainée par sa D propre pesanteur. On les regarda en Bourgogne comme des prodiges. Les Bourguignons ne pouvaient comprendre comment ces machines marqualeni si exactement toutes les - heures du jour et de la nuit sans étre déplacées, ou. sans qu'on avancát le style. Ils firent longtemps la garde auprés pour s'assurer que personne n'y tou- chait, et reconnaissant enfin la vérité du fait, ils cru- rent que quelque divinité les animait intérieurement et leur donnait tous les mouvements $i justes et si inesurés qui gy faisaient remarquer. Mais s'il n'y eut pas quelque chose de divin dans le mouvement de ces machines inconnues alors aux . Bourguignons, il y eu eut certainement dans les cir-. ) el des siécles. Jornandés le nomme aussi Lodoin (lib. de Reb. Get. 88). (b). Sit ergo pro. republica et cum ludere videmur . (Theod. apud. Cass. l. m, ep. 4, 5). PR A cr 1433 coustance et dans les suites qu'eurent les de Théodoric. Comme Dieu répand ordinairement une bénédiction particuliére sur tout ce que les saints entreprennent pour sa gloire, les travaux de Boéce, dans ce:te occasion, n'en furent pas (56) privés. De là les Bourguignons prirent occasion de se familiari- ser peu à peu avec les Romains. Ces curiosités les ayant altirés en Italie, ils firent connaissance avec Boéce, qui, toujours animé d'un zéle ardent pour étendrela foi de Jésus-Christ, s'en servit avantageu- sement pour insinuer la vérité dans leur cceur. Plusle royaume de Bourgogne avait d'étendue, plus Boéce sentait d'ardeur pour le délivrer des té- nébres du paganisme el de l'hérésie. Non-seulement ce royaume comprenait alors le duché et. le comté de Bourgogne, mais encore le Lyonnais, le Dauphiné, la Savoie et plusieurs autres provinces adjacentes. Deux sortes de peuples l'habitaient: les naturels du pays, nommés Gaulois Romains depuis qu'ils avaient été assujettis par Jules César; et les Bourguignons, | peuples féroces et barbares, sortis de la Germanie dans la décadence de l'Empire, qui s'étaient jetés sur ces grandes provinces et y avaient établi leur domi- nation. Ils y avaient la puissance souveraine, el Gon- debaud était déjà le sixiéme des rois qui leur avaient commandé. (07) Parmi d'excellentes qualités qui brillaient dans ce prince, on y remarquait un mélange inconcevable de vices qui obscurcissaient toutes ses vertus. Les Gaulois Romains étaient déjà la plupart chrétiens, les autres paiens. Gondebaud et ses Bourguignons étaient non-seulement ariens opiniátres, mais encore photiniens, dont les erreurs étaient plus opposées au dogme catholique que celle des purs ariens. Les ca- tholiques gaulois eurent beancoup à souffrir sous son gouvernement; plusieurs cédérent aux tourments ; plus grand nombre aimérent mieux perdre la vie que de se souiller par une communion sacrilége avec le prince et ses évéques (Bail. Vit. S. Sigism. ad 4 Maii). Comme ils n'avaient rien plus à cceur que d'agrandir leur autorité en étendant leur hérésie, en toute occa- . sion ils aigrissaient l'esprit de Gondebaud eontre les catholiques. Chilpérie, son propre frére, et la princesse, son épouse, furent des premiers à l'éprouver ; il fit mourir -celui-là par l'épée, et fit jeter l'autre dans la riviére uné pierre au cou. Deux des enfants de Chilpérie furent enveloppés dans ce massacre; pour les deux filles (58) qui restaient, on se contenta de les envoyer en exil. L'atnée, nommée Saédeluba, ayant quitté ses habits séculiers, se consacra à Dieu; la plus jeune, appelée Clotilde, fut réservée comme un présent du - eiel pour étre l'épouse de Clovis et le premier instru- ment de sa conversion (Greg. Tur. Hist. 1. i1). La crainte que Gondebaud eut que ses enfants ne fussent un jour privés de sa succession, si Chilpéric lui survivait, autant que la haine de la religion ca- tholique dont ils faisaient profession, lui fit commet- ire ces attentats. : Bo&ce étant donc obligé d'avoir beaucoup de rela- tions dans le royaume de Bourgogne, eut occasion de /. per amitié avec ses évéques catholiques. Il] en avait déjà une irés étroite avec saint Avit, évéque de Vieune, son proche parent, qui descendait comme 1ui de l'empereur Avitus. Il excita souvent leur zéle par -ges leltres, et les pressa de travailler sérieusement à la conversion de leur prince. Il n'y en eut pointqui pritla chose plus à cceur que le saint évéque de Vienne (F/eury, Hist. tom. VII, p. 3 et suiv.) Lyon était alors la capitale de ce (39) royaume et le séjour ordinaire de ses rois. Saint Avit s'y étant un jour trouvé avec plusieurs aultres évéques de la province pour y solenniser la féte de saint Just, les pressa de venir au palais avec lui saluer Gondebaud . etlui demander une conférence publique avec les évéques de son parti. ' . Le but du saint était d'engager en méme temps le BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. présents A roi de s'y trouver, afin de le désabuser de l'erreur — -—- C D 1434 dans laquelle ses faux pasteurs le retenaient. La vé- nération qu'on avait pour Avit était ei grande, que tous déférérent à son sentiment ; mais ce fut. à condi- tion qu'il porterait la parole. Cet honneur lui fut dé- féré, quoiqu'il ne füt ni le plus ancien ni le. premier en dignité. Malgré l'opposition des plus puissants partisans de l'hérésie, ila eurent audience du roi ; il les recut méme avec beaucoup d'honneur, et aprés les premiers compliments, il ne manqua pas de les traiter d'idolàtres et de leur reprocher d'adorer trois dieux. C'était le reproche ordinaire que les ariens faisaient aux catholiques. Avit jeta alors un profond soupir et gémit des té- nébres épaisses (00) répandues sur l'esprit du roi. Ayaut pris de là occasion de lui expliquer la foi ca- tholique, il le fit d'une maniere si claire et si pathé- tique, que le prince en parut touché; et, profitant de cet heureux moment : SZ vous vouliez, grand. roi, ajouta le saint évéque, connaitre par vous-méme sum quels fondements notre foi est appuyée, vous seriez bientát désabusé. Quels avantages n'en. reviendraient-ils pas à vous et à tout. votre peuple? Mais vos évéques, ennemis de Jésus-Christ, attivent la. colére de Dieu sur vous: i| m'en serait pas ainsi sí vous vouliez nous écou- ter et leur commander d'entrer avec nous dans une con- férence publique, oà. la vérité serait mise dans tout son jour. Puis, se jetant à ses pieds avec tous les autres évéques catholiques, ils les embrassaient, et le conju- raient Lous avec larmes de se laisser toucher. Gonde- baud ne put s'empécher d'en laisser couler quel- ques-unes, et ayant fait relever les évéques avec toute lhumanité possible, les assura que dés le lendemain il leur rendrait réponse. : A peine se furent-ila retirés qu'il assembla les évà- ques de sa communion (61) et leur fit si bien entendre qu'il y allait de leur honneur d'accepter le défi que les catholiques leur présentaient, qu'ils n'osàrent le refuser. Le roi en donna aussitót avis au saint évéque de Vienne et à celui de Lyon, et leur fit dire de se rendre le lendemain à son palais, accompagnés d'un petit nombre choisi de leurs collégues ; car le prince, pour éviter le tumulte, ne jugea pas à propos que la conférence se tint en publie. Six évéqnes furent choisis; et, aprés avoir passé toutela nuit en priéres au tombeau de saint Just, ils se rendirent chez le roi à l'heüre marquée, suivis d'un trés petit nombre de catholiques, mais tous gens de distinetion. Placide et Lucain, deux des principaux officiers de la cour, s'y faisaient remarquer. Un pareil nombre d'évéques et d'offieiers ariens accompagnaient le roi. Boniface, le plus considérable de leur parti, eut ordre d'ouvrir la dispute; mais saint Avit s'étant levé avec cet air de confiance qu'inspire la vérité, n'eut pas plutót fait connaitre par des raisons solides et par l'autorité des Ecritures que les catholiques n'adoraient pas trois dieux, (02) quoiqu'ils adoras- sent également le Pàre, le Fils et le Saint-Esprit, et qu'ils reconhussent que le Fils était Dieu comme le Pére, et le Saint-Esprit Dieu comme le .Pére et le Fils, que Boniface, accablé de l'autorité et de la majesté qui éclatait sur le visage de saint Avis, n'eut rien à lui opposer. Au lieu de réponses, ce ne füt qn'injures etinvectives de la part des ariens. Les catholiques furent traités d'enchanteurs, eomme s'ils leur eussent óté l'usage de la parole par des prestiges. Gondebaud s'apercut. de l'embarras oü ses évéques étaient, et pour sauver leur honneur il se leva et remit la partie au lendemain. ; Les ariens, si mal menés dans cette conférence, n'avaient plus envie de revenir au combat; cepen- dant, comme leur retraite faisait connaitre trop visi- blement au roi la faiblesse de leur cause, ils firent bonnecontenance en &a présence, bien résolus, di- saient-ils, de prouver le lendemain aux évéques catholiques qu'ils étaient de .vérilables idoláires. Mais, pendant qu'ils faisaient mine de se préparer 1&35 À !a dispute, ils ménageaient Arédius gager, à leur refuser les pories du (63) palais lors- qu'ils s'y présenteraient le lendemain. Cet Arédius était un homme de cour, favori du roi, grand politi- que, et qui soutenait les ariens dans toutes les occa- sions, quoiqu'il se dit catholique. Il ne manqua pas de presser les évéques orthodoxes de s'en retourner, dés qu'il les apercut dans l'antichambre du roi. Le prétexte dont il se servit fut que ces sortes de dispu- tes ne servaient qu'à aigrir les esprits au lieu de pro- duire rien d'avantageux pour la religion. Mais comme il était connu pour un faüx-frére, et qu'il avait d'ailleurs affaire à des gens d'esprit, ses remontrauces n'eurent aucun effet: les évéques tinrent ferme, et répondirent hardiment qu'ils étaieut venus par ordre du roi. À ce mot le courtisan n'osa plus insister. Ils avan- cérent, et le roi, les apercevant, se leva et vint au- devant d'exx. On ne parla d'abord que d'affaires d'Etat. Le prince se plaignit qae le roi des Francais favorisait ouvertement ses ennemis (Greg. Tur. Hist. lib. n, c. 32), qu'll était máme d'intelligence avec son APPENDIX AD BOETIUM. pour l'en- A e£ sur celle de vos. évéques, et nous suivrons tous celle B frére pour envahir ses Etats, que cette conduite lui ' donnait mauvaise opinion de notre foi, que la vérita- ble religion (64) ne permettait pas de désirer le bien d'autrui, ni d'étre altéré du sang des peuples. C'est ainsi qu'on condamne souvent dans les autres le mal dont on se sent soi-méme le plus coupable. En effet, qui aurait demandé à Gondebaud à quel titre ses péres, ariens comme lui, s'étaient emparés de ces vastes provinces qui lui obéissaient, l'aurait peut-étre fort embarrassé, Mais les évéques, pour ne pas perdre le temps en discours inutiles, se conten- térent de lui dire que l'Ecriture sainte nous appre- nait, que le renversement des royaumes était souvent la peine due au mépris dela religion; que le meilleur moyen d'avoir la paix avec le roi de France était de convenir avec lui surla foi; qu'il ne tiendrait jamais eux que les deux rois ne vécussent dans une parfaite intelligence, et bue s'il avait pour agréable leur mé- diation auprés de Clovis, ils la lui offraient de tout leur cceur. Cet entretien fini, on alla à la conférence, et chacun prit sa place. L'évéque arien, dont le but était d'évi- ter la prineipale difficulté, l'ouvriten proposant pla- sieurs questions abstraites, afin de faliguer le prince et (65) de faire rompre l'assemblée sans rien conclure. Mais saint, Avit, au lieu d'y répondre, insistant parti- culiérement sur la divinité du Verbe et sur l'unité d'un Dieu, contraignit son adversaire de se reslreindre à ce point capital ; et ayant montré avec évidence que lEglise catholique, en adorant d'un culte égal les trois personnes de l'auguste "Trinité, n'adorait pas plusieurs dieux, mais un seul, il se fit admirer de toute l'assemblée. Il n'y eut que Boniface, qui, ne pouvant suuporter la honte dont il se trouvait chargé, éclata en injures encore plus que le jour précédent. 1l le fit avec tant d'emportement et de violence, que, s'étant enroué à force de crier, il se mit hors d'état de pouvoir parler davantage pour la défense de son parti. Personne du cóté des ariens n'osant prendre la parole faute de raisons à opposer à celles du grand Avit, le roi, fatigué de l'emportement de son évéque et de la longueur de la dispute, se leva brusquement, en marquant son indignation contre les chefs de son parti. Mais saint Avit, inspiré d'en haut, l'arréta. Animé du méme esprit que le fut autrefois le pro- phéte Elie (III Heg. c. xvi), lorsqu'il proposa aux prétres de (66) Baal de dresser un bücher et d'y préparer des victimes pour reconnaitre la vérité du Dieu qui les consumerait par le feu du ciel: Ce n'est pas assez, grand roi, s'écria-t-il, que j'aie prouvé en votre présence la vérité de la foi catholique de maniere qu'on n'ait plus rien à lui opposer, je m'offre encore de faire parler les morís en sa faveur. Allons tous ensemble au tombeau de suink Just: inlerrogeons-le sur. noire foi 1436 que Dieu approuvera par (a bouche dc son serviteur. Les évéques ariens, plus prudents que les prétres de Baal, n'eurent garde de se rendre à la proposition d'Avit ; ils n'ignoraient pas le crédit qu'il avait auprés de Dieu, ni qu'il était en état d'en obtenir tout ce qui paraissait de plus impossible aux hommes. Comme 1l est rare de trouver des évéques de bonue foi attachés à une fausse croyance, ils n'osérent ja- mais faire l'épreuve de la leur, quoique le roi, mieux disposé qu'eux, semblát y consentir. Ainsi la confé- rence n'eut d'autre succés à l'égard du prince que de le laisser plus-indéterminé qu'il ne (67) l'était aupara- vant. Mais elle fit ouvrir les yeux à plusieurs person- nes, qui demandérent d'étre réconciliées à l'Eglise catholique. Boàce fut informé de tout ce qui s'était passé, et gémit de l'aveuglement de Gondebaud, mais il ne crut pas encore devoir abandonner le soin de sa con- version. Non content de la demander à Dieu avec larmes, comme il eut occasion de lui envoyer de nou- veaux présents de la part de Théodoric, il écrivit en méme temps aux évéques catholiques de Bourgogne, et en particulier à saint Avit, pour les conjurer d'y travailler tout de nouveau. L'histoire ne marque pas cependant que saint Avit se donnát depuis aucun mouvement pour $8 conversion. Peut-étre croyait-il qu'il s'était déjà rendu indigne des nouvelles. gráces du ciel, par l'abus qu'il avait, fait des précédentes, et qu'il était Lombé dans le dernier endurcissement, puisqu'aprés avoir connu si clairement la vérité dans les deux conférences qui s'étaient tenues en sa pré- sence, il n'avait pas eu le courage de l'embrasser. Cependant il semble que Dieu, vivement sollicité. en sa faveur par les larmes de (68) Boéce, ait voulu en- core toucher ce cceur endurci. Car aprés qu'il eut recu les présents. de Théodoric, il envoya de lui-méme chercher le saint évéque de Vienne, lui donna des marques d'une estime et d'une confiance toute parti- culiére et aprés avoir reconnu et confessé en sa pré- sence la divinité du Fils du Dieu et du Saint-Esprit, et leur égalité parfaite avec le Pére, il le pria instam- ment de le réconcilier en secret à l'Eglise catholique par l'onction du saint-chréme. Ce sont les termes dont se sert Grégoire de Tours (Hést. /. 1, c. 34). Ils ont donné occasion aux théologiens de notre siéele d'agiter plusieurs questions sur la maniére de récon- cilier les hérétiques à l'Eglise. Comme nous ne pour- rionsles examiner ici sans une longue digression, qui ferait perdre le fi] de l'histoire, nous les renvoyona à une dissertation qui se trouvera à la fin de l'ouvrage (Voyez la scconde partie). Mais saint Avit ne crut pas devoir se rendre aux instances de Gondebaud. Prince, si vous croyez véri-. tablement, lui dit-il, suivez le précepte dw Seigneur, qui a dit: « Celui qui confessera mon nom devant es hommes sera avoué et reconnu de moi (69) devant mon Pére céleste. » Vous étes roi, et vous n'avez pas à crain- dre d'étre persécuté comme l'ont été ies apótres. Vous appréhendez, diles-vous, la sédition du peuple, mais c'est au peuple de vous suivre et à vous de soutenir sa faiblesse par votre exemple. On ne se moque pas de Dieu: ii ne peut pas aimer celui que la crainte de perdre un royaume terrestre empéche de confesser son nom devant les hommes. Ces paroles furent un coup de foudre pour le - prince ; il demeura interdit sans savoir que répondre, etn'eut jamais le courage de faire une profession publique de la foi catholique. Qui sait si tant de meurtres commis pour se conserver une couronne temporelle nel'avaient pas rendu indigne de la gráce - qui;,lui était offerte, pour s'en ménager une autre dant ]a durée aurait été éternelle? Saint Avit avait bien prévu que celui qui n'avait pas fait difficulté de tremper ses mains dans le sang de ses propres fréres ni de faire périr tant d'innocents pour se l'assurer, ne voudrait jamais risquer de la perdre par la E -2 UN 1431 BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA, 1438 moindre démarche qui aurait pu y contribuer. Ainsi, À tué Alaric de sa main, ce ne fut qu'une déroute ee (70) malheureux prince mourut peu aprés dans son endurcissement. Les vdeux de Boéce pour la conversion du royaume de Bourgogne ne laissérent pas dans la suite d'étre exaucés. Si Gondebaud mourut engagé dans l'erreur, son fils Sigismond travaila à élever sur ses ruiues la foi catholique. Pendant la vie de son pére, qui était convaineu de l'impiété de son hérésie, il fut réconcilié à l'Eglise par saint Avit, sans que Gonde- baud s'y opposát (Greg. Tur. ibid.. l| sut si bien profiter des instructions de ce grand évéque, que, non content d'avoir embrassé la croyance orthodoxe dans toute sa pureté, il se porta encore à la pratique la plus exacte des vertus les plus sublimes de l'Évan- gile. S'en étant écarté dans une oecasion pour avoir irop déféré au ressenliment d'une seconde femme, on le vit entrer avec courage dans la carriére de la plus laborieuse pénitence, assidu à la priére, exact aux veilles et aux jeünes, libéral envers les pauvres. p magnifique envers Dieu dans la construction de ses temples et des monastéres. Elant monté sur le tróne de Bourgogue aprés la mort de son pére, il ne (71) parut d'autre changement dans sa conduite qu'un renouvellement de zéle pour la conversion de ses sujets. [1 confia l'instruction de ses enfants au saint maitre qui l'avait formé dans la vertu, et, aprés de longs et pénibles travaux, il fut en recevoir la récompense dans le ciel. La bonne intelligence entre Théodorie et Clovis ne dura pas longtemps. Alaric, qui avait épousé Theudigote (a), une des filles naturelles de Théodorie, etla scur d'Ostrogothe, femme de Sigismond, fils de Gondebaud, en fut la cause (Jornandes de Reb. Get. 88). Ses états touchaient ceux de Clovis. Les officiers des deux princes eurent quelques démélés, Clovis se erut choqué; il lui échappa quelques pa- roles contre Alarié, qui pensa aussitót à prendre les armes pour sen venger. Théodorie en eut avis. Il en écrivit à Clovis, à Alaric et à Gondebaud. ll exhorta " les deux premiers à la paix, et pressa Gondebaud de les y porter, et de convenir d'arbitres pour régler leurs différends, menacant de déclarer !a guerre à celui qui refuserait de déférer à ses avis. (12) Une ile située au milieu de la Loire proche Amboise, frontiàre des Etats de Clovis et de ceux d'Alarie, fut choisie pour le lieu de la conférence. Les peinces s'y trouvérent, et leurs différends y furent terminés; mais Alarie ne demeura pas long- temps sans donner de nouveaux sujets de plainte à Clovis. La région lui en fournit aussi de fort spé- cieux ; car Clovis, devenu chrétien catholique depuis la fameuse victoire qu'il avait remportée sur les Allemands par one protection du ciel toute particu- liére, ne souffrait qu'avec peine les ariens si proches ' de ses Etats. D'ailleurs les anciens Gaulois, sujets d'Alarie, presque tous catholiques, et peu contents de sa domination, penchaient du cóté de Clovis, et le souhaitaient pour roi. Enfin, ayant été miraculeuse- ment guéri par saint Severin d'Agaune d'une trés- longue et trés-dangereuse maladie, il crut en devoir marquer sa reconnaissance à Dieu par quelque en- treprise d'éclat. N'ayant plus à craindre du cóté de Théodoric, il déclara la guerre à Alaric, et prit la résolution de chasser les ariens de cette belle partie .de la (73) France qu'ils occupaient. Plein.de con- fiance en celui qui lui inspirait un si généreux dessein, il s'avanga vers le Poitou et entra dans les plaines de Vouillé à la téte d'une puissante armée. Alairie l'y attendait et en avait une formidable. Gisselie, son fils naturel, en commandait une partie. On en vint aux mains, le combat fut douteux: il se fit de part et d'autre des actions d'une bravoure extraordinaire. Peu s'en fallüt que Clovis n'y périt ; mais enfin, ayant (a) Quelques historiens l'appellent Theudieusa. D dans l'armée arienne. Le carnage fut si grand, que Gisselic eut peine de ramasser une poignée de geus pour favoriser sa retraite. Amalarie, fils légitime d'Alarie, n'était encore qu'un enfant; e'est pourquoi les troupes reconnurent Gisselie pour roi. Il se mit en possession du pays qui lui restait dans les Gaules, et y régna jusqu'à ce que Théodorie, qui nel'aimait pas, le lui enleva avec la vie. Pour Amalarie, quelques troupes de- meüurées fidéles le conduisirent en Espagne, dont une partie considérable lui obéissait, pendant que Clovis, qui savait mieux (74) que personne ménager les avantages d'une victoire, conquérait toute l'Aqui- taine. Il s'avanga jusqu'à Toulouse, oü Alarie avait tenu sa cour, s'en rendit maitre et des trésors du vaincu. : Théodorie ne fut pas longtemps sans apprendre la défaite de son gendre. Les grands qui étaient restés fideles à Amalarie n'oubliérent rien pour tàcher de l'engager dans la querelle de leur maitre : le sang parlait en sa faveur. Théodoric y était tout disposé, cependant i| crut devoir proposer l'affaire dans son conseilavant que de l'entreprendre. Tous ses géné- raux connaissaient la. passion du prince pour la guerre, et qu'elle ne cédait en rien à celle qu'il avait pour la fortune de eon petit-file. Ila furent d'avis de lui envoyer un prompt secours, et de déclarer ]la guerre à Clovis. Boéce seul se trouva d'avis contraire. La diffieulté de faire passer des troupes dans les Gaules, la valeur de celles de Clovis, à qui tout réus- sissait, l'intérét de la religion, que Dieu protégeait si visiblement, lui faisaient appréhender un mauvais - succés, Il ne put diesimuler ses sentiments à Théo- dorie, se hasarda méme de lui prédire (75) que l'évé- nement de cette guerre serait malheureux eti ternirait la gloire de ses premiéres conquétes, Seigneur, si vous aimez 4a guerre, lui dit-il, (ournez vos armes contre cette multitude de barbares qui vous menacent de tous cótés: n'est-il pas plus à propos d'assurer vos aneiennes conquéles que de penser à en faire de nou«- velles ? j Il ne fut pas écouté ; les troupes romaines qui étaient dans les Gaules eurent ordre de se joindre à eelles d'Amalaric et à Gisselic son frére. Il en. vint d'autres d'Italie, e&t en peu de temps il s'y trouva une ar- mée de quatre-vingt mille hommes. Ibba, capitaine des plus expérimentés, en eut le commandement (Jornandes 88 Mez). D'abord il remporta de grands avantages sur celles de Clovis; il reconquit méme tout ce qu'elles avaient pris en Provence et en Lau- guedoc, à l'exception de Toulouse, d'Uzés et de quelques autres places; et il fit lever le siége d'Arles et de Carcassonne, que les Francais et les Bourgui- gnons tenaient assiégées (Proc. «e Bello goth. l. 1; Jor- nandes, ibid.). Quoi qu'en dise Procope, il n'y a aucune appa- rence que Théodorie se (76) soit trouvé en personne à cette expédition. Ibba en eut toute la conduite et tout l'honneur, et, par la suite de l'histoire, il pa- rait que Théodoric était demeuré en Italie, oà il en attendait l'événement. Comme Thierry, nommé aussi Théodorie, fil de Clovis, commandait l'armée que son pére avait envoyée dans lAlbigeois et dans le Quercy, cet historien- aura confondu le roi d'Italie avec le fils du roi des Francais. La nouvelle de ces heureux euccàs ne fut pas plu- tót apportée à Ravenne, que 'Théodoric, ne pouvant contenir la joie qu'il en avait, la fit sentir à Boéce par une raillerie piquante. Oà sont, Boéce, vos pré- dictious ? lui dit-il ; mes troupes sont partout viclo- rieuses. Arles vient de faire une vigoureuse résistance, ses habitants m'ont payé d'avance le précieuz tribut (b) de leur fidélité. Pour récompense, je leur accorde (b) Pretiosum vectiga! jam nobis dederunt sus fidei. eic. Apud Cass. i. 1u, ep. 32. 1439 APPENDIX AD BOETIUM. 1440. pendant quatre ans une exemption de toutes sortes A et Láchez, si cela se peut, de soutenir le dogme par le d'impóts. Je m'en réjouis, Seigneur (répondit Boéce avec beaucoup de modestie) meis /a guerre m'est pas (17) encore finie, soit qu'il fut, inspiré d'en haut, soit que par sa pénétration il connüt bien qu'elle eerait fatale à Théodoric. L'événement confirma sa pcédi- ction, et le prince ue fut pas longtemps sans se re- pentir de n'avoir pas suivi le conseil de son fidéle ministre. Ses troupes, quoique rafraichies souvent par une multitude de Goths et de Gépides, furent tou- jours battues depuis par celles de Clovis ; et les Fran- qais demeurérent paisibles possesseurs des provinces dont ils avaient chassé Alaric. Théodorie fut con- traint de retirer son armée et de se contenter de la petite porlion que tenait Gisselie dans les Gaules. Aprés lui avoir Óté la vie, il la réunit à son royaume d'ltalle avec ce qu'Amalarie son petit-fils possédait en Espagne, en attendant qu'il füt en áge de les gouverner par lui-méme. Pendant cette expédition, Théodorie, Boéce s'exergait dans d'autres combats plus utiles à l'Egliae. Les hérésies d'Arius, de Nesto- rius et d'Eutychés ayant raffiné les esprits, on avait poussé le raisonnement jusqu'à sa derniére période. Comme le dogme catholique (78) était trés-éievé, on avait besoin de toute la subtilité de la logique et des abstractions de la métaphysique pour y comprendre quelque chose. On s'exergait tous les jours à chere cher de nouveaux termes et de nouvelles maniéres de s'exprimer, pour rapprocher notre foi des idées ordinaires et de la portée commune des hommes. Mais à force de raisonner et de subtiliser les ma- tiéres, on en vint jusqu'à soutenir ceite proposilion, que dans la sainte Trinité le Pére, le Fils et le Saint-Esprit pouvaient étre affirmés substantielle- ment de la Divinité. C'est-à-dire que la Divinité était substantiellement le Pàre, qu'elle était le Fils, qu'elle était le Saint-Esprit. Boéce ne put la goüter, il en pé- nétra aussitót la fausseté et la malignité, et prit la résolution de la combattre. Ce fut ainsi que dansla suite des temps, au rap- port du Docteur angélique, on avanga, en traitant du mystére de lIncarnation, ces autres propositions : La nature divine est (a. nature humaine; La divinité a souffert ; La. divinité est l'humanité : qu'il faut tou- les rejeter comme fausses et dangereuses; (79) parce que, dit ce saint. docteur, les natures demeurant dis- linctes en Jésus-Christ, leurs propriétés peuvent bien convenir à s'attribuer à la personne qui est une, mais non pas indifféremment à ses deux natures (S. Thom. 3 p., quzst. 16, a 5). C'est sur ce principe que saint Jean Damascéne re- marque fort bien que, pour parler exactement de la Divinité, il ne faut pas en affirmer ni lui attribuer ce qui est propre à l'humanité (Damasc. |. 11 ae Fide Ortho., cap. 11). Ainsi il faut bien se donner de garde, dit-il, d'assurer que la Divinité est passible, que la nature du Verbe a souffert, que la chair est [) ineréée. Ces expressions et semblables sont conirai- res à la pureté de la foi. C'est sur ces mémes fondements que Boéce établit les principes qu'il pose pour prouver qu'aucune des personnes divines ne peut étre affirmée substantiel. lement de la Divinité. Il] le fit par le petit traité adressé à ce méme Jean, archidiacre de Rome, sous ce litre : Si le Pére, le Féls et le Saint-Esprit peuvent étre affirmés substantiellement de (c Divinité. Ca n'est . proprement qu'une lettre assez (80) courte, mais qui contient de grandes difficultés. On en trouvera lanalyse et les éclaircisse:msents dans la derniére partie de cet ouvrage. Ille finit en priant l'archidia- cre de lui faire savoir son sentiment sur cette ques- lion. Quoiquil me semble, lui dit-il, n'avoir rien avancé qui ne soit. de foi, ow qui me suive nécessaire- ment des principes de la foi, cependant je m'en rap- poríe à votre jugement. Instruisez-moi donc, appre- Mez-moi ce que je dois croire pour dire bon. catholique. qui occupait beaucoup B raisonnement, cfin. que la foi el la raison se prélant un mutuel secours, la vérité s'affermisse davantage. Rien ne marque mieux la haute estime que Boéce avait de la vertu et de la capacité de l'archidiaere Jean, puis- qu'il s'abandonne entiérement à son jugement et le rend l'arbitre de sa foi ; ni en méme temps la profonde hu- milité de ce grand homme, el qu'il nécrivait ni ne disputait jamais pour avoir l'honneur de vaincre sea adversaires, mais uniquement pour éclaircir les ma- tiéres, et faire triompher la vérité. (81) Giibert a fait encore de longs commentaires sur cette lettre, mais à son ordinaire, c'est-à-dire avec des obscurités et des abstractions qui désolent le lecteur, et l'obligent à lire plusieurs fois la méme chose sans la comprendre. On ne s'est point ce que Jean répondit à Boéce, mais cet archidiacre s'étant trouvé embarrassé, à peu prés dans ce temps-là, sur une question qu'un certain philosophe manichéen lui avait proposée, il s'adressa à Boéce, et le pria de lui en donner la aolution. Le manichéen demandait comment il so pouvait ' faire que tout étre fut bon, et que la bonté, qui n'est C point un étre substantiel, püt. convenir aux substau- ces en vertu de leur étre. Le but du manichéen était de tirer de la réponse de l'archidiacre quelque preuve pour rétablir son erreur touchant les deux premiers principes qu'il admettait, l'un du bien, l'autre du mal. Boéce s'en apercut, et, pour confondre l'orgueil du manichéen en lui répondant, il le fit d'une maniére si subtile et si élevée, qu'il n'y a, comme il le dit lui-méme, que les savants entiérement consacrés à l'étude (82) de la sagesse, qui peuvent l'entendre. Ilen use ainsi pour ne pas exposer à la raillerie des profanes et des ignorants les précieux trésors de la sagesse, et pour ne pas aveugler tout à fait des yeux malades par le brillant d'une lumiére toute divine. Effectivement rien n'est plus subtil ni plus abstrait que sa réponse. On se trouve arrété à l'ouverture du livre. Le titre d'Hebdomades qu'il lui donne est in- connn aux grammairiens les plus habiles, car il ne. le prend pas dans le sens que Tite-Live prend ses Décades, pour un ouvrage partagé par semaines, ou pour un recueil fait dans le cours de plusieurs se- maines, mais pour les conceptions les plus élevées de l'esprit. C'est. l'idée que Boéce attache à ce mot grec "E58oud8ec, bien différentes des autres concep- tions plus simples que les anciens Grecs appelaient . "Ev0uu-4paca. Il établit d'abord neuf régles générales, qu'il prétend àtre autant d'axiomes recus des phi- losophes. La premiére, que ce qui est différend de l'érÜre: c'est-à-dire que l'essence n'est pas l'exis- tence. La seconde, qu'il y a bien de la (83) différence entre étre quelque chose et .étre quelque chose dans ce qui est : c'est-à-dire entre la substance et l'accident. La troisiàme. que ce qui est peut participer, mais non pas létre: c'est-à-dire qu'il faut exister pour partieiper à quelque chose, et que l'essence d'elle- . méme est capable de rien recevoir. La qualriéme, que ce qui est peut avoir autre chose que l'étre, mais l'élre m'a rien que soi: c'est-à-dire que l'essence d'elle-méme et si simple, qu'elle ne souffre point de composition, mais ce qui existe peut étre composé au moins d'essence et d'exis- tenee. Les.cinq autres régles roulent sur celles-ci, et en sont comme des conréquences nécessaires. Ces prin- cipes ainsi établis, il vient à l'examen de la proposi- lion, et poür mettre la difficulté dans tout son jour, voiei comme il fait raisonner le manichéen. Si tout ce qui a l'ótre est bon, il ne peut étre bon que de deux maniéres, ou par essence, ou par , participation, puisqu'on ne peut imaginer que ces deux sortes de bontés. Or, ce qui n'est bon (84) que par participa- tion n'es& pas bon en soi, parce qu'il recoit cette bonté d'un autre: de méme qu'une chose qui n'est 1444 BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1442 blanche que par participation, n'est pas blanche en A ment bonne. C'est ainsi que Boéce renversa tout le elle-méme, car si elle l'était, elle n'aurait pas besoin de recevoir la blancheur d'un autre. Done si tout ce qui est a l'étre est bon, il faut qu'il soit bon d'une bonté substantielle, c'est-à-dire que son essence ou $a sub- stance soient cette bonté qu'on lui attribue, en sorte qu'il n'y ait aucune distinction entre son étre et cette bonté; mais si cela est ainsi, toutes les créatures se- ront des dieux, ce qui ne se peut dire sans blasphé- me, puisqu'il n'y a que Dieu dont on puisse assurer que l'essence est la bonté: par conséquent il n'est pas vrai de dire que tout ce qui a l'étre soit bon. Pour répondre à cette difficulté, et faire connaitre d'oà viennent l'origine et le principe de cette bonté inséparable des étres ovóós, à qui lea philosophes donnentle nom de bonté transcendante, il sépare le souverain bien des autres biens, le premier &tre des seconds, Dieu de la créature; et, quoique la chose ne soit (85) pas possible, quant à la réalité, d'autant qu'il n'y a point d'étre créé qui n'ait relation au Créateur et qui ne le suppose, en étant une éma- nation, ils peuvent. néanmoins se distinguer par l'en- tendement, et l'esprit peut considérer l'un sans l'au- tre, de méme qu'il peut considérer un triangle par rapport à sa seule forme triangulaire, faisant &bstraction de sa matiére, quoique le triangle n'en puisse étre séparé réellement. Venant donc à considérer les créatures à part comme si elles n'étaient point des émanations ni des écoulements du premier étre, on pourra en affirmer qu'elles sont. bonnes, qu'elles sont blanches, qu'elles sont rondes, qu'elles sont pesantes, et alors mon es- prit sera nécessairement obligé de convenir que cette bonté, cette blancheur, cette rondeur, cette pesanteur, ne sont pas leur essence, mais quelque chose qui en est distingué et qui leur est survenu comme acci- dent. Sans cela ces qualités seraient toutes les mé- mes, puisqu'elles seraient l'essence des choses mé- mes: la pesanteur serait la coulear, la couleur en ;serait la bontó, et la bonté en serait la rondeur. (86) De là il faut conclure nécessairement que la bonté des créatures n'est point leur essence, et qu'elles ne sont bonnes que parce que leur étre est un écoule- ment et une participation de l'étre incréé, qui est la bonté méme. Or, comme une chose qui participe à la blancheur ne peut pas y participer sans devenir blanche, de méme les créatures qui participent à la bonté de Dieu en vertu de leur étre ne peuvent y participer sans devenir bonnes. De cette vérité ainsi établie il tire deux consé- "queuces; a premiére, que cette bonté qui se trouve dans tous les Ótres créés n'est point une bonté acci- dentelle, parce qu'elle ne survient pas à l'étre créé, "mais elle est, pour ainsi dire, imbibée dans son es- sence, dont elle ne peut étre séparée, puisque c'est son essence méme, en tant qu'elle est. une participa- tion de la bonté premiere. La seconde, que cette bonté, quoique essentielle à la créature, puisqu'il est essentiel à la bonté eréée d'émaner de la bonté incréée, est cependant bien 'différente de cette bonté infinie qui fait la nature de Dieu : non-seulement parce (87) que cette bonté pre- miére n'est point une participation d'une autre bonté, non-seulement parce que cette bonté divine est im- mense et sans aucuaes bornes, qualités qui ne con- - viennent point à la bonté des créatures, non plus que d'exister par elles-mémes, mais encore parce que, quelque supposition qu'on fasse, quelque distinction Qu abstraetion que l'esprit humain puisse faire en Dieu et dans ses attributs, il ne peut ni faire ni con- cevoir que .]a nature de Dieu ne soit pas la bonté . méme : au heu que l'essence des étres d'ici-bas n'est . bonne que dans la supposition qu'elle sort de cette premiére bonté; et si par impossible elle tirait son origine d'ailleurs ou de quelque autre attribut de Dieu, cette essence créée ne serait plus essentielle- raisonnement de ce manichéen. Ces travaux de l'esprit faisaient pour ainsi dire les réeréations de ce grand homme. C'est par là qu'il se délassait de ses occupations infinies, sous le poids desquelles plusieurs ministres auraient pu succom- ber. Outre la police des villes, l'intendance géné- r&le (88) des arts et des bátiments, l'inspection gur tous les ofüciere de justice qui étaient attachées a 8a charge, Théodorie se reposait encore sur lui du soir de maintenir le bon ordre dans les troupes, de pro- curer l'abondanee dans les provinces, d'assurer le repos des peuples, de pourvoir à la süreté du com- merce à celle des frontiéres, d'entretenir la bonne intelligence avec ses voisins, et d'affermir la paix avec eux. : Mais dans combien d'autres soins son zéle pour la religion ne l'engageait-il pas? ll pouvait dire, comme saint Paul, qu'il se rendait faible avec lea faibles, B que les scandales qu'il voyait parmi les chrétiens remplissaient son cceur d'amertume et de tristesse, que le soin de toutes les Eglises lui attirait une foule d'affaires épineuses qui l'assiégeaient de toutes parts. Ilavait une continuelle attention que les catholi- ques ne se laissassent perverlir par la fréquentation des ariens, que la pureté des vierges chrétiennes ne souffrit de lincontinence de ces barbares. Les évé ques des provinces éloignées réclamaient (89). son autorité dans les occasions oü leurs Eglises se trou- vaient opprimées; il était obligé de se roidir conti- nuellement contre ce torrent d'injustices, qui entral- nait tout le monde. Chacun avait recours à lui dans ses calamités, et il aurait cru qu'on lui aurait fait injure si on se füt adressé à d'autres qu'à lai. Il fit connaitre dans Rome tout ce que peut un seul homme de bien lorsqu'il veut e'employer pour bannir le vice de sa patrie et y faire fleurir la vertu. Deux choses particuliàrement déshonoraient cette grande ville : l'une et l'autre s'y étaient introduites avec les nations barbares qui s'étaient eaisies du gou- vernement. Grand nombre de manichéens étant ve- nus s'y établir, séduisaient tous les jours plusieurs fidéles par leurs adresses, partieuliérement ceux du menu peuple, devenus admirateurs de leurs réveries. Il ne s'y trouvait pas moins de magiciena qui avaient déjà su engager dans leurs superstitions plusieurs personnes de qualité e& des sénateurs méme. Boéce gémissait depuis longlemps dans le fond de son ccur de ces désordres, et cherchait les moyens (90) d'en arréter le cours. Son zéle l'emporta enfin sur toutes les considérations qui l'avaient retenu jusqu'alors. Il fut trouver le pape (c'était.encore Symmaque), el lui représenta d'une maniére si pathétique le triste état du christianisme dans Rome, qu'on ne pouvait n'en étre pas touché. Aprés avoir fait connaltre au saint-pére la gran- deur de la plaie, il lui parla du reméde (Anon. Va- D Jes.) : IH. em. faut bien d'autres, lui dit-il, que ceuz dont om s'est. servi jusqu'à présent. Une maladie dés- espérée en a besoin d'extrémes. Si nous avions affaire ' à des gens raisonnables, on pourrait espérer de les ré- duire par la raison. Vos exhortations paterneiles, vos remontrances charitables, le zéle de vos prédicateurs, les disputes de vos théologiens, pourraient lever le ban- deau que cette secle abominable porte sur les. yeux, et lui faire apercevoir la vérité. Mais que peut la raison conlre des gens qui n'en ont plus et qui ne débitent que des extravagances ? Si leur impiété n'était point montée à son comble, et ne les eüt pas vendus indignes des mi- séricordes de Dieu, nous nous flatierious encore qu^ l'ar- deur (91) de vos saintes priéres el les gémissements de tant de bonnes ámes qui s'intéressent à leur conversion feraient violence au. ciel en leur faveur, el fléchiraient peut-étre (a divine justice irritée contre leurs désordres. Mais le mélange monstrueux qu'ils font du christianisme. avec l'áidolátrie, de Jésus-Christ. avec Bélial, du souve- rain Etre avec le démon, à qui ils donnent plus de pou- 1443 APPENDIX AD BOETIUM T. voir qu'à Dieu méme, ne nous permet plus d'espérer leur À vice ne manquera pasde se ralentir. Si vous dissi- changement. Tout ce que l'indulgence et la charité ont pu inspirer jnsqu'à présent pour les faire rentrer en euz- mémes a été inwile ; le mal, au lieu de diminuer, croit de jour en jour ; l'erreur, se sentant appuyée de l'auto- rilé humaine, (a) triomphe 4nsolemment ; les ménage- menlis sont donc maintenant hors de saison, 4 faut le fer ei le feu pour extirper un si grand mat. Le pape en convint, mais il s'agissait de trouver un moyen prompt et (92) décisif qui püt remédier à ces maux sans cn attirer de plus fácheux. La sédi- tion était à craindre. Boéce lui dit qu'il fallait chas- ser tous les manichéens de Rome, et, afin qu'il n'y restát rien de lenr impiété, allumer un grand feu dans une des places publiques, et y brüler leurs idoles et leurs écrits. ll n'est pas aisé de deviner d'oà pouvait venir à Boéee la confiance d'exécuter un dessein si hardi. Les papes n'y avaient pas l'autorité souveraine qu'ils y ont à présent; l'empereur Anastase favorisait ou- verlement les manichéens à Constantinople et dans B l'empire, pendant qu'il persécutait les catholiques. ' On ne voit pas non plus qu'il eut recours en cette occasion à l'autorité de Théodoric. Cependant la chose fut exéeutée comme il l'avait projeté (Baron. ad an. 503). Soit que Théodorie lui eut. donné un or- dre secret, soit que ce qui se passa entre ce prince et lui dans cette occasion ait élé enseveli dans l'ou- bli, ilest certain que, lorsque les manichéens s'y at- iendaient le moins, on se saisit de leurs livres et de leurs simulacres, on dressa un bücher devant la porte de la basilique (93) de Saint-Jean-de-Latran, on les y jeta, et.ils y furent consumés ; ensuite on les chaesa tous de la ville, et on les envoya en différents lieux fort éloignés en exil. Les magiciens ne furent pàás plus épargnés ; mais, coinme le nombre et la qualité des coupables deman- daient de grandes précautions, voici celles que Boéce erut devoir prendre. Il savait que Théodorie les avait en horreur, et qu'en renouvelont les anciennes lois des empereurs chrétiens il avait trés-expressément défendu à tous ses sujets d'exercer aucun art magique. Mais il affec- tait, par une politique ordinaire à un prince qui sent son tróne mal affermi et qui craint de donner à des sujets noüvellement soumis la moindre occasion de révolte, de laisser. à chacun une entiére liberté snr le fait de la religion; et, se contenant d'avoir fait des ordonnances fort sages, il se mettait peu en peine de faire punir ceux qui y contrevenaient. Il fallait done renouveler l'attention du prince et l'exciter. Boéce, l'entretenant un jour de ce que les magi- ciens faisaient à Rome, (94) lui représenta qu'il était du devoir indispensable d'un roi chrétien de punir les crimes qui attaquaient directement la majesté de Dieu et son indépendance, comme faisait la ma- gie ; que ce n'était pas élre aussi juste qu'il voulait qu'on le erüt, si les abominations les plus énormes irouvaient limpunité auprés de son tróne ; que cette conduite avilissait l'autorité souveraine et frayait le chemin à la révolte, oà les peuples se portent d'au- iant plus volontiers, qu'ils savent qu'on peut violer les lois impunément. La plupart des nations barba- res qui táchent d'envahir les terres de l'empire font aussi profession de magie, ajouta-t-il ; si vous souf- frez que vos peuples s'y adonnent, ils seront plus disposés à se joiudre à vos ennemis. Les plus gens de bien qui s'attachent à Votre Majesté le font parce que vous avez de la crainte de Dieu; s'ils viennent à s'apercevoir que vous fomentez ces impiétés abomi- nables par. votre silence, leur zàle pour votre ser- (a) li veut parler de l'empereur Anastase, qui favo- risüàt tout ouvertement les manichéens, comme le pape le lui reproche dana sa lettre qui se trouve tom. I dela Biblioth. des Péres. C imulez, tout est à craindre. Ce n'est pas mon intention, répondit (95) Théo- dorie ; et je prétends bien que les lois que jai faites s'observent à la lettre. Jamais elles ne s'observeront, répartit Boéce, si Votre Majesté n'en fait un exemple qui donne de la terreur: et c'est par les personnes les plus quali- fiées, et qui sont comme les chefs de celte secte im- pie, qu'il faut commencer. Le roi lut surpris entendant dire à Boéce. que la noblesse de.Rome et les principaux membres du sénat s'étaient souillés par ces abominations (Apud Cass. ep. 22); et s'étant fait encore informer plus exactement de toutes les circonstances de l'affaire par Argolic, préfet de Rome, l'ordre lui fut donné de faire une recherche exacte des coupables. Basile et Prétextat, deux sénateurs distingués, en furent accusés. En méme temps Théodorie manda au comte Arigerne de s'en saisir (Cass. L. 1v, ep. 22). I] le fit sans peine, parce que les informations avaient été fort secrétes. Ces sénateurs, selon les lois ordinaires, devaient étre jugés par tout le sénat; mais, comme ils y avaient trop de crédit, étant alliés de la plupart des sénateurs, et qu'on avait (96) sujet de craindre qu'ils n'y fussent pas jugés aussi sévérement qu'ils le de- valent, Théodoric choisit dans le sénat six person- nes d'une probité reconnue, à qui il fit adresser une commission en forme pour les juger en dernier res- sort selon la rigueur des lois. Symmaque, beau-pére de Boéce, fut nommé pré- sident de la commission (lbid. ep. 22). Décius, Volusien, Celianus, Maximien, le comte Arigerne et Argolje furent les autres juges : pour Boéce, il ne crut pas devoir en étre, aprés s'étre rendu dé- nonciateur. Les criminels connurent bien par la qualité des juges qu'on leur donna qu'il n'y avait point de gráce à espérer; et, ayant appris que les ordres de la cour portaient expressément qu'on procédát contre eux selon toute la rigueur des lois s'ils étaient trouvés coupables, au lieu de penser à une juste défense, ils crurent qu'il était plus sür de chercher leur salut dans la fuite. On ne sait si les geóliers et les gardes furent cor- rompus, ou si leurs amis forcérent les prisons, ou en- fin si la magie ne leur fut pas de quelque (97) se- cours, comme Argolie le crut et le manda à Théo- doric ; mais il est certain qu'ils trouvérent moyen de s'échapper, et que le préfet, deux jours aprés, fit savoir au roi que les prisonniers s'élaient évadés, ei que quelque diligence qu'on eüt pu apporter pour les garder ou pour les suivre aprés leur fuite, on n'a- vait pu découvrir ce qu'ils étaient devenus (Ibid. ep. 23). Théodorie donna ses ordres pour les faire cher- cher de tous cótés, mais ce fut inutilement ; Pré- textat ne parut jamais (Cass. |. 1v, ep. 23). Long- temps aprés, Basile fut découvert et puni. ll était sorti de Rome déguisé en moine, et était allé trouver dans cet habit l'évéque d'Amiterne (S. Greg. Dial. 4. 1, c. 4). C'était une ancienne ville de l'Abruzze, pro- vince du royaume de Naples, dont on ne voit plus à présent que les ruines. Ce prélat (5) avait la réputa- tion de bien recevoir les gens qui faisaient profes- sion de piété. Basile en sa présence (98) contrefit parfaitement le solitaire, et. pria l'évéque de lui in- diquer un supérieur éclairé qui püt le conduire dans les voies de la plus haute perfection. Il n'en avait point dans son diocése de plus fameux que le saint abbé Equice, qui gouvernait depuis. longtemps un (b)ll s'était trouvé quelques années auparavant à Rome dans le concile qui y fut eonvoqué par Théo- dorie, pour juger la grande affaire du. pape Sym- maque, faussement accusé par ses ennemis. n 1445 BOETH VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1446 célébre monastére. Basile pria l'évéque avec instance A dans le sang de ces Israélites idolátres qui avaient de lui donner des lettres de recommandation pour y étre recu, mais l'évéque fit plus, il le mena lui- méme au monastére. Y étant arrivé, il le prit par la main, et le présentant à l'abbé, lui dit: Voici mon Pére, un bon solitaire que je vous améne; il a grand désir de vivre sous votre conduite, el de profiter de vos saintes insíructions ;. vous me ferez beaucoup de plaisir de le recevoir chez vous. Equice envisagea le solitaire, et, éclairé d'en haut, s'écria aussitót: Ce n'est pas un moine, mais un démon que vous m'a- menez. L'évéque, prenant la réponse de l'abbé pour une défaite, lui en témoigna son mécontentement; mais Equiee, bien éloigné de la duplicité qu'on lui attri- buait,se rendit daus le moment aux instances de l'ivéque. I sera (99) requ puisque vous le soukaitez, dit-il, mais 7e n'ai pu m'empécher de vous découvrir ce que j apercevais dans ses yeux. Il arriva quelque temps aprés un accident qui dé- B couvrit l'aypoerisie du faux solitaire. L'abbé Equice, dont e zéle n'était pas renfermé dans l'enceinte de son monaslére, s'en écartait quelquefois pour aller annoncer la parole de Dieu aux peuples qui le de- mandaieut; il soutenait méme ses prédications par d'éclatants miracles, et chacun s'empressail de l'en- lendre, et il gouvernait en méme temps un monas- iére de vierges consacrées à Jésus-Christ. Une des plus jeunes parut lout d'un coup dange- reusement malade, et se persuada qu'elle ne pouvait étre guérie que par le moine Basile, regu depuis peu daus le monastére du saint abbé ; elle l'appelait avec de grands cris, et priait instamment la supérieure et les autres sceurs de le faire venir. On vint en grande háte frapper à la porte du monastére, on y demanda Basile à celui qui le gouvernait pendant l'absence de l'abbé ; mais cette nouveauté parut si élrange à tous les (100) fréres qui furent assemblés, qu'ils ne crurent pas devoir se déterminer d'eux-mémes, et prirent le parti d'envoyer à saint Equice savoir ce qu'il souhai- -tait qu'on fit. Le saint les ayant entendus, sourit; puis, adressant la parole à ceux qui l'étaient venus trouver: Ne vous avais-je pas bien dit que cet homme était un démon, etnon pas uu moine? Retournez-vous-en prompte- ment, qu'on le chasse du monaslére, dés que vous y -.serez de retour. Pour ce qui est de notre scur, ne vous en mettez pas en peine, elle va étre guérie in- continent et ne pensera plus à Basile. La chose arriva comme lé saint l'avait prédit. Les frérea de retour au monastére, on en chassa honteuse- ment le magicien; qui ne fit pas difficulté d'avouer que la maiadie apparente de la religicuse avait été -l'effet de son art, et qu'il. s'en était méme servi plu- sieurs fois depuis qu'il était parmi eux pour altenter à la vie du saint abbé, mais que ses prestiges avaient toujours été inutiles: qu'il avait eu le pouvoir de l'en- -lever dans les airs avec sa cellule, mais qu'il (101) n'avait jamais eu celui de lui nuire dans son corps: | — epeut-étre s'attribuait-il encore plas de pouvoir qu'il n'en avait eu effectivement. Basile ainsi chassé, ne sachant ou trouver de re- traite, erut qu'on ne pensait plus à lui dans Rome, et qu'il lui serait facile de s'y cacher: mais c'était là oü la justice divine l'attendait; il y fut reconnu, et le peuple, animé par sa présence, sans attendre de nouveaux ordres de la cour ni du magistrat, s'en saisit, dressa uu bücher, y mit le feu et l'y fit brüler vif. Le zéle que les Romaius marquérent en cette occa- sion pour venger l'honneur de Dieu, et la sévérité du supplice étónnérent tellement les autres magiciens, que depuis on n'en vit plus dans Rome. Tels furent autrefois ces lévites zélés à qui Moise dit, au re- tour d'une action presque semblable, qu'ils avaient consacré leurs fmains au Seigneur en les trempant D allumé sa colére contre son peuple. Dés le temps du pape Gélase on s'était beaucoup plaint que la ville (102) était infecté de ces hommes abominables. Ce pape en avait fait de sanglauts reproches au malheureux Andronie, qui aurait dü par sa charge de préfet de Rome arréter le cours de ces désordres, mais inutilement (S. Greg. Dial. (. 1, c.A4). Ils étaient montés à un tel excés, que. les paiens mémes en avaient horreur, et marquaient pu- bliquement lappréhension oü ils étaient que leurs dieux n'en tirassent une prompte vengeance, par les fléaux ordinaires dont ils avaient coutume de chátier les crimes les plus énormes. Gélase, n'ayant pas le pouvoir en main, s'était contenté de s'en plaindre et d'en gémir. Soit que les principaux du sénat se trou- vàssent souillés des mémes abominations, soit qul n'y eüt point de médecin alors assez ferme ni assez habile pour appliquer un reméde convenable à un si grand mal, on tàchait de le dissimuler, sans entre- prendre de le guérir; il n'y eut que Boéce qui osátl'entreprendre, et qui en vint heureusement à bout. Non content d'avoir arrété le cours de ces abomi- nations, il n'omit rien de ce qui pouvait garantir les Romains de ces mortelles alteintes pour l'avenir. (103) Il crut avoir trouvé la source de ces désordres dans l'gnorance oü la plupart étaient ensevelis ; car les sciences n'étaient plus cultivées; les Romains,loin de faire parattre cette noble émulation que leurs an- cétres avaient eue pour les lettres, faisaient gloire d'éire devenus stupides, à l'exemple des barbares dont ils avaient subi le joug. Les exercices militai- res, le jeu, la bonne chére, les plaisirs des sens et une honteuse oisiveté, partageaient toute leur vie. Boéce erut qu'on devait de bonne heure occuper la jeunesse, lüi ouvrir l'esprit et le former par la con- naissances des effets de la nature, qui éléve l'homme jusqu'à celle de son Créateur, et l'y conduit comme par la main. C'est dans cette vue qu'il forma le dessein de donner au publie une Philosophie compléte. Il avait déjà traduit de grec en latin la Morale d'Aristote avee ses huit livres de Physique, et en méme temps y avait fait des notes fort savantes: elles étaient soutenues de plusieurs éclaircissements et d'un au- tre (traité pour accorder les sentiments de Platon avec ceux de ce philosophe. Cet ouvrage était (104) trés-important, car Platon étant alors estimé géné- ralement de tout le monde, et méme en véné- ration chez les Romaius, la Philosophie d'Aris- tote aurait couru risque d'en étre mal reque, s'ils avaient reconnu que ses sentiments s'écartaient de ceux de Platon, à qui ils donnaient le nom de Divin. Boéce avait trouvé le moyen d'aller les. maximes de l'un et de l'autre, de faire connaitre qu'ils éta- blissaient tous deux les mémss principes, el que l'opposition qu'on trouvait entre eux n'était qu'ap- parente et ne venait que du défaut de les bien en- tendre. Pour y mieux réussir, il fit encore un commentaire fort étendu. et. d'une érudition profonde sur toutes les autres parties de la. Philosophie d'Aristote, oà on trouvait tout ce qui était nécessaire pour former les murs, pour inspirer de grands sentiments, etpour élever l'homme au-dessus de lui-méme, en lui donnant une juste idée de l'Etre souverain. Mais comme toutes ces connaissances supposent lexereice d'un juste raisonnement, sans le secours duquel on ne peut pas les acquérir, il composa une Logique (105) exacte pour apprendre à découvrir les illusions du faux raisonnement, et. pour résoudre les difficultés qui s'élévent dans la recherche de la ; vérilé. Ils'en fallait beaucoup qu'Arisiote eüt rempli l'i- dée d'une parfaite Logique. Deux défauls considé- 1&1 rables s'y trouvaient: celui de l'intelligence termes; car ce philosophe avait fait à l'égard de ses disciples ce que ferait un maitre qui présent»rait un livre à lire à son écolier, avant que de lui avoir ap- pris à connaitre les lettres, et il avait traité d'une maniàre trop générale et trop confuse les différentes natures dont tous les étres du monde sont compo- és. Porphyre, autrefois chrétien et condisciple d'Ori- gene, s'était fort bien apercu de ce défaut ; il avait táché d'y suppléer par le traité des Universaux, qu'il composa comme une espéce d'introduetion aux Caté- gories d'Aristote. Mais il était si obscur qu'on n'y comprenait rien. Boàce l'expliqua par un excellent commentaire, comme il fi& aussi les Catégories d'A- ristote. Toute sa Logique est divisée en deux livres. Dans le premier il traite (106) des anté-prédica- menís, c'est-à-dire des préambules qui servent pour mieux entrer dans la connaissance des prédicamenta, ou des natures universelles. Il donne aiusi l'expli- cation des termes univoques, équivoques, analogues; démonstratifs e&' autres. Dans le second et dans le troisióme il explique les dix Catégories d'Aristote. Il y prouve que la substance, prise en soi et proprement dite, ne peut avoir de véritable définition, et. qu'on n'en peut faire qu'un portrait tiré sur ses propriétés. Aulieu que les philosophes donnent ordinairement pour définition de la substance de n'étre reque dans aucun sujet, Boéce soutient que ce n'est là que sa premiére et sa plus essentielle propriété ; ensuite il prouve qu'elle serait méme invisible, sans les acci- dents dont. elle est revétue, ce qui nous ouvre une voie facile pour répondre aux doutes de ceux qui ont de la peine à comprendre comment Jésus-Christ peut étre réellement dans ]a sainte eucharislie sans y étre apergu. Enfin dans le quatrióme livre il ex- APPENDIX AD BOETIUM. B 1448 des A plique certaines affections qui suivent naturellement les substances comparéez (107) les. unes avec les au- tres, ce que les philosophes appellent post-prédica- ments. Cette méthode a paru si juste, qu'on l'a suivie jusqu'à présent dans toutes les écoles. Pendant que Boéàee remplissait si ulilement les moments que les emplois du ministére lui laissaient, jl fut tout d'un eoup nommé consul par une com- mune délibé;ation du roi et du sénat (Boet. Pref. in l. 11 Predica. Aristot.) Peu s'en fallut que les oc- cupations inséparables de cette nouvelle dignité ne lui fissent laisser cet ouvrage imparfait ; mais le désir de contribuer à former l'esprit de ses concitoyens lui fit trouver des ressources oü tout autre que lui n'en aurait jamais trouvé. Cette nouvelle charge fut au contraire comme un aiguillon qui l'anima à ce tra- vail. Voici de quelle maniére il s'en explique lui- méme, dans la préface du second livre de &a Logi- que : Quoique les soins inséparables du consulat oi je me irouve engagé ne me permettent pas de me «lonner tout entier à l'étude, j'ai cru néanmoins que instruction de mes concitoyens faisait une partie des devoirs de ma charge, et qu'ils m'auraient quelque (108) obligation, si, laissant à ceux qui m'ont précédé dans ces grands em- plois la gloire d'avoir aequis à la république la. souve- raineté sur tant de villes el de vastes provinces, j'enri- chissais Rome des dépouilles de (a Gréce, et (ui com- muniquais tout ce qu'elle avait de lumiéres et de sa- gesse. C'est ainsi que nos ancélres se sont fait un de- voir et un honneur. de prendre et d'imiter ce quils avaient trouvé d'honnéle et de louable chez les nationa qu'ils avaient assujetiies. Animé par ces molifs, il passa sur toutes les difficultés qui auraient pu l'arré- ter, et mitla deuniére main à cet ouvrage, dont la plus grande yartie nous a échappé. i LIVRE SECOND. (109) La nouvelle du consulat de Boéce était à peine (. qu'il portera ne seront répandue dans Rome, que tout ce qu'il y avait de gens de mérite et de distinction vinrent en foule le congratuler. Ce ne fut point de ces compliments qu'un esprit de politique et (110) toujours intéressé inspire aux courlisans ; peu de gens de ce caractére parurent chez lui, mais on y vit ceux qui se faisaient le plus distinguer par la piété, par le zéle pour la religion et par l'amour du bien public. Sitót qu'il eüt recu la robe de pourpre relevée en broderie et semée de palmes, marques de sa diguité, le clergé et le sénat vinrent le prendre chez lui, et, avec une pompe presque égale à celle des empereurs, le conduisirent au milieu des acclamations du. peuple à la grande basilique, et de là au Capitole. Mais la joie qu'on eut de son élévalion ne se renferma pas dans Rome: les provinces les plus éloignées et les plus saints évàques du temps y prirent part. On ne lui diesimula point les grandes espérances que tous les rens de bien en avaient concues, ni ce que l'Eglise et la République en attendaient. La vertu, disait-oD, est présentement en assurance sous une 8i puissante protection; elle peut paraitre hardiment sans crainte d'étre opprimée, et quitter cet air timide et farouche qui (111) l'a tenue jusqu'à présent cachée sans oser se montrer. Les marques dela dignité du consul, ces faisceaux, ces armes qu'on porte devant lui, sont pour elle autant de ga- ges de sa victoire; elle triomphera partout, parce qu'on est assuré qu'il ne se servira de l'autorité qu'il a en main que pour sa défense, et que tous les coups (a) Ennode a été canonisé par Jean VIII. On en fait la féte le 17 juillet. Voyez M. Baillet. I] à fait une &apologie pour le pape Symmaque, oà il dit que le souverain ponlificat rend saints ceux qui y sont éle- que pour terrasser ses enne- mis. Ennode (a), évéque de Pavie, si connu dans l'his- toire par les députations dont il fut chargé vers - l'empereur, et par la fameuse apologie qu'il publia pour ]la défense du pape Symmaque, lui éerivit. à cette occasion une lettre qui s'est conservée jusqu'à nous. Voici à peu prés les sentiments de ce grand homme.Je me réjouis, lui dit-il, de honneur qui vous a été déféré, et j'en rend gráces à Dieu, non parce (112) qu'il vous éléve au-dessus des auíres, mais parce que vous en. étes véritablement digne. Ce n'est pas ici un consulat-donné à une illustre naissance sans autre mérile (Enn. 1. vut, ep, 1): quiconque l'obtient par cet endroit est indigne de succéder au grand Sci- pion. Il est. la. récompense de la vertu de ses aieuz, et non pas de la sienne. Le vótre, à la vérité, était dà à la noblesse de votre extraciion, mais il l'éta$t encore da- vantage à votre vertu et à tant de rares et. d'éminentes D qualités qui brillent en vous. On ne voit poiní de sang répandu, point de provinces subjuguées, point de peu- ples asservis ni attachés à votre char, comme om en voyait autrefois à l'entrée de ceuz qu'on. élevait à cette haute dignité: iriste prélude d'une charge qni doit. élre toul entióre pour la conservation. des peuples, et non pas: pour leur destruction. A présent que Rome jouit d'une paix profonde, et qu'elle est devenue elle-méme le prix et (a récompense du courage de nos vainqueurs, on demande des vertus d'une aure nature dans ses consuls. Ces verius guerriéres me sont plus de saison. On m'en (113) veut. que de pacifiques. Ce vés, ou les trouve tels, parce que Ja plupart des pa- pes jusqu'alors avaient été effectivemeat saints. Voyez M. Fleury, Hist. eccl. t. VII, p. 119. "CM TT A&49 BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1450 m'est pas. que votre consulat soit destitué de cet avan- X cepta ce parti, mais il fut bien surpris lorsque le con- tage, on y trouve des combats et des batailles gagnés en trés-grand. nombre, puisque (oute voíre vie Jusquaà présent n'a. été qu'un combat conlinuel et un tissu de victoires remporlées sur l'erreur, sur le vice, et sur l'ignorance, monstre infiniment plus. dangereux et plus à craindre que tous les barbares qui menagaient ÜEmpire (a). (114) Les espérances qu'on avait concues de l'élé- -vation de Boéce, toutes magnifiques qu'elles étaient, ne furent pas vaines : il répondit parfaitement à l'at- tente qu'on avait de lui. Dés ce moment il se regarda comme un homme qui ne devait plus vivre que pour sa patrie, et n'avoir plus d'autre intérét (Li^. 1 de Coas. p. A). Toutes ses vues, toules ses démarches ne ten- dirent qu'à l'utilité des peuples, qu'au repos et qu'à la satisfaction des gens de bien. A une capacité pro- fonde dans les affaires il joignait une intégrité invio- lable; ainsi il était à l'épreuve de la surprise et de la corruption. La fermeté et le courage avec lesquels il maintenait la sainteté des lois et défendait les pau- vres et les faibles de l'oppression des méchants, in- spiraient aux liberlins méme de la vénération pour la verlu. Elevé au-dessus de la crainte de se brouil- ler avec les ministres et les favoris du prince, qui abusaient de sa confiance, quiconquejfattaquait la justice ou l'innocence devait s'attendre à trouver dans le nouveau consulun homme inflexible, que rien n'était capable d'ébranler. Il ne connaissait plus ses proches, ses parents (115) ni ses amis, dés qu'il s'agissait du bien public. En voiei un exemple sin- gulier. Eunode, dont nous venons de parler, lui était étroitement uni par les liens du sang et de l'amitié. Leur union était fondée non-seulement sur la sym- palhie et les sentiments de vertu qui leur étaient communs, mais encore soulenue par un commerce de littérature qui lie davantage les cceurs et les esprits. ll arrivà que les magistrats de Milau, dans le dessein de faire ou d'agcandir une place publique -pour lornement de leur ville, abattirent plusieurs maisons. L'espace n'étant pas. encore assez élendu, jls en prirent une autre qui appartenait à l'évéque de Pavie. ll en avait. hérité d'une de ses lantes, qui lui avait tenu lieu de pére et de mére daus sa jeunesse, et dont la mémoire lui était tràs-chére (5). Ce ne fut pas sans douleur que l'évéque se vit ravir un patri- moine qu'il ne possédait pas sans attache (Emm. ep. lib. vut, ep. 37). M s'en plaigoit plusieurs fois au consul, et (116) le pressa par ses lettres de commau- der qu'on lui conservát sa maison; mais Doéce ne lui répondit rien sur cet article, soit qu'il crüt ses parents aussi délachés des biens de la terre quil létai& lui-méme, soit que les effaires dont il était environné nelui permissent pas de faire toute l'at- tention quil devait à sa demande. Le silence de Boàce obligea l'éévéque à prendre un autre parli, et de s'adresser directement aux magistrats de Milan. Il leur it connaitre qu'il était proche parent du con- sul et son ami. A ce nom les magistrats répondi- pent aussitót qu'il étaient préts de le dédommager, mais qu'ils ne pouvaient se passer de la maison, parce qu'il était &bsolument nécessaire de l'abattre . pour rendre la place réguliére ; puisqu'il avait l'hon- peur d'appartenir à Boéce, qu'iis voulaient bien s'en rapporter à lui pour en réglerle prix. Ennode ac- '- (a) On trouve dans cette lettre une preuve certaine que Boéce n'avait pas été désigné consul dés l'année A81, comme quelques historiens l'ont avancé, car Ennode n'était pas alors évéque, ni méme engagé dans le clergé ; à peine avait-il en ce temps-là qua- torze ans, puisqu'il est décédé en 521, ágé seulement de 48 ans: d'ailleurs il parait, par la suite de toute la lettre, qu'elle est écrite à une personne qui n'avait pas encore exercé la charge de consul, puisqu'il lui - donne a qualiié de candidat, qui ne conviendrait PATROL. LXIV. sul lui fit savoir que non-seulement il devait se faire un honneur et un plaisir de consacrer sa maison à l'utilité publique, mais emcore qu'il n'était pas digne de lui d'en exiger le dédommagement, puisqu'il (117) n'en avail pas besoin pour vivre, l'évéché de Pavie lui fournissant des revenus plus que suffisants pour son entretien. Ce qu'il y a de plus admirable dans cette conduite c'est qu'il. faisait le premier ce qu'il conseillait aux autres; car s'il exhortait au désintéressement, ce n'était qu'aprés avoir répandu avec profusion. ses biens sur les pauves (Procop. de Bell. Goth.). Tout le monde trouvait un libre accéós auprés de lui, il sufüsait d'étre malheureux pour en étre écouté. Il regardait le citoyen et l'étranger d'un méme Geil, parce qu'il n'envisageait jamais que Jésus-Christ dans leur pauvreté. Pénétrant jusque dans les mai- sons les plus secrétes et les plus reculées, dans ces D hópitaux oà l'infirmité jointe à la pauvreté fait des membres de Jésus-Christ un spectacle digne de la compassion chrétienne, dans ces lieux solitaires, dans ces retraites sacrées, oü la cupidité et l'amour du siéele n'ayant point encore eu d'entrée, on ne pensait qu'àservir Dieu et à chanter ses louanges sans aucune inquiétude de la vie ni du lendemain : làil répandait à pleines mains les bicns immenses que ses (118) péres lui avaient laissés, et tout ce que la faveur du prince, les émoluments de ses dignités el de ses charges pouvaient lui rapporter : c'était un de ces hommes de miséricorde, comme parle lEcri- ture (Eccli. xiv), dont la piété était inépuisable. On eüt dit que Dieu ne l'avait comblé des biens de la forlune que pour faire voir eu sa personne jusqu'oüà pouvait aller la charité d'ua véritable chrétien. Une de ses maximes (Boet. pref. ad lib. Arist.) était que les personnes conslituées en dignité tiennent en ce monde la place de Jésus-Christ, et. doivent par consé- queut former leur conduile sur ses exemples ; que ce divin Sauveur, non content de nous avoir tout don- né, s'élant encore donné lui-méme, et ayánt employé toute sa vie à soulager les malheureux, à guérir les malades et à consoler les affligós, il était juste que ceux qui le représentaient iei-bas l'imitassent moins dans sa puissauce et dans sa grandeur, dont il avait douné raremeat des marques, que danus sa charité iufinie, qu'il avait fait éelater en mille occasions ; car les grands, ajoutaitil, ne sont pas les péres des peuples seulement pour leur (119) commander, maia encore pour lea nourrir et. les soulager. Quand on a beaucoup recu de Dieu, on doit aussi donner beau- coup, et c'est une ingratitude inconcevable envers lui que de verser seulement peu à peu, et comme goutte à goutte, les consolations et les biens sur les pauvres, quand Dieu les a répandus sur nous avee tant de profasion. C'est ce qui a fait dire à un écrivain de nos jours (Bai/l. ad 23 Octob.) que Boéce, dans sa ma- gislrature, s'était comporté comme auruit pu faire le plus saint évéque dans le gouvernement de son . diocàse. Les consuls, dans leur marche, étaient toujours environnés d'un grand nombre d'officiers, et précé- dés de leurs gardes ; pour Boéce, 3] ne souffrait que ceux qui portaient les marques de sa dignité, et on ne voyait auprés de lui qu'une foule de pauvres qui lui donnaient mille bénédictions, qui louaient sa cha- nullement, à une personne désignée consul pour la seconde fois. C'est ce qui a délerminé le cardinal Baronius à fixer la dale de cette lettre à l'année 510, qui est celle oà Boéce fut effectivement désigné consul par le séónat et à la nomination du roi Théodoric. (b) I1. parait que Boéce y avait aussi quelque pré- tention, mais qu'il l'avait abandonnée à Ennode comme un fonds qui lui était peu utile. Ibid. Enn. lib. vit. 46 1451 APPENDIX AD BOETIUM. rilé, ou qui lui en demandaient de nouvelles mar- A ues. P oure ne fut pas la seule ville qui les ressentit, toutes les provinces de l'empire y eurent part; et ce qu'il ne pouvait faire de son propre fonds, tout (120; grand qu'il était, il y suppléait par son crédit, par son autorité, par ses conseils ou par ses remontran- ces. On le vit exposer plus d'une fois non-seulement son repos, mais encore ses biens et sa vie pour le soulagement du peuple. La: Campanie et les provin- ces voisines de Rome avaient depuis quelques an- nées souffert une cruelle stérilité; l'espéce man- quant, le prix du blé montait de jour en jour et la famine avec ce qu'elle a de plus horrible se faisait déjà senlir de tous cótés. (Boéf. de Cons. Phil. lib. 1 pros. 4). Le préfet du prétoire (aj, qui avait la surintendance des deniers royaux et le soin de pourvoir à ]a subsistance des armées, ne laissa pas d'ordonner qu'on en transportát hors de ces provinces une quantité trés-eonsidérable. On ne pouvait le faire sans les réduire à la derniére extré- miié ; et Boéce ne püt (121) l'apprendre sans étre touché sensiblement de l'état déplorable oü elles allaient étre réduites. Il s'opposa à l'exécution des ordres du préfet, lui reprocha si vivement son injustice, qu'il n'osa passer outre; mais le consul eut à assuyer toute Ja fureur et tous les emportements dont cet homme avare et. cruel était capable. Comme il couvrait son entreprise du prétexte spécieux des intéréts du prinee. et des besoins de PEtat, l'affaire fit grand bruit, et fut portée aux oreilles de Théodoric. ll en voulut connaitre lui-méme, et Boéee défendit si bien la eause publique, que le roi fut obligé de se rendre à ses ralsoüs. Cette aetion d'éciat lui acquit tant d'autorité sur les esprits et de confiance parmi le peuple, qu'il com- menca à devenir redoutable à Théodoric. Mais le consul ne relácha rien pour cela de sa fermeté or- dinaire, il donna méme un nouvel essor à son zóéle : plus il avait de erédit et d'autorité, plus il se croyait obligé de les employer au soulagement du prochain. C'était, selon lui, se reudre indigae des gráces de Dieu que de(122) ne les pas faire servirà entreprendre de grandes,choses pour sa gloire. Soutenu de cette pen- sée, il concut de grands desseins, eli forma de plus hautes entreprises pour l'utilité publique. Les pro- vinees de l'ümpire étaient alors exposées à de gran- des vexations, les impóts étaient excessifs, le commerce ruiné par la dureté des conditions qu'on lui avait im- posées. Les offieiers chargés du recouvrement des deniers royaux, trouvant leur impunité auprés du prince en partageant le fruit de leurs exactions avec ses favoris, laissaieut, partout des traces de leur ava- rice (Bail. ut. sup.). Boéce, qui gémissait depuis long- temps à la vue de taut -d'injustices, résolut de les faire cesser ; il tácha d'abord d'inspirer les mémes sentiments au sénat, mais il trouüva peu de sénateurs qui en fussent capables. Symma- que, Tertule, et quelques autres, à ]la vérité, gémissaieut comme lui de l'éiat déplorable ou la République se trouvait ; mais étant ses alliés, leurs sentiments ne faisaient pas plus d'impression sur les esprits. que ceux de Boéce méme. D'ailleurs ils étaient en petit nombre, et leurs voix ne donnaient (423) guére plus de poids à ses entreprises. Comme on ne ponyait les faire déclarer ouvertement' sans S'exposer à ensevelir dans la ruine d'un seul homme plusieurs grandes familles, et pár conséquent óter à l'Etat l'espérance de se relever quelque jeur par le couragé et par la bonue conduite de ses vertuéux sénateurs, Boéce erut devoir sacrifier ses intéré!s, sa famile et sa vie pour le bien de sa patrie. Il prit (a) Ce préfet pourrait bien tre Fauste, à qui Théo- doric adresse plusieurs reserits, et qu'il honore du titre de votre Iliustre Magnificence, I//ustrem Magni- ficentaim tu&m;illuienjoint móme de faire cesser B C 1452 sur lui seul tout le poids de la charge et tout le ris- que, e£ commenca d'agir pour le bien public avec toule l'ardeur de son zéle. Ses remontrances ne furent pas inutiles, car on trouve parmi les lettres de Cassiodore plusieurs rescrits de Théodorie adressés vers ce temps-là aux préfets et aux intendants des provinces, pour faire cesser les désordres dont les négociants lui avaient porté leurs plaintes, particulié- rement les exactions et les monopoles qui s'exercaieut sur les blés. Il y avait à la cour de Théodorie deux insignes eangsues qui dévoraient la substance du peuple, et se nourrissaient du sang des malheureux, tous deux Gotha de nation, et qui s'étaient (124) aequis un pouvoir absolu sur l'esprit du roi. L'un. s'appelait Conigaste : ses bieus étaient immenaes, son autorité saus bornes, mais son orgueil était eucore plus grand, et son ava- rice plus insatiable; l'autre se nommait Triguille : ilavait l'intendanee de la maison du roi. Quoiqu'il n'aimát pas Conigaste (car il ne peut y avoir de véri- table amitié entre les méchants), il ne laissait pas de s'aecorder parfaitement avec lui quand il s'agissait de piller (3oét. |. 1 de Cons. Phil, 4). Alors, ils réunissaient toutes leurs forces et se prétaient la main : il fallait étre bien puissant ou bien adroit pours'en tirer. Triguille avait toutes les mauvaises qualités de Conigaste, et, si l'on remarquait eníre eux quelque différence, c'est que l'un était plus fourbe et l'autre plus eruel. Toute loecupation de ces scélérats était de cher- cher de tous cótés, dans les provinces et dans Rome móme, ceux qui avaient du bien, mais qui se trou- vaient sans crédit et sans appul pour le défendre. ll& en voulaient particuliérement aux veuves et aux or- phelins. Saus forme de procés et de leur autorité ils s'em- paraient (125) de leurs fonds, ou sur quelque fausse accusation les faisaient condamner à l'exil, et ensuite obtenaient aisément du prince la confiseation de leurs biens. Ils s'étaient reudus si redoutables, que personne n'osait s'opposer à leur tyrannie; ceux qui avaient. voula y résister avaient. malheureusement eprouvé de quoi ils étaient capables; de sorte qu'on aimait mieux se laisser dépouiller que de se défen- dre, et en se défeudant s'exposer à perdre avec ses - biens la liberté ou la vie. "E Ce fut contre ces deux pestes publiques que le con- sul crat devoir s'élever davantage. A la premiére in- justice qu'ils firent, ils le trouvérent en téte 5 et, croyant n'avoir affaire qu'à une pauvre veuve qu'ils - opprimaient, ils connurent qu'ils avaient le consul pour partie, ll les poussa si vivement qu'ils. furent obligés de rendre ce qu'ils avaient usurpé. Il les au- rait perdus saus ressource si Théodoric eüt été moins prévenu en leor faveur. Boéce fit voir au roi qu'ils avaient détourné et mis à couvert des sommes im- menses ; qu'il n'entrait pas daus ses coffres la dixiéme partie de (126) celles qu'on levait dans ses Etats; que ces deux scélérats depuis quatre ou cinq ans avaient - ruiné par leurs vexations, par leurs violences, ou par de fausses accusations, plus de soixante familles ; que leur eruauté réduisait le peuple au désespoir, et qu'il y avaità craindre qu'elle ne le portát à la ré- volte, si l'on n'y remédiait au. plus tót. Mais qu'il est difficile de faire ouvrir les. yeux à un prince qui se trouve obsédé par des gens du caraetére de Triguille et de Conigaste! Prévenu de Phabileté d'un ministre qui s'est rendu nécessaire et dont il eroit ne pouvoir se pascer, les motifs les plus pressants, les raisons - les plus fortes ne sont pas capables de faire la moin- dre impression sur son esnrit; il craint d'étre surpris el se priver des secours dont il a.besoin. Ces deux scélérats eurent l'adresse de parer ce coup qui de- r $1t-1 quelques nouvelles exactions sur les blés de la Pouile et de la Calabre, dont les négociants se plai- enaient. Cassiod. lib. 1r, ep. 26. *- wi he 1453 BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1454 vait les terrasser. Ils étaient Goths, comme on l'a A sateurs pouvaient étre suspects, parce qu'ils témoi- remarqué,et Boéce était Romain. Ils firent entendre au roi que c'était là une adresse des Romains, qui vou- laient le réduire en tutelle ; qu'aprés lui avoir enlevé ses plus fidéles serviteurs, et étre venus à bout d'éloi- gner d'auprés (127) de sa personne ceux de sa nation capables de les servir dans le ministére, ils le rédui- raient à la nécessité de n'avoir plus auprés de lui que des Romains; dés quii leur aurait ainsi confié toute son autoritó, qu'ils s'emparaient du gouvernement, et ne lui laisseraient plus que l'ombre de la royauté. Soit que Théodoric les crüt, soit qu'il ne voulüt pas perdre tout à fait des gens qu'il avait honorés de sa confiance, il les laissa impunis. Cependant il pa- rui si persuadé de la droiture du consul et de son . intégrilé dans l'administration de sa charge, et si étonné de la fermeté de son zéle pour la justice, qu'ils virent bien qu'il ne fallait pas tomber une se- conde fois entre ses mains. Ils se continrent quelque temps; le publie profita de leur juste appréhension ; et ils dissimulérent avec Boéce en attendant l'occa- Sion de s'en venger. Ainsi se passa l'année de son consulat, qui lui acquit beaucoup de gloire devant les hommes, et infiniment davantage de mérite de- vant Diew, qu'il avait toujours en vue dans toutes ses entreprises. (198) Ce qui distingua particulierement Boéce dans ce consulat, c'est qu'il l'exerca seul. (Papeóroe. ad 21 maii, p. 104). Non-zeulement c'est une marque d'hon- neur toute particulióre, mais une preuve de sa haute eapacité, et uu témoignage certain de la confiance que le prince et le sénat avaient en lui (Baron. ad ann. 510). Je ne vois donc pas quelle raison a pu porter l'aunaliste de Rome, contre le sentiment des auteurs, àlui donner Eutaric pour collégue, car Eutaric ne fut désigné consul qu'en 517 (Cassiod. CAron.). Boéce aurait eu bien à souffrir d'un tel collégue (a). C'était un irés-méchant homme, ennemi juré des catholi- ques, toujours (129) disposé à leur faire de la peine dans les oecasions, comme il ne le marqua que trop -dans l'affaüre des Juifs de Ravenne lorsqu'il fut fait .. eonsul. . * . La cour, ennuyée du séjour de Rome, vint passer quelque temps à Ravenne, et Boéce eut ordre de la suivre. À peine y fut-il arrivé, que saint Césaire, - évéque d'Arles, y fut amené pour se justifier auprés de Théodorie d'un crime de félonie dont il était ac- -eusé. Arles appartenait alors à "Théodoric, comme nous l'avons déjà remarqué ; il y entretenait une forte garnison de Goths pour la défendre. conire les Fran- cais, qui avaient déjà fait plusieurs tentatives pour S'en emparer. Je ne sais par quel hasard ils y pré- sentérent l'escalade dans un temps ou elle était peu sur ses gardes. Les magasins étaient dénués de tou- tes les munitions nécessaires de bouche et de guerre, et peu. s'en fallut qu'elle ne succombát sous les ef- forts et sous la valeur des troupes francaises : cepen- dant elles furent repoussées. Les Fraugais relirés, - et l'àalarme apaisée (Vif. S. Cesar. lib. x, num. 9), une action si hardie donna beaucoup à penser; on erut (130) que les Frangais n'auraient jamais eu la kémérité de risquer cette entreprise s'ils n'avaient eu - quelque intelligenee dansla ville. Sur ces entrefaites " deux ecclésiastiques mécontents de leur évéque. vin- rent le déférer au gouverneur, et l'accuser d'entrete- nir des intelligences secrétes avec les ennemis, &joutant qu'il y avait beaucoup d'apparenee que c'é- — ^4ait par son. moyen qu'ils avaient connu l'état de la -plaee. Les officiers n'approfondirent pas davantage .la chose, et, sans faire réflexion que les deux accu- "ud (a) I1. était gehdre du roi, et avait, épousé sa fille Amalasunte, par conséquent avait un gros crédit à . Ja eour de Théodoric. Quelques Juifs de Ravenne . étant venus insulter les catholiques dans l'église ou . Ms étaient assemblés pour chanter les louanges de Dieu, ceux-ci, au sortir de l'office, furent meltre le C D gnaient depuis longtemps leur chagrin contre Cé- saire, qui les avait repris souvent de leur mauvaise conduite, ila se saisirent de sa personne et l'envoyé- rent en Italie. L'affaire était délicate, et le saint avait tout à crain- dre d'unecour hérétique ; il avait besoin d'un pro- , tecteur qui-prit sa défense en main, et qui fit con- naitre son innocence. Mais oü en trouve-t-on, et qui ose àla cour prendre le parti d'un homme accusé d'un erime d'Etat ? Le peut-on faire sans rendre sa fidélité suspecte, et sans s'exposer à une disgráce ? La (131) cour est ordinairement un pays étranger pour les saints, el celle de Théodoric l'était plus qu'aucune autre au saint évéque d'Arles. I] n'y con- naissait que Boéce parla réputation que sa vertu lui avait acquise dans toutes les provinces de l Empire : il S'adressa donc à lui. Quoique ce ministre n'ignorát pas que Théodorie füt prévenu contre l'évéque, et B que les officiers de la garnison d'Arles lui en eussent fait une peiature fort désavantageuse, comme il ne se conduisait pas néanmoins par les fausses maximes des sages du monde,il voulut bien se charger de la dé- fense de l'accusé. Tout auire que Boéce l'aurait re- fusée. Cósaire était. évóque d'une place frontiere, aceusé. par ses propres ecclésiastiques, et counu certainement pour avoir beaucoup de liaison ayec les. enfants de Clovis, qui faisait comme lui pro- fession de la religion catholique : e'était un. grand pré;ugé contre lui ; on aurait eru d'abord qu'il aurait bien pu leur avoir donné avis de l'état de la place, et les inviter àísa conqué!e. Mais les saints raison- nent d'une maniére toute différente des gens du monde ; comme ils savent (132) que celui qui est fi- déle à Dieu l'est aussi à son prince, et qu'on se re- tire de l'obéissance due au Créateur sitót qu'on se soustrait à la puissance temporelle, connaissant l'é- véque d'Arles pour un homme d'une éminenle sain- teté, éloigné de toutes les intrigues séculiéres, et uniquement occupé du soin de son troupeau, Boéce fut bientót persuadé de son jnnocence et se crut obligé de la faire connailre au roi. Mais Dieu, qui se réservait de la faire connaitre lui-méóme, lui qui tient entre ses mains le cceur des rois, tourna tellement celui de Théodoric en faveur de Césaire, que son voyage àla courlui aequit infiniment plus de gloire que ses ennemis n'avaient prétendu lui faire de con- fusion. Le saint évéque n'eut pas plutót été admis à l'au- dience du roi, que ce prince se sentit saisi d'une sainte frayeur, et d'une profonde vénération pour sa personne. Il se leva de son tróne, se découvrit, et lui fit un accueil si favorable, que toute la cour en fut étonnée ; et, sans lui dire un mot des plaintes qu'on avait faites contre lui, il lui demanda s'il n'é- tait (133) pas bien fatigué du voyage, ce que faisaient ses Goths dans Arles, &-il en était content, si le peu- ple n'était point vexé par ses officiers, et s'ils obser- vaient exactement la discipline et les ordres qu'il leur ayait prescrits. Ce fut une étrange surprise pour toute la cour, qui ne s'atiendait à rien moins qu'à un accueil si favorable ; mais elle fut bien plus grande quand l'é- véque s'étant retiré, le roi, adressant la parole aux courtisans qui l'environnaient, leur dit : Deu pu- nissent ceux qui ont fait faire inutilement un si long voyage à ce saint homme ! j'ai tremblé à son entrée, ila un visage d'ange : il n'est pas permis de penser mal d'un prélat si vénérable. Le prince n'en de- meura pas là ;. sitót qu'il sut l'évéque de retour à feu à la synagogue.Les Juifs en portérent leurs plain- tes au roi, et parle conseil d'Eutaric il ordonna quela syuagogue serait rétablie aux dépens des catholiques, et donna aux Juifs pour dédommagement la chapelle de Saint-Étienne et celle de Saint-Sylvestre de Vé- rone. 1455 son logis, il lui C helols n vase d'argent du poids de soixante li- vres, avec une bourse de trois cents sous (a) (134) d'or. Celui qui le portait avait ordre. d'accompagner ce présent d'un compliment dont voici les propres termes : Le roi vous prie, saint évéque, de recevoir ce vase qu'il vous donne, el de vous en servir pour l'amour de lui. Césaire sourit, et sans s'expliquer sur ce pu'il voulait faire du présent, il le recut avec respect; mais comme l'esprit de pauvreté qui l'animait ne lui permettait pas de le garder pour son usage, il le fit vendre, et du prix il en délivra à l'instant plu- sieurs captifs. Ses amis furent. alarmés de cette con- duite ; ils appréhendaient que si elle venait à la con- naissance du prince il n'en füt choqué ; mais la cha- rité du saint produisit un effet tout contraire. Le rol en fut informé ; on ajouta méme que la porle du lo- gis ou étaitle saint évéque se irouvait environnée de tant de pauvres, qu'on ne pouvait y aborder, et qu'il leur avait déjà distribué tout l'or que Sa Ma- jesté lui avait envoyé. Théodoriec ne. put s'empécher d'admirer un si grand désiutéressement. Il fit, encore son éloge en présence de toute sa cour, el avoua qu'ilregardait comme une faveur toute (135) parti- culiére du ciel la gráce qu'il lui avait faite de voir cet homme apostolique. Il n'en fallut pas davantage pour faire jouer bien des personnages aux courtisans ; ce fut à qui s'empresserait de lui rendre plus d'hon- neur, et à lui apporter des aumónes pour étre dis- tribuées aux pauvres par ses mains ; mais rien ne fut plus admirable que le combat d'humilité qu'il y eut entre Boéce et Césaire. Celui-ci attribuait au zéle du ministre, aux discours obligeants qu'il avait tenus au roi, tout le bon aecueil qu'il en avait recu ; celui-là au contraire prétendait que l'évéque n'en était rele- vable qu'à sa vertu; aucun des deux ne pouvait croire avoir aucune part à un événement si extra- ordinaire et si peu attendu, el. tous deux tombaient d'accord que c'était l'ouvrage de celui qui tourne la volonté des hommes comme il lui plait, et qui sait faire servir quand il veut, à la gloire et à la sancti- fication de ses élus, ee qui parait devoir les couvrir de honte et de confusion. Dieu fit davantage, et voulut confirmer par un miracle l'opinion qu'on avait à la cour de la grande sainteté de l'éváque (136) d'Arles. Asa seule priére il guérit parfaitement un jeune Goth, domestique du préfet du prétoire. et qui lui était trés-cher, dont on n'attendait, plus que le dernier soupir. Ces événements rendirent le nom de Césaire si cé- lébre dans toute l'Italie, qu'on ne peut pas douter qu'il n'y eüt procuré de grands avantages à la reli- gion catholique, si les besoins de son Eglise lui eus- sent permis d'y faire un long séjour ; mais son de- voir l'y rappelait incessamment. Le jeune homme qu'il avait retiré des ombres de la mort voulut ly suivre, et par reconnaissance s'attacha le reste de ses jours à son service. Quelque empressement qu'eüt Césaire de rejoin- dre son cher troupeau, Boéce ne put cepen- dant y consentir qu'il ne lui eüt promis de passer par Rome, et d'informer le pape de l'élat oü élait la religion daos les Gaules. Césaire y était assez porié, tant pour satisfaire la dévotion qu'il avait de visiter les saints lieux, que pour faire régler par le pape quelques différends qu'il avait avec l'évéque de Vienne en Dauphiné, toucbant l'étendue desa juridiction ; mais ce désir cédait à (137) celui de se rendre à son Eglise, dont il avait été vio- lemment arraché. Il savàit quelle était son afflie- tion quand elle le vit chargé de cbaines etcon- duit à la cour de Théodoric ; il ignorait encore (a) Evaluant lesou d'or sur le pied qu'on a ci-devant fait, et qui est l'estimation la plus basse, les trois cents sous faisaieut prés de de sept mille livres de noire monnaie, APPENDIX AD BOETIUM. envoya par un de ses principaux A 1456 quelle avait été l'issue de son voyage,et il était juste de la tirer d'inquiétude. Boéce, qui préférait toujours le bien génér»l] de l'Eglise au bien particulier de quelqves-uns de ses membres, persuadé que la pré- sence du saint évéque ferait à Rome tout ce que les lettres et les recommandations ne pourraient pas faire, et cimenterait de plus en plus l'union si néces- saire entre l'Eglise des Gaules et le siége aposto- lique, ne crut pas devoir détérer aux sentiments de l'évéque. Il insista toujours sur le voyage de Rome, et,pour lever la difüculté que Césaire Iui opposait, illui conseilla de renvoyer dans les Gaules un des prétres qui l'aecompagnaient pour informer son Eglise de ce qui s'était passé à la cour de Théodorie en méme temps qu'il partirait de Rome. Césaire prit ce tempérament, et à peine fut-il arrivé à Rome qu'il reconnut, par les avantages qu'il retira de son voyage, soit (138) pour son Eglise et pour sa per- sonne parlieuliére, soit pour toutes les Eglises des Gaules en commun, combien Boéce avait eu raison de le presser de l'entreprendre. Les lettres de ce fidédle ami au pape et au sénat lavaient devancé, et elles ne contribuérent pas peu à l'accueil favorable qu'il recut du vieaire de Jésus-Christ et des princei- paux sénateurs. Il fut regardé à Rome comme un ange envoyé de Dieu, et traité avec les mémes hon- neurs qu'on lui avait rendus à la cour de Théodoric. Le pape lui aceorda tout ce qu'il pouvait souhaiter pour]la paix et pour l'honneur de son Eglise, con- firma ses priviléges, et, sur le fait de la juridiction contestée entre lévéque d'Arles et celui de Vienne, il ordonna qu'on s'en tiendrait aux réglements faits parle pape saint Léon; qu'en conséquence, l'évéque de Vienne n'exercerait sa juridiction que sur les Eglises de Valence, de Tarentaise, de Genéve et de Grenoble, et que celui d'Arles l'aurait sur toutes les autres qui lui étaient conteslées par l'évéque de Vienne. Il fut en méme temps ordonné que l'évéque d'Aix se (139) rendrait au mandement de l'évéque d'Arles, soit pour les conciles, soit pour les autres affaires ecclésiastiques. Sa Saintelé condamna aussi plusieurs abus qui s'étaient introduits dans les Gau- les, entre autres, l'aliénation des fonds de l'Eglise, - à moins qu'on ne les donnát aux clerecs pour leur vie seulement, et en considération de leurs services, ou aux moines et à quelques étrangers qui auraient aussi rendu des services importants à l'Eglise (Torn. IV Conc., ep. 5, p. 1295). Xd Il y a lieu de croire que c'est là l'origine des béné- fices ecclésiastiques, les celeres avant ce temps-là ne possédant en partieulier aucun fonds, et ne recevant. que. des distributions manuelles pour leur subsis- lance, chaque semaine ou chaque mois, de ceux que l'Eglise possédait en commun. A toutes ces marques d'honneur, le pape en ajoutla encore d'autres de son propre mouvement; il lui donna le paüium, ornement de distinction, pour lui - el ses successeurs à perpétuité; il permit à ses dia- cres de porter des dalmaliques (5) (140) semblables à celles des diacres. de l'Eglise de Rome; enfin il le fit et ses succeeseurs évéquea d'Arles, ses légats-nés. dans les Gaules et dans l'Espagne, et leur aliribua un droit de supériorité dans toutes les affaires ecclé- siastiques de ces royaumes. Et, afin de conserver à là postérité la mémoire de ce qu'il avait réglé, il ea . fit des bulles authentiques qui seront des monurtuents éternels de la vénération que le pape el Rome eu- rent pour l'éminente sainteté de Césaire. Il le char- gea d'un bref adressé à tous les évéques des Gaules (Tom. IV Conc. ep. 9, p. 1309), oü il fait encore. l'éloge de leur confrére, l'evéque d'Arles. Il leur déclare qu'il l'a établi son vicaire dans leurs provin- (5) Saint Grégoire, /ib. vit, ep. 113, dit que les dia- eres elles évéques méme n'avaient encore que des tuniques à manches étroites. AD 1457 ces, et les exhorte à se contenter chacun des droits A et tràs-intelligibles, allachés anciennement à leurs siéges, sans chercher à les étendre par la faveur des grands. Quelques-uns d'eux avaient déjà eu recours aux puissances sécu- liàres pour s'en attribuer de nouveaux : c'est de quoi l'éévéque d'Arles s'était plaint (141) particulié- rement au pape, rien ne lui paraissant plus indigne du caraetére épiscopal ni l'avilir davantage que ces empressements qu'il avait remarqués dans quelques- uns de ses confréres à faire;leur cour aux grands pour en obtenir, par de láches complaisances, des grüees qu'ils accorderaient plus volontiers à la sain- teté de leur vie et à l'éminence de leur caractere, s'ils savaient la soutenir par des vertus vraiment aposto- liques. Ces réglements du saint-siége faits en faveur de lévéque d'Arles sont renfermés dans deux décréta- les: l'une, datée du 6 novembre, sous le consulat de Probus, l'an 513; l'autre, du 11 juin de l'année sui- vante 514, sous le consulat du Sénateur, qui est le méme que Cassiodore. Ce fut uu grand sujet de consolation pour Boéce, quand il apprit l'accueil qu'on avait fait à Rome au saint évéque d'Arles; il y avait eu bonne part, car on ne pouvait pas l'honorer ni l'aimer plus que fai- sait le pape Symmaque. Ce fut par ces actions d'éelat que ce saint pontife finit sa vie et son pontificat. -Dieu le retira de ce monde un mois aprés, et le dia- ere (142) Hormisdas, né à Trucinoné, dans la Campa- nie, fut élu en sa place. Il ne fut pas moins uni à Boéce que son prédécesseur l'avail été, et Boéce de son cólé ne lui rendit pas des services moins im- portants que ceux qu'il avait rendus à Symmaque. Sous son pontificat, il fut l'àme de son conseil ; il ne se passait dans l'Eglise aucune affaire de conséquence qu'il n'y eüt part; mais son zéle pour la gloire de Dieu et l'exaltation de la foi ne se bornait pas aux "besoins seuls de Rome: ses soins s'étendaient jus- qu'aux royaumes les plus éloignés ; et, sil s'affligeait - des perles que l'Eglise faisait par les schismes qui la divisaient, et par les querelles et les disputes par- lieuliéres qui altéraient la charité des fidéles, il re- gardait les avantages qu'elle remportait comme les siens propres, et triomphait pour ainsi dire dans toutes ses victoires. ll vit donc avec une joie infinie aux pieds da pape Hormisdas les envoyés des Cim- mériens, nouvellement convertis à la foi, lui faire hommage et lui demander un évéque (Theod. lect. lib. xx, p. 567) ; mais il n'en eut jamais de plus grande que lorsqu'il vit cesser le schisme de Constantino- ple (143), qui avait divisé tout. l'Orient depuis tant d'années. Comme l'extinction de ce schisme fut le fruit de ses conseils et de ses travaux, nous ne pou- /vons nous dispenser d'en donner un abrégé, et de remonter jusqu'à son origine. Aprés que le conceile d'Ephése eut condamné Nes- .iorius, les troubles ne cessérent pas pour cela: ses -partisans étaient trop puissants et avaient encore . trop de erédit pour ne pas faire de.nouveaux efforts .dans toules les occasions qui se présentaient de se relever. L'hérésie d'Eutychés leur en fit naitre une .des plus favorables, et la division éclata alors plus que jamais. Le brigandage d'Ephése en fut une des -premiéres suites et des plus funestes. Le malheureux Dioscore, patriarche d'Alexandrie, qui y présidait, y fit triompher pour une seconde fois l'erreur et l'im- piété, de telle sorte que saint Flavien, patriarche de Constantinople, en fut la victime; et tous les catho- liques demeurérent longtemps dans une cruelle op- pression. Rome, avec tout son pouvoir, ne, put rien dans celte assemblée tumultueuse; le saint-siége, au . eontraire, y fut* traité avec la derniére (144) indignité -dans la personne de ses légats. . Le concile de Chaleédoine, qui fut assemblé quel- .. que temps aprés, ayaut traité les choses avec beau- . eoup de modération et d'équité, et s'étant expliqué sur les points contestés dans des termes trós-clairg BOETII V1T.£ ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. B C D 1458 devait, ce semble, réunir les es- prits et finir ies contestations. L'empereur Mareien, qui l'avait convoqué, l'avait fait recevoir avec res- pect de presque toutes les Eglises ; et, comme il élait absolu daus l'Empire et savait. parfaitement se faire obéir, personne pendant qu'il vécut n'osa se soulever contre ses décisions. Tout était calme en apparence ; mais c'est méconnaitre l'homme dont l'esprit est une fois gà!é par l'erreur, que d'attendre de lui une soumission si prompte, et. de faire fond sur]la paix, que l'autorité, toute eeule, toute juste qu'elle puisse étre, vient. d'établir. On demeure dans le silence tant qu'on voit qu'il est dangereux de le rompre; le péril est-il passé, on parle plus haut, et on s'éléve avec plus d'insolence que jamais. La mau- vaise volonté éclate à proportion qu'elle a été plus longtemps (145) retenue par la crainte du chátiment : tel a été le caraetére des hérétiques de tous les temps. L'homme, en effet (et les Orientaux plus que tout autre) a un altacbement si démesuré à ses sentiments, et souffre avec tant de peine l'af- front d'une juste condamnation, qu'au lieu de se sou- mettre à l'autorité la plus légitime, i1 commence d'a- bord à regarder ses juges comme sà partie, et, s'éri- geant un tribunal tout nouveau, non seulement il y appelle de leurs décisions, mais voudrait encore les y traduire pour les y faire condamner comme les maitres et les fauteurs de l'erreor. C'est ce qu'on vit arriver particuliàrement au sujet du concile de Chaleédoine. L'empereur Marcien, qui tenait les hé- rétiques en bride, ne fut pas pluiót mort que les troubles recommencàrent, et. l'Eglise se trouva. agitée avec plus de violence qu'auparavant. En voici la rai- son. Quoique le concile de Chalcédoine en eüt usé dans toutes ses décisions avec une extróme modération, et qu'il eüt fait gráce aux évéques mémes qui avaient proeuré ou econsenti la déposiüon de Flavien dans le (146) brigandage d'Ephése, en les rétablissant dans leurs siéges, aprés qu'ils eurent représenté que c'était pàr violence qu'on les avait contrainls d'y souscrire, et demandé pardon de leur lácheté, les Péres ne cru- rent pas cependant, pouvoir se dispenser de punir l'auteur du trouble, qui demeurait dans l'obstination et dans la révolte ; c'était le malheureux Dioscore, patriarche d'Alexandrie. Aprés qu'on eut fait la lecture de quelques requétes, oü il était accusé de plusieurs crimes, il. fut cité par trois fois ; el, sur le refus qu'il fit de comparaitre, les légats du saint-siége et les Péres prononcérent contre lui une sentenee de déposition congue en ces termes: Léom, arche- véque de l'ancienne Rom^, par nous et par le synode, avec l'autorilé de saint Pierre, qui est la pierre et la base de CEglise et le fondement de la foi, dépouilie Dioscore de la. dignité épiscopaie, et le déclare indi- gne de toutes fonclions du sacer(loce. Les Péres, tous d'une voix, confirmérent la sentence, et en conse- queuce de ce décret l'empereur Marcien l'exila à Cangres, el donna ordre au peuple et au clergá (147) d'Alexandrie de procéder à l'électiou d'un nou- veau patriarche. Quelque absolu que fàt le pouvoir de lempereur, il ne laissa pas d'y trouver de la résistance, car Dioscore avait un puissant parli dans la ville. Cependant Protérius fut mis à sa place, mais il ne put s'y maintenir qu'à la faveur des gardes que l'empereur fut obligé de lui donner pour le dé- fendre contre la violence de la populace, que l'on vit plusieurs fois attenter à sa vie. Dés que la nou- velle de la mort de ce prince si religieux fut appor- tée à Alexandrie, le peuple ne garda plus de mesures, et se porta aux derniéres extrémités. On était alors dans la semaine saiute, trois jours avant Páques de laonée 457; ét pendant que Protérius était dans le baptistaire occupé des fonctions sacrées convenables au temps, les séditieux viennent à main armée à la grande église, y choisissent un prétre du parti de Dioscore nommé Timothée Eleurus, le font ordonner 1459 APPENDIX AD BOETIUM 1460 évéque,le placent dans le siége de saint Marc, et de A ridiquement. La communion fut done rompue entre ce pas vont au baptistaire trouver Protérius, le per- cent de mille coups, trainent son (148) corps par les rues avec une inhumanité sans exemple, le brülent et en jettent les cendres au vent. Sans marquer au- cune crainte du chátiment que méritait un te] atten- tat, ils envolent une requéte iusolente à l'empereur Léon, qui venait de suecéder à Marcien, lui deman- dent que.le concile de Chalceédoine soit aboli, ses dé- cisions anéanties, et là sentence qu'il avait portée contre Dioscore annulée. Voilà ce que fireut les Alexandrins, et voilà aussi ce qu'on doit attendre de tout parti hérétique qu'on a ménagé avec trop de bonté, et à qui on a laissé prendre des forces lors- qu'on pouvait dans sa naissance l'étouffer. L'empereur Léon ne se trouva pas peu embarrassé, se voyant tant d'affaires sur les bras à son événe- ment à la couronne. D'assembler un nouveau con- cile, il n'y avait pas d'apparenee, les points de la doctrine et de la foi controversés étaient pleinement décidés: il ne s'agissait plus que de se soumettre, et c'était sans nécessité fatiguer les évéques, qui à peine étaient de retour chez eux. Il erut done devoir se contenter de les (149) consulter par une lettre cir- eulaire, et les trouvant tous d'un méme avis, il en- voya à Alexandrie, en fit chasser Timothée Eleurus, le relégua dans la Chersonése, et fit mettre à sa place un prétre catholique nommé Timothée Salo- faeiole. Les Alexandrins, naturellement portés à la révolte, n'oséreut. remuer tant que Léon vécut, ni sous les premiéres années de son successeur Zénon ; mais ce malheureux prince ayant été chassé de son tróne pzr Dasilisque, celui-ci, pour se faire des créa- tures, se déclara hautement le protecteur du parti de Dioscore. Il chassa d'Alexandrie Salofaciole, rétablit Eleurus aprés dix-huit ans d'exil, et fit publier dans tout l'Empire un décret qui anéantissait le concile de Chaleédoine et la doctrine enseignée dans la lettre du grand saint Léon. La plupart de ses évé- ques, geus láches et timides, dont la religion se réglait par intérét ou sur la faveur du prince, y souscrivirent au. nombre de plus de cinq cents, entre autres Pierre Monge, patriarche d'Antioche, et quoi- qu'ils eusseut pour la plupart assisté au concile de Chaleédoine, et fait ou confirmé ses (150) décrets, ils furent assez láches en les condamnant de se con- damber eux-mmes, ei de se couvrir d'une éternelle confusion en détruisant ce qu'ils avaient si sagement établi. Salofaciole fut obligé de s'enfuir d'Alexandrie et de chercher un asile dans un monastére écarté. Ce fut alors que toute l'Eglise d'Orient se trouva déchirée par le schisme, car le soulévement de ces évéques perfides ne fit qu'animer le courage des défenseurs de la vérité. Le clergé inférieur, les moines, dont le aombre était presque infini, et la plus grande partie du peuple, fortifiée par les évé- ques qui étaient demeurés fermes dans la loi du concile de Chalcédoine, ne craignirent point de s'ex- poser aux persécutions les plus violenles pour en maintenir les décisions : un trés-grand nombre de ces généreux défenseurs de la vérité furent chassés de leurs Eglises, et se retirérent à Rome, l'asile or- dinaire de la piété et l'appui de la foi. Elle ne put done ignorer ce qui se passait en Orient, le saint- siége y était trop intéressé: il s'agissait de soutenir non-seulement la doclrine du grand saint Léon, reque avec (151) un applaudissement général" de toutes les Eslises, mais encore de maintenir l'autorité et la dignité d'un concile général oü il avait présidé par ses légats, et oü l'mpie Dioscore, qui voulait faire revivre les erreurs d'Eutychés, avait été déposé ju- .(d) M. Dupin prétend dans son Sixiéme siécle, p. 438, que Mongus ou Pierre Monge fut rétabli dans le siége d'Antioche, mais ce fut dans celui d'Alexan- les Eglises d'Orient et celles d'Oecident, on cessa à Rome d'avoir aucune relation avec la cour de Cons- tantinople et les Occidentaux ayaut lancé l'excommues nication contre les ennemis du coneile de Chalcé- doine, il y en eut parmi les évéques d'Orient d'assez téméraires pour pousser l'insolence jusqu'à excom- munier nommément le pape saint Léon. Les choses demeurérent dans cet état jusqu'en Pannée 477 (Baron. ad ann. ATI), que. le malheureux Basilieque, devenu l'horreur de tout le monde, non- seulement à cause de.son hérósie, mais encore plus par son avarice et sa cruauté, fut. abandonné de ses troupes, qui vinrent se rendre à Zénon et le remi- rent sur le tróne. On ne trouva point de punition qui convint mieux au crime de Dasilisque que de le faire mourir de faim. Sa femme et ses enfants (192) fu- rent enveloppés dans sa perte, et les catholiques commencérent un peu à respirer. Pierre Monge fut chassé d'Antioche, et Salofaciole rétabli sur le siége d'Alexandrie, quoique les schismatiques d'Alexandrie, aprés la mort d'Eleureus, eussent élu ce Pierre Monge patriarche d'Alexandrie ; mais ce calme ne dura pas. L'empereur Zénon, qui avait jusqu'alors favorisé les catholiques, changea tout d'un coup, et, par le plus étrange caprice qu'on ait jamais vu, il se mit en téte de rétablir Pierre Monge sur le siége d'Alexandrie (4), quoique peu d'années auparavant il l'en eüt fait chasser lui-móme aussi bien que de celui d'Antioche oü les schismatiques l'avaient placé. Pour couvrir une entreprise aussi téméraire et moins révolter les esprits des catholiques, il s'avisa de dresser un dé- cret d'union concu. dans les termes les plus captieux. On y traitait à la vérité le mystére de l'incarnation (153) d'une maniàre irés-orthodoxe, on y recevait les capilules de saint Cyrille, et on reconnaiesait pour régle infaillible de là foi le symbole de Nicée, mais on n'y disait pas un mot du concile de Chalcédoine, ni de la lettre de saint Léon. L'empereur voulait qu'on se contentát de ce décret, sans insister davan- tage, et. qu'on reconnüt pour orthodoxes ceux qui y - souscriraient. Monge, qui savait dans quelle vue il; avait été dressé, fut des premiers à y souscrire. L'empereur aussitót déclara que, u'ayant été chassé du gége d'Alexandrie que parce qu'on le croyait hé- rélique, qu'aprés avoir donué des preuves certaines dela pureté de ea foi, il n'y avait plus de raison de l'en priver, et donra ses ordres pour ly rétablir. : C'est ce décret. qu'on appelle l'Enotique de Zénon. Ceux qui s'y conformérent firent un troisiéme parti dans l'Eglise, car les uns recevaient le coneile de Chaleédoine, les- auwes le rejetaient entiérement, et ceux-ci s'en tenaient à l'édit d'union, sans le rece- voir ni le rejeter, ce qui leur fit donner le nom d'hésitants. Ce dernier parti causa une plus grande (154) plaie à l'Eglise, et les catholiques en souffri- rent beaucoup plus que des autres, parce qu'ils . avaient l'autorité de leur cóté. Tout l'Occident se. souleva contre le décret de Zénon; on ne put voir sans horreur un prince qui se disait catholique s'ar-- roger un droit réservé à l'Eglise, et se rendre juge des matiéres les plus importantes de la religion. En un mot, on n'en dit pas moius que l'inlerim de Gharles-Quint en a fait dire dans les siéeles suivants. Mais comme on voulait ménager la personne de l'empereur, toutes les foudres du Vatican tombéàrent sur Acace, patriarche de Constantinople, qui avait approuvé l'Enotique et consenti au rétablissement de Pierre Monge sur le siege d'Alexandrie. Il fut. retranché nommément de la communion de l'Eglise romaine, et l'empereur, se trouvant offensé dans la drie, et cet auteur se contredit lui-méme. Voyez M. Fleury, tom. VII, p. 37. uos "Uns 1464 niére cruelle sur tous les cetholiques de ses Etats qui refasaient de souscrire à son décret. Tont cela se passa sous le pontificat du pape Simplice. Félix, qui lui succéda, cherchait avec (155) em- pressement quelque occasion favorable pour faire rentrer l'empereur en lui-méme et lui inspirer des sentiments plus raisonnables et plus justes. Il crut lavoir trouvée en lui envoyant demander 8a pro- lection pour les catholiques et pour les évéques d'Afrique, que le roi des Vaudales Hunneric persé- eutait cruellement. Hunneric était arien, et Zénon ennemi juré de larianisme. A cet effet i! lui envoya une ambassade solennelle. Vital, éváque.d'Emése, un autre évéque dont le nom n'est pas connu, et Félix, Bero, défenseur de l'Eglise de Rome, furent dépu- 8. Le sujet de celle légation paraissait étre unique- ment pourimplorer la protection de l'empereur en faveur des catholiques conire les ariens, comme on vient de le dire; mais le motif véritable était d'af- fermir les peuples d'Orient dans la foi du concile de Chaleédoine, et d'y rappeler méme l'empereur, sil se pouvait, dans les conférences que les légats auraient avec lui. Mais l'empereur, soit qu'il eüt pénétré dans les intentions du saint pontife (Feliz, ep, 6 ad Acac.), £oit qu'il eüt résolu de n'avoir (156] plus de communication avec le siége de Rome, bien loin de les recevoir avec honneur, selon l'ancien usage, les fit arróter à la des- cente de leurs vaisseaux, et, par son ordre et à la sollicitation du patriarche Acace, on les jeta dans une obscure prison. On se saisit de leurs papiers, de peur qu'ils ne rendissent. aux catholiques. de Cons- iantinople les. lettres dont ila étaient chargés pour eux, et on n'omit rien de tout ce qui était capable d'ébranler leur constance. Les menaces et les plus mauyais lraitements furent employés pour les. obli- ger de communiquer avec les patriarches de Con- stantinople et d'Alexandrie; mais la crainte d'une mort violente et procbaine, qui fut plusieurs fois présente à leurs yeux, ne fut pas capablé de les in- timider. Alors l'empereuret ses patriarches schismatiques vicent bien qu'il fallait prendre d'autres mesures, et tentérent une tout autre voie. lls essayérent de valnere par des caresses et par des promesses ceux que les menaces et les tourments n'avaient pas élé eapables d'ébranler. Exemple terrible de la faiblesse humaine: ces deux évéques (157), légats du saint- -siége, ennuyés des horreurs et de la longueur de leur prison, se laissérent enfin surprendre aux aitraits de la liberté et des caresses des puissauces mondaines: ils promirent tout ce qu'on voulut. Aussitót ils furent conduits avec honneur à Conslantinople ; là, ils com- muniquérent pub!iquement avec Acace, et reconnu- rent Pierre Monge pour le légitime évéque d'Alexan- drie ; ensuite on les combla de présents et d'honneurs, et on les renvoya à Rome chargés de lettres de com- pliments pour le pape de la part de l'empereur et des patriarches. Mais on y avait déjà été informé de leur conduite par les lettres des évéques catholiques d'Orient, et par celles des abbés et des moines de . Constantinople, qui furent conslernés de leur chute ; et encore plus exaetement par le prétre Félix, qui . 'était évadé de la prison (Ge/as. ad. ep. Dard. ep. 13 ; Evag. l. 11, c, 20). Les deux évéques légats, convain- eus de leur prévariealion, furent déposés et excom- muniés, Loin que la légation de Félix eüt produit aucun — avantage à l'Eglise. d'Orient, elle n'en fit qu'augmen- (a) Quelques écrivains disent que ce clerc défenseur ^de lEglise de Rome, s'étant rendu dans le mona- slére de Saint-Die, engagea les moines acémétes à se i charger de sa commission, qu'ils l'exécutérent dans l'église méme, et que les gens d'Acace n'ayant pu BOETII VIT;E ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. personne de son patriarche, s'en vengea d'une ma- A 1462 ter les maux, car le pape, ne croyant pas devoir (158) souffrir une pareille insolence, assembla un con- cile od se trouvérent soixante-sept. évóques (Tome 1V Conc., p. 1073) : il y condamna de nouveau le patriar- che Acace, qui fut déposé et excommunié. Un clere de l'Eglise romaine, homme hardi et plein de cou- rage, voulut bien ee charger de porter la sentence à Constantinople, et de la lui eignifier. Il le fit en l'at- tachant au manteau du patriarche (a), comme il en- trait dans l'église un jour de dimanche pour y célé- brer les divins mysléres. Sur ces entrefaites l'empereur Zénon mourut dans son schisme, et Anastase lui succéda. IL était déjà sexagénaire, et, voulant vivre en paix, il laissa toutes les Eelises dans l'état ou il les avait trouvées, et à chaque évéque la liberté d'en user (159) comme il lui plairait à l'égard du Coneile de Chalcédoine. Ja- mais la confusion ne fut, plus grande dans l'Eglise: dans l'Orieut, les évéques s'anathématisaient les uns les autres, chacun suivant son caprice, et ttés peu les régles de la justice et de la vérité. Lepape Félix étant mort peu de temps aprés, il n'eut pas la consolation de voir la paix rétablie ; mais avant son décés il avait eu. la précaution de dresser des mémoires exacts, revétus des formes authenti- ques, de tout ce qui s'était passé daus l'affaire d'A- cace, pour en insiruire ses successeurs et la posté- rité. lls ont été longtemps dans l'obseurité, et nous avons l'obligation au savant Pére Sirmond de les avoir déterrés ot donnés au publie avec les lettres de ce saint pontife. Gélase lui. succéda. Pendant les cinq années qu'iltint le siége de Rome, les affaires de lOrient demeurérent dans le méme élat qu'elles étaient sous Félix. Anastase, qui le suivit, ne fut pas, plus heureux ; cependant, dés le commencement de son pontificat, il crut qu'en écrivant à lempereur Anastase d'une maniére obligeante (160), il pourrait lexciler à procurer la paix à l'Eglise (Cedren. p. 331). La piété dont cet empereur avait donné de grands exemples pendant sa vie privée, en avait pu faire concevoir à ce pape quelques espérances; mais il avait bien changé de conduite depuis qu'il était monté sur le tróne. Au lieu qu'auparavant il se levait exac- tement avant le jour pour aller à l'église, oü il de- meurait en prieres jusqu'à la fin des offices, qu'il jeünait trés souvent et faisait de grandes aumónes, les historiens de son temps nous le dépeignent come me un homme le plus impie et d'une vie trés déré- glée. Le pape Anastase n'ayant pas eu la satisfaction qu'll en espérait, il ne fallait plus attendre que de Dieu les remédes aux maux dont l'Eglise d'Orient était accablée, en la délivrant d'Anastase, qui ne fai- sait que les aggraver de jour en jour. Il. serait diffi- cile de dire combien de saints évéques il persécuta, combien il en chassa. de leurs siéges sous différents prétextes, mais dans la vérité pour avoir refusé d'a- nalhématiser le concile de Chalcédoine el de sous- ecrire l'Enolique de Zénon ; combien d'autres il (161) engagea dans le schisme en corrompant.leur foi par des présents ou par des menaces, combien d'indigues évéques il plaga dans les principaux siéges de l'E- glise d'Orient. Pour lui, on ne savait de quelle reli- gion il était: chrétien de nom, mais manichéen en effet comme. sa mére; eutychéen comme son oncle, il était également favorable aux deux parlis; il n'y avait que celui de la vérité et des catholiques qui ne pouvait trouver de protection auprés de lui. Dieu laissa gémir pendant vingl-sept ans son Eglise sous la tyrannie de cet empereur ; on ne vit aucun jour à sa délivrance sous le pontificat du pape Symmaque ; mais dans les premiéres années de celui d'Hormisdas, souffrir leur hardiesse, en tuérent quelques-uns, en bless&rent d'autres, et en mirent plusieurs en prison, Victor de. Tunes, p. 491 ; Theophan., p. 144: Niceph., lib, xvi, c. AT, ete. 1463 APPENDIX AD BOETIUM. 1464 son successeur, on erut que Dieu avait suscité le A poursuivait; quand il fut arrivé au lieu oü sa perte comte Vitallien, préfet de la milice, pour tirer les catholiques de l'oppression (TAecoph. an. 23; Marcel. Chron. 514). En effet, le comte s'étant soulesvé, et ayant mis en déroute les iroupes impériales, l'empo- reur Anastase fut obligé de demander la paix. Elle lui fut accordée à ces couditions: que Macédonius, patriarche de Constantinople et Flavien d'Antioche seraient rétablis dans leurs siéges, (162) qu'on as- semblerait incessamment un concile général, oü le pape serait prié de se trouver en personne pour examiner les excés commis contre les catholiques ct en juger. En conséquence de ce traité, que l'empe- reur, le sénat et les magistrats de Constantinople promirent et' jurérent d'exécuter fidélement, Ana- stase enfin écrivit au pape Hormisdas. ]l| commence par s'exeuser de la longueur de son silence sur la dureté des papes qui l'avaient précédé, et le prie de se trouver à Héraclée en Thrace le premier juillet de l'année 515, oü il avait convoqué, dit-il, un concile général pour apaiser les troubles de Scythie: (d), sans dire un mot de ceux des autres Eglises. Les personnes les moins clairvoyantes s'apercurent aussi- tót que l'empereur n'agissait pas de bonne foi, qu'il ne voulait que gagner du temps pour obliger Vital- lien (163) de se retirer et de congédier ses troupes. Ce- pendant le pape Hormisdas, pour n'avoir rien à se re- procher, lui envoya des légats (Lib. Pont. in Hormisd.) Le fameux Ennode, évóque de Pavie, fut le chef de la légation; on lui donna pour adjoints un autre évéque nommé Fortunat, Venance, prétre, Vital, diacre, et Hilarus, notaire de l'Eglise de Rome. En méme temps on leur mit entre les mains une excellente instruction, oà la prudence et la charité brillent également. Cette piéce est une des plus anciennes et des plus belles qui nous restent en ce genre; mais tout se passa en légations et en ambassades de part et d'autre sans rien conclure. Le pape voulait avec raisou pour pré- liminaires de la paix qu'on retranchát le nom d'Acace, le premier auteur du schisme, des Diptyques ou ta- bles sacrées de l'Eglise, et l'empereur s'en défendit sur de mauvaises raisons qui n'avaient aucun fonde- ment, telle que pourrait étre la crainte d'une sédi- tion dans Constantinople. Mais Dieu jeta enfin un regard de misérieorde sur son Eglise affligée, en exercant ses justes vengeances contre son persécu- teur. Lassé, (164) pour ainsi dire, de l'attendre à pénitence, il le frappa de la foudre, étant dans son palais, Ja nuit du 10 juillet 518, ágé de quatre-vingt huit ans (Mar. Chron. p. 930; Baron. ad ann. 518, p. 698). Son tempérament, dans un. si grand áge, n'était point altéré ; il était si robuste et d'une si forte constitution, qu'il pouvait encore se promettre une si longue suite d'années. Procus, habile malhé- malieien, lui avait prédit quelque temps auparavant qu'il périrait par le feu. Anastase, pour rendre cette prédietion vaine, avait fait creuser au milieu de son palais une citerne d'une étendue prodigieuse ; cha- que appartement s'y rendait par une galerie. Il se croyait ainsi à couvert des accidents du feu, de quel- que cóté qu'il püt prendre à son palais. Mais il n'y a point de sagesse contre Dieu; la seule pénitence pouvait arréter son bras levé et prét à le punir. Le tonnerre avait grondé pendant tout le jour précédent ; tout Coustantinople paraissait en feu, tant l'orage était allumé : sur le soirles coups redoublérent avec d'horribles éclats. L'empereur en fut effrayé, et cou- rant d'appartement ea appartement et de chambre en chambre, cherchait un asile oü il püt étre (165) en süreté contre la main vengeresse de Dieu qui le (a) C'est apparemment des troubles excilés à l'occa- sion dela proposition: Ua de la Trinité a souffert, et de quelques autres semblables, avancées par les moines de cette province, que l'empereur veut par- ler. On verra dans la suite le suceés qu'elles eurent. C D était résolue, il fut frappé tout seul, et aprés l'orage cessa. Justin, à qui il avait résolu de faire couper la téte, fut élu en sa place; il était capitaine des gardes, et ayant commencé à porler les armes en qualité de simple soldat, il était parvenu à cette digniié par lous les degrés de la milice. Il. ne savait ni lire ni écrire, mais il était bon catholique, et d'une piélé exemplaire. Dieu, ce semble, le choisit pour rendre la paix à son.Eslise; et Boéce y contribua beaucoup par la sagesse de ses conseils et par la fermeté de sa conduite. Quoique le schisme eüt prévalu sous les empereurs Zénon et Anastase, cependant la plus grande partie du clergé et du peuple, était demeurée catholique dans le coeur. Persuadés de la doctrine du concile de Chalcédoine, ils souffraient avec une extréme douleur l'oppression de l'Eglise, et la seule crainte de la persécution les avait retenus dans le silence. Sitót qu'on sut que Juslin était monté sur le tróne, et qu'il (166) était véritablement orthodoxe, ils ne crurent pas devoir dissimuler davantage leurs sentiments. L'Eglise de Constantinople fut la premiere à les faire éclater, et son patriarche étant entré, selon la coutume, avec son clergé dans la grande église, le dimanehe qui eui- vit immédiatement l'élection de l'empereur, comme ilallaità son tróne, le peuple l'arréta, et, aprés avoir crié à haute voix : Longues années au patrzarche, longues années à l'empereur et à l'impératrice (Tom. V Concile, p. A18 et seg.) ! Pourquoi, ajouta-t-il, demeu- rerions-nous excommuniés plus ongtemps? monlez, grand patriarche, à la tribune, instruisez votre peuple ; vous étes catholique, que craignez-vous? publiez tout à Üheure le saint concile de Chaleédoine: Marie est mére de Dieu, la foi de la Trinité est victorieuse, l'empe- reur est catholique, que craignez-vous ? longues années au nouveau Constantin! Et réitérant ainsi plusieurs fois ces acclamalions, ils pressérent le patriarche ou de sortir de l'église, ou de publier sans différer le concile de Chalcédoine et d'anathématiser tous les hérétiques. Jean, c'était son nom, (167) voulait qu'on attendit le consentement de lempereur; mais le peuple ne lui en donna pas le loisir, et, s'étant saisi des portes, il lui protesta qu'il ne sortirait point del'église qu'il n'eüt fait ce qu'on souhaitait de lui. Il n'y eut plus à balancer, et, ayant prisl'avis de douze évéques qui l'aecouipagnaient, il monta enfin à la tri- bune et parla au peuple en.ces termes: Vous savez, mes irés chers fréres, quels combats j'ai soutenus, . n'élant que prétre, pour la foi catholique ; et que je la soutiens encore jusqu'à m'exposer à la morl pour sa défense. Pourquoi vous alarmer? faites cesser le tu- multe: mous reconnaissons pour orthodomes tous les conciles qui ont confirmé la foi de Ni:ée, et prin- cipalement celui d'Ephése et le grand concite de - Chalcédoine. Suivant les canons et les ordomnances des Péres, nous tenons Sévére (b) intrus dans l'Eglise d'Antioche, (168) nous le regardons comme étranger, - et juslement condamné à cause de ses blasphémes, et. nous l'anathématisons. Les douze évéques qui accom- pagnaient le patriarche l'anathématisérent de méme. Pour rendre cette déclaration plus authentique, le peuple voulut encore qu'ou indiquát au lendemain une féte;solennelle dans laquelle on ferait mémoire de tous les saints évéques qui avaient assisté au con- cile de Chaleédoine, ou qui avaient souffert la mort ou l'exil pour sa défense. Elle fut annoncée par l'ar- chidiacre. L'empereur s'y trouva, et il fut fort surpris. en arrivant à l'église avec le patriarche, d'entendre (b) Sévére était un moine que le parti de Dioscore avait inlronisé dans le siége d'Antioche, aprés en avoir chasré le légitime patriarche, et qui avait eu la témérité d'anathématiser le concile de Chalcédoine et le patriarche de Constantinople, qui soutenait les dé- cisions de ce concile. Sot 1465 lepeuple faire de nouvelles acclamations comme le A jour précédent, et demander de plus qu'on déterràt les os de Nestorius, d'Eutychés, et de leurs plus fa- meux parlisans, qu'on fit revenir tous les exilés pour la défense de la vérité, qu'on envoyàt des lettres synodiques à Rome, et enfin qu'on mit les quatre eonciles généraux avec le nom du grand saint Léon dans les Diptyques sacrés (169). Le patriarche eut beau remontrer que pour procéder d'une maniére canonique, il était nécessaire de convoquer tous les évéques de son patriarchat, mais il ne fut. pas écouté: les cris du peuple redoxblérent, on ferma les portes, et toute l'assemblée protesta qu'on ne sortirait point de l'église qu'on n'eüt fait tout ce qu'elle avait de- mandé. Le patriarehe ne put se défendre de faire apporter les Diptyques, d'y faire inscrire les quatre conciles généraux de Nicée, de Constantinople, d'Ephése et de Chalcédoine avec le nom du pape saint Léon. Cela fait, le peuple s'écria tout d'une BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1466 d'Alexandrie et d'Antioche. Maisle plus difficile était de le réunir avec l'Oceident et. avec. Rome, dont il élait séparé depuis trente-quatre ans, qu'Acace, pa- iriarche de Constantinople, avait été condamné par le saint-sióge. Quoique plusieurs de ses successeurs eussent élé trés-orthodoxes, el eussent méme beau- coup souffert pour la défense de la foi, lls avaient toujours été privés de sa communion, parce qu'ils avaient été ordonnés par Acace, «n n'avalent pas sous- crit à sea. condamnation : voilà précisément ce qui empéchait la réunion de ces deux Eaglises. L'affaire était des plus délieates et des plus diffieiles à négo- cier. Cependant l'empereur Justin avait fait les pre- miéres démarches en donnant part de son élection aupape Hormisdas, et le priant. de contribuer à la réunion que Jean, patriarche de Constantinople, et (113) ses autres évéques demandaient. Il l'avait méme déjà pressé d'envoyer en Orient des gens capables de mettrela derniàre main à cette grande alfaire. Mais voix : Béni soit le Dieu d'[sraét, qui a visité et délivré p le pape était si rebuté de la mauvaise foi des Orien- son peuple. lls continuérent ce cantique, le chantant à deux cheeurs pendant un espace de temps consi- dérable, puis on fit monter leschantres sura tri- bune pour entonner le Trísagion. L'empereur et toute sa cour furent extrémement touchés à ce spectacle ; ils ne purent retenir leurs larmes. Comme tout ceci s'était passé d'une maniére un peu tumultueuse (Tom. V Concil. p. 170), le patriarche Jean, qui était homme sage et bien intentionné, crut devoir alfermir (170) par l'autorité d'une assemblée cano- nique tout ce qui paraissait n'avoir été fait que par la violence du peuple. Aün de rendre ses démarches plusavantageuses pour la réunion des autres pro- vinees de lempire, incontinent àprés il assembla les évéques qui se trouvaient à Constantinople et aux environs, avec les abbés des monastéres, honorés tous du sacerdoce, la réserve du seul Euécius, supérieur des Acémétes, qui n'était que diacre. Le coneile se tint le 20 juillet; mais le patriarche par prudence ne voulut pas y préeider, ni méme s'y trouver, afin de laisser plus de liberté aux évéques et aux abbés qui le composaient d'opiner et|d'ordon- ner ce qu'ils jugeraient à propos. Les moines en grand nombre y présenlérent d'abord leur requéte contenant toutesles demandes que le peuple avait faites dans l'église, les jours précédents ; elle était souserite par cinquante-quatre abbés. Les Péres y firent droit, et en conséquence ordonnérent que la mémoire des patriarches Euphémius et Macédonius, qui avaient été injustement chassés du siége de Con- siantinople et envoyés (1711) en exil par l'empereur Anastase, oüà ils étaient décédés, serait rétablie dans les tables sacrées ; qu'à l'égard de ceux qui avaient été baunis pour la bonne cause, et qui vivaient en- eore, on demanderait à l'empereur de les rappeler ; que les quatre coneiles généraux seraient inscrits dans les tables sacrées avec le nom de saint Léon, et recus unanimement avec soumission et respect. Pour Sévére, intrus dansle patriarchat d'Antioche, on crut devoir le juger en forme et avec pleine con- naissance de ce quile regardait. On lut daus l'assem- blée un de ses sermons, ou il avait dit anathéme au eoncile de Chaleédoine et à ce qu'il avait défini : il n'en fallut pas davantage. Les Péres le déclarérent lui-méme digne d'un anathéme éternel, déchu de toutes fonctions ecclésiastiques, du nom de prétre et de ehrétien, et privé de la communion comme blasphémateur Tom. V Concil, p. 186). On dressa une lettre synodale au nom de l'assemblée ; elle fut ensuite présentée au patriarche de Constantinople, à l'empereur à l'impératrice et au sénat, qui la re- curent avec respect, et l'approuvérent par (172) leur souscription. On en fit. des copies authentiques, qui - furent envoyées au patriarche. de Jérusalem et aux évéques qui étaient assemblés,aveclui,qui les recurent de méme ; de sorte qu'il nerestait plus en Orient à ramener à l'unité de l'Eglise que les palriarches C D taux, et d'envoyer inutilement des légations à Con- stantinople, oü. la dignité du saint-siége avait été avilie, et ses prédécesseurs et lui traités dana la personne de leurs légats de la maniére du monde la plus outrageante, qu'ilne crut pas devoir se rendre aux premiéres instances de l'empereur. Il les regar- dait comme de pures civilités, auxquelles il répondit de méme, et demeurait toujours persuadé que la plu- part des évéques d'Orient ne voulaient pas sincére- ment la réunion, et qu'ils ne feraient jamais ce qui était absolument nécessaire pour y parvenir, quand bien méme ils la voudraient. La résolution du pape Hormisdas affligea tous les bons eatholiques, et Boéce plus qu'aucun autre (L. Pontif. in Hormisd.. Comme il aimait Dieu et l'Eglise par-dessus toutes choses, il avait une ex- tróme douleur de la voir déchirée par un si cruel schisme et depuis si longtemps. ll apergut quelque lueur d'une paix (174) prochaine dans les avances que les Orientaux faisaient, et il eroyait qu'on devait en profiter avec beaucoup de ménagement. Il en parla au pape et luireprésenta sur ce sujet tout ce que son zéle pouvait lui inspirer de plus fort et de plus pathétique pour l'engager de répondre aux avances des Orientaux ; mais il ne put rien gagner sur son esprit. Le pape fut inflexible. Les raisons qu'il allé- guait étaient fortes, et il était difficile d'y répondre: Quel moyen, disait-il, d'agir dans celte affaire d'une maniére qui puisse éire honorable au saint-siége ? Je veur que les intentions de l'empereur soient bonnes qu'elles soient droites, que les comtes Justinien et Vi- tallien, dont la religion et la foi ne nous peuvent étre suspecles, le souliennent el. qu'il. ait. sur. ses é"éques toul le crédit et toute l'autorité que vous dites ; que le patriarche de Constantinople méme désire la paiz aussi sincérement que vous vous le persuadez ; mais pouvons- nous (a. leur accorder à moins qu'ils ne condamnent Acace et tout ce qu'il a fait, el. qu'ils se soumetlent. à l'anathéme que notre concile a prononcé contre. lui? Iis : ne (175) le feront jamais : car si Acace est ezcommunié el dégradé dw sacerdoce, comme le concile l'a pro- noncé, tous les. patriarches de Constantinople qui lui ont succédé, el celui méme qui en occupe présentement le siége, y ont été. intrus. Iis sont excommuniés puis- qu'ils ont. communiqué avec Acace, en conservant son nom dans les Diptyques. Quel outrage n'ont-ils pas fait aux légats du saint-siége? A-t-on jamais violé plus insolemment le droit des gens qu'ils ont fait en la. per- sonne de ceuz que mon prédécesseur leur avait envoyés Ü Puis-je me dispenser de demander réparation de cette injure avant que d'écouter les propositions de paiz qu'ils nous font: qui sait si ceux que je leur. enverrai ne se- ront pas encore traités de méme? Boéce voyait bien que le pape n'avait pas tout à fait tort, mais ses raisous ne lui paraissaient pas convaincantes, parce que les affaires d'Orient avaient prie une autre face, et qu'il eroyait. qu'on devait en. 1467 APPENDIX AD BOETIUM. 1468 core risquer quelque chose pour le bien de la paix. A tinople. Pour lever cette difficulté, qui n'était pas Ainsi, aprés fplusieurs conférence, n'ayant pu rien gagner sur l'esprit (176) d'Hormisdas, et persuadé d'ailleurs que la réconciliation était beaucoup plus facile à faire ue Sa Sainteté ne le eroyait, le. bien général de l'Eglise le porta à prendre des mesures du cóté de la cour, pour obliger le pape à se rendre moins difficile. Justin prétendait avoir déjà recu quelque sujet de mécontentement de Théodorie, et de part et d'autre on se préparait à la guerre. Boéce vint done trou- ver Théodoric à Ravenne, lui rendit compte de tou- ies les démarches que les Orientaux avaient faites pour se réunir avec l'Eglise d'Occident, et ce quil avait fait lui-méme pour engager Hormisdas d'y ré- pondre. Il lui fit sentir I intérét qu'il avait de. vivre en bonne intelligence avec là cour de Constantinople, et combien il était à craindre. que l'empereur, pi- qué du refas des propositions de paix qu'il avait fait faire au pape, ne voulüt s'en venger en rava- geant les cótes d'Italie qui étaient sans défense ; en- fin il mil l'affaire dans un "si beau jour, que Théo- dorie prit la résolution d'obliger le pape à se rendre &ux priéres des Orientaux. Il le fll venir à Ravenne, et, aprés l'avoir entretenu (177) de la nécessité de conserver la paix avec Justin, il le détermina enfin d'envoyer à Gonstantinople une des plus célébres lé- gations qu'on eüt. vues jusqu'alors. Elle était com- posée de cinq personnes d'un mérite ; distingué. Saint Germain évéque de Capoue, en fut le chef, celui-là méme dont le pape saint Grégoire falt une si hono- rable mention dans le second livre de. ses Dialogues (c. 35). Un autre évéque nommé Jean lui fut donné pour adjoint avec le prétre Blandus et les diacres Félix et Dioscore, tous trois du clereé de Rome. Le pape de son cólé prit toutes. les précautions imagi- nables pour ne pas exposer davautage l'honneur du saint-siége, et pour éviter de laisser surprendre ses B légats par les Orientaux, dont il avait tout sujet de (] se défier. Il fit dresser un. formulaire qu'il leur mit entre les mains, avec ordre de ne recevoir aucune personne à leur communion qu'elle ne l'eüt signée auparavant. Ce formulaire anathématisait expressó- ment le patriarehe Acace et tous ses' sectateurs, éta- blissait la'/soumission aux décisions des conciles d'Ephése et de Chalcédoine, et réglait généralement toutes les difficultés que (178) les Orientaux auraient pu faire pour éluder leurs décisions. Les lésats par- lirent- chargés desinstruetions du saint-siége. Leur voyage fut itbs-heureux'g ;les Orientaux signérent le formulaire, et souscrivirent à tout ce que les légats exigérent. Ce ne fut pas à la vérité sans une espéce de miracle, et il fallut que la gráce agit bien puis- puissamment eur leurs cceurs pour vaincre toutes les difficultés qui se trouvaient à la conclusion d'une paix tant désirée. Ce n'était pas au sujet de la condam- nation d'Acace ; les Orientaux mémes tombaient d'accord qu'elle était juste et qu'il l'avait bien méri- tée, parce que toute sa vie n'avait été qu'une hypo- crisie, un déguisement continuel, et une fausse po- litique qui lui avait fait tout saerifier à ses intéréts el à son ambition : tantót condamnant les hérétiques lorsqu'il voyait que leur parti n'était pas le plus fort, tantót se déclarant pour eux lorsqu'il s'apercevait que la cour les favorisait. En un mot, quoiqu'il eüt paruavoir eu un grand soin de son diocese et de toutes les Kglises soumises à sa juridiction, on ne laissait pas d'étre persuadé qu'il avait été un- homme sans (179) religion. Mais ceux qui étaient les plus portés à la paix et les mieux intentionnés ne pou- vaient se réscudre à condamner les patriarches Eu- phémius et. Macédonius, successeurs d'Acace, qui étaient reconnus pour avoir été de. grands défenseurs de la vérité, et qui avaient méme souffert l'exil,. oü ils étaient morts, pour la défense du conéile de. Chal- cédoine, pendant qu'il était anathématisé de la plu- part des évéques d'Orient et de la cour de Constan- D petite, on. convint qu'on se contenterait d'anathé- matiser nommément Acace, qu'on ne dirait mot de ses successeurs, et qu'on elffacerait seulement leurs noms. des Diptyques sacrés. Aiusi [fut conclue ]la réunion des deux Eglises avec une joie iueroyable de tous les ordres de l'empire, et le grand schisme d'Orient, qui avait duré ente-cinq ans à compter depnis l'excommunication portée à Rome contre Ácace en 484, fut heureusement éteint. Le patriarche Jean, pour marquer au pape sa - par- faite réconciliation, et l'union dans laquelle il vou- lait. vivre avee le saint-siége, chargea ses |légats (180) de riches présents pour Sa Sainteté, enlre au- ires d'un ealice d'or avec sa pathéne enrichis de pier- reries, de deux calices d'argent et de deux voiles en broderie. Ln» joie ne fut pas nioins grande à Rome aprésle retour des légats, qu'elle avait été à Con- stantinople. Comme on n'ignorait pas que l'Eglise était redevable au zéle et à la vigilance de Boéce. de la conclusion d'une affaire si épineuse et si impor- tante, chacun vint l'en congratuler. Alors on com- prit mieux que jamais que la foi des saints sait sou- vent surmonlerles plus grands obstacles, et trouver des facilités oà l]a raison et la politique humaine sont sans ressource. llest étonnant que M. Dupin (v9 siécle,p. 612*, qui n'a pu ignorer toute la suite de celte histoire, ait rendu si peu de justice à la mémoire des papes qui gouvernaient l'Eslise pen- dantcees temps malheureux : ne semble-t-il pas au contraire qu'il veuille en rejeter sur eux tout le bláme, et les rendre responsables des maux qu'elle en a soufferis ? car voici ce qu'il en dit: Quand Acace aurait été plus coupable quil n'était, on. devait donner quelque chose au bien de la paix, et me pas persécuter avec tant. (181) de. rigueur (a. mémoire. d'un évéque doni les sentiments étaient catholiques, et. dont toute ia. faute. était d'avoir déplu à tévéque. de Rome, et d'avoir eu un peu trop de complaisance pour les vo- loniés de son prince. ! Si M. Dupin s'était donné la peine de. mieux exa- miner ce point d'histoire, ou s'il avait voulu en par- ler sans prévention conire le saint-siége, il en au- rait parlé tout autrement. Le seul récit de ce qui s'est passé durant ce MA cene lui aurait fait voir combien Acace était coupable, et que tout son crime n'était pas d'avoir déplu à lévàque de Rome ; car enfin n'est-ce pas lui qui, aqrés avoir le premier condamné Pierre Monge, dé- noncé au saipi-siége ses impiétés et;ses erreurs, fuf le premier à donner les mainsà son rétablissement par complaisance pour empereur ? N'estce pas lui qui, au lieu de s'opposer avec fermeté à l'Eno- üque de Zénon, fut des premiers à l'embrasser et à y souscrire? Ne l'appuya-t-il pas méme de toutes ses forces et de tout son crédit ? N'est-ce pas lui qui fit emprisonner les légats du saint-siége, et. les - fit (182) traiter de la maniére la plus indigne, comme on l'a remarqué, en violant tous les canons, tou- tes les régles les plus saintes de l'Eglise et le droit des gens le plus inviolable ? Ne fit-il pas toute sa vie un jeuet un commerce indigne de l'épiscopat, dépo- sant et rétablissant une infinité d'évéques sans au- cune forme de justice, selon que ses inléréts le de- niandaient ? N'est-il pas juste qu'aprés, tant d'excés . il éprouvát enfin la sévérité du siége apostolique, et qu'il sentit la fermeté de celte pierre solide et iné- branlable^ sur laquelle Jésus-Christ a fondé son Eglise, et contre laquelle il faut que toutes les erreurs | et tout ce qui s'éléve contre Dieu viennent se bri- ser ? Aprés tant d'excés, peut-on dire que tout le crime d'Acace était d'avoir déplu à l'évéque de Rome? Les souverains pontifes n'avaient-ils pas rai- son de demander pour préliminaire de la. paix la condamnation d'un homme retranché avec tant de justice. du corps de l'Eglise, et de refuser la eommunion à quiconque refuserait d'y souscrire ? 1469 BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLIC/E ADORNATA. 1410 Rien d'outré dans cette conduite, elle était pleine de À par Jésus-Chriet comme des. remàdes certains aux justice et de sagesse, et M. Nicole en parle bien au- trement. (183) Comme son sentiment peut étre d'un grand poids sur l'esprit de M. Dupin, j'ai cru devoir rapporter mot à mot ce qu'il en dit dans son Traité de l'Unité de l'Eglise (Liv. 11, ch. 10). I! est. certain, dit il, que lezcommunication fulmi- née par le pape Félix [lI contre -Acace, patriarche de Constantinople, était de soi trés-jusle dans le fond ; car les erimes d'Acace étaienl trés-évidenís, surtout à ÜE- glise Romaine. Il avait lui-méme écrit au pape Simplice contre Pierre Mongus, et. l'avnit. dépeint comme un hé- rélique, comme un usurpaleur, comme un enfant de ténébres, comme un adultàre qui avait voulu usurper l'Eglise d'Alexandrie du vivant du légitime Pasteur Ti- mothée Salofaciole. Ce fut mémé sur cette instruction qu'Acace avait envoyé au pape Simplice, que ce pape condammna Mongus, dont les crimes étaient d'ailleurs lrés-évidents, puisqu'il avait é(é lexéculeur des vio- lences de Dioscore contre saint Flavien, archevéque de Constantinople; de Timothée Elure contre saint Pro- tére, archevéque d'Alexandrie ; et qu'il était ennemi dé- claré du concile de Chalcédoine. (184) |. Cependant |Acace, au préjudice d'une excom- munication si. juridique procurée par lui-méme, pour chasser d'Alezandrie Jean Talaja, élu archevéque de cette ville, qui m'avait pas eu assez d'égards pour lui, et qui avait manqué de (ui rendre certaines civilités, ne laissa pas d'y fuire rétablir Pierre Mongus par Cem- pereur Zénon, et de communiquer avec lui sans ia y ar- licipation du pape, ce qu'il ne pouvait faire se!on les canons, puisquune excommunication légitime du pre- mier siége, qui est celuá de Rome, ne pouvait étre levée par un évéque inférieur comme | Acace. IL est vrai qu'il ezigea une promesse de Mongus de me point condamner le concile de Chalcédoine ; mais, outre quil n'y avait pas tieu de l'en croire à sa parole, à luquelle il manqua effectivement plusieurs fois en anathématisant le con- cile de Chalcédoine toutes les fois qu'il le jugeait utile à ses. intéréis, il est. certain qu'un hérétique aussi. dé- claré que Mongus et signalé par de si grands excés me pouvait éire regu qu'ü la communion laique, selon l'ordre des canons, et. ainsi c'était. une. entreprise trés- irréguliére à Acace de communiquer (185) avec [ui comme avec l'archevéque légitime d'Alexzxandrie. 1b y avait encore plusieurs autres violemenís des. canons £rés-certains dans le procédé d'Acace, et surtout les violences dont il usa envers deux évéques mnonces du pape Féliz étaient entiérement | inexcusables. Ainsi parlait M. Nicole de Faffaire d'Acace; ainsi en par- leront toujours ceux qui aiment la vérité, et qui écri- ront sans intérét et sans passion. Pendant que l'Eglise se trouvait agitée par de si furieuses tempétes, et déchirée par les schismes et -par les hérésies dont nous venons de parler, Boéce jeuissait dans son cceur de la paix que donnent une foi pure et une bonne conscience. Mais, non content du témoignage intérieur que sa conscience lui ren- dait, il crut nécessaire, pour l'édification des fideles dans les circonstances oü ils se trouvaient alors, de faire connatire quelle était sa foi par une profession publique, telle qu'il l'avait recue dans le sein de l'E- glise catholique, oü il avait l'avantage d'élre né (Exposi(ion de ia foi catholique par Boéce). Il le fit par un petit traité qui se trouve parmi ses ouvrages, sous le titre de sa profession de foi: Boelii. C'est un exeellent abrégé de tous les mystéres de la religion chrétienne et de ses principaux dogmes, de l'établissement de l'Eglise suivi depuis la création 'duionde, et de ce qui s'y est. passé de plus consi- dérable jusqu'à la condamnation de Nestorius et d'Eutychés. Il y reconnait des sacrements institués (a) Not melioris. " ' (b) C'était la Scythie d'Europe, qu'on connait à pré- 'sent sous le nom de partie orientale de la Bulgarie. -* (e) Proele vivait au commencement du cinquiéme B C D Confessio (186) - plaies que le péché a faites à la nature bumaine, particuliàrement à celles que lui a faites le péché de notre premier pàre; que l'homms3 depuis ce péché n'est digne par sa nature que de la peine, et que ce n'est que parla gráce du Sauveur qu'il en est déli- vré: gráce, dit-il, qui ne peut étre attribuée à aucun mérite qui soit dans l'homme ; car si elle était due à ses mérites, elle ne serait plus gráce véritablement. Ut natura nihil aliud nisi penz submitteret. Gratia vero qua nullis meritis attributa «est, quia nec gratia dices retur si meritis tribueretur (Boet. ibid.), ete. I! établit ensuite la nécessité des bonnes ceeuvres, limmortalité de l'àme, la catholicité ou l'universae lité de l'Eglise répandue par tout le monde : (187) deux preuves ineontestables de sa doctrine, savoir l'autorité de l'Eeriture et la tradition universelle. Les traditions particuliéres de chaque Eglise viennent ensuite, leurs constitutjons privées pour autoriser les usages qui leur sont propres et différents de ceux recgus généralement de tout le corps de l'Eglise. De là il passe au compte que chaque homme doit rendre à Dieu de toute sa vie aprés sa mort, à la résurrec- tion générale, à la résurrection particuliére des justes pourla vie éternelle et bienheureuse ; à l'attente du second avénement de Jésus-Christ, dans laquelle les fideles doivent vivre; à la destruction générale qui se fera de tout ce qui est corruptible ; à la récom- pense due aux différents mérites des hommes, et à l'assignation qui sera faite à chacun en particulier selon ses ceuvres d'un lieu pour sa demeure pendant toute l'éternité, immédiatement aprés le jugement universel. Il assure que la béatitude des saints con- siste dans la vision de Dieu, et qu'ils le connaitront clairement et le posséderont autant qu'aue eréature est capable de le connaitre et de le posséder. (188) Que l'homme a été créé pour réparer la perte des anges; qu'il sera recu dans la cité céleste jusqu'à ce que le nombre de ses citoyens soit rempli j que c'est là que Dieu se manifeste dans toute sa gloire; que le Fils de la Vierge est le roi de cette sainte citó; que la joie y sera éternelle, et que la louange continuelle du Créateur fera tout le plaisir et l'occupation, et sera la nourriture de tous ces heu- reux citoyens pendant l'éternité. Ut ex eis reparato angelico numero superna illa civitas impleatur, ubi rex est Virginis Filius, eritque gaudium sempiternum de- lectatio, cibus, opus, laus perpetua Creatoris. ' Vallin, qui nous a donné en 1656 une édition exacte des opuseules de Boéce, appelle avec justice ce traité vn petit livre tout d'or, libellus vere aureus. Il n'avait. point encore été imprimé, et il nous l'a donné sur deux anciens manuscrits de la bibliothéque du Roi, qu'il assure étre des plus authentiques (a) ; sur un de celle de Saint-Vietor, sur un autre de la sienne par- tieuliére, et sur un cinquiéme de la (189) bibliothé- que de Saint-Muur-des-Fossés, qu'il dit aussi ólre trés-anclen. Ce petit ouvrage n'a pas été inconnu à Trithéme, puisqu'ill'a cité sous le nom de La Foi de Boéce. A peine l'Eglise jouissait-elle du calme que la sa- gesse des conseils de DBoéce et sa fermeté lui avaient . proeurée, qu'elle se vit, exposée à une nouvelle tem- péte (Tom. IV Conc. p. 1612). Certains moines ve- nus de Scythie (5) l'excilérent pendant que les légais du pape IHormisdas étaient à Constantinople. S'ima- ginant qu'on ne pouvait bien réfuter les erreurs de Nestorius sans recevoir cette proposition comme orthodoxe. Un de la Trinité s'est incarné et a souffert, ils voulaient la faire approuver de l'Eglise, et, quoi- qu'ils ne citassent aucun passage exprés des Péres, sinon un seul de Procle (c), patriarche de Gonstanti- siàcle, il a laissé plusieurs sermons qui se trouvent dans]la Bibliothéque' des Péres. On lhonore en qua- lité de saint dans l'Eglise. 1471 APPENDIX AD BOETIUM. 1472 nople, ils la donnaient pour une de leurs plus pures A il en pouvait étre plus sürement et plus aisément in- expressions. Ces (190) moines avaient pour chefs Léonee et Maxence. Celui-ci passait pour savant, et lautre était parent du comte Vitallien, dont nous avons déjà parlé, el qui avait marqué taut de zele pour maintenir les décisions du concile de Chalcé- doine. Vitallien se déclara hautement pour leur parti et s'en rendit le protecteur; mais, comme il était toujours regardé d'un cil jaloux par le comte Justi- nien, neveu de l'empereur, ces moines trouvérent dans celui-ci, pendant que Vitallien vécut, un trés- puissaut adversaire. Néanmoins, soutenus de la fa- veur du comte Vitallien, ils furent assez hardis pour présenter une requéte aux légats du pape et au pa- iriarche de Constantinople, dans laquelle ils accu- saient d'hérésie Paterne, métropolitaàin de Soylhie et quelques autres éóvéques de sa province, parce qu'ils ne voulaient pas admellre leur proposition. Les lé- gals ne purent l'entendre sans douleur, et appréhen- dant que ce ne füt un nouvel artifice des Grecs pour empécher ou pour éloigner la réunion, ils évitérent aulant qu'ils purent d'entrer dans ce nouveau diffé- rend, qu'ils prévoyaient bien devoir (191) étre d'une longue discussion et n'avoir aucun rapport aux af- faires dont ils étaient chargés. Mais comme la pro- position des moines avait déjà partagé tous les esprits de la cour, et que l'empereur, qui en était bien in- formé, voulut, pour apaiser les troubles qu'elle y avait excilés, qu'on examinát leur requóie, on fut obligé d'entrer en conférence avec eux. Elle se tint dans le palais du patriarche en présence de la cour. On y fit la lecture du concile de Chalcédoine et des lettres de saint Léon ; eí, comme on n'y trouva rien de décidé touchant ]la proposition, les légats déclarérent qu'ils ne pouvaient rien ajouter au saint concile, et s'en débarrassérent ainsi. Les moines n'en demeurérent pas là. Mécontents de ce que l'empereur les avait fait chercher pour les obliger de se soumellre aux évéques, dont Palerne leur métropolitain, qui était venu exprés à Constantinople, défendait la cause, ils prirent incontineut le chemin de Rome, espérant d'y faire recevoir par leurs cabales la proposition que les légats avaient rejetée, et quelques autres semblables qu'ils avaient avancées aussi Lémérairement. (192) Les légals avaient déjà prévenu le pape par leurs lettres. Le comte Justinien de son cóté lui en avait écrit. Il lui dépeignait ces moines fort au natu- rel et comme des brouillons qui ne cherchaient qu'à Lroubler la paix de l'Eglise par des nouveautés et par de vaines subtilités, Il le prie de leur faire sentir toute son indignalion, en les chassant honteusement de Rome. Il n'en nomme que quatre, Achille, Jean, Léonce et Maurice, quoiqu'ils fussent en bien plus grand nombre, comme il parait par les souscriptiona de la letire qu'ila écrivirent peu. de temps aprés aux évéques d'Afrique pour les engager dans leur parti. Le comte Vitallien, qui s'était déclaré leur protec- teur, ne négligea rien pour les soutenir. ll éerivit fortement au pape en leur faveur ; et, comme il avait beaucoup de crédit sur son esprit, sa lettre fit tout l'effet qu'ils en pouvaient attendre. Ce pape, qui était d'une prudence consommée, voyant que l'affaire de- venait sérieuse par la qualité des personnes qui s'y intéressaient, crut devoir user de grands ménage- ments, et, sans négliger les avis de ses légats ni ceux (193) du comte Justinien, il iàcha d'abord de gagner les moines par douceur, et de les ramener à la vérité parla force de ses raisons (Üormísd. ep. 66. et 61). Ilis furent admis à son audience; il les écouta avec beaucoup de patience, et ne témoigna pas méme d'étre surpris de la témérité avec laquelle ils taxaient d'hérésie les évéques qui ne voulaient pas recevoir leur doctrine. Mais comme ils n'apportaient aucune: preuve de beaucoup d'autres fails qu'ils avancaient, dont il était difficile qu'on eüt connaissance à Rome, il leur proposa de renvoyer l'affaire au patriarche de Constantinople. En eífet, élant plus prés des lieux, formé; mais ils n'eurent garde d'accepter le parli. Ils savaient les sentimenls du patriarche, et. que leur condamnation était comme assurée, s'ils le recon- naissaient pour juge. C'est pourquoi ils persistérent ioujours à vouloir élre jugés par le pape méme. Ils espéraient de le surprendre, et que l'éloignement des lieux ne lui permettrait pas de connaitre le fond de l'affaire. Ils eommencérent donc en sa présence à pousser de profonda soupirs, (194) et se frappant ru- dement le front et la poitrine avec des gémissementa capables d'exciler sa compassion, jls prirent Dieu à iémoin que s'ils retournaient jamais à Constantino- ple, leur vie ne serait pas en süreté. Le pape fut ému de leurs larmes, et résolut de citer à Rome ceux qu'ils aceusaient, afia de rendre un jugement cano- nique. Cependant il fit examiner avec beaucoup de soin là proposition qu'ils prétendaient faire recevoir comme orthodoxe. Ce qu'il y avait d'habiles théolo- B giens daus Rome fut appelé. Hormisdas pria Boéce D de se trouver aux conférences: il y parla avec tant d'érudition et d'éloquence, qu'on fut oblizé d'avouer qu'il possédait mieux ces maL:éres que les théolo- giens qui en font leur étude et toute leur oecupation. La subtilité de la philosophie ne lui fut pas inutile dans celte occasion. Accoutumé à distingüer toutes choses dans une exacte précision, il remontra d'a- bord qu'il y avait une trés-grande différence entre affirmer qu'une personne de la Trinité avait été cru- cifiée et dire qu'un de la Trinité avait été erucifié ; que ce mot d'un semblait signifier et réunir la nature et la personne, et (195) faire tomber les souffrances et la mort sur la nature divine, qui en est incapable : aulieu de toules les aclions s'attribuant au suppót ou àlà personne, il y avait bien moins de risque à dire une personne divine ou une personne de la Tri- nité a souffert, mais que pour óter toute ambiguité on devait ajouter une personne de la Trinité a souffert dans la chair. En second lieu, il fit remarquer que le Pére, le Fils et le Saint-Esprit ne sont pas trois, maia un seul Dieu en trois personnes. Or, quand on dit un dela Trinité, i1 semble qu'on veuille dire un des trois Dieux, ce qui sonne mal dans la bouche d'un chré- tien. Easuite il fit voir que cette proposition venait originairement des ariens qui l'avaient avancée pour prouver que le Fils était créature ; qu'elle favorisait toules les hérésies, et. que les eutychiens s'en ser- vaient aussi pour établir la confusion des deux na- tures en Jésus-Christ, et pour prouver que la nature humaine élait absorbée dens la divine : que dans cette vue ils l'avaient proposée au concile de Chalcédoine, et y avaient fait tous leurs efforts pour la faire ap- prouver (196), bien persuadés que si elle passait une fois, ils n'auraient plus de peine dans la suite d'éta- blir leur principal dogme; que l'empereur Anas- tase, qui avait toujours été eutychien, ne demandait rien davantage aux catholiques qu'il persécutait que de la recevoir, qu'il cessait de les perséculer silót qu'ils y avaient souscrit; marque certaine, disait | Boéee, que ce prince la regardait comme le plus fort appui de la doctrine d'Eutychés; qu'enfin elle ne se trouvait dans aucun des Péres recus de l'Eglise, et que le passage de Procle allégué par les moines était tronqué et falsifié. Que saint Léon, au contraire, dans sa lettre à lempereur Marcien, la rejetait ex- pressément, aussi bien que saint Cyrille dans sa lettre à Jean; et que, si on voulait bien examiner la séance du concile de Chalcédoine contre Carosus et Doro- thée, on remarquerait lhorreur que les Péres en avaient témoignée. Quelque fortes que fussent les raisons de Boéce, il nelaissa pas de se trouver daus l'assemblée des savants qui les contredirent, et se chargérent méme de les réfuter; car, pendant que le comte Vilallien agissait puissamment (197) à Constantinople et dans tout l'Orient en. faveur des moines, il se faisait.un 1413 BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 14715 puissant parti dans Rome, Il fut beaucoup fortifié À ne laissait pas. de le regarder comme un zélé défen- par la lettre que l'empereur Justin écrivit au pape pourle prier de ne pas comdamner la proposition. Ferrand, diacre de l'Eglise de Carthage, prit sa dé- fense, el dans un écrit qu'il adressa au scholastique Sévére et à Anatole, diacres de l'Eglise de Rome (Dupin vie siécle, p. &4& et 9T), il soutint qu'elle était tré-orthodoxe ; parce qu'étant constant, disait-il, que Jésus-Christ était un de la Trinité, et qu'il avait souf- fert, on ne pouvait, sans se contredire, nier qu'un de la Trinité eüt souffert. La chose n'en demeura pas là. Ces moines, entétés de leurs sentiments, avaient éerit une longue lettre aux évéques d'Afrique relé- gués en Sardaigne par les Vandales, et, sous un air de zéle et de piété, ils avaient su engager dans leur parti ces illustres confesseurs de Jésus-Christ. Saiut Fulgence, un d'eux, fut chargé d'y répondre ; et, tout. éclairé qu'il était, i1 ne put se garantir de donner dans le piége (Fu/g., ep. 11) : car il confirma par sa réponse leur profession de foi sanus y (198) f faire presque aucun changement, et avec cette seule restrielion, qu'on devait dire une personne et non pas un de la Trinité a souffert : ce que les moines n'approuvérent pas méme. Dans Rome, plusieurs sé- nateurs s'élaient laissé surprendre par le grand ex- térieur de piélé qu'ils affectajent, entre autres un nommé Fauste, des plus illustres et des plus distin- gués du sénat parsa vertu. Mais comme ce magis- trat était de bonne foi, avant que de s'engager plus avant dans leur parti, il crut devoir consulter le prétre Trifolius, qui avait la réputatiou d'étre un des plus savants hommes de son siécle. Trifolius lui ré- pondit nettement que la proposition n'était pas or- ibodoxe, et qu'on devait s'attacher ou sentiment de Boéce. Il n'en fallut pas davantage pour déterminer Fauste: il abandonna le parti des moines, mais ils n'en devinrent pas plus traitables, et les nouvelles qu'ils recurent d'Orient les rendirent encore plus hautains. On leur mandait que tout le peuple était poureux, et que lorsque les prétres entonnaient le "Trisagion (a) dans la. liturgie sacrée, les (199) assis- lants répondaient en y ajoutant ces mots, qui avez élé crucifié pour nous, ayez pitié de nous. Mais pendant que ces questions s'agitaient à Rome avec beaucoup de chaleur de part et d'autre, Dieu enleva le comte Vitahen. Il. était eonsul cette année 520, et avait pour collégue Rustic. Le septiéme mois de son consulat (Marcel. Chron. hic. Evrag. ^4 Hist. c.3) il fut tué dans (200) le palais. de l'empereur, et percé de dix-sept coups. On altribua cette inort tra- giqueà la cabale du comte Justinien, qui l'avait tou- jours regardé avec jalousiz. Quoique l'empereur eüt donné en toute occasion à Vitallien des marques d'une confiance trés-particuliére, on ne laissa pas de croire qu'il avait eu part à sa mort: car il n'y a pas apparence qu'on eüt osé commeltre ce meurtre dans son palais, et presque sous ses yeux, s'il n'y eüt con- senti du moins tacitement ; d'ailleurs on ne voit pas qu'il se mit en peine d'en rechercher les auteurs, ni de le venger comme il aurait dà. Mais si la cour de Constantinople fut bien aise d'étre défaite d'un homme qu'elle. redoutait, parce qu'il était trop puissant et. trop universellement aimé et honoré dans l'Empire, tout. ce qu'il y avait de gens de distinction dans Tome le regrettérent. Boéce fut sensiblement affligé de sa perte, et, quoiqu'il lui * füt opposé dans la dispute des moines de Scythie, il (a) Les Grees ne disent pas cette hymne sacrée comme on la récite dans l'Eglise latine. Nous disons simplement : Sanctus, Sanctus, Sanctus | Dominus Deus Sabaoth ; eux disent ainsi : Sanctus Deus, San- clus fortis, Sanctus immortalis, miserere .nobis, etc. Quelques églises ajoutérent alors: qui passus es pro nobis, miserere nobis. Ce n'était pas pourtant dans celle de Constantinople ni dans celles qui en dépen- . daient qu'on avait fait cette innovation. Comme elles seur de l'Eglise et un des plus fermes appuis de la foi catholique. Ce coup inopiné abattit enfin l'orgueil des moines; on (201) ne les entendit plus parler avec tant d'insolence, et le pape, que la seule considéra- lion du comte Vitallien avait jusqu'alors retenu, en- voyales défenseurs de l'Eglise les chasser honteuse- ment de la ville. Ils n'en sortirent pas cependant sans y donner des marques publiques de leur emportement et de la passion qui les faisait agir. Voici ce que le pape en écrivit lui-méme à un évéque d'Afrique nommé Pos- sesseur chassé de son siége par les Vandales, et qui s'était retiré à Constantinople (Tom. IV Bibl. PP., p. 911): Nous voulions, dit-il, guérir par motre pa- tience ces faux moines, qui, sous prétexte de religion, me cherchaient qu'à satisfaire lcur haine invétérée ; mais ils son? trop accoutumés auc disputes, trop .ma- leurs de nouvenulés et trop arré(és à leurs opionions ? ils ne veulent point reconnaitre pour caíhotiques ceux qui suivent la tradition des Péres, à motns, qu'il ne se rendent à leurs sentiments, et. ils sont. tellement accou- tumés à calomnier, à médire, à. murmurer et à exciler des séditions, que nous n'avons pu les relenir ni par la douceur, ni par mos averlissements charitables (202), non pas méme par motre autorité. [ls se sont jetés jus- que dans l'assemblée dw peuple, criant et faisant du bruit auprés des statues des empereurs ; et si on me les eüt arrétés, ils y auraient excité une sédilion : mais on les a enfin chassés de Rome. Nous vous écrivons. ces choses dans Vl'apprehension que mous avons que s'ils vont en vos quartiers, ils. ne trompent encore ceux qui ne savent pas de quelle maniére ils se sont comportés chez nous. On aurait de la peine à comprendre ce quele pape voudrait dire dans cet endroit ou il parle du tu- multe que ces moines excitérent auprés des statues des empereurs (lóid.), si eux-mémes ne l'avaient ex- ( pliqué daus un écrit qu'ils publiérent peu de temps aprés leur retour à Constantinople. L'évéque Posses- seur ayant rendu publique la leltre que le pape lui avait écrite à leur sujet, ils ne crurent pas devoir demeurer dans le silence. Jean Maxence, à qui on donne en quelque occasion le titre d'abbé, prit la plume au nom d'eux tous, et, par une adresse assez ordinaire à des gens de son caractére qui s'intriguent et qui (203) cabalent pour faire recevoir une mau- vaise doctrine, il commence par supposer que la lettre qu'on faisait courir n'était pas du pape, mais de quelque enuemi de l'état monastique. Ensuite il se plaint fort du pape méme, de ce qu'aprés quatorze. mois de séjour qu'ils avaient fait à Rome, il n'avait jamais voulu leur donner aucune réponse, quoiqu'il les eüt tenus pendant tout ce temps dans sa commu- nion; que, par considération pour son légat, qui l'a- vait prévenu contre eux fort injustement, et qui était prés de revenir, et pour lui épargner la confusion D d'étre convaincu d'hérésie en leur présence, il avait envoyé les défenseurs de l'Eglse les chasser vio- lemment; en&n que, n'ayant pu se faire écouter ni avoir justice du saint-siége, ils avaient élé obligés, avant que de sortir de Rome, de faire leurs protes- latione dans ane place publique, oà les statues des empereurs étaient élevées, et là de déclarer en pré- sence de tout le peuple la maniére dont on les trai- tait, afin qu'on ne püt pas les soupconner de s'étre relirés secrétement, ni d'avoir abandonaé leur cause. rapportaient le Trisagion à la sainte Trinité, ainsi qu'on avait toujours fait jusqu'alors, elles ne pou- vaient souffrir qu'on y ajoutát ces mots, qui avez été erucifié, ou qui avez sou'fert pour nous. C'est apparem- meni pour contrecarrer ces Orientaux qui en faisaient l'applieation à Jésus-Christ contre l'usage ancien de toules les Eglises, que plusieurs Eglises d'Occident, aprés avoir dit à la messe le Sanctus ajoutaient: Sainte Trinité, ayez pitié de nous, 41415 APPENDIX ÀD BOETIUM. 1416 La conclusion de ce manifeste fut (204) que quicon- A apollinaristes soutenaient pareillement qu'un de la que ne recevait pas cette proposition, Un de la Tri- nité a souffert, était nestorien et hérétique, ainsi que ceux qui voulaient qu'on y ajoutát Une personne de la Trinité, et qu'on dit Une personne de la Trinité a souffert. C'était en cela précisément que paraissail da- vantage l'impudence de ces moines. Ce ne furent pas là leurs derniers efforts. Soutenus par tout ce qui peut rendre un parti redoutable, par la protection des géuéraux d'armées, par celles des princes et de l'em- pereur méme, qu'ils tronvérent moyen d'engager dans leurs sentiments, ils ne cessérent pendant deux ans de faire solliciter le pape Hormisdas de prononcer en leur faveur. Le comte Justinien, tout changé à leur égard depuis la mort de Vitallien, lui en écrivit aussi plusieurs fois. L'empereur lui envoya un ambassadeur exprés pour len prier; mais, quelques instances qu'ils purent faire, le pape ne voulut rien décider, persuadé que les conciles d'Ephése et de Chalcédoine s'étant suffi- samment expliqués sur toat ce qu'on devait croire, on n'avait plus besoin de nouvelles décisions ; et, croyant au contraire qu'il (205) était trés-dangereux de recevoir de nouvelles expressions en maliére de foi quand on n'en trouvait aucun veslige dans l'anti- quité : Vous (vu) avez entre [es mains, répondit-il à Jus- lin, qui l'avait pressé encore de décider la question, les décrets des conciles d'Ephése et. de Chalcédoine et les lettres du grand saint Léon, Que peut-on y ajou- ter? Que peut-on demander aprés cette source si fé- conde des statuts fidéles ? Celui à qui iis ne suffisent pas s'écarte des régles de la foi. Il aime mieux douter que de croire, disputer que d'élre insiruil, préférer linceríaiw à ce qui est constant et. décidé. Ensuite il ajoute la raison qui l'empéche de recevoir et d'ap- prouver cette maniére si nouvelle de s'exprimer. Car si la sainte Trinilé, continue-t-il, savoir le Pére, le Fils (206) et le Saint- Esprit, est un. seul Dieu, comme le souverain Législateur le dit lui méme : « Ecoutez, Israél, le Seigneur voíre Dieu est un seul Dieu, » il faut nécessairement que celui qui veut qu'un de la Tri- nilé ait soufferi partage la Divinité en plusieurs, ou qu'il croie que l'essence divine soit susceptible de pas- sion el de souffrance... La. sainte Trinité est une chose, elie ne se muitiplie point par le nombre ; et si par rap- port aux personnes elle peut élre compltée, eu égard à Son essence, elle est une et indivisible (Noris hist. Con- troversiz cap. 10). Il y avait encore bien d'autres raisons de faire rejeter: la proposition prise düment comme elle avait été faite d'abord. Boéce les avait touchées dans la premiére conférence qui s'était tenue en présence du pape Hormiedas: car Pierre le Foulon, fameux eutychien, qui s'était emparé du siége d'Antioche, en avait abusé pour introduire dans la croyance des fidéles l'unité de nature en Jésus-Christ, dans laquelle il prétendait que le Sauveur avait eouffert, et en conséquence i| avait ajouté au Trisagion ces mots, qui avez souffert pour (207) nous. Les sévériens, autre secle d'eutychiens encore plus pernicieuse, l'embrassaient aussi. et la poussaient méme jusqu'à dire que toute la Trinité avait souffert et avait été cruceifiée, parce qu'ils ne mettaient aucune différence entre la nature et la personne en Jésus-Christ. Les (a) Quid ergo post illum fontem fidelium statutorum, quid amplius si tamen | fidei terminum | servat, quamli- bet curiosus serutator. inquirat aut opere, aut institu- tione perfectus? nisi forte mavult quisquam dubitare B à C D Trinité avait souffert, parce que niant que Jésus- Christ eüt une &me et un entendement comme les autres hommes, et soutenant que la diviuité lui tenait lieu d'áàme et. d'entendement, cette proposition était favorable à leur dogme. Faut-il s'étonner aprés cela que le pape et les personnes les plus éclairées fissent difüculté de la recevoir comme catholique? Ils ne la condamnérent pas à la vérité comme hérétique, parce qu'elle pou- vait étre susceptible d'un Lon sens; mais ils la rejetérent comme suspecte, dangereuse par sa nou- veaulé, et par l'idée que les héréliques y avaient atta- chée. Cependant Justinien étant. parvenu à l'empire, et ayant redoublé ses sollicitations auprés du pape Jean 1I pour la. faire déclarer catholique, ce pape la fit (208) examiner tout de nouveau: dans un synode, et, ne trouvant plus tant de danger àla recevoir de la maniére dont elle était proposée, et parce que les sectes qui en avaient abusé étaient presque diseipées, illa déclara catholique. Le pape Agapet la confirma, ensuite le pape Vigil, et. elle le fut par le cinquiéóme concile général dans le sens catholique qu'elle con- tient, en prenant le mot d'uz personnellement et non pas substantiellement; c'est-à-dire par rapport à la personne, et non pas par rapport à la substance. de Dieu, qui est le sens que lui donnaient les hérétiques, el dans lequelle pape Hormisdas, Boéce et les catho- liques les plus éclairés de son temps l'avaient. rejetée. Les moines scythes n'ayant donc pas eu d'abord toute la satisfaction qu'ils.attendaient sur la proposi- lion, Un de la Trinité a souffert, se jetérent sur les matiéres de la liberté et de la gráce, quand ils furent de retour .à Constantinople. L'évéque Possesseur, dont nous avons déjà parlé, avait marqué beaucoup de zéle pour faire rejeter leur proposition; et en plusieurs oecasions i| avait pris la défense (209) de Fauste, évéque de Riez, dont les écrits commengcaient à faire du bruit. Les Sceylhes se disant zéiés défen- seurs de la doetrine de saint Augustin, crurent avoir trouvé l'oceasion de s'en venger, en le faisant passer pour hérétiqne pélagien, sous prétexte qu'il soute- nait celle de Fauste. Constantinople se trouva encore partagée dans ce nouveau différend. Non-seulemenl le clergé et les moines, mais les laiques mémes et les seigneurs de la cour se donnérent la liberté d'en dire lcur senti- ment; ei la dispute n'y fit. pas moins de bruit que celle qui s'est élevée de nos jours en France eur la doctrine de Jansénius. Le pape Hormisdas en ayant été informé par les lettres de l'évéque Possesseur, assembla encore les théologiens de Rome pour savoir leurs sentiments sur ses nouvelles difficultés. Celui de Boéce fut suivi, et l'Eglise par la sagesse de ses conseils se trouva Mbientót tranquille. Maie, pour comprendre ce quise passa dans cette occasion, et la part que Boéce eut à cette affaire, il est nécessaire de reprendre les choses de plus loin (210) et de don- ner une juste idée de Fanuste et de ses écrits. C'est ce qu'on fera dans la derniére partie de cet ouvrage sous le titre d'Ectaircissement sur. Fauste, évéque de Riez, et sur sa doctrine, oà nous renvoyons le lecteur pour ne pas interrompre la suite de l'histoire. quam credere, certare quam noscere, sequi dubia quam servare decreta..... unum. est sancta Trinitas nom mul- tiplicatur numero, elc. Epist. Hormisd. ad; just. 19, ez cod. Vaticano 4961. LIVRE TROISIEME. (211) La paix ayant été affermie entre Justin et Théodorie par les soins de BoBce et de Symmaque, lempereur etle roi cherchaient l'occa-ion de re- connaitre les services qu'ils leur avaient rendus; ils leur (212) offrirent le consulat une seconde. fois. Mais, rassaeiés pour ainsi dire de ces honneurs, ils. 44T1T BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1478 priérent les princes et le sénat deles déférer à leurs À quelque autre endroit que par celui du consulat. enfants. Symmaque n'avait point de fils. Boéce en avait deux de Rusticienne (Boet. ib. de Cons. Phil. lib. v, p. À. Quoiqu'ils fussent, encore fort jeunes, on re- marquait déjà sur leur visage et dans toute leur con- duite des traits de l'esprit et de la vertu de leur aieul el de leur pére. Boéce, plein de reconnaissance et de respect. pour Symmaque, voulant conserver un. nom qui lui était $i cher, l'avait donné à son fils ainé. ll fat appelé Quintus (a) Aurelius Anicius (213) Symmachus; le second fils retint celui du pére, et ftt nommé eomme lui Anicius Manlius Severinus Boetius. On m'avait point encore vu dans aucune famille patricienue deux fréres si jeunes désigués consuls en une méme année : ce priviléze avait été jusqu'alore réservé à celle des empereurs. Cependant les deux fils de Boéce furent tous deux nommés consuls en 522, et leur pére eut la joie de les voir sortir de sa maison à la téte du se- nat, au milieu des aeclamations du peuple et placés dans ces siéges d'honneur destinés aux premiers (/) magistrats, pendant que lui-méme s'acquit une gloire immense par le panégyrique qu'il (244) prononga à la louange de Théodoric. Le discours fini, Boéce, au mi- lieu des deux consuls ses enfants, fut. conduit au cir- que, oà suivant l'usage il donna des jeux et des spec- tacles au peuple, et lui fit des largesses qui ógalaient la magnificence d'un souverain (Cons. Philos., . n, p. 3). C'est ce jour heureux, le plus glorieux de toute sa vie, que la Sagesse lui remet devant les yeux pourle consoler de ses malheurs au temps de sa dis- gráce. Comme on n'avait point vu d'exemple d'une distin- -etion si extraordinaire, plusieurs historiens, qui n'ont pas assez examiné cette circonstance de l'histoire de Boéce, se sont peresuadé que Boéce le pére et Sym- maque l'aienl avaient été désignés consuls l'année 522 (Onuphr. Panvin.); nais le texte de Boéce y est exprés, et il s'explique d'une maniére si c;aire et si préeise, qu'il n'y a aucun lieu de douter que le con- sulat n'ait été déféré à ses fils cette année-là.D'ailleura -ees écrivains n'ont pas fait attention que Symmaque laieul s'appelait, selon la remarque du savant Pére . Sirmond, Aurelius Memmius Symmachus, et le fils de Boéce, Aurelius Anicius Symmachus, et que c'est (215) celui-ei qui y est. inscrit. dans les fastes consulaires pour l'année 522. Cela se justifie non seulement par les fastes consulaires, mais encore par plusieurs ine- eriptions qui se sont coneervées (dont le Pére Sirmond rapporte une), et qui sont marquées du consulat d'A- .nicius Symmachus et de celui de Boéce. Eufia Paul Diaere (L. VII, ad Eut. Pagi. Crit. ad .an, 592 Ann. Baron.) fait assez connaitre qu'il n'en a pas douté, puisqu'il a cru devoir distinguer Boáce .le pére de Boéce le fils, non-seulement par la qualité d'ex consul qu'il lui donne, mais encore par celle de Boéce laucien ex consul, Boetium seniorem ez consulem. Si le fils n'avait pas étó consul du vivant du pére, il aurait été inutile de le distinguer par (a) Martianus Rota, qui avait lu dans le livre de la - Consolation de la Philosophie que Boéce avait vu ses deux fila consuls en une méuie aunée, et. qu'il. avait prononcé en leur présence un discours à la louange de Théodoric ; et, ayant. trouvé aillears que lorsque Théodorie fit sa. premiere eutrée dans Rome; Boéce en avail prononcé un autre en sa présence, et que .Cassiodore désigne dans sa Chronique Pairicius et Hypatius eousuls pour l'année 500, oü Théodoric fit sa premiére entrée dans Rome: de toutes ces circon- gtances mal arrangées s'est imaginé que ces deux consuls étaient les deux fils de Boóéce, quoique selon les arparences il n'eüt pas eneore épousé leur mére. — C'est ce qui à trompé plusieurs autres historiens, qui ont imprudemment nommé Patricius et Hypatius les deux fils de Boéce. Quoique Murmelle et Marianus Rota confondent sou- vent les faits de la vie de Boéce, et placent fort mal le consulat de ses enfants, ils conviennent cependant avec les modernes qn'ils ont été tous deux consuls pendant la vie de leur pére, et on ne les trouve nulle part ailleurs marqués dans les fastes consulaires que pour l'ananée 522. C'est pourquoi (216) le Pére Pagi, dans sa eritique de Baronius eur cet. endroit (4d anm. 522), Vallin, M. Dupin, et tout ce qu'il y a d'habiles geus à présent, ont embrassé le sentiment du Pére Sirmond (c). Mais comme les fils de Boéce étaient trop jeunes pour s'acquitter d'une charge si importante, on ne peut douter que Symmaque l'aieul et Boéce le pére ne l'aient exercée pendan! tout le cours de l'aunée; et que les secours que l'Etat pouvait attendre de ces grands hommes n'aient déterminé Justin, Théodoric etlesénat à déférer l'honneur du consulat à leurs p fils dans une si grande jeunesse. Si on ne vit jamais la pourpre romaine plus honorée, ni la charge de consul exercée avec plus de dignité ; i| n'y eut aussi jamais de consulat plus glorieux ni plus avantageux à l'Eglise. In y avait soixante-six ans que l'Afrique était sou- mise aux Vandales. Gensérie et Trasamond, leurs rois y avaient successivement fait sentir aux catholiques tout ce que la fureur arienne était capable d'invenuter. Leurs églises fermées, les évéques exilés, la perte de la liberté et des biens n'avait pu (217) satisfaire la haine qu'ils portaient. aux défenseurs de la divinité de Jésus-Christ; ils avaient mis en usage les tourments les plus extraordinaires et ce que le paganisme avait inventé de plus inhumain contre les chrétiens, pour obliger les catholiques d'embrasser l'hérésie. On n'a- vait aucune espérance de voir la fiu de tant de maux ; mais Dieu, qui sait mettre des bornes quand il veut à limpiété, renversa tout d'un coup cette puissance C formidable. De toutes les cótes d'Afrique il n'y avait plus que la ville de Tripoli (7) et ses dépendances qui n'étaient pas soumises aux ariens, Trasamond, résolu de l'as- sujetiir, l'assiégea avec une puissante armée. Les Tri- - politains, (e) consternés à ses approche-, étaient prés de se rendre lorsque Cabaon, qui (218) commandait dans]la ville, fut inspiré d'en faire sortir tous les habitants et d'avoir recours à une puissance supé- rieure à eelle de la terre. Citoyens, leur dit-il, on vient nous attaquer injuste- ment, on veut nous réduire en esclavage ; ne vous dé- couragez pas cependant: j'ai appris que le Dieu des chrétiens, à qui nos ennemis font depuis si longtemps la guerre, est un Dieu juste, plein de bon!é et de misé- ricorde pour eeux qui ont recours à. (ui et qui vivent sous ses lois. Ne doutons point qu'il m'abaisse l'orgueit de nos ennemis, et qu'il ne nous en délivre si nous fai- sons pour son honneur tout le contraire de ce qu'ils font pour le eéshonorer. Croyez»moi donc; faisons deux camps séparés l'un de l'autre; que. les femmes et les , enfants se renferment daus. un; nous autres, capables (5) Les anciens Romains appolaient curules les pre- miers magistrats qui étaient assis dans des sióges d'ivoire, comme dans une espàce de tróne ; ces siéges se mettaient dans leur char, et ile y étaient assis quand ils paraissaient en publie, et c'est, du mot latin currus, qui signifie uu char, qu'on a fait curulis. (c) Voyez ses notes sur les lettres d'Ennode, ad lib. vit, ep. 95, et ad (. vu, ep. 1. (d) C'est Tripoli de Barbarie, appelés Laca par les anciens. Procope nomme ses habitants Maurussii; ils étaient idolátres. Les Serrasins, qui avaient em- brassé la religion de Mahomet, s'étant emparés de ces contrées a commencement du huitiéme siecle, on les appela Maures. . (€) Les Tripolitains étaient, encore paiens. 1419 de porter : qu'aucun m'en sorle jusqu'à nouvel ordre, s'il ne veut s'exposer à perdre la vie. V ivons-y dans la continence, bannissons-en l'injustice, le parjure, l'intempérance el [les excós ; envoyons de mos gens habillés comme les Vandales, qui parlent leur langue et qui (219) ne puis- sent élre reconnus. Faisons suivre de loin leur armée et réparons les désordres que ces impies commettent dans les lemples du Dieu des chrétiens et les outrages qu'ils font à ses ministres. On le erut, chacun obéit, et à l'instant on choisit des offieiers et des soldats capables d'exécuter ce dessein. lls gagnérent par des chemins détournés la queue de l'armée des Vandales, et dans tous les lieux oà elle avait profané les églises, renversé les autels, outragé les prétres, ils réparérept ces insultes en pur- geant les saints lieux des immondicees que ces impies y Avaient laissées, car d'ordinaire ils y logeaient leur cavalerie. Ils. relevérent les autels, y brülérent des parfums, et firent des présents considérables aux mi- nistres du Seigneur. L'armée des Vandales s'approcha cependant; elle était déjà en présence des Tripolitains et se prépa- rait à les environner, lorsque Cabaon mit ses troupes en cet ordre de bataille. Ayant un grand nombre de chameaux, illes fit monter par les plus adroits à manier l'arc et la fléche ; il en composa un gros corps en carré, faisant face (220) detoules parls à l'ennemi ; entre les chameaux il placa le reste de ses gens. Dés que les Vaudales furent à la portée du trait, comme ils n'étaient armés que de lances et de sabres, dont ils ne pouvaient se servir que de prés, ils furent ar- rélés, et, se sentant, percés de tous cótés, ils furent bientót mis en désordre ; leurs chevaux mémes, deve- nus furieux par la douleur que leur causaient les flé- ches ennemies, renversaient les cavaliers ou se jetaient avec fureur les uns sor les autres; de sorte qu'en moins de trois heures toute cette arinée se trouva dé- faite, et Trasamond, en ayant ramassé les débris, fut obligé de se retirer avec honte. Il. fut. si sensible à sa perte, que rien ne l'en put coneoler. Peu de jours aprés il en mourut de douleur. Mais dans ces moments ou les passions les plus violentes ont cou- tume de quitter les hommes, les siennes se rallumé- rent. La haine qu'il portait aux catholiques le suivit jusqu'au tombeau ; car, ayant fait venir Hildéric, qn'il avait désigué pour son successeur, il lui fit promettre avec serment que, pendant sona régne, les églises ca- tholiques ne seraient point ouverles, (221) leurs évé- ques exilés ne seraient poiut rappelés, ni les défen- seurs de la coneubstantialité du Verbe rétablis dans leursanciens privileges. Hildéric le jura; mais, soit qu'il füt persuadé que toutes les disgráces arrivées à 'l'rasamond sur la fin de son régne étaient une juste puniliou des excés qu'il avait commis contre les ca- iholiques, soit que ces rigueurs répugnassent à la douceur de son tempérament et à sa bonté naturelle APPENDIX AD BOETIUM, les armes, nous nous retirerons dans. l'autre ; À b C (car il tenait beaucoup de sa mére Eudocie (a), fille de D l'empereur Valentinien), pour ne pas ee parjurer, dés que Trasamond eut perdu connaissance, il donna ses ordres pour rétablir les catholiques daus tous leurs droits avant que de monter sur le tróue. L'ordre pu- blié, les évéques exilés prirent la route de Carthage ; ils y arrivérent en grand nombre. Le peuple fidéle fut au-devant bien loin sur le rivage de la mer, les uns ayant des (222) lampes, d'autres des flambeaux ou des palmes à la main. On les conduisit à la grande église, chantant les louanges de Dieu en autant de langues différentes qu'il y avait de nations qui habi- taient cette grande ville. La nouvelle de cet événement arriva à Rome lors- qu'on venait de cesser les réjouissances publiques (4) Genséric l'avait emmenée captive lorsqu'il avait pillé Rome. (5) M. Fleury, dans son Histoire ecclésiastique, rap- porte cet. événement à l'année 523, sous le cousulat 1480. qu'on y avait faites pourle consulat des enfants de Boéce. Il y fut regardé comme les prémices des grá- ces que Dieu devaiv répandre pendant le cours (7) d'une magistrature exercée par deux hommes qui semblaient n'étre nés que pour le bien de l'Eglise. 1l fut suivi d'un autre qui ne fut pas moins surpre- nant. Les Laziens, habitants de Pancienne Colchide, iributaires des Perses, se soumirent tout. d'un coup à la foi de Jésus-Christ, et leur roi, converti par un mi- racle de la gráce qui a peu d'exemples, envoya en méme temps des ambassadeurs au pape Hormisdas faire hommage à Jésus-Christ en la personne de son vicaire en terre. (223) Ce changement si subit parai- ira incroyable, mais il est trop avéré pour le révoquer en doute ; et voici de quelle maniére il arriva. Canaxe, leur roi, étant mort, on s'attendait que Cat, son fils, irait à la cour du roi de Perse recevoir de sa main, selon l'usage, le sceptre et la couronne (Theoph. an. 5 Justini, p. 144). l1 parut quelque Lemps irrésolu sur ce qu'il devait faire, et les grands de ses Etats ne purent pénétrer la cause de son irré- solution. Quelques-uns se persuadaient qu'il pensait à les remettre à son frére; mais on fut fort surpris lorsqu'on le vit tout d'an coup prendre la route de Constartinople, et s'aller jeler entre les bras de l'em- pereur Justin : Zlant déjà chrétien dans le cour, lui dit-il, 7e n'ai pu me résoudre à recevoir des Persans (a couronne ni l'investiture de mon rojyauwe ; je n'aurais pu le faire sans me souiller par les sacrifices profanes et par les aulres cérémonies impies qui accompagnent ordinairement cetie action, je les ai en horreur ; c'est de vous que je viens les recevoir, c'est ce qui m'amóne ici, et le désir que j'ai d'y recevoir le baptéme. On ne sait (224) qui lui avait inspiré un si pieux dessein ; il n'y avait point de chrétien dans ses Elats, et ses sujets étaient tous idolátres. Cependant comment croira-t-on si l'on n'entend parler des mysléres de la foi, et comment en entendra-t-on parler s'ils ne sont annoncés par des ministres de l'Evapgile? Mais la gráce du Trés-Haut n'est pas toujours attachée aux régles ordinaires. Le souverain Pasteur, qui connait par leur nom toutes ses ouailles, sait les appeler quand il veut et par qui il veut, et leur faire entendre sa voix saus le minisiére de l'homme. Peut-étre ce priuce avait-il oui parler de Jésus-Christ aux Ibériens, peuples catholiques, voisins de ses Etats; c'est tout ce qu'on en peut dire de plus certain ; et il n'y a au- cune apparence qu'il soit venu à Constantinople sous l'empire de Zénon pour. des affaires particuliéres, ni qu'il soit redevable de sa conversion aux miracles du saiut solitaire Daniel, comme le prétend le cardinal Baronius ; car les historiens en parlent comme d'un jeune prinee qui n'était pas encore engagé daos le mariage lorsqu'il vint à Constantinople recevoir la couronne (295) des mains de l'empereur Justin, . ce qui ne se trouverait pas véritable s'il y avait déjà fait un voyage sous l'empire de Zénon. Justin, zélé catholique, embrassa avec joie l'occasion qui se présenta d'étendre le royaume de Jésus-Christ. Il recut avee honneur le roi de Colchide, le fit bapti- ser et l'adopia pour son fils (TAeoph. ibid.). Il. lui fit épouser Valérienne, personne de distinction, 'et, le déelavant roi des Laces, il lui donna une couronne semublable à celle des empereurs romains, des habits blaacs magnifiques, oü était l'image de l'empereur relevée en. broderie, et plusieurs autres choses de grand prix, et le renvoya ensuite avec honneur dans ses Etals, Ses sujets suivirent bientót son exemple, en peu de temps la Colchide fut toute chrétienne. Cela arriva sous le régne de Cabades, roi de Perse, et fut. cause de la guerre qu'il y eut entre Justin et lui et qui dura longtemps. : de Maxime ; mais il s'est trompé, et les autres histo- riens qui l'ont précédé ei suivi ont eu raison de la rapporter à l'aunée 522. 1484 BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1482 La eroix de Jésus-Christ brillait done partout et À techrist. En effet, il avait presque tous les caractéres PEglise, jouissant d'une paix assez profonde, rem- portait tous les jours de nouveaux (226) avantages. Dieu, cette méme année, la fit encore triompher d'une maniére qui ue fut pas moins surprenante de limpie Dounoas, dit le fléau des chrétiens, qui les persécutait depuis longtemps; on crut qu'elle en fut redevable aux priéres de Boéce, Dounoas était Juif de nation ; je ne sais par quelle aventure il était par- venu à la couronne d'Hémaire. C'était une province de l'Arabie Heureuse, dont les habitants étaient ap- pelés Homérites par les Grecs, et par nous Sabéens (a). Dans le quatriéme siécle et sous l'empereur Con- stance, ils avaient recu la lumiére de lEvangile par les soins d'un homine apostolique nommé Théophile, qui leur avait été envoyé. Mais Dounoas, deux cents ans aprés, s'étant mis à la téte d'une troupe d'Arabes et de Juifs, fit irruption dans leur pays et les con- traignit de se soumettre. Il leur avait promis de leur laisser le libre exercice de leur religion (PAil. (i5. 1, P. 411). Sitót qu'il se sentit affermi, il (227) se mo- qua de toutes ses promesses, et leur fit connaitre la haine qu'il portait au noti chrétien par la maniére inhumaine dont il traita tout ceux qui refusérent d'y renoucer. On creusait par ses ordres des fosses pro- fondes, et on y allumait de grands feux ou on jetait sans exceplion tous ceux qui ne voulaient pas em- brasser le judaisme : c'est de là que le surnom d'Au- leur des Fosses lui fut donné. Négra, que quelques géographes nomment Nage- ran ou Nagran, une des principales villes des Sa- béens, indignée du traitement que ce tyran faisait à ses nouveaux sujets, refusa de se soumeltre. Le fa- meux Arétas, un des grands capitaines de ce temps- là, en était gouverneur. Dounoas l'assiégea, et, voyant que la grande résistance de ces généreux chrétiens rendait ses efforts inutiles, désespérant de l'emporter par la force, tácha de l'avoir par artifice. On capitula ; le tyran. confirma tout ce qu'ii avait promis par les sermenis les plus horribles ; mais dés quil y fut entré, il n'épargna. rien pour engager ces habitants d'embrasser le judaisme (Baron. ibid. p. 93; Bad. ad 9A Oct.). Les caresses, les avantages temporels ne (228) pouvant rien sur les cceurs de ces chrétiens fidéles, il fit éclater sa cruauté sur eux de la maniére la plus horrible. Persuadé que les ecciésiastiques et les moines étaient les auteurs de cette admirable constance, qu'il regardait comme une opinuiátreté insupportable, il fi& dresser un bücher au milieu de la place, et ayant rassemb)é tous les préires, lea mioiues et les vierges consacrés à Dieu qui étaient dans la ville et aux environs, il les fit brüler tous en- semble. Ce coup, bien loin d'ébranler ia fermeté des chrétiens, ne fit qu'augmenter leur courage : c'était . à qui courait le plas vite au martyre. Trois cent quarante des principaux habitants de la ville eurent la téte eoupée avec leur gouverneur Arétas (2). La rage du Lyran n'étant pas encore satisfaite, sans - distinction de sexe ni d'áge, 11 fit de méme massacrer la plupart des habitants, et voulut.qme ceux qui res- 'faient et. qui avaient échappé à sa cruauté fussent vendus et réduils en servitude. Si dans cette occasion .. 0n vit des excés (229) inouis de cruauté, on ne vit | pas moins de prodiges de la gráce de Jésug-Christ "ni du courage invincible de ces chrétiens. Les enfants couraient au martyre avec leurs péres et leurs mé- res, et préféraient le feu et les tourments aux caresses qu tyran. La nouvelle de tant d'exeàs fut bientót répandue : on commencea à redouter la puissance du cruel Dou- noas; on erut à Rome que la fin du monde n'était pas éloignée, et que ce tyran pouvait bien étre l'An- (a) On tient que la reine de Saba leur avait fait em- . brasser le judaisme ; qu'ils l'abandonnérent dans la suite et devinrent paiens, et le furent jusqu'au temps . de l'empereur Constance. - Parnor. LXIV. B C auxquels celui-ci est désigné par les prophétes. Mais, pendant que chacun en raisonnait selon ses idées, et marquait son trouble et son appréhension Boéee était tranquille, et, souvent prosterné aux pieds des auiels, il demandait à Dieu avec larmes de vouloir mettre fin à cette sanglante persécaution, ou de le retirer. de cette vie pour lui épargner la douleur de voir son Eglise traitée avec tant d'indi- gnité, et. ses véritables adorateurs devenir le jouet et la proie des ennemis de son saint nom. Cene sons pas là, Seigneur, lui disaitil, les pro- messes que vous nous (930) avez faites, ni ce que vos prophàtes ont prédit des Juifs perfides, qu'ils seraient dispersés par toute la terre, traités comme des esclaves, sans roi, sans Etats, sans préires, sans autelis, en pu- nition de UÜhorrible déicide qwils ont commis. Les voici maiítres d'un royaume d'une vaste éiendue, iis ont un roi de leur nation, assis sur le tróne, armé de pou- voir et menagant de délruire bienlót l'empire. de votre Fils Jésus-Christ. Aprés avoir ainsi continué quelque temps ses pri&res, il se releva plein de confiance, qu'on verrait bientót la fin de ces maux. Soit que Dieu lui eüt ré- vélé ce qui devait arriver dans peu à l'impie Dou- noas, soit que par ses lumiéres naturelles, qui étaient fort percantes, il eüt. pénétré dans l'avenir, il conso- lait ses amis déconcertés par des événements si ira- giques, en les assurant qu'on connaitrail bientót combien Dieu est fidéle et immuable dans ses pro- messes. En effet, l'année du consulat qu'il exercait n'était pas expirée qu'on apprit qu'Elesbaon, (c) roi d'Au- xume en (231) Ethiopie, chrétien fort zélé et ancien ennemi de Dounoas, excité par les priéres de l'em- pereur Justin, soutenu des forces d'Egypte et d'O- rient, était venu attaquer le tyran, lavait enfin vain- cu, fait prisonnier dans le combat, et lui avait ólé la vie. Les écrivains arabes racontent la chose d'une mnaniàre nn peu différente (TAéoph. an. 5. Just. ibid., Baron. ibid.) lls prétendent que Dounoas, se trouvant pressé par les Abyssins, poussa son cheval avec tant de vitesse qu'il ne put le retenir ni l'empécher de se précipiter dans la mer, dont il était yroche. Toute la famille du tyran éprouva la juste sévérité du vainqueur; il vengea sur elle les excés qu'il avait commis contre les chrétiens, se rendil maitre de tout son pays et y rétablit le- christianisme. Q'est ainsi que Dieu, aprés s'étre servi des impies pour punir les péchés de son peuple ou pour éprouver sa foi, jette au feu les instruments dont il s'est servi pour le chátier, et.rend daus leur défaite son Eglise ainsi purifiée par la persécution plus glorieuse et plus triomphante qu'elle n'était auparavant. Depuis ee moment on ne vit plus Boéce agir en homme. Elevé par sa (232) foi au-dessus des faibles lumiéres de la raison, infiniment éloigné de toutes ces vues basses et terrestres selon lesquelles se me- sure la sagesse humaine, il n'eut plus que Dieu.pour objet dans toutes ses entreprises, et contre toute es- péranee il en attendait de lui seul le suecés. Ayant surpassé tous les autres consuls dans son consulat, on peut dire que dans l'exercice de celui de ses fils ilse surpassa luiumméme. Jamais on ne vit dans un homme plus de désintéressement, plus de grandeur d'àme, plus de zéle pour la relgion, plus d'amour pour le bien publie. Les couriisans de Théodorie, toujours insatiables et préts à ravir les biens de ceux qui n'étaient pas en état de leur résister (Boet. L. 1, de Cons. p. ^), lui donnérent encore plus d'une fois occasion de le faire paralire dans toute son étendue. Le patrice (b) L'Eglise l'honore d'un culte public comme mar- tyr le 24 octobre. (c) Il se démit de ses Etats sur pour embrasser la vie monastique. la tin de ses jours A1 1483 APPENDIX AD BOETIUM. 1484 Paulin; qui avait été consul en 498, ou selon Cas- À se plaint lui-màme (Líb. r de Cons. PhiL, p. 4) de siodore, en 499, homme distingué par sa vertu et par sa noblesse, respectable par son áge, se trouva dans sa vieillesse en proie à l'avarice de. ces loups affamés: c'est ainsi que Boéce les appelle. Ils s'é- taient emparés des biens de cet homme consulaire, et commencaient (233) de les partager entre eux. Ils le dévoraient avec d'autant plus d'assurance que son extréme vieillesse le mettait dans l'impuissance de s'y opposer; mais Boéce ne l'eüt pas plutót ap- pris que, sans égard, sans ménagement pour le cré- dit que ces pestes publiques avaient à la eour, il fut trouver Théodoric, et lui dépeignit avec des cou- leurs si vives l'abus que ces courtisans faisaient de la protection qu'ils leur aecordait, et le tort que cela lui faisait à lui-móme dans l'esprit de ses sujets, à qui une conduite si tyrannique le rendait odieux, qu'enfin le roi fut obligé de faire cesser ces brigan- dages, et que le patrice Paulin fut rétabli dans tous ses biens (Lib. 1 de Cons. p. A). L& loi de la charité et le zàle de la justice furent les seuls motifs qui pu-. rentfaire agir Boéce dans cette occasion; car on ne voit point que Paulin eut avee lui aucune liaison partieuliére. Au contraire, l'histoire nous apprend qu'il avait eu de grands différends avec Festus ef Symmaque, les beaux-péres de Boéce, qui ne purent se terminer que par des commissaires que Théodo- ric leur donna (Cassiod., |l. r, ep. 23), et c'est ce qui reléve infiniment (234) cette circonstance de sa vie. Les méchants frémissaient de rage dans leur cceur, et déchiraient secrétement par les calomnies les plus &troces la réputation de ce saint homme ; mais il sa- vait que le premier devoir d'un magistrat chrétien était de retirer de l'oppression tous ceux qui gé- missent sous la tyrannie des puissances de ce monde : lami comme lindifférent, l'étranger comme le ci- toyen; et qu'il se rend indigne d'un nom si respec- table et d'un rang si élevé quand il appréhende les ressentiments des hommes, lorsqu'l s'agit de faire iriompher la justice et la vérité. C'est pourquoi il méprisait leurs efforts, et, ressentant l'injure faite à chaque particulier comme si elle avait été faite à lui-méme, il sacrifiait avec joie ses intéréts les plus chers et sa vie méme en s'opposant partout à l'ini- quité. Quelques anciens historiens qui ont parlé de Boéce: ont cru que dans cette occasion il fut éloigné de la cour coimmme un homme incommode qui fati- guait le prince par ses remontrances continuelles et trop libres, ou comme un homme soupconneux qui eroyait trop légàérement trouver des concussions (235) et de linjustice ou il n'y en avait pas. Ils .- ajoutent (Palm. Florent. Chron. Marius ho. in vit. Boet. que Théodorie fut séduit par les artifices de ses ennemis et par la jalousie méme de quelques sénateurs qui ne voyaient pas sans envie la grande élévation et l'autorité presque souveraine que Boéce et Symmaque avaient dans Rome; mais que Théo- dorie, ayant reconnu l'injustice de ses favoris et loppression qu'ils faisaient souffrir à Paulin, l'avait rappelé peu de temps aprés, et ensuite honoré de la charge de préfet du prétoire. Il est vrai que Boéce (a) Livre 1 du Code, Tit. 96. (5) Boetius jam pridem exsilio revocatus, et praetorio prafectus, etc. Matt. Palm. Flor. in Chron. (c) Tu quoque n. m. tandem tot periculis adduci po- tuisti, ui. cum Decorato magistratum | gerere putares cum in eo mentem mequissimi scurrza delaloris respi- ceres. Cons. Phil. p. 4, 1. 3. ; (d) Ce Déeoratus a survéecu longtemps à Boéce. 1l parait qu'il a été le fils de Décorat, questeur frére ainé.d'Honorat, dont il est parlé chez Cassiodore (Ep. 93 et &, l. v) et dans les notes du pére Sir- mond sur !a dix-septi&me Lettre du quatriéme livre d'Eunode, qui est adressée à Décorat l'ainé. Il y a un resceriti de Théodoric parmi les lettres de Cassio- dore, adressé à ce Décorat, vieaire ou adjuteur, oü B C D quelque chose d'injuste que le sénat avait fait contre lui, et qui aurait dü le détacher de ses intéréts s'il avait eu moins de zéle pour sa gloire. ll. dit méme avoir écrit l'histoire de cette premiére persécution, et tout ce qu'il eut alors à souffrir de l'injustice des hommes; et il y a lieu de croire que c'est de ce premier exil qu'il veut parler. Mais, comme cet écrit & été perdu, ainsi que beaucoup d'autres des siens, nous sommes privés de la connaissance de ce qui se passa dans cette intrigue. Quelques écrivains ont cru devoir rejeter comme peu certaine une circonstance (236) si importante de la vie de Boéce, fondés sur cette réflexion que la charge de préfet du prétoire dont on prétend qu'il fut bonoré par Théodoric aprés son retour, était une charge militaire qui ne convenait point à un magistrat occupé toute sa vie des fonctions civiles. Mais ceux qui raisonnent ainsi ne font pas voir qu'ils soient beaucoup versés dans l'histoire; car la charge de préfet du prétoire dans son ori- gine n'était pas moins civile que militaire, et quand méme on leur accorderait qu'elle aurait été seule- ment militaire, il est certain que dés le régne du grand Constantin elle devint une magistrature ci- vile etla premiére dignité de l'Empire. Ce prince en créa une autre pour]la guer;e, qu'il donna à un officier militaire qui fut appelé comes belíi, comte de la guerre, ce qu'était à peu prés autrefois en Franee le connétable ; mais le préfet du prétoire ne laissait pas d'avoir là puissance du glaive, et de décider en dernier ressort des affeires les plus importantes. On lui rendait les honneurs dus à la souveraineté, et il en avait méme toutes les marques, comme on peut le voir dans le (237) Code (a) de Jnstinien. Aiusi Boéce a pu étre préfet du prétoire sans jamais avoir eu le commandement des armées ni avoir exercé au- cune charge militaire, Et Palmerius (5) dit expressé- ment dans sa Chronique qu'ayant été presque aussi- . tót rappelé d'exil par Théodorie, il fut honoré de cette charge. Cela est d'autant plus croyable que - Boéce nous apprend lui-méme, aprés avoir parlé des premiéres charges qu'il avait exercées, que Théo- dorie lui en donna une autre qu'il eut beaucoup «e peine d'accepter. Une des raisons qui l'en éloignaient davantage était d'avoir pour assesseur (c) dans cette charge un certain Décoratus (d) qu'il connaissait pour (238) un fourbe et pour l'ennemi de tous les gens de bien, et l'aecusateur du sénat. Cette circonstance donne beaucoup de poids au sentiment de Palme- rius, car il n'y a aucune apparence que Boéce ait eu pour assesseur un si méchant homme dans la charge de maítre du palais, ni dans celle de maitre des of- fices. il n'était point alors question de sa fidélité ni de celle du sénat; aucun courtisans n'avait (239) encore osé le rendre suspect à Théodoric, et Boéce n'avait pas sujet en ce temps-là de craindre de trou- ver un dénoneiateur dans le magistrat qui devait l'aider dans les fonctions de ces charges. Quoi qu'ilen soit, Boéce était parvenu au plus haut degré d'élévation oà pouvait aspirer un parti- culier dans l'empire. Tout pliait sous lui : regardé il est appelé homme dévot, vir devotus, mais il n'en - était pas plus homme de bien; ce n'était qu'un titre d'honneur attribué particuliérement à ces ma- gistrats inférieurs dont l'offüce élait -d'assister aux jugements que le préfet du prétoire rendait, de ré- diger les actes, et en son absence de prononeer. méme et de rendre la justice. C'est ce qui se voit. dans une ancienne souscription d'un acte, rapporlée par Cujas, oà Flavius Théodorus, qui avait une charge semblable, est appelé homme dévoet, vir devotus, memorialis sacri crinii epistolarum | ezadjutor. . C'est en ce sens-là que ce Décorat, accusateur de Boéce, | est appelé V. D., c'est-à-dire vir devotus, et devotio tua (Epistola 34, apud Cassiod. l. v). 1185 BOETII VITA ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1486 de son prince, comme le plus ferme appui de sa A fonctions de leurs charges. C'est sous sa conduite que couronne, redouté de ses ennemis, qui semblaient aprés tant de tentatives inutiles n'oser plus l'atta- quer; honoré et respecté de tous les gens de bien comme le protecteur de l'innocence, aimé de tout le monde comme le pére de la patrie, soutenu par les voeux et par les priéres que toutes les Eglises ne ces- saient d'offrir à Dieu pour la conservation d'un pro- lecteur si cher, son cceur cependant ne s'éleva point dans cette haute fortune, il ne fut point touché de cette grandeur mondaine, et elle ne fut point capa- ble de l'enfler. On trouva en sa personne ce que les Péres ont toujours regardé comme un prodige des plus rares, une humilité profonde au milieu des hon- neurs et des (240) applaudissements. Ii semble que saint Augustin ait fait par avance le portrait de Boéce quand il nous a donné l'idée d'un magistrat vrai- ment chrétien. Deux genres d'hommes, dit ce Pére (Aug. in Psalm. 51, 4. 8), se trouvent mélés dans le monde. L'un oc- eupé des choses du ciel, l'autre de celles de la terre ; le coeur de ceux-ci est. enseveli dans les soins de la lerre, celui des premiers est uni aux esprits bienheu- reux dans le ciel; ceux-ci mettent toute leur espé- rance dans les trésors, dans les grandeurs mondaines, inconstantes et périssables ; les autres portent leurs désirs vers les biens célestes, qui ne peuvent man- quer. Mais comme il n'est pas possible que ceux qui par leur office sont. chargés de la dispensalion des choses divines ne laissent pencher quelquefois leur cceur vers la terre, quoiqu'ils préchent tous les jours des vérites toutes célestes; il arrive aussi souvent que ceux qui se trouvent engagés dans l'administration .des affaires temporelles ne laissent pas de tenir leurs ecurs élevés vers le ciel; et l'on peut voir un citoyeu de la Jérusalem céleste couvert de la pourpre, un - eonsul (241) ehargé de la conduite de la république, . n'avoir que du mépris pour la grandeur qui l'aecom- . pagne, et soupirer sans cesse aprés la bienheureuse - éternité. * En effet toutes les marques superbes de sa dignité lui étaient à charge ; il ne les souffrait qu'avec peine, et les quittait le plus tót qu'il pouvait: c'est ainsi que véritablement il pouvait dire avec Esther: Vous savez, Seigneur, que je hais la gloire des impies, et que je déteste toute leur pompe. Si je parais certains Jours en public dans l'éclat el. dans. la magnificence, ce n'est point l'inclinalion de mon ccur qui m'y porte, mais l'engagement indispensable ow je me trouve par - mon état. Ma propre gloire est un poids qui m'accable, et je ne soupire qu'aprés les jours oi je pourrai vous goüter dans la retraite et dans le silence (Esth. c. 15). En effet Boéce, dans les moments qu'il pouvait se - dérober de la cour, fuyait aussitót dans la solitude. . Le désert de Sublac (a), éloigné d'une (242) jour- née de Rome, oü le grand patriarche saint Benoit - g'était retiré, avait pour lui des charmes qui ne peu- . Tritlem. in Cat. Script. . gaint Benoit . vent s'exprimer (Murm. 2n vii. Boet.) et l'homme . admirable qui l'habitait en avait encore davantage: ils avaient lié ensemble une amitié trés étroite (Joan. Eccl. Un autre sénateur nommé Tertule, qu'on croit avoir été le pére de saint Placide, l'y aceompagnait ordinairement. Là, ou- ; - bliant ce qu'ils étaient selon le monde, ils se faisaient un plaisir de se méler avec ces humbles solitaires, des'exercer avec eux dans les jeünes et dans les veilles, dans l'oraison et dana le chant des psaumes. Joyeux de paraltre comme les plus pelits de cette troupe d'anges terrestres, ils auraient voulu y passer le reste de leurs jours; mais ce n'était pas l'ordre - de Dieu sur eux. Aprés avoir pris de nouvelles forces dans l& contemplation des choses célestes, les renvoyait, pleins d'ardeur et de zàle pour la gloire du Seigneur, continuer les (a) Il s'appelle,aujourd'hui Sollagoa; ce n'était pas " leMont-Cassin, comme l'ont cru quelques écrivains B C Boéce (243) fit ces merveilleux progrés dans la vertu, qui le rendirent supérieur à toutes les persécutions qu'on lui préparait; qu'il se revétit de cette force et de cecourage que rien ne put ébranler: c'estlà qu'il apprit ce parfait mépris qu'un chrétien doit faire de toutes les choses qui passent, et à faire le cas qu'il devait du bonheur qu'il y a à tout risquer, à tout per- dre, et à donner méme sa vie pour soutenir les inté- réts de Dieu. llavait besoin de ce secours, car Je temps de ces rudes épreuves approchait, ou il eut à combattre con- tre ce que la nature, la chair et le sang ont de plus flatteur et de plus capable de séduire: il allait se trouver dans ces occasions délicates oü le chrétien, pour donner à Dieu des marques de sa fidélité, doit tout perdre pour ne pas se perdre lui-méme. Comme les aneiens écrivains de la vie de Boéce ont répandu la confusion sur cette partie de son histoire qui est la plus importante, en mélant comme ils ont fait le sacré et le profane, les intéréts de l'Etat avec ceux de l'Eglise, la gloire de mourir pour sa patrie avec celle de donner sa vie (244) pour la foi, nous sommes dans l'obligation d'éclaircir toutes les cir- constances qui accom pagnérent sa persécution, et d'en laire voir l'origine. Il y avait déjà plus de trente ans que Théodorie ré- gnait en Italie avec autant d'équité que de bonheur. Quoiqu'engagé dans l'hérésie, il avait toujours affecté de trailer les catholiques avec beaucoup de modéra- tion. Jusqu'alors il n'avait rien paru dans sa con- duite de la férocité naturelle à sa nation, au con- traire il avait aboli certains usages barbares que les Romains avaient retenus encore du paganisme (Apud Cass. |. b, ep. A2). Car on trouve parmi ses lettres celles qu'il écrivit au consul Maxime pour l'engager d'abolir ces spectacles cruels qu'on donnait au peuple, oü on se jouait pour ainsi dire de là vie des hommes en les faisant combattre contre les bétes. Depnis peu il avait méme donné des marques de sa piété en. faisant présent à l'église de Saint- Pierre de Rome de deux chandeliers d'argent du poids de soixante-dix livres (Baron. 16). On ne crut pas déshonorer la majesté de Dieu en les recevaut, ni en faisant servir dans (245) son saint temple les présents d'un prince arien, à qui on croyait étre re- devable de la liberté et de la.paix dont l'Eglise jouis-. sait sous son régne. En effet, bien !oin d'avoir ja- mais interrompu les assemblées ecclésiastiques, ni diminué les priviléges de l'Eglise ni du clergé, il les avait augmentés, et maintenu par son autorité toutes les régles qui y avaient été faites pour les moeurs et pour la discipline. Enfin les Eglises qui avaient l'a- vantage d'étre sous la domination des princes catho- liques n'étaient pas plus tranquilles que celles d'Ita- lie sous Théodoric. Il est vrai que Boéce avait beau- coup eontribué à le rendre si traitable, et que, pen- dant qu'il fut maitre de son esprit, et que ce prince voulut bien se laisser conduire par la sagesse de ses conseils, son régne fut heureux et l'Eglise paisible. Mais, soit que les péchés des Homains les eussent rendus indignes de jouir plus longtemps de ce bon- heur, soit que Dieu connüt que ce calme était funeste à la piété des fidéles qui se ralentissait tous les jours, et que la persécution réveillerait leur ferveur, il per- mit que Théodorie changeát tout (246) d'un coup en l'abandonnant à lui-méme. Voici quelle fut. l'occasion de ce changement si subit. Le pape Hormisdas décédé peu de mois aprés que Boéce eut fini l'exercice du consulat de ses fils, Jean, diaere de l'Eglise de Rome, fut élu en sa place parle consentement unanime du clergé, aprés que le saint-siége eut vaqué sept jours. Il était sorti d'une ilustre famille de Toscane; c'est celui-là méme de la vie de Boéce, puisque ce fameux monastére ne fut fondé qu'en 529, qualre ans aprés sa mort, 44871 avec qui Boéce avait lié une étroite amitié long auparavant, et à qui il avait. dédié plusieurs de ses ouvrages. Bo&ce le consultait sur toute sa conduite, ils brü- laient tous deux du zéle de la gloire de Dieu, leurs entretiens roulaient ordinairement sur les moyens de la procurer, soit en extirpant les hérésies, soit en éloignant tout ce qui pouvait entretenir le vice parmi le peuple (üdéle, et établir le bon ordre daus le clergé. Jean se voyant élevé sur la chaire de saint Pierre, et Boéce parvenu au plus haut degré de puis- sance et de crédit, leur zàle prit de nouvelles forces, etil n'y avait rien qu'on ne düt attendre de leur union. (247) Dans ce temps-là l'empereur Justin, qui ne pensait aassi de son cóté qu'à faire régner Dieu dans ses Etats, fit de nouvelles lojs contre les hérétques, pour purger l'aire du Seigneur de l'ivraie qui était mélée avec le bon grain. Dans cette vue il avait or- donné qu'on ferait une recherche exacte de tous les manichéens qu'Anastase son prédécesseur avait non- seulement épargnés, mais favorisés, ef qu'on les pu- nirait de mort. A l'égard des paiens et des autres hé- réliques, il s'était contenté de les déclarer inca- pables de posséder aucune charge, dans l'appréhen- sion, dit-il, qu'ils n'en prisseut occasion de vexer les APPENDIX AD BOETIUM. temps A palais et de réduire en cendres tont Constantinople. B chrétiens et particulierement les évéques (Lib. xi, c. de Hareí.); mais en méme temps, pour ne pas choquer Théodoric, il avait excepté de la |loi générale les Goths héréliques ariens alliés de l'Em- pire. C'était donner cours à l'arianisme, qui n'avait déjà fait que trop de progrés dans l'Orient et dans YOeccident, c'était favoriser la lácheté de certairs ca- tholiques qui, déjà ébranlés par les efforts des ariens, ne manqueraient pas d'embrasser leur parti, le voyant autorisé par les lois civiles, et ses (248) sectateurs admis aux dignités et aux charges de l'Etat, et soutenus par les deux princes qui se partageaient presque tout lmpire d'Orient et d'Occident. La crainte des chátiments avait retenu jusqu'alors plu- sieurs mauvais catholiques; mais étant bannie de . leur cceur par la loi que Justin venait de publier, il semblait que rien n'était plus capable de les conte- nir. C'est ce qui causa un chagrin mortel au saint pontife et à Boéce. Ils résolurent d'employer tout ce qu'ils avaient de crédit pour engager Justin à révo- quer l'exception qu'il avait faite en faveur des Goths ariens, et à se servir de la puissance que Dieu lui avait mise entre les mains aussi bien conire les ariens que contre les autres hérétiques. Ils en écrivi- rent à Justin; ils firent agir auprés de lui les amis qu'ils avajent à Constantinople, et l'impératrice Eu- phémie, princesse d'une piété et d'un zeéle admirables pour la gloire de Dieu et pour la pureté de la foi, bien informée des intentions du pape et de celles du patrice, s'y porta avec tant d'ardeur, qu'elle obtint bientót ce qu'ils souhaitaient. Elle représenta si vive- ment (249) à l'empereur les défenses que Dieu avait faites à son peuple d'entrer en aucune alliance avec ses ennemis, et le danger oü i! était d'attirer sur sa personne et sur sa famille les malheurs dont sont menacés ceux qui contreviennent à sa loi, que, sans craindre les suites qui en pourraient arriver, ni se mettre en peine de perdre l'amitié des princes ariens, il ordonna par une autre loi que les églises usurpées par ces hérétiques seraient rendues aux catholiques, et que les évéques catholiques s'empareraient de celles que les ariens auraient fait bátir dans leurs diocéses, el les consaereraient suivant l'usage de l'Eglise. . C'était saper l'arianisme par ses fondements; car, dés qu'une secte n'a plus de lieu pour s ass-mbler ni pour exercer sa religion, elle ne peut pas subsister long- temps. Dansle moment que Théodorie en apprit la nou- velle, il parut transporté de fureur; elle éclata con- ire Justia par des injures et par des invectives ; il ne menacait rien moins que d'aller le brüler dans son D 1488 Comme sa cour était pleine d'ariens, il (250) ne man- qua pas de gens qui approuvérent son ressentiment, et qui l'excitérent à la vengeauce. Ce n'est pas que ces courlisuns prissent beaucoup de part aux inté- réts de leur religion, ils n'en avaient point; mais ils eroyaient trouver leur compte en faisant rompre la paix avec l'empereur, et. l'espérance du butin et du pillage d'une ville si opulente animait leur humeur féroce et leur faisait souhaiter la guerre avec ar- deur. Les premiers mouvements de la colére de Théo- doric passés, il en vint aux plaintes et. aux reproches contre les catholiquea (Baron. ad an. 524); et, s'a- dressant à ceux qui étaient à sa. cour, car ils avaient part aussi bien que les ariens à toutes les charges de l'Etat: Est-ce /(à comme vous reconnaissez, leur dit-il, tous les services que je vous ai rendus? y a-t-il prince de votre communion (je n'en exceple pas Ülem- pereur méme) qui ait fait pour vous ce que j'ai fait depuis trente ans? ai-je jamais inquiélé personne sur le fait de sa religion? ne voas ai-je pas laissé toute la liberlé que vous pouviez souhaiter ? Qui a méprimé le schisme qui vous divisait? qui a délivré l'Egüise de Rome de (251) l.oppression oi elle était? enfin, qui a rétabli parmi vous la justice et (a paiz ? N'est-ce pas à moi seul que vous étes redevables de tous ces avanta- ges ? Abusera-i-on ainsi de ma bonté et de ma pa- tience, en w'outrageant dans l'endroit qui m'est le plus sensible, sans égard pour ma personne, sans respect pour l'autorité que Dieu m'a mise en main? Je vous jure, si l'empereur ne rétracte ses édits injusles, el. si je men ai pas une prompte satisfaction, qu'il ne restera pas un homme de votre secle dans mes Etats avant que l'année soit écoulée. Tous les couriisans étaient dans un morne silence, sans que personne osát témoigner prendre la moindre part à cette affaire. Presque en méme temps Théo- dorie recut des lettres des ariens qui étaient à Cons- tantinople, qui l'informaient de l'oppression oü ils étaient, et qui le conjuraient par tout ce qui était capable dele toucher, de les secourir promptement et de leur faire rendre la liberté dont les derniers édits de Justin les avait dépouillés. Ces lettres lui furent rendues par des personnes de distinction du parti hérétique. On croit (252) que c'était des évéques, et il y a de l'apparence, car ils étaient d'au- iant plus intéressés. dans cette affaire, qu'il y allait de leur dignité qui se trouvait comme anéantie par la perte de leurs églises. Tout ce qu'ils ajoutérent de vive voix aux lettres, ne fit qu'aliumer davantage la colére de Théodoric. Cependant il n'en suivit pas les premiers mouvements, et pour agir d'une ma- niére qui convint à la majesté royole, il erut devoir écrire à l'empereur, avant que de rien enlrepren- dre. Ces lettres étaient des plus vives, pleines de priéres pressantes, mólées de mienaces. On s'éerivit de part et - d'autre, et lanégociation dura quelque temps ; mais eun Théodoric voyant que Justin éludait toujours et n'en venait point à la révocation de ses édils, il réso-. lut de tenter une áutre voie qui lui parut plus efficace pour ly obliger. r La cour était alors à Ravenne; le pape Jean y fut appelé, et Théodoric lui déelara que son intention était qu'il allát à Constantinople avec les principaux du sénat de Rome en qualité de ses ambassadeurs, pour demander (253) à l'empereur de sa part la li- berté de conscience qu'il avait ótée aux ariens, et lui déclarer que, s'il lui refusait cette justice, il trai-. terait dans l'Italie tous les catholiques comme Justin traitait les ariens dans ses Etats. Le saint pontife à ce discours fut saisi de douleur: il fit ce qu'il put pour adoucir l'esprit du prince, et pour se décharger d'une commission si peu convenable à sa dignité. Il eut méme assez de fermeté et de courage pour lui dire que si, par l'autorité souveraine qu'il avait, de. E" long voyage, .]a divine providence, comme 1489 BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1490 l'obligeait d'exécuter ses ordres, il ne lui répondait A dinaires dans la moyenne région de l'air, mais beau- pas du suecés. Peu s'en fallut qu'une réponse aussi ierme ne lui coütát la vie dans le moment ; mais Théodorie s'adoucit, et le pape, considérant le péril dont toute l'Italie était menacée, se soumit à ses vo- lontés, et crut pouvoir étre le dépositaire des paroles que ces deux princes se donneraient mutuellement pour conserver la paix dans leurs Etats, sans rien promettre davantage. On ne peut s'imaginer quelle fut la surprise de Rome quand elle vit le pape contraint par l'autorité de Théodorie de partir pour Constantinople, (254) et chargé d'une pareille négociation. 0n ne s'en sépara pas sans répandre beaucoup de larmes, et jamais on n'en versa avec plus de raison ni avec plus de jus- tice; car, de quelque cóté que l'affaire püt tourner, elle ne pouvait étre que trés-préjudiciable à l'Eglise et à son souverain pasteur. Si l'empereur Justin aecordait à Théodoric ce qu'il lui demandait, l'aria- nisme triomphait, et l'Eglise était humiliée. $i au contraire l'empereur demeurait ferme dans la réaolu- tion oà il était de ne point rendre aux ariens les églises qu'il leur avait ótées, lout était à craindre pour les catholiques dans l'Italie, et on avait lieu d'appréhender que Théodorie ne portát son ressen- timent d'autant plus loin qu'il pourrait croire que le pape l'aurait joué, en s'opposant secrétement au suc- càs d'une affaire qu'il lui avait enjoint d'aller sollici- ter de sa part. Quoique le saint poptife füt dans un trouble et dans une agitation qui ne peuvent s'exprimer, il prit le parti cependant de n'en rien faire paraitre au de- hors, et, persuadé que ce nouveau genre de persécu- tion, loin d'avilir sa diguité, la rendrait encore (255) plus illustre s'il avait soin d'obéir plutót à Dieu qu'aux hommes, aprés avoir conféré quelque temps avec ses plus intimes amis, et particuliérement avec . Boéce, il se disposa à partir. Le roi avait fait équiper des vaisseaux avec toute la magnificence possible pour le porter et ses autres am- bassadeurs à Constantinople. On n'y avait rien oublié de tout ce qui pouvait donner aux Orientaux une grande idée de la puissance et des richesses de Théo- doric. Il voulut pour rendre son ambassade plus | pompeuse, que le pape füt accompagné de cinq évé- ques (Pau? Diac. l. vn). Les principaux furent celui de Ravenne, et Eusàbe de Fano, honoré d'un culte publie dans l'Eglise. Il y joignit quatre sénateurs ro- mains, Théodoric, Importunus, et Agapit, avec un autre nommé aussi Agapit. Celui-ci, au retour, mou- rut à Thessalonique; il était patrice, et les trois au- tres avaient été consuls. Les ordres dont on les chargea en particulier étaient terribles; car le roi, irrité tout de nouveau |. de ce que le pape avant son départ, bien loin de lui répondre du succés de «sa négociation, n'avait pas méme voulu (256) lui promettre de concourir à lui en hb C procurer une heureuse issue, il ajonta aux premiéres T) menaces qu'il avait faites celle de faire périr tous les catholiques de ses états si Justin ne rétablissait pas les ariens dans Lous leurs droits. Ces menaces ne purent ébranler la constance du saint pontife, et ja- mais le roi n'en put tirer d'autres paroles que celles- ci, qu'il ferait. son devoir selon. sa conscience. Quoique le pape füt malade et hors d'état d'entrepreudre un oubliant ses intéróts pour ne penser et s'abandonnant entierement à Boéce n'avait cessé de |y exhorter dans toute cette triste conjoncture, il ne laissa pas de s'embarquer et de mettre à]la voile au commencement de l'année 525. Il y eut alors des prodiges au ciel et en terre, qu'on prit comme autant ^de pronostics des raalheurs dontles hommes étaient. menacés. Il. parut pendant quinze jours une comte d'une grandeur prodigieuse et tout extraordinaire dans sa figure et dans sa eitua- tion. Elie n'était point comme (237) les cométes or- qu'à ceux de l'Eglise, coup plus élevée; elle paraissait comme si elle eit été aitachée au firmament (Baron. ad am. 525). Sa figure était celle d'une grande étoile, ayant une queue flamboyante, et qui jetait une ei grande lumiére que la nuit en était presque aussi éclairée que le jour. En méme temps il y eut plusieurs tremblements de terre; ils se firent parliculiérement sentir dans la Gréee et dans l'lllyrie: Corinthe et quelques autres villes en furent considérablement endommagées. Mais i|n'y en eut point qui ressentit plus visiblement !a colére de Dieu que celle d'Antioche, devenue depuis longtemps le centre de l'hérésie, et l'asile de tous les schismatiques. Vers le midi, au moment que ses habitants se préparaient à manger, il s'éleva un vent si furieux que la plus grande parlie dee maisons en furent renversées, et comme il n'y en avait pres- que aucune oü il n'y eüt alors du feu, le vent l'al- luma et portales flammes si loin que tout ce qui avait résisté à l'impétuosité du vent fut réduit en cendres. Des événements si tragiques jetérent la consternation (258) dans toutes les provinces. La cour de Constantinople en fut étonnée, et le pieux empereur Justin, pour exciter ses peuples à la péni- tence, fut le premier à se couvrir d'un eae, et à re- courir à la priére et au. jeüne pour tácher de fléchir la colére de Dieu. Le peuple de Constantinople suivit son exemple, et. ces jours de pénitence et d'affliction ne cessérent qu'à l'arrivée du pape et des ambassa- deure de Théodoric. On leur rendit tous les honneurs imaginables. Toute la ville alla jusqu'à douze milles au-devant du pape avec des croix et des cierges, pour honorer, comme ils disaient, dans ea personne les apótres saint Pierre et. saint Paul, dont il était le successeur. Chacun se félicitait. du bonheur qu'on avait de rece- voir l'évéque de l'ancienne Rome dens la nouvelle ; car l'Orient n'avait pas encore eu cet avantage de- puis que le siàge des empereurs avait été transféré à Constantinople. Les talents et la sainteté du souve- rain pontife contribuérent autant que son éminente dignité à lui att/rer la vénération des peuples: Dieu méme voulut bien lui rendre (259) témoignage par quelques miracles qu'il opéra à sa priére ou en sa faveur. Ayant mis pied à terre à l'Isthme de Corin- the, il monta à cheval pour suivre sa route par terre: mais le cheval qui le porta ne put jamais souffrir depuis aucun autre cavalier le monter ; et en entrant à Constantinople par la porte dorée, il y trouva un aveugle à qui il rendit la vue par la seule imposition de ses mains. Ces deux faits sont rapportés par saint Grégoire le Grand, qui vivait peu de temps aprés, dont le témoignage mérite" d'étre respecté. L'ei- pereur avec la famille impériale se trouva au méme endroit, et Justin, oubliant alors ce qu'il était sur la terre pour n'envisager par les yeux de la foi que Jésus-Christ dans son vicaire, se prosterna humble- ment devant lui, et avec les témoignages les plus sensibles de respect et d'honneur, ille conduisit dans son palais. Quoiqu'il eüt été déjà couronné par Jean, patriar. che de Constantinople, peu aprés son élection, il vou- lut létre encore de nouveau par les mains du saint pontife. La. cérémonie s'en fit. dans la grande église le jour de (260) Páques, qui cette année-là était le 30 mars. Le pape y fit tont l'office dans la iangue ei avec toutes les cérémonies de l'Eglise romaine. Epiphane, pour lors patriarche de Constantinople, oubliant entiérement la jalousie secréte que ses pré- décesseurs avaient eue depuis longtemps de la gran- deur des éváques de Rome, lui rendit avec joie dans ceite occasion tous les honneurs qui étaient dus à la primauté de eon sióge, et lui céda toujours la droite et sa place. Mais, pendant que les ambassadeurs de Théodoric étaient traités avec tant de distinction à Constanti- nople, ce prince, qui jusqu'alors avait passé pour 1491 APPENDIX AD BOETIUM. 1492 avoir de la modération et de l'équité, changea telle- A crfié volontairement leur liberté sont regardés comme ment de sentiments et de conduite, qu'on ne vit plus en lui que la cruauté d'un tyran (Anonym. apud Vales.) Sur de simples soupcons, sur des accusa- tions vagues et des bruits incertains, il fit arréter les citoyens les plus considérables de Rome, et leur fit éprouver toutes les rigueurs d'une affreuse prison. I| apprit par le rapport de quelques flatteurs qui étaient à sa cour, et qui avaient des relations avec celle de Constantinople, (261) que Boéce de concert avec le pape Jean avait sollicité l'empereur Justin de révoquer la libertó qu'il avait accordée aux ariens par ses premiers édits. Cependant on ne put encore lindisposer contre ce fidéle ministre ; mais une nou- velle affaire qui survint peu aprés le fit passer par- dessus toutes les considérations qui l'avaient retenu jusqu'alors. Entre toutes les personnes de distinction injuste- ment opprimées par les calomnies de ses courtisans, il y en avait une dont linnocence était connue à Boéce. C'était Albin. Il avait été deux fois consul; sa vertu le rendait recommandable à tous les gens de bien. Boéce l'honorait particuli&árement comme un magistrat des plus accomplis et l'aimait comme son ami: son grand áge le rendait móme respectable au sénat; mais il était riche, et ce fut la cause de sa perte. Cyprien, référendaire (a) de Théodoric, l'un des plus puissants et des plus méchants hommes de ces temps malheureux, (262) regardait ses biens d'un ceil.de convoitise. Depuis plusieurs aenóes il cher- chait des prétextes pour satisfaire son avarice. Il n'en irouva point de plus sür que de lui imposer un erime d'Etat qui lui fit perdre les biens avec la vie. Il l'ac- euse devant Théodoric d'avoir des intelligences se- crétes avec l'empereur Justin, pour le rendre maitre de Rome et pour chasser les Goths d'Italie. C'était prendre le prinee par son faible. Dans sa vieillesse il était devenu défiant, et s'imaginait voir à tout mo- ment quelque trouble, quelque sédition s'élever pour le chasser d'un tróne qu'il avait usurpé. Non-seulement Albin, sur la seule accusation de Cyprien, allait étre condamné, mais Thédorie vou- lait encore envelopper tout le sénat dans sa perte, comme complice du méme crime, lorsque Boéce, informé d'une injustice si criante, accourut à son se- cours. Le roi était à Vérone, et les accusateurs, pour étre plus assurés du succés de leur complot, avalent pris le temps de l'absence de Boéce (Boet. Cons. Phi. |. x, pros. 4). Mais son zéle pour le sénat, l'amour de la justice et la force de l'amitié (263) lui donnérent des ailes et lui firent mépriser le danger. On le vit aux pieds du tróne de Théodoric lorsqu'on y pensait le moins. Ce fut là qu'animé de ce zéle qu'l avait toujours fait paraitre pour la défense de la vertu opprimée, il plaida lui-méme la cause d'AI- bin, mais d'une maniére si pathétique et si touchante que le roi en fut ému et les accusateurs confondus. Il fit voir que si Albin était coupable, il l'était aussi avec lui, et que tout le sénat létait de méme, puis- quiüls n'avaient jamais rien fait que de concert. Comme le roi n'avait pas lieu de soupconner sa fidé- lité ni celle du sénat, c'était injustement qu'on vou- lait lui rendre celle d'Albin suspecte (Anonym. apud Vales.). ll lui fit alors le détail de tout ce que le sé- naten général, Albin et lui en particulier, avaient fait pour son service, (a) combien ils avaient travaillé pour maintenir son autorité, la soumission qu'on avait toujours eue pour ses volontés, que le sénat (264) avait étudiées, ou plutót prévenues dans toutes ses délibérations. Puis, adressant sa parole au roi méme: C'est donc aínsi, lui dit-il, que vos plus fide- les serviteurs soni iraités ? que ceux qui vous omnt sa- (a) Gomez s'est trompé quand il a dit que les réfá- rendaires ont été établis par Justinien, qui n'est par- venu à l'empire qu'aprés la mort de Théodoric. (b) Albin étant consul lorsque Théodoric se rendit des rebelles et. des perfides? Qui de mous me s'est pas fait ín. plaisir d'employer ses forces et sa. vie pour vous maintenir sur le tróne, el pour soulenir vos intéréls ? Sont-ce les Romains qui se sont enrichis auc dépens des Goths, ou les Goths qui ont profité des dépoutlles des Romains? Qw'a été tout le consulat d'Albin, qu'une suite de services importants rendus à Votre Majesté et à l'Etat? Plüt à Dieu que tous ceuz qui ont l'honneur de l'approcher eussent le méme zéle pour sa gloire et pour son service ! mais il s'en faut. beaucoup. Leur am- bition, leur cruauté, leur avarice déshonore votre régne, et il ne. tient pas à eux qu'i. ne dégénére en tyrannie. Oui, Cyprien est un calomniateur, Albin est faussement accusé ; c'est en vain que Cyprien táche de couvrir son erime des prétextes les plus spécieux et d'une appa- rence de zéle pour votre (265) service, la cupidité toute seule a formé ce complot, Aíbin serait innocent s'il était moins riche. Tous ceux qui étaient présents ne B doutérent point que le prince ne düt se croire of- fensé de la liberté avec laquelle Boéce lui parlait: mais la vertu soutenue par tant d'éminentes qualités qui brillaient dans ce grand homme, a des charmes secrets qui la rendent respectable aux ámes les plus barbares. Elle est comme un sanctuaire dont on n'ap- proche qu'en tremblant; certains traits de la Divinité qui l'aecompagnent sont comme autant d'éelairs qui frappent, qui éblouissent ceux qui la regardent et qui leur impriment de la terreur. Théodorie la respecta, il en fut touché. Albin lui parut moins criminel; et, dans le désir pzüt-étre de le trouver tout à fait innocent, il se contenta alors de dire qu'il exami- nerait à loisir son affaire, et qu'il rendrait justice à chacun. Cyprien comprit aussitót qu'il était perdu s'il ne trouvait pas les moyens de soutenir son accusation, dont la fausseté se manifestait d'elle-máme : car les princes les moins religieux ne souffrent pas impuné- (| ment (266) qu'on leur impose, ni que leurs ministres abusent de leur confiance pour faire servir leur nom à loppression et à l'injustice: c'est un crime qui ne se pardonne jamais. Amau aurait peut-étre trouvé gráce auprés d'Assuérus s'il était entré moins avant dans sa confidence, et si ce courtisan infidéle n'e^t pas employé contre Mardochée, pour satisfaire sa passion, l'autorité que son maitre lui avait confiée. Dans l'agitation oà Cyprien se trouva, il eut re- cours à Triguille et à Conigaste, ces deux officiers du palais dont Boéce avait si vivement réprimé l'a- varice et l'injustice pendant qu'il était consul. Ils ne l'avaient pas oublié, et ils cherchaient depuis long- temps l'occasion de s'en venger. Ils embrassérent avec joie celle que Cyprien leur offrit. On convint qu'ils ne paraitraient point daus le procés contre Al- bin, ni dans l'affaire qu'ils prétendaient susciter à Boéce, pour ne pas se, rendre suspects à Théodoric, qui savait combien ils étaient animés contre lui ; mais D ils fournirent des mémoires pour l'envelopper dans l'aeeusation d'Albin, et les faire paraitre tous deux criminels. EAR. (267) Cyprien représenta donc au roi qu'on ne de- vait pas s'étonner si Boéce soutenait avec tant de chaleur les intéréts d'Albin ; qu'il était non-seulement dela conjuration, mais encore plos coupable qu'Al]- bin, puisqu'il en était l'auteur: qu'on avait en main deslettres écrites à l'empereur Justin ou toutes les circonstances de sa trahison étaient si distinctement marquées qu'on n'en pouvait plus douter (Boet. de - Consol. Í. 4, pros. 4). En. méme temps il en présenta deux à Théodoric qui étaient contrefaites. ans la premiére on y faisait faire à Boéce le dé- tail du. gouvernement tyrannique du rui, et repré- maitre de Ravenne, avait contribué plus que personne àlui soumettre Rome, et à l'affermir dans le royaume d'Italie (Cass. Chron.). 1493 BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1494 senter l'oppression sous laquelle le sénat et le peu- A On avait depuis peu de jours condamné à l'exil ple gémissaient. Dans l'autre les Romains conjuraient l'empereur, dans les termes les plus forts et les plus pressants, de les en délivrer. On !lui en suggérait les moyens: toutes les cótes d'Italie, disait-on, sont dégarnies et sans défense, il est aisé d'y faire débarquer des troupes. Aussitót on les enverra joindre par un autre corps plus considérable, dont Albin aura la conduite. Les provinces, qui n'atlendent (268) que ce moment, se souléveront. La jeunesse courra aux armes pen- dant que le sénat agira par des arréts foudroyants contre les Goths et conire ceux qui voudront leur donner du secours. Ensuite on marquait les sommes qu'on avait amassées pour faire réussir ce projet. Désle moment Théodoric, sans examiner la chose davantage, perdit toute la confiance qu'il avait eue en son ministre, il oublia tous les services qu'il lui avait rendus, et, résolu de ne point l'écouter dans sa justification, il le jugea criminel. Qui peut comprendre les ténébres qui se répan- dent sur les yeux d'un prince qu'on sait prendre par son faible ? les choses les moins vraisemblables et les plus éloignées de la raison et du bon sens pas- sent dans son esprit pour des faits constants et vé- ritables, il voit des dangers oü iln'y en a pas méme lapparence. Rieu n'était plus aisé que de découvrir limposture et la fourberié de Cyprien : il n'y avait qu'à confronter l'écriture et le style de Boéce aux lettres qui étaient reconnues pour étre constamment de lui ; qu'à faire dire à l'aceusateur (269) d'ou il avait eu celles qu'il produisait, Si Boéce en avait écrit de cette conséquence à l'empereur Justin, ne devait-on pas croire qu'illes aurait remises entre les mains du pape et des sénateurs ses amis, qui étaient partis depuis peu pour Constantinople ? Oà étaient dispersées ces troupes qui devaient se rassembler au premier signal? Comment Albin les aurait-il pu commander dans un áge déerépit, lui qui n'avait ja- mais porté les armes ni su ce que c'était que la guerre ? La moindre réflexion sur ces circonstances aurait été capable de faire ouvrir les yeux à Théo- doric, et de lui faire reconnaitre l'imposture des ac- cusateurs de Boéce : mais il ne se souvint dans ce moment que de ce qui pouvait le confirmer dans ses faux préjugés. Ill rappela dans sa. mémoire ce qu'on lui avait déjà dit, qu'il avait écrit à Justin de con- cert avec le pape pour l'engager à détruire l'aria- nisme dans ses élats ; qu'en beaucoup d'occasions il avait fait paraitre l'aversion qu'ilavait pour sa secte, "etembrassó toujours avec zéle le parti des catholi- ques. La liberté des remontrances qu'il lui avait faites (210) plusieurs fois lui parut une insolence criminelle et le véritable caractére d'un esprit porté à la révolte. Il n'enfallut pas davantage pour le croire coupable &ussi bien que l'évéque de Rome. L'indignation se saisit de son ccur, sa colére s'alluma. De la colére il passa aux désirs de la vengeance : il ne roulait plus dans son esprit que des pensées funestes contre ces deux grands hommes, et il ne les regarda plus que comme des ennemis irréconciliables de son Etat et de sa personne. Les imposteurs triomphaient et s'ap- plaudissaient déjà d'avoir su s'emparer de l'esprit du . prince, mais ils craignaient un retour. I| ne fallait -quun moment pour le désabuser, et alors toute leur iniquité découverte serait retombée sur leur téte : c'est ce qu'ils appréhendaient. 1l fallut donc ajouter le crime au crime, et se servir encore d'un nouveau moyen pour confirmer Théodorie dans la pensée oü il était. Ils crurent qu'en lui faisant assu- rer par d'autres personnes, et surtout par des catho- liques, les mémes choses qu'ils lui avaient dites, que non-seulement le roi ne serait jamais désabusé, mais encore qu'ils (271) se meliraient à couvert si Yaffaire était portée en justice, en se déchargeant de toute l'iniquité de cette accusation sur les témoins dont ils ne faisaient que rapporter les. dépositions. deux insignes hrigands, Opilion et Gaudence (Boet. de Consol. i. 1, prost. À). Leur crime principal était d'avoir détourné à leur profit des sommes considé- rables qui leur avaient été confiées pour les besoius de l'Etat. Afin de se soustraire à la jusliee, ils s'é- taient sauvés dans une église comme dans un asile qu'on n'osait pas violer : mais ces scélérats ayant eux-mémes violé les premiers la foi publique, Théo- dorie ne fit pas de difficulté de commander qu'on les arrachàt violemment de l'autel méme qu'ils embras- saient, et qu'aprés avoir été marqués au front d'un fer chaud, on les conduisit au lieu de leur exil, s'ils ne sortaient de Ravenne le jour qui leur était mar- qué. On était surle point d'exécuter ses ordres lors- que Cyprien en fit surseoir l'exécution. Il fit entendre secrétement à ces criminels, comme s'il en eüt eu l'ordre du prince; qu'en déposant (272) contre Boéce ils auraient leur gráce. De quoi ne sont pas capables B des scélérats pour éviterla punition due à leur crime? C Ile promirent toutes choses, et demandérent seule- ment qu'on leur donnát par écrit la teneur de. la dé- position qu'on souhaitait qu'ils fissent, et qu'elle füt bien circonstanciée, afin de la rendre plus vraisem- blable par luniformité qu'on y trouverait, et qu'ils ne fussent pas exposés à se couper, si on les inter- rogeait séparément. Basile, autrefois intendant de la maison du roi, et qui avait été chassé du palais pour sa mauvaise conduite, se trouvant accablá de dettes et réduit à la derniére extrémité, fut aisé à corrom: pre. Gagné par l'argent de Cyprien, il se joignit à Opilion et Gandence, et promit de se rendre avec eux laccusateur de Boéce. Cyprien, assuré de ce cóté-là, fut trouver Théodorie. (Cons. PA. /. 1, pros. 44), et, aprés lui avoir protesté par tout ce qu'il y avaitde plus saeré et de plus saint dans la religion, que le zéle tout seul pourSa Majesté et. pour la con- servation de sa personne le faisait agir dans cette occasion, il le supplia de vouloir bien ne pas s'en rapporter à ce qu'il avait eu l'honneur de lui dire de la conjuration de Boéce, mais d'écouter ceux qui en étaient mieux informés que lui. Quoi donc, S'écria le roi tout en colere, y at-il dans mon royowme des sujets assez perfides pour me cacher une conspiralion tranée contre moi ? S'üi| y en a, tels qu'ils puissent étre, i| faut. qu'ils meurent. Ce n'était pas ce que Cyprien demandait. Ainsi, pour éviter ce contre-coup qui déconcertait tous ses des- seins, il reprit la parole à l'instant : Nom, Seigneur, ils l'auraient déjà fait, lui ditil, s'üls m'avaient été relenus par les violences de Boéce, et s'il ne les avait pas intimidés par. ses menaces ; ils m'ont. pas seulement osé approcher du palais depuis c? temps-là. C'est Gau- dence, Opilion et Basile, qu'on a fait passer dans volre esprit pour criminels. Le seul nom de ces. mal- heureux devait rendre suspect leur témoignage ; car peut-on attendre la vérité de la bouche d'un homme convaincuet condamné pour ses crimes à subir la juste peine qu'il mérite. Mais, soit. que Théodoric ne cherchát plus qu'un prétexte pour se (274) défaire de Boàce, et se débarrasser d'un homme qu'il regar- dait comme un rigide censeur de sa conduite, soit qu'il voulüt se venger de tout ce qu'il avait fait pour la destruction de l'aríanisme, il ordonna qu'on fit venir ses témoins, et qu'on recüt leurs dépositions. Le premier déclara qu'il avait oui dire plusieurs fois à Boàüce que les Romains ne gémiraient pas en- core longtemps sous la tyrannie des Goths, et que souvent illui avait entendu faire des vceux pour la liberté du sénat et du peuple. Le second ajoutait que Symmaque, Albin et plu- sjieurs autres sénateurs s'assemblaient souvent chez Boéce, et à des heures indues : qu'alors ils s'enfer- maient seule, et éloienaient de leur présence tous leurs domestiques, qu'ils y faisaient des écritures qu'ils tenaient fort secrétes, et que la veile du dé- 1495 - APPENDIX AD BOETIUM 1496 part du pape pour Constantinople, leur conférence A défendre, on poursuivit 8à condamnation les armes avait duró toute la nuit. ; Enfin le troisiéàme protesta avoir souvent entendu Boéce parler du roi d'une mauiére offensante, et re- lever au contraire avec des termes les plus (235) pompeux la piétéet la clémence de l'empereur Jus- tin. Que Boéce s'était beaucoup élevé contre ja dé- fense (a) que le roi avait faite aux Romains de porter des armes ef d'en conserver dans leurs maisons, quil l'avait traitée d'injustice et de tyrannie ; qu'enfin tous les Orientaux qui venaient à Rome abordaient chez lui, qu'ils y trouvaient un asile assuré, et qu'ils. y étaient toujours traités avec magnificence. II n'en fallut pas davantage pour faire passer dans l'esprit de Théodoric les soupcons qu'il avait formés contre Boéce pour une entiére conviction ,des cri- mes qu'on lui imposait. Les faux témoins furent ab- sous et mis en liberté, et en máme temps les ordres donnés pour arréter Boéce et Albin. Mais comme les sénateurs ne pouvaient étre jugés que,par le sénat pj eucore, méme assemblé, Théodoric, pour garder quelque apparence de justice, voulut que l'affaire y füt portée, et que les accusateurs avec (260) les té- moins y fussent entendus et confrontés. Lorsqu'on sut dans Rome que Boéce avait été ar- rété, il n'y eut personne qui ne ressenliü vivement linjure qu'on faisait à la vertu méme en l'opprimant daus ce grand homme. La désolation fut générale dans toute la ville, et on vit tout le contraire de ce qui arrive ordinairement dans les disgráces des courlisans el Ces minisires. Ont-ils encouru l'indi- gnation du prince, tout le monde les méconnait, chacun les fuit ; on trouve méme dans leur personne et dans leur conduite de nouveaux crimes dont jamais on ne les avait accusés : les plus sages demeurent dans le silence, et croient beaucoup faire s'ils ne se joignent pas à leurs ennemis. Tout ce qu'il y avait de grand dans le sénat, de considérable dans le clergé, de distingué dans l'Etat par la vertu et par le mérite,les ariens exceptés, prirent part à la dis- gráce, de Boéce: chacun la ressenlit comme si elle ]ui était arrivée à lui méme. Les pauvres, les veu- ves, tous ceux qui étaient dans l'oppression en gé- mirent encore davantage ; mais Triguille et (277) Conigaste, le voyant hors d'état de s'opposer à leurs injustices, ne eraignirent plus de se joindre ouver- tement à Cyprien et à ses accusateurs. Ils parurent en plein sénat avec le référendaire, escortés d'une troupe nombreuse de gens armés et suivis de plu- sieurs compagnies de soldats, pour inspirer de la crainte aux juges, et préveuir les justes ressenti- ments d'un peuple outré de la perte qu'il faisait de S0n pére et de son protecteur. Jamais le sénat ne se irouva plus embarrassé. Persuadé de linnocence de Boéce, il semblait qu'il ne pouvait l'absoudre sans se condamner lui-méme, ni donner lieu de croire qu'iltrempait dans la conspiration dont il était ac- cusé. Le premier chef d'accusation qu'on formait contre [ui était d'avoir abusé de son autorité, pour empécher qu'on avertit ]e roi des démarches que le sénat avait faites pour secouer le joug des Goths, et remettre Rome entre les mains des empereurs d'Orient, ses anciens mailres. Lesecond, d'avoir 'ézrit à Justin pour le solliciter de venir délivrer le sénat de la tyrannie de Théodo- rie. (278). Absoudre un homme accusé de pareils crimes, c'était faire connaitre qu'on y avait trempé et se rendre coupable. Le condamner, e'était aller contre sa propre conscience, c'était faire le procés à la vertu. Mais comment aurait-on pu le déelarer innocent? On ne lui donna pas méme la liberté de se (a) Théodorie avait fait aux Romains cette défense, à l'instigation d'Eutaric, en 518. (b) Rex autem dolwn Romanis tendebat et. qucerebat quemndmodum eos - intevficeret (Anonym. apud Vales.). (c) Elle est faite de briques, d'une figure ronde, mais C à ]la main ; le prinee se déclarasa partie. Quel cou- rage, quelle fermeté aurait-il fallu dans le sénat pour refuser de donner quelque sotisfaction à la vengeance du souverain ? (^) On prétend méme que c'était un piége que Théo- dorie tendait an sénat, qui lui était devenu suspect, afin d'avoir un prétexte de le perdre tout entier, tel que püt étre le jugement qu'il porterait dans cette affaire. Car s'il e&t condamné les accusés, comme ils étaient les principaux et les chefs du sénat, et ceux qui étaieat le' plus en état de s'opposer aux injustes volontés du prince, il aurait pu réduire facilement les autres sénateurs au point qu'il le voulait; et s'il les eüt renvoyés (279) absous, il aurait eu lieu d'ac- cuser leurs juges d'étre complices dn crime dont ils étaient accusés, et de n'avoir osó les condamner pour n'étre pas obligés de se condamner eux-mémes. Quelque parti que le sénat püt prendre, il risquait toujours beaucoup (Boet. /. de Cons. Ph. l. x, Pros. &. Bail. in vit. Boet.). Les sénateurs apercurent bien le danger qui les menacait: il s'agissait de l'éviter. Aprés plusieurs délibérations ils crurent le faire en concluant au bannissement. Persuadés que le temps pourrait apporter quelque changemen' aux affaires, et que l'éloignement de Boéce adoucirait l'esprit de Théodorie et de ses ennemis, ou que le prinee étant déjà vieux, l'exil serait de peu de durée : ils ne cru- rent pas pouvoir prendre de meilleur parti. Cepen- dant rien n'était plus injuste que l'arrét que le sónat rendit ; car, ei Boéce était. coupable de crime dont on l'áccusait, le bannissement était une peine trop légére, il méritait la mort ; s'il nel'était pas, y avait- il rien de plus injuste que de proscrire un innocent ? Tels sont !Ja plupart des jugements que rend la fausse justice du monde, et qui n'ont d'autres régles que la politique : on y trouve toujours (280) un fond d'iniquité qui ne peut ee dérober aux yeux des hom- mes. L'arrét rendu, la passion de Théodorie ne fut pas encore satisfaite ; il fit conduire Boéce avec AI- bin à Pavie, et les fit renfermer dans la tour (c) du Baptistére de l'église, qui servait alors de prison. Elle subsiste encore, et on la connait toujours sous le nom de la prison de Boéce. Depuis ce moment il fut si étroitement gardé qu'on ne permit plus.à ses parents ni à ees amis d'en approcber pour lui donner quelque consolation : pas un n'eut la liberté de l'ae- compagner jusqu'à Pavie. Il n'y eut que la sagesse et les muses, comme -l le dit lui-méme (Boet. /. 1 de Cons. PA. metr. 1), qu'on n'en put empécher, et qui furent jusqu'à sa mort ses fidéles compagnes. — Quoiqu'on eüt rassemblé dans cette prison p*r or- dre du roi tout ce qui était capable d'en augmenter (281) l'horreur, Boéce n'en fut point effrayé. D'abord il fit présenter plusieurs requétes au roi pour sa jus- tification ; mais elles ne. furent pas écoutées, parce qu'on n'appréhendait rien tant que de ne le pas irouver coupable. Ce déni de justice lui fit com- prendre que sa perte était résolue (Boet. ibid.) ; car Théodoric n'avait jamais condamné personne sans l'entendre ; il laissait toujours aux accusés toute la liberté de se défendre, et souvent il leur indiquait lui-méme les personnes qu'il croyait les plus capa- bles dans le barresu de donner un bon tour à leur affaire. Cette conduite si extraordinaire fit croire à bien des gens que le roi était persuadé de l'inno- cence de Boéce, mais que quelques raisons secrétes qu'il voulait dissimuler, parce qu'elles ne lui au- raient pas fait honneur, lui faisaient prendre ce pré- texte pour s'en défaire. En effet, depuis que ses flatteurs eurent pris le l'église cathédrale, qui en était alors fort proche, a été changée en un monaslére qu'on appelle de l'An- noneiade, et la grande église transférée en un autre endroit de Ja ville. Buáce fut renfermé dans le lieu le plus élevé de la tour. 1497 dessus dans son esprit, il ne regardait plus Boéce A sous les que comme le plus grand ennemi de sa secte, et un censeur sévàre de toutes ses actions, tant il est vrai qu'il est dangereux de dire trop librement la vérité (282) aux rois de la terre, lorsqu'elle ne n'aecorde pas avec leurs passions: et qu'il en coüte toujours aux gens de bien qui se sentent assez de force et de cou- raf pour le faire. Car il y a peu de princes du ca- raetére du grand Théodose (Paulin. im vit. Ambr.) qui regrettent de n'avoir trouvé qu'un Ambroise dans leurs Etats, c'est-à-dire un seul évéque qui ne lui eüt jamais déguisé la vérité. Au reste Boéce ne parut jamais si grand que dans les fers. Ce fut là qu'attendant la mort aveo la tran- quillité d'un philosophe et la soumission d'un par- fait chrélien, il composa divers ouvrages oü la piété et]la vertu la. plas pure se trouvent jointes à une profonde érudition. Le Traité de la Teinité de Dieu qu'il adressa à Symmaque, fut le premier fruit de sa prison. Il fait connaitre dés le commeucement de cel ouvrage que c'est l'impiété des Goths qu'il atta- que particuliérement et. qu'il n'a en vue que la des- traction de l'arianisme, comme s'il eü& voulu consa- erer ses derniéres pensées et employer les derniers traits de sa plume à la défense de la divinité du Fils de Dieu, pour lequel (283) il allait bientót donner sa vie. Dans la préface il gémit sur les malheurs de son temps, et de n'ap?rcevoir, de quelque cóté qu'il jette les yeux, que de láches chrétiens indignes du Lom qu'ils portent, ou. de malheureux hérétiques qui par leurs blasphémes déshonorent la majesté de Dieu. Les uns niles autres ne méritent pas, dil-il, qu'il leur adresse cet ouvrage, parce que ce serait je* ter des perles précieuses devant des pourceaux s'il S'exposait à des yeux profanes des vérités si su- blimes. Mais il se réjouit d'avoir trouvé dans Sym- maque une áme assez sainte pour recevoir avec res- peetle mystére de notre religion, un esprit assez éclairé pour en découvrir la beauté, un cceur assez pur pour en goüter les maximes et lonetion, un chré&ieu assez fidéle pour transmetire à la postérité le sacré dépót de l]a foi sans aucune altération. Il le prie d'examiner s'il a suivi fidélement les pensées et les principes de saint Augustin, dont il avait fait une étude particuliàre, et de rejeter sur la difficuité de la matiére ce qu'il y trouvera de défectueux, étant certain que la sublimité (284) du sujet surpasse infi- niment la faiblesse de l'esprit humain. On trouvera lanalyse de ce traité dans la seconde partie de cette . Histoire. . Symmaque le recut à Rome, oü il était accablé de douleur du désastre de son gendre, et. occupé à con- soler Rusticienne sa file de la séparation de s0n époux, et ses petits-üls de celle d'un pére qui leur était si cher. Ce ne fut pas un faible soulagement dans leurs peines d'apprendre la ferineté et la con- stance avec lesquelles Boàce soutenait ses disgráces, la paix et la tranquillité dont son &áme jouissait dans lobseurité de sa prison et dans l'attente continuelle de la mort. Jamais ils ne comprireut mieux la vérité de ces paroles de saint Paul, que lesprit. de Dieu ne peut étre captif. Eu effet, de quelle sainte liberté Boéce ne devaitil pas jouir pour étre en état de composer un ouvrage comme celui qu'il venait d'en- BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. C voyer à Symmaque ? Quel dégagement, qu'elle atten- j tion, quelle élévation d'esprit ne lui étaient pas né- cessaires pour écrire sur une niatiére si sublime et 8i abstraite ? Pour peu de réflexion qu'on fasse (285) sur cetle foule de passions qui s'élévent, sur cette suite de mouvements convulsifs dont le cceur de l'homme ré- duit dans lé oà se trouvait Boéce est ordinaire- . ment agité: l'aecablement du présent, la crainte de "avenir, le souvenir du passé, une famille désolée, "une femme et des enfants tendrement aimés exposés à]la lueur de ses ennemis, préts d'étre accablés 1498 ruines de sa fortune; cette chute effroyable du plus haut degré de l'honneur, de l'opulence et de la grandeur, dans un abime de miséres ; l'innocence opprimée, l'iniquité applaudie, le mensonge et la calomnie triompbhant de la vérité, on conviendra que cette liberté d'esprit si parfaite dont Boéce jouissait dans ses chaines ne pouvait étre que l'effet d'une gráce extraordinaire, et qu'elle est en méme temps le caractére d'une áàme héroique. Sachant done que Boéce regardait tous ces événe- ments ei tragiques d'un ceil tranquille et avec cette sainte indifférenee qui fai, recevoir également à un parfait chrétien les biens et les maux de celle vie comme venant tous de la main de Dieu, ils (286) eu- rent honte d'avoir d'antres sentiments que les siene, et son exemple leur apprit à s'abandonner entiére- ment àla divine providence et à lui laisser toute la conduite de celte affaire. Théodorie marquait beaucoup plus d'inquiétude et d'üimpalience sur l'issue que devait avoir l'ambassade quil avait envoyée à Constantinople. Continuelle- ment i| s'informait de ce que ses ambaessadeurs y faisaient, s'ils s'aequittaient fidélement de leur com- mission, et quelles étaient les relations et les confé- rences qu'ils avaient avec l'empereur Justin. Les ariens de Constantinople lui en rendaient un fidéle compte de temps en iemps. D'abord ils l'informé- rent des honneurs exiraordinaires qu'on avait ren- dus au pape et aux sénateurs qui l'accompagnaient, la joie universelle du elergé, de la cour et du peuple, à leur arrivée. Bien loin d'en étre alarmé, TThéodoric en concut de bonnes espérances; mais ayant appris quelques temps aprés que le pape avait réconcilié toutes les Eglises que l'empereur avait Ótées aux ariens ; que les cathoiiques en étaient en possession ; (2871) que, loin d'avoir persuadé à Justin de révo- quer les édits portés, nommément contre ceux de sa secte, le saint pontife l'avait au contraire confirmé daus la pensée oü il était de les faire exécuter à la lettre, il entra dans une telle fureur qu'on cerut qu'il en. perdait l'esprit (Greg. Tur. de Glor. Mart. c. 40), , : Dans les premiers mouvements de sa passion il commanda qu'on tint prétes des troupes armées pour aller de tous cólés dans ses Etats faire main basse sur les catholiques ; mais étaat revenu peu aprés de son premier emportement, et faisant réflexion qu'une crüauté si inouie pourrait causer un soulévernent gé- néral le nombre des catholiques, surpasseni beau- coup celui des ariens, il révoqua lordre et se con- tenta de faire arróter les personnes les plus distinguées. pour les faire mourir séparément et sans éclat, comme on le verra dans la suite. Il n'attendit pas méme le retour du pape Jean pour faire éelater son ressentiment contre Boéce, son pieux et fidéle ministre. Dés qu'il eut. été informé de ce qui s'était passé à Constantinople contre les ariens, il ne douta plus que tout ne s'y fut fait de (288) concert avec lui. Il le regarda comme l'auteur. de la persécotion que l'empereur faisait à sa secte impie, et comme l'àme de là conduite que ses am- bassadeurs avaient tenue en Orient. Par ces raisons ilse détermina àle faire mourir. Il en donna l'ordre à Eusébe, gouverneur et premier magistrat de Pa- vie, oà Boéce était encore retenu prisonnier, et lui eommanda de le condamner à mort sans l'entendre: sans méme lui permettre de dire un mot pour sà justifieation ; de le dégrader de toutes ses charges et de ses dignités, de déclarer ses biens confisqués, et de lui intimer sa sentence à la maniere acceoutumée ; mais de suspendre l'exéculion de larrét de sa mort jusqu'à nouvel ordre. On ignore les vues que Théo- doric pouvait avoir dans une conduite si extraordi- naire; il y a lieu de croire quil n'en eut point d'au- tre que de le faire souffrir davantage, el de jeter s'il pouvait celte grande áme dans limpatience et dans le désespoir, ou du moins s'il ne voulait pas encore 1499 APPENDIX AD BOETIUM. 1500 le perdre tout à fait, de l'abattre pour le soumettre A — Ceux qui aiment les belles-lettres les liront tou- à toutes ses volontés. Car n'est-ce pas mourir mille fois le jour, et goüter pour (289) ainsi dire la mort à longs traits que de survivre si longtemps à l'arrót de 8a condamnation. Eusébe, livré à lipjustice, obéit sans dilfférer aux ordres du prince; i! prononga à Boéce son arrét, et le fit à l'instant charger de fers et de chaines si pe- santes, qu'elles le tenaient toujours courbé vers la lerre. Ce n'était pas un léger supplice pour un homme accoutumé à regarder le ciel, oü son cour se por- tait continuellement: il avoue lui-méme qu'il lui fut des plus sensibles (Lib. 1 de Consol. Phil, pr. 4). I] entendit son arrét sans en étre ému, et toutes ses disgráces ne furent pas capables de tirer de lui la moindre plainte. Comme il n'avait jamais eu d'atta- che aux biens de ce monde, et qu'il avait toujours regardé avec mépris l'éclat de la grandeur humaine, il s'en vit avec indifférence injustement dépouillé. jours avec plaisir, parce qu'ils sont remplis d'éru- dition, On en trouve du moins autant dans ceux que Wallin nousa donnés en 1656: ils sont beaucoup plus clairs, plus &ürs et moins diffus. Denis de Chartreux, cent ans auparavant, en avait fait aussi sur le méme ouvrage; ils ne sont pas à mépriser. Si on n'y trouve pas autant d'érudition profane que dans ceux de (293) Murmelle, on y re- marque plus de piété et plus d'instruction pour les maurs. Ils ont été autrefois attribués à saint Tho- mas d'Aquin, mais sans fondement. On donnera dans la seconde partie de cet ouvrage une analyse des cinq livres de la Consolation de la Philosophie de Boéce plus étendue que celles de ses autres iraités, parce qu'il s'y trouve plusieurs cir- constances de sa vie qu'on sera obligé de développer, et qui donneront beaucoup de jour à son histoire. Boéce, ayant donc commencé daus la prison de Elevé au-dessus de tout ce qui passe avec le temps, p Pavie ses livres de la Consolation de la Philosophie, il envisagea toutes ces pertes comme un gain assuré qu'il faisait pour l'éternité, et comme un moyen d'a- chever sa course avec plus de légéreté, et de s'unir d'autant plus étroitement à son Créateur, que son áme (290) se trouvait dégagée de tous les liens qui retiennent l'homme si démesurément attaché à la vie. Dans cet état, comme s'il eüt été le plus heureux des mortels, ou. déjà affranchi de la condition hu- maine, il n'eut plus d'entretien qu'avec Dieu et ne chercha plus que dans les trésors de sa divine sa- gesse la force et la consolation dont il avait besoin. C'est ce qui lui donna lieu de composer ces livres (a) admirables de la Consolation de Ja Philosophie. On ne peut les lire sans étre étonné de la tranquillité de son áme et de la paix profonde dont elle jouissait au milieu de tant de disgráces. lls sont entremélés de prose et de poósie et (291) ce mélange agréable, qui se soutient également depuis le commencement (1 jusqu'à la fin, les a fait toujours regarder comme un ouvrage de plus accomplis dans son genre et le chef-d'eeuvre de l'auteur. Il est distribué en cinq li- vres, et on ne sait ce qu'on y doit le plus admirer, cette variété de raisons, de pensées plus fines, plus élevées les unes que les autres et pleines de piété, oua beauté du style, le choix des mots et la dou- ceur des expressions. Il a fait depuis douze siécles les délices de tous les gens d'esprit, et il a été tra- duit en autant de langues différentes qu'il y a de nations dans l'Europe. Mais comme les traducteurs ne sentaient pas dans leur ccur cette vive flamme de l'amour de Dieu qui animait celui de Boéce lors- qu'ile composait, et n'étaient pas pénétrés autant que lui des grandes vérités qu'il y traite, on n'y irouve pas les mémes charmes et les mémes attraits, et il y manque beaucoup de gráces de l'original. Le savant Murmelle (5) a fait un (202) Commen- taire sur les cinq livres de la Consolation de Boéce, et ses remarques servent beaucoup à donner une in- telligence plus parfaite des pensées de l'auteur, parce qu'ily fait voir la liaison qu'ont ensemble plusieurs endroits qu'on croyait d'abord n'en avoir point, et qu'il explique bien des choses qu'on ne comprend pas aisément, sans étre bien versé dans la lecture des poàtes et dans ]a connaissance des coutumes des &nciens Romains. (a) On est redevable à Nicolas Crescius, Florentin, moine de l'ordre de Citeaux, d'avoir rétabli les li- vres de la Consolation de Boéce dans leur premiere pureté sur les meilleurs et les plus anciens manus- crits, qu'il chercha avec beaucoup de soin dans tou- tes les bibliothéques d'Italie. Avant l'édition qu'il en fit faire à Florence, on ne pouvait pas les reconnalí- tre, tant ils étaient corrompus et différents des ori- ginaux. (^) Murmelle fut recteur du collége de Munster, ami n'eut pas le temps de les y achever; car aprés qu'on ']ui eut prononcé l'arrét de sa mort, on le transféra dans un cháteau situé au territoire de Calvancee (Anonym. apud Vales. p. 485, num. 30), éloigné (c) de cinq cents milles ou environ de Rome, et presque autant de Pavie, au milieu d'un désert (294) affreux. Dieu le permil pour prouver davantage la coustance de son serviteur par la privalion entiére de toutes les consolations humaines, et Théodoric en usait ainsi afin de lasser sa patience ; et, s'il demeurait inflexi- ble, pour le faire mourir sans éclat et sans risque d'exciter aucun trouble dans lEtat. Il l'aurait diffi- cilement évité s'il l'eüt fait exécuter publiquement dans Rome ou dans Pavie, et le sénat ne l'aurait peut-étre pas souffert. Ce fut dans cette solitude, dans cet abandon géné- ralde toutes les créatures, que la divine Sagesse se communiqua plus familiérement à notre philosophe, et ce fut là qu'il acheva ses livres de la Consolation dela Philosophie. Il rapporte lui-méme que Théo- dorie n'omit rien dans ce triste séjour de ce qu'il crut capable de le faire changer de sentiment. On voulait premiérement qu'il reconnüt les lettres qu'on lui imputait; en second lieu, qu'il déclarát que la conduite de 'Théodoric envers le sénat était pleine d'équité et de justice, et que, bien loin d'avoir gou- verné ses Etats en tyran, il avait laissó au sénat et (295) aux peuples qui lui étaient soumis toute la liberté et tous les avantages dont ils avaient joui sous les empereurs qui les avaient gouvernés depuis Constantin. Convenant de ces deux faits, on lui fai- sait espérer la vie et la liberté. Quelques pressantes que fussent les sollicitations qu'on lui fit, jamais elles ne purent amollir son courage. Incapable de trahir là vérité ni de dissimn- ler ses sentiments par une láche complaisance, il tint ferme jusqu'à la fin, protestant toujours que les lettres qu'on Jui imputait étaient fausses et supposées, et d'une autre part, qu'il me cesserait jamais de faire des vceux pour la liberté de sa patrie et pour l'aeeroissement de la foi et de la religion catholique qu'on táchait d'opprimer. Plusieurs mois s'écoulérent dans ces sollicitations. Théodorie, voyant qu'elles étaient inutiles, résolut- d'avoir par la force des tourments ce qu'il n'avait pu obtenir par les menaces; mais elles n'eurent pas et condisciple d'Erasme. Il a beaucoup travaillé à rendre dans son siàcle, qu'on peut dire avoir été un siécle d'ignorance, le lustre aux belles-lettres. Il est mort en 1517. (c) Nunc vero quingentis fere passuum millibus procul moti atque indefensi. Lib.1 de Cons. Phil. pr. 4. C'est du désert de Calvance que Boéce veut parler en cet endroit, car de Rome à Pavie on ne compte que trois cents milles environ. 1501 BOETII VITAE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1502 plus de succàs. Une confession si sincàre et une ré- A foi catholique, le protecteur de l'innocence et des sistance si généreuse firent rougir ses ennemis. Ils eurent honte de faire (296) mourir un homme qui n'était convaincu d'aucun crime, el à qui on n'en pouvait imposer d'autre que celui d'avoir eu trop de zéle pour le bien public et pour l'honneur du sénat. Il fallait le rendre odieux pour déguiser l'injustice. On le chargea d'un crime infáme, et le rapport que laneienne philosophie paienne avait avec la magie servit de prétexte aux ennemis de Boéce de l'accuser d'étre magicien parce qu'il était philosophe. Ils ré- pandirent pacmi le peuple qu'il n'était parvenu aux charges et aux emplois les plus considérables de l'Etat qu'il avait remplis dés sa jeunesse, que par des prestiges et à la faveur des démons. Le seul nom de magie lui fit horreur, car jamais homme n avait été plus éloigné que lui de se souiller par une profession si détestable. Ne vous souvenez-vous pas, ditil à la Sagesse, qu'il prend à témoin, que dés mes plus ten- dres années vous vous étiez insinuée dans mon caur, quc vous vous en. étiez rendue la maitresse, et que vous en aviez déraciné la convoitise des choses périssables d'ici-bas. Que la premiére legon que vous m'avez don- née fut (297) qu'il était indigne de vos disciples de se ménager la proteclion de ces esprits de lénébres si vils et si. méprisables, et que celui que vous formiez avec tant de soin pour élre élevé à la haute dignité de res- semblance avec Dieu par limitation de ses vertus, ne devratt jamais perdre de vue ce divin modéle. Si cette vie innoceníe qu'on menait dans l'intérieur de ma maison, ce choir d'amis tous gens d'une probité re- connue, n'étaient pas capables de me metíre à couvert du soupgon d'un crime si odieux (Boet. ib. l. 1, pr. &), le nom de Symmaque, mon beau-pére, avec qui j'ai toujours vécu dans l'union la plus intime, el sous les yeux duquel j'étais continuellement, le. nom, dis-je, de cet homme aussi respectable que. la veriu. méme, ne de- vail-il pas m'en garantir? Mais, par une injustice qui ne peut se. comprendre, on prend. occasion de m'accuser (t de maléfices de ce que j'ai eu l'avantage d'étre formé dans votre école, ó Sagesse tout aimable! et d'avoir appris de vous à régler mes maurs. N'etait-ce pas assez qu'on vous eüt couverte d'opprobres et de mépris dans ma personne (298), fallait-il. encore, pour. augmenter ma douleur, que vous fussiez déchirée et traitée aussi indignement par rapport à moi et aux desseins qu'on a formés contre ma vie? Voilà ce que Boéce allógue pour sa justification et pour sa propre consolation. Mais quoiqu'il n'y eüt pas de vraisemblance dans l'accusaltion, il ne fut pas écouté, on lui ferma la bouche, et Théodorie com- - manda qu'on le mit à]la torture. On en inventa une toute nouvelle et des plus cruelles. On ne sait préci- sément si Théodorie en fut l'auteur ou si elle fut sug- gérée par Cyprien (Anonym. Vales. p. 485, n. 30). Une grande roue fut. montée qui se tournait avec une ma- nivelle, on y attacha une corde dont on ceignit la téte du martyr, et, à mesure que la roue tournait, la corde le serrait davantage. ! Ge tourment réitéré ne put tirer aucune plainte de la bouche de cette innocente victime. Occupé de la grandeur des biens éternels dont il allait entrer en possession, il parut insensible aux cruautés qu'on exergaib sur son corps. Elles furent telles, que les yeux lui sortirent de lu téte. On lui en (299) fit suc- céder un autre non moins infáme ni moins doulou- reux. Il fut étendu sur une poutre, et, aprés l'y avoir attaché, deux bourreaux le frappérent longtemps avec des bátons sur toutes les parlies du corps, de- puis le cou jusqu'à la plante des pieds. Quelques historiens (Anonym. ut sup. Vit. Pontif. manuscr. bib. Vat. Anast. in Joan. et. Cossin. Baron.) ont eru qu'il expira dans ce tourment, mais d'autres en plus grand nombre prétendent, et avec bien plus de fon- . dement, qu'il y survécut, et qu'il finit sa vie par la hache ou parl'épée. Ainsi mourut ce grand homme, l'ornement de son siécle, le plus ferme appui de la B D lois, dans sa cinquante-cinqui&me année, le 23 octo- bre de l'année 525, la huitiéme de l'empire de Jus- tin, la trente-troisióme du régne de Théodorie, et la seconde du pontificat du pape Jean ler, sous le con- sulat de Probin et de Philoxéne. Ses travaux, l'ap- plication continuelle, l'affliction, ses disgráces, les horreurs de sa prison, qui fut de sept mois et peut- étre davantage, l'avaient rendu vieux avant le temps, comme il le dit lui-méme (Boet. Cons. Phi. lib. t, mel. 1). Ses cheveux étaient tout blancs, sa peau desséchée et marquée (300) de rides. La pensée d'une mort prochaine fut dans les derniers mois de sa vie la seule consolalion qu'il püt trouver à ses maux. Il parait qu'il était d'une taille au-dessus de la mó- diocre. ll avait le front large et élevé, les yeux vifs et un peu enfoncés, le nez long et aquilin, les joues décharnées, la bouche agréable, les traits propor- tionnés. La probité était peinte sur son visage et son extérieur méme imprimait du respect. C'est ce qui se remarquait dans ses statues et dans ses bustes qui se conservaient à Rome lorsque j'y étais en 1691. On en conservait une dans le palais Justiniani sur laquelle Wallin a fait tirer le portrait de Boéce, qu'il a fait graver et mis à 1a téte de ses cuvres, lors- qu'illes fit imprimer en 1656. L'inscription qui s'y lisait marquait qu'elle lui. avait été dressée lors- qu'il était àgé de cinquante ans. On n'en trouve rien dans son Histoire, mais c'était-là justement le temps de sa plus haute fortune et de sa plus grande élé- vation , et d'ailleurs un ancien auteur (RapA. Vo/ater). assure que la princesse Amalasunte, aprés la mort de Théodorie, som pére, fit relever dans (301) Rome les statues de Boàce et de Symmaque, qui avaient été renversées lors de leur condamnation. Cela suppose qu'on leur en avait élevé pendant leur vie. Quoique Théodorie táchát de couvrir une action si odieuse du spécieux prétexte de la justice qui punissait l'infidélité prétendue de son ministre, il est certain cependant qu'il ne commenca de le hair et ne prit la résolution de le faire mourir que depuis qu'il eut, découvert que l'empereur Justin, par ses sollicitationg, avait Óté aux ariens le libre exercice de leur religion. Ce fut là la cause de la mort de ce saint homme, et il n'en faut point chercher d'autre, encore que Théodoric en. fit publier de bien diffé- rentes pour ne pas donner occasion aux Romains de se soulever. C'est ainsi qu'en usa Julien l'Apostal; jamais il ne parut faire mourir de chrétiens en haine de leur religion; il les fit tous périr sous. différents prétextes, et l'Eglise n'a pas laissé de les honorer comme de véritables martyrs, parce qu'elle était per- suadée qu'ils auraient été trouvés innocents s'ils n'a- vaient pas été chrétiens (302). C'est. pourquoi l'anti- quité n'a pas refusé à Boéce lhonneur du martyre non plus qu'au saint pape Jean, qui fut. enveloppé dans la méme conspiration, et qui souffrit pour la méme cause. Boéce parait l'avoir mérité avec encore plus de justice que ce saint pape, ear Théodorie, ayant laissé périr de misére le pape Jean dans la prison, sa mort n'a pas été si violente, et on a pu douter sila ma- ladie et les faligues du voyage n'avaient pas plus contribué à le faire mourir que la faim et les mau-- vais traitements, Ce qui est de particulier pour Boéce, et qui fait qu'on ne peut lui refuser sans injustice le titre de martyr, c'est qu'on ne peut disconvenir qu'il est mort pour la défense de la justice et de la vérité, et que Cyprien, Triguille et Conigaste ne l'ont fait périr que par ressentiment. S'il les eüt laissés tran- quillement opprimer les innocents, dévorer la subs- tance des pupilles et des veuves, jamais ils n'auraient pensé à machiner sa mort. C'est pourquoi les écri- vains modernes comme Baronius, Bollandus et ses continuateurs, M. Baillet méme, aprés (303) Pierre 1503 APPENDIX AD BOETIUM. 4504 — des Noels. Canisius et autres, n'ont pas fait difficulté A elle se trouva bientót réduite à la mendicité. Sa foi delui donner, de méme que les anciens, le titre de martyr. En effet, si l'artiquité ne l'a pas refusé au roi Sigismond ni à plusieurs autres personnes qui, ayant vécu dans la piété, ont été tuées injustement, quoique ce n'ait pas été en haine de la foi (Greg. Tur. lib. n Hist. num. 6), le refusera-t-on à Boéce qui, aprés avoir combattu jusqu'au dernier moment de sa vie pour la vérité. et pour !a justice, a eu la gloire de verser son sang dans ce glorieux combat? Jamais chrétien n'en a été plus digne. Comme Théodoric avait intérét de tenir sa mort secréte, il le fit exécuter dans la prison de Calvance. Les ministres de sa cruauté devaient naturellement linhumer aussitót dans quelque lieu obscur proche de sa prison ; cependant son corps fut remis le méme jour entre les mains des catholiques, qui le portérent à Pavie, oà il fut inhumé auprés d'Elpis sa premiére femme. Papebroc croit que ce fut dans l'église proche la tour du Baptislére, qui lui avait servi de prison ; c'est ce qui a donné lieu à plusieurs historien de dire que c'était (304) à Pavie méme que Théodoric lavait fait mourir. La crainte qu'on eut de s'attirer lindignation du prince fit qu'on lui donna une sé- pulture bien moins honorable qu'il ne la méritait. Cependant on lui fit une épitaphe qui fut gravée sur son tombeau, et qui s'est conservée jusqu'à présent. Elle dit beaucoup en peu de mots, quoique d'un style barbare. La voici. Ecce Boetius adest in ccelo magnus et omni Perspectus mundo, mirus habendus homo. Qui Theodorico regi delatus iniquo, Ticini senium duxit in exsilio ; In qua se mcoestum solans dedit urbe libellum : Post ictus gladio exiit e medio. z On!atrouve un peu différente chez Papebroc au 27 mai, mais le sens est tout le méme. Celle qui est rapportée par cet auteur fut mise apparemment à la plaee de l'ancienne, lorsqu'on. donna à Boéce une sé- pulture plus honorable : car on y remarque que Pavie, appelée par les anciens (305) Ticinum, y est nommée Papia, et c'est ainsi que les Lombards l'appelaient, ce qui fait eroire qu'elle n'est pas plus ancienne que leur si&cle. Le pére Mabillon, dans son Voyage d'Italie, dit avoir vu à Pavie le tombeau de Boéce dans l'église de Saint-Augustin, au bas des degrés par lesquels on monte dans le sanctuaire du cóté du midi, élevé sur quatres colonnes: et il ajoute qu'à la place des au- ciens vers léonins qu'on vient de rapporter, Balthasar Taconus en a mis d'autres de sa facon, que voici: M:eonia et Latia lingua clarissimus, et qui Consul eram, hic perii, missus in exsilium. Et quid mors rapuit? probitas me vexit ad auras, Et nunc fama viget maxima, vivit opus. Il aurait été à souhaiter qu'un aussi habile homme que le pére Mabillon eüt bien voulu nous apprendre de quelle maniére le tombeau de Boéce a été transféré dans l'église de Saint-Auguslin de Pavie, oü il est à présent, car elle ne fut. bátie que deux cents ans (306) ou environ aprés sa mort. Comme il ne l'a pas fait, nous tácherons d'y suppléer. La cruauté de Théodorie n'étant pas encore satis- faite, elle se porta jusqu'à faire mourir Symmaque, ce sénateur si respectable par son áge et par ses vertus, qui faisait l'honneur de Rome, et qui était le chef et la gloire du sénat. Craignant qu'il ne voulüt venger la mort de son gendre (Anonym. apud Vales. p. 486, n. 20), il l'appela à Ravenne quelques mois aprés, l'y fit arréter et décoller dans la prison. Des coups si facheux purent bien toucher sensiblement Rusticienne sa fille et l'épouse de Boéce, mais ils ne furent pas capables de l'abattre, Jamais on ne vit paraitre tant de religion, tant de grandeur d'áme dans un si grand renversement de fortune. En perdant son pére et son époux elle se vit. privée de tous leurs biens, et, aprés avoir tenu le premier rang parmi les dames romaines, la soutint dans cet accablement; et plus elle voyait le secours des hommes s'éloigner d'elle, plus sà con- fiance en Dieu redoublait. (307) Elle ne fut pas vaine, car peu de jours aprés la mort de Symmaque l'ini- quilé de Théodoric étant consommée, Dieu en tira la vengeance qu'elle méritait. Etant à table, on lui servit la téte d'un poisson monstrueux : il s'üimagina voir dans cette téte celle de Symma,ue qui le menagait des yeux et des deuts, en mordant ses lévres inférieures, comme un homme daus sa plus grande colére. La frayeur le saisit et lui causa uu tremblement général. Les convulsions succédéreat et devinrent& si continuelles, qu'en peu de temps son visage fut défiguré, et se trouva aux abois. Les remords de sa conscience l'agitérent inté- rieurement avec autant de violence; et, ne pouvant plus dissimuler ce qu'il sentait dans son áme, pen- dant qu'Elpide, son médecin, employait tous son art B pour réchauffer ses membres déjà à demi-morts, il C jela de profonds soupirs et pleura amérement le 'erime qu'il avait commis en faisant mourir Boéce et Symmaque. Il fit l'élozge de ces deux grands hommes, et se condamna lui-méme d'avoir cru légérement les rapporis qu'on lui avait faits. Mais son regret (308) ne pul apaiser la justice de Dieu, le moment de sa vengeance était venu: il mourut au milieu des dou- leurs. Le fait est trop important pour ne pas rappor- ter le témoignage tout entier de Procope, sur lequel il est particuliérement appuyé. Plusieurs historiens lont confirmé, et on ne trouve point qu'il ait jamais été révoqué en doute dans l'antiquité. Symmachus et ejus gener Boetius patricüi, alto ma- jorum sanguine, principes vero senatus Romani et con- - sules fuere; philosophie et aequitati supra ceteros : mortales studuerant multisque egenis tum Romanorum, tum exiernorum opibus suis subvenere. Hi ad ingentem gloriam evecti, deterrimos quosque in sui invidiam concitarunt. Quibus delatoribus Theodoricus rex per- suasus viros clarissimos perinde ac res novas molientes occidit, eoxumque bona ommia publicavit. Sed paucis post diebus, ccenanti illi cum ingentis piscis caput mi- nistri opposuissent, illud Theodorico visum est caput esse Symmachi nuper occisi, dentibus quidem 4n infe- rius labrum impaclis, oculis vero torve et furibunde in- iuentibus (309) minari sibi plurimum videbatur. Unde prodigii novitate perterritus membrisque prater modum tremebundus el horrens, in. lectum citato gradu se re- cepit. [dentidemque sibi togarum. vim magnam ingeri jubendo paulum | quievit. Elpidio deinde medico omni- bus quemadmoilum | accidissent explicatis, in. Symma- chum Boetiumque patratum a se scelus deflebat. Quo denique deplorato, ex accepta calamitate dolore ingenii affectus, haud longe post moritur. Cum primum hoc et ultimum injurig exemplum in sibi subjectos idcirco exercuisset, quia non uli consueveat diligenler perves- tigala causa in tanlos viros animadverlerat. Procop. Hist. Goth. l. 1. 2 Avant cet accident Théodoric avait eu un débor- dement de bile pendant deux ou trois jours qui l'avait beuucoup affaibli. C'est ce qui a donné lieu à quel- ques historiens de dire qu'il était mort de la méme maniére qu'Arius, confondant une circontance de sa maladie avec la véritable cause de ea mort. Quel- ques jours auparavant i| avait rendu un arrét qui enlevait aux catholiques leurs (310) églises dans tous ses états, et les livrait aux ariens (Paw. Diac. hist. 1. xv, p. 431 et alib.). Cet ordre devait s'exécuter le dimanche suivant, qui devait étre pour les ariens un jour de féte et de réjouissance à cause de la victoire qu'ils s'attendaient de remporter sur l'idolátrie (car c'est' ainsi qu'ils traitaient la religion catholique). Mais ce dimanche fut. changé pour eux en um jour de deuil et de tristesse par (a mort de leur pius puissant protecteur, et la justice de Dieu l'arréta visiblement dans le temps méme qu'il se rendait plus redoutable à l'Eglise. : 1505 Il recut cependant les honneurs les plus pompeux À de la sépulture. De son vivant il s'était fait faire un mausolée magnifique, le plus grand qu'on eüt vu en Italie ; il y fut portéavec une pompe vraiment royale. Sa fille Amalasunte, niéce de Clovis, premier roi chrétien, lui succéda dans le royaume d'Italie : et ayant fait bátir à Ravenne la magnifique église de Notre-Dame-de-la-Rotonde, à la place de ce grand mausolée qui n'était que de pierre, elle en fit faire un autre de porphyre, qu'ou éleva sous la conpole du dóme, d'une maniére (311) admirable, en sorte qu'il paraissait comme soutenu en l'air, et Théodoric au- dessus d'une taille humaine prét à monter dans les cieux. Il y était resté jusqu'au temps de Ceesius, ar- chevéque de Ravenne ; mais ce prélat, justement in- digné de voir les cendres d'un hérétique arien placées avec tant d'honneur dans le lieu saint, fit abattre le mausolée et transporler le tombeau à la porte de léglise de saint Apollinaire, C'est une grande urne de porphyre qui s'y voit encore, au-dessus de laquelle est cette inscription : Vas hoc porphyriacum olim | Theodorici | Gothorum Imperaloris cineres in Rotundz cpice recondens. Huc Petro Donato Casio Przesule favente translatum, ad perennem memoriam sapientes Reipublica R. P. P. C. M. D. LXIV. (Papebroc. ad 21 Maii, p. 10.) Mais, pendant qu'on rendait en ce monde de si grands honneurs aux cendres de Théodoric, son áme dans l'autre était traitée bien différemment par la justice vengeresse de Dieu. Il (312) voulut en faire connaitre quelque chose à un saint solitaire retiré dans l'ile de Lipari prés de la Sicile (Paw. Diac. hist. l. xv, p. 407, 418). Le jour méme que Théodoric mourut, ille lui fit voir en esprit, couvert d'un sac, les pieds nus et les mainsliées derriére le dos comme un criminel, conduit par le pape Jean. Boéce et Sym- maque, et précipité dans les flammes. Deux de ses officiers, Goths de nalion, qui étaient venus de sa part en Sicile lever des impóts, obligés d'y rester pour faire radouber leurs vaisseaux, passérent ce jour-là méme à Lipori voir ce saint solitaire. Dans la con- versation il leur apprit la mort: de Théodorie, et ce que Dieu lui avoir découvert de sa destinée la nuit précédente. Comme ils avaient laissé le roi en par- "faite santé peu de joursauparavant, ils n'en crurent rien, mais étant de retour à Ravenne, ils y recon- nureut qu'effectivement Théodoric était mort au jour et àlheure que le solitaire leur avait marqués. Ce fait est rapporté par le pape saint Grégoire, qui assure l'avoir appris de ces deux officiers mémes. Les ariens, pour cacher aux yeux (313) du publie les marques de la vengeance divine qui avaient paru sur Théodorie dans le moment de sa mort, publiérent qu'il avait été enlevé par une apoplexie, d'autres par une dysseuterie ; mais sa fille Amalasunte (a), prin- cesse des plus vertueuses et des plus accomplies de son siécle, témoin oculaire de tout ce qui s'était passé, fit assez connaitre par sa eonduite qu'elle était bien persuadée que Dieu voulut alors venger la mort injuste de Boéce et de Symmaque. Théodorie ayant déclaré Atalarie, son petit-fils, &0n successeur dans ses états, sous latutelle d'Ama- -Jasunte, sa mére, elle les gouverna pendant quelques années avec beaucoup de sagesse. D'abord elle fit rendre à Rusticienne les biens de Boéce son époux et de Symmaque son pére, qui avaient élé confis- qués ; et pour abolir, si elle eüt pu, la mémoire du crime de Théodoric (Raph. Volater. in Antropologia), elle fit relever leurs statues dans les places de Rome avec des (314) inscriptions qui contenaient leurs éloges. Rüsticienne de son cóté ne marqua pas moins de générosité par le mépris qu'elle fi& des grandeurs (a) Cassiodore parlant d'Amalaeunte, s'explique ain- - gi : Inter primarias rarissimasque feminas annumeran- BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. B D 1506 et des avantages du siàcle. Aprés avoir partagé entre ses enfants ce qui leur appartenait dans la succession de leur aieul et de leur pére, elle distribua aux pau- vres ce qui restait et se donna tout entiére au sou- lagement des malades et aux exercices les plus pé- nibles de la charité. Par ce genre de vie elle fit connallre que Théodorie, en la privant de ses biens, n'avait pas été capable de troubler la paix de son &me, et qu'il n'avait fait que prévenir ce qu'elle aurait bientót fait ellézméme. Uniquement occupée de la perte d'un pére et d'un époux si respectables et si chers, elle comptait pour peu toutes les autres qu'elle pouvait faire dans ce monde. Elle devint ainsi l'exemple de Rome et le modéle parfait des veuves chrétiennes. Dénuée de tout secours humain, sa vertu lui servait de rempart contre les ennemis de son époux, assez láches pour le persécuter encore aprés sa mort dans ses enfants et dans sa veuve. Plus d'une fois ila (315) suggérérent à Amalasunte de la faire mourir, ou du moius de la condamner à une prison perpétuelle, et les raisons qu'ils lui alléguaient au- raient pu étre goütées par une àme moins grande et moins géuéreuse que celle de cette princesse Tout est à craindre, lui disait-on, dans Rusticienne ; on doit méme se défier de ses aumónes et de ses lar- mes : c'est par là qu'elle excite le peuple à venger la mort de son époux et de son pére. Elle ne cessera jamais de semer un esprit de révolte contre le gouver- nement. Mais loin de se conduire par les régles d'une politique si basse et si honteuse, Amalasunte redoubla son attention pour donner à Rustieienne de plus grandes marques d'eslime et de considération. Si elle eüt vécu plus longtemps, Rustieienne aurait trouvé en elle une protection assurée contre les mal- heurs dont l'Italie fut peu aprés affligée, et contre la haine implacable des ennemis de sa famille. L'Italie ne méritait pas d'avoir une souveraine si aimable : les péchés des peuples étant montés jusqu'à l'excés, Dieu avait résolu de les punir (316) par les fléaux les plus terribles de sa justice. Une mort pré- maturée enleva en peu de jours le jeune prince Ata- larie : et Amalasunte, veuve depuis longtemps, se voyantsans enfants et hors d'áge d'en pouvoir espé- rer (quand bien méme elle aurait voulu passer à un second mariage), pour éviter les gnerres civiles qui auraient pu troubler le repos de ses peuples aprés sa mort, elle voulut se donner de son vivant un succes- seur qui les gouvernát dans la justice et dans la paix qu'elle leur avait procurées par sa sage conduite. Elle choisit Théodat, son cousin-germain, fils d'A- malafrid, sceur du roi Théodorie, et ]uj remit ses états ; mais ce perfide, au lieu de reconnaitre ce bien- . fait, la fit renfermer peu aprés dans un cháteau situé au milieu dn lae de Bol:éne, et. pendant qu'elle était dans le bain l'y fit suffoquer. Tous les gens de bien pleuréreut sa mort ; lempereur Justinien, avec qui elle avait entretenu une correspondance fidéle, en futinconsolable.Il avait pour elle un respect et une estime sans égale. Comme Amalasunte savait parfai- tement le grec, (347) le latin et toutes les langues qui étaient en usage dans l'empire, ils avaient en- semble un commerce de lettres réglé. Résolu de ven- ger sa mort,ilenvoya Bélisaire, général de ses ar- mées, contre Théodat. Tout plia devant Bélisaire, le perfide fut tué dans le combat, son armée dissipée, . etles prineipales villes d'ltalie se soumirent au vain- queur. Rome, des premieres, lui ouvrit ses portes, et les Goths allaient étre tout à fait chassés d'Italie, si Dieu, qui met des bornes aux empires, qui les con- serve et les détruit quand il veut, n'eüt pas permis que les Perses vinssent en móme temps faire une ir- ruption daus les plus belles provinces de l'Orient. Justinien fut contraint de rappeler Bélisaire avec une partie de ses troupes. Les Goths, profitant de son da, quam videre venerandum, audire loquentem | erat miraculum. 1507 APPENDIX AD BOETIUM. 1508 absence, appelérentle fameux Totilla. On ne peut A ce précieux dépót, et dés-lors l'usage était en Italie exprimer les maux qu'il fit souffrir à l'Italie: ses villes les nlus belles furent saccagées ; Rome pendant quarante jours fut abandonnée à la fureur et à l'avari- ce du soldat, et aprés le siége de Jérusalem, l'histoire ne nous représente rien de plus affreux que le sacca- gement qu'il fit de Rome. (318) Rusticienne, comme toutes les autres dames romaines, se trouva réduite à demander du pain aux vainqueurs (Proc. /. n1 de Bell. Goth.) Elle fut recon- nue par les Goths qui avaient servi sous "Théodoric, et conduite devant Totilla pour y étre condamnée à mort, sous prétexte qu'elle avait excité le sénat à faire abattre les statues du prince meurtrier de son mari et de son pére. Elle ne s'en défendit pas, la chose était publique ; mais Totilla, touché de sa ver- tu, et respectant encore en elle la mémoire de ces grands hommes, commanda qu'on la mit en liberté, et quelque temps aprés elle finit paisiblement ses jours dans la pratique de toutes sortes de bonnes ceu- vres. Quoique Dieuse serve des méchants pour chátier les péehés de son peuple, il ne laissa pas les crimes de ceux-ci impunis. Il vint d'autres peuples encore plus féroces punir les excés que les Golhs avaient commis dans llItalie. Totilla fut tué, les Goths dis- sipés et enfin chassés de ces provinces. Les Lom- bards s'y établirent. Aprés quelques années de séjour en Italie, ils embrassérent tous la foi (319) catho- lique, et ils eurent méme plusieurs rois d'une piété exemplaire. Aripére IT, qui commenca de régner l'an de Notre- Seigneur 702, se distingua par son zàle pour la re- ligion. Il fonda auprés de Pavie un célébre monastére et une église qui fut dédiée sous le nom de Saint- Pierre : elle fut appelée l'église de Saint-Pierre-au- C:el-d'Or, parce que l'or y brillait de toutes parts, particuliérement à la voüte. Luitprand lui succéda et parut encore enchérir sur la piété de ses péres. Non-seulement il confirma à l'église de Saint-Pierre tous les dons qu'Aripére lui avait faits, mais il les augmenta encore et l'enrichit d'un trésor inestimable : c'était le corps de saint Au- gustin, qu'il racheta des Sarrasins une somme trés- considérable. il étaient alors maitres de l'ile de Sar- daigne, oà les évéques d'Afrique, quand ils furent chassés de leur pays par Trasamond, vers lan 506, l'avaient transporté. Luitprand le fit placer avec beaucoup d'honneur sous le maitre-autel de cetteéglise, oà on croit qu'il repose encore. C'est ce qu'une charte (320) authen- tique qui se conserve dans les archives de ce monas- tére nous apprend. Le pére Mabillon (er. Ital, p. ?21), dans son voyage d'Italie, assure l'avoir lue, et en rapporte ces derniéres paroles: Hec omnia qua supra divimus, adjudicamus venerabili monasterio Sancti Petri in Coelo Aureo, in quo sanctum ac wene- rabilem Augustinum adduxzimus. Datum 1 non. Apri- Lis regni Luitprandi I, indict. 10 : ce qui dénote l'an 712 de l'incarnation de Notre Seigneur. La fin de cet &cte éclaireit trois points d'histoire. Elle nous ap- prend premiérement que le régne de Luitprand n'a pascommencé en 713, comme Moréri et quelques historiens l'assurent, puisque dés le commencement d'avril de l'année 712 on datait déjà les actes publics de la premiére année de son régne. En second lieu, que Luitprand n'est pas le fondateur du monastére de Saint-Pierre-au-Ciel-d'Or, comme Papebroec et aprés lui M. Baillet et d'autres l'ont prétendu, puis- que dés la premiére année de son régne il confirma les donations qu'Aripére, son prédécesseur, lui avait déjà faites. Entin que la translation du (321) Corps desaint Augustin a été faite de Sardaigne à Pavie avantle commencement de 712, puisque Luitprand assure par cette charte, datée du commencement de celte année, qu'il avait déjà enrichi ce monastére de de compter les années de mars en mars. Pierre, évéque de Pavie, à la sollicitation duquel Luitprand avait fait transférer le corps de saint Au- gustin dans l'église de Saint-Pierre, lui conseilla en- core de l'enrichir des autres reliques dea saints qu'il pourrait ramasser de cóté et d'autre. Il fit lever celles de Boéce du lieu oü il avait été d'abord inhumé pour les y placer, et Luitprand lui fit dresser un mausolée magnifique pour le temps, mais qui paraílrait à pré- sent des plus simples. Il était posé sur quatre colon- nes de pierre, et on y lisait l'inscription que nous avons rapportée. Il fut placé au pied des degrés paroü l'on monte au grand-autel, oü il est encore à présent. Luitprand établit des religieux pour y faire des veilles jour et nuit comme à celui de saint Augustin, et il ordonna par son (322) testament qu'aprés sa mort il serait inhumé à ses pieds, parce qu'en cessant de vivre il ne voulait pas cesser de B lhonorer. Et afin qu'on ne. s'y méprit pas dans la ' suile des siécles, et qu'on distinguát ioujours le juste d'avec le pécheur (ce sont ses propres paroles), il voulut qu'on ne mit point d'autre inscription sur son tombeau que celle-ci : Jc? sont les os du roi Luitprand Cela fut exécuté comme il l'avait ordonné, et depuis tant d'années il ne s'y est fait encore aucun change- ment. C'est cette circonstance qui ua fait dire à M. Baillet, dans la Vie de Boéce, que dés le temps du roi Luitprand on commenca de rendre à Boéce un culte en quelque sorte religieux. Vers le XIIe siécle. les moines qui étaient en possession de l'église de Saint-Pierre en furent chassés ; Pon substitua en leur place des chanoines réguliers vivant sous la régle de saint Augustin. Lepape Honoré IIL, qui iexplique fort au long dans une de ses bulles les causes de ce change- ment (Bulla Hon. III. an. 1920, apud Mabil. Itin. Ital. p. 222), indique celles qui font ordinairement perdre aux moines leurs biens et leurs monastéres,[à savoir le reláchement de la (323) discipline réguliére, la dissi- pation des fonds et la dépravation de leurs moeurs. Leur abbé méme y avait été tué depuis peu d'une maniére scandaleuse. En changeant d'habitants elle changea aussi de nom, et fut appelée l'abbaye de Saint-Augustin. On y célébre toas les ans, le 23 oc- tobre, la féte de Boéce avec beaucoup de solennité. Plusieurs églises d'Itahe en font mémoire le méme jour comme d'un saint martyr. La ville de Pavie le réclame comme un de ses premiers patrons, et com- me un puissant protecteur .auprés de Dieu. Pape- broc croit que ce jour-là est celui de sa translation. faite par le roi Luitprand et par l'évéque de Pavie, mais la tradition de celte église nous apprend que c'est aussi celui de son martyre. Et comme le, senti- ment de Papebroe n'est appuyé sur aucune autorité, nous lui préférons l'ancienne tradition des églises. Il est toujours dangereux de s'en écarter, telles. qu'elles soient, et on ne doit jamais le faire sans des raisons D évidentes. Pour l'avoir fait au sujet d'Elpis, la pre- miére femme de Boéce, Papebroc est assurément tombé dans une erreur manifeste : il (8324) s'éléve contre cette iradition, il appelle à témoin la foi et la notoriété publique. Elle est, dit-il, que la femme de Boéce s'appelait Rusticienne, qu'elle était originaire de Rome, et qu'elle a survéeu à son mari de plusieurs années ; et, dans l'épitaphe qui se voit encore à Pavie, cette femme, qu'on dit étre celle de Boéce, est nom- mé Elpis. L'épitaphe nous apprend qu'elle est ori- ginaire de Sicile, et qu'elle a laissé son mari plein de vie. ll rapporte plusieurs autorités pour confirmer ce qu'il avance, et triomphe ensuite d'une découverte si heuréuse au préjudice de la tradition. Cependant la tradition est constante, et Papebroe s'est trompé, parce que Boéce avait épousé Elpis en premiéres noces et Rusticienne en secondes. L'un et l'autre s'accordent parfaitement avec les autorités qu'il rap- porte, et avec l'épitaphe et avec la tradition. Ce qu'on a ci-devant rapporlé prouve assez l'antiquité 1509 BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1510 du eulte rendu à Boéce comme un véritable martyr; A beau de Boéce leur est tombé en partage, les chanoi- mais pour l'autoriser davantage, on a cru devoir y ajouter que, par le Bréviaire de Milan, imprimé en 1539, i1 parait qu'on en faisait dans cette (325) église, le 23 octobre, une mémoire solennelle sous le nom de saint Severin, martyr, qui est celui sous lequel Boéce est le plus connu dans l'Eglise, et chez les compila- teurs des martyrologes. Les anciens historiens de sa vie disent expressément que l'Eglise aprés sa mort lui rendit les honneurs qu'elle avait coutume de déférer aux sainis martyrs, parce qu'il avait souffert pour avoir prisla défense de la foi catholique con- tre la perfidie des ariens. (Mart. Rota. in Vit. Boét.) Ils ajoutent méme que les habitants de Pavie ont toujours été si prévenus de respect envers leur saint patron, qu'ils ont transmis à la postérité de siécle en siàcle par une tradition constante un fait dont je ne voudrais pas ótre garant. ll est presque semblable à celui que la simple antiquité a rapporté autrefois de saint Denis le patron de Paris. Ils tiennent pour con- stant que Boéce, ayant été frappé par le bourreau, avait regu ou soutenu sa téte entre ses deux mains ; que lui ayant demandé ensuile par qui il croyait avoir été frappé, il avait répondu que c'était par les impies, et qu'il était venu la portant ainsi entre (326) ses mains jusqu'à une église voisine ; que, s'étant mis à genoux au pied de l'autel, il y avait recu les divins mystéres et était expiré un moment aprés. Si ce fait ne parait pas vraisemblable, l'ancienne tradition pour la sainteté et la vénération du martyr n'en est pas moins constante. L'empereur Othon III voulut signaler sa piété en- vers ce saint homme en lui faisant élever uu mausolée de marbre des plus riehes. Il fit graver au-dessus son éloge. Gerbert, philosophe et poéte, qui depuis fut élevé au souverain pontificat, sous le nom de Silves- tre lI, le fit en vers. Les voici: Roma potens dum jura suo declarat in orbe, Tu pater, et patrie lumen, Severine Boeti, Consulis officio, rerum disponis habenas ; Infundis lumen studiis, et cedere nescis Grecorum ingeniis; sed mens divina coercel (327) Imperium mundi. Gladio baechante Gothorum Libertas Romana perit : tu consul et exul Insignes titulos preclara morte relinquis. Nune decus imperii summas qui pregravat artes Tertius Otto sua dignum te judicat aula ZEiernumque tui statuit monumenta laboris, Et bene promeritum meritis exornat honestis. Son culte devint encore plus célébre daus le qua- torziéme siécle, aprés qu'on eut joint aux chanoines réguliers qui desservaient l'église de Saint-Augustin des ermites vivant sous la régle de ce saint docteur. Comme l'église leur est& devenue commune avec les chanoines, et que le cóté de l'Epitre oü est le tom- B nes ayant conservé celui de l'Evangile, ces ermi- tes, qui croient avoir un droit spécial sur les reli- ques de Boéce, ont pris un soin particulier d'orner son (328) tombeau, et d'y entretenir la dévotion des peuples. Le concile de Trente n'y a pas peu contribué, car, ayant ordonné qu'on raserait tous les tombeaux qui se trouveraient dans les églises élevés de terre, à la réserve de ceux des saints recounus, et des commis- saires apostoliques ayant été envoyés pour faire exé- cuter son décret dans toute l'Italie, on en rasa quel- ques-uns dans celle de Saint-Augustin de Pavie; mais le tombeau de Boéce fut religieusement conservé (Silvestre Moral. in Maríoc. Relig. 4. iv. p. 279): preuve évidente qu'il était regardé comme ün saint en possession de la gloire dont on pouvait réclamer l'assistance auprés de Dieu. C'est pourquoi le saint- siége laisse une entiére liberté aux églises d'Italie de lui rendre un culte public, et ne désapprouve pas que les martyrologes et les écrivains ecclésiastiques lui donnent la qualité de saint et de martyr, quoiqu'on n'ait jamais fait d'autres cérémonies pour sa canoni- salion que celle de lever son corps de terre, qui était lamaniére ancienne de canoniser les sàáints. On a jugé que la voix du peuple, soutenue d'une tradition de (329) douze siécles était suffisante pour autoriser le eulte qu'on lui rend, et c'est par ces considérations que les historiens qui ont écrit avec plus d'exactitude les Actes des saints, et les critiques les plus sévéres de notre siécle, aprés un rigoureux examen de ceux de Boéce, n'ont pu lui refuser la qualité de saint et de martyr. L'honneur est grand d'avoir donné sa vie et versé son sang pour la justice, pour la vérité et pour la défense de la foi; mais il est encore plus glorieux à Boéce d'étre arrivé là par une fidélité in- violable à tous ses devoirs, par nne innocence de vie, parla pureté de ses moeurs, et par une correspon- dance exacte, fidéle et constante à toutes les gráces dont la bonté de Dieu l'avait prévenu (Can. 1 Gren. Ferrar. par. Natal. Baillet, vie de S. Aug.) C'est pour honorer la mémoire de ce grand homme et perpétuer son culte qu'on a recueilli avec soin tou- tes les circonstances de sa vie et de sa mort. J'espére que les fidéles en seront édifiés, et y trouveront de grands motifs de consolation dans les adversités et dans les persécutions, qui sont insóparables de la vé- ritable piété. Ayant pendant sa vie aimé si tendre- ment (330) l'Eglise, et signalé tant de fois son zéle pour sa défense et pour la réunion de ses membres divisés, on ne doit pas douter qu'affranchi des liens du corps, et que favorablement écouté de Dieu il ne le sollieite encore puissamment pour lui demander l'union parfaite de tous ses membres, et la préserver des maux dont elle est menacée. MENU i aerem m i rr rti iB SECONDE PARTIE. -. (3) Ne connaitre l'homme que par ses actions exté- [) rieures, c'est ne le connaitre que par la superficie. Pénétrer ses sentiments, développer ses intentions et les motifs de sa conduite, c'est le connaitre selon la plus noble partie de Jui-méme ; mais ajouter à (4) la connaissance des actions extérieures et des sentiments du ccur celle des productions de l'esprit, c'est le connaitre tout entier. Dans la premiere partie de cette Histoire, on à re- cueillii avec soin tout ce que l'injure du temps et une longue suite de siécles n'ont pas été capables d'en- sevelir dans l'oubli, des actions de Boéce ; on & tracé aux yeux du publie un portrait naturel de ce grand homme : mais dans celle-ci, c'est Boéce lui-méme qui 8e peint, c'est son esprit qu'il nous découvre, et qu'on và connaitre dans ses écrits. On a déjà remarqué quelles ont été les productions de ce génie supérieur, que les plus grands hommes qui l'ont suivi ont tous également admiré, ceux méme qui ont le plus brillé dans les temps moins reculés du nótre, comme Albert-le-Grand, saint Thomas d'Aquin, son disciple, et les plus habiles théologiens qui sont venus aprés eux. Ils ont fait une étude particuliére des ouvrages de Boéce ; saint Thomas le cite en mille endroits, et on peut dire sans flatterie qu'ils ont puisé comme dans une source pure et fécondece qu'ils nous (b) ont donné de plus solide et de plus achevé sur les matiéres dela religion dont Boéce avait eu oecasion de traiter. Ils n'ont fait, qu'étendre et développer les principes qu'il avait établis d'une maniére trop con- cise pour étre aisément entendus par des gens moins consommés que lui dans les sciences divines et hu- maines. ; Comme on n'a pu, sans distraire le lecteur de l'at- 15411 tention qu'il devait à la suite. de l'histoire, lui don- À ner une juste idée du traité ee la Bonté de l'Etre, de celui de la Foi et de quelques éclaircissements sur la Philosophie que Boéce nous a laissés, parce que ces ouvrages n'étaient pas d'une grande étendue, on en a donné un extrait selon le rapport qu'ils avaient à l'ordre chronologique des actions de sa vie, et on a réservé tous les autres traités pour la seconde par- tie de celle ouvrage. Voici ceux dont il nous reste à parler. Le pretnier est celui des deux natures et d'une per- sonne en Jésus-Christ, contre Eutychés et Nestorius, à Jean, diaere de l'Eglise de Rome. Le second est intitulé ? Si le Pére, (6) le Fils, et le Saint-Esprit peuveut ótre affirmés substanliellement de la Divinité, au méme diacre. Le troisiàme est celui de la. Sainte Trinité, à Sym- maque, son beau-pére, intitulé : Comment 1a Trinité est un seul Dieu et non pas trois Dieux. Le quatriéme comprend les ciuq livres de la Conso- lation de la Philosophie. Nous donnons le premier APPENDIX AD BOETIUM. 1519. L'analyse de ses livres des Mathématiques les sui- vra, savoir: celle du livre de l'Arilhmétique, des cinq livres de Musique, et des denx de Géométrie. On donnera ensuite une légére notion de ce qui nous reste de ses Commentaires sur l'introduction de Porphyre, sur les différentes parties de la Philosophie d'Aristote, et sur les Topiques de Cicéron. Enfin, on examinera les ouvrages qu'on lui attribue, et on láchera de déméler ceux qui sont les productions véritables de son esprit d'avec les ouvrages suppo- 8é8, (7j Aprés ces analyses, on donnera une courte dissertation historique sur l'aunée de sa mort. Une autre dissertation théologique beaucoup plus éten- due sur ces paroles de Gondebaud, roi de Bourgo- gne, Donnez-moi en secret l'onction du chréme; et on finira cette seconde partie par deux éclaircisse- ments : le premier sur Fauste, évéque de Riez, et sur sa doctrine ; le second sur le sentiment d'Anastase le B Bibliothécaire, que M. Dupin a embrassé, touchant la rang à ces traités parmi les ouvrages de Boéce, par : rappori à la dignité et à l'importance des matiéres qu'il y traite, quoique nous ayons remarqué que la plupart ont été ses dernieres productions. conduite du pape Jean avec le roi Théodorie, dont on a eu oceasion de parler dans la premiére parlie. Voilà ce qui fait le sujet de la seconde, qui ne sera ni moins utile, ni moins curieuse que la pre- miére. ANALYSES DES OUVRAGES DE BOECE. ANALYSE DU TRAITÉ Des Deux Natures et d'une personne en Jésus-Christ, GON'TRE EUTYCHEÉS ET NESTORIUS : A JEAN, DIACRE DE L'ÉGLISE DE AOME. —— (8) Boéce remarque d'abord que le peu de connais- sance qu'on avait des termes est. ce qui a le plus di- visé (9) les esprits sur le mystére de l'incarnation du Fils de Dieu. En effet, il est certain que le mot personne, dont les Latins se servent, ne signifie point chez les Grecs ce qu'ils entendent par celui d'ómósca- co, car hypostase est une substance raisonnable, rendue singuliére et individuelle, au lieu que le mot personnes signifie chez eux ces acteurs de comédie qui représentent les actions des hommes, véritables ou supposées, d'oü est venu ce mot personnage, faire un personnage, ce qu'ils exprimaient par ce terme mpócomov, Mais, comme les Latins n'avaient point de mot pour signifier ce que vezt dire hypostase, la di- setle a élé cause qu'ils se sont servis de celui de personne. Boéce observe en second lieu que les Latins con- fondent souvent les mots d'essence, de substance, de subsistance et de personne; que les Grecs au con- traire, dont la langue est trés féconde, ont des termes propres pour signifier chaque chose. lls appellent essence obcía, subaistance obcíaci;, substance C«óovactc, personne xoócomov. ll donne ainsi dés le commence- ment à chaque terme sa valeur et sa propre (10) si- gnification, afin d'óter la confusion, et que la dispute ne tomble plus sur les mots, mais sur la chose méme dont il s'agit. Ges principes posés, il fait voir la source de l'erreur /de Nestoriua. Elle vient, dit-il, de ce qu'il confond la nature avec la personne, et que partout oü il y a une nature, c'est-à-dire une substance spécifée par ses propriélés, il croit qu'il y a aussi une personne; et, comme il voyait deux natures en Jésus-Christ, car la nature divine y est avec toutes ses propriétés, et la nature humaine avee toutes les siennes, il en ü- rait cette conséquence qu'i| y avait aussi deux persounes en Jésus Christ, l'une divine et l'autre hu- maine. (a) Ges traités ont été faits en 417, et l'autorité de saint Auguslin a étó citée par saint Léon méme et C Sur ce fondement, cet hérétique s'imaginait qu'il n'y avait plus de difficulté dans le mystére de l'incar- nation, et que ce qui avait. paru jusqu'alors. incom- préhensible, devenait trés aisé à comprendre. Qui révolte davantage l'esprit de l'homme dans ce mystére, disait-il, sinon d'entendre les chrétiens dire quun Dieu est né d'une femme, quil a été enfcnt, quil a crü avec. — le temps comme (11) les autres enfants, quil s'est avancé en áge, en sagesse, en prudence : qu'il a eu faim, qu'il a eu soif, quil a souffert le chaud, le froid, l'in- somnie, et qu'enfin dl est mort. au. milieu des douleurs el des humiliations ? La foi aussi bien que la raison nous apprenant que JDieu est éternel, qu'il m'ani com- mencement mi fin, qu'il est immortel, impassible, et que loutes ses perfeclions sont aussi anciennes que lui, puisqu'elles ne sont point. distinguées de lui-méme : la foi combattrait la. foi et. déiruirait d'un cóté ce quelle établit d'un autre, s. toutes ces empressions pouvaient convenir.à Dieu ; «u lieu que, reconnaissant deua per- sonnes en Jésus-Christ, il n'y a plus rien qui choque le bon sens. C'est ,.homme qui est né, qui s'est avancé en áge, qui a crü en sagesse et en ecpérience, qui a été sujet à toutes les faiblesses et à toutes les infirmités qui sont communes aux hommes, c'est Ühomme qui est mort pour nous. Ainsi raisonnait Nestorius. Mais Marie ne sera done plus mére de Dieu, lui di- sait-on. Elle le sera de Christ, répondait-il, c'est-à- dire de cet homme qui est uni au Verbe divin: (19) car de prétendre que la Divinilé puisse naitre, c'est un horrible blasphéme, contre lequel s'est. élevé (a) Au- gustin (Tract. 8 in. Joan., num. 9), lorsqu'il a dit que Marie n'était pas mére de la Divinité: Non erat ilia maler Divinitatis. ) Boéce renverse tous les faux raisonnemente de cet hé-. résiarque, en lui faisant voir non-seulement la diffé- rence quil y a entre la nature et la personne, mais encore en luni montrant qu'il détruit entiéórement Jé- sus-Christ par ses suppositions ridicules. Car Jésus- par Théodoret (TÀ. Dial.2, p. 108; S. Léon, p. 134). 1513 BOETH VITJE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1514 Christ est un, dit-il, et personne ne s'est avisé jus- À le pousse de maniére à n'avoir plus rien à répondre: qu'à présent de dire qu'il y avait plusieurs Christe. Or, s'il est composé de deux natures et de deux per- sonnes, à peu prés comme seraient deux corps qui occuperaient chaeuu leur place, il n'est plus un, et par eoneéquent il n'est plus du tout, puisque l'unité est inséparable de l'étre, et que Dieu méme par saà ioute-puissance ne peut pas faire que ce qui est ne soit pas un. Ainsi Nestorius, au lieu d'établir le mys- Ltére de l'incarnation, comme il se l'imagine, l'anéan- tit, (143) et donne aux hommes pour sauveur un fan- ióme qui ne peut subsister que dans une imagination blessée. ll le presse encore davantage, lui demandant en quoi consiste l'union de deux natures si différentes, telles que sont la divine et l'humaine, si elles ne sont pas unies par une méme persoune? Car enfin, si toute cette union eonsiste en ce que la personne di- vine préte son assistance et sa vertu à la personue humaine pour lui faire faire des miracles et lui don- ner des connaissances surnaturelles qui ne lui sont point dues, les prophétes en avaient autant. De plus, ou c'est la nature divine que Nestorius appelle Jésus-Christ, ou c'est seulement la nature humaine, ou toutes les deux ensemble. Ce nom ne peut pas convenir à toutes les deux ensemble ; car deux natures aussi dissemblables que sont la divine el lhumaine, deux natures qui ne conviennent en quoi que ce soit, et qui, selon lui, ne sont pas jointes par une union hypostatique, ne peuvent pas avoir un méme nom ni une méme définition. S'il dit que la nature divine est ce qu'on appelle Jésus-Christ, Jésus-Christ (14) est seulement Dieu, el n'est plus homme ; si au contraire il prétend que c'est la nature humaine qui s'appelle Jésus-Christ, il. est seulement " homme, et n'est plus Dieu. Ainsi ce miracle inoui, ce myslére qui fait l'admiration des hommes et des anges, ce-prodige dont il n'y avait jamais eu d'exemple, est réduit à rien, et Marie, en mettant le Sauveur au monde, n'a rien fait que ce que font toutes les femmes. Oü est donc à présent ce grand objet de notre loi qui confesse que le Verbe divin s'est incarné et s'est fait homme? Si chaque nature conserve sa personne, i y aura moins d'union entre la nature divine et la nature humaine, continue Boéce, qu'il y en a entre un homme et une béte, qui conviennent au moins ensemble dans le degré d'ani- malité. Il passe ensuite à l'hérésie d'Eutychés, qu'il com- bat par des raisons aussi solides. Il fait voir qu'il s'est égaré par la méme voie par laquelle Nestoriug s'est perdu, et que l'un et l'autre n'ont erré que parce qu'ils se sont. imaginé qu'il ne pouvait y avoir - de nature existante sans personnalilé, c'est-à-dire sans subsister dans une (15) personne. Sur ce faux principe Nestorius disait: La foi nous enseigne qu'il y& deux natures en Jésus-Christ, la divine et l'hu- maine;ily a done aussi une personne divine et une personne humaine. Eutychés sur le méme fondement disait: La foi mous enseigne qu'il n'y a qu'une personne en Jésus- Christ, et l'Eglise anathématise l'impiété de Nestorius qui soutenait qu'il y en avait deux. Il n'y a done &ussi qu'une nature, concluait-il ; autrement on tombe dans l'hérésie de Nestorius. Mais il n'est pas possible, lui disait-on, que la nature divine soit la nature humaine, ni que la nature humaine soit la nature divine, la chose s'entend d'elle-móme, comme ilest impossible que l'homme soit une béte, ou que Ja béte soit un homme. Je l'avoue, répondait Euty- ehés ; aussi est-il vrai qu'avant l'union hypostatique, la nature humaine de Jésus-Christ était fort différente dela nature divine ; mais depuis cette union, ces deux natures n'en font plus qu'une, comme une goulte d'eau versée dans un tonneau de vin devient une - méme nature avec celle du vin. C'est dans ce'dernier retranchement (16) que Boéce PaArROL. LXIV. En quel temps s'est faite cette union ou plutót cette confusion de natures ? demande-t-il à Eutychés ; est-ce dans l'instant de la conception de Jésus-Christ, ou au moment de sa résurrection ? Si c'est dans l'ine- tant de sa conception, celui qui dans la suite a été appelé Jésus-Christ était done déjà homme avant que d'étre concu dans le sein de Marie; cette nature humaine qui s'allait joindre à la divine existait done déjà, puisque vous dites qu'avant l'union c'étaient deux natures distincles. Ainsi Marie n'est point sa mére, mais elle a seulement prété son sein, comme un canal par oü cette humanité formée dans le ciel ou ailleurs aura passé pour se joindre au Verbe divin. Par conséquent toutes ces promesses si magnifiques que Dieu avait faites à Abraham .et à David; que le Christ naitrait de leur propre chair, sont vaines. Jésus-Christ mentait en s'appelant le Fils de l'homme; car pour étre fils de l'homme, il faut tirer sa chair B de l'homme. C Si c'est aprés lu résurrection que ces deux natures ont été confondues, (17) l'homme n'a done point été racheté, le péché d'Adam subsiste encore, la passion de Jésus-Christ est inutile, puisqu'il est certain que lIhomme seul ne pouvait pas satisfaire à la justice de Dieu, ni donner un mérite infini à ses actions et à ses souffrances.;D'ailleurs Jésus-Christ n'a racheté que ce qu'il a pris ; s'il n'a done rien pris de l'homme, si sa chair ne tire point son origine de la ehair d'Adam, Adam n'est point racheté, ni sa postérité. Jésus-Christ méme n'aurait pas dà mourir, puisque lhomme n'a été assujetti à la mort que par le pé- ché. t Enfin, ajoute Boéce, ce mélange de natures n'a pu se faire qu'en trois maniéres, ou la nature divine se iransformant en la nature humaine, ou lhumaine se changeant en la nature divine, ou bien en se for- mant des deux une íroisióme qui n'est proprement . nil'une ni l'autre, à peu. prés comme les mixtes, qui ne sont point des éléments, quoiqu'ils en soient for- més. On ne peut s'imaginer d'autre transformation. Or toutes les trois sont également impossibles. La premiére enferme une contradietion manifeste, qui (18) consiste en ce qu'une nature essentiellement immuable et impassible devienne passible et sujette au changement. La seconde n'eet pas moins chimé- rique. Peut-on concevoir qu'une nature corporelle devienne une nature purement spirituelle, qu'un corps devienne esprit, ou qu'un esprit devienne corps? La substance en général étant divisée en cor- porelle et spirituelle, la spirituelle ne peut jamais devenir corporelle, ni la corporelle, spiritueile. Ainsi l'animal qui se divise en raisonnable et irraisonnable, jamais l'un ne peut devenir l'autre. Les substances méme spirituelles ne se peuvent pas changer l'une en l'autre, car ce changement ne peut arriver qu'entre celles qui ont un sujet ou une maliére qui leur soit commune, dans laquelle se font, ces transformations. I| est encore nécessaire qu'elles aient des qualités capables d'agir lune sur autre, de s'aliérer, de se détruire; enfin qu'aprés plusieurs combats la plus forie demeure vietorieuse en prenant la place de celle qui est vaincue. Delà vient que ces change- ments sont impossibles, méme dans les substances corporeles, oü ces conditions ne se trouvent pas. Ainsi (19) le cuivre ne peut jamais étre changé en pierre, ni une pierre devenir une plante. C'est pour- quoi il ne s'est pu former de la nature divine et de la nature humaine une tiroisieme nature mixte ou composée des deux. : : Les erreurs de Nestorius et d'Eutychés ainsi con- fondues, Boéce établit le sentiment de l'Eglise ca- iholique, qui eroit Jésus-Christ non-seulement com- posé de deux natures, mais subsistant en deux natures distincles, sans mélange ni confusion. Pour preuve de la possibilité. de ce mystére, il apporte deux exemples. Le premier, d'une couronne composée d'or 48 1515 APPENDIX AD BOETIUM. 1516 el de perles, oà l'or n'est point changé en perles, ni A et puisqu'il n'a pris ni celle d'Adam innocent, ni les perles en or. L'un et l'autre conservant la nature qui lui est propre, il résulte de leur union un tout qui fait a couronne. Quoique l'or et les perles pus- seni subsister séparément, si elles n'étaient plus unies, uéanmoins, en tant qu'elles font une couronne. elles n'ont qu'une existence, qui est celle du tout et de la eouronne. L'autre exemple est tiré du reméde que le chari- table Samaritain, vraie figure de Jésus-Christ, Sau- veur et Rédempteur de lhomme, couvert (20) de plaies par le péché, appliqua à celles de ce malheu- reux tombé entre les mains des voleurs sur le cheinin de Jéricho : il y versa de l'huile et du vin. Quelque uuion que ces deux liqueurs aient ensemble, elles conservent toujours leur ét&re particulier, et ne se méólent ni ne se confondent jamais: elles ne laissent pas néanmoins de faire une unité, en tanl qu'elles composent un reméde. Ce savant homme ne prétend pas que ces exemples représentent parfaitement l'union hypostatique dont: il g'agit. Il savait, comme saint Augustin, qu'il n'y a point d'exemple dans la nature d'ua mystére infi- niment élevé an-dessus de toute la nature ; s'il y en avait, il ne serait ni admirable ni singulier; mais il Jes apporte seulement pour donner une idée générale de linearnation, et faire voir qu'il n'est pas 1mpos- sible que deux natures toutes différentes s'unissent sous une méme subsistance, sans mélange ni con- fusion, et qu'il n'est pas toujours nécessaire de multiplier les hypostases, en multipliant les na- tures. Ilexplique ensuite la communication des proprié- tés de ces deux natures, (21) et de quelle maniére Dieu s'est fait homme, et l'homme est devenu Dieu ; comment le méme Jésus-Christ qui est homme, est Dieu, Fils de Dieu, et en méme temps fils de | homme. I] attribue ce prodige à la seule personna- lité, qui, faisant subsisier ces deux natures, leur rend communes toutes leurs propriétés, par une ap- C propriation que les théologiens appellent communica- calion d'idiomes. ]| répond aprés à une objection des plus subtiles, que les valentiniens avaient coutume de faire contre la vérité dela chair de Jésus-Christ. La chair de Jésus-Christ, disaient ces hérétiques, n'a point été formée dans le sein de Marie, et ne tire point son origine de celle d'Adam; elle l'a été immédiatement de Dieu méme, fort différente de la mnótre. Et voici de quelle maniére ils prouvaient leur sentiment. No- ire chair ne peut étre considérée qu'en deux ma- niéres, ou dans l'état de l'innocence d'Adam, ou dans celui oü elle se trouve réduite depuis son péché. Jésus-Christ n'a pas pris celle d'Adam saint et inno- cent ; ce n'est pas la nótre, elle ne nous convient plus, et, s'ill'avait prise, il ne nous (22) aurait ni sauvés ni rachetés, parce qu'il n'a sauvé et racheté que ce qui en avait besoin. Quoique Adam, dans cet état, ne füt souillé d'aucun péché, cependant il avait D) toujours le pouvoir de pécher, et i| ne l'a que trop fait connaitre dans la suite. Or Jésus-Christ non-seule- ment n'a jamais péché, mais il n'avait pas méme le pouvoir de pécher: il n'a done pas pris la chair d'Adam considéré avant sa chute. Enfin Adam dans cet état n'était point sujet à la mort, qui a été une punition de son péché, et Jésus-Christ au contraire y & été assujetti: ce n'est donc pas de la chair inno- cente d'Adam qu'il s'est revétu. Ce n'est pas non plus celle d'Adam criminel et cou- pable qu'il a prise, car non-seulement elle est infec- tée de cette corruption générale répandue sur tous ses descendants, mais elle a encore une pente naturelle, et une inclination au péché, qui est une peine de son péché. Or il n'y a jamais eu dans Jésus-Christ de pente ni d'inelination au péché, ce n'est donc pas la chair eriminelle d'Adam que Jésus-Christ a prise ; celle d'Adam criminel, il (23) faut convenir par une suile nécessaire que ce n'est point la nótre qu'il à prise. Boéce confond ees hérétiques. D'abord il considére la nature humaine sous trois différents aspects qu'elle peut avoir. Avant le péché d'Adam, dans la supposi- tion qu'Adam n'eüt point péché en demeurant soumia aux ordres de Dieu, ei aprés son péché et sa déso- béissance. Le premier état est réel, et dans celui-là, comme l'homme n'était souillé d'aucun péché, il ne mourait pas non plus, mais cependant il pouvait mourir, et avoir la volonté de pécher, et pécher ef- fectivement. Le second est. hypothétique. Si Adam füt demeuré dans lobéissance qu'il devait à Dieu, non- seulement il n'aurait pas péché dans cet état, mais il n'aurait pu péeher, parce qu'il aurait été confirmé en gráce, Enfin, dans le troisiéme, qui est celui oü nous nous trouvons, non-seulement l'homme peut pécher et mourir, mais il peche effectivement, et se trouve dans la nécessité inévitable de mourir. Ces deux derniers états sont comme les deux extré- mités de la nature humaine. L'un aurait été le prix de (24) la soumission et de l'obéissance de l'homme juste: là il n'y aurait eu ni mort, ni péché, ni vo- lonté de pécher. L'autre esta juste peine de sa ré- volte, et il est suivi de la mort, du péché, de la pente à toute sorte de mal, et par-dessus tout de l'impuis- sance de se relever jamais p&ár ses propres forces d'un état si malheureux. Le premier tient comme le milieu entre ces deux extrémités, on n'y voit ni mort ni péché, mais seule- ment]le pouvoir de pécher, et le danger d'étre assu- jetti à la mort. Qu'a fait Jésus-Christ, continue Boéce, pour sauver la nature humaine, et donner à notre rédemption toute l'étendue qu'elle pouvait avoir? Il a pris de tous ces états ce qui pouvait con- venir à son humanité par rapport à la fin qu'il s'était proposée, de nous retirer de l'abime oü nous étions tombés. Pour détruire la mort, et nous rendre cette heureuse immortalité dont nous avions été privés en punition de notre péché, il a assujetti son humanité à la mort, c'est ce qu'il a pris du dernier état; et, parce que celui qui venait pour détruire le régne du péché, biea loin d'y étre assujetti, devait en avoir un (95) éloignement infini, il a trouvé le secret de rendre son humanité impeccable, en l'unissant à la nature divine. C'est cette impeccabilité qu'il a prise du premier état, oàü l'homme, s'ileüt été fidéle à Dieu, seraii devenu impeccable. Reste un troisióme état qui est comme mitoyen entre ces deux-ci, et c'est celui oà la mort et le péché ne se trouvent point, et pouvaient cependant se trouver. Or en cet état Adam buvait et mangeait, la digestion se faisait en son estomae, il dormait et faisait toutes les autres - fonctions qui sont propres aux hommes. Ce n'étaient point alors des mécessités onéreuses, mais plutót d'innocentes occupations, dont il pouvait se passer ; car il ne faut pas s'imaginer qu'Adam füt mort s'il se füt abstenu de boire ou de manger daus cet état. Il sentait néanmoins la faim, et cette faim le portait à se nourrir des fruits du Paradis terrestre qui lui auraient conseryó la vie et la santé. C'est ce que Jésus-Christ a pris de cet état. ll à bu et mangé comme les autres honimes, il a senti la faim, il a laissé aller son corps au sommeil: d'oü ce savant homme conclut que ce n'est pas seulement (26) la chair d'Ádam pécheur que Jésus-Christ a prise, mais celle. d'Adam innocent, ce qu'il a été, et d'Adam impeccable ce qu'il aurait düà tre. Cet ouvrage est savant, il est élevé, d'un style extrémement concis, dit beaucoup en trés-peu de mots, mais il est d'une absiraction infinie, et, à moins d'étre bon théolo- gien, il parait obscur, et d'abord on n'y comprend rien. 1541 BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICAZES ADORNATA. 1518 (2) ANALYSE DU TRAITÉ INTITULÉ : Si /e Pere, le Fils ei le Saint-Esprit. peuvent. étre affirmés substan- tiellement de la Divinité : A JEAN DIACRE DE L'EGLISE DE ROME, ET QUELQUES ECLAIRCIS- SEMENTS SUR CETTE DIFFICULTÉ. Boéee dans ce traité pose pour fondementde sa doc- A — Gilbert soutenait que l'essence ou la nature de irine, que tout ce qui s'affirme substantiellement de la Divinité cu de la nature divine doit convenir à tou- tes les personnes divines, parce que possédant toutes írois, toute la divinité en subtance, et toutes les per- fections de cette (28) nature, il faut que tout ce qui s'affirme substantiellement de la nature se puisse uussi affirmer de chaque personne en particulier. Or, comme on ne peut pas dire du Fils qu'il est le Pére, ni du Saint-Esprit qu'il est le Pére ou le Fils, on ne peut pas dire par conséquent que la Divinité soit le Pére, que la Divinitésoit le Fils, que la Divinité soit le Saint-Esprit, quoiqu'elle soit toute renfermée dans ces trois personnes. Il n'en va pas de méme, dit-il, des autres attributs divins, de la vérité, de la sagesse, de la|bonté, de la justice, ete. Ils peuvent étre affirmés substantiellement de la Divinité, parce qu'ils conviennent tous à chaqua personne divine, au Pére comme au Fils, et au Fils comme au Saint-Esprit. D'ailleurs, ajoute. Boéce, tout attribut substantiel est quelque chose d'absolu; car qui dit substance dit un étre subsistant par lui-méàme, sans dépendance, sans relation, sans rapport à aucun autre ; mais qui dit pére ne dit pas quelque chose d'absolu. C'est un terme relatif au fils, n'y ayant point de pére sans fils, ni de fils sans (29) pére. Il est donc impossible, con- clut-il, quele Pàre puisse étre affirmé substantielle- ment de la Divinité, non plus que le Fils et le Saint- Esprit. M. Dupin (vie siéc/e, p. 91) n'a pas pris ainsi le rai- sonnement de Boéce : il lui donne un sens tout con- iraire en voulant.l'expliquer. L'état de ]la question, dit-il, était de savoir si on pouvait dire que le Pére est ]la Divinité. Mais ce n'est pas là la pensée de Boéce, lorsqu'il examine si le Pére, le Fils et le Saint- Esprit peuvent étre affrmés substantiellement de la Divinité. ll prend la Divinité pour le su- jet de sa proposition. comme parlent les philoso- phes, et le Pére pour son attribut;au lieu que M. Du- pin fait de la Divinité l'attribut de la sienne, et prend le Pére pour son sujet. Un peu de réflexion sur les régles de la logique l'auraient garanti de cette er- reur. Dans le fond, la question n'était pas de savoir si le Pére est la Divinité, mais si la qualitó de Pére . convient substantiellement à la Divinité. Car la pre- miére proposition pourrait étre vraie, et la seconde est toujours fausse ; c'est à quoi cet auteur n'a pas encore fait d'attention. C'est une nouvelle question (30) qu'il propose, et nullement celle qui s'agitait au . temps de Boéce. M. Dupin (xiie siecle, f. I, p. 411) n'a pàs rencon- tré plus heureusement quand il a avancé que la ques- iion agitée au temps de Boéce était une de ces - propositions qut furent condamnées dans le concile ^de Reims tenu en 1148 contre Gilbert de la Porrée. - La différence est sensible. - (a) Trinitas quidem in personarum pluralitate consi« slit, unitas vero in simplicitate substantie. Quod si personc divise sunt, substantia vero indivisa, me- cesse est vocabulum quod ez personis originem capit. id ad substantiam non pertinere. Ad trinitatem persona- c-oooccococtotLME MU Iu ————— — —————— P — ed Dieu, sa divinité, sa grandeur, ne sont pas Dieu, mais sa forme par laquelle il est Dieu, comme sa sa- gesse éLlait la forme par laquelle il était sage. Saint Bernard, disputant contre lui, soutenait, au contraire, que l'essence divine, sa forme, sa nature, sa divini- lé, sa bouté, sa sagesse, étaient Dieu méme, parce que, disait-il, sila forme de Dieu n'était pas Dieu, elle serait plus parfaite que Dieu. Il nes'agit ici, comme l'on voit, que des attributs absolus, et non point des relatifs. Or, bien loin que Boéce nie que les attributs absolus soient Dieu méme, il soutient qu'ils peuvent éire affirmés de Dieu substantiellement, et c'est une des raisons qu'il allágue pour prouver qu'aucune personne divine ne peut étre énoncée substantiellement (31) de la Divi- nité. Car pourquoi, dit-il, la vérité, la sagesse, la bonté, la justice, la toute-puissance sont-elles Dieu et affirmées substantiellement de la Divinitó, sinon parce que tous ces aítribuls conviennent également à toutesles personnes de l'auguste Trinité? Car le Fils est la vérité par essence, la sagesse, la bonté, la justice, la miséricorde, aussi bieu que le Pére et le Saint-Esprit: d'oü il conclut, par un argument pris de la régle des contraires, que la paternité, la filiation et la aspiration n'étant point communes aux irois personnes divines, parce que le Pére ne peut étre le Fils, nile Fils le Pére ou le Saint-Esprit, il faut par conséquent que ce qui est signifié par ces termes ne puisse étce affirmé substantiellement de la Divinité. La seule proposition de Gilbert qui pourrait avoir quelque rapport avec celle de Boéce est celle-ci : Un seul Dieu n'est pas les trois personnes, ni les rois personnes une seule chose, quoiqu'elles soient un seul Dieu par une méme diviniié. Cependant, quand on examine la chose de prés, on trouve encore une dif- férenes infinie entre ces deux théologiens. Gilbert raisonnait (32) conformément à son grand principe, qui est que l'humanité n'étant point l'homme, mais la forme par laquelle il est homme, ainsi la Divi- nité n'estpoint Dieu, mais la forme par laquelle il est Dieu, Sur ce principe, il voulait que la Divinité füt comme la forme qui rendait les trois personnes un seul Dieu, par conséquent, qu'elles ne faisaient point un seul Dieu par elles-móámes, mais à raison de la Divinité, avec laquelle elles étaient identiques. Or, quoique Boéce soutienne que la Trinité ne peut-étre subsiantiellement affirmée de Dieu, parce qae le Pére n'est point Trinité, ni le Fils Trinité, ni le Saint-Esprit Trinité, et que rien ne peut étre af- firmé substantiellement de Dieu qui ne convienne à toutes les trois personnes divines (a).; cependant il n'a jamais dit, comme Gilbert, que les trois per- sonnes ne fussent pas un seul Dieu par elles-mémes. C'est donc sans raison qu'on veut confondre ses pro- positions avec celles de l'évéque de Poitiers. vum diversitas facit ; (rinitas igitur non pertinet ad substantiam. Quo fit ut neque Pater, neque Filius neque Spiritus sanctus, nec Trinitas, de Deo substantia- liter pradicentur. Boet. Supra, col. 1362. ; (33) ANALYSE DU TRAITÉ DE LA SAINTE TRINITÉ, A SYMMAQUE : Comment .la Trinité est. un : E seul Dieu, et non pas trois Dieux. Boàce reconnait d'abord que plusieurs sectes ont - " usurpé le nom de chrétien sur l'Eglise catholique, (34) à qui seule il appartient proprement; que cette Eglise, ou cette foi, comme il l'appelle, est nommée catholique, parce qu'elle est répandue partout et jus- qu'aux extrémités du monde, et que ses dogmes 1519 APPENDIX AD BOETIUM. 1520 et ses lois &'étendent généralement à tous les hom- [) point statue par le bronze, ou par la pierre dont mes ; que la foi de cette Eslise est de reconnaitre et d'adorer un Pére Dieu, un fils Dieu et un Saint- Esprit Dieu, et qu'elle en tire cette conséquence, bien différente de celle qu'en tiraient les ariens : Donc le Pére,le Fils et le Saint-Esprit sont un seul Dieu, et non pas trois Dieux. C'est la preuve de celte conclusion catholique qui fait toute la matiére de son traité. Il la prouve par cette raison, qu'il ne peut y avoir de diversité dans la nature divine, parce qu'on y trouve mni genre, ni espéce, ni accident, qui sont les seules sources dela diversilé, et aussitót il retorque contre les ariens la conséquence qu'ils tiraient de la proposi- tion eatholique, et leur fait voir qu'elle les regarde uniquement. Ce sont les ariens, dit-il, qui admeltent des degrés et de la diversité dans la Trinité, à qui on peut imputer d'adorer trois (25) Dieux. Car at- trihuant des mérites et des perfections au Pére qu'ils disent ne pas convenir au Fils, ilfaut par une suite nécessaire que le Fils soit autre chose que le Pére ; ets'il est autre chose, voilà de la diversitó et de la pluralité en. Dieu. Donec les ariens adorent plu- sieurs Dieux. S'ils attribuent la nature divine au Verbe, ou s'ils en. font seulement une trés-parfaite créature, ils ne peuvent se défendre d'adorer plu- sieurs Dieux, ou d'adorer un monstre. $'ils lui attri- buentla nature divine, il est Dieu, mais uu Dieu differentdu Pére, puisqu'il est moins parfait que lui, selon eux ; ainsi voilà de la diversité et de la plura- lité : comme deux hommes, qui ne laissent pas d'é- tre plusieurs, quoique unis dans une méme nature, à cause des différentes qualités qui les distinguent- $i, au contraire, ils font uue créature du Verbe, le Dieu qu'ils adorent est un monstre. Car il est certain qu'il y a une plus grande différence entre Dieu et la creature, qu'] n'y en a entre un homme et une béte. Comme donc l'homme dont le verbe ou l'entende- ment serait un cheval, par exemple, serait un mons- tre horrible (36) dans la nature humaine, cen se- rait aussi un pareil, et. méme un bien plus grand dans la Divinité, si Dieu avait un. Verbe qui füt créa- ture. Les catholiques ne tombent point daus cet abime, dit-il, parce qu'ils n'admettent aucune qualité dans le Pére qui ne soit dans le Fils et dans le Saint-Esprit ; etil ne peut y avoir de diversité ni de pluralité oü il ne se trouve aucune différence de qualité. Daus les trois personnes divines il ne peut y avoir de dif- férence ni générique, ni spécifique, ni numéral; par conséquent elles conservent entre elles une parfaite uuité et une entiére égalité. I] remarque fort à propos que ce qui rend ce mystére si incompréhensible, c'est que notre imagi- nation n'y trouve aucune prise, parce que, n'y ayant dans la nature divine ni matiére, ni mouvement, mais une forme trés-simple, elle ne peut. envoyer d'images à notre imagination. L'entendement seul pourrait, dit-il, agir sur cet objet ; mais comme, dans l'état de la vie présente, loutes ses connaissances dépendent de l'imagination et des sens, quand ceux-ci ne peuvent lui (37) donner aucun secours, il faut par nécessité qu'il demeure dans l'inaction, et c'est ce qui fait. son impuissauce. Il entre aprés cela dans le fond du mystére, et. d'a- bord il établit ce que c'est que Dieu. Il n'en trouve point d'idée plus véritable ni plus parfaite que celle que Dieu a donnée de lui-méme lorsqu'il a dit: Je suis celui qui est. Par là, ajoute ce savant théolo- gien, Dieu nous fait comprendre qu'il est une forme irés-simple sans aucune partie, et par conséquent qu'il est indivisible, parce quil n'y &à que la forme qui donne l'étre. Une statue, par exemple, n'est (a) Quand il dit que toutes les formes accidentelles sont recues dans la matiére, cela doit s'entendre per distributionem accommodam, c'est-à-dire que les acci- elle est faite, mais par laforme et la figure empreinte sur cette matiére. De plus, si la matiére ne peut donner létre, il faut par une suite nécessaire que Dieu n'ait point de matiére, mais qu'il soit un pur es- prit, puisqu'il est tout étre. ll n'en est pas ainsi des créatures, Il n'y en a au- cune qui soit ce qu'elle est, parce qu'elle est telle par les parties qui la composent, et non pas par elle- méme ; et ces parties qui la composent, unies ensem- ble, sont proprement (38) ce qu'elle est. Le corps et l'àÀme unis font l'homme, et l'homme n'est ni son corps ni son áme. C'est de cette forme spirituelle sans parties »et sans matiàre que découleat toutes les prérogatives de la Divinité. De là son. indépendance, puisqu'elle sub- siste par elle-méme. De là sa force invincible, ou, si vous voulez, sa loute-puissance, puisqu'elle n'est appuyée sur quoique ce soit différent d'elle-méme. De là son unité indivisible, puisqu'elle n'a point de parties qui puissent étre les membres de la division, et donnerlieu à la pluralité. De là ;impossibilité de recevoir aucune forme accidentelle, comme toutes les créatures en regoivent, parce qu'elle n'a point de sujet ou de matiére qui la puisse recevoir. Car toutes les formes accidentelles sont recues daus la matiére - (a), et c'est là la source de l'immutabilité (39) de Dieu et par conséquent de son éternité. Mais si Dieu est un indivisible, comme nous venons de le prouver, s'il ne peut. y avoir en lui ni nombre ni pluralité, comme nous le disons, pour- quoi done répétons-nous trois fois le nom de Dieu en disant, le Pére est Dieu, le Fils est Dieu, le Saint- Esprit est Dieu ? car l'unité répétée plusieurs fois fait un nombre, et par conséquent pluralité. Il répond à cette objection, que l'unité numérale répétée trois fois fait véritablement nombre, mais non pas l'unité - numérante, comme partent les philosophes. C'est-à- dire que pour faire nombre il ne suffit pas de mul- tiplier l'unité qui compte, mais il faut encore multi. : plier l'unité de la chose qui est comptée. Par exem- ple, quand je dirais trois fois soleil, soleil, soleil, cela ne fait pas trois soleils, c'est seulement une ré. - pétition de la méme chose ; ainsi, quand je dis. le - Pére Dieu, le Fils Dieu, le Saint-Esprit Dieu, cela ne fait pas pour celatrois Dieux, mais c'est une répéti- . tion dela méme divinité attribuée au. Pére, au Fils, etau Saint-Esprit. - ES (40) Il ne s'ensuit pas néanmoins que le Pére, le Fils, et le Saint-Esprit, soient des termes synony- | mes, comme sont les termes d'épée, de glaive et de - coutelas, et la raison est que l'épée, le glaive et le. coutelas, sont non-seulement une méme chose, mais | l'un est encore l'autre ;au lieu que dans Dieu, quoi- que le Pére, le fils et le Saint-Esprit soient une méme chose, l'un n'est pourtant pas l'autre, parce que dans les termes relatifs, quoique l'un ne puisse . étre sans l'autre, il est impossible cependant que l'un. soit l'autre :ll n'y a point de pére saus fils, mais il est impossible que le pére soit le fils, ou que le fils - Soit le pére, Y Ils'étend beaucoup ensuite à faire voir la distine- - tion des personnes dans l'unité de la nature divine, et comme tous les attributs de cette nature conviennent - également aux trois personnes, bonté, sagesse, puis- sance, justice, miséricorde, qui ne sont que des aeci- dents dans les créatures, mais qui dans Dieu sont Dieu méme et sa propre nature. —: , On ne peut pas dire que Dieu ait. commencé d'étre | pére, continue-til, parce que la production de son fils (41) émane de sa substance, et, que l'aitribut ou la qualité de pére n'est qu'une qualité purement dents corporele sont recus dans la matiére corpo- relle, et les accidents spirituels dans la matiére mé- taphysique, appelée autrement potentialité. 1524 BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1522 relative. Le Fils est done Dieu (a), étant émané de A relation, que les deux termes de la relation soient la substance du Pére; et le Saint-Esprit est Dieu, étant aussi émané du Pére et du Fils. Le Pére est Dieu, le Fils est Dieu, et le Saint-Esprit est Dieu, parce qu'en Dieu il ne se trouve aucune différence par laquelle Dieu puisse différer de Dieu, et c'est pourquoi toutes les trois personnes ne sont qu'un méme Dieu. Car il n'y a point de diversité oü il n'y a point de pluralité, et oà il n'y a point de pluralité se trouve une parfaite unité. Rien done n'a pu étre engendré de Dieu que Dieu, nA? aliud gigni potuit ea Deo nisi Deus. Et comme dans les choses qui se comptent la répétition des unités ne fait point leur pluralité, l'unité des trois personnes demeure tou- jours incontestablement établie; mais, parce qu'au- cune relation n'est relation à elle-méme, et doit né- cessairement se rapporler (42) à un autre, c'est ce qui donne lieu à la pluralité des personnes. La Tri- nité se compte donc et elle est de plusieurs par rapport à la relation, mais l'unité demeure toujours la méme quant à la substance, parce qu'il ne se trouve aueune différence dans la substance ni dans l'opération. La substance divine contient donc l'uni- té, et la relation des personnes fait la Trinité. C'est pourquoi nous nommons séparément les trois personnes divines: car celui qui est le Pére n'est pas le Fils, et ni l'un ni l'autre ne sont pas le Saint- Esprit. Cependant le méme Dieu est Pére, Fils et Saint-Esprit, le méme est juste, grand, tout-puissant, et sa justice et sa toute-puissance sont son tre, et il se trouve toujours le méme en tout ce qui peut étre énoneé de Dieu substantiellement. Comme il n'est pas nécessaire d'ailleurs, pour établir une parfaite (a) Boüáce se ser& du terme de. procession, pour exprimer la génération du Verbe et la spiration du Saint-Esprit. Processisse quidem ez Deo Patre Fi- x .(45) ANALYSE DES CINQ LIVRES DE LA CONSOLATION DE LA PHILOSOPHIE DE BOECE. La Consolation de la Philosophie ,est un traité en (j forme de dialogue que Boéce, opprimé par la ca- lomnie, et prés de succomber sous le poids de son afüliction, feint d'avoir avec la Philosophie ou la Sa- - gesse. Cet homme, (46) né pour le bien public, et en- nemi de l'oisivelé, ne crut pas devoir laisser couler — jinutilement dans la prison le peu de jours qui lui restaient ; il en ménagea tous les moments pour laie- ser à la postérité cet excellent ouvrage. llle partage en cinq livres. - . . PmrwieR LiyRE. — Dans le premier il fait la des- cription de l'état déplorable oü il se trouvait, de cette chute inconcevable du plus haut degré de . l'honneur et de la gloire daus l'abime le plus profond . del'opprobre et de la misére. Ill le commence par des vers élégiaques, les plus propres à exprimer les . plaintes et les soupirs d'un homme dans la douleur. . D finit cette élégie par une courte réflexion trés utile pour les moeurs: // n'y a donc rien, dit-il, sur quoi on doive faire moins de fond que sur le brillant de (a fortune et sur les applaudissements des. hommes. Celui-là certainement n'était pas solidement établi . qui n'a pu éviter sa chute: Qui cecidit stabili non . erat ille gradu. " Pendant qu'appuyé sur son lit il s'entretenait de ees tristes pensées, la Sagesse lui apparait. ll] est surpris de cette vision. L'accablement oü il était ne lui permit pas d'abord (47) de la reconnaitre, mais aprés avoir repris ses esprits, il porta sur elle un regard assez assuré pour en faire le portrait. Je crus, — . ditil, voir au. dessus de ma téte une vierge d'une beauté admir&ble et d'un port majestueux: la pudeur était peinte eur son visage, la gráce répandue sur ses levres, ses yeux brillants et pleins de feu; son teint D différents l'un de l'autre, tels que le sont par exem- ple le maitre et le serviteur, le pére et le fils dans la nature humaine, parce que la relation se írouve méme dana deux choses égales, qui sont également une autre troisióéme (45) par le rapport que leur égalité leur donne, selon leur axiome, «quale omne equali equale est : i| n'est pas nécessaire que les termes des relations divines, pour fonder une parfaite relation, soient différents substantiellement lun de l'autre, et la relation qui se trouve entre elles est (elle d'un égal à un égal. Il finit en laissant à Symmaque le jugement de son ouvrage, et proteste qu'il ne l'a pas entrepris pour donner plus de poids ni plus de fermeté à sa foi, qui n'en peut recevoir par aucune raison humaine; mais pour appuyer par la raison ce que la foi enseigne, et pour montrer que si elle g'éléve au-dessus de la rai- son, elle ne la détruit pas et ne propose rien qui lui soit contraire. Ce traité de Boàce est des plus sublimes, et. comme ilest d'une abstraction infinie et concu en, des ter- mes qui ne sont entendus que de ceux qui sont bien versés dans les subtilités de la philosophie d'Aristote, peu de personres seront capables d'y rien compren- dre. Gilbert de Ja Porrée, tout habile qu'il était dans cette science, y a échoué, et on prétend que dans (&4)le. gros commentaire qu'il a fait sur ce petit traité, il est tombé dans plusieurs erreurs. Pour avoir voulu trop subiiliser, il a. donné à Dieu une forme qui n'était pas Dieu méme, mais par laquelle il étail Dieu, et qu'il qualifiait du nom de Déité. lium Deum, el ez ulrisque Spiritum sanctum. Boet. supra, col. 1254. était vermeil comme celui d'ute. personne dans la vigueur de lige, et d'une parfaite santé, quoique d'ailleurs il füt bien aisé de reconnaitre qu'elle était d'un sià&cle fort reculé du nótre. Tout paraissait en elle au-dessus del'humain ; sa taille n'était pas fixe, car elle changeait d'un moment à l'autre. Quelquefois elle me paraissait d'une taille humaine ; d'autres fois j'aurais cru qu'elle iouchait le ciel de sa téte, et qu'elle allait s'y retirer. Ses habits étaient d'une étoffe des plus fines, et d'un tissu admirable, qu'elle avait broché de ses propres mains, comme elle me l'apprit dans la suite. Cet habit était taillé à lanti- que, et ses plis, dont la couleur était passée, ne permettaient pas d'en douter. Sur le bas de sa robe était gravé ce caractére grec T (48), (a), et au haut eelui-ci 0, et entre l'un et l'autre étaient peints des échelons par oü on montait du premier caractére au second. Son manteau, de méme étoffe, paraissait dé- chiré en quelques endroits. De sa main droite elle ienait plusieurs livres, et portait un sceptre de s& gauche. Aprés m'avoir regardé d'un cil fixe, conti- nue Boàce, me trouvant environhé de muses (car je m'oceuüpais alors à faire des vers), elle jeta sur elles un regard d'indignation: Que viennent faire ici ces femmes de thédtre ? leur dit-elle; qui leur a permis d'ápprocher de ce malade? wvweulent-elles avancer ses jours par leurs enchantements et par leurs douceurs empoisonnées ? Sortez d'ici, laissez-moi le soin de mon éibve. Les muses ne se le firent pàs dire deux fois, et disparurent à l'instant. Les yeux baignés de lar- mes, el la téte penchés vers la terre, accablé sous la pesanteur de mes chaines, je ne la reconnus pas en- core,et je ne pouvais m'imaginer quelle était cette dame si impérieuse qui se faisait obéir (49) avec tant AU ——. (a) Lell exprime la philosophie pratique, le 8 la théorique ou spéeulative. 1523 APPENDIX AD BOETIUM 1524 d'aulorité. J'attendais dans un morne silence mélé de A inspiré, en étaient les seules causes. Si jy avais été respect et de crainte ce qu'elle allait faire. Enfin, elle S'approcha de moi, s'assit sur le pied de mon lit, et, touchée de l'extréme abattement oü elle me voyait, elle commenca par me consoler, en m'adres- sant en vers ces douces plaintes: Est-ce bien vous? me dit-elle; votre esprit, autrefois élevé au plus haut des cieuz, peut-il. étre tombé jusqu'au point d'élre de- venu tout terrestre? Vos yeuzx, accowtumés à contem- pler le cours des astres et du soleil, à observer les mouvements des cieuz, peuvent-iis étre colles si fort à la terre? Vous dont l'occupation la. plus ordinaire était d'étudier les effets admirables de (a nature, d'en. dé- couvrir les raisons ei les opérations les plus cachées, pouvez-vous me plus rouler dans votre esprit que des pensées si basses, indignes d'une dme aussi grande que la vótre? Mais à quoi bon ces plaintes qui ne peu- vent qu'augmenler votre douleur ? Il faut penser sé- rieusement à vous guérir et non pas à vous quereller. N'est-ce pas vous, mon cher enfant, continua-t-elle, que j'ai nourri de mon propre lait, que j'ai (50) formé dans mon sein, et. qui étiez devenu par mes soins ün homme robuste et parfait ? Ne vous avais-je pas donné des armes capables de vous défendre? Que sont-elles devenues ? Elles vous auraient rendu. invincible si vous aviez voulu vous en servir. L'esprit ainsi que le corps a ses maladies et sa léthargie ; vous vous éles oublié vous-méme, il faut vous faire rcvenir à vous peu à peu, et lever ce bandeau des objets sensibles qui cowvre les yeux de votre áme. Ele s'approcha, et, m'ayant caressó d'un pli de son manteau, elle essuya mes larmes. Dans le mo- ment,de méme qu'un doux zéphyr qui s'éléve de Porient dissipe les nuages qui couvraient le soleil, et réjouit toute la nature, les ténébres dont mon esprit était offusqué disparurent; je reconnus ma véritable mére, à qui je devais toate mon éduca- tion. Qui vous a fait descendre du haut du ciel, lui dis- je, dans ce lieu de misére et de tristesse, Ó maitresse aimable des vertus! Est-ce pour y étre persécutée par les calomnies des méchants? Aurais-je pu vous aban- donner, me répondit-elle, et n'était-il pas juste que je (91) vinsse partager avec vous les maux que vous souffrez à mon occasion et pour ma défense? Pou- vais;je abandonner votre innocence? N'auriez-vous pas eru que j'aurais redouté les accusations des mé- chants, ou que j'en aurais été étonnée comme d'une chose nouvelle et bien extraordinaire? Ce n'est pas d'aujourd'hui que les impies me déclarent la guerre, je suis aecoutumée à soutenir les assauts qu'ils me livrent; ces parties de mon manteau que vous voyez déchirées en sont les marques; mais je n'ai jamais abandonné ceux qui ont combattu pour moi et sous mes lois. Ce discours me toucha sensiblement, les larmes eoulérent encore de.mes yeux avec plus d'a- bondance qu'auparavant, et, comme je gardais un profond silence, la Sagesee me pressa de lui répon- dre. Il faut, me dit-elle, que vous me découvriez les plaies de votre coeur, si vous voulez que je vous gué- risse. Alors, ayant rappelé mes esprits et réuni le peu de force qui me restait: Ai-je besoin, lui dis-je, de yous découvrir les maux qui m'accablent? ne les voyez-vous pas vous-méme, et l'injustice de la for- tune ne se fait elle (52) pas assez sentir à mon en- droit ? Ne sentez-vous pas vous-méme l'extréme diffé- rence qu'il y a entre. ce cachot oü je suis réduit, et cette bibliothéque oüà vous aviez coutume de vous entretenir si souvent et aeréablement avec moi? Etais-je chargé de chaines et dans l'oppression oü vous me voyez, banni, proserit, dépouillé de mes biens, condamné à la mort, loreque vous me donniez vos lecons et que vous m'instruisiez de vos maximes ? Voilà la récompense de ceux qui les suivent. ll lui expose ensuite qu'elle a. été loccasion de sa disgráce, eL que les emplois auxquels elle l'avait préparé, et l'amour de la justice qu'elle lui avait 81 B C D moins fidele, lui dit-il, je serais moins malheureux. Il lui fait le détail de la conjuration formée contre le sénat et contre lui; il lui découvre toute l'indignité de ses aecusateurs, gens chargés de crimes et déjà condamnés. Si la fortune, ajoute-t-il, n'avait pas de honte d'exposer l'innocence à la calomnie, elle devait du moins rougir de se servir d'instruments si dignes de mépris. lane (53) &ihil fortunam puduit? si minus accusatz innocentiz, at accusantium vilitatis ? I] entre dans le détail de l'accusation et des détours dont ses ennemis s'étaient servis pour le perdre; mais il en parle toujours avec une extréme modération, se contentant de rapporterles faits d'une maniére suc- cinete et la plus vraisemblable. Il remarque qu'on n'a payé que d'ingratitude tous les services qu'il a rendus à la république et au sénat; et la conduite du sénatà son égard est une des choses qui le tou- chent davantage. Par une láche complaisance, il m'a, dit-il, condamné au bannissement, pour avoir soutenu ses intéréts. Il se récrie ensuite sur le refus de l'é- couter dans sa justification. Si j'étais aecusé d'avoir brülé les temples, égorgé les prétres du Seigneur, attenté à la vie de tous les gens de bien, on ne m'aurait condamné qu'aprés m'avoir interrogé et convaincu. Il n'y a point de crime si manifeste ni si énorme dont la condamnation ne soit soumise au jugement des hommes, et dans lequel il ne se trouve quelque diversité de sentiments. Tout mon crime est, dit-on, d'avoir voulu sauverle sénat et (54) empé- cher un dénonciateur d'approcher du roi pour lui faire connaitre que nous étions coupables d'avoir voulu procurer la liberté au peuple romain, et, pour y parvenir, écrit plusieurs lettres. Je ne nierai jamais que j'ai voulu conserver la vie et l'honneur du sénat ; il m'a toujours été trop cher. Je l'ai fait, et je le ferai autant qu'il dépendra de moi, mais jamais on ne prouvera que j'aie empéché le dénonciateur d'appro- cher du roi, ni écrit des lettres contre son service. Si je l'avais fait, je ne suis pas assez imprudent pour l'avoir fait de maniére qu'il eüt pu jamais le décou- vrir. Mais comme ces crimes me font encore trop d'honneur, il a fallu avoir recours à l'imposture et en inventer d'autres plus honteux: on m'accuse de magie, dont vous m'aviez inspiré dés ma plus tendre. jeunesse une"extróme horreur. C'est done vous, ai- mable Sagesse, qu'on altaque dans ma personne, paree que ces hommes brutaux se persuadent qu'il n'y a qu'un pas à faire de l'étude de la sagesse à la magie. Mais ce qui met. le comble à mon malheur, c'est que la plupart des hommes qui ne jugent des choses que euperficiellement (55) recoivent facilement les premiéres impressions qu'on leur donne, et que l'estime que la pratique de vos maximes. m'avait ac- quise dans le monde se perdra aisément. On en pren- dra occasion d'avilir la vertu méme, de s'en moquer, de l'insulter, et d'applaudir à l'iniquité. La Sagesse, ayant éconté avec beaucoup de pa- Uence les plaintes de son discip:e affligé, en parait touchée, et táche de le consoler. J'ai bien connu, à la tristesse qui était peinte sur votre visage, lui dit-elle, auc larmes qui coulent continuellement de vos yeum, que vous étiez exilé, proscrit, condamné et malheureux ; mais je n'aurais pu connaitre quel étail votre exil, si vous ne m'aviez appris vous-méme que vous étiez éloi- gné de cinq cents milles de votre patrie. Ah! que vous vous irompez, mon cher enfant, de vous en croire banni ! c'est vous-méme qui vous éles égaré; il wy a aucune — puissance sur la terre qui puisse vous bannir de votre . véritable patrie, si vous la connaissez bien. Une des lois fondamentales de cette cilé, oi! votre nom a été . écrit, est qu'on m'en peut. bannir aucun citoyen, qu'il (56) ne s'em bannisse auparavant lui-méme; il m'en peut éfre banni que lorsqu'il cesse de vouloir y habiter. Ele reprend de suite tous les sujets d'affliction que Boéce lui avait exposés, et commence à lui re- mettre devant les yeux l'ordre admirable par lequel 1525 BOETII VIT£ ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1526 le monde est gouverné. Croyez-vous, lui dit-elle, que A permis au ciel d'élre changeant, de faire succéder aux tout ce qui se fait dans le monde, se fasse au hasard et témérairement, et qu'il n'y ait pas. une souveraine vai- son qui le gouverne? J'en suis persuadé, lui répond Boéce, et je sais que Dieu, qui l'a fait, conserve son ouvrage, qu'il régle et conduit tout ce qui s'y fait ; je n'en ai jamais douté un moment. Je craignais, ré- pond la Sagesse, que vous m'eussiez oublié cette vérité si importante, quand je vous ai entendu dire qu'il n'y avait que les hommes qui ne se sentaient point des soins de la Providence ; mais, puisque vous m'avouez le con- traire, comment pouvez-vous étre affligé au point que vous le paraissez ? Vous savez qu'il m'arrive rien que par l'ordre de Dieu, qu'il conduit ce monde, que toutes choses émanent de lui, eL en coulent comme de leur source. Tombant d'accord (57) de ce principe, powvez- vous en nier les conséquences ? Puisque vous savez que Dieu est le principe et (a fin de toutes choses, et que vous en étes persuadé, il ne sera pas difficile de vous remettre dans la voie. La passion vous avait. agité, elle avait rempli volre esprit de nuages qui vous ont fait édgarer du droit chemin que vous suiviez. Si vous voulez y rentrer, calmez ces passions, fuyez la joie, bannissez l'espérance et (a crainte, (a douleur eessera bientót : oà ces passions régnent, lesprit est toujours dans le irouble et dans l'agMation; mais la paiz y succédera lorsqu'elles en. seront éloignées. Gaudia pelle, Pelle timorem, Spemque fugato, Ne dolor adsit ; Nubila mens est, Vinetaque frenis, Hec ubi regnant. (Lib. r, metr. 7). -DEUxiEME LIVRE. — Pous vows plaignez de la for- tune, comme s'il vous était arrivé quetque chose de nou- veau qui m'eüt pas coutume d'arriver à tous les hommes, continue la Sagesse ; et vous vous trompez si vous erogez qu'elle a changé (98) à votre égard; sa nature est d'étre changeante, et elle fait voir, par ce qui vient de vous arriver, que dans son inconstance elle est tou- jours la méme. Hier, lorsqu'elle vous riait. davantage ; elle était ce quelle est aujourd'hui; elle vous flattait alors de l'idée d'une fausse félicité, et vous ne la voyiez que d'un cóté, el elle se cache encore à bien d'autres ; mais depuis elle s'est montrée à vous à découvert. .Si vous la regardez comume une perfide, méprisez celle qui se joue de vous, el qui se pique d'étre infidéle : ce qui fait maintenant le sujet de volre affliction devrait donc étre la cause de la tranquiléité de votre àme ; cette for- -fune dont personne ne peut jamais s'assurer, vous a abandonné ; pouvez-vous vous persuader que votre bon- heur s'en soit alié avec eile? la prudence devait vous - découvrir quelle était sa nature, pour vous melire en état de m'avoir ni à craindre ses disgráces, ni à regret- ter ses caresses. Vous vous éles livré à la fortune, il faut vous soumettre à celle que vous avez choisie pour [) votre maíitresse, c'est ainsi qu'on en use: lorsqu'on s'est embarqué sur la mer, on. (59). s'abondonne au gré des vents et des flots. La conduite du laboureur est la méme quand il jette la. semence dans la terre, il attend des bonnes années le déiommagement «des mauvaises. - Mais si vous vouliez à votre iour écouter les plaintes que la. fortune aurait à vous faire, ne pourrait-elle pas /— avec justice se plaindre de votre ingratitude ? Quelle injure vous ai-je fait, dirait elle ? de .quel bien vous ai- je dépouillé ? Aprés vous avoir regu tout nu du sein de votre mére, ne me suis-je pas épuisée en votre faveur? Mes richesses, mon crédit, toui a été employé pour votre agrandissement: ne m'est-il pas libre à présent de re- lirer ma main, et ne dévriez-vous pas me rendre gráces de vous avoin prété si longtemps ce qui ne vous appar- tenait pas? Les biens, les honneurs, et ce qu'il y a dans . le monde de cette nature, sont à moi; s'ils avaient été | à vous, vous les auriez apportés en venant au monde. "et vous ne les. auriez pas perdu. Quoi donc! il sera B C plus beaux jours des jours sombres et nébuleux ; à l'an- née de couvrir la terre (00) de fleurs et de lorner de ses fruits, ensuite de l'en dépouiller, et la couvrir de neiges et de frimas ; à (a. mer d'élre calme, et un mo- ment aprés d'exciter ses tempétes ;. et l'insatiabte. cupi- dité des mortels voudra m'imposer une loi sj contraire à ma nature! Mon devoir mest-il pas de jouer diffé- rents personnages dans ce monde, de tourner conii- nuellement cette roue sur laquelle je suis appuyée, et de metlre au plus bas ce qu'il y a de plus élevé, et d'é- lever en un instant ce qu'il y a de plus bas? Montez si vous voulez avec moi, mais toujours à, condition de des- cendre quand il me plaira, et ne croyez pus que je vous fasse jamais injustice quand je vous ferai descendre avec moi. y La Sagesse représente ensuite à son éléve tous les avantages qu'il avait eus dans le monde; cette édu- càtion ei noble, si heureuse qu'on lui avait donnée; la protection des personnes les plus puissantes de l'Etat qui l'avaient choisi pour leur ami, et dans l'allance desquelles il était entré ; ces honneurs ex- traordiuaires qu'on lui avait toujours rendus, la gloire avec laquelle il avait vécu, lestime, le (601) respect de tous les gens de bien qu'il s'élail acquis, l'avantage qu'aucun particulier n'avait jamais eu avant lui de voir en un méme jour ses deux fils nommés con- suls, presque dans leur enfance; celui d'avoir Sym- maque, son beau-pére, encore vivant; Rusticieune, son épouse, cette femme si vertueuse; des enfants si accomplis, tous occupés de ses malheurs et de ses disgráces. Comparez tout cela, lui dit-elle, avec ce que vous prétendez souffrir de la part de la fortune, et vous verrez que vous avez plus de sujet de la re- mercier que de vous en plaindre. N'auriez-vous pas pu mourir en un instant, et alors serait-ce la fortune qui vous aurait quitté, ou si ce serait vous-méme qui auriez quitté la fortune? Fiez-vous done, 81 vous voulez, àces biens passagers qui fuient continuelle- ment devant vous comme une ombre ; mais n'oubliez jamais qu'il y a. une loi éternelle et immuable, qui ordonne que tout ce qui est créé soit sujet à l'incon- siance. Essuyez done vos larmes, puisque la fortune vous a conservé encore plus de bien qu'elle ne vous en a enlevé. Pour le confirmer dans cette pensée, la Sagesse fait passer en (62) revue devant lui toutes les différentes conditions des hommes, oü il ne s'en trouve pas un seul parfaitement heureux et à qui au contraire il ne manque beaucoup de ehoses pour son bonheur. Celui-là, dit-elle, a les richesses et regorge de biens, mais ea naissance est obseure ; celui-ci est d'une condition plus relevée, mais il n'a pas de quoi Ja soutenir; ilest si malheüreux qu'il a honte de se montrer; eu voici qui ont lun eti lautre, mais ils n'ont point d'héritiers. Ceux-là sont avantageusement mariés, ils ont de grands biens, mais ils ne savent pas en user, ils épargnent pour laisser à un étranger une succession opulente. D'autres oni des enfants, mais c'est! pour leur malheur: le déréglement, les débauches de ces enfants les couvrent de.confusion, et ils sont pour leurs peéres un sujet continuel de larmes et de tristesse. Combien y en a-t-il qui se croiraient trés heureux sls avaient le moindre des avantages qui vous restent! Ce lieu méme que vous regardez comme votre exil n'est-il pas la patrie de ses habitauts ? Croyez- moi, on n'est malheureux qu'autant qu'on croit l'étre, (63) et qu'on se le reud soi-cméme : au contraire, rien n'est plus heureux que le sage, quoiqu'il souffre, parce qu'il regoit tout avec égalité ei une parfaite iranquillité d'esprit. De tout ce que je viens de vous dire tirez cette juste et nécessaire conséquence, qne les douceurs de la félicité humaine sont toujours mélées d'amertumes, et que la péajtude d'iei-bas est toujours accompagnée de miséres, et par conséquenl fausse et méprisable, puisqu'on n'y trouve aucune stabilité. Pourquoi done, morteli, cherehez-vous le bonheur hors de vous-màmes? C'est, une erreur àu- 1527 APPENDIX AD BOETIUM. cienne qui vous séduit. Avez-vous quelque chose de A dre qu'une minute comparée à dix milliers d'an- plus cher que vous-mémes ? non, sans doute. Si vous vous possédez vous-méimes, vous aurez ce que vous ne voudrez jamais perdre, et ce que la fortune ne pourra jamais vous enlever. Mais je vais plus loin, et, afin de vous faire connaitre que le bonheur de l'homme ne peut consister dans ce qui est caduc et périssable, il faat que vous sachiez qu'il n'y a que le souverain bien qui puisse faire votre véritable félicité. Ce sou- verain bien est tel, qu'il ne dépend de rien, qu'il n'est sujet à aucune vicissitude (64), et ne peut jamais vous étre enlevé. Pour étre parfaitement heureux, il faut élre assuré de l'immutabilité et de la perpétuité de son bonheur; car si on craint de le perdre, quelle peut étre cette félicité ? Aprés que la Sagesse s'est beaucoup étendue sur ce sujet, elle dit à son éléve qu'elle sait qu'il est con- vaineu par plusieurs démonstrations que l'àme de lYhomme estimmortelle, e& que d'ailleurs la félicité de ce monde finit par sa séparation du corps, et que S'il n'y en avait point d'autre, on ne pourrait point B douter que tout le genre humain ne tombát. dans une ' extréme misére par la mort. Elle entre ensuite dans le détail des choses que l'homme regarde comme pou- vant faire ici-bas son bonheur, et lui en fait sentir tout le néant. Premiérement elle prouve que ce bon- heur se peut se trouver dans les richesses, car rien nest plus vil que leur matiére, et si elles ont quel- que apparence de bien, ce n'est que quand on les ré- pand, et non pas lorsqu'on les enferme. D'ailleurs ce bonheur doit étre commun à tous les hommes, et un homme ne peut s'enrichir sans en appauvrir un auü- ire : O igitur angustas inopesque (65) divitias, quas mec habere totas pluribus licet, et ad quemlibet sine ccetero- rum paupertate non veniunt! Ce bonheur ne consiste pas non plus dans une grande suite d'esclaves et de valets; car si leurs moeurs sont corrompues, quelle peine est-ce pour un maitre! quelle charge pour une maison! à combien de désordres et de malheurs de- vient-elle exposée ! S'ils sont réglés, leur probité ne doit pas étre comptée au. nombre des biens qui vous appartiennent, puisqu'elle est à eux et non pas à vous. Leluxe, la beauté des ameublemenis n'ont-ils pas aussi leur incommodité ? Rien n'est plus certain que celte maxime, que ceux qui possédent beaucoup de choses:sont réduits à une plus grande indigence; au contraire celui-là en a besoin de beaucoup moins qui mesure son aboudance par la nécessité de la nature, et non pas suivant les désirs de la cupidité. Comment pouvez-vous done croire devenir heureux par la pos- session des choses d'ici-bas? Vous qui ressemblez à Dieu par votre áme immor- telle, quelle injure ne faites-vous pas à votre Créa- teur et à vous-mérae, en mettant votre bonheur (60) dans des choses si viles et si méprisables? Vous l'a- baissez et vous vous avilissez vous-méme au dessous de ces viles créatures, puisque vous les croyez capa- bles de vous rendre heureux, et par conséquent au- dessus de vous. Toute la grandeur de l'homme con- siste dans le rang qu'il tient au-dessus de toutes les choses de la terre, et il ne le conserve que quand il connait son excellence ; et il cesse d'y étre, et de- vient inférieur aux béles mémes, lorsqu'il cesse de la connaitre ; et il cesse de la connaitre en croyant trouver eon bonheur dans les choses qui sont au des- sous de lui. Quelle étrange béatitude seraient les ri- chesses qui jetteraient l'homme dans l'inquiétude, dans la crainte, dàs qu'il serait heureux! O preclara opum mortalium beatitudo,quam cum adeptus fueris, se- curus esse desisti ! Les dignités, les charges, la puis- sanee, sont incapables de rendre bons ceux qui les exercent, puisqu'elles les couvrent au coniraire de "mépris lorsqu'ils n'en sont pas dignes. La réputation, la gloire de se faire un nom dans la postérité est aussi une félicité vaine et trompeuse: comparez les espa- ces infinis de l'éternité avec toute (67) la durée de Ja réputation d'un homme, ne sera-t-elle pas moin- C D nées? La fortune se déclare donc moins l'ennemie de l'homme quand elle le dépouille de ces biens appa- rents et quand elle lui parait contraire que lorsqu'il croit qu'elle lui est favorable. Lorsqw'elle lui rit, elle le séduit par l'apparence de la félicité ; mais lorsqu'elle est fácheuse ou jnconstante, elle se montre telle qu'elle est. La fortune riante trompe, la mauvaise in- struit, la mauvaise fait le discernement des véritables amis, qu'on ne peut distinguer lorsqu'elle est favora- ble ; la fortune en quittant l'homme ne lui laisse que ce qui était à lui véritablement, et elle entraine tout ce qui était à elle. TnorsikwE LivRE. — La Sagesse ayant instruit et consolé son éléve, il reconnait les obligations qu'il lui 8. O souveraine consolatrice des hommes affligés, lui dit-il, que vos raisons sont puissantes! que vos char- mes sont doux! Je me sens tout autre, et il me sem- ble qu'à présent la fortune par ses revers les plus ca- prieieux n'aura plus de prise sur moi. Loin de redou- ter l'austérité de vos maximes, lPamertume des re- médes que vous (68) m'appliquez, je les goüte, ils font mes délices, et j'y trouve toute ma consolation continuez done de m'instruire. Aprés avoir. gardé quelque temps le silence, la Sagesse continue de parler. Les hommes, dit-elle, s'agitent et s'embar- rassent, ils se donnent mille peines chacun dans sa maniére ; tous cependant n'ont qu'une méme fin, qui est de se rendre heureux, mais souvent ils s'égarent dans les différentes voies qu'ils preupent pour y par- venir; ils se fatiguent inutilement dans leurs recher- ches, parce qu'ils ignorent quel est ce bonheur, et qu'il ne consiste que dans le souverain bien: ce bien, le plus grand de tous les biens, et qui les renferme ious en lui-méme, de maniére que si aucun d'eux lui manquait, il ne serait plus le souverain bien, parce qu'il y aurait quelque chose hors de lui qu'il pourrait souhaiter, et qu'il n'aurait pas. De là concluez que la. véritable béatitude est un état parfait et permanent . oü tous les bieus se trouvent réunis, Síatus bonorum omnium aggregatione perfectus. C'est à cette souveraine béatitude que les hommes tendent et se porteni nà- turellement, mais par des voles si différentes; car le désir (69) de la béatitude est gravé naturellement. dans leur coeur, et il n'y a que la cupidité qui les fasse égarer dans sa recherche. La Sagesse parcourt ensuite les différentes opinions ou plutót les erreurs des anciens philosophes touchant la béatitude, et elle continue de faire voir le néant de toutes les eréatures dans lesquelles ils l'ont fait consister; le vide qui s'y - trouve, la faiblesse, l'impuissance, jusque dans la souveraineté méme, qui n'en est pas exempte, puis- qu'elle seule ne suffit pas, et que pour la soutenir, la. défendre et a conserver, les rois sur Jeurs trónes ont plus de besoin des secours étrangers que dans toute autre condition oà l'homme se trouve. Elle développe ensuite le néant et la vanité qu'il y a dans la gloire et dans la réputation. Quelques-uns l'ont acquise, dit- - elle, par la fausse opinion du public et sans la mériter. Quand inéme elle serait fondée sur un véritable mérite, jusqu'oü s'étendrait-elle? Dans un. point du monde, dans une province,dans un royaume, etil y aura mille mille endroits dans le reste de la terre oà cet homme qui en est l'esclave sera inconnu. Sa durée ne peut pas. étre plus étendue que le temps (70) qui finira et sera toujours trés court. Elle fait voir les suites fu- nestes des plaisirs du corps, les soins,les inquiétudes inséparábles de ceux mémes qu'on appelle honnétes et permis. La volupté, dit-elle, a son aiguillon comme l'abeille, qu'elle laisse toujours à celui qu'elle cha- touille. Ubi grata mella fudit, Ferit icta corda morsu Elle découvre ensuite les causes de l'illusion des bommes dansla recherche de la béatitude, et pour faire connaitre à son disciple en quoi consiste la vé-- 1598 1529 ritable, à implorer le secours de Dieu, sans lequel on ne peut y parvenir (Lib. nu, met. 9): Invocandum, inquam, rerum omnium Patrem, quo pretermisso nullum vite fundatur exordium ; et elle adresse elle-méme à Dieu celte priére admirable : O qui perpetua mundum ra- tione gubernas, etc. Créateur du ciel et de la terre, qui gowvernez le «ionde par une raison éLernelle, qui demeurant toujours immuable et. immobile en vous-méme, donnez le mou- vement à tout et changez Loutes choses; vous qu'aucune (71) cause étrangére n'a pu porter à créer. cette matiére fluide qui compose l'univers, mais la seule bonté essen- tielle à votre nature, bonté que vous communiquez tou- jours sans jalousie et sans. diminution ;j vous qui créez toutes chose sur ce modéle éternel que vous porlez en vous-méme, qui étant la beauté méme portez ce monde admirable dans votre esprit, et l'avez. produit sur cette image éternelle dans toute la beauté que nous admi- rons, accordez à mon esprit, Pére adorable, de s'éle- ver jusqu'au tróne de volre majesté redoutable, de pwi- ser dans la source de la bonté méme, de vous contem- pler à découvert et dans le plein jour de votre gloire. Dissipez par votre divine lumiere les ténóbres qui l'en- veloppent, déchargez-moi de cetie masse de chair qui l'empéche de s'élever. jusqu'à vous, faites luire sur moi L'dclat de votre. lumióre toute divine ; car. vous étes le repos véritable des mes justes, leur fin est de vous voir eí de vous posséder. O principe adorable de toutes cho- ses ! c'est vous seul qui nous y élevez, vous qui étes no- ire guide, notre voie et notre terme. (12) Tu requies tranquilla piis, te cernere finis, — Prineipium, vector, dux, semita, terminus idem. Aprés cette priére, la Sagesse examine sil y a vé- ritablement une béatitude telle qu'elle l'a définie au- paravant. On ne peut nier, dit-elle, qu'ül y ait une source de qui- découle tout le bien : l'imperfection méme qui se trouve dans (a créature en. est une preuve, puis- (v .. que celte imperfection est le diminutif d'une chose trés- parfaite. S'il y a donc une apparence de bonheur dans le monde, il. a donc quelque part une solide et par- faite félicité ; mais oX est-elle? Comme Dieu est la - gource et le principe de tout bien, et que le bien sou- verain et trés-parfait est la véritable béatitude, il est done constant qu'on ne peut la trouver qu'en Dieu seul. C'est ce qu'elle continue de prouver par une suite d'inductions d'oàü elle conclut que le bien et la béatitude n'ont qu'une méme essence, et que la vé- ritable béatitude et Dieu ne sont qu'une méme chose. .Q'est/ce souverain bien, dit-elle, qui gouverne toutes -ehoses avec force et avec sagesse (73), et qui dispose de tout avec douceur. Elle établit ensuite sa toute- puissance, sur ce qu'il n'y a rien qu'il ne puisse faire: d'oà elle prend occasion d'instruire plus à fond son éléve, en lui demandant si Dieu peut faire le mal. Boéce répondant négativement, elle parait en tirer cette conséquence, que le mal n'est point un étre positif et réel, mais une privation de |étre, puisque Dieu qui peut tout, ne le peut pas faire. QuaTRIEME LIVRE. — DBoéce, charmé des entretiens si ^ doux qu'il a avec la Sagesse, parait insensible à toutes ses disgráces ; et, rappelant dans sa mémoire tout ce . qu'il en avait appris autrefois : Vousne m'avez rien dit de nouveau, lui dit-il, vous m'aviez déjà découvert tous . ees secrets. Il est vrai que mou afflieion ne m'avait . pas permis d'y réfléchir, mais la véritable cause de ma douleur vient de ce que Dieu, qui est le souve- rain arbitre et la régle immuable de toutes choses, et qui est la bonté méme, incapable de faire le mal, peut souffrir qu'il y en ait dans le monde, ou qu'il le laisse impunl. Car alors la vertu, non-seulement n'est pas réeompensée comme elie le devrait (74) étre, 'mais elle est encore foulée aux pieds des impies, et souvent elle souffre la peine que le crime devrait porter. Qui péut. comprendre que cela puisse arriver BOETI VITAE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. elle l'exhorte à avoir recours à]la priére, et A dans l'Etat d'un roi juste, qui peut tout, qui connait B donc rien, et n'est D 1530 tout, d'un Dieu bon, qui ne peut vouloir que le bien ? Voilà le sujet de mon étonnement et de mon afilic- tion. Vous auriez sujet de vous étonner, lui répond la Sagesse, et assurément ce serait une chose qui ferait horreur, ei dans la maison d'un pére de famille si sage et si jusle, on ne faisait cas que des meubles et des vases les plus vile, et si on y mettait au rebut tout ce qu'il y a de plus précieux ; mais il n'en va pas ainsi dans le royaume de ce grand roi, ni dans la maison de ce grand pére de famille dont nous par- lons, et je vous ferai connaitre que les gens de bien y sont toujours en honneur et en crédit, et. que les scélérats y sont toujours faibles, impuissants et mé- prisés ; que le crime n'est jamais sans punition, ni la vertu sans récompense ; que le bonheur suit toujours la vertu, et. que l'adversité et les disgráces sont les compagnes fidéles du pécheur: c'est ce que je vais vous prouver par de solides raisons. (75) Pour vous les faire comprendre, il faut que je donne des ailes à votre esprit, alin qu'il s'éléve au plus haut des cieux, et qu'ayant passé cette région de l'air que vous habitez, vous puissiez rentrer heureusement dans votre patrie, en. me suivant dans la voie que je vais vous tracer. La Sagesse emploie les mémes expressions dont elle s'était servie un pea auparavant en parlant de Dien méme, et c'est ce qui me persuade que la Sagesse avec laquelle Boéce s'entretient n'est pas la Philosophie ni la Sagesse crée, mais la Sagesse in- crée, et le Verbe éternel revétu de la chair humaine, à qui seul il appartient de révéler les secrets de l'a- bime dela science et les profondeurs des jugements de Dieu. La Sagesse prouve donc d'abord que limpuissance est le partage des méchants, parce que le bien et le mal étant contraires, et le véritable bien éiant la toute-puissance máme, il faut nécessairement que le péché soit la faiblesse et la fragilitó méme. Toutes les actions des hommes, continue-t-elle, viennent de leur volonté et de leur pouvoir. La volonté manquant, lIhomme ne se porte à rien. Par le défaut (76) de puissance la volonté devient vaine et inutile, et celui- là qui ne peut pas effectuer ce qu'il veut est reconnu pour faible et pour impuissant. Cependant tous les hommes, les mauvais comme les bons, tendent à la félicité, et il n'y a que lee gens de bien qui y arri- vent; donc il n'y que les gens de bien qui sont puls- - sants, et la faiblesse est le partage de l'impie, puis- qu'il ne peut pas arriver à la possession de l'objet de ses désirs. Le pouvoir qui parait daus les méchants est donc l'effet de leur faiblesse; on ne peut pas méme dire qu'ils sont véritablement. ce qu'ils paraissent : de méme qu'on ne peut pas dire d'un homme mort qu i est véritablement un homme, mais seulement un cas davre. C'est ainsi que sont les méchants et qu'ils agissent : ils peuvent bien faire ce qu'ils veulent, maie ils ne font pas ce qu'ils désirent: car ils désirent malgré eux d'étre heureux, et ils ne peuvent le de- venir par leurs actions. Au contraire ils sont réduits dans la servitude, dés qu'ils ne, font pas ce qu'ils dé- sirent; et ils sont asservis malgré eux à de mauvais maitres : Non facit quod optat ipse. ; (T1) Que sont]a plupart de ces maitres du monde que vous voyez assis sur des trónes avec tout l'éclat de l'or et de la pourpre, et sur le visage desquels le courroux et l'indignation sont peints en méme temps que la gloire et la majesté y brillent ? Quoique envi- ronnés de gens armés préts à leur obéir, qu'on vienne à lever le voile de cetie pompe extérieure qui les couvre, vous les trouverez de vils eselaves. Vous verrez ces rois mémes chargés de chaines, et leurs ccurs déchirés par mille différentes passions. Tan- tótun feu honteux les dévore, tantót la colere les enflamme ; maintenant la iristesse les abat, un mo- ment aprés l'espérance les éléve et les agite, et eu 1531 APPENDIX AD BOETIUM. 1532 les quittant les brise par leur chute: ne sont autant A lorsqu'ils en regoivent la juste punition, parce qu'a- de tyrans sous une méme téte qui leur commandent chacun à leur tour, et qui les empéchent de jamais faire ce qu'ils désirent : Non facit quod optat. Ipse dominus pressus iniquis. C'est ce que Jésus-Christ avait admirablement dit en deux mots, que fout gécheur se rend l'esclave du péché. (18) Voyez-vous dans quel gouffre affreux le crime jette l'homme ? De quelle gloire au contraire il brille, de quelle lumiére il est environué parla vertu! Cela seul suffirait pour prouver que les bons ne sont ja- mais sans récompense, ni les criminels sans supplice. Carla chose qu'oa se propose comme la fin de son action est la récompense de j'aclion méme : par exemple, le prix proposé dans une course est la fin et la récompense de celui qui a couru. Comme donc le souverain bien ou la béatitude (c'est la. méme chose) sont l'objet et la fin des actions de l'homme vertueux, ils sont aussi la récompense de son action, et ila en sont inséparables tant qu'il demeure. vertueux. Les méchants ont beau s'élever contre lui et attaquer sa verlu, l'homme sage ne perdra pas sa récompense ; sa couronne ne flétrira jamais, parce qu'une malice étrangére ne ternira jamais la gloire qui est propre à la vertu. La vertu change, pour ainsi dire, la sub- stance de l'homme enu la sienne propre, en ]ni aseu- rant la possession du souverain bien; car en ly fai- sant participer par la bonté, il se divinise eu quelque facon, et se transforme en Dieu par sa possession. (79) I] arrive tout le contraire à l'égard des méchants ; comme ils s'éloignent du bien, ils s'éloignent aussi dela héatitude, plus ils s'en éloignent, plus ils ces- eeuf d'étre ce qu'ils étaient auparavant, el. en se dé- gradant de leur condition par le crime, quoiqu'ila re- tienneut la figure extérieure de l'homme, ils sont changés en la nature des bétes, En effet ne peut-on pas dire que cet avare toujours attentif à ravir le bien d'autrui, prét à l'enlever avec violence, est plutót un loup qu'un homme? Que celui-là, qui se laisse aller à l'emportement, dont la langue est accoutumée aux contestations, aux invectives, aux injures et aux querelles, est, un chien qui aboie et qui jappe con- tinuellement? Que cet. autre qui trompe adroitement, ee fourbe qui sait si bien se déguiser pour surpren- dre son prochain, est un véritable renard ? Ne croyez- vous pas voir un lion dans cet homme qui se laisse emporter à la fureur et à la colére? Dans ce timide qui craint oü il n'y a point de danger, toujours prét à fuir, ne trouvez-vous pas l'image du cerf? Ce làche, ce paresseux, ce stupide, ne tientil pas de la nature de l'àne? Ce volage (80) toujours inconstant qui change à chaque moment de dessein, est sem- blable aux oiseaux ; ce voluptueux, plongé dans les plaisirs infámes, vit comme le. pourceau, qui se plait da2sla boue et qui se vaulre dans la fange. C'est ainsi qu» l'homme qui pouvait par la vertu acquérir dela ressemblance avec Dieu et se transformer en lui, en s'écartant de la verta se trouve malheureuse- ment réduit à la condition des bétes. La Sagesse pousse plus loin son raisonnement, et prétend méme que si Dieu empéóchait les méchaints d'effectuer leur mauvais désirs, il les punirait moins qu'en leur permettant deles accomplir; et, quoiqu'il paraisse incroyable que les méchants deviennent plus malheureux en accomplissant leur mauvaise volonté que lorsqu'ils ne peuvent pas l'accomplir, cependant cela est. ainsi dans la vérité. Car si c'est une grande pmisére, dit-elle, de vouloir le mal, c'en est une en- core plus grande de le commettre. La misàre du mé- chant est augmentée par trois circonstances insépa- rables de 8a mauvaise action : c'est un mal de vouloir commettre le crime, c'en est un autre de (81) le pou- voir, et un plus grand de le faire. Elle ajoute que les méchants sont méme plus mal- heur lorsque leurs crimes demeurent impunis que B D lors leur malheur est diminué par la participation de quelque bien qui leur arrive. Or quand la punition suit le crime, et que la justice en tire la vengeance qu'il mérite, à raison de la justice qui accompagne alors le crime dans la punition qu'elle en tire, le cri- minel participe en quelque chose à la justice, et par conséquent devient moins malheureux qu'il n'était avant que d'étre puni. D'oü vient que le criminel qui demeure impuni a une double misére, la misére inséparable de son crime. et celle de son impunité. Ces maximes établies, Boéce demande à la Sagesse ri la justice ayant puni dans ce monde les crimes des méchants, ou ayant différé de les punir, ils n'ont plus rien à craindre aprés leur mort, et si les ámes des défunts sont exemptes de toute sorle de supplices ? Non, répond la Sagesse, il en reste de trés-grands, dont les uns sont exercés par une sévérité pénale, d'autres par une clémence purgative. Deux (82) sor- tes de tourments sont réservées dans l'autre monde pour expier la peine due au péché : l'une est la peine tonte pure du péché sans miséricorde, l'eutre est celle. qui expie le péché, et qui purifie en méme temps le pécheur ; et cette justice, toute sévére qu'elle parait, dit la Sagesse, est pleine de clémence et de bonté; mais ce n'est pas ici lelieu de nous étendre sur ces différentes peines. Nu/lane animarum suppli- cia post. defunctum morte corpus relinquis ? Et magna quidem, quorum alia penaliv acerbitate, alia vero purgatoria clementia exerceri puto (Lib. 1v de Cons. pr. 4). Elle prouve ensuite que celui qui fait l'injure est beaucoup plus malheureux que celui qui la souffre, puisque l'hhomme ne devient véritablement malheu- reux que par le péché ; d'oà elle conclut que l'homme sage ne se laisse jamais aller à la haine, et ne peut hair personne. Car il ne hait pas les bons, puisqu'il n'y & qu'un fou qui les puisse hair, et il n'a pas non plus sujet de hair les méchants, parce qu'il sait que la malice est à l'àme ce que la maladie est au corps. Comme done on ne hait point un malade, qu'on le trouve au contraire digne de compassion, bien (83) loin de hair le péchear, on doit étre touché de com- passion de sa misére, et d'autant plus que le péché qui le presse est une maladie plus dangereuse et plas redoutable à l'àme qu'aucune maladie dont il puisse 6tre affligé dans son corps. Elle finit son raisonne- ment par une sentence véritablement digne de la Sagesse. Voulez-vous rendre avec une exacte jus- tice à chacun ce que vous lui devez selon son mérite ? Dilige jure bonos et miseresce malis: Aimez par jus- tice les gens de bien, et ayez compassion des mé- chants. Boéce revient à la question qu'il avait proposée d'abord. Quoi que vous puissiez alléguer, il ne laisse pas de se trouver, dit-il, quelque chose de bon ou de mauvais dans ce que le peuple appelle fortune ; car dans la vérité il n'y a aucune personne sage qui pré- férát l'ignominie à la gloire, la pauvreté aux richesses, lexil au plaisir de paraitre dans sa patrie avee dis- linction ; et. c'est par cette préférence méme que la. Sagesse se fait connaitre plus particuliérement et qu'elle réussit mieux dans le gouvernement des peu- ples. Car la prison, les tortures, les supplices ordon- nés (84) par les lois, et les lois mémes, ne sont óta- blies que contre les mauvais citoyens, et non pas contre les. bons. D'oü vient donc que nous voyons arriver si souvent tout le contraire dans l'ordre de la providence de Dieu, qu'on trouve les gens de bien. exposés aux supplices ordonnés pour les criminels, et les mauvais ravir le prix qui n'est destiné qu'à la vertu ? Une confusion si injuste me jette dans l'éton- nement, je vous prie de vouloir bien m'en découvrir la cause. J'en serais moins étonné si je pouvais me persuader que tont ce qui arrive ici-bas est l'effet du hasard, mais je ne peux revenir de mon étonnement sachant que c'est Dieu qui régle toutes choses, et qui 1533 souvent afflige de toute sorte de maux les bien, quelquefois plus que les pécheura, et que je vois le péeheur souvent plus heureux que lhomme juste. Cela ne doit pas vous étonner, répond la Sagesse, ni vous faire croire que le hasard décide de tout dans le monde. Quoique la raison d'une disposition si extraordinaire vous soit inconnue, vous ne devez pàs douter qu'elle ne soil fort juste, puisque c'est Dieu lui-màáme qui la régle et qui eu ordoune. (85) D'ail- leurs, la question que vous proposez est des plus em- barrassantes ; car à peine vous aurai-je salisfail sur une difüculté, qu'il en naitra une infinité d'autres ; et en m'obligeant de répondre à la premiere, vous me mettez dés lors dans la nécessitó de vous développer les miraeles de la simplicité de la divine Providence ; ce que c'est que le destin et le hasard (Repentinus ca- sus), la science, la prédestination de Dieu, et le libre arbitre de l'homme. Vous n'ignorez pas l'étendue et la profondeur de ces matiéres: cependant, comme votre guérison dépend en quelque facon de leur con- naissance, je ne peux me dispenser de vous en tou- cher quelque chose, et je le ferai autant que le peu de loisir que j'ai d'étre avec vous pourra me le per- mettre. La génération des créatures sujettes à la vicissi- de, le progrés des natures muables, ou causes secon- des, enfin tout ce qui se meut, tire son origine, $a forme, son mouvement, sa disposition son ordre, de la stabilité immuable de l'esprit de Dieu, qui, de- meuraut toujours le méme dans la plus parfaite sim- plicité, a régié la mapiére particuliére d'agir de cha- que (86) agent. Cette mauiére, considérée dans la simplieité de l'intelligence divine, s'appelle Provi- dence: terme qui exprime que Dieu voit et ordonne tout de loin et comme d'un lieu trés-élevé ; mais quand elle se rapporte aux causes secondes, à l'ordre établi parmi les créatures, à qui Dieu & imprimé le mouvement, les anciens lont appelée Destin. La différence de l'un et de l'autre paraitra clairement à celui qui les examinera de prés. La Providence est " done cette divine raison qui réside dans ce premier principe de toutes choses, el qui ordonne de tout. Le destin est la disposition inhérente aux choses mobiles ou causes secondes, par laquelle la Provi- dence a lié chaque chose, ehaque événement par l'enchainement et par l'ordre qu'elle y a mis. La Pro- vidence embrasse Loutes choses en général, quoique diverses, et le destin regarde les choses partieu- liéres, soit, pour le mouvement, soit pour la forme, goit pour le temps: destin, comme qui dirait desli- nation. Quoique ces deux choses soient trés-diffé- rentes, cependant l'une dépend de l'aotre, et l'ordre du destin émane et coule nécessairement de la sim- plieité (87) de la providence de Dieu. Comme un architeete qui a concu le dessein d'un grand bát.ment dans son esprit, le produit à l'extérieur, et par une suite réglée d'opérations met au jour l'idée qu'il avait eoncgue dans son entendement, ainsi la providence de Dieu ayant dans la simplicité réglé d'une maniére stable et immuable la subordination et la maniere d'agir des créatures, fait parailre le mouvement et l'ordre qu'elle leur a imprimé par le deslin. Ce des- tin s'exerce tantót par l'obéissance que les esprits bienheureux rendeut à la Providence, et par la sou- mission que toute la nature doit à son Créateur, tauü- tót par les mouvements des astres, par la force des vertus célestes, lantót par l'adresse des démons : ce qui fait que toutes les choses qui sont soumises au destin le sont aussi à la Providence, à qui le destin est soumis. Dans cet ordre admirable, la Sagesse reconnait. différents degrés de dépendance, selon la dignité des créatures, que les plus parfaites et les plus proches de Dieu dépendent immédiatement de sa providence, et sont réglées par elle méme immé- diatemen!, et que toutes les (88) autres sont soumi- ses immédiatement au destin, Qe que sont à peu prés BOETII VIT.£ ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. gens de A les globes cólestea inférieurs à l'égard 1534 des &upé- rieurs et du premier mobile, ce que le ecnisonnement est à l'égard de l'entendement, le temps pàr rap- port à l'éternité, les extrémités des lignes lirées du centre d'un cerele à l'égard. du centre méme ; tel est l'ordre du destin muable, par rapport à la simplieitó immuable de la providence de Dieu. C'est cet, ordre, c'esl cel arrangement. du destin qui remue les cieux et les astres, qui fait le mélange des éléments, leurs transformations, les naissances et les morts, qui re- nouvelle les créatures par les semences; c'est lui aussi qui régle la fortune des homuies, par. uu indis- soluble enehalnement des causes qui tirent Loutes lenr origine de la Providence simple et immuable de Dieu. C'est ainsi que toutes choses se font avec sa- gesse et dans cet ordre que nous admirons, Pàr là l'esprit de Dieu, demeurant dans sa parfaite eimpli- cité, découvre sans changer lordre inévitable des causes, et fixe linconslance et la fluibilité des créatures, qui relomberaient dans le chaos sans cet arrangement (89) immuable que Dieu a élabli entre elles, Geux qui ne comprennent pas cet, ordre admi- rable eroient que tout, est. ici-bas dans la confusion, quoique cependant Lout y soit dans la régle et ne tende qu'au bien. Il y tend méóme de Lelle maniere qu'il ne se fait rien par les méchants qu'à cause de quelque bien qu'ils cherchent, mais que l'erreur et l'aveuglemenut leur font chercher ou il n'est pas. Mais, me direz-vous, peut-il arriver rien de plus fücheux que cette confusion, ce mélange de biens et de maux qui arrive également aux bons et aux mau- vais? Je répondrai en vous demandant si vous eroyez que les hommes ont un esprit assez juste pour por- ter un jugement véritable sur la qualité et. sur l'ordre de chaque chose et de chaque personne eu partieu- lier, en sorte qu'elle soit véritablement ee qu'ils pensent qu'elle est. Cela n'est pas possible; car les hommes sont souvent de différents sentiments, et. ceux que les uns croient dignes des plus grands hon- neurs, d'autres les croient dignes d'un souverain | mépris. Je vous accorde, eji vous voulez qu'un home. me soit assez éclairé pour faire le (90) discernement des bons et des mauvais, mais pourra-t-il atteindre jusqu'à connaitre parfaitement l'àme d'un chaeun ? L'üme a pour ainsi dire son tempérament comme le corps. Celui qui ignore les différents tempéóras ments des corps est surpris de trouver deux per- sonnes qui jouissent, d'uue égale santé, à lune deg- quelles les acides conviennent, et à l'autre les choses douces, de ce qu'un malade est soulagó par des remédes doux, et un autres par des remédes plus vio- lents et plus amers. Mais le médecin qui connalt la dillérence des tempéraments de l'homme en santé et de celni qui est malade, n'eu est point surpris, et il en peul porler un jugement équitable. ]| en est de méme à l'érard des àmes. La vertu et là probité sont leur santé, comme les vices et'les passions sont leurs maladies. Dieu, qui les à crées, qui est le Pére de tous les esprits, et qui les gouverne, en est le véritable médeein. En les regardant tous attentivement du plus hant des cieux, par sa divine providence, il.sait, il connait ce qui convient à chacun, et lui donne ce qu'il suit lui con- venir. L'homme l'ignore (91): voilà ee qui fait 80n élonnement ; mais comme les tempérnumenta des Ames, leurs maladies, et leurs qualités sont, parfaite- ment connues de Dieu, il est impossible qu'il se trompe dans la conduite qu'il tient à leur égard. Vous croyez cet homme, par exemple, un homme de bien et d'une éminente vertu ; il paraitra peut-àtre tout autre aux yeux de Dieu, qui conuait à fond toutes choses. Mais posé que celui-ei soil si réglé dans ses mueurs, et d'une vertu si parfaite el, si pure, que le jugement qu'en onl porté les hommes s'accorde avec celui de Dieu, peut-Ótre n'a-t-il pas lPeapril aegez fort ni une veriu assez mále pour porter comme il faut l'adversité, eL pour en retirer quelque avantage. 13535 APPENDIX AD BOETIUM. Si Dieu permettait qu'il füt affligé, peut-étre s'écar- A à demeurer toujours dans une juste ef parfaite éga- teraitil de la vertu. Dieu l'épargne, parce qu'il pré- voit qu'il deviendrait mauvais par Jl'adversité. En voici un autre d'uue vertu plus héroique, un saipt du premier ordre, parfaitement uni à Dieu; la Provi- dence trouve qu'il n'a pas besoin d'étre exercé par ladversité, ni méme par aucune maladie du corps, elle lui laisse passer tranquillement ses jours. Elle (92) prévoit que cet autre se perdrait par une prospé- rité continuelle, elle permet qu'il tombe de temps en temps dans quelques légéres adversités, de peur qu'il ne s'éléve par une trop longue félicité. Celui-ci parait d'uu tempérament ferme et robuste, il a be- soin d'étre affermi dans la vertu, elle le fait passer par de plus. rudes épreuves, et permet qu'il soit exercé par de continuelles (ribulations, afin qu'il s'affermisse dans toutes les vertus par l'exercice de la patience. Les uns se laissent abaltre irop aisé- ment par la crainte, les autres présument trop de leurs propres forces, la Providence régle les biens p elles maux, ee que nous appelons les accidents de la fortune, selon leurs besoins. Prévoyant que cet homme, tont criminel qu'il est, le deviendrait encore davantage s'il tombait dans l'indigeuce, et se por- terait à de plus grands excés, Dieu permet qu'il de- vienne riche, pour empécher qu'il ne devienne plus mauvais. L'attache qu'il a à ses biens, la crainte de les perdre est un frein qu'il met à ses passions : eou- vent il changera de mcurs et de conduite, en crai- .gnant' de perdre sa fortune, et de (03) devenir mal- heureux. Il y en a d'autres qu'une félicité continuelle dont ils ont abusé a plongés dans l'abime de la mi- sere. Dieu seul, qui peut se servir également des biens et des maux pour en produire de bons effeta, se sert des plus grandes disgráces pour l'en retirer. Souvent il s'est servi des méchants pour rendre bons d'autres encore plus méchants. Enfin l'ordre qu'il a établi est tel, que celui qui s'en éloigne re- tombe toujours dans cet ordre admirable; et c'est (t ainsi qu'il n'arrive jamais rien dans le monde témé- rairement ni par hasard. O profondeur des jugements de Dieu, ressorts inconcevables de sa providence inconnus aux hommes, qu'ils ne peuvent jamais pé- nétrer, encore moins expliquer par leurs paroles ! Boéce examine ensuite avec la Sagesse ce que l'on doit penser des sentiments ordinaires des hommes touchant la bonne et la mauvaise fortune. Quelle peut élre cette mauvaise fortune? répond la Sagesse: telle qu'elle est, ne sert-elle pas à exercer l'homme ou à le corriger, et par conséquent n'est-elle pas toujours bonne, puisqu'elle est toujours utile ? La for- tune (94) ne peut étre mauvaise que pour les mé- chants. Si l'homme a de la vertu, il ne doit point trouver mauvais qu'on l'appelle, qu'on le défie au combat, de méme qu'un homme de ccur ne craint point d'aller à l'ennemi; parce que c'est parla ré- sistance qu'il doit faire au vice et à l'adversité, qu'i] peut s'affermir dans la vertu. Comme ]la résistance [) de l'ennemi fait la gloire du vainqueur, plus d'homme de bien trouvera de résistance dans la fortune, plus il aequerra de gloire et de mérite en la surmontant. ]| ne faut pas eroire, ajoute la Sagesse, que ceux qui font profession de suivre la verlu l'aient embras- sée pour se laisser amollir par la volupté, c'est pour entrer en lice, pour combattre continuellement contre la fortune et contre les passione, afin de ne se laisser jamais opprimer par les accidents les plus fácheux de la vie, jamais abattre par la tristesse, jamais séduire par les plaisirs, mais pour apprendre (dà) Hl semble que Boéce, se servant de ces termes, en parlant des ámes, cum dilabuntur ad copora, ait cru leur préexistence, comme les platoniciens. Ce- pendant on peut les expliquer des affeclions sen- sibles et terrestres des ámes unies aux corps; mais si celte explication ne parait pas assez naturelle, on peut dire que celte opinon ne lui a pas été particu- lité d'esprit, au milieu des revers les plus fácheux et du déraógement de la fortupe. Il est entre vos mains de vous rendre la fortune telle (95) que vous la vou- lez, celle méme qui vous parait la plus mauvaise ; car ou elle exerce, ou elle corrige, ou elle punit, et par]là vous la devez toujours trouver bonne, puis- qu'elle vous est toujours utile. Boéce demande à la Sagesse ce qu'elle pense du hasard, et s'il y en a véritablement. Quoique la question paraisse s'éloigner du but qu'elle s'était proposé, cependant, parce qu'elle est íirés-utile, la Sagesse veut bien encore l'en instruire. Si vous appelez hasard, lui dit-elle, un événement produit par un mouvement téméraire et sans aucun concours de causes, je vous réponds qu'il n'y a point de hasard dans le monde; c'est un nom vain qui ne signifie rien. Car c'est un axiome recu de tous les philosophes, que de rien il nese fait rien. Nous ne l'entendons, comme les anciens, que du sujet matériel, et non pas du premier principe opérant, et de la cause ' efficiente de toutes choses. S'il se produisait dans la nature quelque événement sans concours de causes, il se ferait quelque chose de rien; par conséquent il ne peut y avoir de hasard dans le monde, si vous lentendez de cette (96) maniére. Mais le hasard ou le fortuit, de la maniére dont les philosophes l'ont défpi, et que le peuple iguore, est un événement auquel on ne s'attendait pas, et qui arrive par le con- cours des causes secondes qui agissent pour quelque fin. Par exemple, un homme va labourer dans son champ, il y trouve un trésor, voilà le hasard; mais cela ne se fait pas de rien. Cet événement a ses eauses ; car si quelqu'un n'avait pas caché de l'argent dans ce champ-là, et si un homme n'y était pas allé labourer, le trésor ne s'y serait pas trouvé. - Je conviens bien avec vous, dit Boéce à la Sagesse, de l'enchainemeut adm:rable qui se remarque dans le concours des causes secondes, de cet ordre inévitable que la Providence a établi dans le monde ; mais si les choses sont comme vous le dites et comme je le crois, la volonté des hommes y est infailliblement assujettie, de méme que toutes les autres créatures. Elle sera donc entrainée infailliblement dans leur cours fixe et arrétée ; et par là l'homme n'aura plus de liberté. La Sagesse lui répond qu'il n'y a aucune créature raisonnable sans liberté, parce (97) qu'elle n'est raisonnable qu'autant qu'elle peut se servir de sa raison naturelle, et dés qu'elle s'en peut servir, elle peut porter un jugement et discerner par elle-méme ce qu'ele doit fuir et éviter, ou ce qu'elle doit rechercher. Celui-à demande et prend ce qu'il eroit lui eonvenir, et fuit ce qu'il croit lui étre nuisible ; et qui peut faire ce discernement a la liberté, qui consiste à vouloir ou ne vouloir pas, à vouloir cette chose ou une autre ; mais cette liberté est proporlion- née aux différentes natures raisonnables. Car dans les substances spirituelles et cóélestes, telles que sont les anges et les saints, il se trouve un jugement vif, pénétrant une volonté entiére saus corruption, et une facilité prompte, une puissance absolue pour faire tout ce qu'ils souhaitent. (a) Les ámes saintes, (98) quoique encore environnées d'une chair mortelle, mais qui sont continuellement occupées de la con- templation de la Divinité, jouissent d'une plus grande liberté, à proportion qu'elles sont plus détachées des choses sensibles et terrestres; mais leur liberté est moins parfaite que celle des saints. Si elles s'atta- chent auX choses matérielles et sensibles, leur liberté liére, et qu'elle a été celle de plusieurs philosophes - chrétiens, et que le contraire n'a été clairement dé- fini que par le concile de Latran sous Innocent III, en décidant comme un arlicle de foi, que Dieu crée les àmes en les unissant à nos corps, et qu'il les unit en les créant. Lat 1536 - y yc nisse 1537 BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1538 diminue à proportion de leur attache, et elles tombent À fatale nécessité oü ils se trouveraient entrainés. C'en dans la servitude et dans l'esclavage, des qu'elles s'y livrent et s'abandonnent àl'iniquité. Elles se privent alors de leur propre raison ; car dés qu'elles cessent de regarder la lumiére de la souveraine Vérité, elies tombent dans les ténébres et s'égarent : les affections déréglées des passions jettent le trouble dans leur esprit et y causent l'ignorance, et en se livrant à leurs passions elles fortifient la servitude à laquelle elles se sont soumises : c'est ainsi qu'elles se rendent (99) captives par le mauvais usage de leur liberté. Mais l'eil de la divine Providence, qui de loute éternité voit toutes ces choses, en dispose et les ràgle selon qu'il les a prédestinées, par rapport à leur mérite : Suis queque meritis predestinata dis- ponit. Mais comment pouvez-vous dire, répond Boéce, que Dieu connaissant toutes choses de toute éternité l'homme demeure toujours libre? cela parait se con- tredire. Car si Dieu voit tout de toute élernité, et. est p iufaillible dans /sa connaissance, il faut néceseaire- ment que ce que sa providence à connu devoir étre un jour, arrive nécessairement : ainsi non-seulemont les actions des hommes, mais encore leurs desseins, leurs volontés étaut connus de Dieu, il ne peut plus leur rester de liberté ;et si leurs volontés peuvent étre fléchies et détou;nées ailleurs, et d'une autre maniére que la divine Providence l'a prévu, Dieu ne sera plus infaillible dans sa prescience, ce qu'on ne peut pas dire sans blasphéme. Je ne peux non plus apppouver le sentiment de ceux qui eroient répondre à la difficulté en disant que ce qui arrive (100) n'ar- rive pas parce que la Providence à prévu qu'il devait arriver, mais parce que la divine. Providence n'a pu ignorer qu'il devait arriver, parce qu'il devait arriver. Ce n'est pas là résoudre la difficulté, car la question n'est pas de savoir quelle est la véritable cause de la nécessité de chaque chose, si c'est la prescience de la nécessité des choses futures, oula nécessité impo- sée aux choses futures,d'arriver selon l'ordre établipar la Providence ; mais la difficulté est. de montrer que dans l'ordre établi par la. Providence, l'événement des choses connues est infaillible, quoique sa prescience ne leur impose aucune nécessité. Un exemple mettra cette proposition dans son jour. Supposons qu'une personne soit assise, ll est nécessaire que le senti- ment de celui qui la croit assise soit véritable; et de méme sile sentiment qu'on a qu'une personne est assise est véritable, il est nécessaire absolument qu'elle soit assise. Dans l'une et-dans l'autre action, il se irouve une égale nécessité, celle d'étre assise dans la personne qui l'est, et celle de la vérité du jugement dans (101) la personne qui eroit que cette personne est assise. N'est-ce pas aiusi à peu prés quil faut raisonner de la divine Providence et de la prescience que Dieu a des choses futures 2? D'ailleurs il me semble que ce serait faire les choses futures la eause de la science de Dieu, ou dire que le passé seruit en Dieu la cause dela connaissance de l'avenir, ce qui est tout à fait indigne de Dieu. Mais de quelque maniére que la chose arrive, s'il n'ya rien que de certain et d'infaillible, comme vous en convenez, dans la source certaine de toutes choses, l'événement des choses que Dieu aura prévues sera infaillible, et par conséquent homme dans ses desseins et dans ses actions n'aura plus de liberté, parce qu'ilest aslreint à ces événements que Dieu prévoit avec certitude et d'une maniere infaillible; et si cela est ainsi, dans quelle confusion tombe la nature humaine, à quelle injustice ne se trouve-t-elle pas assujettie ? En effet, n'en serait-ce pas une manifeste de proposer des récompenses aux bons et des supplices aux méchants qu'aueun n'aurait mérités? car sans la liberté il n'y a point de mérite. Ce que nous croyons trés-juste en (102) Dieu deviendrait linjustice méme : c'en serait une de punir les méchants pour des crimes qu'ils n'auraient pas commis volontairement, mais par une serait une autre de récompenser ceux que nous eroyons geus de bien, parce que sans la liberté ils n'auraient aucun mérite dans leur prétendue vertu. C'est donc un horrible blasphéme de soutenir que toutes choses sont nécessairement ordonnées par la providence de Dieu, et ne plus laisser de liberté à l'homme pour le choix de ses actions. C'est faire Dieu, la bonté et la sainteté méme, l'auteur de tous les crimes, et rejeter sur lui toute notre iniquité. Si eela était ainsi, nous n'aurionsjamais rien à lui de- mandJer,rien à en attendre : car si les choses sont tellement déterminées qu'elles ne peuvent jamais étre changées, et que l'ordre établi de Dieu soit immuable, nos vceux et nos priéres ne les feront jamais changer, notre espérance n'a plus rien qui la puisse soutenir. On óte ainsi à l'homme le seul commerce qui lui reste avec Dieu, par l'espéranceet par la priére : car, pour récompense d'uue juste humilité, en nous abaissant sous (103) sa main toute-puissante, en attendant tout de lui avee une ferme confiance, et en lui demandant nos besoins avec foi et persévérance, nous croyons obtenir par un retour inestimable de sa bonté sur nous le don précieux de sa gráce pour agir et fairele bien: et c'est la seule maniére par laquelle nous pouvons nous entretenir avec Dieu, et nous approcher de cette lumiére inaccessible, avant. méme que d'en obtenir ce que nous voulons lui demander. Ilest done impossible que la liberté de l'homme s'accorde avec la prescience de Dieu ; l'une détruit l'autre absolument. Car enfin, admettant la nécessilé de la divine prescience, toutes choses paraissent liées ensemble par un- enchainement indissoluble, néces- saire et inévitable ; et si cela est, en vain les hom- mes espérent en Dieu, en vain lui adressent-ils leurs veux,puisque les choses une fois arrétées par une loi élernelle et immuable, ne peuvent plus étre chan- gées. Avant que de répondre à ces grandes objections, la Sagesse dit à Boéce que les plaintes qu'il fait contre la divine Providence ne sont pas nouvelles, et qu'il est vrai qu'on n'a jamais pu (104) y répondre avec tant de précision et de netteté qu'il ne restát toujours quelque obscurité sur cette matiére: mais que cette obscurilé vient de la difficulté de faire com- prendre à l'entendement humain la simplicité de la connaissance et de la prescience de Dieu,et qu'l ne resterait plus aucune difficulté sur cette matiére gil pouvait une fois la bien comprendre. En second lieu. elle dit qu'elle est surprise de ce que la raison que Boéce a touchée ne lui parait pas suffisante pour sau- ver le libre arbitre, et. l'empécher que l'homme de- vienne soumis à une fatale nécessité. Car vous ne eroyez, m'avez-vous dit, la volonté soumise à cette fatale nécessité, que parce que les choses que Dieu a prévues doivent arriver infailliblement. Mais si je vous prouve que cette prescience n'impose aucune nécessité aux choses futures, d'oü pourra venir la nécessité inévitable que vous leur attribuez? Suppo-. sons pour uu moment qu'il ny ait point de prescience, les choses qui se font librement pourront-elles étre réduites à éire infailliblement nécessaires ? Nulle- ment. Posons encore que la prescience n'ioflue au- cune nécessité dans lés choses qui arrivent, (105) ne tomberez-vous pas d'aecord que la liberté demeure tout entiàre ? Oui, certainement. Mais la prescience, me direz-vous, quoiqu'elle n'impose pas la nécessité d'étre aux choses futures, est néanmoins un signe certain que les choses futures seront nécessairement: et comment se peut-il faire que les choses que Dieu a prévues devoir arriver, puissent ne pas arriver ? Nous ne le prétendons pas ainsi, répond la Sagesse, nous eonvenons qu'elles arriveront infailliblement ; mais nous disons que la prescience de Dieu ne leur impose aucune nécessité, parce que nous voyons piusieurs choses qui se passent sous nos yeux, sanus que notre connaissance les rende nécessaires, el 1539 impose aucune nécessité pour étre, la prescience des choses futures en Dieu n'en peut de méme imposer aucune à celles qui doivent étre. Mais si elle ne leur impose aucune nécessité, me direz-vous encore, Dieu ne pourra pas en avoir de science, c'est-à-dire une connaissance certaine, puisque la science ne peut étre que d'un objet certain. Vous étes dans l'erreur, et la source de votre (106) erreur vient de ce que vous eroyez que la connaissance que nous avons des objets ne vient que de la nature móme de l'objet, ce qui est trés faux ; car tout ce qui est connu n'est pas seulement connu par son objet et par la force de sa nature, mais bien plutót selon la faculté et !a puis- sance de celui qui le connait. Les sens, par exemple, ne peuvent juger que de la figure et de la forme unies à la matiére, et limagination peut se repré- senter la forme sane la matiére, parce, que l'imagina- tion est supérieure aux sens. Comme ]la raison est supérieure à l'imagination, elle connait par une con- p naissanee plus universelle et plus étendue les espéces communiquées à plusieurs individus; et l'intellli- gence, qui est la partie supérieure de la raison, la surpasse encore, et connait les formes les plus eim- ples, qui sont inconnues aux sens, à l'imagination et à la raison. Boéce, qui prétendait que le libre arbitre se. détrui- sait par la preseience de Dieu, raisonnait ainsi : Tout ce qui est futur, est. ou futur nécessaire, ou futur contingent; sil est nécessaire, il n'y a plus de libre arbitre; s'il est contingent, il ne peut y (107) avoir de preseience en Dieu : cette prescience n'est plus qu'une simple conjecture, n'y ayant point de science des choses contingentes; et quand bien^ méme la prescience n'imposerait aucune nécessité aux choses futures, elle serait toujours un signe cer- tain qu'elles arriveront. Mais la Sagesse détruit ce faux raisonnement, et lui prouve premiérement que la prescience de Dieu n'impose point de nécessité (] aux choses futures; en second lieu, qu'il y a en Dieu une prescience certaine des choses futures et contin- gentes; en troisiéme lieu, qu'un signe, quelque cer- tain qu'il puisse étre, ne détermine point l'étre de la chose qu'il signifie. Ce dernier, dil-elle, est évi- dent de lui-rnéme. En effet, le bouchon attaché à une maison, par exemple, ne produit pas le vin qu'on y vend, il n'influe rien dans la nature du vin, il marque seulement qu'il y a là du vin, et qu'il eet à vendre. Mais voici de quelle maniére elle prouve ses deux autres propositions: Si la connaissance des choses venail des choses mémes et non pas de la fa- culté de celui qui les connait, les choses seraient également connues de tous ceux (168) qui les peuvent connaitre, et de la méme maniére. Or cela est trés- faux; car il n'y aurait plus alors de différence entre l'intelligence de Dieu et celle de l'homme, entre la maniere de connaitre de l'un et celle de l'autre. Si vous croyez qu'on ne puisse pas avoir de science D des choses futures et contingentes, cela est bon par rapport à l'homme, dont la facullé de connaitre est bornée ; mais non pas àl'égard de Dieu, dont la con- naissance est infinie; de Dieu, qui connait les évé- nements incerlains et futurs, aussi certainement queles ehoses qui sont présentes, quoique l'esprit humain ne puisse pas le eomprendre. Comme donc la connaissance suit la nature de celui qui connait, il y a différentes maniéres de connaitre, selon la di- versé des substances intelligentes, les nnes plus élevées et plus parfaites que les autres; et les sub- stances intelligeutes inférieures ne peuvent jamais parvenir à la sublimité des connaissances des subs- lances supérieures. Comme. nos sens et notre imagi- nation ne s'élévent jamais jusqu'oü se porte notre. raisen, notre raison de méme ne peut. jamais s'élever jusqu'à comprendre la maniére dont Dieu (109) APPENDIX AD BOETIUM. comme la connaissance des chosos présentes ne leur A connait les choses futures comme 1540 órés certaines, que nous. ne connaissons nous autres que comme trés incertaines. Elevons donc si nous pouvons, la pointe de notre esprit jusqu'à cette sublime intelligence. Notre raison y verra ce qu'elle ne peut pas com- prendre en elle-méme,: et de quelle maniére Dieu par sa prescience connait les événements les moins certains, d'une matiére trés certaine, et qu'il n'en a pas seulement une opinion, mais une véritable science ; et que c'est par la simplicité de sa science, qqi est infinie et sans bornes, qu'il les connait ainsi. Eu voici la raison : Dieu est éternel, vous en conve- nez; orl'éternité est la possession entiére, simulta- née ei parfaite d'une vie sans fin et sans terme (a). Dans cette éternité il n'y a rien de passé, rien de futur, mais tout est toujours présent tout à la fois. Car il y a une grande différence entre ce qui éternel, ce qui est perpétuel, et ce qui est dans le temps. Ce qui est dans le temps passe du passé au présent, et du présent au futur, et il n'y a rien dans le temps qui puisse embrasser tous les moments de sa durée tout à la fois. L'homme, par exemple, ne posséde pas (110) encore le jour de demain, celui d'hier est perdu pour lui, et dans celui oü il vit il n'y a que l'instant dans lequel il vit qui soit à lui. Le perpétuel, quand bien méme il n'aurait point eu de commencement, comme Aristote l'a cru du monde, et que sa durée devrait s'étendre jusque dans l'éter- nité, ne serait pas pour cela éternel, parce qu'il ne possede pas tout à la fois et daus le méme instant toute l'étendue de la durée perpétuelle qu'il pourrait avoir, puisqu'il n'a pas encore sa future durée. Mais léternel seul posséde et comprend dans le méme instant toute la plénitude de l'éternité, soit tout ce qui est passé, soit tout ce qui est futur, soit tout ce qui est présent; et il est impossible qu'il ne se pos- séde pas Loujours Jui-méme, qu'il ne soit pas tou- jours présent à lui-méme, ni qu'il n'ait pas toujours présentes toutes les parties infinies du temps qui s'é- coule; mais celte éternité ne convient qu'à Dieu seul. La connaissance, comme on vient de le dire, étant done toujours proportiounée à la nature de ce- lui qui connait, et la maniére en Dieu de connaitre étant éternelle, Dieu doit connaitre toutes choses comme présentes: (111) ce qui fait que sa science est appelée plutót providence que prévoyance, parce que Dieu regarde et voit toutes choses comme s'il était placé dans un lieu infiniment élevé, d'oü il ver- rait tout de fort loin. Et comme la connaissance qu'on & des choses présentes ne leur. impose aucune néces- sité, car en les voyant notre regard ne les rend pas plus nécessaires, de méme la divine Providence, en regardant les choses futures qui lui sont présentes, ne leur impose aucune- nécessité, et la maniére dont elle les connait dans eon éternité n'influe pas plus sur les créatures que notre maniére de les connaitre dans le temps: par conséquent elle n'apporte aucun changement ni aucune propriété dans la nature des choses màmes, ni dans le jugement qu'on en doit porter. Maiscomment donc pouvez-vous dire, me répon- drez-vous, que Dieu prévoit les choses futures, puis- qu'il ne les connait que comme présentes, et qu'il n'y a rien de passé ni de futur devant lui, et que tout est présent à ses yeux dans son éternité ? Cette con- naissance eet plutót une science ordinaire qu'une preseience. Je vous répondrai (112) que nous l'appe- lons prescience, parce que ces choses qui lui sont continuellement présentes sont futures à notre égard. Pour donner plus de jour à cette matiére, la Sa- gesse distingue ensuite deux sortes de nécessités, une simple et absolue, une autre conditionnelle. Une simple, telle est par exemple la nécessité de mou- rir, imposée à tous les hommes. Une autre condi- (a) 4Eternilas est. interminabilis vite tola simul et perfecta possessio. : 1544 tionnelle, telle est celle-ci, par exemple vez qu'une personne marche, c'est une nécessité qu'elle :marche, car il ne se peut pas faire qu'une chose soit autre qu'on la connait. Mais cette nóces- sité de condition n'entratne point avec elle la néces- sité absolue, parce qu'elle ne vient point de la na- ture de la chose, mais de l'hypothése et de la condi- iion posée. I| n'ya nulle nécessité qui contraigne eelui qui marche volontairement, de marcher, quoi- qu'il marche nécessairement lorsqu'il marche : telle est la nécessité que la prescience de Dieu peut im- poser aux choses qu'elle connait. Elle connait ce qui doit arriver parla volonté libre des hommes, et ces choses deviennent nécessaires, par rapport à la con- naissance de Dieu seulement, (113) mais non pas absolument et considérées en elles-mémes. Toutes les choses que Dieu a prévues arrivent donc infail- liblement, mais les unes arrivent parcej qu'elles par- tent de la liberté de l'homme, sans rien perdre de leur propre nature, puisqu'avant que d'arriver elles auraient pu ne pas arriver; et les autres arrivent par une nécessité absolue et inévitable. Qu'importe de quelle maniére elles soient nécessaires, pourvu qu'elles arrivent infailliblement, comme Dieu a connu qu'elles arriveraient? L'homme méme trouve en soi une image de ce qui se passe en Dieu: il voit d'un méme cil et d'un méme regard deux choses diffé- remment nécessaires : par exemple, il voit le soleil se lever, qui se léve par une nécessité absolue et iné- vitable, et il voit en méme temps et du méme clin d'eil un homme marcher, qui ne marche que par une nécessité conditionnelle et hypothétique, néces- sité qui ne lui est imposée que par son choix libre et par la résolution volontaire qu'il a prise de mar- cher. Mais s'il dépend de moi, direz-vous, de changer le décret de Dieu, je pourrai done rendre vaine sa prescience ? (114) Non. Vous pouvez bien changer de dessein et de résolution, mais d'autant que la divine Providence sait et a connu que vous en avez le pou- voir, et si vousle ferez ou ne le ferez pas: elle ne peut ignorer le parii que vous prendrez, et vous ne pouvez jamais rendre vaine sa prescience, comme vous ne pouvez éviter le regard d'un cil vif et clair- voyant fixé sur vous, quoique vous vous portiez à différentes actions par votre propre liberté. Mais la science divine sera-t-elle changée par le BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. B C 1542. : Sj vous sa- ÀA changement de nos positions, et lorsque je vou- drai tantót une chose et. tautót. une autre, changera- t-elle de méme? Nuliement; parce que l'cei! de Dieu voit tout, le futur comme le présent, et. d'un méme clin d'eil, demeurant toujours le méme, il connait tous vos changements: et cette maniére de con- naitre les choses présentes ne vient point de l'évé- nement des choses futures, mais de la propre sim- plieité de la connaissance et dela nature de Dieu: ce qui fait qu'on ne pent pas dire que les choses fu- tures soient la cause de sa prescience, puisqu'elle une tient rien du futur. Dans l'étendue de sa connais- sauce, toute simple (115) qu'elle est, Dieu renferme tout l'ordre méme qu'il a prescrit à toutes les créa- tures. Les choses ainsi réglées, le libre arbitre de lhomme ne laisse pas de demeurer inviolable, et les lois que Dieu a faites sont trés-justes, de méme que les peiaes et les récompenses qu'il a préparées aux actions des hommes, à qui nulle récessité n'est imposée. C'est ainsi que Dieu, considérant de son regard éternel et prévoyant tout ce qui doit arriver daas la présence de son éternité, concourt à nos ac- tions, sans leur imposer aucune nécessité. C'est ainsi que l'espérance que nous avons en lui, les priéres que nous lui adressons ne sont pas vaines, et si elles sont justes et conformes à la raison, elles ne peuvent pas méme étre inefficaces. Eloignez-vous done, mortels, du vice, conclut la Sagesse ; fuyez-le, enibrassez la vertu; élevez votre esprit par de nobles espérances; faites monter jus- qu'au tróne de Dieu vos humbles priéres: vous avez, si vous ne voulez pas vous le dissimuler à vous-mémes, une nécessité bien pressante d'étre gens de bien, sa- chant que l'eil de Dieu est attentif continuellement sur vous, eti que vous ne pouvez éviter la (116) vue d'un juste juge qui connait et qui voit tout. Cet ouvrage est le chef-d'eeuvre de Boéce; ila ioujours été regardé comme un des plus accomplis dans son genre, non-seulement par l'admirable di- versilé de raisons, de pensées fines et pleines de piété qui s'y trouvent, mais encore par la beauté du style, par la douceur des expressions, et par le mélange agréable de vers et de prose qui se soutient partout également. On remarque daus la poésie des vers de vingt-six mesures différentes, dont la force et la beauté ne cédent en rien à celle des vers de Virgile et d'Horace. (117) EXAMEN DU SENTIMENT DE GLAREANUS, sur /'auleur des livres de la Consolation de la Philosophie E de Boéce. " ]lest étonnant que Henry Lorit, plus connu dans la république des lettres sous le nom de Glaréanus, ait voulu persuader aux hommes de son siécle, con- tre le sentiment commun oü on était alors et ou on est encore, que les livres de la Consolation de la Philosophie, dont nous venons de parler, ne sont point de ce Boéce dont nous écrivons la vie, mais d'un autre auteur qui avait le méme nom. Il prévient lui-méme l'objection du préjugé si universel qu'on ]ui doit (118) opposer, et voici comme il en parle: «Que dirons-nous du sentiment de tant de gens 'savants qui nous ont précédés ? Et qui a jamais douté qu'ils ne fussent de DBoéce? » Mais comment . répond-il à cette objection? « Les ont-ils tous exa- minés? Je ne le dis pas. Mais qu'importe ? ils n'y ont pas pensé.» Il n'y pensait pas lui-méme en répondant d'une maniére si faible et si puérile à son objection. Car enfin, une opinion recue de tout le monde, confirmée par un consentement unanime de tant de siécles, ne doit pas étre si témérairement rejetée, et on ne peut sans marquer beaucoup de présomplion vouloir lui préférer la sienne. Le style del'ouvrage, de son propre aveu, est conforme à . celui de Boéce. Qu'y trouve-t-il donc qui le rende indigne d'étre reconnu pour la production de ce grand homme? C'est, dit-il, qu'on n'y remarque pas - une seule fois le nom de Jésus-Christ: et se persua- D dera-t-on aisément qu'un chrétien aussi pieux que Boéce, dans l'état oü il se trouvait, attendaut de moment à une autre l'exécution de l'arrét de mort qui avait été rendu contre lui, n'ait pas plutót porté ses peusées sur Jésus-Christ, (419) le souverain modéle dela patience chrétienne, et la source féconde oà tous ceux qui souffrent injustement doivent puiser les motifs de leur consólation, qu'à de vains raisoa- nements qui conviennent beaucoup mieux à un phi- losophe paien? Mais cette raison prouverait aussi que le traité de la Trinité, que Boàce a composé dans sa prison, n'est point son ouvrage; car ou n'y re- marque pas une seule fois le nom de Jésus-Christ, Serait-il possible, raisonnant eur le méme principe que Glaréanus, qu'un homme aussi pieux que Boéce n'eüt pas plutót porté ses pensées, dans l'état oü il se trouvait, sur Jésus-Christ-crucifié, que sur une infi- nité d'autres objets capables de dessécher le cceur et de ne s'entretenir que d'abstraetions métaphy- siques, de termes barbares et presque inconnus, tels que sont ceux d'ypostase, de relation, d'iden- 1543 lité, d'opposition, d'autres dont son ouvrage est rempli? Cependant celte raison n'a point fait d'impression sur l'es- prit de Glaréapus à l'égard du traité de la Trinité ; pourquoi en fera-t-elle à l'égard de (120) celui de la Gonsolation de la Philosophie? Ce dernier ouvrage est beaucoup plus moral, plus instruetif et plus tou- chant que le premier. S'il y parle en philosophe, ses pensées, ses réflexions, ses sentiments, sont tous ceux d'un parfait chrétien, et. il est aisé. d'apercevoir que sous le nom de la Philosophie il cache adroite- ment la Sagesse ineréée ; et les discours qu'il lui met dans la bouche le font assez connaitre. Les péres des premiers siécles n'ont-il pas appelé le christianisme la plus excellente philosophie, et les chrétiens de véritables philosophes ? Leurs ouvrages sont remplis de semblables ex pressions. Et ne voiton pas que ceux qui excellent particu- liórement dans quelque art expriment ordinaire- ment leurs pensées par les termes qui sont partieu- liers à leur art? Si le peintre, par exemple, le mu- sicien, le médecin ou le mathématieien, viennent traiter de Dieu et des choses de la religion, ce sera APPENDIX AD BOETIUM. dincommunicabilité, et de tant A presque toujours sous des figures, sous des simili" b 1544 tudes tirées du fond de leur art, et qui leur sont les plus familiéres. Cette conduite est naturelle à l'homme, et peut-on 'étre surpris (121) que Boéce, élevé dés sa plus tendre jeunesse dans l'école des philosophes, ei dontla vie avait été une philosophie continuelle, c'est-à-dire une étude etl un amour constant et fidele de la véritable sagesse, ait exprimé ses derniéres pen- sées par des termes propres à la science oü il avait le plus excellé? Si le Verbe de Dieu, cette Sagesse incréée, s'est rendu le lait des enfants en se couvrant de notre humanité, il est toujours demeuré, selon sa divinité, la nourriture des forts et des ámes les plus élevées. Comme Boéce en était du nombre, il ne faut pas s'étonner qu'il se soit, attaché à sa divinité toute seule, C'est avec elle qu'il forme ces entretiens si doux et si consolants, c'est elle que sa foi lui rend présente et comme sensible, sous l'idée de la Philo- sophie ou de la Sagesse. Ces sentiments n'ont-i!s pas toujours été ceux des chrétiens les plus parfaits et les plus dégagés de tout ce qui peut toraber sous les sens ? Uie m scttesutc i ppt C xD (DILE c c le IIMMCIAMMEUTEET TM ANALYSE DES MATHÉMATIQUES DE BOECE. Boéce divise ses Mathématiques en quatre parties, savoir l'Arithmétique, la Musique, la Géométrie, et lAstronomie ; cette derniére partie est perdue, et on n'en peut trop regretter la perte. Il fait voir que lArithmétique est indépendante des troisjautres, et que celles-ci en dépendent entiérement et pour leur existence et pour leur perfection. - DE D'ARITHMÉTIQUE. PnaemIER Livhng. — L'Arithmétique de Boéce est comprise (123) en deux livres. C'est un ouvrage parfait, oà. ceux qui sont venus aprés lui ont puisé tout ce que nous avons de plus subtil, de plus pro- fond, et de plus utile en cette science. Il en fait lui- méme l'éloge au commencement de ses livres. Ravi d'admiration en considérant son essence, ses pro- priétés et ses rapports, i| ne craint point de dire qu'elle est avant tous les temps, et que le Créateur, commeé un géomeétre infiniment parfait, s'en est servi comme d'un modéle pour la formation de toutes les créatures. Il fait apparemment allusion à l'unité de nature, et à la irinité des personnes qui est en Dieu de toute éternité. Il nomme ailleurs l'arithmétique vun ouvrage divin, et qui n'est point de l'invention des hommes. Il divise d'abord les nombres en pairs et impairs, et en donne diverses définitions, rapportant sur cela les différentes opinions des auteurs. Il distingue trois sortes de nombres pairs, savoir pair également pair, pair impair, et pair inégalement pair. Le pair égale- ment pair est celui qu'on peut. toujours diviser égale- ment en deux sans fraction, jusqu'à ce que l'on soit parvenu (124) à l'unité; tel est le nombre 128. Le pair impair est. celui qui ee divise d'abord en deux parties égales sans fraction, mais qui ne peut l'étre ensuite sans fraction avant de parvenir à Punité : tel est le nombre 80. Le pair inégalement pair est ccelui qui se divise et subdivise d'abord également en deux sans fraction, mais qui ne peut l'étre dans la suite sans fraction avant de parvenir jusqu'à l'unité : tel est le nombre 120. L'auteur a fait deux tables pour rendre plus intelligible ce qu'ila dit. On admi- rera l'artifice avec lequel elles sont composées, et on y verra la maniere dont ces trois espéces de nombre se forment lune de l'autre, et leurs propriélés, et leurs rapporis, ainsi que.leurs progressions, leurs proportions tant arithmétiques que céométriques, et leurs moyens proportionnés. Le nombre impair est opposé au nombre pair, et ne peut se diviser d'abord également en deux sans C D fraction, à cause de l'unité intermédiaire qui est in- divisible de sa nature. L'auteur en met trois espéces. La premiére consiste en un nombre qui ne peut étre divisé que par les unités, et il se nomme premier im- pair non composé : tela sont les (125) nombres 3, 5, 7. La seconde espéce consiste en des nombres qui peu- vent ótere divisés également par3 et par 1. Il nomme celte espéce second impair et composé. La troi- siéme espéce tient de la premiére et de la seconde, et consiste en un nombre qui, par rapport à soi-méme, est second impair et composé, mais relativement à un autre nombre, est premier et non composé, n'ayant avec lui aucune mesure commune que l'unité : tel est le nombre 9 par rapport à 25, ce 9 ne pouvant étre divisé par le nombre 5, qui divise 25, et 25 ne pou- vant étre divisé par le nombre 3 qui divise le 9, mais pouvant seulement étre divisé par les unités également. L'auteur fait voir ensuite comment les deux premiéres espéces se forment l'une de l'autre, ei enseigne la méthode de trouver un nombre qui soit de la troisióme espéce. j Boéce aprés cela divise les nombrer pairs en par- faits et imparfaits. Les imparfaits sont ceux dont les parties aliquotes n'égalent pas le tout qu'elles divi- sent, mais péchent par excés ou par défaut: tels sont les nombres 8 et 12. Les parfaits sont ceux dont les parties aliquotes additionnées égalent (126) le tout qu'elles divisent : tels sont les nombres 6, 28, 496, ete. Il remarque qu'il ne s'en trouve qu'un en chaque décade, et moralise là-dessus. D'oü vient, dit-il, qu'ily a peu de parfaits et peu d'élus? 1l fait voir en- core que les nombres parfaits finissent toujours al- ternativement ou par 6 ou par 8. M. Prestet, dans ses- Eléments de mathématiques, en met toutefois deux de suite qui finissent par 6, et deux de suite qui fiuissent par 8, ce qui est contraire aux princi- pes de Boéce, qui sont infaillibles: il prescrit anssi la méthode süre et invariable de trouver les nombres parfaits. : dps L'auteur vient ensuite à la division des nombres - relatifs, dont, les uns sont égaux, les autres plus ou moins inégaux. Les nombres égaux sont deleur na- | ture indivisibles ; car s'ils étaient divisibles ils ces- seraient d'étre égaux; puisque 4, par exemple, qui est égal à 4, cesse de lui étre égal sitót qu'il perd de son intégrité. Pour ce qui est des nombres plus ou moins inégaux, il en met de cinq sortes, auxquels il donne en latin le nom de duces, qui sont les plus grands, et opposés à cinq autres, qu'il nomme en . latin comites, comme (127) étant inséparables des 1545 relatifs que sont fondées les différentes tions. La premiére espéce se nomme multiple, et c'est d'elle que les proportions doubles, triples, quadru- ples, etc., tirent leur origine. Elle consiste en un nom- bre qui en contient un moindre plus d'une fois sans qu'il en reste ou qu'il en manque. Boéce préfére cette premiàére espéce aux autres par son antiquilé, son excellence et son utilité. I1 dit qu'elle est le principe de cette table si célébre de multiplication et de divi- sion attribuée à Pythagore, dont il ne peut trop ad- mirer l'artifice et les propriétés. Il. montre aussi com» ment se forme cette premiére espéce, et l'uniformité qu'elle garde pour cela jusqu'à l'infini. La seconde espéce consiste en ua nombre qui en contient un moindre, et en outre une partie aliquote de ce moindre. Il la nomme sur-particuliére. Si outre le moindre le plus grand nombre en contient encore propor- BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. autres, et ce sont les moindres. C'est sur ces nombres A Boéce finit son premier 18546 livre de l'Àrithmétique par une démonstration qui sert à prouver que tous les nombres 1négaux tirent leur origine des nombres égaux. Les tables qu'il donne pour cela sont fort claires, et elles étaient nécessaires pour l'intelligence d'une matiére qu'il dit lui-màáme étre trés profonde, Elles sont formées sur trois principes infaillibles, et qui peuvent servir à augmenter cese tables, Par leur moyen, on voit comment se forment toutes les pro- portions contenues dans les cinq espéces des nombres (131) relatifs, et la maniére dont une espéce des cinq précédentes se transforme en une autre, par la trans- position des deux extrémes, sans déplacer le nombre ou le terme du milieu. Druxi&ws LivRE. — Au commencement du second livre de son Arithmétique, qu'il appelle introduction aux autres parties de ses Mathématiques, il fait voir que tous les nombres inégaux, de quelque espéce qu'ils soient, peuvent se réduire aux nombres égaus, la moitié, eomme 6, qui contient 4 plus 2, moilié p dont ils ont tiré leur origine. Il donne pour cela trois de 4, ce nombre est. nommé en latin sesquialter. 8i outrele moindre i] en contient (128) encore le tiers, comme 4, qui contient 3 plus 1, tiers de 3, il l'appelle sesquitertius. Si outre. le nombre il en contient en- core le quart, comme 5 contient 4 plus 14, qui est la quatriàme partie de 4, c'est un sesququartus ;. et ainsi des autres à l'infini, dont les dénominations se tireront des surplus du moindre que le plus grand nombre contiendra avec le moindre. Ces deux pre- miéres espéces sont d'un grand usage pour les ac- cords de la musique, comme on le verra en son lieu. La troisiéme espéce des nombres relatifs consiste en un nombre qui en contient un moindre, et de plus quelques parties de ce moindre qui ne peuvent étre parües aliquotes du plus grand, e'est-à-dire qui ne le peuvent diviser également. Boéce nomme cetie espéce en latin superpartiens, qu'on pourrait a&p- peler en frangais subdivisante. Eile regoit autant de différentes dénominaàtions que les surplus du moindre nombre qu'elle coptient sont différents. Si outre le moindre nombre le plus grand en conlient encore - les deux tiers, il est nommé superbipartiens: tel est le nombre 5 par rapport à 3, le 5 contenant (129) tout - ]e 8 plus les deux tiers de 3, savoir2, qui ne peuvent -diviser également le 5. $i le plus grand nombre outre Je moindre en contient les trois quarts, il s'appellera - supertripartiens : tel est le nombre 7 par rapport à &, . et ainsi des autres à l'infini. La quatriéme espéce participe des deux premieéres, et elle est nommée par l'auteur multiple surparticu- - Jiére: elle n'est autre qu'un. grand nombre qui en "contient plusieurs fois un moindre, et de plus une - des parlies de ce moindre, soit la moilié, soit le tiers : tel est le nombre 5 par rapport au nombre 2, qu'il contient deux fois plus une moitié du 2. Cette espéce recoit autant de différentes dénominations que les surplus sont différents, et que la quantité des moin- dres nombres qu'elle contient est diverse. La einquiéme espéce participe de la premiére et de la troisiéme, et on pourrait la nommer multiple subdivisante. Elle consisle en un plus grand nombre qui en contient un moindre plusieurs fois, et outre quelques-unes de ses parties, ou les deux tiers ou les trois quarts, et ainsi du reste : tel est le (130) nombre 94 par rapport au nombre 9, tel est le nombre 44 par rapport au nombre 16, qu'il contient deux fois plus 12, qui sont les trois quarts de 16. L'au- leur enseigne la maniére dont se forment ces diffé- rentes espéces, et donne des tables pour la faire com- prendre plus aisément; il y marque leurs propriétés. Iloppose à ces cinq espéces des grands nombres iné- gáux cinq espéces de nombres moindres pareillement inégaux, qu'ils contiennent el qui leur sont corréla- tifs, auxquels il donne des noms qui marquent leur infériorilé ; par exemple, sous-multiples, sous-surpar- tieuliére, etc. PaTROoL. LX]V. i- C D regles infaillibles. Il fait; voir ensuite, par des tables fort curienses et fort instruetives, de quels principes procédent les proportions de la seconde espéce des nombres relatifs, et combien ces principes peuvent en avoir sous eux; aprés il donne d'autres tables à la faveur desquelles on. découyre comment les sub- divisions de ces proportions en produisent d'autres de la premiére espéce, selon. qu'on les allie. Ces tables sont fort nécessaires pour les diverses proporlions qui seirouvent dans les différenta accords de la musi- que. L'auteur établit ensuite les principes de la géomé- trie: il parle du point (132), de la ligne, et de la su- perfieie, dont il donne les définitions; ensuite il prouve que le triangle est l'origine de toutes les figu- res planes rectilignes, et enseigne la méthode dont ee forment les triangles, par le moyen des nombres mis dansleur ordre naturel et additionnés. conformément aux régles qu'il prescrit. Il remarque qu'il y au- tant d'unités dans chaque cÓté d'un triangle équilaté- ral qu'il y en a dans le nombre dernier qui a servi à sa formation. C'est ee qu'on peut voir dans les figures qu'il a tracées pour ce sujet. Aprés les triangles, il parle des figures et des nom- bres carrés, et fait voir la maniére uniforme dont ils se forment, par lé moyen des nombres impairs posés dans leur ordre naturel, et remarque que chaque cólé d'un carró a autant de nombres qu'il est entré de termes dans la formation des cubes et des figures polygones. Les tables qu'il a composées pour cela convainquent et eatisfont également l'es prit. Il parle ensuite des nombres circulaires et sphé- riques, dont il donne une table oü lon voit comme les nombres 5 et 6, en ge multipliant eux-mémes, ou multipliant leurs produite, finissent toujours par 9 ou par 6. (133) L'auteur, aprés avoir averti que les triangles sont les prineipes des figures planes, prouve que les figures pyramidales sont les principes des. figures s0- lides, et qu'elles multiplient leurs triangles à pro- portion des différentes bases qui les soutiennent. ll donne des tables pour faire comprendre comment ces figures se forment par les nombres d'une maniére uniforme; il parle ensuite des pyramides tronquées et de diverses autres figures qui approchent de la eue bique. Il dit aprés que les carrés longs se forment en Ótant d'un carré sa racine, ou en Ja lui ajoutant, et. donne des tebles fort utiles pour montrer que, des nombres carrés et carrés longs, les premiers impairs, et les seconds pairs, il se. forme diverses proportions, et méme diverses figures, dont la triangulaire est le prin- cipe. Il prouve de plus que, si on entreméle de suite ces nombres carrés et carrés longs, et qu'on les com- pose mutuellement, ils se trouveront d'un cóté égaux pour]la proportion et dissemblables pour la diffé- renee. 49 1541 Dans la suite de son ouvrage, que dans la nature i! (134) il y a deux sortes de sub- s$tauces, l'une immuable, tels que &ont les esprits, et lautre changeante,tels que sont les corps, et que les nombres participent de l'une ou de l'autre en leur maniére, il dit que l'unité participe proprement à limmutabilité. Aprés suivent les nombres impairs, ensuite les carrés, et enfin les cubes. Pour ceux qui sont d'une nature changeante, la dualité tient le pre- mier lieu, ensuite les nombres pairs, et aprés les carrés longs. Or, comme on pourrait former quelque difüiculté au sujet des carrés qui finissent par un nombre pair, tels que sont les nombres 4, 46, 36, 64. Il fait voir premiérement que ces carrés sont formés des nombres impairs. En second lieu, il prouve par des tables faites exprés que si vous rangez plusieurs nombres qui sont en proportion double, et d'autres qui sont en proportion triple, tous les carrés, soit, paire, soit im- pairs, en commengant par un, se trouveront toujours APPENDIX AD BOETIUM. aprés avoir fait voir A l'utilité du petit monde, c'est-à-dire de l'homme, et dans un rang impair, c'est-à-dire au premier rang, ou , au troisióme, ou au cinquiéme, ou au septiéme rang, et ainsi à l'infini. Iltraite aprés cela des proportions (135) arith- métiques, géométriques et harmoniques, et enseigne la maniére de trouver leurs moyens proportiopnels. Il fait voir leurs. différences et leurs propriétés. Ces trois différentes proportions ont été connues de Py- thagore, de Platon et d'Aristote, ainsi que trois autres dont il y en a deux qui sont contraires à la propor- tion géométrique, et une opposée à l'harmonique. Il dit qu'à ces six différentes proportions on en a ajouté quatre autres anonymes pour faire le nombre de dix, nombre favori des pythagoriciens Mais comme elles sout peu utiles, il n'en parle qu'en pas- sant; il en donne toutefois des tables pour satisfaire les curieux. L'auteur fnit son second livre par une proportion harmonique géométrique qui contient quatre termes, et qui entre dans la coraposition de la plus parfaite harmonie: elle est en cela conforme à la proportion cubique qui contient trois intervalles. Comme on en parlera encore au sujet du tétrachorde de Pythagore, on se contenlera de remarquer ici que ces quatre termes sort 6, 8, 9, 12, dans lesquels on voit premié- rement une progression arithmétique, les nombres 6, 9, 12, différant (136) également de 3, dont le moyen proportionnel est 9, moitié des deux extrémes 6 et 42 additionnés. On y voit aussi une proportion géométrique, le produit de 6 fois 12, savoir 72, étant égal au produit de 8 fois 9. Enfin on y découvre la proportion harmonique dans 6, 8 et 12, dont 8 est le moyen proportionnel. Comme les deux extrémes 6 et 12 ont en proportion double, de méme les dif- férences 2 et 4 sont en proportion double; 6 différe de 8 par le nombre 2, et 8 différe de 12 par le nom- bre 4. (137) DE LA MUSIQUE. PnewtER LIVRE. — Boéce au commencement de son premier livre s'étend sur l'excellence et l'utilité de la musique, pour laquelle les nations les plus barbares ont eu de l'inclination, et dont l'efficacité est si gran- de, qu'elle a pu calmer les passions les plus violentes, il en rapporte plusieurs exemples, sans dissimuler ce- pendant qu'on peut abuser de cet (138) art divin : ce qui a porté plusieurs républiques à bannir ces sym- phonies molles et efféminées qui ne servent qu'à allu- mer les passions. Il croit que la cause pour laquelle Ja musique plait tant à tous les hommes vient de l'ae- cord admirable que le Créateur a mis entre l'àme et le corps, entre l'esprit et la maliére, deux choses éga- lement opposées. Il divise la musique en irois genres. Le premier n'est autre que l'harmonie que forment enire elles tant de parties différentes qui composent toute la machine du grand monde, et qui tendent toutes à C D à la gloire de leur Créateur, qui a tout. fait en nom- bre, en poids et en mesure. Le second genre consiste dans l'harmonie que forment daus l'homme tant de parties différentes et, opposées qui le composent, et dont le parfait aecord le fait vivre. Le troisiéme genre de musique n'est autre que la symphonie que forment les instruments ou les voix, dont il donne les éléments et les principes, et, qu'il distingue ensuite en diverses espéces, selon l'égalité ou l'inégalité des distances. Aprés avoir marqué que la consonante (139), qui est la directrice de l'harmonie, suppose le son, com- mele son suppose la percussion, et la percussion le mouvement, sans lequel tout se tairait, il dit que le son n'est que la percussion de l'air continuée jusqu'au sens de l'ouie. ll la compare dans la suite aux cer- cles uniformément difformes que produit une pierre jetée au milieu d'une eau calme. Or, plus le mouve- B ient de cette percussion est lent, plus le son est grave; et plus ce mouvement a de vitesse, plus le son est aigu ; et c'est le juste assemblage du ton grave et de l'aigu qui se glisse avec une uniformité dissemblable ou une dissemblance uniforme et agréa- ble dans l'ouie, qui fait la consonnante. Pour ce qui est de l'unisson, il consiste dans des sons ou égale- ment aigus ou également graves. Quoique louie ne s'apergoive pas des différentes vibrations ou de l'iné- galité des mouvements causée par la percussion d'une corde par exemple, elle s'y trouve toutefois ; mais comme le sens de l'ouie est sujet à étre trompé, ainsi que celui de la vue, il régle son jugement touchant la justesse des accorde, non par les sens, mais par la science des nombres et par leurs rapporls et leurs proportions. (140) Boéce répéte à ce sujet ce qu'ila dit dans ses livres de l'Arithmétique touchant les cinq espéces de nombres relatifs, et dit qu'il n'y a que les deux pre- miéres espéeces, savoir la multiple et la surparticu- liére, qui soient propres à la composition des accords; il n'eu prend méme que les proportions les plus sim- ples. Ainsi la proportion double convient à l'accord de l'octave, la triple à la consonnance de l'octave et de la quinte, et la quadruple à l'accord de la double. octave. Ces proportions sont du genre multiple, qui est le plus parfait. Pour la consonnance simple de la quinte et de la quarte, il met les proportions de la seconde espéce. Il apprend ensuite ce-qni donna occasion à Pytha- gore d'inventer l'instrument à quatre cordes, oüàü en- trent le ton, la quarte, la quinte, et l'octave. Ce phi- losophe, dit-il, aprés s'étre inutilement fatigué l'esprit pour découvrir si la nature des accords était fondée surla quantité ou sur la qualité, passa par hasard devant la boutique d'un forgeron, et s'apercevant que les marteaux des ouvriers faisaient en frappant une harmonie, il les fit peser: il trouva par leur poids le principe des consonnances, (141) et qu'elles n'étaient fondées que sur la quantité. Les uns pesaient six livres, les autres huit, d'autres en pesaient neuf, et d'autres en pesaient douze, tous nombres semblables à ceux qui sont marqués ci-dessus à ja fin du second livre de l'Arithmétique. L'auteur parle ensuite du tétrachorde de Mercure, qui est le máme que celui de Pythagore. Cet instru- ment, dit-il, fut augmenté d'une corde par Chorébe, fils d'Athis, roi des Lydiens, Hyagris, phrygien, y en ajouta-une sixiéme, et Terpander une septiéme, sur]le modéle des sept planétes, comme ]le tétra- chorde de Mercure avait été formé sur le modéle des - quatre éléments. On ne se contenta pas dans la suite de cet heptachorde. Samius de Lyeaonie y en ajouta une huitiéme, Prophraste une neuviéme, Hes- liocus une dixióme, Timolhée une onziéme, et d'au- tres enfin multipliérent les cordes jusqu'à la coneur- rence de deux octaves. Boéce marque les noms de chaque corde de ces divers instruments, il en donne 1548 ————— 1549 BOETII VIT.E ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1550 l'explication, en fait voir les propriétés, et à quel A lorsqu'ils posséderopt bien les principes établis dans genre de musique elles conviennent: les unes étant propres pour le diatonique, les autres pour le chro- matique, (142) et d'autres pour l'enharmonique. ll préfére ce dernier genre aux deux autres, le diationi- que lui semblaat trop dur et le chromatique trop mou. Il finit son premier livre de la Musique en rappor- tant les différentes opinions de Platon et de Nicoma- que, au sujet de l'essence des consonnances, et fait voir quels sont les sentiments du méme jNicomaque, de Ptolémée, d'Eubulide et d'Hippase, au sujet de l'aecord auquel on doit donner la préférence ; les uns mettant au premier lieu l'octave, aprés quoi suit l'ac- cord de l'octave avec la quinte, ensuite la double oc- tave, et enfin la quinte et la quarte ; les autres chan- geant eet ordre et. mettant d'abord loctave, puis la quinte, ensuite l'accord de la quinte avec l'octave, aprés quoi ils font suivre la quarte et entin la double les deux livres de l'Arithmétique. Taoisi£uE LivRE. — Dans le iroisiéme livre il con- tinue à détruire le systéóme d'Aristoxéne, qui, faisant l'ouie seule juge des consonnances, donnait six tons entiers à l'octave. Il lui oppose de nouvelles démon- Slrations fondées comme les précédenles sur la pro- porlion des nombres, qui est une science infaillible et bien différente de la mécanique, sujette à l'erreur, celle-ci ne s'appuyant que sur les sens, et celle-là sur la raison indépendante des accidents, qui font souvent des impressions contraire aussi bien sur les voix et sur les instruments que sur le sens de l'ouie. C'est ce qui porte l'auteur à préférer à tout. autre le sentimeut de Philolaüs, pythagoricicn, touchant la division du ton, qu'il fait consister en deux semi- lons mineurs et un commun, ou en un semi-ton mi- neur et un semi-ton majeur, qu'il nomme (146) apo- tomé. Il divise ensuite le semi-ton mineur en deux octave, L'auteur remarque aussi que pour étre par- D diaschisma, et le comma en deux schisma, et l'apo- fait musicien il ne suf(it pas de bien chanter une piéce de musique, ou de bien jouer des instruments, ce qui n'est que du ressort de !a mécanique, mais qu'il faut savoir juger théoriquement et par raison de toutes les différentes harmonies, de la justesse des accords, de toutes les espéces de poésies, et en (143) compren- dre toutes les propriétés, les principes et les consé- quences. Sur ce pied, les vrais musiciens sont bien rares, DkuxiEME L'vREg. — L'auteur commence son second livre par la définition de la philosophie, qu'il fait con- sister avec Pythagore dans la parfaite connaissance des choses qui existent proprement et véritablement, qui sont stables, indépendantes des accidents et toujours les mémes. Telles sont les formes, les gran- deurs, les qualités, les rapports ou proportions et autres, en tant qu'elles sont détachées de toute ma- liére par la spéculation, entre lesquelles l'arithmé- tique tient le premier lieu et les sciences qui en dé- pendent. ll remarque ensuite que, selon le méme Py- thagore, toute quantité est ou discréte ou continue ; que les propriétés en sont différentes et presque op- posées, car les nombres ont leur principe dans ^e qu'on peut concevoir de plus petit; c'est-à-dire dans l'unité, qui de sa nature est indivisible, et ne trouvent point de limites dans leurs progrés; puisque, quel- que grand que soit un nombre, on peut toujours l'au- gmenter jusqu'à Vinfini; les corps solides au contraire, quelque étendue qu'ils aient dans leur commence- ment et dans leur (144) existence, sitót qu'on les partage, se multiplient tellement par la diminution de leur tout, que leurs parties qui paraissent méme in- visibles deviennent encore divisibles à l'infini. I1. fait voir aprés cela que c'est, avec raison qu'on divise les mathématiques en quatre parties, puisqu'une chose . peut étre eonsidérée ou comme immobile, ou comme mobile, ou comme absolue et indépendante, ou com- . me relative et dépendante. La premiére considération appartient à la géométrie, la seconde à l'astronomie, la troisiéme à l'arithmétique et la quatriéme à la mu- sique. Il fait ensuite une récapitulation de tout ce qu'il a dit dans son second iivre de l'Arithmétique touchant les proportions et les nombres relatifs, et rejette l'opinion de Ptolémée, qui faisait entrcr dans la com- position des accords la troisióme espéce des nom- - bres relatifs, pour inférer de là que la consonnance de l'octave avec la quarte était bonne. Boéce dé- truit ce sentiment par des démonstrations fondées sur la proportion des nombres, et renverse par le . méme moyen le systéme d'Aristoxéne, qui divisait le tion en deux parlüies égales, (145) et donnait :.à Joetave six tous entiers. L'auteur donne des tables pour cela fort carieuses et démonstratives, qui peu- "vent satisfaire ceux qui veulent s'exercer dans cette science. Ils n'y trouveront pas beaucoup de difficulté tomé ou semi-ton majeur en un semi-ton mineur et un comma, ou en deux diaschisma et deux schisma, d'oü il s'ensuit que la juste moitié d'un ton contient un semi-ton mineur et un schisma. Mais Boéce n'admet point celte juste division du ton dansles consonnances : ainsi il ne donne à la quarte que deux tons entiers et un semi-ton mineur ; à la quinte trois tons et un semi- ton mineur, et à l'octave cinq tons et deux semi-tons mineurs: ainsi il s'en faut un comma que l'octave n'ait six tons entiers. De plus il donne des tables par lesquelles il prouve dómonstrativement ce qu'il avan- ce, et. fait. voir par la proportion des nombres que le semi-ton mineur ou diéze excéde trois commas et est moindre que «quatre; que l'apotomé ou semi-ton majeur excéde quatre commas, et est moindre que cinq, et que lé ton entier contient plus de huit com- mas, mais n'en a pas neuf. QuaTRIEME LiVRE. — Boéce, dans son quatriéme li- vre, donne plusieurs tables qui confirment ce qu'il a &vancé dans le précécent, et représente par des ügures la méthode (147) dont se servaient les an- ciens Grecs pour marquer les différentes consonnan- ces et les diverses espéces d'harmonie. Il trace aussi tous les divers instruments à cordes avec le mélange des tons et semi-tons mineurs ou majeurs qui entrent dans la composition des genres diatoniques, chroma- tiques et enharmoniques. ll divise ensuite les tons en mobiles et en stables, c'est-à-dire en ceux qui de- meurent toujours dans le méme genre de sympho- nie, e£ en ceux qui passent. d'un genre en un autre. Aprés cela il donne l'explication de deux tables qui contiennent tous les modes par lesquels les anciens Grecs distinguaient leurs chants, comme nous les distinguons par les différentes dominantes el finales. Ilen nomme sept, savoir: Hypodorius, Hypophry- gius, Hypolydius, Dorius, Phrygius, Lydius, Inquo- lydius, tous modes ainsi nommés des lieux oü ils étaient le plus en vogue. Il en ajoute uu huitiéme dans les tables qu'ils nomme Hypermyxolydius ; et conclut son quatriéme livre en enseignant la maniére de faire un monochorde, par le moyen duquel on pourra, autant qu'il se peut par les sens, juger de la justesse des aecords. (148) CriwQui£bME LivnRE. — ll commence son cin- quiàme livre par la définition de l'harmonie, et prouve de nouveau, par des comparaisons tirées de la géo- métrie, que les sens seuls ne sont pas juges compé- tents et irréprochables de la justesse des accorda ; mais qu'il y faut joindre la raison, qui se sert pour cela de démonstrations tirées de la propriété et des différentes proportions des nombres. Il rapporte en. suite les différentes opinions de divers auteurs ; les uns, comme Aristoxéne, soutenaient que le seul sens de l'ouie ella mécanique sans aucun rapport au rai- sonnement devaient juger des conscnnances. Les au- ires, comme ]les pythagoriciens, donnaient presque toute l'autorité d'en juger à la raison et presque rien 1551 à louie et à la mécanique ; prés que l'ouie aurait jugé provisionnellement des consonnances, la raison eüt droit d'én porter un juge- ment définitif, et qu'il était de son ressort de coriger ou de perfectionner ce qu'il y aurait de défectueux dans le discernermnent de l'ouje et do la mécanique, Ce dernier sentiment est celui de Boéce. ll parle aussi des différentes opinions des mémes auteurs au sujet de (1419) la nature du son ; les uns le faisant consister dans la quantité, comme les pythagoriciens, et les autces dans la qualité, comme Aristoxéne. n donne aprés cela des tables, qui font voir le senti- ment de Ptolémée touchant la différence des tons, et rapporte les preuves dont il se servait pour prouver que l'accord de la quarte avec l'octave était une bonne consonnance, et qu'aiusi il fallait admettre la trojsióéme espéce des nombres relatifs pour la proportion des accords, ce que Poéce avait déjà combattu par avance dans les livres précédents par ses démonstrations, Il décrit aussi les divers tétrachordes d'Aristoxéne, qui font voir comment il dirigeait le ton, et quelles étaient les consonnances qu'il faisait entrer dans les genres enharmoniques, chromatiques et diatoniques, et ap- porte les preuves de cet auteur, par lesquelles il sou- tenait, comme font encore plusieurs musiciens, que l'oectave contenail six 1Lons entiers : preuves que Boéce combat de nouveau comme il avait fait aupa- ravant, sans avoir égard au sentiment. d'Architos, qui confondait les proportions qui se doivent trou- ver distinguées dans les diverses espéces d'harmo- nies. (150) DE LA GÉOMÉTRIE. On ne s'étendra pas beaucoup sur ces deux livres, puisque l'un n'est qu'une traduction la!ine, mais fidele, des livres qu'Euclide a écrits en gree tou- chant la géométrie. Boéce se contente d'éclaircir quelques endroits qui lui paraissaient obscurs et em- barrassés. Sur]a fin il donne les définitions des an- gles droits, obtus et aigus, et les différentes espéces de signes. Il divise aprés cela les nombres en digi- taux, articulaires, composés, non composés, multi- plicateurs, et diviseurs, et fait voir que dans la table de Pythágore on trouve les proportions des cinq es- péces des nombres relatifs dont il a parlé dans son premier livre de lArithméltique. Il. fait, ersuite le dé- tail de toutes les resures dont se servaient les an- ciens, depuis la plus grande jusqu'à la plus petite, dont il donne une table. Dans l'autre qu'il & composé lui-méme, de la Géo- méirie, aprés en avoir donné la définition, il prouve par plusieurs raisons qu'elle est utile à ceux qui s'ap- pliquent aux. mécaniques, particuliérement (151) aux architectes et aux arpenteurs. el méme aux méde- cins et aux philosophes. Il ajoute qu'il n'y a point de science naturelle qui développe plus l'esprit et qui l'nlàve davantage à la connaissance du Créateur; APPENDIX AD BOETIUM. et Ptolémée voulait qu'a- À était autrefois en estime, puisque les empereurs et B C parce que la géométrie appuyée sur les principes de ) larithmétique nous découvre tous les jours quelque chose de nouveau des merveilles que Dieu a renfer- mées dans a construction de toute cette machine vi- sible. Boéce rapporte ensuite ce qui a donné lieu à l'ori- gine de la géométrie. Les uns, dit-ils, en attribaent la cause aux inondations du Nil, les autres, comme Varron, à l'amour de la paix. Car les hommes se mul- tiplant de plus en plus, pour retrancher toute ma- tiére de dispute, résolurent de partager les terres, ce qui n'est pas le moindre objet de la géométrie. Ils divis&rent aussi suivant les mémes principes l'année en douze mois: Menses a mensura, quia meliuntur annum, On woit par ce traité combien la géométrie (a) In montibus Aureliz. Les anciens appelaient Au- relia celte contrée d'Italie qui s'étend vers l'Apennin, le long des cótes de la Méditerrannée, depuis la voie Aurélienme, en sortant de Rome, jusqu'aux Alpes 1552 les plus savants personnages, au rapport de Boéce, se faisaient une espéce de devoir de s'y appliquer. ll rapporte à (152) ce sujet une lettre de Jules César oü l'on voit que ce grand conquérant avait une atten- tion toute particuliàre à ce que toutes choses fussent géométriquement observées dans tout l'empire, soit pour ce qui regardait les possessions et leurs limites, les édifices publics et particuliers, soit pour les forti- fications des villes et pour les grands chemins. Boéce rapporte ensuite les diverses matiéres qui peuvent tomber en controverse, et qui sout du ressort des arpenteurs, autrefois gens de grande distinction. n rapporte sur cela le décret du fameux jurisconsulte Cassius Longinus. par lequel il est ordonnóé que, lorsque les eaux mineraient par leur cours ordinaire une partie de la terre de quelque particulier, le pro- priétaire en souffrirait la perte, parce qu'il devait défendre et contre-munir son héritage, encore bien que la perte qu'il ferait tournát à l'avantage de son voisin. Mais s'il arrivait que par une inondation ex- traordinaire et imprévue le fleuve changeát de lit, et qu'il se formát une ile, alors le possesseur de lhéritage endommagé par le fleuve aurait droit de prendre pour s'indemniser de sa perte autant (153) de terrain que le fleuve en occupait par le nouveau cours qu'il a pris sur son héritage. L'auteur remarque ensuite quelles qualités doit avoir un arpenteur, les noms des anciens et des plus célàbres, ceux des empereurs par l'autorité desquels les anciens partages ont été faits, les différentes no- tions dea bornes posées pour distinguer les provinces, les grands chemins et les possessions des particuliers. Il entre dans le détail des connaissances qui sont né- cessaires pour devenir un parfait, géomeétre, et finit son traité par une récapitulauon en forme de dialo- gue de tout ce qu'il a. dit auparavant, et en répon- dant à l'objection qu'il se fait à lui-méme au sujet du livre d'Euclide, savoir, si Euclide en est véritable- ment l'auteur, il dit que plusieurs savants hommes ont cru qu'il n'en avait été que le compilateur, l'ayant ramassé de différenls auteurs. Rien ne fait mieux connaitre la vasle étendue de lesprit de Boàce que ses traités de Mathématiques. Ils ont été l'admiration des plus savants hommes des précédents siécles, et on ne peut pas douter que ceux qui ont porté dans le (154) pÓtre la perfection de celte science au point oü elle est aujourd'hui, n'aient puisé dans ces sources tous leurs principes. . ; SUITE DES OUVRAGES DE BOECE. Avant ces ouvrages si importants et si utiles à la religion et aux aris dont on vient de donner J'ana- lyse, Boàce avait fail deux dialogues sur l'Introduc- tion à la Philosophie de Porphyre ;. et voici à quelle occasion. AyanL passé, à son retour d'Athénes, une partie de l'hiver à une maison de campagne qu'il avait dans les montagnes de l'ancienne Toscane (a), qui fait à présent partie de l'Etat ecclésiaslique, une nuit il s'éleva un vent de midi si furieux, qu'il lui fut impossible de dormir. Il rappela alors dans sa mé- moire les maximes que les avaient laissées (155) à la postérité pour éclairer l'es- prit de l'homme et dissiper les ténàbres dont il est. enveloppé. Le jour venu, la fatigue l'ayant obligé de se jeter sur son lit, un jeune homme de ses amis nommé Fabius, qu'il avait amené avec lui, vint le prier de lui apprendre de quelle maniére il devait se conduire pour cultiver son esprit, et le préserver de l'erreur. Comme ils étaient seuls, le mauvais temps ayant empéché les compagnies qui étaient toujours chez Boéce en grand nombre d'y venir ce jour-là, conduit de Provence maritimes, et le chemin qui y ; Lexicon fevr. s'appelle eneore lou Camin Aurelian. Dict. Baud. —— HÓÉEIDN PP" anciens philosophes : nS 19553 Fabius lui présenta une traduction que Victoriu. avait À faite du grecenlatin de llIntroduction de Porphyre sur les Catégories d'Aristote, et lui en demanda l'ex- plieation. Victorin était un fameux orateur, originaire d'Afri- que,qui,aprés avoir professé longtemps la rhétorique à Rome,mérita qu'on lui dressát une statue dans la place de Trajan. Quelque temps apréa et dans sa vieillesse il fut converti à la foi de Jésus-Christ par les exhor- tationa du saint prétre Simplicien, qui fut le succes- seur de saint Ambroise. C'est la conversion et le baptéme de ce Victorin que saint Augustin déerit d'unemaniàre si vive et si touchante (156) au cha- pitre cinqui&me du huitiéme livre de ses Confessions. 1l avait done fait une traduction d. l'Introduetion de Porphyre, connue à présent dans les écoles s0us le nom d'Ísagoges, ou d'Introduction à la Philosophie d'Aristote. Car Phophyre dans ce traité n'avaii eu d'autre but que d'expliquer les cinq universanx c'est-à-dire le genre, l'espéce, la différence, l'accident propreet l'aeeident commun, dont la connaissance esL absolument nécessaire pour bienentendre les Caté- gories d'Aristote, qui font la premiére partie de $a Philosophie. Boéce, toujours disposé à communiquer les dons qu'ilavait recgus de Dieu, parcourut volontiers avec Fabius la traduction de Porphyre, et en deux cons versations qui nous sont restées sousle nom de Dia- logues, lui en expliqua toutes les difficultés. Mais ayent remarqué que la traduction de Victorin n'était . pas fidàle car Victorin, accoutumé à parler en ora- teur, s'était donné carriere, et peu allaché aux expres- sions de Porphyre, il résolut d'en faire une nouvelle plua fidéle, à laquelle il ajouta un excellent. commen- tairedivisé en cinq livres, que nous avons encore tout entier. (157) Ensuite il éclaircit les Catégories d'Aristo- te, et composa quatre livres de (Jl'Interprétation, - e'est-à-dire sur les mots qui sigoifient quelque chose par eux-mémes. Par exemple, l'homme, je cours, je lis, elc. Il y ajouta deux sortes de commentaires : lunqu'il appelle de la premiére édition, parce qu'il ne s'y propose que d'instruire les commengants. Celui-ci est fort succinet, et ne fait presque que donnerle sens littéral du texte d'Aristote. L'autre, de la seconde édition. Il est beaucoup plus diffus, et il y explique les difücultés d'une maniére qui con- vieut aux personnes plus avancées.'Aprés ces ouvr&- ' ges, il traduisit en latin les Analytiques prieurs et . postérieurs d'Aristote, pour apprendre à faire une définition juste, une bonne division, un syllogisme en forme, et réduire une proposition à ses premiers principes. Ill ne les a point commentés ; mais, au lieu de commentaire, il fiL un excellent ouvrage, oü jl traite à fond du syllogisme catégorique, de l'hypo- thétique, dela définition et de la division. Cet ou- vrage est divisé en sept livres. Le premier n'est qu'une introduction, oà il donne les. premiers élé- ments de l'art de bien raisonner. ll peut passer pour (158) le premier compendium de logique qui ait paru dans le monde ; et ceux que les maitres de la philo- gophie ont donnés dansla suite, comparés à celui- ci, ne sont que des copies imparfaites d'un original trés-parfait. Les deux suivants traitent du syllogisme catégorique, le quatriéme (a) et le cinquiéme expli" quent le sylogisme hypothétique ; le sixiéme traite - dela division et le septiéme de la définition. I| traduisit ensuite les huit livres des Topiques d'Aristote, c'est-à-dire des arguments probables ti- rés de plusieurs circonstances du fait; et ses deux livres de Sophismes, c'est-à-dire des arguments captieux. Sa traduction est sans aucun commen- taire. : Cicéron avait aussi écrit sur les Topiques ; et, avec son éloquenee natarelle,il avait donné la maniére de (a) Ces deux trailés sont dédiés à Symmaque. BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLIC/E ADORNATA. ( comme s'il lavait vu ; 1554 faire des arguments probables sur toute sorte de matiére. Boàce commenta les Topiques de Cicéron ei les mit dans tout leur jour. Cet ouvrage était par- tagé en sept livres : le septiéme est perdu, aveé une partie du sixióme; de sorte qu'il ne reste que quatre ou cinq pages. du texte (159) de Cicéron qui n'est point commenté. Mais nous avons quatre livres qu'il a.faits des Différences topiques, ou il montre la dif- férence qn'il y a entre les Topiques d'Aristote et ceux de Cicéron ; les sources d'oà un philosophe doit ti- rer ses arguments probables, et celles oà. un orateur peut puiser les siens. Nous avons encore un petit traité de Boóce: de l'Un et de l'Unité, qu'il compare à la matiére et, à la forme, en ce que chaque chose est une par l'unité, comme le blane est blanc par la blancheur. Il sem- ble qu'il ne veuille traiter jjque de lunité transcen- dentale commune à tous les étres ; cependant il ne laisse pas de dire quelque chose de l'unité numérale Bet quantitative. Trithéme, dans son catalogue des ouvrages de Boéce, fait mention d'un recueil de plu- sieurs lettres écrites à différentes personnes, qui ne se trouve plus. Outre ees ouvrages, qui se sont dé- fendus contre l'injure du temps et qui sont venus jusqu'à nous, Boéce en avait composé plusieurs au- ires, tant en vers qu'en prose, qui sont perdus, ou du moins qu'on n'a pu recouvrer jusqu'à présent (Murm. in vit. Boet.). On ne sait pas précisément de quelle matiére ils traitaient; cependant|(460) i! nous parait, par les ouvrages qui nous irestent de ce grand homme, qu'il avait fait le parfait aecord de la Philo- sophie, d'Aristole avec celle de. Platon ; des Commen- taires sur la Physique et sur la Morale d'Aristote, et qu'il avait traduit en latinles Dialogues de Platon. (Murm. pref. in vit Boet.) Baronius (ad ann. 510, p. 601) parle d'un livre des Commentaires sur l'Ennoneiation, composé par Boé- ce, in Commentariis de Enuntiatione,. et ilen parle cependant il ne se trouve à présent aucun traité de Boéce qui porte ce titre. Peut.étre que Baronius l'a confondu avee son intro- troductien. Il lui altribue encore le livre de Disciplin Scholarium, comme plusieurs autres écrivains. ]l] se trouve à la vérité parmi ses «euvres, et méme dans la derniére édition, la plas ample et la plus correcte deioutes ; mais ce serait faire injure à Boéce que de lui attribuer une si mauvaise piéce ; il suffit de la lire pour reconnaitre qu'elle n'est ni de son style, ni méme de son temps * le titre seul en peut convain- cre. Le nom de scholaris, que lauteur donne à des jeunes gens qui étudient, est nouveau et bien postó- rieur au siàcle (161) de Boéce ; et, quoique les Grecs appelassent XyoAáput les salles oàü les jphilosophes donnaient leurs legons, on ne voit pas qu'ils aient jamais appelé scholares ceux qui venaient les enten- dre. lisse servaient de ce mot pour exprimer le: soldats de la garde de l'empereur. C'est dans ce sens qu'on le trouve dans le Code théodosien, dans Sévére Sulpice et. dans Procope (Voyez le. Glossaire de Ducange, verbo ScHoLanis). D'ailleurs. l'auteur de ce traité fait mention de l'Université de Paris, qui ne fut fondée que plusieurs siécles aprés Boéce. Il dit qu'il était venu à Paris pour y prendre l'air: il l'ap- pellela ville de Jules César, comme si Jules César en avait été le fondateur. Ce serait perdre du .temps de s'arréter davantage à prouver qu'une si mauvaise piéce n'est point la produclion d'un esprit aussi ex- cellent etaussi solide que celui de Boàce. Le pere Labbe, et aprés lui Moréri, l'attribuent à Denis le Cbartreux, qui vivait snr la fin du quin- zieme siàcle ; mais je crois qu'ils se sont encore irompés, et qu'ils l'ont confondu avec un autre traité intitulé de Doe/rina Scholarium, que Denis le Char- treux reconnait lui-méme pour son ouvrage, dans (163) le catalogue qu'il nous en a laissé. 1555 tombe d'accord qu'il n'y a qu'un fou qui puisse avoir composé le livre De Disciplina Scholarium. Ce n'est pas assurément le caractére de Denis le Chartreux, qui était un homme fort sage et trés éclairé. Il y a plus d'apparence qu'il est la production d'un professeur en droit dans l'Université de Douei nommé Boéce Epo. Le style négligé, les pensées peu élevées, les expressions basses qui s'y trouvent, peuvent bien étre la production d'Epo, né dans la Frise, et qui par s8 profession se serait souvent trouvé exposé aux insultes de ses écoliers. Pour leur rendre plus respectables les instructions qu'l leur donne, il &ura pu autoriser son nom de celui de Boéce, sé- nateur romain, et feindre qu'il était détenu en pri- son par l'ordre de Théodoric; et qu'il y souffrait beaueoup de la part des Goths. Ce traité n'a com- mencé à paraltre parmi les ceuvres de Boéce que dans l'édition qui s'en fit à Bále en 1546, qui est justement le temps ou Boéce Epo vivait. Ceux qui l'entreprirent ayant recherché avec soin tous les ou- vrages de Boéce, et trouvé ce traité, &'y seront (165) mépris, e£ nous l'auront donné sans l'avoir examiné comme une production véritable de Boéce, le séna- teur romain. Ce qui m'a déterminé à fixer l'époque de cet ouvrage au seiziéme siécle, c'est qu'on y fait mention du fameux Franco, homme d'esprit et de mérite, qui vivait en ce temps-là, et qui eut le mal- heur d'étre pendu. L'auteur dit qu'il se pendit lui- méme par désespoir, et outré de douleur de l'indoci- lité et de l'insolence de ses écoliers. Cependant l'opi- nion commune est que Franco fut pendu à Rome par l'autorité de la justice pour avoir publié des satires irés piquantes éontre quelques princes d'Italie. C'est lout ce que nous avons pu découvrir des ouvrages de Boéce: nous n'avons pas cru devoir priver le public de ce qui nous en restait. Ce sont des monuments irop précieux de l'antiquité, pour ne lea pas conser- ver avec soin; et d'ailleurs ils ne contribuent pas peu à faire connaitre quelle a été l'étendue de son esprit et sa profondeur dans toutes sortes de scien- ces. Si saint Augustin l'a surpassé dans les matiéres de la religion, on peut dire qu'il a surpassé beaucoup saint Augustin dans toutes (164) les autres. On fe- rait un volume des louanges qu'on lui a données dans tous les ditférents siécles, par rapport à la piété et à l'érudition. Théodoric méme, qui l'a fait mourir injustement, avait été plusieurs fois son panégyriste pendant sa vie, et le fut encore aprés sa mort. Il mourut lui-méme, forcé par une vertu secréte, en rendant la justice qu'il devait à sa vertu et à sa ca- pacité. Cassiodore l'a élevé, dans plusieurs de ses lettres, &u-dessus des plus grands hommes fde son siécle. (a) Quam disertus fuerit in litteris secularibus quam- que fuerit catholicus, em ejus comprobatur codicibus... ejusdem de Sancte Trinitatis Consubstantialitate | liber liquido ostendit quam extmius suo, si licuisset, lempore sancie Ecclesie colonus exstitisset. Aimoin De Gest. APPENDIX AD BOETIUM. Le Pére Cossin (apud Papebroc. ad 27 maii, p. 706) A' Paul Diacre, B C Procope, Marius, Anastase le Biblio- thécaire, Adon, Aimoin (a), Baptiste de Mantoue, Politianus (5), Platine, Volaterran, Palmerius, Sabelli- cus, Hermolaus Barbarus, Crescius, Valla, Trithé- me, Giraldus, Baronius, Bellarmio, et plusieurs au- ires écrivains anciens et modernes en ont tous fait l'éloge, et (165) une trés honorable mention dans leurs chroniques et dans leurs écrits. Angelus Politianus (Míscel. cap. 1) renferme toutes les louanges que les anciens lui ont données dans les témoignages si glo- rieux que saint Thomas d'Aquin et Albert le Grand lui ont rendus. Quem tanti juniores etiam philosophi longe omnium perspicacissimi fecerunti, ut. Aquinatem Thomam di- vum. hominem, magnumque illum. Thomz praceptorem (Deus bone quos viros!) habere meruerit enarratoves. Sabellicus dit que ses écrits sont si chátiés et si élégants, qu'il est en droit de disputerle premier rang avec tous les anciens: 7n cunclis lam castus el elegans, ut cum quolibet majorum certet. Adon [in Chron.) assure que Théodoric le fit mou- rir en haine de la foi catholique : Symmachum et .Boe- tium consulares viros pro calholica pietate Theodori- cus occidit. Giraldus dit. que Boéce a été mis au rang des mar- tyrs pav la plupart des historiens: Boetius Severinus, romanus paíricius et exconsul, qui a mostris plerisque in martyrum cataíogo ascribitur. Mais Trithéme en fait un éloge achevé en peu de mots; il n'y en a pasun (166) qui ne porte. Boétius Manlius Severinus, dit-il, consul ordinaire, philoso- phe romain, excellent orateur et poéte, instruit dans les lettres divines et humaines, l'homme le plrs savant de son siécle, fut gendre du patrice Symmaque. ll savait parfaitement le grec et le latin. I1 a traduit du grec en latin plusieurs volumes d'Aristote et des autres philosophes: c'était un esprit vif et délié et des plus élevés, qui concevait avec une facilité ad- mirable les chosesles plus difficiles. Il est trés ca- tholique dans ses expressions, il ne céde en rien à Cicéron pour l'éloquence. ll fut lié d'une. amitié étroi- te avec saint Benoit, à qui il allait rendre de fréquen- tes visites dans sa solitude, mangeait à sa table, ac- compagné d'un autre sénateur nommé "ertule, pére du moine Placide. ll à composé plusieurs excellents ouvrages. J'ai trouvé ceux-ci dont voici le catalogue... Mais on dit qu'il en a composé plusieurs autres, qui ne sont pas venus à ma connaissance. ll mourut la méme année que Symmaque et le pape Jean (c'est- à-dire 8 ou 9 mois auparavant), et fut égorgé dans la prison par l'ordre du roi Théodoric. On dit qu'il a élé mis au rang des saints sous le nom de Séverin Joan. Trithem. in cath. script. Eccl, p. 938 et seq., edit. Wechelianc, 1601). Franc. 1l. iz, cap. 14. (5) Boetium gravissimum . sanctissimumque virum et omnium scientiarum peritissimum ac prastantissimum veritatis inquisitorem et inventorem. Aug. Pol. DISSERTATION SUR L'ANNÉE DE LA MORT DE BOECE. (167) H. y a presque autant de sentiments diffé- rents sur l'année de la mort de Boéce que d'écrivains qui en ont traité. Bellarmin prétend qu'il est mort en 521; M. Fleury et M. Dupin en 524;-Baronius en 526 ; el M. Baillet en 524 ou en 525. Cependant rien ne parait mieux marqué dans l'histoire. Pour l'établir il faut poser une époque dont lous ces au- leurs conviennent, et je ne crois pas en pouvoir trouver de plus süre que celle de l'élection et dela mort du pape Jean premier. Ils tombent tous d'ac- cord qu'il suecéda au pape Hormisdas au mois d'aoüt de l'année 523, et qu'il mourut daus le mois de (168). mai de l'année 526, en sorte qu'il ne tint le: saint-siége que deux ans et neuf mois environ. M. Fleury en convient dans son Histoire ecclésiasti- que, M. Dupin dans sa Nouvelle Bibliotheque, M. Baillet dans ses Vies des Saints au 27 ma, Ba- ronius au septiéme tome de ses Annales. Ils convien- neni encore tous que Boéce est mort sous le pontifi- cat de ce pape. Bellarmin s'est donc. évidemment trompé dad il & dit que Boéce était mort en 521, puisque le pape Jean ne fut élu qu'en 523. D'ailleurs les Fastes de l'Eglise font foi que Boéce est mort le 93 octobre, 1556 " PUTENT ———— 1551 et tous les auteurs de son tempe écrit peu à peu disent expressément que Théodoric le fi& mourir aprés le départ du pape Jean pour Con- stantinople: donc Bellarmiu n'a pas eu raison de dire qu'il est mort en 521. Il ne reste plus à examiner que l'opinion de M. Fleury et de M. Dupin, qui sont de méme avis, el celle de Baronius et de M. Baillet. On vent bien se servir de leurs propres écrits pour développer la vérité de ce fait. Pendant que le pape, dit M. Fleury (tom. VII, p. 285), c'est du pape Jean qu'il parle, était à (169), Constantinople, le roi Théodoric fit/ mettre en prison les deuz plus illustres sénateurs, Symmaque et Doéce, son gendre. Tous deux avaient été consuls. lis furent üccusés de crime d'Etat, c'est-à-dire de vouloir soute- ni la dignité du Sénat contre les entreprises de i héo- doric. D'ailleurs Boéce était fort zélé pour la religion calholique, qu'il défendit par plusieurs écrits, dont il en adressa deux au pape Jean, alors diacre de l'Eglise B romaine. M. Dupin (Jóid., p. 89) s'explique à peu prés de méme. Leur sentiment est appuyé du témoignage d'Anastase le Bibliothécaire, de celui de Baronius, et de celui de l'auteur de l'Histoire mélangée dont ce savant cardinal cite des extraits. Ils conviennent tous encore que Boéce fut arrété pendant que le pape Jean était à Constantinople. Or, le pape Jean n'arriva à GConstantinople qu'au mois de mars de l'année 525, comme M. Fleury l'assure expressément au septiéme tome de son Histoire (p. 284). Comment donc peut-il dire aprés cela que Boéce était mort en 524? La contradiction est manifeste, et on voit bien que M. Fleury n'y a pas fait d'attention. Ajoutez à (170) cela que depuis le moment que Boéce fut ar- rété par l'ordre de Théodorie, et. condamné à V'exil par l'arrét du sénat, jusqu'au jour que Théodorie le fit mourir, il se passa beaucoup de temps. Il fut dé- "tenu prisonnier à Pavie pendant plusieurs mois ; il composa dans ea prison son traité de la Trinité, et commenca ses livres de la Consolation de la Philoso- phie, de là il fut tranféré à Calvance, oü il eut le temps de les achever. C'est ce qui donne lieu de eroire qu'il fut arrété dés le commencement de l'an- née 525, peu aprés le départ du pape Jean pour Constantinople, et que Théodoric ne le fit mourir que longtemps aprés. Je ne crois pas que M. Fleury ni M. Dupin aient rien à opposer à une démonstra- tion si évidente. Baronius et ceux qui ont embrassé son sentiment et qui tiennent pour l'année 526, n'ont pas plus heureusement rencontré; car il avoue daus le sep- Liéme tome de ses Annales que Boéce fut arrété pri- sonnier au commencement de lannée 525, lorsqu'on eut appris à Rome les honneurs extraordinaires que l'empereur Justin rendail au pape; et ensuite il ajoute (171) que Théodorie le fit mourir le 23 octo- bre de l'aunée 526: par conséquent il doit soutenir qu'il aurait passé un an et huit mois en prisou ; et ailleurs il dit qu'il ne ee passa que 98 jours entre la mort du pape Jean et celle de Théodorie, et il ap- puie ce qu'il avance par lé témoignage d'Anastase le Bibliothécaire, que personne ne contredit dans ce fait, son caleul se trouvant juste à deux jours prés. Selon Baronius, le pape Jean étant done mort le 27 mai 526, il faut que Théodoric soit mort le 2 septembre de la méme année. Le compte est juste, Baronius en convient; voici ses paroles: Quod autem ad diem obitus Theodorici spectat, fuisse comperitur dies secunda Septembris, si credimus ipsi Anastasio, qui eum defunctum tradit post dies nona- ginta oclo ab obitu Joannís papae, quem conlingisse | diximus 21 mensis Maii. Mais si Théodoric est mort irois mois et six jours aprés le 27 mai, c'est-à-dire le 2 de septembre, comment. aura-t-il pu faire mou- . yir Boéce le 93 octobre suivant, comme Baronius l'a . prétendu? Pour l'accorder avec lui-méme il serait BOETII VITJE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. et ceux qui ont À nécessaire non-seulement de changer 1558 le jour (172) mais méme le mois de la mort de Boéce, et l'avancer decinq mois environ, comme à fait; Papebroque, qui l'a fixé au 27 mai,la veille de celle de Symma- que, à ui Théodoric fit couper la téle peu de temps avant qu'il mourüt lui-méme. Mais tous les historiens d'Italie le contrediraient ; car ils la fixent tous d'un commun accord avec les martyrologes au mois d'octobre. C'est le 23 de ce mois que sa féte se fait à Pavie, avee beaucoup de solennité, dans l'é- glise de Saint-Pierre, oüà ses cendres reposent. Elle se faisait le méme jour autrefois dans l'église. de Milan, sous le nom de saint Séverin, martyr, avant que le calendrier et éié réformé par saint Charles Borromée en 1585; et celle de Symmaque se fait le 28 mai à Ravenne, oü il fut inhumé ; et on croit que c'a été aussi le jour de sa mort. ll est étonnant qu'un homme si éclairé ait pu en moins de irois ou quatre pages dire des choses si opposées les unes aux autres. Car dans la page 119 de son septiéme tome, il semble qu'il veuille dire que Boéce soit, mort en méme temps que Symmaque ; voiei ses paroles : Quoniam autem Anastosius ircdidit. 98 dies medios in- lercurrisse ab obitu (113) Joannis papae usque ad mise- randum interitum Theodorici regis... quanam scele- stus el ferus barbarus eo temporis spatio adversus no- biles ac pios viros Boetium atque Symmachum patri- cios crudeliter egerit dicendum est, Deux pages aprés il avoue que Boéce fut exécuté le premier, et qu'il y eut un grand intervale entre sa mort et celle de Symumaque, et que pendant sa prison il eomposa plusienrs ouvrages. Pracessisse quidem Boetii necem sicut el carcerem ez his que dicla sunt possumus in- lelligere, cum enim Boetius esset. in. carcere. ad ipsum librum scripsit de Trinitate, ete. Ensuite il dit que Théodorie est mort le 2 septembre, et qu'il est mort lorsque la mémoire du meurltre de Symmaque était encore toule récente : Cum et adhuc recens esset me- moria Symmachi consularis occisi. Cette expression donne à entendre que Symmaque avait été arrété et exécuté peu avant la mort de Théodoric; et. comme selon Baronius et. du consenlement de tous ceux qui opt écrit l'histoire de ce temps-là, Symmaqne ne fut arrété qu'aprés la mort de Boéce, et que Boéce ne fut lui-méme arrété, suivant Baronius, (174) qu'aprés le retour du pape Jean à Ravenne, ij se trouverait que Boéce n'aurait passé que peu de temps en prison, contre ce que Baronius a dit lui-màme, et ce que Pro- cope et Anastase en ont écrit; et que Boéce aurait pu dans un espace de temps si court composer ses livres admirables de la Trinité, dela Consolation de la Phi- losophie, et plusieurs autres qu'il lui attribue. Qui ne voit l'impossibilité de ces faits ? Il faut done s'en tenir à ce. que nous avons dit. et fixer la mort de Boéce au mois d'octobre de l'aunée 525, comme à son. époque véritable. En effet, le pape Jean étant arrivé à Constantinople au commencement du caréme de cette année, et Théodoric ayant appris peu aprés ce qui s'y passait. entre lempereur et. ses ambassadeurs, il ne douta plus qu'ils ne füssent d'in- telligence avec lui, et que Justin n'en eüt de secrétes avec toutle sénat. Il prit dés lors la résolution de faire mourir les principaux membres de ce corps il- lustre, et tous ceux qu'il erut avoir des relations par- ticuliéres avec les Orientaux. Albin et Boéce furenl arrélés les premiers. Aprés avoir passé quelques (475) mois dans la prison de Pavie, oà Boéce composa son traité de la Trinité et commenca ses livres de la Consolation et de la Philo- sophie, Théodoric lui fit prononcer larriét de sa mort par le juge de Pavie ; ensuite il fut transféré à la. pri- son de Calvance, oü il eut le temps de les achever. Là on le pressa longtemps de la part de Théodoric de reconnalire les lettres qu'on lui attribuait, et de convenir des faits dont on l'aceusait ; mais n'ayant pu l'y contraiadre, Théodoric le fit exécuter comme on Y'a dit. 1559 APPENDIX AD BOETIUM. 1560. Le pape Jean et les autres ambassadeurs, de re- A expressément que 98 jours s'écoulérent entre la mort tour de Constantinople à la fin de cette année, Théo- doric les fit arréter à Ravenne, et les retint en prison, oü ils périrent de faim et de misére et par d'autres supplices. Le pape Jean mourut le 27 mai et non pas le 18, comme on le fait dire à Anastase, et. son corps fut porié et inhumé à Rome le premier juin : c'est ce qu'un trés ancien manuscrit d'Anastase dit expres- sément, sur lequel les imprimés doivent étre corri- gés, et c'est encore ce jour-là, 27 mai, que la féle s'en fait à Home, comme le remarque fort bien Wa- lin dans ses notes (p. 97) sur les opuscules de Boéce. (176) Symmaque avait été aussi arrété quelques jours auparavant, et le lendemain dela mort du pape Jean il fut exécutó à Ravenne, ou on en fait la féte ce jour-là. Pour Théodoric, il mourut de la maniére tra- gique dont nous l'avons rapporté, le 2 de septembre, suivant le calcul d'Anastase, ou plus vraisemblable- ment e 30 d'aoüt. Car, encore bien qu'Anastase dise du pape Jean et celle de Théodorie, 11 y a beaucoup d'apparence qu'Anastase s'est mécompté de deux jours, parce que l'anonyme de M. de Valois, qu'on croit étre un écrivain du temps, ou du moins du móme siécle, par conséquent plus assuré de ce qu'il avance qu'Anaslase, qui n'a vécu que plusieurs siécles aprés, dit positivement que Théodoric mourut un dimanche. Le 2 septembre, en 526, n'était pas un dimanche, mais un mercredi. Par conséquent Théodorie, selon lui, est mort le 30 aoüt, qui se trouvait un dimanche cette année-là.; et c'est ce que cet anonyme assure en- core expressément dans un autre endroit. Mais Vl'er- reur d'Anastase n'est pas de conséquence, puisqu'elle n'est que de deux (177) jours: elle ne change rien pour l'année, ni pour le mois de la mort de Boéce, et n'affaiblit en aucune maniére les preuves que nous avons rapportées pour fixer l'époque de sa mort au 23 octobre 525, ni les raisons par lesqueles nous avons combattu les sentiments opposés. DISSERTATION THÉOLOGIQUE Sur ces paroles de Gondebaut, roi de Bourgogne, à saint Avit, évéque de Vienne : Donnez-mot en particulier l'onction du chréme. (418) PREMIERE PARTIE. Nous avons remarqué dans le premier livre de lHistoire de Boéce que le roi Gondebaut, enfin con- vaincu dela vérité de la foi catholique, détestait dans son cceur l'mpiété d'Arius, et avait demandé à saint Avit avec beaucoup d'instanee d'étre réconcilié à l'Eglise en secret par loaction du chréme. Il. ne voulail pas l'étre en publie, parce qu'il eraignait les évéques (179) ariens, et que sa conversion ne füt à ses peuples un prétexte de révolte. Christum Filium Dei et. Spiritum sanclum zqualem | Patri confessus, clam ul chrismaretur expetiit, dit saint Grégoire de Tours (Lib. 11, Hist. Franc. c. 34). Ces paroles ont été l'occasion de plusieurs disputes entre les théolo- giens pour en déterminer le sens. Les uns ont pré- lendu que Gondebaut demandait le bapléme, sous le nom du chréme, parce que dans ce sacrement il se fait une onction avec le chréme sur le sommet de la téte de la personne qui est baptisée. D'autres ont cru que c'était le sacrement de confirmation, désigné par les anciens 80u8 ce nom, parce qu'ils l'ont cru, dit- on, la maüére et la parüe la plus essentielle de ce sacrement. Ges deux opinions partagent encore à pré- sent les théologiens de nos jours. Mais ce n'est ni l'un ni l'autre que Gondebaut demaudait, et on prouvera que ce n'était qu'une pure cérémonie autrefois éta- blie daus l'Eglise pour la réconciliation des héréti- ques. Les théologiena qui prétendent que Gondebaut de- mandait le baptéme de l'Eglise catholique fondent leur sentiment. sur la nullié de celui des ariens (180). Ce prince, disent-ils, abjurait une hérésie qui péchait dana le principe, il abandonnait une secte ou on ne donnait qu'un faux-baptéme, et qui par consé- quent ne pouvait faire que de faux chrétiens. l1 avait douce raison de demander le baptéme de l'Eglise ca- iholique, comme l'unique porte par oà on y peut en- wer. Il faut renaitre par l'eau et par l'Esprit, dit. jJé- sus-Christ, pour entrer dans le royaume de Dieu. De quelle atilité pourrait étre la confirmation à un. hom- me qui ne serait pas chrétien? L'accroissement et la perfection de la créature spirituelle, qui est l'effet particulier de ce sacrement, supposent nécessaire- ment létre et la produetion de cette créature dans l'ordre de la gráce ; c'est par le baptéme seul qu'elle regoit cet étre nouveau, qui nous rend enfants de Dieu et qui nous donne part à l'adoption de Jésus- Christ, Gondebaut ne pouvait pas ignorer ces pre- B miers éléments du christianisme. Les principes de$ ariens n'étaient pas différents des nótres sur la né- cessité de ce sacrement. Quand il les aurait ignorés, on ne peut pas douter que saint Avit ne l'en eüt in- struit dans les conférences qu'il avait eues avec lui. ll n'y (181) a donc pas lieu de douter, continuent ces ihéologiens, que daus le moment de sa conversion, oü la gráce ayant dissipé les ténébres de l'erreur il com- menca de voir le jour de la vérité, il ait pu demander - autre chose que le baptéme de l'Eglise catholique. Mais tout cela suppose la nullité du baptéme des ariens, et ils prétendent la prouver par l'autorité et par la raison. Du cóté de l'autorité sans se prévaloir de la fameuse dispute qui s'éleva du temps de saint Cyprien entre les évéques d'Asie et d'Afrique et le pape Etienne, touchant la validité du baptéme des hérétiques en général, ils alléguent les sentiments de plusieurs saints docteurs, et particuliérement celui de salut Basile et de saint Athanase, qui, depuis la déci- sion de ce pape, ont soutenu que le baptéme des ariens élait nul, ainsi que. celui de tous les autres hérétiques qui avaient des sentiments erronés touchant la foi du mystére de la sainte Trinité, quoiqu'ils se servissent dans l'administration de ce sacrement de la matiére et de la forme usitées dans l'Eglise catho- lique. En effet, saint Basile dit expressément, en parlant du baptéme des péputiens (182), secte particuliére des priscilliantes, qu'il était de nulle valeur, parce qne nos anciens, dit-il, ont toujours eru qu'on ne de- vait admettre que le baptéme qui ne s'écarte en rien de la foi: Pepucenorum autem baptismus nullam mihi habere rationem videtur. Antiqui enim illum. baptis- mum suscipiendum pularunt qui nihil a fide recedit. (Basil. ep. ad Amphi. can. 1). Et ailleurs il déclare que dans l'Eglise d'Alexandrie on baplise tout de nouveau les manichéens, les novatiensg, et d'autres hérétiques qu'il nomme, lorsqu'ils demandent à en- trer dans la communion catholique : Incratitz et Sac- cofori stbjiciuntur eidem rationi, cui et Novatiani, quia de illis editus est canon. Et si diversus : nos autem una eademque ratione-eos omnes rebaptizamus 'Ep. dict. ad'Amphi. can. 41). Et, afin qu'on ne püt pas dire qu'il supposait que tous ces hérétiiques ne. gardaient pas dans l'administration du baptéme la forme es- senlielle, qui est i'invocation distincte des trois per- sonnes de la sainte Trinité, voici ce qu'il ajoute (Id. ibid.)ll cet inutile de nous dire que vous étes bapti- 1564 sés au nom du Pére, du Fils, et du Saint-Esprit, puis- que vous croyez que le Pére est lauteur du. mal, comme le croient les marcionites. Et (183) jamais saint Basile ni aucun Pére de l'Eglise n'ont accusé les novaliens de ne pas garder dans l'administration du baptéme la véritable forme de ce sacrement. Ce- pendant lorsqu'un novalien ou quelqu'autre. héréli- que, dont la foi touchant le mystére de la sainte Tri- nité n'était pas orthodoxe, demandait d'étre regu dans l'Eglise catholique, il les baptisait tout de nouveau. Par conséquent saint Basile a cru que le baptéme, administré par ces hérétiques, méme sous la forme usitée dans l'Eglise catholique, était nul et devait &ire réitéré. C'est pourquoi il traite souvent les arieus de paiens et d'infidéles, comme n'ayant point eu de part à la régénération des chrétiens. Il n'est pas moins certain que c'a été aussi le sen- timent de saint Athanase, puisqu'il enseigne en plu- sieurs occasions que le baptéme des ariens étail vain et inutile, qu'il n'était qu'un fantóme de baptéme, et qu'il y avait autant de difference entre leur baptéme et celui de l'Eglise catholique qu'il y a entre le Créateur et la créature. Qui quaso igitur. nonne plane vanum ac inutile fuerit baptisma qui ab illis datur cum id non nisi species fit. et. (184) inane simulacrum. Si- culi igitur creatura diversum quiddam est a Filio, iía diversum quiddam a vero baptismate est (Athan., serm. 8, contr. Arian) quod ab illis existimatur dari. Mais peut-éire dira-t-on que ces hérétiques corrom- paient la forme prescrite par Jésus-Christ dans l'ad- ministraion du baptéme, et que ce défaut le rendait inutile ; mais l'antiquité convient que les ariens ne fi- rent sueun ehangement dans sa forme du vivant de saint Athanase, et ce ne fut que longlemps aprés sa mort que quelques ariens s'avisérent de la changer pour exprimer leur dogme impie, contraire à la consubsiantialité du Verbe, dans l'administration méme du baptéme. Saint Athanase recounaeit que de son temps ils ne se servaient point d'autres termes que ceux qui nous sonl prescrits dans l'Évangile ; mais en reconnaissant que ces paroles sont saintes, comme étaut prescriles par Jésus-Chri.t, il leur re- proehe qu'elles deviennent inutiles dans leur bou- che ; de méme que le nom de Dieu dans celle de ces impies qui s'écrient souvent : Seigneur, Seigneur, et -qui seront pour jamais bannis du royaume des cieux. Tametsi nomen Patris et Fiii, quia et (185) ilia in Scripturis vident, simulent se nominare... etiamsi r«ci- Linl. scripta, proloquanturque ipsa. nomina, frustrantur illuduntque iis qui ab ipsis baptisma accipiunt. Non enim qui simpliciter ait : Domine, is est qui donat legi- - imum baptisma, sed qui nomen exprimit et fidem rec- tam habet (Id. ibid.) Ce n'est pas assez, dans le sentiment de saint Atha- nase, de prononcer les paroles que lEvangilee nous propose comnie la, forme de ce sacrement, mais il faut encore que celui qui les prononce les entende dans un sens catholique, comme il faut que celui qui veut avoir part au royaume de Dieu:-ne se contente pas de dire du bout des lévres: Seigneur, Seigneur, -mais qu'il prononce ce nom adorable avec l'amour et le respect que la charité forme dans le cour. Ainsi, poursuit ce saint docteur, le Fils de Dieu n'a pas dit simplement à ses apóÓtres, Allez et baptisez, mais il -]eur a commandé d'instruire. d'abord les peuples, et lorsqu'ils les trouveraient bien disposés par l'instrue- tion el par la foi, de les baptiser au nom du Pére, du Fils, du Saint-Esprit : Ut ex «doctrina. recta fides orire- (ur et cum fide baptismatis (186) integra initiatio perfi- ceretur (1d. ibid.). Saint Cyrille de Jérusalem (Przf. in Cate.) ne s'ex- prime pas dans d'autres lermee, et dit, nettement que ^]e baptéme des héréliques n'était pas un véritable baptéme : So/i heretici rebaptizantur, siquidem , prius dilud non irat baptisma. Ce sentiment passa bienlót de l'Orient dans l'Occident, et nous voyons que le fameux Optat, évéque de Miléve en Afrique (Z. r, BOETI VITJE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. A B D » 9 1362 cont. Parmen.), n'excepte de la régle générale de re^ baptiser tous les hérétiques qu'on. recevait dans l'E- glse catholique que les seuls schismatiques, parce que tous les sacremepts, dit-il, sont communs entre tre eux et nous, et comme ils les ont. regus dans l'E- glise catholique, ils peuvent les conférer aux au- trea. Aux autorités des Péres ces théologiens ajoutent des raisons qui ne paraissent pas moins solides. La foi, disentils, nous apprend qu'il n'y a qu'un bap- téme ; or, celui que les ariens donnaient était diffé- rent du nótre, il ne pouvait done pas étre le vérita- ble. baptéme. Certainement il était différent du nótre, puisqu'il rebaptissient les catholiques qui embrassaient leur secte, comme nous l'assure saint Ambroise et saint Augustin (Ambros. serm. de Basil. non trad. Aug. l. de hac heresi. 49) ; et ils ne les au- raient pas (187) rebaptisés s'ils avaient administré le méme sacrement qui se donne dans l'Eglise catholi- que. En second lieu, ils ne baptisaient qu'au nom d'une fausse Trinité, puisqu'ils regardaient le Fils de Dieu comme une créature. Enfin comme il n'y 8 qu'un Dieu, qu'une foi et une Eglise, il n'y a de méme qu'un baptéme ; et hors l'Eglise n'y ayant qu'une foi fausse, corrompue, incapable de sauver l'homme, il faut par conséquent que hors de cette Eglise, il n'y ait qu'un faux baptéme, et tout à fait inutile pour le salüt. C'est ce qui a donné lieu à saint Ambroise de dire que les ariens détruisaient le baptéáme de Jésus- Christ. Auzentius solvit baptismum | Christi (Ambros. ul sup.) D'ailleurs le concile de Trente aprés plusieurs au- ires, a défini qu'il ne suffit pas de baptiser au nom du Pére, du Fils, et du Saint-Esprit, si le ministre qui confére ce baptéme n'a pas l'iutention de faire ce que l'Eglise catholique fait. Et peut-on dire que les ariens eussenl cette intention ? Ne faisaient-ils pas connai- tre au contraire qu'ils en avaient une tout opposée en rebaplisant les chrétiens déserteurs dela vraie foi. Ne convient-on pas que l'Eglise a (488) toujours rejeté le baptéme des sabelliens, parce que ces héré- liques avaient des sentiments erronés touchant le mystére de la sainte Trinité (Conc. 1 Constant. can. 71). Ceux des ariens étaient eneore plus monsirueux ; il est donc visible que l'Eglise a rejeté leur baptéme, comme elle a fait de celui des sabelliens, On les rece- vra, dit le premier coneile de Constantinople, en parlant des sabelliens, lorsqu'ils demanderont d'en- trer dans l'Eglise catholique de la méme maniére qu'on recoit les paiens. D'abord on leur imposera les mains pour leur donner le nom de chréliens ; ensuite on les mettra au rang des catéchuménes ; on les exor- cisera en leur soufflant trois fois sur le visage et dans les oreilles, on les catéchisera, on les laissera iong- temps venir à l'église pour. y entendre la parole de Dieu, et enfin on les baptisera. . Cependant quelle comparaison des sabelliens avec les ariens? Ceux-là, confondant les personnes, avouaienl cependant que le Verbe était Dieu aussi bien que le Saint-Esprit: ils refusaient seulement de leur donner le nom de personnes, pour n'étre pas obligés de dire que c'étajent trois Dieux ; et les ariens niaient la divinité du Verbe, (189) et par conséquent n'admettaient ni Pére ni Fils: puisque, selon la remarque fort judi- cieuse de saint Athanase, celui-là n'est point pàre qui ue produit pas un fils de méme nature que ]ui;:el'ce- lui là n'est point fils qui n'est point consubstantiel à son Pére. Si cela est vrai de tous les ariens qui vi- vaient au temps de saiot Athanase, et qui baptisaient au nom du Pére, du Fils, et du Saint-Esprit, que ne doit-on pas dire de ceux qui les ont suivis et qui ont changé la forme de ce sacrement pour en substituer une nouvelle à la place, qui était comme la profes- sion expresse de leur impiété que faisait le néophyte en souffrant qu'on le baptisátau nom du Pére plus 1563 grand, et du Fils plus petit, in nomine Patris majoris, et Filii minoris. C'est particuliérement vers le commencement du sixiéme siécle que les ariens ont employé ces paroles sacriléges dans la forme du bapléme, pour se distin- guer des catholiques, Et comme ce temps est celui ou vivait Gondebaut, roi de Bourgogne, ilaura été baptisé de la maniére que les ariens baptisaient ialors, et le baptéme qu'il aura recu chez eux ayant été nul, il est hors (190) de doute que, voulant embrasser la foi orthodoxe aprés toutes les instructions de saint Avit, il lui aura demandé le baptéine, et. se sera ex- primé par le nom de chréme en le demandant, pour marquer que c'était le baptéme de l'Eglise catholique qu'il demandait, différent de celui des ariens parla cérémonie de l'onetion faite avec le chréme sur le sommet de la téte du baptisé, qui n'était point en usage chez eux. Ces raisons sont assurément trés spécieuses, et je ne vois pas méme lieu d'expliquer les passages des Péres que ces théologiens alléguent pour appuyer leur sentiment, en les restreignant aux seuls ariens' qui avaient corrompu la forme du baptéme. Car, aprés avoir confronté les autorilés qu'ils alléguent avec ce qui précàde et ce qui suit, on. trouve que ces Péres ont réfuté par avance l'explication qu'on voudrait leur donner, comme s'ils eussent prévu que dans la suite des siécles on aurait pu se persuader que c'était dans ce sens qu'ils avaient avancé cette doctrine. Il faut donc tomber d'accord effectivement que ces saints docteurs ont cru que le baptéme des hérétiques dont l'erreur attaquait (191) le mystére de la sainte Trinité était nul, et qu'ils ont persévéré dans cette opinion jusqu'à la mort. Mais ou ne peut pas dire qu'elle ait été une erreur criminelle en eux, puisque l'Eglise n'avait point encore déterminé dans un con- cile général, comme elle l'a fait dans la suite, que le baptéme des eriens était bon. Ils euivaient la pratique de leur Eglise particuliàre ; c'étaient des restes de cette querelle ancienne que saint Cyprien avait eue zutre- fois avee le pape sainl. Etienne touchant la réitération du baptéme des hérétiques. Tout. ce qu'on peut dire de saiut Athanase, de saint Basile, de saint Cyrille de Jérusalem et des autres qui ont été dans les mé- mes sentiments, c'est qu'il est à présumer de leur piété, ainsi que saint Augustin l'a dit de saint Cy- prien, qu'ils se seraient soumis aux décisions de l'E- glise, s'ils avaient vécu jusqu'au temps qu'elle s'est assemblée pour décider cette grande question: Cui et ipse sine duhio cederet, si jam illo tempore questionis hujus veritas eliquata et. declarata. per plenarium con- cilium solidar-:tur (Aug. ep. 48). Mais comme toute l'Eglise a reconnu dés la fin du quatriéme siécle, dans le septiéme canon du premier concile de Constantino- ple, (192) que le baptéme des ariens doané au nom du Pére, du Fils, et du Saint-Esprit, était bon, et que ce méme concile distingue les hérétiques qu'il faut re- baptiser lorsqu'ils demandent d'étre recus dans l'E- glise, d'avec ceux dont on demandera seulement la profession de foi, et qu'il met les ariens, les macódo- niens, les novatiens et les apollinaristes au rang de ceux-ci, et les eanoméens, les montanistes, et les sa- belliens au rang des autres, je m'étonne que des théo- logiens catholiques osent encore révoquer en doute la validité du baptéme des ariens, et que, le suppo- sant nul, ils veuillent que Gondebaut ail demandé à saint Avit de le baptiser une seconde fois. Ils pourront objecter que les canons du premier concile de Constantinople n'ont pas été recus. de l'Oc- cident, et sont rejetés par saint Léon, par le pape Gé- lase, et par saint Grégoire méme; mais on leur ré- pondra qu'ils sont insérés à présent parmi les canons universellement recus de l'Eglise; que ce concile a été approuvé ensuite par celüi de Chalcédoine; que les Occidentaux n'ont point rejeté les décisions que le concile de Constantinople avait faites touchant (193)1a foi. Si ces papes et les évéques d'Occident APPENDIX AD BOETIUM. 1564 À n'ont pas voulu recevoir celles qui regardaient la discipline, ce n'a été que par rapport au cinquiéme canon, qui donne au patriarche de Constantinople le premier rang aprés l'évéque de Rome, contre les ré- glements faits dans les précédents conciles. ll parait si certain que l'Occident avait recu la décision du concile de Constantinople touchant la validité du baptéme des ariens, que le pape Sirice, successeur de Damase, qui l'avait convoqué, en parle comme d'une chose entiérement décidée et dont il n'est plus permis de douter. Voici comment il s'explique (Szric. ep. ad Himer. Tarracon., cap. 1) avec un évéque qui l'avait consulté sur cette inatiére: « Vous me mandez que plusieurs personues qui ont été baptisées par les ariens s'empressent de se réunir à l'Eglise catholique, et que quelques-uns de nos fréres veulent les re- baptiser. Je vous déclare que cela n'est pas permis, puisque l'Apótre le défend aussi bien que les canons du corcile général dont mon prédécesseur a envoyé B des copies authentiques dans toutes les provinces. Nous-mémes obéissons à ce qui a été ordonné dans celte assemblée, et (194) lorsque quelque arien ou quelque novatien demande d'étre recu dans l'unité de l'Eglise catholique, nous nous contentons de lui im- poser les mains, et d'invoquer sur lui le Saint-Esprit, ce qui se pratique dans tout l'Orient et dans tout l'Occident, « quod etiam totus Oriens, Occidensque custodit. » Et si vous refusez de vous soumettre à cette ordonnance, je vous déclare que nous serons obligés de vous excommunier dans un concile. Saint Grégoire, qui paraissait le plus opposé à celui de Constantinople, choqué de l'infraction qu'il avait faite aux anciens statuts dans son cinquiéme canon, par complaisance pour le patriarche de cette ville, recevait néamoins ses ordonnances touchant la vali- dité du baptéme des ariens, et dit expressément aux évéques d'Hibernie que tous ceux qui avaient été baptisés dans l'hérésie au nom de la sainte Trinité devaient étre recus dans l'Eglise par l'imposition des mains, ou par la profession de foi, ou par l'onction du chréme (Greg. /. ix, ep. 61, ad Quir.). El saint Jé- róme (Diel. cont. Lucif. assure que tout l'Occident réconciliait les ariens par la seule imposition des mains, sans réitérer le baptéme, (195) Dans le concile de Capoue, tenu en 390 pour terminer le différend qui était entre Flavien et Eva- gre, successeur de Paulin dans le siége d'Antioche, la question de la réitération du baptéme à l'égard des hérétiques fut encore agitée, et le concile la défendit sous des peines trés griéves, aussi bien que la réor- dination. Le troisiéme concile de Carthage assemblé sept ou huit ans aprés, adopta cette définition. Nous avons remoniré, dit-il, ce qui a déjà été ordonné dans le concile général de Capoue, qu'il n'était pas permis de rebaptiser, ni de réordonner (Canon 48 in Cod. Conc. Eccl. Afr., tome II, Conc., p. 1102). Il est vrai qu'il ne nomme aucun hérétique en particulier; mais comme l'arianisme était alors dans toule sa force, les Péres n'auraient jamais manqué de nommer les ariens ex- pressément, s'il y avait eu quelque exception à faire à leur égard. ll est méme fort probable qu'ils n'a- vaient point en vue d'autres hérésies que l'arianisme, comme nous voyons que sous le nom d'hérétiques on n'entendait ordinairement que les luthériens et les calvinistee, dans le siécle oüà leurs erreurs étaient le. plus en vogue et comme dominantes. (196) S. Augustin (Tom. IX, de Bap. cont. Donat.), quelque femps aprés ayant encore agilé la question, déclare précisément que le baptéme, en tant qu'il est sacrement, est toujours valable, par qui que ce soit qu'il soit donné, hérétique on catholique, pourvu qu'il soit donné au nom du Pére, du Fils, et du Saint- Esprit, et que ce baptéme ne doit point étre réitéré, parce que la foi ni la sainteté du ministre ne contri- buent point à la validité du sacrement. Comme ce n'est point le ministre, mais Dieu seul qui donne le 1565 Saint-Esprit et qui accorde la rémission des péchés, il importe peu quel soit ce ministre. Si celui qui recoit le baptéme a la foi et est bien disposé, non- seulement il recevra le sacrement, mais encore l'effet du sacrement, qui est la gráce. Saint Thomas s'est depuis servi des mémes raisons pour établir la méme vérité. Le pape Innocent Ier les renferme toutes dans sa lettre à Victricius, évéque de Rouen. « Vous devez; lui dit-il, recevoir tous les novaliens, montanistes et autres, par la seule imposition des mains, parce qu'ils sont baptisés au nom de Jésus-Christ, c'est-à- dire, du baptéme institué par Jésus-Christ, quoiqu'ils aient (197) été baplisés par des hérétiques: Quia quamvis ab hzrelicis, tamen in Christi nomine sunt baptizati. » Enfin le concile de Trente, qu'on peut dire avoir pris l'esprit et le sens des premiers Péres de l'Eglise et des anciens conciles, prononce anathéme conire ceux qui diront que le baptéme des héréliques con-, féré au nom du Pére, n'est pas le véritable baptéme tConc. Trid. sess. T, can. &). Puis donc que les ariens baptisaient au nom du Pére, du Fils, et du Saint-Esprit, comme le dé- clare expressément le second concile d'Arles, on ne peut pas nier que leur baptéme füt bon. Il n'y a méme aucune preuve qu'ils aient changé dans la suite la forme du baptéme ; et celle-ci que quelques théolo- giens leur atiribuent, au nom du Pére plus grand et au nom du Fils plus petit, ne se trouve dans aucun Pére ni dans aucun ancien auteur ecclésiastique. Au contraire, Théodoret, qui n'a paru que quarante ou einquante ans aprés saint Athanase, dil expressément (Hist. Eccl. liv. iv, ch. 1) qu'Arius eüt bien souhaité de changer l'invocation de la sainte Trinité dans la forme du baptéme ; mois qu'il n'osa s'élever formelle- lement contre le texte sacré, et (198) qu'il conserva les termes de cette invocation dans le baptéme, quoi- qu'il en contredit le sens. Ce qui peut. avoir donné lieu à ces théologiens d'avancer que les ariens avaient changé la forme du baptéme, c'est que saint Athanase avait dit qu'ila baptisaient au nom du Créateur et de la créature ; mais ce n'est pas bien prendre le sens de ce saint docteur de s'imaginer qu'il ait prétendu que les ariens en baptisant prononcassent ces paroles : Je te baptise au nom du Créateur et de la créature, puisque lui- méme assure au méme endroit qu'ils se servalent de celles exprimées daus l'Evangile, au nom du Pére, du Fils, et du Saint-Esprit. Comme ils entendaient par le nom de Fils de Dieu une créature, saint Athanase a inféré de là qu'ils baptisaient au nom de la créature, el que ces noms de Pére et de Fils n'étaient dans leur bouche que de faux noms, et comme un mas- que qui couvrait leur erreur, quoiqu'ils n'eussent point d'autre forme dans l'administration du baptéme que celle qui était en usage dans l'Eglise catholique : Non enim in Patre. et. Filio tribuunt baptisma, sed in Creatore et. Creatura (199), factore ct factura, tametsi nomen Patris et Filii, quia illa in. Seripturis vident, simulent se nominare (Athanas. orat. 3 cont. Ariam.). Mais, dira-t-on, bien loin d'avoir intention de faire ce que faisait l'Eglise catholique, ils en avaient une tout opposée ; c'est pourquoi ils rebaptisaient les catholi- ques qui embrassaient leur erreur, et par conséquent leur baptéme était nul, puisqu'il faut pour la validité du baptéme, comme le concile de Trente le déclare; avoir intention de faire ce que fait l'Eglise. Ce n'est pas raisonner jusle, car le concile ne dit pas qu'il faut avoirintention de faire ce que fait l'E- glise catholique, mais simplement de faire ce que fait l'Eglise. Or les ariens avaien! cette intention; ils voulaient faire ce que fait la véritable Eglise, ce que Jésus-Christ avait institué et ce que les apótres avaient fait, quoique par une erreur qui les rendait criminels ils erussent étre dans la véritable Eglise, etles catholiques des idolátres qui adoraient trois Dieux. C'est pourquoi, par une autre erreur qui ne BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. À du Fils, et du Saint-Esprit B de nouveau, D 1566 les rendait pas plus excusables, ils les rebaptisaient. C'est ainsi que saint AugustiD, interrogé (200) sur ce qu'il pensait d'un baptéme recu dans l'Eglise ou dans une société d'hérétiques qui croient étre la véritable Eglise, répond qu'il est valable et qu'on ne doit point le réitérer, ainsi que l'ordonnent les anciens canons. Sicut jam prateritis majorum statutis, non dubito etiam illos habere baptismum qui, quamvis fallaciter accipiant in. Ecclesia tamen accipiunt, vel. ubi putatur esse Ec- clesia ab. eis in quorum societate id accipitur (Aug. 1. vx de Bap. cont. Donat., cap. 53). Saint Avit, parfaitement instruit de loutes ces ma- ximes, n'aura pu les laisser ignorer à Gondebaut, aprés tant de conférences qu'il avait eues avec lui. ll n'y a done aucune apparence que ce prince lui ait demandé un second baptéme. D'ailleurs on ne trouve aucun vestige dans l'antiquité que le baptéme ait été désigné sous le symbole du chréme. Par conséquent, si Gondebaut eüt demandé à saint Avit d'étre baptisé il l'aurait demandé dans des termes in- telligibles et usités, puisqu'on ne parle que pour se faire entendre. í Eufin Grégoire de Tours, qui nous a appris ce qui s'était passé entre saint Avit et le roi de Bourgogne, ne nous (201) laisse aucun lieu de douter de la vali- dité du baptéme des ariens, ni de l'usage constant oü étaient alors les Eglises des Gaules de réconcilier les hérétiques par l'imposition des mains et par l'onection du saint ehréme ; car, aprés avoir rapporté (Hist. Franc. cap. 22, lib. 1) de quelle maniere Clovis, la famille royale, et plus de trois mille Fran- calis de sa suite furent régénérés par le baptéme en un méme jour, il dit expressément que la ecur du roi, nommée Lantilde, qui avait déjà recu le baptéma dans la communion arienne, fut seulement réconci- liée à l'Eglise catholique par l'onction du chréme,; aprés avoir fait sa profession. de foi: Quz confessa zqualem | Filium Patri et Spiritum sanctum, chrismata est. L'onction du chréme renfermait l'imposition des mains, comme à présent la confirmation, quoiqu'on n'en fit pas mention expressément ; et jamais elle ne s'omeltait, parce qu'elle était la marque de l'imposi- tion de la pénitence: et l'Eglise en usail ainsi, dif saint Augustin, de peur qu'on ne crüt que celui qui ge présentait eüt été sans péché: Ne tanquam extra omnem culpam esse judicaretur (Aug. lib. v de Bapt. cont. Donat., cap. 23.) (202) SECONDE PARTIE. Réfutation du sentiment des théologiens qui pré- tendent que les ariens étaient réconciliéa à l'Eglise catholique par le sacrement de confirmation. Il n'est pas moins certain que ce n'était pas non us le sacrement de confirmation que Gondebaut à saint Avit, comme le prétendent encore quelques autres théologiens ; car premiàrement les ariens recevaient la confirmalion au nombre des sa- cremenis, de méme que toute lEgiise catholique. Les hérétiques, dit saint Cyprien, ayant été élevés dans le sein de l'Eglise, on. doit. étre persuadé qu'ils croient tout ce que nous croyons, et qu'ils recoivent tout ce que nous recevons, excepté les dogmes que les Péres ou les historiens ecclésiastiques ont marqué &tre la cause de leur séparation. Or on ne trouve au- cun Pére ni aucun historien ecclésiastique qui dise que les ariens aient rejeté le sacrement (203) de con- firmation : j'ose máme dire qu'avant Luther et Calvin aucun hérétique ne s'en était avisé. Théodoret remarque qu'à la vérité les novatiens négligeaient ce sacrement, el ne se faisaient point confirmer, paree que leur maitre, Novatien, ne l'avait jamais été ; mais il ne dit pas que ces schiematiques niassent que la confirmation füt un véritable sacre- ment institué par Jésus-Christ. Gondebaut, quoique arien, étant sexagénaire, lorsqu'il demandait la con- firmation à saint Avit, avait sans doute recu le sacre- ment de confirmation par les mains des évéques de sa pl demandait 1567 APPENDIX AD BOETIUM. 1568 secte: comment pouvait-il done le demander une A C'est ce qui se fait encore parmi nous. On présente seconde fois. Pouvait-il ignorer l'usage constant de loutes les Eglises, qui élait de ne point réitérer ce sacrement, non plus que l'ordination et le baptéme? Comment done, aprés que le concile de Trente a prononcé anathéme contre ceux qui diraient que ces iroie sacrements, qui imprimenot dans láme un ca- ractére ineffacable, peuvent étre réitérés, des théolo- giens peuvent-ils soutenir que Gondebaut demandait la confirmation une seconde fois? Mais le concile de Trente, disent-ils, ne parle (204) que de la coufir- mation recue dans l'Eglise eatholique, et non pas dans les sociétés hérétiques. Si cela était, il n'y aurait donc aussi que le baptàme et l'ordination donnés et requs dans l'Eglise catholique qui ne pourraient pas Se réitérer; ei ces sacrements administrés dans une société hérélique pourraient l'étre toujours: car le coucile de Trente les joint à la confirmation et ne fait qu'un méme décret povr tous les trois, appuyé sur une méme raison, qui est le caractàre que ces irois sacrements impriment dans l'àme. Or, si les Péres et les anciens conciles se sont si fort élevés contre la réitération du baptéme, sacrement néces- saire à l'homme, d'une nécessité de moyen pour le salut, que n'auraient-ils pas dit contre la réitération de la confirmation, dont la nécessité n'est pas si ab- solue? Ils objectent, pour appuyer leur senliment, que le second coneile cecuménique ordonne que les ariens, les macédoniens et autres, aprés avoir abjuré leurs erreurs, seront régus dans l'Eglise par l'onction du Saint-Esprit et par le chréme, dont ils seront oints au front, aux yeux, aux mains, à la bouche, aux oreilles, en prononcánt ces paroles: Ceci est le sceau (205) du Saínt-Esprit (Conc. 1 Const. can. 7). La forme et la matiére du sacrement de confirmation se irouvent évidemment daas cette cérémonie. Qui peut done douter qu'on ne le donnát à ces hérétiques en les réconciliant à l'Eglise catholique, et que ce ne soit la confirmation que Gondebaut demazdait à saint Avit en le priant de lui donner l'onction du chréme? Le canon de ce concile se trouve appuyé par beau- coup d'autres et par plusieurs Péres qui disent la méme chose, comme Gennpade (Genm. de Dogm. Eccl. c. 92), saint Isidore de Séville (Isid. /. In de Off. c 21). Le canon 17 du second concile d'Arles et le 16 de celui d'Epaone Ss'expliquent de méme, Ge dernier, ajoute que l'évéque, et non pas d'autres ministres, doit faire cette cérémonie. Voilà done non-seulement la matiére et là forie, mais encore le ministre du sa- crement de confirmation. On répond à cela premiàrement que ces théologiens supposent comme une chose constante que l'onction du chréme fait une partie essentielle du sacrement de confirmation, et qu'il en est la matiére princi- pale: ce n'est pas pourtant le sentiment de nos plus habiles théologiens. M. de Sainte-Beuve (Tract. de Sacr. Conf. art. 4 et 2, disp. 3), le Pére Sirmond, le Pére Morin et plusieurs (206) autres prétendent avec raison que la seule imposition des mains est comme la matiére essentielle de ce sacrement, et que l'onction du chréme n'y a éié ajoutée que long- temps aprés les apótres et leurs premiers succes- seurs. En effet, non-seulement les apótres ont con- firmé et donné le Saint-Esprit par la seule imposition des mains, comme on le voit dans le livre de leurs Actes, mais les plus anciens Péres de l'Eglise n'em- ployaient pas d'autres termes que celui de l'imposi- lion des mains pour exprimer le sacrement de la confirmation. Aprés que nous avons été baptisés, dit Tertullien (de Bapt. cap. 8), on nous impose les mains et nous recevons le Sainut-Esprit, dehine manus imponitur, per benedictionem advocans et. invitans Spi- ritum sancium. Que faisaient, dit saint Cyprien (Ep. 73), Pierre et Jeau, lorsque par leurs priéres et par l'imposition de leurs mains ils faisaient descendre le Saint-Esprit Sur ces nouveaux baptisés de Samarie, sinon de leur donner la perfection qui leur manquait? B D les nouveaux bapiisés à l'évóque, il leur impose les mains, ils recoivent le Saint-Esprit; c'est ainsi qu'ils sont marqués du (207) sceau du Seigneur, et que s'ac- complit l'ouvrage de leur perfection: Tantummodo quod deerat, id a Petro et Joanne factum est, etc, La coutume de l'Eglise, dit saint Jéróme (Dial. adver. Lucif.) est que dans les bourgs et dans les villes peu considérables, oü l'évéque me réside pas ordinairement, les diacres et les prétres baptisent les caiéchuménes, et qu'ensuite lévéque y vienne exprés pour lear donner le Saint-Esprit par l'impo- sition de ses mains, ut ad eos qui longe in minoribus urbibus, per presbyteros et diaconos baplizalti sunt, episcopus ad. invocationem Spiritus sancti manum im- positurus excurrat. Saint Augustin, saint Chrysostome, saint Grégoire et presque tous les Péres se servent seulement du rom d'imposition des mains pour exprimer le savcre- ment de confirmation. On ne finirait pas si on vou- lait rapporter en partieulier tous leurs témoigna- ges. A l'égard de la forme de. ce sacrement, ne sait-on pas que celle dont on se sert à présent et qui a beau- coup de rapport aux paroles qu'on a citées du septiéme canon du premier concile de GConstantino- ple, est. fort récente? Je ne crois pas (208) qu'on en puisse trouver quelques vestiges avant Eugene IV. Du moins il est. certain que dans les six premiers siécles de l'Eglise on se servait d'une priére qui est rapportée dans le Sacramentaire de saint Grégoire, et l'on ne disait pas. comme on le dit à présent, SZgno Le signo crucis, et concirmo le chrismale salutis, ia mo- mine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. : Sil'évàque a toujours été le ministre du sacre- ment de confirmation, du moins le minisire ordi- naire, la réconciliation des bérétiques lui a aussi toujours été réservée. Car on ne s'introduit point dans une maison sans le consentement du pére de famille, et il faut s'adresser au pasteur pour enirer dans la bergerie. A présent les hérétiques ne sont pas méme réconciliés par les prétres sans une com- mission spéciale des évàques. Enfin si la cérémonie par laquelles les ariens étaient réconciliés autrefois à l'Eglise avait été le sacrement de confirmation, cette cérémonie aurait élé partout uniforme et con- stante. Cependant il est certain. que les ariens n'é- taient pas réconciliés partout avec l'onction du. ehré- me, mais en quelques Eglises par la seule (209) impo- sition des mains, en d'autres par la profession de foi et par l'abjuration de leurs erreurs, en. quelques-unes par ces deux actions jointes ensemble, et dans quel- ques autres par l'onclion du chréme qu'on y ajoutait. Il n'y a donc rien de plus faux que ce que ces théo- logiens avancent, que le premier concile de Constan- tinople veut que les ariens soient réconciliés à l'E- glise par le sacrement de confirmation, et que la eé- rémonie que ce concile établit pour leur réconciliation £0it ce saerement. On ne peut pas révoquer en doute la diversité des. usages des Eglises touchant la réeoncilation des hé- rétiques, car le pape Sirice, daus sa leltre à Himé- riug, évéque de Taracone, dit expressément que .les novaliens et les autres hérétiques sont réconeiliés. par l'imposition des mains de l'évéque, en invoquant eur eux le Saint-Esprit, ainsi qu'il a été. ordonné par le synode.: c'est celui de Rimini tenu sous le pape Libére l'an 359, dout il parle. Le prefnier concile d'Arles, tenu en 2314, dit que, - sei quelque hérétique se présente pour entrer dans l'Eglise, les prétres doivent l'interroger touchant (210) le symbole de la foi; et, s'il dit qu'il croit au Pére, - au Fils et au Saint-Esprit,-on lui imposera les mai:s pour lui donner le Saint-Esprit ; mais, s'il ne cou- fesse pas la sainte Trinité, on commencera par le baptiser. Le second concile d'Arles, tenu en 350, dit qu'on 1569 BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1510 doit recevoir par le chréme et par limposition des A le saerement de confirmation, en est toute diffé- mains les ariens qui baptisent au nom de la Trinité quand ils reviennent à l'Eglise catholique, aprés qu'ils auront fait leur profession de foi. Voilà trois maniéres différentes de réconeilier les hérétiques. Celle dont parle le pape Siri« e, et qu'on suivait à Rome, ne fait mention que de la seule imposition des mains. La se- conde, rapportée par le premier coneile d'Arles, ajoute la profession de foi à l'imposition des mais; 'et la troisieme, du second concile d'Arles, ajoute encore à la pr;feesion de foi et à l'imposition des mains l'onetion du chréme. C'est ainsi que le pape saint Grégoire iustruisant les évéques d'Hibernie sur cetie maliére, s'en ex- plique (Greg. & 1x, ep. 61, ad Quirin.). Nous avons appris de nos péres et de nos ancétres que ceux qui étant dans l'hérésie ont élé baptisés au nom de !a 211) sainte Trinité, doivent étre réconciliés à l'Eglise, ou par l'onction du chréme, ou par l'imposition des mains, ou par la profession de foi. Dans tout l'Oeci- dent (a), les ariens le sont par l'imposition des mains. Saint Grégoire ne réuni pas ces différentes cérémo- nies pour la réconciliation des hérétiques, mais il se sert de la particule disjonetive aut, ou du chréme, ou de l'imposition des mains, ou de la profession de foi, et marque celle qui était en usage en Orient, et celle que l'Occident, ou du moins l'Italie suivait. Si donc la cérémouie par laquelle on réconciliait les ariens avait été notre sacerement de confirmation, comme le prétendeüut ces ihéologiens, ce sacrement selon eux consislerait ou dans la seule imposition des mains, ou dans la seule onction du chréme, ou dans la seule profession de foi, puisque les hérétiques étaientréconciliés. indifféremment. par l'une de ces trois cérémonies : (212) c'est de quoi ils ne convien- dront pas. D'ailleurs si cette cérémonie dont parle le eoncile de Constantinople pour la réconciliation des - hérétiques est le sacrement de confirmation, je de- mande à ces théologiens si c'est la confirmation telle qu'elle se donne à présent, ou telle qu'elle se don- nait du temps des apótres et dans les premiers siécles de l'Ezlise. S'ils disent que c'est la eonürmation telle qu'elle se donne à présent, il est aisé de leur prou- ver le contraire: nous sommes confirmés à présent par une seule onction faite sur le front avec le chréme: voilà la matiere du sacrement; et avec ces paroles: Je vous marque du signe de la eroix, et je vous confirme du chréme du salut, au nom du Pére, etc., voilà la forme. Or la cérémonie dont parle le concile de Constantinople consistait en plusieurs onc- tions, sur le front, surles yeux, sur plusieurs autres - parties du corps, en disant: Voilà le sceau du Saint- Esprit. Qui ne voit la différence de ces deux cérémo- nies? On convient encore que l'onetion du chréme, quoique partie essentielle du saerement de confirma- tion, selon quelques théologiens, ne suffit pas, et qu'elle doit étre jointe à limposition (213) des mains pour faire la matiére compléte de ce sacrement, comme onle fait dans l'Eglise catholique. Mais ces - deux eérémonies ne sont point. essentiellement join- tes dans celle usitée pour la réconciliation des héré- tiques ; et on les a employées séparément, suivant la diversité des usages des Eglises, comme on l'a re- marqué. Donc cette cérémonie n'est point le esacre- "ment de confirmation tel que nous le recevons à pré- gent daus l'Eglise catholique. Elle ne l'est pas non plus tel qu'il se donnait du temps des apótres: car alors il se donnait par la seule imposition des mains, dont le septiàme canon du coneile de Constantinople ne fait aucune mention dans a maniére de réconeilier les hérétiques : done ceite cérémonie, de quele maniére qu'on prenne (a) C'est de l'Italie que saint Grégoire parle; car il est certain par le témoignage de saint Grégoire de Tours, son contemporain, que les ariens étaient ré- B D rente. Mais si l'on considére que ce canon a été fait dans un concile tenu à Constantinople, et que l'Eglise grecque n'a jamais omis l'imposition des mains en donnant la confirmation, comme il parait constant par le témoignage des Péres grecs, et particuliére- ment par celui de Théodoret sur le chapitre eixiéme (214) de l'Epitre aux Hébreus,; il ne restera aucun doute que le eoncile de Constantinople n'a jamais prótendu désigner le sacrement de confirmation par celte cérémonie. Et quand bien méme l'onetion du chréme faite sur le front avec la forme nécessaire en serait la matiére essentielle et totale, on ne trou- verait encore dans celte cérémonie aucun sacrement; car toute onction faite au front avec le saint éhréme et par l'év&que, n'est pas le sacrement de confirma- tion, comme le remarque fort judieieusement un théologien de notre siécle (M. Nic), i| faut encore qu'en faisant cette onction l'évéque ait dessein de conférer ce sacrement ; et s'il faisait celte cérémonie pour guérir un malade ou pour exorciser un possédé, comme le fit Ageric, évéque de Verdun, un rap- port de saiLt Grégoire de Tours, il ne donnerait poiat le eacrement de confirmation, quoique la mas tiere, la forme et le ministre coneourussent tous ensemble à la cérémonie. Telle est à peu prés l'action d'un prétre nouvellement ordonné qui 8'exerce pour offrir solennellement le sacrifice : il a la matiére pré- seule, il prononce les paroles qui en sont la forme, (218) il fait toutes les cérémonies qui doivent l'ae- compagner; cependant i| n'y point de aacrement, parce que son intention n'est que de s'exercer, et non pas d'offrir véritablement le sacrifice. L'onclion du chréme et l'imposition des mains peuvent étre or- données par l'Eglise pour produire differents effets, et ces cérémonies sont, déterminées par l'application que l'Eslise en général et ses ministres en font. Par exemple, l'imposition des mains se fait quelquefois pour l'ordination des cleres, quelquefois pour confir- mer les fidéles, d'antres pour absoudre les pénitents, d'autres enfin pour réconeilier les hérétiques, et c'est par l'intention générale de l'Eglise que cette céré- monie est déterminée à produire l'effet pour lequel on l'exerce. Les Eglises d'Orient, qui se servaient du ehréme pour la réconciliation. des hérétiques, avaient plu- sieurs vues dans cette cérémonie. Premiérement, de suppléerà l'onetion sainte que la plupart des héré- tiques n'avaient point recue dans le baptéme ni dans la confirmation. En second lieu, de leur donner le Saint-Esprit, qu'elles supposaient que ces personnes n'avaient pu recevoir d'uue (216) main hérétique. En troisiàme lieu, de purifier tous leurs sens souillés par lhérésie, afin de les rendre susceptibles de la . saine doctrine qu'ils allaient entendre dans l'Eglise catholique. C'est cela précisément que demandait à D:eu pour eux l'évéque qui leur faisait ces onctions, par cette priére qu'il pronongait à «haute voix : Don. nez-leur, Seigneur, la véritable connaissance de wvous- méme, telle que vos saints apótres lont enseignée, et daignez leur accorder votre Esprit-Saint pav (a marque de ce divin chréme. Elle se trouve encore dans un an- cien rituel de l'Eglise de Constantinople, conservé daus la bibliothéque du Roi, dont l'écriture parait &tre du huitieme siàécle. M. de Marca en a extrait plusieurs choses qu'il a insérées dans ses notes sur le coneile de Clermont, Ce méme rituel, au titre De la Maniére de réconcilier les ariens, les macédonienas, les apollinaristes et les novatens, dit que l'évàque récite surle nouveau converti incliné profondément la priére que nous venons de rapporter. Qu'augsitót concilié s en France par l'imposition des mains et par l'onction du chréme. 1574 APPENDIX AD BOETIUM. 1572 aprés illui fait les mémes onctions qu'on fait aux A publique? Point du tout. Il demeure d'accord qu'on néophyles, en prononcant les mémes paroles: Post Aoc ungit (217) eum. unguento sicut meophytos, eam- dem super ipsum formam pronunliams. Si d'autres Eglises ajoutaient à l'imposition des mains et à l'onction qu chréme la profession de foi, e'était pour s'assurer davantage des sentiments du nouveau converti et pour l'édification des fideles. A l'égard des Eglises d'Occident, qui sont plus particu- lierement soumises à celle de Rome, elles se sont conformées à son usage et elles ne demandent plus à présent que l'abjuration des erreurs et la profession de foi. L'Eglise croit étre par là assurée de l'horreur que le nouveau converti a des dogmes impies dont il avait fait profession et de la pureté de &a foi, aprés quoi elle le réconcilie par l'absolulion et par l'imposi- tion des mains. TROISIÉME PARTIE. L'onction du chréme que demandait Gondebaud à saint | Avit étlatt l'imposition de la pénitence. Que sera donc cette onction du chréme que de- manudait Gondebaut à saint Avit, si elle n'était ni le baptéme (218) ni la confirmation ? Je réponds qu'elle était l'imposition de la pénitence, qui se donnait in- différemment par cette onction ou par l'imposition des mains, comme on l'a prouvé. L'usage de recevoir à la pénitence publique les hé- rétiques qui se convertissaient était constant dans tout l'Oceident et observé dans les premiers siécles. Le pape Saint Etienne le mande expressément à saint Cyprien. S? que/que hérétique revient à vous, dit-il, tel qu'il. soit, qu'on ne change rien des ancieni- nes pratiques de l'Eglise; mais qwon se contente de lui imposer les. mains pour ia pénitence. ll ne parle ni de baptéme ni de confirmation. Saint Cyprien l'avait si bien compris lui-méme, que, s'en éton-. nant, il représenta au pape que cela ne suffisait pas pour arréter le cours des hérésies, et qu'avec cette pénitence on les voyait se multiplier tous les jours. Eusébe dit (lib. vii, c. 2) que cette coutume déjà si &ncienne éiait devenue générale, et avait comme force de loi dans toute l'Eglise: Quippe antiqua tra- ditio invaluerat ut in ejusmodi hominibus sola ma- nuum impositio cum precationibus adhiberetur. Au- réle, évéque de Carthage, qu'on croit compilateur (219) du Code de l'Eglise d'Afrique, rapporte que quelques jeunes donatistes furent réconciliés à l'E- glise par limposition des mains, selon l'ancien usage: More antiquo per manuum impositionem re- cepli sunt. (Tome II Concil. Cod. Afr. can. 57). Saint Jéróme en plusieurs endroits, et particuliérement dans son Dialogue contre les lucifériens, établit la méme vérité. Il demaude aux lucifériens pourquoi dans sa secte on ne recevait pas à la pénitence les clercs ariens, puisqu'on y recevait les laiques: Cur non recipit clericos qui recipit laicos pcenitentes ? Le luci- D rien répond qu'ils. ne veulent pas recevoir les pré- ires ni les évéques ariens à ]la péniteace parce qu'ils ne veulent pas renoncer au sacerdoce ni à la eléricature, et qu'il est messéant de voir un évéque dans l'humiliation, dans les larmes, prosterné aux pieds des fidéles, et peu aprés offrir el distribuer le corps de Jésus-Christ, et. élevé sur un tróne au-des- sus de tous ceux aux pieds desquels on l'avait vu peu auparavant : Non est episcopi lacrymas | fundere pro peccalis, et corpus attrectare Domini, ad fra- írum genua provolvi et de sublimi loco eucharistiam ministrare populo ; aliud est. (120) lugere quod fueris, aliud neglecto peccato in Ecclesia vivere gloriosum. Si peccasse penitet, officium | depone sacerdotis. Voilà assurément la pénitence publique marquée trés dis- linctement. Que répond saint Jéróme au luciférien ? Dit-il que ce n'est pas ainsi qu'on recoit les ariens à l'abjuration de leurs erreurs ? Dit-il qu'on se contente de les confirmer sans les soumettre à la pénitence C les recoit dans l'Eglise par la pémitence; mais en méme temps il soutient qu'elle ne détruit point le sacerdoce des évéques ni des prétres, non plus que le baptéme, qu'il appelle le sacerdoce des laiques; et quand saint Optat répond aux calomuies des do- nalistes, qui accusaient les catholiques de rejeter les sacrements, particuliérement le baptàme et la confirmation qu'on avait regus chez eux, demeure- t-il d'aecord qu'oa les réitére ? Nullement. Au con- iraire il se récrie contre la calomnie, et se plaint qu'ils imputaient aux catholiques un crime dont ils étaient innocents, et qui ne se commeltait que dans leur secte. Nunquid nos externi mamus oleum ves- irum, etc.. Si a vobis ad mos aliquis (221) tram- Silum fecerit, sic a nobis servatur, quomodo a vobis dimittitur... Sed vos emterminatis rem ubi oleum fuit et suavitas, sed unmistis homines, rebaptizastis, iterum unzistis (Optat. 4. vix. de Schism. Donat.). Et afin qu'on ne doute point que par le mol d'huile on entend le saint chréme, qui est la maliere du saere- ment de confirmalion, il déclare qu'il ne se sert de ce terme que pour s'accommoder à la maniére de parler de ces schismatiques, qui nomme huile celte liqueur qui se compose dans l'Eglise catholique, et qui du nom de Christ aprés qu'elle est consacrée, s'appelle chréme: Oleum | nominant. illum. scilicet. li- Quorem qut ex nomine Christi conditur, quod chris- ma postquam conditum est. naminatur.. Cette onction du chréme qui se faisait sur les hérétiques abjurant leurs erreurs, n'était done ni le baptéme, ni la confir- maiion, mais seulement l'imposition de la pénitence, et une préparation à leur réconciliation. Le pape Innocent premier (Ep. 18, c. 3) nous donne en peu de mots une idée parfaite de cette cérémonie. Nous recevons, dit-il, sous l'apparence ou sous l'image de la pénitence, les ariens et ces autres (222) pestes semblables et leurs laiques qui se convertissent: Arianos calerosque hujusmodi pestes, et eorum laicos conversos ad Dominum sub imagine poenitentiz recepimus. En effet ce n'était qu'une image - de l'ancienne pénitence publique; et elle était bien moins rigoureuse que celle qu'on imposait aux apos- tals, car on a toujours traité avec bien plus de dou- ceur ceux qui étant nés dans l'hérésie demandaient à étre recus dans l'Eglise catholique, que les déser- teurs de la foi lorsqu'ils venaient à résipiscence. Le pape Sirice réconciliait ainsi tous les hérétiques par la seule imposition des mains (Ep. 4, c. 8). Et l'au- teur du Pontifical connu sous le nom de Damase dit. que ce pape ordonna que les hérétiques seraient récouciliés dans toute l'Eglise d'Occident par l'im- position des mains et en présence du peuple: Hic constituit hereticos in manus impositione recipi et re- conciliare praesente cuncta ecclesia, ce qui marque évi- demment la pénitence selon l'ancien usage de l'Eglise. Enfin tous les Péres latins et les plus anciens auteurs ecclésiasliques ne parlent que de l'imposition des mains pour]la pénitence, dans la réconciliation des hérétiques; (223) et si on avait donné anciennement la confirmation pour réconcilier les hérétiques à l'E- glise, comment se serait-on contenté dans la suite de la seule abjuration des erreurs, et de la profession de foi faite dans l'assemblée des fidéles? coram san- cia fraternitatis congregatione, comme nous l'apprend - saint Grégoire le Grand (Liv. 1x, ep. 61). Je conclus done que la cérémonie qui était en usage dans les premiers siécles de l'Eglise pour ré- concilier les hérétiques, et qui a persévéré jusqu'à la fin du sixiéme siécle, n'était nile baptéme ni Ja con- firmation, mais une simple cérémonie par laquelle on les mettait au rang des pénitenls par l'imposition des mains ou par l'onelion du chréme qu'ils rece-- vaient de Pévéque; que l'une ou l'autre, ou toutes les deux ensemble étaient données pour commencer à faire revivre dans ces nouveaux convertis l'esprit de Dieu, la gráce du baptéme et celle de la confir- 1513 BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1914 mation, suffoquée pour ainsi dire par les mauvaises A tence publique soient exclus pour toujours des fonc- dispositions dans lesquelles ila avaient recu ces sa- erements dans une société hérétique. C'est ce qui s'appelait recevoir l'imposition des mains au Saiunt- Esprit. On préférait cette expression à (224) celle de limposition des mains pour ]la pénitence, parce qu'elle était plus douce et. moins capable de rebuter les hérétiques qui voulaient se rapprocher de l'Egli- se, quoiqu'en effet ce ne füt qu'une méme chose, S'ils n'avaient pas encore recu le sacrement de confirmation, on ne les confirmait qu'aprés avoir passé par tous les degrés de la pénitence à laquelle on les avait soumis. Ils étaient réconciliés le jeudi absolu avec les autres pénitents: cette pénitence méme les rendait irréguliers, c'est-à-dire incapables d'étre pro- mus aux ordres ecclésiastiques, ou de les exercer s'ils y avaient déjà été promus. L'Eglise ne les dis- peusait point de celte irrégularité sans bonnes rai- sons ; mais elle croyait en avoir presque toujours de suffisantes pour en accorder la dispense aux évéques et aux cleres nés dans l'hérésie qui demandaient d'étre recus à la foi catholique ; et, leur pénitence ac- complie, on leur rendait le rang qu'ils àvaient eu, et ils étaient admis aux fonctions du sacerdoce, et de l'épiseopat méme s'ils étaient évéques, comme avant leur pénitence. C'est une preuve évidente que, bien (225) loin de croire le baptéme, la confirmation, et l'ordination de ces hérétiques nuls, on ne doutait pas seulement de leur validité. En effet, pourquoi aurait- on soumis à la pénitence publique un fidéle régéné- ré par.un second baptéme, ou en état de recevoir les dons du Saint-Esprit par le sacrement de confirma- tion? Il n'y aurait rien eu dans cette conduite qui ne répugnát à la droite raison, au bon sens et à la pra- lique constante de l'Eglise. Saint Augustin, dans la lettre qu'il écrivit au comte Boniface au sujet des donatistes, nous instruit à fond de la conduite qu'elle tenait dans ces occasions. Car, un donatiste lui ayant objecté que c'était mal à pro- pos que l'Ezglise soumeltait à la pénitence ceux de leur seete qui voulaient se convertir, et, qu'elle ]'exi- geait d'eux comme une chose nécessaire pour leur salut, puisqu'on voyait les prétres et les évéques eonserver leur sang et exercer les fonctions saerées de leur ministére, contre les anciens canons, qui veu- lent que les clerces qui ont été soumis à la péni- B tions de la cléricature: Si ergo oportet ut mos exira Ecclesiam et (226) adversus. Ecclesiam fuisse paeniteat, ut salvi esse. possimus, quomodo post istam poeniten- tiam apud vos clerici vel etiam episcopi. permanemus ? ce saint docteur lui répond que cela ne devrait pas étre, et que l'Eglise ne souffrirait pas ces prétres ni ces évóques qui ont été soumis à la pénitence publi- que daus l'exercice du sacré ministére, si les grands &avaulages qui revienuent de l'union et de la paix, et qui lui avaient fait passer par dessus ces régles si Saintes et, si justes, pe la dédommageaient pas en quelque facon de la perte qu'elle en souffrait dans sa discipline. Mais c'est cela méme, continue ce saint docteur, qui doit vous confondre davantage, vous &utres donatistes, de voir que l'état de mort oü vous éles est si terrible que, pour vous rendre la vie, l'E- glise catholique, votre mére, ne craint point de faire une si grande plaie à sa discipline. Elle en use, dit-il, à peu prés dans celte occasion comme ferait un habile jardinier lorsqu'il ente une branche séparée d'un arbre sur un sujet. étranger. Cette branche sé- parée du tronc et'de la racine sécherait infaillible- ment: pour la conserver et lui donner la vie, il fait une incision à l'arbre (227) sur lequel il veut l'enter, el de cette mapiére non-seulement il lui conserve la vie, mais il lui en donne une meilleure, et lui fait porter de plus excellents fruits. C'est l'intention de lEglise dansla plaie qu'elle fait à la sévérité de sa discipline. Cum enim praecisus ramus inseritur, fit aliud vulnus in arbore quo possit recipi, ut. vivat qui sine vita radicis peribat (dug. ep. 185). Tout cela prouve évidemment-que les hérétiques n'étaient point réconciliés en réitérant le baptéme ou la confirma- tion, mais seulement par la pénitence publique, à la- quelle ils étaient soumis par limposition des mains ou par l'onetion du chréme dans quelques Eglises, comme on l'a remarqué, et dans d'autres par ces deux cérémonies jointes ensemble. C'est cette récon- ciliation que Gondebaut demandait à saint Avit; et, comme elle supposait toujours la pénitence publique, dont il avait beaucoup d'éloignement, il aurait bien voulu la faire en particulier, et professer en secret la foi catholique, ce qne saint Avit ne crut pas pouvoir lui accorder. ÉCLAIRCISSEMENTS SUR FAUTE, ÉVÉQUE DE RIEZ, ET SUR SA DOCTRINE. (228) Fauste, originaire des iles de la OGrande- Bretagne, s'était venu retirer dans le fameux monas- tére de Lérins, nouvellement fondé par saint Honorat, sur les cótes de la Provence, pendant que saint Ma- xime, qui en était le second abbé, le gouvernait (Eusser. Antiq. Eccl. Brit. c. 3). Y ayant donné de grands exemples de vertu, il fut mis en la place de Maxime, devenu évéque de Riez, environ l'an 433. Peudant plusieurs années il gouverna ce monastére - avec beaucoup de prudence, et aprés la mort de Maxime (229), son mérite le lui fit donner encore pour successeur dans l'évéché de Riez, comme il l'a- vait été dans l'abbaye de Lérins. - Cette nouvelle dignité ne fit aucun ehangement dans Fauste, il parut toujours le méme, évéque et "abbé (Sidoine liv. 1x, ep. 3). Au milieu d'une ville et dans les travaux de l'épiscopat il ne relácha rien de la rigueur de son ancienne discipline, et il fil passer (a) Avee quelle apparence de justice les ennemis de Fauste peuvent-eils l'aecuser de n'avoir pas instruit les personnes qui étaient sous sa direclion, de la né- cessiló, ui des *avantages de la priére chrélienne, puisqu'ils reconnaissent eux-mémes que Saint Si. doine de Clermont, son contemporain, lui rend té- . moignage que la priére a été l'exercice le plus ordi- naire et lé plus continuel de sa vie, et qu'il en a D de Lérins à Riez l'usage d'une (a) priére continuelle, à laquelle il était accoutumé dans son monastére. Il se (230) tronva avec plusieurs autres évéques des Gaules à un concile qui fut tenu à Rome sous le pon- lificat d'Hilaire, successeur immédiat de saint Léon. Au retour de Rome il composa différents ouvrages, et s'acquit beaucoup de réputation par ses écrits el par ses savantes prédiealions. Constamment il passait pour un homme d'un esprit supérieur, trés habile, et consommé dans les lettres, et pour un évéque des plus aceomplis de son siécle. C'est le témoignage que lui rendent saint Sidoine de Clermont, Gennade, et presque tous les anciens auteurs ses contemporains. Voici ce que saint Sidoine lui en écrit à lui-méme: Quiconque entend vos discours et vos instructions, y apprend, également à bien parler et à bien vivre: vous éles le seul qui parlez mieux que les maitres qui vous fait passer l'usage du monastére de Lérins à l'Eglise de Riez ? Un homme qui prie continuellement, et qui inspire à son peuple le désir d'une priére continuelle, est bien éloigné d'attribuer le salut aux forces du libre arbitre, et de mépriser la gráce de Jésus-Christ. Un peu moins de passion dans ces éoerivains,et ils se seraient apercus de la contradiction manifeste oü ils tombaient. 1515 APPENDIX AD BOETIUM 15716 oni enseigné, et qui vivez mieur encore que vous ne AÀ moines de Seythie dont nous avons parlé dans la parlez. Tous les gens. de bien vous loueront avec jus- Lice, et vous éléveront au-dessus de tous ceux qui ont parlé de votre temps. Quelqués écrivains modernes qui combattent sa doc- trine ne lui sont pas si favorables; et quoiqu'ils ne puissent disconvenir qu'il a mérité par la sainteté de sa vie tous les éloges que les anciens lui ont don- nés, ils croient avoir droit de pénétrer dans l'intérieur de ses sentiments, et de le condamner comme un hy- pocrite dont la veriu m'a. été. qu'eztérieure, apparente, eí corrompue au dedans par le ver de l'orgueil. Sans reugir eux-mémes de traiter si indignemeunt un évé- que dont la mémoire est encore en vénération dans l'Eglise, ils osent assurer que le monasiére de Lé- rins a dà rougir de l'avoir donné à saint Maxime pour successeur, et qu'il a recu daas le monde par l'estime que sa vertu lui a acquise devant les hommes toute la récompense qu'elle méritait. C'est aine] qu'en ont parlé quelques écrivains de ce siécle attachés à une doctrine plusieurs fois proscrite par l'Eglise, parce. qu'ils trouvent qu'elle l'a été pour la premiére fois daus les prédestinatiens, par le zéle et par la vigi- lance de cet évéque. Comme les personnes les plus éclairées ne sout pas surprises de voir dans la vie des plus grands saints des ombres qui ternissent quelquefois l'éclat de leur sainteté, parce qu'ils ont été hommes, ils le sont en- core moins de (232) trouver dans leurs écrits sur des matiéres délicates qui n'étaient pas encore décidées, quelques erreurs oüà les a portés insensiblement le zéle moins mesuré qu'il n'aurait dà étre avec lequel ils défendaient les vérités qui leur étaient opposées. Ces écrivains semblent Fépargner davantage sur d'autres erreurs plus grossiéres qui regardent la na- ture des anges et des ámes, oà il parait moins ex- eusable; mais pour celles dans lesquelles ils préten- dent qu'il est tombé en combattant les sentiments qu'iis attribuent à saint Augustin sur ]la gráce de Jésus-Christ et sur la liberté de l'homme, « c'est selon eux, un péché contre le Saint-Esprit, qui ne se remet ni dans ce monde-ci, ni dans l'autre. » Les deux livres que Fauste avait écrils sur ces ma- liéres étaient ceux qui animaient le plus le zéle des (a) M. Dupin, dans son Cinquiéme Siécle, page 596, traite de chimére l'hérésie des prédestinatiens; ce n'est pas ce qu'on en a cru à Rome jusqu'à présent, ni ce qu'en a dit au Pére Mabillon un savant cardi- LETTRE DE FAUSTE A LUCIDE Fauste à Monsieur mon írés cher et trós respectable frére Lucide, prétve. C'est une grande charité d'employer plutót le se- cours et la gráce de Dieu pour ramener dans le che- D min dela vérité un frére qui s'en est écarlé par im- prudence que de le retrancher de l'union et de la cha- rité des fidéles, comme les évéques pensent à le faire. Vous voulez que je vous écrive, mais comme je n'ai pu (236) vous persuader dans plusieurs conféren- ces, oà je vous ai parlé avec toute la douceur et toute la cordialité d'un ami, puis-je ajouter quelque chose dans mes letires à tout ce que je vous ai déjà dit, ni rien qui soit capable de vous toucher ? Cependant je veux bien le faire encore, et ayant à parler de Ja gráce de Dieu et. de l'obéissance de l'homme, nous devons nous proposer comme uae régle inviolable de suivre la voie royale, qui est celle du milieu, sans nous écarter à droite ni à gauche. Je me suis étonné que vous ayez pu avancer ce qu'aucun chrétien avant vous n'avait encore osé dire contre la foi eatholique, quoiqu'un trés grand nombre qui se glorifient de ce nom aient publié une infinité premiére partie de cet ouvrage, et qu'ils voulaieut faire condamner comme pélagiens. Il les avait eu- trepris pour réfuter l'hérésie des prédestinatiens (a). (233) Elie s'était insinuée dans les Gaules, et s'y était fait un puissant parti, ayant pris naissance du temps de saint Augustin méme, et de ses éerits sur la gráce et sur la prédestination mal entendus, que Fauste dit avoir été suspects aux plus savantes personnes de son siecle (Faust. ad Ger., p. 45). Les moines d'Adru- mette furent les premiers à leur donner un seus bien différent de celui qu'avait ce saint docteur, et à lirer de ses princip?s des conséquences outrées et capables de jeter dans le désespoir ou dans une dan- gereuse sécurité. C'est ainsi qu'il faut entendre ce que que Tiro Prosper dit de cette hérésie dans sa chroni- que, et rétablir dans sa pureté l'endroit ou elle a été corrompue, comme l'a fait Sigebert. A Dieu ne plaise qu'on atiribue le commencement de cette hérésie au saint docteur de la Gráce: ce ne peut ótre qu'un de ses ennemis ou un copiste ignorant qui aura ajouté à la ehronique de Tiro Prosper ces. mots: que ab Au- gustino dicitur accepisse initium. (234) Dés que cette hérésie parut dans les Gaules, saint Hilaire d'Arles et saint Prosper s'y opposérent vigoureusement, et la réfutérent doctement par leurs écrits. Le pape saint Célestin la condamna ensuite ; mais elle ne lais- sait pas encore d'y avoir beaucoup de partisans. Un des plus déclarés du temps de Fauste de Riez était un certain prétre nommé Lucide. Comme il ne cessait de dogmatiser et de répandre ses erreurs, l'évéque de Riez l'entreprit et voulut l'obliger à se rétracter. N'en pouvant venir à bout aprés plusieurs conférences, il lui écrivit enfin une lettre trés pressante, oü il lui marque toutes les propositions qu'il doit condamner, et l'avertit que, s'il ne le fait au plus lót, il sera obligé de le eiter au concile, qui dans peu devait s'assembler à Arles. En effet, dans les premiers mois de l'année 419, trente évéques des Gaules s'y trouvérent. Lucide y fut cité, et y comparut, et aprés que les questions eurent été bien agitées et décidées, il fut obligé de se rétracter, comme les Péres l'avaient. ordonné. Il !e fit par écrit,. et voici la lettre de Fauste, et la rétractation de Lucide. nal. Voyez le voyage d'Italie du Pére Mabillon, pag. 135, et le Pére Sirmond en son Histoire des Prédesti- gatione: (235) FAUSTI EPISTOLA AD LUCIDUM. PRESBYTERUM Domino devinctissimo et mihi speciali affeetu ve- nerando ae suscipienda fratri Lucido presbytero Faustus. Grandis cariias est. parum. cauli fratris errorem, per Dei adjutorium et gratiam magis velle curare, quam, sicul summi antistites meditantur, a bonitate suspen- dere. Quid possum de hoc sensu, sicut vis, cum wnani- mitate tua per litleras loqui, cum. te presens multa et blanda et humili colloculione. «unquam potuerim ad. viam veritatis at!rahere? Loquentes ergo de gratia Dei et obedientia hominis, id omnimoro slatuere debemus, uf neque proni in sinisiram, neque importuni in » dete ram, negiani magis gradiamur viam, Illud vr venerationem tuam dixisse miratus sum, quod nullus unquam sub religiosa professione contra catholicam fidem vel scripserit vel pradicaverit : cum. plurimi multiptices-et profanos errores suos etiam seri- piorum monumentis (237) crediderint inserindos, qui tamen Christicno nomine gloriabnntur. Breviter ergo dicam, quantum cum absente loqui possum, quid sen- lire cum catholica Ecclesia debeas, id. est, ut. cum gra- tia Domni operationem baptizati famuli semper adjun- 1511 d'erreurs, et les écrits. Je vous proposerai donc un peu de mots autant qu'il m'est permis de parler à une personne absente, ce que vous devez croire avec l'Eglise catholique, afin que, joignant toujours à la gráce de Dieu le concours et le travail du chrétien, vous détestiez le dogr:eimpie de Pélage, qui établit la prédestination en exeluant le travail et l'effort de l'homme. Anathéme donc à celui qui dit par une présomption criminelle que l'homme naít sans péché, et peut étre sauvé par son seul travail. et délivré sans la gráce de Dieu, ainsi que l'assure Pélage, avec beaucoup d'autres impiétés. ; Anathéme à eelui qui assure qu'un homme qui 8a été solennellement baptisé avec une véritable (238) foi, et ayant fait profession de la religion catholique, s'est laissé dans la suite entrainer aux plaisirs du monde, ne se sent plus du péché originel, et qu'Adam et le péché originel sont péris et éteints entiérement en lui. i". Anathàme à celui qui dit que l'homme est précipité dans la mort par la prescience de Dieu. Anathàme à celui qui dit que celui qui périt n'a pas regu de quoi pouvoir se sauver, si c'est un homme baptisé ou un paien parvenu à un áge de discrétion, qui a pu croire et ne l'a pas voulu. Anathàme à celui qui dit qu'un vase d'ignominie ne peut pas étre changé ni devenir un vase d'honneur. Anathàme à celui qui dit que Jésus-Christ n'est pas mort pour tous, et ne veut pas que tous les hommes soient sauvés. Lorsque vous serez venu vers nous au nom de Jé- sus-Christ, ou que vous aurez été cité par les saints évéques, alors, avec l'aide du Seigneur, nous vous ferons voir à chaque article les témoignages sur les- quels sont établis les dogmes catholiques, et ceux par lesquels les erreurs qui leur sont contraires sont dé- tíruites. Pour nous, étant éclairé par la lumiére de Jésus- Christ, nous vous assurons avec vérité et avec con- fiance que celui qui a péri par sa faute aurait pu étre sauvé parla gráce, si au secours de la gráce il n'avait pas refusé de joindre l'obéissanee du travail; et que celui qui par la gráce est parvenu à la fin d'une heu- reuse consommation (240), en secondant cette méme gráce par son travail, aurait pu tomber par sa négli- genee et par sa paresse, et périr par sa faute. Mar- chant donc dans le juste chemin du milieu, et suivant Jésus-Christ et sa gráce, sans laquelle nous ne sommes rien, nous établissons le travail d'une servitude offi- cieuse et agissante, et nous excluons tout à fait l'arro- gance et la présomption du travail de l'homme: de sorte que suant de toutes nos forces de peur que la gráce ne soit vaine en nous, nous reconnaissons et nous disons que tout ce que nous avons recu de la main de Dieu est un don de lui, et non pas une juste récompense de notre travail. Sachant bien que le fruit de notre travail est l'effet de sa. miséricorde et de sa bonté, et non pas de nos mérites; nous disons tou- jours, comme Jésus-Christ nous l'ordonne dans l'Evàn- - gile. Nous sommes des serviteurs inutiles, nous n'avons fait que ce que nous devions. Il faut que vous me répondiez précisément si vous pecevez ou si vous rejetez tous les articles que je vous ai proposés succinetement, autant que.je l'ai pu faire "dans une lettre. Du reste, sachez que celui qui ne suit pas cette régle de la vérité avee le secours de la gráce qui prée&de, et par les efforts qui la doivent suivre, méritera qu'on lui interdise l'entrée des saints lieux. Pour moi je souhaite que, rejetant l'erreur sincérement, vous demeuriez daus le sein de l'Eglise notre mére, et le souhait que je fais part du fond de mon ecur et de l'amitié tendre et sincére que j'ai toujours eue pour vous. Si vous rejetez promptement lerreur, on aura lieu de croire que c'a étó par sur- prise ou par ignorance que vous y étes tombé ; mais (242) on ne pourra s'empécher de vous regarder ni de ParmROL. LX]V. BOETII VITJE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. aient méme enseignées pár leurs ÁÀ gas, et eum qui pradestinationem, excluso labore homi- 1578 nis, asserit, cum Pelagii dogmate detesteris. Anathema ergo illi qui inter Pelagii reliquas impíe- tates hominem sine peccato. nasci, et per solum laborem posse salvari, dumnanda praesumptione contenderil, et qui eum sine gratia Dei liberari posse crediderit. Item, anathema illi qui hominem cum fideli confes- sione solemniter baptizatum, et asserentem catholicam fidem, et postmodum per diversa mundi hujus oblecta- menta prolapsum Adam et originale peccatum periisse asseruerit. Item, anathema illi qui per Dei praescientiam in. mor- tem deprimi hominem dixerit. Item, annthema illi qui dixerit illum qui periit, non accepisse ut salvus esse posset, id est de baptizato, vel de illius etatis pagano qui credere potuit et noluit. Item, anathema illi qui dixerit quod vas contumeliz non possit assurgere ut sit vas in honorem. Item, anathema illi qui dixerit quod Christus non pro omnibus mortuus sit, (2339) nec omnes homines salvos esse velit. Cum autem ad nos in Christi nomine veneris, aut cum a sanctis sacerdotibus evocatus fueris, tunc. oportune, si Dominus jusserit, locis suis testimonia proferemus : qui- bus et quz cntholica sunt manifestentur et que catholi- cis sunt coníraria destruantur. Nos autem per. illuminationem Christi veraciter et confidenter asserimus, et eum qui perit per culpam, salvum esse potuisse per gratiam, si gratie ipsius fa- mulatui laboris obedientiam non megasset. Ei eum qu per graticm ad. bong consummationis metas servitio obsequente, pervenit, cadere per desidiam, et perire po- tuisse per culpam. Nos ergo per medium Christo duce gradientes post gratiam, sine qua nihil. sumus, laborem - officiose servitutis asserimus, sed omnino arrogantiam et praesumptionem laboris ezcludimus, wt totis viribus desudantes ne gvatia in nobis evacuetur, quidquid de manu Domini susceperimus domum pronuntiiemus esse, non pretium, scientes laboris ipsius fructum, officii rem esse, non. meriti, cum evangelista dicentes: Servi inutiles sumus, quod debuimus facere fecimus. (241) Hac quz strictim pro epistole brevitate memo- rata sunt, aut recipere se aut. respuere unanimitas tua recurrente sermone respondeat. Ceterum qui hanc veri- tatis mensuram, gratia precedeníe et cona(u assur- gente, non sequitur, dignus erit. qui a sacris. liminibus arceatur. Ego tamen individuam mihi bonitalem tuam toto sincere benignitatis amplexu in via retinens, àn ma- iris Ecclesi gremio permanere, repudiato hoc errore, desidero. Qui si cite respuatur, ignoransie fuisse vide- bitur. Blasphemia vero reputabitur st pertinaciter defen- datur. Graven namque in auctorem retorquemus in- vidiam si dicamus quod et possibililatem capescendce salutis noluerit dare ei qui periit, ei duntaxat qui capere jam possit arbitrii libertatem, cum minime negare pos- simus quod mandati pravaricatorem in judicii sui eza- minatione damnabit. Qui enim non est obnoxius de su- scepto, nescio quomodo reus possit esse de perdilo. Ac sic peccantes in Deum. cujus imprimis incaulius asse- ruimus graliam, in postremis ejus videbimur impugnare justitiam. Hujus autem epistole exemplar mecum reti- neo in conveníu sanciorum antistitum, si ila mecesse fuerit, proferendum. Quam si suscipiendam putaverit fraternitas tua, aut subscriptam manu propria moz re- mittat, aut sequentibus scriptis omnino se improbasse re- spondeat. Quod si eam subseriptam, ut . dizi, transmit- tere nolueris, aperte adhuc te in errore persistere ipso silentio (243) comprobabis : ac proinde jam mecessita- tem mihi facies ad personam tuam publicis conventibus exponendam. Et ideo secundum hzc que a me sunt. di. recta, rescribe, uirum ea remotis circuitionibus aut agnoscas, aut respuas. Et subscripserunt episcopi qui ordine subsequuntur, qui ín ea quoque synodo adfuerunt. Auzanius ín Christi nomine episcopus, relegi et sub scripsi. Faustus exemplar epistole mese relegi et subs. 50 1579 APPENDIX AD BOETIUM 1580 vous traiter comme un blasphémateur, ei vous y de- A — (244) Paulus episeopus 4n. Christi nomine, religi et meurez, et si vous la soutenez opiniátrement.En effet, | Subs. . n'est-ce pas faire une grande injure à Dieu de dire Eutropius in nomine Christi episc, vel. et subs. qu'il n'a pas voulu donner le pouvoir de parvenir au Pragmatius in. Christi signo episc., rel. et subs. salut à celui qui est péri, et qui a eu l'usage de la Patiens in. Christo episc., rel. et subs. raison el de la liberté. Car, ne pouvant pas nier qu'il Euphronius, rel. et admiratus sum plenitudinem le condamnera comme prévaricateurs de ses comman- — sanctam. dements dans l'examen de son jugement, et d'ailleurs Megetius episcopus, rel. et subs. Claudius in omine Christi episc., rel. et subs. Leucadius in. nomine Christi episc., rel. et subs. Julianus in nomine Christi episc., rel. et subs. Lucidus presbyter, rel. et subs. celui qui n'a point recu la gráce n'en était point rede- vable, et ne pouvant par conséquent étre condamné comme coupable de l'avoir perdue, en assurant ce dogme impie, nous nous élevons contre Dieu méme, et en voulant trop donner à sa gráce, nous attaquons ga justice. Je ret.ens par devers moi une copie de cette lettre, pour en faire la lectare, s'il est nécessaire,dans l'assemblée des saints évéques. Si vous jugez à pro- pos de la recevoir et d'embrasser la doctrine qu'elle contient, renvoyez-la-moi souscrite de votre propre À main. Si vous ne voulez pas y acquiescer, mandez-le que je vous écris, sans déguisement et sans ambi- moi aussi. Mais si vous ne me la renvoyez pas guité: marquez-mol81 vous y &cquiescez, Ou 81 vous souscrite, vous me ferez connaitre par votre silence, D la rejetez, etc. que vous demeurez opiniátrement attaché à vos er- reurs, e£. vous m'obligerez de vous dénoncer et de vous faire connaitre tel que vous étes, dans l'assem- blée des évéques. Faites-moi donc réponse selon ce EDAM eg mom rer ri i EE REED LETTRE DU PRÉTRE LUCIDE (945 EXEMPLAR EPISTOLAE LUCIDI PRESBYTERI. Aux trés saints seigneurs et révérendissimes Péres Dominis beatissimis et in Christo reverendissimis en Jésus-Christ, Euphrone, Léonce, Fontée, Vivance, ^ patribus Euphronio, Leontio, Fonteio, Viventio, Ma- Mammert, Patient, Vérien ou Vérian, Auxane, Fauste, — merto, Patienti, Veriano, Aucanio, Fausto, Paulo, Paul, Megette, Grec, Eutrope, Léonce, Claude, Mar- — Megetio, G"cco, Eutropio, Leontio, Claudio, Mar- cel, Cro,ue, Basile, Claude, (246), Ursicin, Prétex- — celle, Croco, Baselio, Claudio, Ursicino, Prctextato, tat, Pragmate, Théoplaste, Léocade, Vivance, Julien, — Pragmatio, Theoplasto, Leocadio, Viventio, Juliano, Amicale, Jean, Opilion et Licin ou Lésin, évéques. — Amicali, Joanni, Opilioni et Licinio, episcopis, Lu- Vos avertissements charitables sont toujours salu- ^ cidus presbyter. taires, et les jugements que vous rendez sont des re- Correptio vestra salus publica, et sententia vestra médes efficaces que vous appliquez. Je regarde done ^ medicina est. Unde et ego summum remedium duco, comme un souverain remàde à mes maux d'excuser ut prcteritos errores accusando ezcusem, et saluti- mes erreurs passées en les accusant, et de m'en laver — fera professione me diluam. par une hamble confession. C'est pourquoi me sou- mettant avec respect aux nouveaux décrets du con- (* cile qui est assemblé : 1. Je condamne avec vous le sentiment de ceux qui soutiennent que l'homme n'est pas obligé de join- dre le travail de l'obéissance à la gráce de Dieu. 2. Qu'aprésla chute du premier homme, son libre arbitre a été tout à fait éteint. 3. Que Jésus-Christ notre Sauveur n'a pas souffert la mort pour le salut de tous. 4. Que par la prescience de Dieu l'homme est vio- lemment poussé à la mort, ou que ceux qui périssent, périssent par la volonté de Dieu. 5. Qu'Adam est entiérement péri dans celui qui péche, aprés avoir recu comme il faut le baptéme. 6. Que les uns sont destinés à la mort, les autres vitam. pradestinatos. ; prédestinés à la vie. 1. Qui dicit ab Adam usque ad Christum nullos ex 1.Que depuis Adam jusqu'à Jésus-Christ, aucuns gentibus per primam Dei gratiam, id est. per legem des nations n'ont étó sauvés dans la foi de l'avéne- — ^aturc in adventum Christi fuisse salvatos, co quod ment de Jésus-Christ, et par la premiére grüce de Ziberwm arbitrium. ev omnibus in primo parente — Dieu, c'est-à-dire par la loi de la nature, parce qu'ils D perdiderint. i & ont tous perdu le libre arbitre dans le premier pére. 8. Qui dicit patriarchas ac prophetas, vel. summos - (248) 8. Que les patriarches et les prophétes, ou les — WUosque sanctorum etiam ante redemptionis tempora plusgrane saints, avant le temps de la rédemption, in paradisi habitatione deguisse. 3 ont été recus dans le paradis. 9. Qui dicit ignes et inferna non esse. , 9. Qu'il n'y a point de feux ni d'enfer. Hoc omnia quasi impia et sacrilegiis repleta con- Jecondamne toutes ces choses comme impies et demno. sacriléges. Je reconnais et confesse la gráce de Dieu, Ita autem, assero gratiam. Dei, ut ad. nisum homi- de telle maniere qu'aux efforts de l'homme je joigne nis et conatum gratie semper adjungam. toujours le secours de la gráce du Seigneur. Je re- Et libertatem ooluntatis humana non exzstinctam,sed connais que la liberté de la volonté humaine n'est pas attenualam et infirmatam esse pronuntiem, et pericli- éteinte, mais seulement affaiblie et diminuée parle fari eum qui salvus est, et. eum qui periit potuisse | péché du premier pére, et. que celui qui est sauvé a — sa/tarí. "été en danger, et que celui qui a péri a pu étresauvé. Christum etiam Deum ac Salvatorem, nostrum Que Jésus-Christ notre Dieu et notre Sauveur, autant — quantum pertinet ad divitias bonitatis suc, pretium qu'il couvient aux richesses de sa bonté infinie, a of- mortis pro omnibus obtulisse. fert pour tous le prix de sa mort, et qu'il ne veut pas Et quia nullum perire velit, qui est (249) Salvator qu'aucun périsse, lui qui est le Sauveur de tous les omnium hominum, mazime fidelium, dives in omni- hommes, particuliórement des fidéles; libéralet ma- — bus qui invocant illum. gnifique envers tous ceux qui l'invoquent. Et quia in tantis rebus conscientic satisfaciendum, 1. Proinde juxta praedicandi recentia statuta, concilii damno vobiscum sensum illum qui dicit, laborem hu- manz obedientie diving gratie non esse jungendum. 2. Qui dicit, post. primi hominis lapsum, ez toto arbitrium voluntatis exstinctum. (241) 8. Qui dicit quod Christus Dominus Salvator noster mortem non pro omnium salute susceperit. 4. Qui dicit quod praescientia Dei hominem violen- ter compellet ad mortem, vel quod .Dei pereant vo- luntate qui pereunt. 5. Qui dicit quod post acceptum legitime baptis- mum in Adam moriatur, quicunque deliquerit. 6 Qui dicit alios deputatos ad mortem, alios ad 1584 BOETII VITE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. 1582 Et parce que je suis obligé de satisfaire à ma cons- A memini me ante dixisse quod Christus pro. his tantum cience sur tous ces articles importants, je me sou- viens d'ayoir ci-devant dit que Jésus-Christ était venu seulement pour ceux qu'il avait prévus devoir croire en lui, parce que je n'étais altaché littéralement à ces paroles du Seigneur : Le fils de l'homme n'est pas venu pour étre servi, mais pour servir et donner sou áme pour]a rédemption de plusieurs: et à ces au- tres : C'est le calice de mon sang du Nouveau Testa- ment, qui est répandu pour plusieurs pour la rémission (250) de leurs péchés ; et cet, autre passage de l'Apó- ire: Comme il est ordonné aux hommes de mourir une fois, Jésus-Christ s'est offert aussi une fois pour détruire et effacer les péchés de plusieurs. Mais maintenant étant instruit par l'autorité des témoi- gnages sacrés qui sont répandus dans les divines Ecritures, et informé du sens dans lequel les anciens Péres les ont entendus, j'avoue et je confesse sincé- rement que Jésus-Christ est venu móme pour les damnés, parce qu'ils sont péris contre sa volonté, et D qu'il n'est pas permis de borner ses bienfaits ni les richesses immenses de sa bon'é et de sa miséricorde à ceux-là seulem?nt qui out. sauvés. Car si nous di- sons que Jésus-Christ n'a guéri et rachetó que ceux qui sont sauvés, nous paraitrons vouloir absoudre et déclarer innocents ceux qui sont damnés, et qui con- stamment seront punis pour avoir méprisé leur salut. Je reconnais encore que par rapport à l'ordre des siécles, sous la loi de nature, que Dieu a gravée dans le eceur de tous les hommes, il y en a eu de sauvés par la foi et l'espérance qu'ils ont eues dans l'avéne- ment de Jésus-Christ, quoiqu'aucun n'ait pu étre dé- livré du péché originel que par le mérite de son sang précieux. Je confesse encore qu'il y a des feux éternels, et que les flammes de l'enfer sont préparées pour expier les fautes capitales, parceque Ja justice divine pour- suit avec équité'la vengeance des crimes des hommes qui y persévérent jusqu'à la fin, et cenx-là y sont C soumis avec raison et ne la peuvent éviter, qui ne 'eroient pas toutes ces choses de tout leur cceur. Mais les évéques ne crurent pas avoir assez fait pour arréter le cours de cetle pernicieuse doctrine. Avant que de se séparer, ils chargérent Fauste de Riez d'éerire sur cette matiére, et de garder un tel iempérament entre les erreurs des pélagiens et celles des prédestinaliens, qu'il évitát de tomber dans l'un et l'autre éeueil, c'est-à-dire qu'il. ne don- " mát pas tant à la gráce, qu'il détruisit la liberté de |homme, comme faisaient les prédestinatiens ; ni qu'il ne relevàt pas aussi tant les forces du libre ar- bitre, qu'il rendit la gráce du Sauveur comme inu- tile pour le salut de l'homme, ainsi que faisaient les pélagiens. Ce fut donc la matiére des deux livres que Fauste eomposa sur le libre arbitre et sur la gráce. Mais comme l'ordre du concile n'était pas des plus faciles à exécuter, et que d'ailleurs les livres de ]) Fauste ont été apparemment ecorrompus par ses en- nemis, et que lui-méme dans le feu de la dispute | apu pousser trop loin ses senliments, c'est moins pàr eux que nous devons juger de la foi de cet évé- que, que par (253) la lettre qu'il a éerite à Lucide, -et parla rétractation qu'il lui a fait signer, qui pa- raissent l'une et l'autre avoir élé la doctrine con- stante des évéques des Gaules de ce temps-là. Pendant qne Fauste véeut, peu de personnes cepen- dant osérent s'élever contre la doctrine qu'il avait enseignée dans ses deux livres. Il gouverna son dio- ceése d'une maniere irrépréhensible, et finit trés sain- .£ement sa vie dans la paix et dans la communion de l'Eglise catholique, estimé, loué et regretté des plus . grands hommes*de son temps. ll est encore honoré d'un eulte public, comme un saint, dans tout son dio- cóse, et on. en fait la féte le 16 janvier. On y voit méme plusieurs anciennes églises élevées à Dieu sous son nom. Les anciens martyrologes de France, au quos credituros prascivit advenisset, sententias domini- cas sequens, quibus ait sic: Filius hominis non venit ministrari sed minisirave, el animam suam redemptio- nem dare pro mullis. Et illud: Hic est calix sanguinis mei Novi Testamenti, qui pro multis effunditur in re- missionem peccatorum. Ve/ i//ud Apostoli: Sicut se- mel statutum est hominibus mori, ita et Christus semel oblatus est ad multorum exhaurienda peccata. Nunc vero sacrorum. lestimoniorum aucloritate que abunde per spatia divinarum Lilterarum inveniuntur, ez senio- rum doctrina et rutione patefacta, libens fateor Christum etiam pro perditis advenisse, quia eodem nolente perie- runt. Neque enim fas est circa eos solum qui videntur esse salvati immense divitias bonitatis ac beneficia. di- vina coucludi. Nam si Christum his tantum remedia at- tulisse dicimus qui redempti sunt, videbimus absolvere non redemptos, quos pro redemptione contempla con- stat esse puniendos. Assero etiam pro ratione et ordine seculorum alios lege naturz, quam Deus in omnium cordibus scripsit, in spe adventus Christi fuisse salvatos. Nullos tamen ex initio mundi ab originali nexu, nisi inlercessione sacri (251) sanguinis absolutos. Profiteor etiam eternos ignes, et. infernales flammas factis capitalibus praparatas : quia perseverantes in fi- nem, humanas culpas merito sequitur divina sententia : quam juste incurrunt, qui hzc non toto corde credide- runt. Orate pro me, Domini sancti et apostolici patres. Lucidus presbyter hanc epistolum manu propria sub- scripsi; el que in ea asiruuntur assero et quae sunt damnata damno (Ez. Biblioth. PP., edit. Lugdun., p. 52£). Priez pour moi, messeigneurs et saints Péres... Moi Lucide, prétre, j'ai souscrit cette lettre de ma propre main. Je (252) crois et confesse les dogmes qui y sont établis, et je condamne ceux qui y sont condamnés. rapport de Baronius, ceux d'Irlande et d'Ecosse, et dans ces derniers temps Bollandus, du Saussaye et M. Baillet, n'ont pas fait difficulté de le mettre au rang des saints reconnus de l'Eglise. Le cardinal Baronius (ad an. 490) n'ayant pas fait réflexion à toutes ces circonstances ni assez examiné le fond de sa doctrine, l'a traité inconsidérément d'hérétique, et rayé de ses fastes sacrés; mais depuis, y (254) ayant fait attention, il crut &tre obligé de rétracter avant sa mort ce qu'il avoue lui-méme avoir trop témé- rairement avancé, et il répare dans ses additions avec une humilité dont les auteurs donnent peu d'exemples, l'injure qu'il avait faite à sa mémoire dans ses Annales ecclésiastiques (Im append. ad tom. VI Annal. post, tom. X). ll serait à souhaiter, pour le salut des écrivains modernes qui ont suivi ce pieux et savant cardinal dans son erreur, qu'ils l'eua- sent aussi imité dans sa rétraction ; mais ils écrivent dans un esprit bien différent de celui qui animait ce grand cardinal. ; Fauste étant donc décédé dans la paix de l'Eglise sur |a fin du cinquiéme siécle, et ses écrits s'étant répandus de tous cótés, dans l'Italie, dans l'Afrique et dans l'Orient, ils commencérent à y faire du bruit. Chacun en pensa fort diversement, et, suivant les principes dans lesquels il avait été élevé, les loua, les approuva, ou les condamna. Cependant le pape Gélase ayant jugé à propos de faire un catalogue des livres apocryphes et un décret qui fut approuvé dans un concile de soixante-dix évéques tcnu à Rome en 494, les ouvrages de Fauste de (255) Riez y furent compris; mais cela n'empécha pas de les lire, ni qu'on ne continuát d'avoir beaucoup de vénération pour sà personne, parce que la censure que ce pape & portée contre les ouvrages des auteurs compris 1583 dans son catalogue, supposé méme que ce décret À soit de lui, ne les déclare pas hérétiques, ni ne les rend pas tels. En effet, il y comprend plusieurs au- teurs qui sont reconnus de l'Eglise pour étre trés catholiques, comme — sont Lactance, Clément, d'A- lexandrie, Africanus, et quelques autres. Ainsi, s'ils y sont notés, c'st seulement pour marquer que ces auteurs se sont écartés en quelque chose des senti- ments que l'Eglise de Rome soutenait alors, et pour avertir les lecteurs de s'en défier et de les lire avec précaution. D'ailleurs, comme on trouve d'autres er- reurs dans les ouvrages de Fauste, sur la nature des anges et des ámes, qu'il croyait, comme Origéne et plusieurs anciens, composées d'une matiére trég- subtile, et différente de celle de nos corps, Dieu seul, selon lui, étant un pur esprit, Gélase aura pu avec justice mettre ses ouvrages à l'index, sans avoir eu en vue de condamner particuliórement ses livres (256) sur le libre arbitre et sur la gráce, dont il n'était pas encore question, et qui peut-étre n'avaient pas encore été corrompus. Car, s'ils avaient été dés lors con- damnés par le saint siége, les moines de Soythie n'en auraient pas poursuivi si vivement la con- damnation vingt-quatre ans aprés la publication de ce décret. Et on n'aurait pas vu l'Eglise de Constan- tinople et presque tout l'Orient divisés à leur occa- sion, ni un grand nombre de personnes de distinc- tion, dans le clergé, dans l'état monastique et dans le monde, prendre parti pour leur défense contre un petit nombre de moines qui poursuivaient leur condammation. C'est ce que nous apprenons de lévéque Possesseur, dont nous avons déjà parlé, et par la lettre qu'il écrivit au pape Hormisdas, à la .ol- lieitation de plusieurs personnes de qualité qui voulaient savoir de lui ce qu'il en pensait, et quelles étaient sur ces matiéres les sentiments de ces con- fréres les évéques d'Afrique. I/ faut, écrit Posses- seur à ce pape (Tom. 1V Cone., p. 1529) recourir au chef quand il s'agit de la santé des membres du corps (a).Quelques-uns de nos fréres (257) sont scandali- sés des écrils de Fauste sur la gráce, d'autres les sou- tiennent. lls m'ont consulté ; je leur ai dit que les écrits des évéques ne tiennent pas lieu de loi, comme les Ecri- tures canoniques ou les décrets des conciles, mais qu'on les doit estimer ce qu'ils valent sans préjudice de la foi. lis ont pris ma réponse pour une emcuse: c'est pourquoi je vous envoie mon diacre Justin, vous priant de déclarer par l'autorité apostolique ce que vous croyez des écrits de cet auteur; d'autant plus que vos fis Vitallien, maitre de la milice, et le comte Justinien dé- sirent aussi a'élre instruils par votre réponse. Cette lettre est écrite avant le mois de juillet de l'année 520, puisque l'évéque Possesseur y parle du comte Vitallien comme d'un homme encore vivaut, et qu'il fut tuó ce méme mois, ainsi qu'on l'a dit. Comme les moines de Scythie, qui se disaient zélés disciples de saint Augustin, étaient des plus ardents à combattre (2583) la doctrine de Fauste, ils écrivirent D de leur cóté à différentes Eglises, comme pour les consulter, mais dans la vérité pour en avoir des té- moignages qui fussent conformes à leurs préjugés, et qui missent au rang des pélagiens tous ceux qui étaient dans les sentiments de l'évéque de Riez. Ils en voulaient nommément à Possesseur; et, comme il paraissait porté pourla doctrine de Fauste, ils au- raient été bien aises d'avoir de quoi le faire condam- ner comme hérétique. D'abord ils s'adressérent à l'Eglise d'Afrique. Le courage invincible de ses confesseurs et de ses mar- tyrs, qui remportaient tous les jours de nouvelles victoires sur les ennemis de la foi, et un grand nom- bre de savants prélats qu'elle avait alors, la rendaient une des plus illustres églises du monde. Ils lui envoyérent les livres de Fauste, et les adressérent B (a) Remarquez l'ancien usage des évéques et des Eglises particuliéres, d'avoir recours au saint-siége APPENDIX AD BOETIUM. 1584 aux évéques exilés. Saint Fulgence fut chargé de faire réponse, et elle fut telle qu'ils la pouvaient de- mander. On ne peut assez s'étonner que ces prélata, qui aseurément ne manquaient pas de lumiéres, et qui étaient en assez grand nombre pour examiner à fond les livres qu'on leur avait envoyés, car (259) il y en eut quinze qui souscrivirent à la réponse que leur fit saint Fulgence; on ne peut, dis-je, assez s'é- tonner qu'ils aient approuvé la profession de foi que les moines de Scythie leur avaient envoyée. Car en- tre plasieurs sentiments pieux et catholiques qu'elle renferme, il y en a de trés mauvais et notoirement hérétiques : telle est, par exemple, cette proposition : L'homme, par le péché, a perdu sa liberté ; et. celle-ci : Dieu ne veut pas sauver tout le monde; et quelques &utres. La réponse des confesseurs d'Afrique rendit les moines de Seythie plus fiers et plus insolents ; et, quoiqu'il n'y füt pas fait mention deslivres de Fauste, ils ne laissérent pas de publier que c'en était la con- damnation. La querelle s'échauffa plus que jamais, et le pape se trouva dans la nécessité de prononcer sur ces questions qui faisaient tant de bruit, pour en ar- róler les suites qui ne pouvaient étre que trés funes- tes à l'Ealise. Les théologiens de Rome furent de nouveau as- semblés et se trouvérent partagés sar les moyens. qu'on devait prendre pour terminer ce différend. Les uns voulaient que les livres de Fauste (260) fussent déclarés hérétiques, et qu'on fit le procés à sa mé- moire. Le pape Gélase, disaient-ils, leur avait frayé le chemin à cette condamnaticn, en le mettant au nom- bre des livres apocryphes; et il leur paraissait qu'il était important de soutenir le jugement que le saint- siege en avait déjà porté. Les autres, plus modérés, disaient qu'on devait suivre l'exemple des évéques d'Afrique, et se contenter comme eux d'établir la. la saine doctrine sur les matiéres de la gráce et de la liberté, sans parler de Fauste ni de ses écrits. D'autres, sans déclarer précisément leurs sentimenta, représentaient qu'il était fácheux de noter la mé- moire d'un saint évéque qui avait toujours été fort zélé pour l'honneur du saint-siége, qui avait paru dans Rome avec distinction, et qu'on pouvait regar- der comme l'áme de tous les conciles qui s'étaient tenus dans l'Occident pendant sa vie; qu'en le con- damnant on condamnait les Eglises des Gaules, qui n'avaient presque point d'autres sentiments que lui. sur la gráce. : D'autres enfin, plus politiques que ceux-ci, pour ménager les esprits et ne donner le tort à personne, furent d'avis (261) de s'en tenir à la réponse de l'évé- que Possesseur, et de dire comme lui qu'un évéque particulier ne faisait point la foi de l'Eglise; que son témoignage n'avait d'autorité et n'était recevable qu'autant qu'il se trouvait conforme aux vérités ré- vélées de Dieu dans les Ecritures et aux décisions des conciles cecuméniques. peas Le pape, qul se trouvait fatigué de tant de trou- bles dont son pontificat avait déjà été agité, pen- chait assez de ce cóté-là ; mais, lorsque Boéce se fut . expliqué sur ces matiàres si épineuses et si délicates, et qu'il eut dit son sentiment, il fit changer le pape, et le ramena au sien, qui était le plus sage et celui qui convenait davantage dans une conjoncture si dif- ficile; éar il faisait honneur au saint-siége par une décision préparatoire, et il conservait dans sa pureté le précieux dépót de la foi et de la doctrine, sans. flétrir la mémoire d'un savant évéque, mort en odeur de sainteté et dans la communion de JEglise ca- . tholique. Le sentiment de Boéce fut done de renvoyer les parties aux anciennes décisions, de déclarer que l'Eglise s'était déjà assez expliquée sur ces matiéres, qu'il n'était (262) pas de sa dignité de prononcer quand il s'agit d'une doctrine qui intéresse l'Eglise en général, et de lui en déférer la décision. 1585 BOETII VIT ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA, 1586 plusieurs fois sur une méme chose se réservant au A tiéres. Si elle est, dites-vous, s'objecte-t-il à lui- surplus d'expliquer saint Augustin, et de déclarer quel était le véritable sens de ses écrits sur les ma- tiéres de la gráce et du libre arbitre, si on y trouvait quelque difficulté. Ce n'était paslà retrancher la source des contes- tations, mais c'élait remédier à un mal présent, et arréter le plus grand feu de la dispute, et, pendant que cbaque parti s'applaudirait de la victoire, donner le temps de faire recevoir une décision plus précise, et de préparer les esprits à s'y soumettre. Le pape embrassa donc cet avis, et fit à l'évé- que Possesseur cette réponse (Tom. IV Biblioth. PP., p. 556). Quant à ceuz qui vous ont consulté sur les écrits d'un nommé Fauste, évéque des Gaules ils auront cette réponse : Nous ne le recevons point au nombre des Péres,et aucun de ceux. que l'Église. catho- lique ne regoit point entre les Péres me peut causer d'ambiguité dans la doctrine ni porter de préjudice à la religion. On ne bláme point ceux qui lisent ces sortes de livres, parce qu'on ne peut s'en servir utilement pour réfuter les erreurs. Quant à ce que l'Église romaine, c'est-à-dire (263) l'Eglise catholique, suit et soutient tou- chant le libre arbitreet (a gráce de Dieu, il y en |a. des articles exprés dans les archives de l'Eglise que je vous enverrai, si vous ne les avez pas, et sj vous les croyez nécessaires. Quoiqne cette réponse parüt assez favorable aux moines de Scythie, cependant ils n'en furent pas sa- tisfaits, et aussitót l'abbé Maxence s'éleva contre par ses écrits. Il se plaint d'abord que le pape eüt per- mis la lecture des livres de Fauste, soutenant toujours qu'ils étaient hérétiques ; et pour le prouver il en rapporte plusieurs passages qui sentent assurément le pélagianisme, et qui pourraient les faire rejeter s'il ne les avait pas falsifiés (a). Ensuite Maxence en vient aux invectives contre l'évéque Possesseur, qu'il prétend étre le principal appui de cette mauvaise doctrine, et il marque autant d'aversion de sa per- sonne qu'il parait (264) satisfait de ses confréres les - évéques d'Afrique. Ce n'était pas sans sujet quil se louait beaucoup de ceux-ci ; car saint Fulgence, non content de la lettre qu'il avait écrite au nom de tous les saints confesseurs exilés comme lui pour la dé- fense de la foi, composa encore sept livres pour réfu- futer ceux de Fauste. Ils n'ont point élé imprimés, et M. Fleury (Hist. Ecc. tom. VII, p. 267) les croit perdus. Cependant on prétend que le Pére Vignier de l'Oratoire, peu de temps avant sa mort, les avait manuscrits. S'ils sont perdus, la perte n'en est pas irréparable, puisque nous avons encore leslivres de la Prédestination et dela Gráce que ce saint com- posa quelque temps aprés sur ce sujet et dans les mémes principes. Il les adressa au prétre Jean, qu'on croit ótre l'abbé Maxence, et au diacre Vénérius, qui peut étre un des moines de Scythie. Ces livres ne sont qu'un tissu de la doctrine qu'il attribue & saint Augustin sur ces matiéres ; il y établit la prédestina- [) tion purement gratuite, sans aucune vue de mérites ; il assure que la volonté de l'homme suit toujours la gráce victorieuse de Dieu, qui la précéde ; que c'est lui qui nous convertit, qui nous fait vouloir le bien, (205) et qui nous donne le désir et la volonté de prier. Il regarde la vocation, la justification et la gloire, comme autant d'effets de cette prédestination gratuite, qu'il croit infailible et si certaine, qu'il n'est pas possible d'ajouter ni d'Óóter quelqu'un du nombre des prédestinés, qui est. déterminé de tonte éternité. Il se propose ensuite la grande objection, qu'on a J eoutume de faire contre la prédestination gratuite, et il y répond ave plus de précision et de vraisemblance qu'aucun des anciens auteurs qui ont traité ces ma- (a) Ceux qui nous ont donné depuis peu dans la gránde Bibliothéque des Péres léerit de l'abbé Ma- 'xence, nous assurent que tout y est plein de men- C méme, cette prédestination, si efficace et si infailli- ble, nous ne devons donc plus nous mettre en peine de veiller, de prier, de jeüner; nous n'avons qu'à suivre le penchant de nos inclinations, et à faire no- ire volonté : car si nous sommes du nombre des prédestinés, nous serons infailiblement sauvés, et si nous n'en sommes pas quelque chose que nous fassions, nous ne pouvons l'étre. Mais ceux qui rai- sonnent ainsi, repond saint Fulgence, sont semblables à une personne à qui Dieu aurait promis une longue vie, et. (266) qui se reposant sur celle promesse ne voudrait plus prendre de nourriture; mais comme l'amour de la vie, ajoute-t-il, fait que celui à qui Dieu l'a promise cherche les choses nécessaires pour la soutenir : de màme la gráce que Dieu nous a pré- parée par sa prédestinalion nous fait infailliblement veiller, prier, jeüner, etc. ; et la plus grande marque qu'on n'est pas du nombre des prédestinés est lors- qn'on néglige ces saints exercices. Quelque beaux et quelque éloquents que fussent ces ouvrages, ils ne laissérent pas d'avoir le méme sort que ceux de beaucoup d'autres auteurs qui avaient écrit dans les mémes sentiments : c'est-à-dire qu'ils ne firent que révolter davantage les esprits de ceux qui ne goütaient point cette doctrine. Plus il éerivait, plus les difficultés croissaient ; plus il s'expliquait, plus on s'éloignait de ses prinelpes, parce qu'on se persuadait qu'il détruisait le libre arbitre, et qu'il introduisait une nécessité fatale dont l'homme ne pouvait s'exempter. Alors le pape comprit combieu le conseil de Boéce avait été sage lorsqu'il l'avait porté à ne rien décider de (267) nouveau sur ces grandes difficultés, et de déclarer seulement que l'Eglise romaine s'en tenait à ses anciennes décisions sur la gráce, et que du reste elle laissait la liberté aux chrétiens d'en penser ce qu'is voudraient, pourvu qu'ils condamnassen toutes les erreurs que l'Eglise avait condamnées dans Pélage, dans ses disciples et dans les prédes- tinations. Celles de Pélage se réduisent principalement à deux :l'une regarde le péché originel, qu'il niait ; lautre la nécessité de la gráce intérieure pour étre sanvé, qu'il rejetait pareil ement, en attribuant aux forces de la nature ce qui ne peut étre qu'un effet des bontés et des miséricordes de Dieu, et ]e fruit de la passion du Sauveur. On ne peut assez reconnaitre les obligations que nous avons à saint Augustin d'avoir si bien et si solidement établi ces deux grandes vérités de la religion, contre les im- piétés de Pélage. Mais il aurait peut-étre été à sou- haiter qu'on en füt demeuré là; car, sitót. qu'on a voulu pénétrer plus avant et examiner de quelle maniére cette gráce nous était donnée et comment elle agissait dans le coeur de l'homme, Dieu a permis que (263) ces questions trop curieuses fussent dés lors une semence de querelles, de divisions et de haine entre des personnes catholiques; et elles l'ont toujours été depuis, toutes les fois qu'on a voulu les remuer. C'était le sentiment de Boéce, et ca toujours été celui des personnes les plus désintéressées, celui méme de saint Frangois. de Sales, dans ces derniers temps, lorsque les souverains pontifes, pressés de décider quelque chose sur cette matiàre, lui deman- dérent son avis. « J'y trouve de part et d'autre les difficultés dont je suis effrayé, dicait-il (Aug. de Sales. l. vu. vit. ; et Anonym. l. 11); les temps ne sont pas propres à faire une décision, parce que les esprits sont trop échauf- fés pour se «soumettre paisiblement à une condam- nalion. On doit à la vérité l'attendre de leur respect pour le saint-siége ; mais cela n'est pas ftoujours . de blasphémes et de calomnies. songes, d'impiétés, edit., Not. in resp. Maz. tom. IX Bibl. PP. mov. Lugd. p. 939. 1581 APPENDIX AD BOETIUM. 1388 sür, et il n'est pas à propos de mettre leur soumission A demandez cependant d'ou j'ai pu connaitre qu'il à uae pareile épreuve; il vaut beaucoup mieux s'attaeher à faire un bon usage de la gráce, que d'en former les disputes qui ont toujours altéré la charité et trouble la paix de l'Eglise. L'esprit de parti, ajoutait il, fait passer souvent de la haine des opi- nions à celle des personnes. Par là, (269) la loi de la charité si recommandée dans l'Ecriture sainte, cette loi supréme à laquelle tout devrait céder, cette loi la plus inviolable de toutes les lois, se trouve non-seulement violée, mals «:omme détruite et anéantie. Chrétien est mon nom, catholique est mon surnom, je n'en veux pas savoir davantage sur cette matiére. » Ce n'est pas ce que grand saint, qui était habile théologien, n'en süt tout ce qu'on en peut savoir; mais c'est, qu'il était persuadé que les lumiéres de lhomme sont trop bornées pour pouvoir alteindre à la connaissance parfaite d'un mystére qui ne nous sera révélé tout à fait que dans l'autre vie, et que c'est manquer d'humilité que de passer les bornes que la foi nous prescrit sur ce sujet. En effet, quelle témérité à l'homme de vouloir connaitre ce que Dieu a voulu absolument qui lui füt caché, découvrir un secret qu'il s'est réservé, pénétrer un abime qui n'a point de fond! Il en est de la gráce de Dieu comme de Dieu méme el de son esprit. I n'y a que ce divin esprit qui puisse se comprendre et s'approfondir; et, selon la parole du Sauveur, nous ne pouvons (270) savoir oü il va, ni d'oü il vien. « J'ai bien senti qu'il était au fond de mon cour, disait saint Bernard (Serm. 74 in Cant.) ; mais quand et comment il y est entré, et comment ilen est sorti, c'est ce que je n'ai encore pu con- naitre. D'oü sa gráce est venue en mon áme, ot ou elle est allée en la quittant, par quelle voie elle y est entrée, par oü elle en est sortie, c'est ce que jiguore, selon cette parole, ses pas et ses vestiges ne pourront étre reconnus. ll n'est point entré par mes yeux, car il est sans couleur; ni par mes oreilles, car il n'a point de son; ni par mes narines, parce qu'il ne se méle point avec l'air, mais il s'insinue insensiblement dans l'esprit. Il. n'est point aussi en- iré par ma bouche, car il ne se raange point ; ni Par mon attouchement, car il ne se touche poiat. Par oü est-il done entré? n'est-ce point qu'il n'y ehire pas, ne pouvant venir de dehors? Dire aussi qu'll vient de dedans moi, c'est ce qui ne se peut, parce qu'il est le vrai bien, et je sais, comme dit saint Paul, qu'il n'y a nul bien en moi. Vous me luem cepe ITA ESTA s PUT IRLPSE: TL TIE 113 1-129 2- NILAGET UII 51 4 e Ld était en moi, puisque ses voies sont inconnues et imperceptibles. Je réponds que j'ai (211) connu sa présence par le seul mouvement de mon cceur, et par les divers effets qu'il y a produits: lorsque j'ai été sollicitée inlérieurement à fuir le vice et de réprimer mes passions, alors j'ai reconnu la force de la gráce. » Quoique la réponse du souverain pontife à l'évé- que Possesseur, faite conformément à l'avis de Boéce, ne füt pas capable de mettre fin à toutes ces disputes si dangereuses, elle ne la'ssa pas que d'en modérer l'ardeur, et d'arréter du moins pour un temps, toutes les suites fácheuses qu'on en pouvait craindre. L'Eglise apparemment en serait demeurée à ses anciennes décisions, selon le sentiment de Boéce, si l'ennemi, toujours attentif à trouver le mo- ment de couvrir d'ivraie le champ du Seigneur, n'avait suscité dans ces derniers siécles une infinité B de geus inquiets et de ces enfants de téuébres dont C parle l'Apótre, qui veulent toujours qui ne parviennent jamais à la connaissance de la vérité; car, en renouvelant les anciennes erreurs condamnées dans les prédinastiens, ils en ont débité de nouvelles, qui suivaient naturellement des principes de ces bérétiques, et l'ont (272) enfin con- trainte, aprés un mür examen et de longues discus- sions, de prononcer définitivement comme elle a fait sur ces questions si délicates, et, pour ne pas se souiller elle-méme, de rejeter de son sein en les frappant, tous ceux qui s'étaient souillés par la cor- ruptions de leurs sentiments et de leur foi. Si on ne - peut rendre trop d'actions de gráces aux saints pon- tifes et aux évéques qui depuis plus de soixante et dix aus ont travaillé avec un soin et une application infatigables à purger l'aire du Seigneur d'un si maüu- - vais grain, ou ne peul aussi donner trop de louanges au zéle et à la piété de nos rois qui ont fait servir si constamment leur autorité à appuyer et à faire respecter les décisions de l'Eglise. Comue on sait à présent ce qu'on doit croire et ce qu'on doit. rejeter sur ces matiéres, aprés qu'elle s'est expliquée d'une maniére si précise, il y a lieu d'espérer qu'on verra enfin cesser les iroubles qui l'ont agitée depuis tant de siécles ; et si on dispute encore, ce neesera plus pour étre instruit, mais pour avoir le plaisir de disputer et faire montre d'un esprit. d'or- gueil et d» révolte que l'autorité toute seule est capa- ble de contenir. apprendre, et ECLAIRCISSEMENT Sur le sentiment d'Anastase le Bibliolhécaire, el sur celui de M. Dupin, icuchant a conduite du pape Jean avec le roi Théodoric dans l'umbassade dont il fut chargé de sa part vers l'empereur Justin. (273) On iguore les raisons qu'Anastase le Biblio- J) eroire qu'Anastase, éloigné de prés de quatre cents thécaire a eues d'avaneer (in Vif. Joan. pap.) que lempereur Justin avait accordé à "Théodorie, par lavis et à la priére du pape Jean, non-seulement tout ce qui n'intéressait point la religion catholique, mais encore la révocation de ses édits contre les ariens, et que le pape, les évéques et les sénateurs qui l'aecompagnaient, ne (irouvant point d'autre moyen de mettre en Italie les catholiques à cou- vert de la fureur des Goths, avaient cru pouvoir solliciter l'empereur de se relácher en (274) leur considération dela rigueur de ses édits. Car il n'y a en cela nulle vraisemblance, e& on a tout lieu de (a) Cui papa Joannes ita respondit : Quod facturus ex Rem, facturum. P. 186, num. 5. ans des temps dont nous parlons, acté mal informé. L'Anonyme de M. de Valois dit expressément le eon- - traire (a). En effet, si le pape Jean .s'était acquitté de sa commission, et si tout avait réussi selon les souhai!s de Théodorie, quel sujet aurait eu ce prince de s'en plaindre? Pourquoi aurait-il payé un service si important qu'il lui aurait rendu par la plus hor- - rible ingratitude? A peine ce saint pontife fut-il débarqué en Italie, que le roi le fit arréter, et les autres ambassadeurs avec toute leur suite, sans leur . permetire méme d'aller à Rome: il les fit tous jeter dons d'horribles prisons, oü illes fit mourir de faim, facito citius, hoc tibi ego non promitto me - 1589 et périr peu à peu par $outes sortes de miséres, par différents supplices. Aimoin ajoute qu'il en fit méme brüler vifs quelques-uns (a). Des auteurs contemporains plus dignes de foi qu'A- nastase assurent au contraire que le pape Jean n'avait pas traité avec l'empereur Justin comme l'am- bassadeur d'un prince arien, mais comme le pasteur de l'Eglise caiholique ; (275) que, sans étre étonné de toutes les menaces que Théodoric lui avait faites, il avait confirmé Justin de plus en plus dans la gé- néreuse résolution oü il était de préférer la gloire de Dieu a tous les intéréts du monde, et que, loin d'avoir fait rendre aux ariens les églises dont on les avait chassés, ce saint pape avait rétabli l'exercice de la religion eatholique dans celles oü il ne l'avait pas eneore été. C'est ce que Grégoire de Tours, qui vivait dans le méme siécle, nous apprend, et qu'il rapporte comme un fait public et constant, attesté par le témoignage de tous les catholiques d'Orient. I] ajoute méme qu'il attendait encore de Rome sur cette grande affaire des mémoires plus amples et plus circonstanciés. La lettre que le saint pape Jean écrivait de sa prison à tous les évéques d'Italie nous apprend la méme chose; elle ne respire que l'esprit etla piété des premiers siécles, et elle est remplie d'érudition (Tom. I Conc. vett. edit. in Joan. Pont). Aprés les avoir exhorté à ne pas craindre ceux qui ne peuvent tuer quele corps, et qui n'ont aucun pouvoir sur l'àme, il les anime et les exhorte au martyre; il les conjure de s'armer de force et de courage pour achever (276) de détruire les reste de limpiété arienne, tant de fois proscrite par les saints coneiles, et qui semblait, comme une hydre, revivre tout de nouveau dans l'Italie, par la protec- tion de Théodoric. Il les prie trés-instamment de retirer des. mains des ariens autant d'églises qu'ils pourront, et de les consacrer tout de nouveau par les priéres et avec les cérémonies ordinaires de l'E- glise romaine, comme ila fait, dit-il, lui-méme, lors- "qu'il était à Constantinople, aidé de la prolection de Yempereur Justin. ll ajoute ensuite que c'est le moyen le plus sür d'extirper cette hérésie, parce qu'il faut nécessairement qu'une secte lombe d'elle- méme lorsqu'elle n'a plus d'église ni de lieu publie pour s'assembler ni pour faire ses exercices de re- ligion. Peut-on avoir un meilleur témoin de ce qui s'est passé entre l'empereur et lui à Constantinople? C'est un pape, c'est un saint et un martyr qui écrit anx évéques de sa province lorsqu'il est, prét de don- ner sa vie pour la défense de la foi. -Un-critique de nos jours (Dupin, sirióme siécte, p. 99), n'ayant point de moyen à opposer à des preu- wes si claires et si certaines, a cru pouvoir éluder Pautorité de ce témoignage en (277) rejetant cette lettre du pape Jean ler comme une piéce supposée ; mais sur quel fondement? C'est, dit-il qu'elle est contraire à l'histoire, à la bonne foi et au bon sens. A l'histoire, parce qu'Anastase le DBibliothécaire nous assure que Jean s'acquitta de sa légation. Mais saint Grégoire de Tours assure le contraire, et un auteur contemporain sera toujours plus cru qu'un autre qui m'est venu que quatre cents aus aprés. D'ailleurs le pape Jean ne pouvaitHil pas s'acquit- ter de sa légalion, et en méme temps réconcilier ou consacrer de nouveau les églises qu'on avait retirées des maius des ariens? Quel était le motif de son ambassade? Uniquement de représenter à l'empe- reur Justin les demandes et les désirs de Théodorie: c'est ce qu'1 a pu faire en qualité de son ambassa- deur. Mais, comme chef de l'Eglise catholique, et .eomme personne privée, ne pouvait-il pas avoir des sentiments opposés à ceux de ce prince, et repré- - genter méme à l'empereur que ses demandes étaient préjudiciables à l'honneur de Dieu et au bien de — (a) Alios quoque, qui cum. (Joanne papa) fuerunt par- tim igne. cremavit, partim variis ponis interfecit BOETII VITJE ET OPP. DESCRIPTIO GALLICE ADORNATA. et A l'Eglise. Mais c'aurait été manquer de bonne foi, B C D 1590 répond ce critique ; car le pape Jean me devait pas se (278) charger de cette négociation, sil avait eu lintention de solliciter Justin de faire tout le con- traire de ce que voulait Théodoric. Il me pardonnera de lui dire que ce n'est pas raisonner juste. Ce saint Pontife avait fait tout ce qui dépendait de lui pour se décharger de cette commission. Se trouvant con- traint par l'autorité souveraine d'aller vers un prince catholique, il a pu. consenlir d'y aller, il a pu méme dire à Justin quel était le sujet de son ambassade. Mais, pressé par Théodorie de solliciter Justin de lui accorder ce qu'il demandait, les menaces, ni la crainte de la mort, ne furent pas capables de tirer cette promesse de sa bouche ; au contraire il lui protesta plusieurs fois, comme on l'a remarqué, qu'il n'en ferait rien : Non promitto me facturum nec illi dicturus sum. (Anonym apud Vales, p. 480, n. 9). Régulus fait prisonnier par les Carthaginois fut ensuite envoyé de leur part au sénat de Rome pour demander l'échange des prisonniers. La liberté de- vait étre la récompense du succés de sa négociation ; mais en méme temps on lui fit promettre de revenir se mettre dans les fers s'il ne réussisait pas. ll ac- cepta le parti. Etant entré dans le sénat, il exposa sa commission et le (279) désir des Carthaginois : mais comme il vit la plupart des sénateurs conster- nés par la grandeur de la perle qu'ils venaient de faire ( car plus de quarante mille Romains étaient demeurés sur le champ de bataille), et qu'ils étaient portés à la paix, il leur fit voir par des raisons si eonvaincantes que ies Carthaginois épuisés de leur cólé ne pouvaient. plus soutenir la guerre, et que les intéréts de la République demandaient qu'on la continuüt, que l'échange des prisonniers qu'ils sol- licitaient. leur fut méme refusée. Régulus s'en re- tourna joyeux à Carthage, oü il savait que la mort l'attendait. Telle fut à peu prés la conduite du pape Jean dans l'ambassade dont il fut chargé par Théodorie. Et comme Régulus n'a jamais été accusé d'avoir manqué de bonne foi dans celte occasion, pourquoi veut-on en accuser ce saint pape dans une autre toute semblable? Est-il moins grand de sacri- fieer sa. vie pour les intéréts de Dieu et de l'Eglise que de la donner pour ceux de sa patrie? et la méme action de courage et de générosité qu'on a crue di- gne de louange et d'admiration dans un paien dont les intentions sont toutes (280) terrestres, ne mé- ritent-elles que du bláme dans un saint pape dont les motifs sont tout divins? Qü le bon sens se trouve-til choqué quand le pape Jean dans cette lettre exhorte les évéques d'I- talie à faire sous un prince arien ce qu'il avait fait lui-méme à Constantinople sous un empereur ca- tholique et trés-pieux ? S! le pape eüt compté de demeurer toute sa vie dans les Etats de l'empereur Justin, l'exemple qu'il leur proposait n'aurait peut- &lre pas été tout à fait imitable, et on lui aurait pu dire que ne risquant rien il exposait beaucoup ses fréres les éváques d'Italie, en les exhortant à faire ce qu'il faisait. Mais dansle dessein oà il était de revenir à Rome, et de se remettre entre les mains de Théo- doric, comme il fit, le danger n'étaitil pas égal pour eux et pour loi ? et n'avaitil pas droit de les exhorter à suivre son exemple, à mépriser la vie et à ne point craindre la mort, en sontenant les inté- réts de la religion, comme il avait lui-méme méprisé l'une, et nullement appréhendé l'autre pour la méme cause? Ces seatiments si généreux sont assurément digne d'un pontife que l'Eglise a mis (981) au rang des saints, et le caractérisent si bien, qu'au lieu de faire rejeter cette lettre comme une production étraugére, ils convainquent au contraire qu'elle est celle d'un homme vraiment apostolique, rempli de l'esprit qui BAV de Gest. Franc. l. m, cap. 1l. Greg. Turc. ibid.). ; 1591 APPENDIX AD BOETIUM,. 1592 animai ces grands évéques, les successeurs immé- A question embarrasse le nouveau critique, et il n'a diats des apótres. Les autres raisons qu'il allégue pour la combattre ne sont pas meilleures. Cette lettre, dit-il encore, commence par des lambeaux des lettres de saint Léon, et le reste n'est qu'un tissu de passages tirés de la se- conde Epitre de saint Paul aux Corinthiene. Quoi done! les expressions les plus pures de l'Esprit de Dieu seront-elles indignes d'étre employées dans les lettres des saints pontifes, les successeurs des apótres et du grand saint Léon ? N'ont-ils pas toujours affecté de s'exprimer dans les mémes termes que ces grands hommes avaient fait ? Pouvaient-ils en choisir de plus propres, de plus énergiques, et qui eussent plu8 d'autorité et plus de force pour convaincre, pour persuader? Les réflexions de ce critique iraient à faire rejeter toutes les lettres les plus certaines des papes, oàü nous trouvons partout ces mémes expres- sions employées. Mais (282) enfin dira-t-il, la date est manifestement fausse. Elle est datée sous le consulat de Maxime et d'Olibrius : le premier était consul en 523 et l'autre en 526, et ils ne l'ont ja- mais été tous deux ensemble. J'avoue que cette objection parail mieux fondée que toutes les autres ; mais elle n'aura pas plus de solidité lorsqu'on aura découvert lorircine de l'erreur. Ce pape a écrit deux lettres ; l'une à l'évàque Zacharie, peu de mois aprés son élection, au mois d'octobre de l'année 523 et datée du consulat de Maxime ; l'autre dans sa prison au mois de mai 526, datée sous le consulat d'Oli- brius. Ceux qui dans la suite ont copié ces lettres, ne irouvant qu'un consul à chaque date, se sont imaginés apparemment que c'était une omission, parce qu'il était d'usage de mettre deux conauls à chaque année. Pour réparer ce qu'ils regardaient comme une faute, ils ont joint ces deux consuls, et des deux différentes dates de ces deux lettres ils n'en ont fait qu'une sans faire réflexion que Maxime et Olibrius avaient exercé le consulat séparément à trois ans l'un de l'autre, et sans aucun collégue. C'est ainsi qu'ils ont daté (283) ces deux lettres du consulat de Maxime et d'Olibrius. Ces bévues de copistes sont Si communes, que ceux qui sont tant soit peu versés dans l'histoire, et qui ont quelque teinture des an- ciens manuscrits n'en sont point surpris, et y sup- pléent aisément. Quelle raison aurait eu l'Eglise de mettre le pape Jean au rang des saints et dea mar- tyrs, s'il n'avait pas été jeté dans les fers pour avoir soutenu généreusement l'intérét de Dieu et de la re- Jigion auprés de l'empereur Justin et contre les in- tentions de Théodoric? On ne trouve point qu'il ait eu quelque autre occasion de signaler son zéle. La B C pas trouvé de meilleurs moyens de se tirer d'affaire qu'en ravissant à ce pontife et l'honneur de la sain- teté, et la gloire du martyre. Il le fait contre le té- moienage de toute l'antiquité, et. contre l'autorité de l'Eglise. universelle. Mais l'une et l'autre ont déter- miné les plus savants critiques de ces derniers siécles (Vide Baron. ad an. 525 et 526) à rejeter unanime- mentle témoignage d'Anastase, pour embrasser celui de saint Grégoire de Tours. Et quoique M. Baillet, dont l'examen est des plua sévéres, y trouve (984) dela difficulté, cependant, aprés &voir comparé le sentiment de saint Grégoire, suivi par le cardinal Baronius, avec celui d'Anastase, et exposé simple- ment ce qui pourrait faire rejeter le premier pour embrasser le second, il conclut en faveur du saint pontife, et s'en explique ainsi (M. Bail. Vie de saint Jean, P., 17, mai): « Mais d'un autre cóté, dit-il, l'événement et les suites de l'ambassade semble- raient faire juger qu'Anastase, qui ne vivait que 350 ans aprés notre saint, aurait pu avoir été malin- formé lorsqu'il a cru que l'empereur Justin avait rendu aux ariens, par tout l'empire, les églises qu'il leur avait Ótées, suivant l'avis de notre saint pape et des autres ambassadeurs romains. » Et nonobstant ce doute, il finit ainsi sa narration : « Lorsque le pape arriva en Italie de son ambassade de Constantinople, et qu'il se disposait à venir rendre comple au roi de sa négociation, ce prince l'envoya prendre et le fit conduire dans les prisons de Ravenne; il fit aussi arréter les trois ambassadeurs du corps du sénat. La crainte qu'il eut de faire révolter ouvertement les Romains et une partie de l'Italie, qui tendait déjà les bras à l'empereur, l'empécha de faire (285) mourir tant - d'illustres prisonniers par l'épée ; mais il prit le parti d'une autre cruauté encore plus grande, en leur fai- sant souffrir toutes sortes d'incommodités pour s'en délivrer sans éclat. C'est ainsi que le bienheureux - pape se vit en peu de jours consumé de faim et de miséres dans cette prison, jusqu'à ce que, succoms bant sous le poids de tant. de souffran:es, il fut heu- reusement affranchi des liens du corps par une mort précieuse devant Dieu, et alla recevoir de ses mains la couronne du martyre. » M. Baillet reconnait done avec toute l'antiquité, - dansla mort de ce saint pape, des causes de reli- gion, et non pas seulement des vues de politique et des raisons d'Etat, comme M. Dupin l'a avancé ; et Boéce (a) ayant été enveloypé dans le méme fait et mis à mort pour la méme causé, comme tous les historiens en conviennent, on ne peut regarder l'un comme martyr sans accorder à l'autre la méme prérogative (dà) M. Fleury avoue que Théodorie fit arréter le pape Jean, parce- qu'il le crut complice de Boéce, Hist. tom. VII, p. 286. MCCAIN ME E LEE TABLE DES MATIÉRES * DE LA PREMIÉRE PARTIE DE L'HISTOIRE DE BOECE. A Acaee, patriarche de Constantinople, recoit et agit pour faire recevoir l'Enotique de Zénon, 154. Il fait arréter leslégats du pape Félix, 153. Est condamné et excommu- nié par deux fois, 154, 158. Ses crimes, 181, 182, Est justi- fiémal à propos par M. Dupin, et reconnu criminel par M. Nicole, 183 et suivantes. Ataric, gendre de Théodoric, 14. Ses différends avec Clovis, sa défaite, 71, 72. Aibin, faussement accusé par Cyprien, et défendu par Boéce, 261. '"J Amalaric, fils d'Alarie, est conduit en Espagne aprés la défaite d'Alaric, 73. : Amalazonte, fille de Théodoric, 313. Ses vertus, ibid. Elle gouverne le royaume d'Italie pendant la minorité de son fils Atalarie, ibid. Elle rétablitla mémoire de Boéce et de Symmaque, 313. Ses égards pour Rusticienne ; elle se démet de ses Elats en faveur de Théodat, 316. Sa mort tragique, ?óid. L'empereur Justinien la venge, 317. Anastase, pape. Ses soins pour procurer la paix de l'E- glise, 159 et suiv. Anastase, empereur, favorise les manichéens, 91. Sa conduite depuis qu'il fut élevé à l'empire, 160. Ennemi déclaré de l'Eglise, 161. Est frappé de la foudre, 164, Andrenique, préfet de Rome, favorise le crime, 102. Argolique, préfet de Rome, 95. Antioche, thé&tre de l'hérésie et du schisme, presque détruite par une tempéte et par le feu, 256. Arigerne (le comte), commissaire contre les magi- ciens, 129. Arles, sa résistance, 76. "Théodoric lui accorde des exemptions, bid. Les troupes de Clovis táchent de la sur- prendre et sont repoussées, 129, 76. Arles (évéques d'), légats-nés du pape dans les Gaules et en Espagne, 140. * [n hoc indice revocatur lector an numeros intra parentheses in textu opusculi praecedentis inclusos. Enprr. 1593 Arétas (saint), gouverneur de Négra, martyr, 927. Atalaric, petit-fils de Théodoric. I; lui suecéde dans le royaume d'Italie, 313. Sa mort, 316. Augustin (saint). Translation de ses reliques de l'ile de Sardaigue dans l'église de Saint-Pierre-au-Ciel-d'Or de Pavie, 319. Boéce, tidéle disciple de saint Augustin, 283. Avit (saint), évéque de Vienne, demande à Gondebaud, roide Bourgogne, une conférence avec les évéques ariens, 59. Elle lui est accordée, ibid. Suite de cette conférence, 60 et suiv. Sa sainteté éminente, 65. Il oflre de faire con- firmer la foi catnolique par saintJust, décédé depuis long- temps, ibid. et suiv. Avitus ('empereur), parent de saint Avit de Vienne, et de Boéce, 58. B Basile, sénateurromain, arrété et convaincu du crime de magie, 95. S'échappe de la prison déguisé en ermite, 97. Va trouver l'évéque d'Amiterne etle trompe. ll entre dans le monastére de saint Equice, 98. Il y est reconnu et chassé, 99, 100. Revient à Rome et y est brülé vif, 101. Basilisque usurpe l'empire d'Orient, 149. Les maux qu'il fait à l'Eglise, 150. Il est chassé du tróne, et Zénon rétabli, 151. Son supplice, 25i7. Bénéfice. Origine des bénéfices ecclésiastiques, 139. Benoit (saint), ami de Boéce, 241. Le recoit dans son désert de Sublac, 242. Boéce. Son portrait et sa naissance, 1, 2. Ses heureuses dispositions pour la vertu. Il est envoyé à Athénes, 5, 5. Il traduit en latin les meilleurs auteurs grecs ; il excelle daus la prose et dans les vers, 6. Mort de Flavius Boéce &on pére, 8. Retour de Séverin Boéce d'Athénes à Rome, 13. Il entre dans l'alliance de Festus et de Symmaque, ibid. Il est déclaré patrice ; quels étaient ses ancéires, 14, 15. Son éloignement des emplois publies, ibid. ll épouse . en premieres noces Elpis, fille de Festus, 16. En secondes noces Rusticienne, troisiéme fille de Symmaque, 20, 21. Il porte la parole à Théodoricau nom du Sénatlors de son entrée dans Rome, 22, 23. Il prononce le panégyrique de 'Théodoric pourla premiere fois, ibid. Et pourla seconde, 243. Il faitun festin magnifique à Théodoric et à ses trou- pes. Sa modestie dans cette occasion, 24. Théodorie le fait maitre du palais et des offices, 25. Ses occupations ordi- naires, 30. Il renonce à tous les plaisirs, 31. Son applica- tion continuelle aux affaires et à l'éLude, ibid. Ses pre- miers ouvrages, 32, 33. Description de sa bibliothéque, 91. Il e'adonne à l'étude de la théologie, et à quelle fin, 33. Suites heureuses de ses ouvrages, ibid. Humbles sen- timents qu'il a de lui-méme et de ses ouvrages, 44. Il excelle dans les mathématiques et dans la musique, 50. Il travaille à des hydrauliques et à des cadrans pour le roi de Bourgogne, par ordre de Théodorie, 52, 53. Il s'inté- resse beaucoup à la conversion des Bourguignons, 66, 61. Ses priéres sont exaucées dans la couversion de Sigis- mond, ibid., 70. Il dissuade Théodoric de déclarer la guerre à Clovis, 75. Lui prédit que l'événement n'en sera pas heureux, ibid. Est raillé par Théodorie, 16. L'événe- . ment fait connaitre la sagesse de ses conseils, 77. Ses em- -. plois ordinaires à la cour, 87, 88. Son zéle pour la pureté de la foi et des mceurs, 88. Il fait chasser les magiciens de Rome, 89, 90 et suiv. Il sollicite Théodoric contre les ma- giciens obtient des ordres rigoureux n'il fait exécuter avec beoucoup de vigueur, 94 et suiv. Il est nommé con- sul, 107. Il continue ses traités de Philosophie, 107, 108. Honneurs extraordinaires rendus à son consulat, 110. Son désintéress-ment et sa charité envers les pauvres, 117. Ses maximes sur l'obligation que les grands ont d'imiter Jésus-Christ, et en quoi principalement, 118 et suiv. Il s'expose pour le soulagement des provinces, et défend avec beaucoup de zéle la cause des pauvres en présence de Théodoric, 120, 121. Il fait cesser plusieurs exactions sur le peuple, 122. Il s'oppose aux entreprises injustes des courtisans de Théodoric, 123, 124. Il refuse le consu- —.— Jatpourla seconde fois,elfaitnommerses deux fils enfants consuls, 212, 213. Sa magnificence dans cette occasion, tbid. Il exerce le consulat de ses deux fils avec Symma- que d'une maniére trés-glorieuse, 216. Ou leur élévedes statues dans Rome, 300, 313. Quels furent les enfants de Boéce et leurs noms, 212, 213. Il public sa profession de foi, 185 et suiv.Ses sentiments touchant la persécution de Douneas, 229 et sniv. Progrésadmirables qu'il fait dans la vertu, 232. Son zàle pour la défeuse du patrice Paulin, in- justement ópprimé, ibid. Son zéle pour la défense de la justice et de la foi catholique, 234 et suiv. IJ est calomnié — Aet disgracié pour la premiére fois, 235. Il est rappelé à la - eour et fait préfet du prétoire, 936. Ses humbles senti- ments dans sa plus grande élévation, 239. Son amour pour la retraite, 241. Il en fait de fréquentes sous saint Benolt OPUSCULI PRAECEDENTES INDEX ANALYTICUS. 1594 dans le désert de Sublac, 212. Tl vient à Vérone pour 1a défense d'Albin et du sénat,accusés par Cyprien, 262, 263. Il parle à Théodoric avecune extréme liberté pour la dé- fense des accusés, et lui fait connaitre l'injustice de Cy- prien, 263, 264. Cyprien l'aceuse d'avoir conspiré contre l'Etat, 267. Théodoric le fait arréter, 275. Le sénat le con- damne à l'exil, 276, 279. Injustice de cet arrét, ibid. On refuse de l'éconter dans ses faits justificatifs, 281. Sa fer- meté et sa patience daus la prison, 282. Il est conduit à Pavie, 282. Ses oceupations dans la prison, 282, 290. ll y compose plusieurs ouvrages, ibid. Il estcondamné à mort par ordre de Théodorie, 285. Transféré au cháteau de Cal- vence, 293. Il est mis à la question, 298. Il est chargé de plusieurs crimes dont il est justifié, 294, 296 et suiv. Sa mort, 299. Sa justification, dot, 302. Sa sépulture, 303. Les honneurs qu'on lui arendus en différentstemps aprés sa mort, 304 et suiv. ll est justifié par Théodoric méme, 301,308. Son corps est levé de terre par l'ordre du roi Luitprand, et par Pierre, évéque de Pavie, 321. Premier mausolée qu'on lui dresse, :57d. Tradition constante de l'Eglise de Pavie sur les circonstances de son martyre, 325. Son culte autorisé dans l'Eglise, 328. Honneur qu'on lui rend comme à un martyr, 325, 327, 328. Bonié. Différents degrés de bonté dans les créatures, 84. Leur bonté n'est point aecidentelle, mais imbibée dans leur essence, 86. En quoi elle différe de la bonté de Dieu, 86, 87. Bourgogne. Etendue du royaume de Bourgogne, 56. Habité partrois différents peuples de différentes religions; leurs mceurs barbares, 59 et 56. C Cabaon défend Tripolicontre Trasamoud, 217. Invoque le Dieu des chrétiens, 218. Défait les Vandales, 219. Cat, roi des Lassiens, 223. Il vient. à Constantinople recevoir de l'empereur Justin l'investiture de ses Etats, ibid.lly recoit le baptéme ; il épouse Valérienne et est renvoyé dans ses Etats avec de riches présents, 224, 225, Célianus, sénateur romain, commissaire nommé contre les magiciens, 96. Césaire (saint), évéque d'Arles, accusé de félonie pár ses ecclésiastiques.EnvoyéàThéodoric chargé de chaines, 129, 130, 137. ll arrive à Ravenne, fait connaitre à Boéce son innocence, 131, 132. Il est présenté à Théodoric et recuavec beaucoup d'honneur. Théodoric tremble a son entrée, 133. Il lui fait des présents, 134. Le saint les dis- tribue aux pau vres. 135.Il guérit par sa priére un homme prés d'expirer, 135, 136, Il vaà Rome à la sollicitation de Boéce, 137. 0nlui rend degrands honneurs, 138.]l obtient du pape plusieurs gráces et des réglements pour les Egli- ses de la dépendance, 139, 140. Chalcédoine. Concile de Chalcédoine assemblé contre Eutychés, 38. Il condamne cette proposition d'Eutychés : Jésüs-Christ est de deux natures, mais il ne subsiste pas en deux natures, Zbid. Il use de beaucoup de modération envers les évéques prévaricateurs, mais dépose Dioscore patriarche d'Alexandrie, 144. L'empereur Marcien le fait recevoir de toutes les Eglises, 145, 146. Clotilde (sainte), ni&ce de Gondebaud, réservée pour &tre l'épouse de Clovis, 58. Clovis, premier roi chrétien ; ses liaisons avec Théodo- ric ; il demande un musicien à Théodorie, 50.Sa puissance redoutableà Théodorie, ibid.Nom propre de la famille de Clovis, 51. Mésintelligence de Clovis avec Alaric.71. Il se réconcilie avec lui par les soins de Théodoric, ibid. Nou- . velle rupture de Clovis avec Alarie, 72. 1I lui déclare la guerre, défait son armée et le tue de sa propre main, 73 , et suiv. Cométe extraordinaire qui parut en 525, 257. Conférences publiques ordinaires à Rome, et à quelle occasion, 40. Elles donnent lieu à Boéce de composer son traité des deux natures et d'une personne en Jésus- Christ, 42. Conférences desévéques catholiques de Bourgogneavec les évéques ariens, 61 et suiv. Les hérétiques y sont con- fondus, ibid. Conigaste,favori de Théodoric, 123. Sesex actions, 2bid., 124. Est aceusé par Boéce devant Théodorie, 124, 125. ll devient accusateur de Boéce, 266 et suiv. Voyez Tri- uilte. : Consolation de la Philosophie, le plus excellent des ou- vrages de Boéce, 290. En quel temps et ou il a été com- posé, 291. Cymériens, nouvellement converti à la foi, 142. Cyprien, référendaire de Théodoric, 261. Son avarice et ses mauvaises qualités ; accusateur d'Albin, 262. Est le principal persécuteur de Boéàce, 262 et suiv. Cyrille (saint) d'Alexandrie, Quelques-unes de ses 1595 expression dangereuses touchantle mystére de l'incarna- tion, 35, 36. D Décius, sénateur romain, commissaire contre les magi- ciens, 96. Décoratus, aesesseur de Boéce. Ses mauvaises qualités, 237, 278. Dioscore, patriarche d'Alexandrie, présideau faux con- cile d'Ephése. Ce qu'il y fait, 143. F:st excommunié el exilé à Caugres, 146. Dounoas, juifs, s'empare du royaume d'Emair, 226. Sa cruauté contre les chrétiens, 227. ll surprend la ville de Negra, fait mourir saint Arétas, qui en était gouverneur, avec une infinité de chrétiens ; est l'auteur des fosses, 227, 228. Est pris pour l'Antechrist, 229. Est défait par Elesbaon et par les troupes de Justin, 230, 231. E Elpis, premiére femme de Boéce. Ses qualités, sa mort et son épitaphe, 16, 17. Elurus, faux patriarche d'Alexandrie, exilé par Léon, rétabli par Basilisque, 149. Empire romain. Eat oü il était lors de la naissance Boéce, 3, 102, 103. Ennode (saint), évéque de Pavie, écrit à Boéce eur son consulat, 111. Ce qui se passe entre lui et Boéce, son pa- rent, au sujet d'une maison qui leur appartenait en com- mun, 115 et suiv. Son apologie pour le pape Symmaque, 111. Chef d'une célébre légution du pape Hormisdas à l'empereur Anastase, 163. Enotique de Zénon, ce que c'est, 153. Souléve toute l'Eglise catholique, 154 et suiv. Eyhése. Brigandage d'Ephése, 38. Ses suites fácheuses, 143. Epiphune, patriarche de Constantinople, son respect pour le pape Jean, 260. Equice (saint), abbé de grande réputation et d'un fa- meux monastére, 98. Euphémie (impératrice). Sa piété et son zéle pour la foi catholique, 248, 249. Eutaric, gendre de Théodoric : ses mauvaises qualités, 128. Eutychés. Seserreurstouchant l'incarnation du Verbe, 36. Troubles qu'elles exeitent, 37. Est eondamné dans le concile de Cbalcédoine, 38, 143. Excommunication.Les Eglises d'Orients'excommunient l'une l'autre, 159. Quelques-unes excommunient le pape saint Léon. F Féliv, successeur du pape Simplice, 154. Il envoie des légats à Zénon, 155. Ils sont traités indignement, 156. Il excommunie le patriarche Acace, 158. Dresse des mé- moires instructifs sur son affaire. Sa mort, 159. Féliz, prétre envoyé par le pape Félix à Conatantino- ple, 157. Il s'échappe de la prison, ibid. Ferrand, diacre de l'église de Carthage, écrit pour la défense des moines de Scythie, 197. Festus, chef du sénat, 13. Ses excellentes qualités, ibid. Pére d'Elpis, premiére femme de Boéce, 16. Foi (la) et la raison doivent concourir à l'affermisse- ment dela vérité, 80. Défendue par les écrits de Boéce, et eccllée de son sang. Voyez Boéce. Fulgence (saint). Son origine, ses premiers emplois, 26, 21. Est présent à l'entrée de Théodoric dans Rome ; ses sentiments en cette occasion, 28. ]l renonce au monde, ibid. Il écrit pour la défense dela proposition des moines de Scythie : Un dela Trinité a souffert, 16, 197. Ses trai- tés de piété adressés à Proba, 20, Ses sentiments et ses éerits touchant la gráce et la prédestination. Ses réponses au prétre Jean. Voyez Ja seconde partie dans l'éclaircisse- ment sur Fauste de hiez, 258, 264 e£ swiv. G Gee (sainte), fille afnée de Symmaque ; sa pénitence, 48, 19. Gaudence et Opilion, deux scélérats ennemis de Boéce. Voyez Opilion, 214. Gélase, pape, ee plaint des désordres de Rome, 102.Son décret sur les livres apocryphes. Voyez la seconde partie, 254 el euiv. Gerbert, depuis pape, fait des vers à la louange de Boéce, 326 et suiv. Germain (saint) de Capoue, chef de Ja légation du pape Hormidas en Orient, 177. Gilbert dela Porrée.Ses différents commentaires surles APPENDIX AD BOETIUM,. 1596 ouvrages de Boéce, 143, 144. Voyez auesi la seconde par- tie, 28, 29, 30, 43, 44. Gistic, fils naturel d'Alaric, reconnu roi aprés la défaite de son pére, 73. Théoddric le fait mourir, 71. Gondebaud, roi de Bourgogne, arien,57, 58. Sa cruauté, ibid. Il prie saint Avit de le réconcilier à l'Eglise. Saint Avit le refuse, et pourquoi, 68, 69.1] meurt dansl'endur- cissemenut, ?6id, Dissertation eur la réconciliation des hó- rétiques par i'onction du cbréme, qu'ildemandait à saint Avit. Voyez la seconde partie, 78. Goths(les) se rendent maitres de l'ltalie, 4 et suiv.Leur naturel féroce et barbare, 102, 103. H Hebdomaces. 'Traité des Hebdomades de Boéce, 82. Dif- férente explication de ce terme, ibid. Hérétiques. Leurcaractére, 445. Contenus parla crainte, se soulévent dés qu'ils n'ontplusrien à apprébender, 148. Excés qu'il commirent contre Protérius, 147. Parti héré- tique, toujours redoutable dans un Etat, doitétre étouffé dans sa naissance, ibid. Hildéric, successeur de Trasamond, 220. Est favorable aux catholiques, ibid. et suiv. Rappelle les évéques exi- 'lés, 291; Hormisdas, pape. Son élection, 142. Son union avec Boéce,qui le sollieite pour laréunion des Eglisesd'Orient, ibid. Ses difficultés sur la réunion, 172, 173 et suiv. Est appelé à Ravenne par Théodoric,176.Est déterminé d'en- voyer à Constantinople une légation célébre pour ter- miner l'affaire de la réunion, 177. Instruction qu'il donne à ses légats, ibid. J Jeon, archidiacre de Rome, ami particulier de Boéce, 41. Boéce lui adresse plusieurs traités. Estime particu- liére de Boéce pour lui, 80. Il prie Boéce de répondre à la difficulté proposée par un manichéen sur la bonié de l'étre, 81. Il suecéde au pape Ilormisdas, 246. Son zéle pour la gloire de Dieu, 26?d. Résistance qu'il fait à Théo- doric dans l'affaire des ariens. 253.Sa conduite dans cette occasion. Il est envoyé à Constantinople, ;56id. Prodiges extraordinaires arrivés au temps de son départ, ibid. Honueurs extraordiraires qu'on lui rend à son entrée à Constantinople, 259. Evénements miraculeux qui le ren-- dent recommandable, ibid. 1l célébre l'office de Páques dans l'église de Constantinople, selon le rit latin, et y couronne l'empereur Justin, 259, 260. Son retour en Ita- lie. Voyez laseconde partie, 273 et suiv. Il est arrété par l'ordre de Théodoric, ibid. Sa mort, précieuse aux yeux de Dieu, Zbid., 983 et suiv. Jean, patriarche de Constantinople, zélé catholique, 166. 167. Publie le concile de Chaleédoine, 168. Tra- vaille avec beaucoup de sagesse à la réunion de l'Eglise d'Orient avec celle d'Occident, 169, 4170 et sniv. Conclut la réunion, 179. Envoie des présents au pape Hormis- das, 180. s Justin, empereur trés-catholique, succéde à Anastase. Son zéle pour la pureté de la foi et des maurs, 165. Ii iravaille avec zele à faire cesser le schisme d'Orient, 168, 170 etisuiv. Envoie demander au pape Hormisdas la réunion des Eglises, 172. ll recoit avec beaucoup d'hon- neur le roi des Lassiens et le tient snr les fonts de baptéme, 225 et suiv. Ses édits contre les hérétiques et les magiciens, 247. Il en excepte les ariens en considé- ration de Théodoric, ibid. Il cn fait de nouveaux contre eux à la sollicitation du pape Jean et de Boéce, 248, 249, Justinien (le comte) se déclare contre les moines de Scythie, 192. Ennemi secret du comte Vitalien, 190. Accusé d'étre l'auteur du meurtre du comte Vitalien. Change de sentimentdepuisla mort de Vitalien, et prend la défense des moines de Scythie, 204, 205. Poursuit à Rome la définition dela proposition : Un dela Trinité à souffert, 206. Succéde à Justin dans l'empire, et fait dé- clarer Ja proposition catholique. L Lussiens (les). IHIs embrassent la foi de Jésus-Christ,222. Léon(empereur) succéde à Marcien, 148. Chasse Elurus d'Alexandrie, et bc la foi catholique, 140. Lombards. Etablissement deleurroyaumeen Italie,318. Ils embrassent la foi de Jésus-Christ, 319. Piété de leurs rois, ibid. Ils fondent l'église de Saint-Pierre-au-Ciel- d'Or dans Pavie, «bid. Luitprand, roi des Lombards. Sa piété, 519. Sa sépul- ture, 322. Fait transférer le corps de saint Augustin à Pavie, et lever de terre celui de Boéce, 321. Lyon, capitale du royaume de Bourgogne, 59. Les évó- ques &'y assemblent pour Ja féte de Saint-Just, ibid. 1597 M Magiciens (les) chassés de Rome, 94. Quelques séna- teurs aecusés de magie arrétés. Leur proces, 03 et suiv. Manichéens chassés de Rome, 91. Leurs livres et leurs "simulacres brülés publiquement, ibid. Mesures. Poids et mesures réformés par Boéce, 49. Sen- timents des anciens sur les douzesonces de la livre, ibid. Moines de Seythie, troubleut la paix de l'Eglise, 189. Leur opinion partieuliére sura Trinité,ib:d. Leur propo- sition : Un de (a Triuité est incarné et a souffert, est exa- minée et rejetée, 190. Ensuite approuvée, 207, 208. Leur conduite à Rome, 193, 201. Leurs écrits, 202, 203. Ils ex - citent de nouveaux troubles sur les matiàres de la liberté et de la gráce, 208, 209. Attaquent l'évéque Possesseur et les écrits de Fauste de Riez, ibid. Voyez la seconde partie. Eclaircissement sur Fauste de Riez, 228 et suiv. Monge (Pierre), patriarche d'Antioche, recoit l'Enoli- que de Zénon, 149. Est chassé d'Antioche, 152. Est élu patriarche d'Alexandrie, ihid. Chassé du siége d'Alexan- drie, et rétabli par l'empereur Zénon, i£^id. Monnaie altérée. Occasion aux troupes de Théodoric de se mutiner, 46. Boéce est chargé de la réformer, 47. Va- leur du son d'or,48.Sentiments des anciens sur la rondeur et les autres qualités de la monnaie, 49. N Nestorius. Son hérésie. Difficulté de trouver destermes pour exprimer l'union des natures en Jésus-Christ sans diviser la personne,en est l'origine, 35 et suiv.Condamné au concile d'Ephése, ibid. 143. Boéce écrit contre ses er- reurs, 42, 43. Voyez la seconde partie, 8 et suiv. 0 Odoacre s'empare de l'Italie, 9. Opilion et Gauderce, insignes brigands, 271. Leur pu- nition, i^id. et suiv. Obliennentgráce en sejoignant à Cy- prien, et deviennent témoins contre Boéce, 212. Othon III (l'empereur) fait élevec un nouveau mauso- lée à Boéce, 326. P , Paulin, patrice, opprimé parles courtisans de Théodo- ric, 322. Ses différends avec Festus et Symmaque, 323. Défendu par Boéce contre l'oppression des courtisans de . Théodoric, i^id. Perse. Cabas, roi de Perse déclare la guerre à Justin, 225, Cat, Tributaire des Perses, 223. ... Philosophie. Boéce compose un cours de philosophie, 103. Ses vues dans cet ouvrage. Défauts qui se trouvent dans la Philosophie d'Aristote, 105. Division de la Philo- sophie de Boéce, 105, 106. Voyez la seconde partie, 154, 155 el suiv. , Préfecture du prétoire.Son institution, 236. Est une ma- gistrature civile, ió2d. Et une charge militaire, tbid. Prétextat, sénateur romain, convaincu de magie, 95. S'échappe de la prison et disparait, 97. Proba (sainte), seconde fille de Symmaque, 20. Protérius, élu patriarche d'Alexandrie à la place de ' Dioseore, 147. Il est massacré dans le baptistére par les hérétiques, 147, 148. R Romains. Ils signalent leur zéle contre les magiciens, 101. Rome. Désordres de Rome, 9, 102, 103. Elle se soumet M arement à Théodoric, 21, 22. Est saccagée par To- me at. ped Rustizienne, troisióme fille de Symmaque, seconde femme de Boéce. Ses vertus, 20, 21. Sa fermeté dans les disgráces de son mari, 284. Elle renonce au monde et à ses biens aprés sa mort, et fait de grandes aumónes, 306. Elle est protégée par Amalazonte, 313, 314. Elle est per- séculée par les ennemis de Boéce, qui demaándent sa mort, 315.Sa fermelé dans cette occasion. Elle est réduite àla mendicité dans le saccagement dé Rome, et conduite -à Tótila pour étre condamuée à mort, 113. Totila respecte sa vertu et la renvoie avec honueur, ibid. S Salofaciole, patriarche catholique d'Alexandrie, 149. Est chassé de son siége par Zénon, ibid. à Reda de l'Eglise de Rome aprés la mort d'Anas- . tase, 12. Schisme (grand) d'Orient, 143. Son origine et ses pro- grés, ibid. et suiv. jusqu'à lu pag. 105. Son extinction, 166 pwquwà 185. c OPUSCULI PRJECEDENTIS INDEX ANALYTICUS. 1598 Sigismond, roi de Bourgogne. Sa conversion 70, Ses vertus, ibid. Sa pénitence et sa mort. Sirmond (le P.), savant jésuite, donne au publie les mémoires laissés par le pape Félix, 159. Ses notes sur Eunode, 40, 216. Souverain. Toutes leurs actions importantes, méme leurs divertissements, 53. Substance. Sa nature invisible sans les accidents dont elle rst revétue, 106. Symmaque, pape. Son élection confirmée par Théodo- ric, 12. Il aecorde de grands priviléges à saint, Césaire d'Arles. S'oppose à l'ambitiou de quelques évéques des Gaules qui s'arrogeaient de nouveanx droits sur les Eglises voisines, 140, 141. Sa mort, ióid. Symmaque, sénateur romain, beau-pére de Boéce. Ses verius, 13, 14. Est fait chef de la commission pour juger les sénateurs aecusés de magie, 93. Sa fermeté dans les disgréces de Boàce, 84, Son zele pour la fo? catholique ; il est arrété par l'ordre de Théodorie, 300. ''héodorie le fait mourir dàns sa prison, ibid. Dieu venge sa mort, 307, 308. Il est honoré comme un saint martyr à Ravenne. Voyez, seconde partie, la Dissertalion sur l'année de la mort de Boéce, 176. T Tertulle, sénateur romain, ami de Boéce, compagnon de ses retraites dans le désert de Subl'c, 242. Théouoric. 1l est envoyé en Italie par Zénon, 10. Il con- tribue au rétablissement de Zénon, quile comble de bien- faits, 10, 11. Il se rend mattre de l'Italie. Ses boanes qua- lités, Son éducation, ibid. Il est fait juge dn schiame de l'Eglise de Rome aprés la mort d'Anastase, 12. Il décide en faveur de Symmaque, ibid. Il entre triomphant dans Rome, 22.Honneurs qu'on lui rend, ibid. Sa pompe,ibid. Ses libéralités et sa magnificence, 23. Sa conduite dansla gouvernement d'Italie, 95..Ses lettres à Boéce, 48, 50, 55. Ses lettres à Clovis, monuments glorieux à la France, 51, 52. Il envoie dea ambassadeurs à Clovis, ?5/d. ll dé- clare la guerre à Clovis, 74.Il envoie des tronpes dans les Gaules, sousla conduite d'Ibba, 75. Succés de sa premiere campagne. 76. Mauvais succés de la seconde campagne. Il rappelle ses troupes des Gaules, 77. Il. réunit à son royaume d'Italie ce qui restait daus les Gaules à Amala- r16, eon petit-fils, ibid. Ses égards pour les catboliques au - commeucemenut et dans le cours de son régne, 244. Il chauge de conduite tout d'un coup à leur égard, les der- - niéres anuées de 8a vie, 245. Ses emportements contre Justin à l'occasion desédits publiés contre les ariens,250. Il fait de grandes menaces aux Catholiques, 252. Fait ve- nir le pape Jean à Ravenne, et l'envoie avec des éóvéques et des sénateurs à Constantinople, demander la liberté de conscience en faveur des ariens, 953, 254 et suiv. Mena- ces qu'il fait au pape Jean, 256. Il fait arréter Boéce pri- sonnier et plusieurs sénateur de distinction, 260. Fait condamner Buéce à la mort, 288.Sa eruauté envers Boéce, Syuimaque, le pape Jean et d'autres personnes de distine- tion, ibid. et jusqu'à la page 306. Dieu. en lire ven. geanoe, 307. Il avoue son crime et s'en Eam en mou- rant, 307, 308. Sa mort tragique, depuis 30 jusqu'à 341. Sa haine contrelesecatholiques paratt partieuliérement en voulant livrer leurs églises aux ariens, 309, 310. Sa sé- pulture, 311. Y Totila appelé par les Goths en ftalie ; il saccage Rome, 317. Trasamond, roi des Vandales, vient, assiéger Tripoli, 917. Sa mort tragique, 221. Il fait connaitre à la mori plus que jamais sa haine contre les catholiques. Triguille, intendant de la maison de Théodorie, el Co- nigaste ; leurs injustices, 124. Boéce se déclare haute- ment contre et en arréte le cours, 125 et suiv. Ils se joi- gnent à Cyprien pour faire périr Boóce, 266. Trinité (sainte). Si dans la sainte Trinité le Pere, le Fils et le Saint-Esprit peuvent &tre aflirmés substantiel- lement de la Divinité, 78. 'Traité de Boéce aur cette ques- tion, 79, 80. Voyez la seconde partie, 27 et suiv. La Tri- hité est un seul Dieu, el non pas trois Dieu. Voyez la ge- conde partie, 33 et suiv. Tuniques des diacres ; leur forme ancienne, 140. y Vitalien (le comte), zélé catholique, prend les armes contre l'empereur Anastase pour la défense des catholi- ques, 161. Se déclare le protecteur des moines de Scy- thie, 192, Sa mort tragique, 199. Vitalle, év&éque d'Eméze, légat du pape Félix à Cons- tantinople, 155. 1l est fait prisonnier, 156, Sa constance dans les mauvais traitements que l'emperear Zénon et le patriarche Acace lui font souffrir, ibid. Il se laisse séduire 1599 par leurs caresses et par leurs présente, 157. Sa chute et sa déposition, ibid. 3 Qs Volusien, sénateur romain, commissaire contre les ma- giciens, 96. Watin. Son 188. édition des Opuscules de Boéce en 1656, Z Zénon, empereur, succede à Léon. 110, 111. Faiblesse de son regne, i6id. Est chassé par Basilique, 149. Il ap- pelle les Ostrogoths à son secours, qui le servent utile- ment sous la conduite de Théodoric, 10. ll envoie Théo- doric en Italie, ibid. Il est rétabli sur le tróne, 151. TABLE DE LA SECONDE PARTIE Analyse du traité Des deux natures et d'une personne en Jésus-Christ, contre Eutychés de Nestorius, à Jean, diacre de l'Eglise de Rome, 8. Analyse du traité intitulé, Si le Pére, le Fils et le Saint-Esprit peuvent étre affirmés substantiellement de la Divinité, à Jean, diaere de l'Eglise de Rome ; et quelques éclaireissements sur cette difficulté, 27. Analyse du traité de la. sainte Trinité à Symmaque : Commení la Trinité est un seu! Dieu et non pas írois Dieu, 33. INDEX GENERALIS 1600 - Analyse des cinq livres de la Consolation de la Philoso- phie de Boéce, 45. Analyse du premier livre, 46. Analyse du second livre, 5T. Analyse du troisiàme livre, 6T. ; Analyse du quatri&àme et du cinquiéme livre, oü il traite du hasard, du destin, de la fortune, de la aivine provi- dence, de là prescience de Dieu, et de la liberté de l'homme et. de l'éternité, 73 et suiv. jusqu'à la page 116. Ana!yse des Mathématiques de Boéce, 122. Analyse du premier livre de l'Arithmétique, 123. Analyse du second livre de FAM Bnasu ue 184. Ana(yse des cinq livres de Musique de Boéce, 137. Analyse des deux livres de Géométrie de Boéece, 150. Analyse de la suite des ouvrages de Boéce, 154. Dissertation sur l'année de la mort de Boéce, 167. Dissertation théologiquesur ces paroles de Gondebaud, roi de Bourgogne, à Saint Avit, évéque de Vienne : Don- nez-moi en particulier l'onction du chréme, 118. Eclaircissemenls sur Fauste, évéque de Riez, et sur sa doctrine, 228. Eclaircissements sur le sentiment d'Anastase le Biblo- thécaire, et sur celui de M. Dupin, touchant la conduite du pape Jean avec le roi Théodoric, dans l'ambassade ' dont il fut chargé de sa part vers l'empereur Justin, 273. Eloges de Boéce, 164 et suiv. Examen du sentiment de Glareanus sur l'auteur des li- vres de la Consolation de la Philosophie de Boéce, 117. INDEX GENERALIS IN OPERA BOETII — (Numeris ad praecedentem tomum revocantibus litteram | praemissimus : coteri ad hunc tomum pertinent.) A. Abaci ratio, I, 1333. Accidens quid ? 912. Accidens et proprium quid commu- .ne habeant, 156. Accidens omne inest subjecto, 170. Accidene sine substantia non con- Slat, 9. Accidens in novem partes dividitur, 14 Accidens aliud alteri non inest, 359. Accidens dicitur de multis, 93. Accidentis in subjecta divisio, 877. Accidentis divisioin accidentia, : bid. Accidentis inseparalis exempla, 51. Accidentis separabilis exempla, 25id. Accidentis et proprii differentia, 157. Accidentis definitio, 55, 56. Aceidentis divisio, tbid. Accidentis utilitas, 12. Accicentis tractatio. 132. Accidentis definitio, 2bid. Accidentis divisio, Z5id. Accidentia separabilia et insepara- bilia qua ? 119. Aecidentia facile construuntur, 993. Aceidentia in individuis principali- ler, deinde in speciebus sunt, 28, 29. Accidentium argutice quo pacto di- l]uende, 1032. Accidentium in definitionibus nul- lus est usus, 12, 16, 17. Actu existentia e&terna sunt, 381. Actu nihil est infinitum, 620. Adam absque mare et femina crea- tus, 1394. Adam sine escis vivere potuit, 1411. Adam ante peccatum mortuinon fuit obnoxius, 1352. Adjuneta quae ? 1073. Adjunetis (ex)adjuncta perpendun- tur, 1075. 2 Adverbium nominis loco ponitur, 96. Adversa quz ? 1120. ZEgritudo sanitati contraria, 279. JElia Sanetia lex, 1062. ZAEneas ab Anchise natus, 22. JAEqualie que sint, 45. ZEqualiaad aliquidpreedicantur,227. (irauous eumdem eventum habent, 6. Z4Equivocum significationibus suis definiri potest, 454. JEquivoca quid ? 14, 21, 190. J4Equivoca per translationem non fiunt, 166. ZBquivoce dicitur de subjecto omne quod subjecto inest, 190. AEquivocorum tractatio, 167. JEquivocorum divisio, 880. ZEquivocatio non solum in nomini- bus,sed et in verbis locum habet 163. Aeris intemperies studiosis nocet, 1223. ZEtas omnis musices delectatione conjuneta, I, 1170. Z*thiopis nigredo accidens insepa- rabile, 132. ZEthiopum alii nigri, alii nigriores, alii nigerrimi inveniuntur, 157. Alffecta quid ? 1064. Affectionum genera ad relationem, species vero ad qualitatem referun- tur, 59. Affectorum natura, 1063. Affirmatio et negatio quid ? 271, 316. Affirmatio et negatio uudefiant, 341. S Bue unius negalionis una est, 5. Affirmat. et negat, sub enuntiatione tanquam genere comprehenduntur, 401. Affirmatio una, uni negationi oppo- nitur, 483. ! i Affirmatio (quod) ponit, negatio au- fert, 461. c ue j A RrmeHO omnis vel vera vel falsa, 80. Affirmatio et negatio, vel verum vel falsum in se continet, 279. Afürmatio privatoria quae ? 601, Aflirmatio et negatio omnis definite vera est vel falsa, 330. Affirmatio et negatio enuntiationis species, 2095. Affirmatio et negatio contradictoria opponuntur, 322. Affirmatio negationi opponitur,et e- contra, 317. Affirmatio et negatio simul vere es- 8e non possunt, 350. Affirmatio et infinito nomine bene fit, ibid. Atfirmatio sive ex finito siveinfinito nomine fiat, nil refert, 351. Affirmatio simplex, 534. Affirmatio aliam rem de alia predi- cat, 455, 451. Afürmatio cum complexione effer- tur, 278. Affirmatio una quid ? 483. Affirmationis et negationis elemen- ta, 398. Mi Emeuohia unius,negatio duplex, Agrimensorum nomina, 154. Albinus preceptorem Grillum ver- berat, 1226. Alteritas pluralitatis principium, 1249. Alteratum quid ? 119. Amantium ire amoris redintegratio est, 1297. Amphibologie modi tres, 1010. Anadiplosis sive geminatio syllo- gismorum, 679. Analyticorum Aristotelis inexplica- bilis caligo, 540. "Avayxaiov quot modis dicatur, 76. Andronicus senex diligentissimus, et ejus de divisione sententia, 875. Andronici de interpretationis libro sententia, 397. Andronicus diligens librorum Aris- totelis judex, ibid. "AvOpurzóc écct peupóxoopioc, 906. "Avppoop.opütca. Deum corporalem esse imagiuati sunt, 1400. Angulus circuli quid ? I, 1312. Angulorum genera ? I, 1307. Angulus planus quid ? zbid. Angulus rectilineus quid ? ibid. Anguli :&quales qui, I, 1307. Angulus acutus quid ? ibid. 1601 Angulus obtusus quid ? ibid. Animi conceptionum duplex mo- dus, 1316. Animo multa separantur que actu separari noa possunt, 1311. Anima et vita non idem, 1013. Anima humana in divinitatem non mutata, 1350. Anima substantia incorporea, 1400. Anime omnes secundum speciem eidem, 283. Anima vegetativa triplex vis, 11. Animal homine prius, 284. : Animal omne autsanum aut aegrum, 75. Animalis definitio, 16, 34. Animalis differentia prima, 755. Animalia muta voces habent, 419. Animalia quibus rebus subjecta, 508 Antecedens in proportione hypo- theticis quid ? 835. Antecedens ubi, ibidem et conse- quens, 1076. Antiqua qu& dicantur, 283. Aporema et syllogismus dialecticus eontradietorius idem, 1003. Apotome major quam quatuor com- mata, et miaor quam quinque,I,1243. Aqua actu ealida, potestate frigida esse potest, 512. ZEquivocationis modi tres, 1010. Arbitrio libero nonomnia fiunt, 512. Arbores quibus subjecta rebus, 508. Archarum positiones, 1357. or aM liber de praedicamentis, 162. Argumentum facit fidem, 1047. Argumentum etargumentatio idem 1052. Argumentum et argumentatio non idem, 1113. Argumentum quid? 1041. Argumentum quo pacto fidem fa- ciat, 1050. Argumentum et questio non idem, 1055. Argumenta a personis et negotio in rhetoricis sumuutur, 1211. Argumenta locis inclusa, 1054. Argumentatio quid ? 1173, 1182. Argumentationis species dus, 1173. 1 pgaenttio etargumentumidem, 052. - Argumentationes sophisticz, 997. Argumentationes geminam viam ju- dicandi requirunt, 1045. Argumentationes ad disserendum . qui apte ? 996. Argumentationes ác£yvovuc, 1081. Argumentorum inveniendorum di- sciplina, 1043. . A Ariani proprias rationes theologicis negotiis immiscuerunt, 1255. Ariani negant Patrem et Filium ejusdem substantis esse, 1305. Ariani Trinitatis ordinem pertur- : bant, 1249. Ariopagus prodigus, 1227. Aristarchus grammaticus, 170. Aristoteles Peripateticorum dux, 86. Bee more suo mulla turbat, Aristoteles predicamentorum au- etor, 85. Aristoteles dialecticarum partium princeps, 1044. aote quomodo intelligendus sit, 9. Aristoteles omnes rea in duas partes dividit, 13. Aristoteles Peripateticorum prin- ceps, 491. AristoteliS lucida veritate nihil se- .renius, 1226. Aristotelis sernones propter eimili- tudinem obseurl, 363. Aristotelis de corporibus coelestibus sententia, 123. . Aristotelis stylus obscurus, 391. IN OPERA BOETII. Aristotelis liber de Decem Preedica- mentis, 78. Aristoteles nomine non est usus, 268. Aristoxenus rationi nihil sed tan- tum senaibus credit, 1287. Arithmetices laus, 1333. Arithmetica proportio, 1147. Arithmetica proprietas, 1170. Arithmetica medietas, 1146. Aritbmetica omnis aliis disciplinis prior, 1360. Arithmeticainter disciplinas mathe- maticas primum locum obtinet, 1081. Ars naturam imitatur, 1047, 1135. Ars et usus plurimum valent, 1169. Artes plurim: mendicant, 1226. Artes plurime negligentia perie- runt, 229. Artes doctrina percipiuntur, 410. Artibus in omnibus falsi gyllogismi sunt, 1017. Artifices ex instrumentis nomina ceperunt, 1196. Artifiees optimi ab insciis redar- guuntur, 1013. Assuerus. poeta, 1235. Athanas vir saug fidei, 1397. Auctor omnium rerum Deus, 1367. Auctores qui juvenibus inculeandi, qui secus, 1225. Auctoritas ad fidem faciendam re- quiritur, 1166. Audiendi modus, 1177. Auditus circa aures est, 268. Auditu carentia non [omnia surda dicuntur, 269. B Blanditia amicitie pestis, 145. Bona nostra magis diligimus quam aliorum, 1080. Bonum est omne quod est, 1311. Bonum malo ex necessitate contra- r.um, 280, 359. mionam ae malum contraria sunt, 968. Bonum omnia appetunt, 933. Bonus malus fieri potest, 276. C zniAd4m esse et czecilas non idem, 211. Caecitas praeter oculum non est,968. Calidum frigefieri potest, 276. Campanus in lib.Euclidis primo duo theoremata non recte demonstravit, 1302. Cantilenarum genera, 1189. Captiones nugationis, 1021. cr de false ex quibus locis fiant, 1016. Captiones secundum accid2ns,1010. Casus obliqui juncti verbis, oratio- nem perfeetam non faciunt, 425. Casus apud autiquos buid ? 167. Casus atque fortuiti eventus in iis qus raro fiunt locum habent, 1153. Casu non omnia fiunt, 513. Categorisie ad logicam pertinent, 14. Catholica religio quid de Trinitate sentiat, 1249. Catholica Ecclesia quid de duabus naturis in Christo credat, 1337, 1401. Causa facit definitionem, 1099. Causa efficiens quai ? 1078. 1 Causs pares jura paria desiderant, 041. Caussm ab effectis non separantur, 1079. Causarum status, 1209. Causarum dissimilitudo, 1149. Causarum genera duo, 1145. Choleriei proprietates, 1229. Chorde vel nervi quibus sideribus comparentur, I, 1191. indifferentis Chorde ad numerum planetarum, . I, 1183. » Chordarum nomina et addilio, I, 1183 1191. 1602 Chordarum ordo, 1189. Chorebus Athys Lydorum rex, I, 1183. Christus unus, 1397. Christus ante passionem partim ho- mo partim Deus, in passione totus homo, post resurrectionem tolus Deus fuit factus, Z5i4. Christus non humana lege homo factus est, 1409. Christus eur mortale corpus assum- pserit, ibid. Christus non assumpsit corpus ex homine sed e terra, quod deinde for- matum fuit in ccelo, 1395. Christus ex naturis duabus et in na- turis duabus est, 1350. i ivre verus homo et Deus est, tps Adami corpus assunipsit, Christus in passione verus Deus et homo, 1391. Christus ex duabus naturis constat, 1331, 1403. Christus ex virgine natus, 1391. Christi nomen in Scripturis gemi- natum, non invenitur, 1345. Christos duos esse affirmare insa- nia est, ibid. Cibus in studioso requiritur me- diocris, 1223. pez per pectus sonum emittit, Cireulus quid ? I, 1307. Circulus angularis, 1, 1349. Circuli diameter quid ? I, 1308. Circuli se invicem tangenles, 1,1312. Cireuli circulares demonstrationes requirunt, 753. Cireuli angulus, I, 1313. Circuli sector, ibid. Circuli portiones similes, ibid. Cireuli portio qua ? I, 1207. Cireumstanti: rei quae? 1290. Cireumstantiarum divisio, 1911. Circumstantie quse ? 1205. Codex geometricus, I, 1359. Codex quadruplex, bid. Celum semper movetur, 304. Cogitatione multa separantur que actu separari non possunt, 1311. Cognationes et affinitates ad unum aliquod eaput reduci possunt, 42. Cognoscere quid ? 713. Comessator quid ? 248. Comistio tribus modis fit, 1396. Comma in qua numeri proportione consistat, I, 1236. Commatis numerus, I, 1228. - Comparatio duplex, 1159. Compositum suis partibus poste- rius, 456. Complexiones dialecticorum qua- tuor, 174. Complexionum figura, ibid. Complexiones corporis humani,1229 , Compositum suis partibus definiri potest, 454. Compositio et divisio veritatem et falsitatem in se habent, A415. Commune multifariam dicitur, 164. Commutatio quid ? 292. Couceptiones animi in geometrica quas ? 1310. Conclusio quid ? 685. Conclusio propositionis medietas est, 668. Conclusio non propositio, 1024. Conclusio quid ? 1173, 1179. Conelusionis formatio, 1036. Conditionalium aut hypotheticorum PyUogsnene septem species, 1129, 1142. Conjecturalia constitutio, 1208. Conjugata quz? 1065, 1068. Conjugatorum eadem natura, 1069. Conjunctionum significatio, 394. interroganda ut 1603 Consequens ubi non fuerit, ibi nec antecedens, 1211. ] Consequens in propositionibus hypotheticis quid ? 835. Consequentia propositionum, 369. Consequentise quo pacto fiant, 368. Consequentiarum ordo, 369. Consequeutia quz ? 1076. Consequentie propositionum, 597. Consequentiarum regule, 682. Consiliallo quid ? 504. Gonsonantia quid ? I, 1173, 1176. Consonautia qus prima, I, 1194. Consonantia musicam modulatio- nem regit, I, 1172. Gonsonantie quomodo a Ptolemaeo slatulze, I, 1292, Consonantie musieg aure dijudi- cari possunt, I, 1283. GQonsonantig ubi reperiantur, Zbid. Consonantiz (juxta Platonem) quo- modo fiant, 2ó6id. Consons voces qua? I, 1245, 1289. Consonantiarum musicarum spe- cies I, 1273. CGonsonantiarum natura, I, 1192. Consonantiarum modus, I, 1210. Consonantiarum ordo, I, 1211. Gonstruere diffieilius est qnam de- struere, 992. Contentiose orationes que? 1009. Contentiosus a sophista quid diffe- rat, 1019. Contingens ei possibile idem, 612. Contingens quid ? 65. Contingentia futura qua ? 494. GContingentium natura, 490. Contingentibus (de) futuris, 329. Contradictio quid? 823, 458. Coutradictorize simul vera esse non possunt, ábid. Contradictio contradictionem se- quitur, 610. Contradictio integra quse? 476. Contradictionum oppositio, 364. Gontradietoria propositionesin uno eodemque simul inveniri possunt, 605. Gontradictionis duplex modus,492. Gontradictionis oppositio, 468. Contradictionum alia semper vera, alia falsa est, 363. Contradietoriarum enuntiationum semper una falsa altera vera est, 329. Contradietionem (per) qu& oppo- nantur, 391. Contraria uno eodemque tempore aliis atque aliis subjectis inesse pos- sunt, 419. Mou quo pacto investiganda, [an trari: quaedam a natura insunt, 79. Gontraria in eodem subjecto, uno Sipat lempore esse non possunt, ihe GQontraria juxta se posita magis elucescunt, 1024. Contraria duo in eodem subjecto actu et potentia esse possunt, 125. Contraria eidem simul inesse pos- sunt, 637. ' Contraria possunt in alterna, varia- tis vicibus permutari, 276. Contrariaegibiinvicem dieuntur,265. Contraria secunudum complexio- nem, 278. Contraria qua 374. Gontraria omnia opposita sunt.392. Contrarie propositiones quz ? 483. Contrarie de contrariis priedican- tur, 990. Contrarie propositiones ambae vere esse passunut, sed non simul, 555. Contrarig opiniones nunquaim si- mul vera esse possunt, 634. Contrarid& simul verse esse non possunt, 385. Contrariorum relativorumque dif- ferentia, 272, 2706. INDEX GENERALIS Contraviarum definitio, 212, Contrariarum propositionum vis et natura, 390. Contrariorum genera varia, 1117. Contrariorum partitio, 267. Contrariorum medio carentium na- tura, ibid. Contrariorum alia medium habent, alia nou, 523. Controversia in omni scripto tribus modis exeitari potest, 1172. Contrario uno posito alterum sequi non est necessarium, 282. : Controversiarum materie dus, I, 1354. Controversiarum genera, i^id. Controversiarum generaex flumine, I, 1355. Conversio propositionum, 804. Conversio per contrapositionem, 806 Conversio generalis, 805. Conversio per accidens, 806. Converti quid ? 222. Corpus in speciem incorpoream, non potest Mutari, 1263. Corpueinincorporalem speciem non potest mutari, 1350. Corpus sine materia subjecta non est, ibid. Corpus omne proprium motum ha- bet, 1341. Corpus animalis aut sanum aut segrum, 267. Corporis 1229. | Corpora duo locum unum non obli- nent, 1356. 3 Corpora sola mobilia sunt, 619. Corpora celestia animata nou eunt, 123. Corpora celestia ub Arist. :eterna esse confirmantur, ibid. Corporalia omnia ex materia et for- ma consistunt, 427. Corruptio generationi 1012. Creditores solvendi, 1230. humani complexiones, contraria, Dardanidce a Dardano prognati, 24. Deductio sive epagoge quid ? 708. Definitio cur tradatur, 235. Definitio omnissubstantiam definit, 68. Definitio per enumerationem facta, 899. Definitio quo pacta investiganda, 154. Definitio ex quibus constet, 419. Definitio xav! £v8euxv «o0 mXfjpouq qua ? 906. Definitio xaz' Éxatvoy qua ? ibid. Definitio omnis aut rhetorica aut dialectica oratio est, 891. d Definitio disputationis principium, 95. Definitio essentialis, ibid. Definitio secundum Theophrastum quid? 445. A oW ex notioribus fieri debet, 100. Definitio xavà «pócxt quae ? 906. Definitio aizu59nc quae ? ibid. Definitionis substantialis vitia duo, 908, 1206. Definitio monstrat substantiam, 1487. 5 Definitio xav &vcO«t(v que? 903, 1099. Definitio xavX 8&iagopáv qua? ibid. Definitio xacà pecogopáv quae ? ibid. Definitio xavà &qatpsotv «oO. évaveiov quae? ibid. Definitio-xa0? 9xovóaocty quis ? 776. Definitio óc «óxo; qu: ? 906, 1099. Definitio multis modis dicitur, 754. Es et demonstratio nonidem, Definitio per definitionem non. mon- 1604 stratur, 748. Definitio quid ? 1057, 1058, 1089. Definitionis definitio, 199, 891. Definitio et descriptio differunt, 1187. Definitio a genere venit, 794. Definitio et res definita eadem esse debent, 97. Definitionis quie a toto fit species quindecim, 901. Definitio évvonazixf, qua, ibid. Definitio «otovnc quai ? Z6i4. Definitio óxoypaquxr qua ? ibid. Definitio non solum propria mon- strat, verum ipsamet propria fit, 79. Definitio per proportionem, 1099. Definitiones per relationem, ibid. Definitio per translationem, 1108. Definiens interpretatione clara uti debet, 974. Definitio superflua esse non debet, ibid. Definitio s&quivocationem habere non debet, ió:id. Definitionis loci varii a folio 969, usque 988. efinitionis partes quinque, 896. Definitionis modus, 1098. Definitionis tractatio, 891. Definitionem majora predicamenta IDojgre. minora minorem requirum, Definitiones proprie quz? 1098. Definitiones qua converti possunt sunt vere ac bone, 36. Definitionum genera duo, 1092. Den LUN materie et forme, 1100. Definitionem differentie individua suscipiunt, 193. Definitionum varis forme, 1899. Definitionum utilitas, 12. Detnitionum . (juxta Ciceronem) duo genera, 897. Deliberandi finis utilitas est, 1172. Demonstrator vere, argumentatio- nis effector est, 1181. Demonstratio neque per definitio- nem, neque per gyllogismum fit, 749. Demonstratio affirmativa, negati vam praecedit, 737. Demonstratio ex necessariis, 718. Demonustratio per quodlibet genus causa fit, 751. Demonstratio qua ad incommodum ducit in geometria vitanda, I, 1302. Demonstratio ostensiva et ea qua | ad impossibile ducit quid inter se - differant, 700. ; Demonstralio universalis, particu- lari praestantior, 736. Demonstratio ostensiva meliorquam ea qui ad impossibile ducit, 739. Demonstratio quid ? 714. Demonstratio non omnium est,25id. Demonstratio omnis per tres termi- nos et non plures fit, 666. Demonstratio propler quid et quod est, 725. Demonstratio et definitio non idem, 145. NUUS secundum signum, 12. Denominativa, tria requirunt, 167. Denominativa quid ? ibid. Dentes propter etatem amissi non facile procreantur, 27T. Dentibus ae visu quaedam carent generatione, 269. Descriptio quid ? 90 et 166. Destruere facilius est quam con- struere, 992. : ; Determinatio ad subjectum, non ad praedicatum referenda, 476. Deus auctor omnium, 1367. Deus filius ex Patre. processit,1254. . Deus immortalis et rationa!is, 129. Deus a Deo non differt, 1250. : Deus humane molis. conditor, I, 1605 1081. Deus futura novit, 507. Deus immortalis est, 488. Deus Spiritus sanctus ex Patre et Filio processit, 1254. Deus faeit sed non patitur, 1363. Deus initio caret, 1396. Deus injustitiam non Deus nihil ignorat, 403. Deus Pater, Filius, et Spiritus san- ctus una substantia sunt, 1299. Deus unus et non tres dit, 1268. Deus unus, persond tres, 1249. Deus diffecentiis caret, 1954. Deus substantia incorporea, 1410. Deus Pater Filius, et Spiritus san- cetus non sunt unius subsistentis vel essentis, sed unius subsistentice et essentize, 1279. Deus ipsa veritas est, 416. Deum (ia) accidentia non cadunt, ibid. Deus substantia ultra omnes sub- stantias est, 1252. Deus animal est, 124. Deus non dat omnia uni, 985. Deus Pater, Filius et Spiritus san- etus sine numero unum sunt, 1293. Deus per elementa mira operatur, 1346. Deus et homo in eadem differentia suut, 1T. Deo nil melius est, ibid. Dei nomen substaatialiter priedi- catur de divinitate, 1299. Dei Patris nomen substantiale non est, ibid. Dei filii eodem modo, 1301. Dei Spiritus sancti pariter, ibid. Dei et hominis conjunetio, 1345. Dei scientiam;necessitas eventuum subsequitur, 506. Deum esse etiam barbare gentes 8ciunt, 1321. Deum passum esse accidentaliter dicitar, 1403. "Deum patrem alivm esse a Filio et Spiritu sancto, in theologicis est certum, 1294. Deum Filium alium esse a Patre et Spiritu sancto certum est, ibid. Deum Spiritum sanetum a Patre et Filio alio si esse certum est, ibid. Deos honorare bonum est, 934. Diagonus quomodo inveniendus, I, 1346. Dialeetiea perfectis syllogiamis uti- tur, 1205. " Dialectica eirca interrogationem et responsionem versatur, ibid. Dialeetica Stoicorum, 429. ; Dialeetieà a rhetorieis quid diffe- rat ; ibid. Dialeetica pars tentativa, 1016. Dialeetices discipliug utilitas, 911. Dialeeclie; orationes que? 1009. facit, 925. Dialectie:e (juxta Ciceronem) divi- sio, 1041. Dialectiez artis definitiones varie, 1044. Dialectici eirca thesim versantur, 1205. Dialecticorum orationes, 1020. - Diameter circuli quid ? I, 1308. Diapason consonantie proprietas, x:1,- 1291. Diapason consonantiam a sex tonis comnmatis excedit, I, 1229. Diapason et diatessarum conso- nantise, I, 1289. Diapason eonsonantiam minorem habet quam sex toni, I, 1294. Diapason quomodo demonstretur, I, 1213 "Diapente quomodo demonstretur, I, 1214. Diaschisma quid ? 1, 1232. . . Diatessaron quomodo demonstre- tur, I, 1214. IN OPERA BOETII. Diatessaron sesquitertia omnium tetrachordorum ratio, I, 1259. Diatessaron ex duobus tonis et se- mitonio non constat, I, 1227. Dietio quid ? 312, 576, 791. Dietio simplex quid? 314. Dieuzeuxis quid ? I, 1191. Differentia quid ? 125, 177, 879. 19, SAEI in nullo subjecto est, 1 Differentia omnís alterius ab al- tero distantiam facit, 118. Differentiam divisio, ibid, Differentia superior specie, 31. Differentia ad philosophiw species cognoscendas prodest, 12. Differentia quot modis dicatur,115. ange enti inter genus et speciem, Differentia non tot species, ut. ge- nus sub se habet, 136. Differentia specific: quid ? 44. Differentie& specifiee de omnibus due speciem complent, praedicantur, 8 Differentice descriptio, 127. Differenticte unde dicantur, 198. : Differenti& communes tres, 120, 21 Differentiarum usus duplex, 123. Differentie magis et minus non recipiunt, 121. Differentie secundum accidens in- Hb et remissionem admittunt, ibid. Differentiarum suprema divisio,ibid Differentia tres, 272. Diflerenti: et specierum dissimili- tudines, 150. S DIR ODE et proprii communia, ibid, JEERUE et speciei communia, 6 Differentis; et speciei propria, ibid. Differentie et proprii communia, ibid. Differenti:etaecidentis communia, et eorumdem propria, 67. Differentianunquam relaxatur,ibd Differentie specific:e qua ? 119. ; Differentisee et accideatis discrimina 53. Differentic definitio, 52, 53. Differentie etaccidenlis communia 152. Differentie proprium, ibid. Diff»rentiarum tractatio subtilis, 4T. Differeutia plura habet nomina,2bid Differentiarum divisio, 49. Differenti:& separabiles et insepa- rabiles qua ? ibid. Differentiarum visa, 5!. : Differentiarum pluralitas in una essentia esse non potest, 1296. Differentiarum scientia utilis, T9. "Differentie divisivae qua ? 124. Differentis constitutiva quz ? ibid. Differentie specifica, ióid.Et quid ? 125: Differentiarum fori: dus, 57. Su MT inter studiosos esse debet, 1281. Dii et homines in vocabulo mor- talitatis differunt, 54. Diomedes, 'T'ydei filius, 283. Discipulus erga magistrum violen- tus esse non debet, 1227. ecco E preceptorem verberat, ibid. Discipulum qui in se non agnoscit, in magistri uomen non meretur,1226. Discipuli officia tria, i514. Discolus quid ? 1227. Dissereudo (in) utendum est ad dialecticos syllogismo, ad multitudi- nem vero inductione, 996. — Discipliua quz libet proprias ha- bet interrogationes, 723. Disciplina scholarium, 1229. 1606 Disserendi ratio duas partes ha- bet, 72. Discrepantibus generibus discre- pant et species, 177. Disseren.li ratio quatuor faeultati- busearumqueopificibus subjecta,1181 Dissereudi species, 917. Dissereundi ratio duas habet partes, 1041, 1044. Dissonc voces quie ? I, 1246, 1289. Dissonautia quid ? I, 1176. Dispositio absque habitu esse po- test, 243. Disputatio omnis ex tribus confi- citur, 297. Disputationum genera, 1009. Diversum modis tribus dicitur,1249. Diversivoca quid? 167. Diversivoca ad praedicamenta nil valent, ibid. Dividere diflicile, 1015. Dividuum faeit similitudinem,1294. Dividere quid? 111. Divisio quid ? 883. Divisio secundum quantitatem,879. Divisio quot modis sumatur, 79. Divisio et compositio veritatem et falsitatem in se continent, 415. Divisio accidentalis, 877. Divisio multis modis dicitur, 876. Divisio quotuplex, 17. Divisionis definitio, 1094. Divisionis differentia, 878. Divisionis tractatio, 876. Divisionis usus, i^id. Divisionis et definitionis ferme ra- tio eadem, 880. "Divisionis divisio, 79. Divisione (in) aliquid pretermit- tere vitiosum est, 1108. ; Divisionum rubrica, 1519. Ex di- visionibus fiunt definitiones, ibid. Divinitas in humanitatem converti non potest, 1397. í 1 Divinis (in) rebus intellectualiter est versandum, 1250. Divinae res passione carent, 327. Divina (quc) de substantia praedi- cautur tribus communia sunt, 1306. Divina immobilia sunt, 619. Divina substantia sine materia et forma est, 1250. / : Doctos una facies diversarum dic- tionum non decepit, 1317. Doctrinales orationes quc, 1099. Dominus a servo interficitur post plurima beneficia in eum collata, 1231. Donatus grammaticus, 297. Durum quid? 245. — — ; Duplum, et dimidii duplum idem, 1022. E Ebrietatis mala qu: ? 1228. Edentulus de quibus et quando dicalur, 269. Ricos sive Eicon quid ? 711. Elementum quid ? 404. : Elementa descriptionibus priora, 285. Elementa loco principiorum sunt, 1033. : Elementa grammaticalia et conjun- ctiones syllabarum infantibus bene sunt inculcanda, 1225. Elementa sensibus priora sunt,232. * Elenchus quid ? 705. Elimax infideles servus, 1231. Empedocles hospitem musica ser- vavit, I, 1170. Ens predicamenti genus non est, A. Ens de omnibus predicamentis predicatar, 103. ! Enthymema qualibet sententia no- minatur, 1141. - Enthymematis definitio, 710. Enthymema propositionibus cons- tat, 1050. , Enthymema syllogismus. imperfe- 1607 ctus, ibid. Enthymemata varia, 1315. Enuntiatio quid ? 314, 316, 1311. Enuntiare quid ? 451, 457. Enuntiationes simplices dug,unum Si conjungantur compositam effi- ciunt, z&id. Enuntiatio ex nominibus et verbis constat, 296. Enuntiatio absque verbo est non fit, 444. Enuntiationes conjuncta, 507. Enuntiationes divise, 25id. Enuntialiones conjuncte et di- viss, 354. Enuntiationes contrarie, 383, 621. Enuntiationis partes dus, 797. Enuntiationes modorum, 362, 579. Enuntiationes infinitze, 341, 520. Enuntiationes quatuor sunt, 457. Enuntiationum subjectum et pra- dicatum, 317. Enuntiationum divisio, 672. Enuntiativa oratio simplex quse? 398. Epiehirema et syllogismus dialec- ticus idem, 1003. Epieurus mundum ex atonis con- stare, dicit, 72. Est verbum omnibus preidicamen- tis commune, 15. Est in propositionibus tertium ad- jacens, 525. Est. verbum praedicatur secundum accidens, 518. Est dieitur duobus modis, 310. Esse unicuique idem est, 120. Esse in omni quid ? 809. Esse in toto quid ? ib:d. Esse in aliquibus propositionibus omittitur, 364. Esse et non esse quid ? 338. Esse in aliquo novem modis dici- Lun 00 Essentia Dei non potest esse ma- teria, 1266. Essentie partes dus, 13806. Ethius Filium Deo patri dissimi- lem asserit, 1256. Eva ex mare, sive femina ex co- sta Ad: facta, 1394. Euclides male versus, I, 1300. Euclides geometra eminens, i^id. Eventus necessitatem, necessitas sequitur veritatem, 337. Éventus voluntatibus suppetit,505. Eutychis de naturis et persona Christi error, 1351. Eutychiani Christum ex duabus naturis consistere affirmant, sed in duabus esse negant, 1338. Exemplum quid ? 708. Extrema quid ? 641. Extremitas major quid ? ibid. Faeere contrarietatem suscipit,128. Facere facilius est. quam benefa- cere, 969. Facere recipit magis et minus, 260. Facere multipliciter dicitur, 1363. Facere solis vitalibus eonvenit,1399 Facere et pati possunt omnia cor- porea, 1363. Falsitas quando in compositione et divisione, 415. Fallacia secundum opinionem,706. Fallaci& ex oppositis veniunt, 627. Fama vulgi multitudinis est testi- monium, 1169. Fantasia qnid ? 19. Fatum quid ? 1146. h Fato (juxta Stoicos) omnia fiunt, 93. Fides quid ? 900, 1261. Fides universalis maxime pollet, 1262. Fides rationem in theologia pr&e- venit, 1304. Fidem philosophorum supponit spi- 693 INDEX GENERALIS ritus hujus mundi, ibid. Figura prima maxime scientige ac- commodata est, 726. . Figura tertia ex faleis verum col- ligit, 690. Figure figuri?e cireumscribi quid ? T, 1913. Figura rectilinea quas ? I, 1308. Figura trilaterze que ? I, 1309. Figura qnadrilalera quz ? ibid. Figura multilatera, ibid. Figura hexagona, I, 1347. Figura heptagona, ibid. Figura octogona, I, 1348. Figura hennagona, ib:d. Figura decagona, I, 1349. Figura prima, 642. Figura quid ? 250. Figura secunda ex falsis verum colligit, 688. Figura prima ex falsis verum col- ligit, 686. Figure terti& circularis ostensio, Figure syllogismorum, 812, 998. Figure secunde circularis osten- sio, 693. Figure primae modi quatuor, 813. Figura secunda modos quatuor., ibid. Figura tertia modos sex habet,ibid. Ys prime circularis ostensio, Figurarum modi, T, 1308. Figure definitio, 26id. Figurarum species infinite, 888. Filius patri nasum dentibus secat, 1221. Filii sine parentibus esse non pos- sunt, 1148. Filius Deus est, 1249. Filius alter est a Patre, 1293. Finis dicitur id propter quod fit, 1188. Firmamenti sidera corpora absque numeris nemo cognoscet, 1, 1333. Forma absque materia non potest esse subjectum, 1250. Formarum numerus certus, 1107. Fortuna et casus semper ignotus, 1150. Fortuna divitiarum domina, 1162. Fortuitorum per demonstrationem nulla est seientia, 738. Frigidum calefieri potest, 276. Futura necessario fiunt, 499. Futura novit Deus, 507. Futuri nulla cognitio, 71. Ganimedes Pyrrhi dictatoris filius prodigus, 1228. Genus et proprium quaenam com- munia habeant, 62. WU predicatur ad res plurimas, Genus tripliciter dieitur, 90. Genus aliud genus habere non potest, ?bzd. n speciem semper sequitur, Genus non recipit magis vel mi- nus, 124. Genus differentias non continet actu, 140. Generis et speciei communia, Zbid. Generis et. speciei differenusm, 141. Generis et proprii communia, 142. Generis et proprii differentis, ibid. Genus et accidens quod differant,63 Generis differentie, ibid. Genus de qualibet specie predi- eatur, 1069. Genus suis partibus prius est, 455. Genus unde oriatur, 85. Genus non actu, sed potentia con- tinet differentias, 52. Genus suis speciebus prius, 1105. Genus quid a reliquis predicabi- libus differat, 94, 95. 1608. quam differentia pree- Genus plus dicatur, 139. Genus quid ? 21, 25. Genus de pluribus praedicatur, 57. Genus multis modis dicitur, 177. Genus quomodo a specie differat, 30. Genus a proprio differt, 33. Genus a differentia differt et ac- cidente, ibid. Genus ab individuis differt, 34, Generis definitio perfecta, 35. Genus cur in predicabilibus pri- mum locum obtineat, 86, 87. Generis tractatio, 2bid. Generis varie significationes, 86, 81. Genus specierum materia est, 879. qw cU genus quid? 101, 106. Generis et accidentis communia, 144. Generis et accidentis differentic, 145. Generis definitio, 879. Generis definitio explicatur, 27, 52. Generis loci, 941. Generis descriptio, 91. Generis nomen singulis suis spe- ciebus convenit, 81. Generis in species divisio, 876. Generis divisio, 22. Genera rhetorum, ibid. Generis varie significationes, tbid. Generis divisio apud omnes ea- dem, 879. Generis proprium, 138. Genus per differentias dividitur, ibid. 3t Genere ablato auferuntur et spe- cies, 62. Genere ablato auferuntur et diffe- rentis, 59. Genera et species a Platone uni- versalia non solum intelligi verum esse affirmat, et praeter corpora sub- sislere putat: Aristot. vero intelli- . gi corporalia atque universalia, sed subsistere in sensibus vult, 85. Genera et species juxta Platonem non solum universalia intelligenda, sed etiam revera sunt et absque corporibus consistunt, ibid. Genera generalissima genere ca- rent, 164. : Genera et generalissima unde di- cantur, 14. Genera decem in praedicamentis ab Aristotele traduntur, 43. i Genera speciebus species propriis priora sunt, 81. 1 Genera speciebus abundant, 28. Genera et species Aristot. intelligi quidem incorporalia atque universa- lia, sed subsistare in sensibilibus putat, 85. nr ^en Generatio ex oppositis fit, 386. Generatio ex permulatione ejus quod fuit, venit, 627. i Gerneratio corruptioni contraria, 1016. : Genitum omne principium habet, 1035. Geometria unde dicta, I, 1359. Geometria quid ? ibd. Geometrie intentio, ibid. Geometriz utilitas, bid. Geometria ordo, ibid. d Geometrici tituli inscriptio, ibid. Geometri: proprius codex, bid. Geometrica demonstratio, ibid. Geometrica harmonia, I, 1158. Geometria absque numeris non constabit, I, 1334. : Geomeirica medietas, I, 1351. Geometris definitio, I, 1352. j Geometria latine-terre — dimensio dieitur, ibid. s Geometria ubi et quomodo inventa, 1609 I, 1359. Geometric utilitas, I, 1363. Geometria ad facultatem facit,zbid. Geometria ad sanitatem facit, ibid. Geometria ad animam facit, ibid. Gloria quid ? 896. Gortinius musicus, I, 1169. Grammatiea non suscipit magis uec minus, 256. H Habere quid ? 264. Habere dicitur multis modis, 292. Habitus quid ? 218. Habitus et dispositio cur pro una qualitatis specie ponantur, 162. NIU et dispositionis differenti:, ibid. Habitus in tribus rebus consistit, 269. Habitus cirea que, circa eadem et privatio versatur, 268. Habitu (ab) ad privatione permuta- tio fit, 276. Habitus et dispositio simul esse pos- sunt, 242. Habitus et dispositio, 240. Heeretici propriis et naturalibus ra- tionibus decepti, 1257. Hereticorum de S. Trinitate sen- tentie varie, 1256. Harmonia geometrica, I, 1158. Harmonia maxima et perfecta, I, 1164. Harmonica medietas, I, 1153. Harmoniea regula quid ? 1I, 1287. Harmonice vis et judicii ejus ins- trumenta, I, 1285. Hebdomades obscure questiones dicuntur, 1315. Hemicyeli figura, I, 1350. Hismenias Thebanus sciatici dolo- ris tormenta et molestias musica mi- üigavit, l, 1170. Hirco cervus quid ? 300. Hinnire proprium equi, 17, 137. Homo solus ridet, 31. Homo ab aliis animalibus quid dif- -ferat, 492. Homo ab aliis animalibus differt, 19T. Homo in predicamento subtantiz, 20. Hominis vocabulum quale, 159. Hominis definitio, 34, 103. Hominem Deum esse accidentaliter dicitur, 1403. Homines ex divina voluntate pen- dent, 509. *. . Homines reram aliquarum princi- pia, ibid. . Homines quibus rebus subjecti,508. Homines contentiosi, 1020. ' Homines universi divine Providen- tie subjecti, 509. mon inter se nihil differunt, 505. Homines speeie non differunt, 32. Humana anima in divinitatem non mutata, 1390. . 87. attribuitur, Hylus ab Hercule prognatus, Hypothesis oratoribus AMT6. : Hypothetici syllogismi ab hypothe- si dicuntur, 832. - Hypothetici syllogismi, 1153. Hypothetici syllogismi partes,1131. Hypotheticorum syllogismorum mo- di, ?bid. Hypothetica propositio duobus mo- dis fit, 1129. : Hypotheticc propositiones ex cate- goricis constant, 831. Hypotheticz propositiones alis sunt simelices, alite composite, 837. Hypotheticarum propositionum di- visio, $835. 1 Idem tribus modis dicitur, 1249. - Ignis potestas unica calefacere,614. PaTROL. LX1V. IN OPERA BOETII. Ignis frigori nunquam cognatus,511 Ignis frigus non capit, 379. Illitterati et indocti dialectica ali- quando utuntur, 1020. Imago rei similitudinem tenet, 409. Imaginatio affirmationem et nega- tionem facit, 462. Imaginatio imperfectum | quiddam est, 406. Impar quid? I, 1083, 1084. Impossibilium contradictiones,370. Inzequalitatis species, I, 1173. Incorporeorum du: form, 82. Indefinita affirmatio vim particula- ris propositionis, et indefinita negatio vim universalis continet, 25zd. Indefinitz propositiones qua ? 321. Indefinitz propositiones et particu- lares ejusdem potestatis sunt, 799. Indefinita propositio sub universali continetur, 480. Indefinita propositio quid? 472. Indefinitz& propositiones possunt si- mul et affirmando et negando vere esse 324. Indifferenti:& vocabulum apud ve- teres non fuit in usu, 268. Individuum facit dissimilitudo,1294. Individuum semper est pars, 114. Individua quot modis dicantur, 97. Individua sunt infinita, 42. Individua squaliter substantise sunt, 188. Individua enr dicantur prime sub- stantis, 189. Individua quid ? 29. Individua sub speciebus continen- tur, ibid. Individuum unde dicatur, zbid. Individuum nihil sub se habet,2bid. Individua sensibus objecta sunt,182 Individua differentiarum definitio- nem suscipiunt, 193. Individuis(ex)duobus nihil conjun- gitur, 485. Individuorum natura, 46. Inductio constat ex similitudini- bus, 1115. Inductio quid ? 281. Inductionis argumentatio, 708. Induetiones ad rudes pertinent, 1006. Insqualitas ex :equalitate procedit, I, 1200. eos cantilena dulcis delectat,I, A114. Infantia septennis ad imbuendum ducitur, 1125, Infinitum nee scientia, nec mente colligi potest, I, 4181. Infinito nihil altius, 1247. Infinita nullo scientiae termino con- eluduntur, 44. Infinita verba pro participiis, 551. Infinite propositiones que? 352. Infinitorum nulla scientia, 160. .Infinita ad decem substentiàrum classes referuntur, Zbid. Ingenitum principio caret, 754. Ingeniosus anima studiosa predi- tus esse debet, 927. Inserutabili nihil subtiliug,1247. Instantia quid ? 709. Instantiw et propositionis differen- tia et instantia quot modis fiat, 25id. Intellectus et sensus natura diver- 'sa, 405. Intellectus ex re subjecta fit, 84. Intellectus qui exrebus sumitur ali- ter quum res ipse sunt, non semper falsus existimandus, ibid. Intellectus mentis acies, 1314. 2 Intellectus sine vero et falso quid? 00. Intellectüs universales res ex par- ticularibus colligit, 1375. Intellectus decem, 395. Intellectus compositi, 415. Intellectus scientice principium, 760. Intellectibile quid? 10. 1610 Interpretatio quo pacto et ex qui- bus fiat, 393. Interpretationis elementa, 395. interpretat/onis dus partes, Interpretatio quid ? 293. Interrogatio una quid ? 1035. Interrogatie dialectica quid ? 355. Interrogatio cur fiat, ibid. Interrogationis dialecticee modus, ibid. Interrogatio dialectiec qmwid ? 569. Interrogatio simplex simplicem, et multiplex multiplicem responsion em requirit, 571. Interrogatio dialecticaita fieri debet ut vel affirmative vel negative respon- deri possit, ibid. Interrogatio dialectica non esse de- bet ut discipuli ad preeceptorem,ibid. Interrogationis dialectiee species dus, 572. Interrogare et ordinare propria dia- lecticorum, 993. Intervallum quomodo Aristoxenus consideret, I, 1293. Intervallum quid ? I, 1175. Inventis semper uli stultum est 1234. Inventione (absque) nemo disserere poterit, 1045. Invidus alienis bonis tabescit, 1185. Ira est amoris redintegratio inter amantes, 1298. J Jamblieus philosophus praeclarus, 1614. Judicatio a stoicis diligenter tracta- ta, 12. Judicationis partes duc, 1045. Julius Ceesar vir acerrimuset multa- rum gentium dominator, I, 1354. Julii Caesaris laudes, 2bid. Julii Caesaris epistola qua | geome- trie originem ostendit, 1, 1353. Jus judicii finis, 1172. Jus civile quid ? 896, 1058. Justitiasine prudentia multum pro- dest, 1226. Justitia injustitiae non est contraria, 255. Jura paria causis paribus anectenda 1041, 1080. i K Kotwalévvo(a: geometricea qua? 1311. 393. Labor humanum genus excolit, 433. Laborandi peritus, laborare nun- quam desinit, zbid. Lapidum finalium nomina, I, 1351. Latraetus canis vox est, 419. Laudationis finis honestas, 1172. Lex ZEliasanctia, 1062. Liber a servitute fit quis tribus mo- dis, 1059. Libri de Interpretatione auctoritas, 295. Libri de Interpretatione Aristotelis oratio obscura, 518. Libri de Interpretatione, sententie obscurissim:, 638. Linea quid ? 203. Linea perpendicularis, I, 1307. Linea cireulum tangens quae? I, 1311. Lines definitio, I, 1301. Linea recta quid ? I, 1302, 1307. :* Linea caret contrario, 211. Lines in circulo a centro distantes 1,4312; Lines fines, I, 1307. Linearum genera, ibid. Linearum genera, tria, 1332. Lines parallele que ? I, 1310. Littera quid? 404. Littere loco terminorum, 810. Litteris (in)punquam fallimur,?5id. Littere ut non ezdem,sic non e&- dem voces sunt, 411. 91 :: 1611 Loeus ab adjunctis, 1122. Locus ex consequentibus, 1123. Locus dialecticorum proprius, ^id. Locus conditionalis, 25zd. Locus ab anteeederitibus, 25d. Locus a repugnantibus, ibid. Loeus a toto, é& ab enumeratione partium non conveniunt, 992. Locus a notatione, ibid. Locus quantitas continua, est 204. Loeus ab àntecendentibus, 1075. Locus a toto, 1058. Loeus ab affectis rebus, 1079. Locus ab affectis, 1063. Loci ab affectis divisio, ibid. Locus ab efficientibus causis, 1077. Loeusa differentia, 1117. Loeus a contrario, ;6id. Locus efficentium rerum,1145. Locus a similitudine, 115. Locus a causis tam oratoribus quam philosophis communis, 1157. Locus a partibus, 1059. Locus a testimonio, 1166. Locus ex conjugatione, 1111. Locus à notatione, bid. Locus argumenti sedes, 1041. Locus a consequentibus, 1076. Locus à forma generis, 1069. Locus ex contrario, 1073. Locus ab adjunctis, 26d. Locus a génere, 1069. Locus a similitudine, 1071. Locus a repugnantibus, 1077. Locus ex comparatione, 1079. Locus & comparatione majorum; minorum, et parium, 1158. Locus quid ? 1173, 1185. Loci qu& propter dictionem phan- tasiam faeiunt quod. et qua ? 4009. Lok dialectici a rhetoricis differunt, 1081. Loci sex extra dictionem quomodo solvendi, 1033. Loci &àvey voc 1082. Loci communes pro opponente et respondente, 1005. Loci pro respondente, 999. Loci sophistiei interrogantium: ad opinabile aut falsum, 1021. Loei de constructione et. destru- ctione predicatorum, 992. Loci de eodem et diverso, 988. Loci ad instruendam interrogatio- nem, 993. Loci argumentorum, 1054. Loci definitionis, 969. Loci omnes in redargutionis igno- rantiam cadunt, 1014. Loci redargutionum sophisticarum extra dietionem, 1011. Locorum extra dictionem:quot,ibid. Loci ex comparatione divisio, 1080. e sophisticarum: redargutionum 1020. Loci pro instructione respondentis, 996. Loci sophistici numero quot, 1009. Loci communes pro interrogante et; respondente, £002: Loci viam ad inveniendum mons- irant, 1182. Loci sophistici im dictione, 1009; Locorum (juxta. Ciceronenr et The- mistium) divisio, 1201, 1204. Locorum rhetoricorum partitio; 4242 Locorum vis; 1083.. Locorunrsolutio, 1026. Locutio quomodo fiat, 393. Locutionis qu: partes, ibid. Logica an instrumentum am vero philosophie pars, 72, 74. Logica quid ? 1044. Logica discipline quid ? 74. Logica orationis ars, 160. Logica quo pacto orta etinventa,72. Logice divisiones, 1044. Logiec discipline vis, ibid. Logicce partes dus, 1173. 285 INDEX GENERALIS Lotrices et vetuIs studiosis vitanda 1994. Lutetia Parisiorum Caii Julii Caesa- ris civitatis, 1927. Luxuriw species, 1231; A Lue studiosus velare debet, PAYS Luxurise species tres, ibid. Macedonii de Trinitate sententia, 125. Magnum et parvum non sunt con- traria, 213. x Magnum parvo opponitur, 265. Magnitudo infinitissimas divisiones scipit, 1084. Magnitudinis divisiones, iid. Magnitudinum communisratio,4419 Magistratus l;sio vitanda, 1,1230. Majora de minoribus et non eeon- ira predicantur, 35. Magistrorum divisio, 1235. Magistri Athenienses et Romani, ibid. ] Magistri officia et proprietates,ébid. Magister Franco immansuetas la- queo se suspendit, zbid. .Malum bono non semper contra- rium, 280. Malum malo contrarium, 281; etii duas contrarietates habet, Mareomanus rhetor, 1260. Matheseos discipline quatuor, E, 1168. Mathematicis (in) diseiplimabiliter versandum est, 19250. Melaneoliei proprietates, 1230. Medicina egris non semper salu- iem: fert, 1249. Medietas arithmetica, I, 4447, 4905. Medietas geometria, I, 4150. Medietas harmonica, E, 1453, 1205. Medietatis tres quie harmowiese ef geometrici contraric sunt,L, 1161. Medietates omnes in arithmetica conveniunt, I, 1160. Medietates rebus pub.comparantur, 1l, 1158. Medietates eontinus et disjumete, I, 1206. d rrgeepe ev decem dispositio, I, Medium: quid ? 641. Medius terminusin figura prima quo paeto. dispositus, ióid. Medius terminus in figura secunda qui pacto disponatur, 643. Medius terminus in figura tertia quomodo collocetur, 6£&4. Medii termini: inventio, 670. Medii termini regule, 25id. .Membrorum bona dispositio requi- ritur in mfante, 1225. Mensa Pythagorica, I, 1333. Mercurii tetrachordum, I, 1183. Meretricis epitheta, 4997. Meretrix janua inferni, ibid. Merebaudes rhetor, 1109; Mensula quid ? I, 4340. Mensurarum rubrica, I, 4335. Mensurarum nomina et explicatio- nes, $bid. Meusura quid: ? T, 1307, 1337. Mensurz principium, zóíd. dy c E litteras docere ridiculum Mobilia quae ? 380. Modus audiendi, T, $179. Modus seeundum tempus, 983. Modus. secundum id quod'non con- vertitur ; convertitur ad subsistendi consequentiam, 284. ^* Modus secundum ordinem, ibid. Modus secundum reverentiam,6éid. Modus secundum conversionem, 8 £z E Modi in dial. utiliseimi, 579. Modi simul post preiedicameuti, ibid. 1612 Modi secund: figurs, 816. Modi redarguendi duo, 1009. Modi syllogistici et asyllogistici pri- Io fieurze, 1058. Modi a&quivocationis tres, 1010. Modi hypothetici primze figurd,841. Modi hypothetici secunda figurte, 859. Modi quatuor, 582. Modi prime figura novem, 671. Moditertie figure, 818. —— Modi figurarum quot, 813, 823. Modorum ordo ao differentie per descriptionem ostenduntur, I, 1279. Modi septem, I, 1281. Modorum musicorum exordia, I, 1218. Modorum enuntiationes, 309. Monochordi meson per tria genera partitio, I, 1265. j Monochordi hypaton pertria genera partitio,et totius descriptionis dispo- sitio, I, 12961. Monoechordi regularis partitio, in genere diatonico, I, 1253. Monochordi netarum hyperBosgen per tria genera partitio, Ll, 1256. Monochordi netarum synemmenon per tria genera partitio, I, 1263. Monochordi netarum diezeugmenon pertria genera partitio, I, 1260. Morum ratio major quam peritia disserendi, 1042. Motus pulsum antecedit, I, 1245. Motus species quot, 289, 619. Motuum divisio, Zóid. ; Motus contrarium quod, 290. Motus principium natura, 508. Motus conirarietates ex similitudi- ne colliguntur, 292. i principium natura est, 1342, 1365. ? Motus plures species habet, 4928. Motuum divisio, I, 1173. Multivoecum quid ? 167. — — Multivoca ad. praedicamenta nihil conferunt, ibid. Mundus quatuor corpora efficit, I, 1113. Mundus sphericarotunditate fertur I, 1353. Mundi anima, convenientia musiea conjuncta, IL, 1168. : Musicus quid ? I, 1195. Musica humana, I, 117. Musica mundada, 42d. Musica instrumentalis, 26d. . — Musica mores vel honestat vel ever- tit, T, 1467. Muaies tres species, I, 1174. Musica.simplex,l, 4483... Musics. proprietas, L, 1168. Musica apud Lacedemonios. servata. I, 1169,: Musica naturaliter nobis conjuncta. I, 1167. | Musica symphonia absque numeris non eognoscitur, I, 1133. i Musica. non solum.speculationi,ve- rum et moralitati conjuncta; I, 4168; Musices elementa, I, 1172. Musices effectus, I, 1168. ' Musices consonantic: auribus. diju- dicari possunt, I, 1285. Musice laus et vis,L,41 169, 4470. Musicarum. notarum. per Grzecas et Latinas litteras nuncupatio,I, 4254. . Musicales notae a veteribus eur ex- cogitate, Zbid. , Musicarum notarum per vocescon- venientes in tribus generibus: dispo-- sitio, I, 1253. ; N Natura et persona differunt, 1345. Natura de quibus dicatur, 1341. Natura triplex, 26id. Nature definitio, 1342. Nature nomen substantiam mons- trat, ibid. ; 1613 Nstura rerum evenientium varis, 385. Natura prima in omnibus rebus, 9. Natura principium motus est, 508. Natura facit, sed non patitur, 1263. Natura humana in Christo,non facit ex Trinitate, quaternitatem, 1952. Natura est principium molus, 1342, 1365. Natura humana licet in Deum as- sumpta,tamen in divinitatem non cons versa, 1397. Natura pre ceteris animantibus, yi multa praeclara concessit, lij Natura benigna arlifex, ibid. Natura rem informat, 1342. . Naturis (ex) duabus consistere quid significet, 1351. Natura priecedit artem, 1161. Naturalibus (in) rationabiliter ver- sandum, 1250. Nature partes enumerare [facile, ibid. Nature nomen multiplex, ibíd. Nature (juxta Aristotelem) definit o, 1365. Nature in Christo duc, 12338. uuu humans status diversi,1106 2e vestitus artificem precedit, Naturam definire (ut Cicero ait) difficile est, 1359. Nature in Christo manent et una in aliam non mutatur, 1351, Natura cognoscere possibile est,711. Naturarum Christi varicesententie, . 1349. Naturales leges non omnes ad theo- logiam pertinent, 1303. Narralio a divisione differt, 880, Neeessitas non omnia in rebus po- test, 495. B Necessitatis duplex modus, 514. Neeessitati omnia subjecta, 503. — Necessitate non omnia fiunt, 512. Necessarium semper est in aetu, 592. Necessarium et utile idem sunt,78. Necessarium temporale quid ? 338. Necessarium multis modis dieitur, Um ERES semper actu existunt, Necessaric propositiones quae? 377. Necessarii significatio, 77. AP uia unius affirmationis-una est, zb Mceuip omnis autyera autfalsa est, 1 Negatio omnis verum aut falsum significat, 304. Negatio una quid ? 483. . Negalio a qualibet re, quamlibet tollit, 453, 45T. Negotio affirmationem tollit, 399. Nesatio omnis divisio est, 75d. Negatio nomini adjecta significatio nem ejus dubiam reddit, 763, Negatio quid ? 316. Negatio omnis vera aut falsa, 180. Negaliones duc faciunt, affirmatio- nem, 566. * Negotio (in) rhetorico qui conside- randa, 1172. Negotialis constitutio, 1209, Nestorii de persona Christi error, 1919. Niger quid ? 248. Nigredo in eorvo accidens insepara. bile, 157. Nix semper frigida actu, 379. npud certum aliquid significat, "Nomen verbo junetum enuntiatio- nem facit, ibid. . Nomen quid ? 301, 305, 419, 194. - Nomen infinitum quid ? 341. IN OPERA BOETII. Nominis et verbi differentia, 306. Nominis definitio et casus eadém, 304. Nominis pars nihil siguificat, 816. Nominis definitio el ejusdem decla- ratio, 761. Nomina secundum placitum quae? A91. Nomen siue tempore, ibid. Nominis pars seporata nihil signifi- cat, zbid. Nominis et oralionis discrimen,422. Nomina monaptota qua? 398, 1166. Nomina quomodo fingenda, 221. Nomina infinita per se vera aut falsa non sunt, 560. , Nomina transposita quid significent 359. Nomina et verba transposita idem significant, 290. Nomina non. naturalia, 794. Nomina et verba consimilia sunt in- tellectui absque compositione, 413. Nomina et verba vocis partes sunt, 408. Nominativus casus non est, 304. Nominum oppositio per definitiones cognoscitur, 361. Nominum natura triplex, 406. Notatio quid ? 1111. Notaiio quo pacto argumenta sup- peditet, ódd. Note musicales cur excogitale, 1, 1251. Not:e dictionis, 52d. Notae percussionis, ibid. Notorum per singulas voces et mo- dos dispositio, I, 1278. Notarum genera quinque tetrar- chorda gunt, I, 1271. ] Notum duobus modis dicitur, 81. Nugalionis captiones, 1022. Nugationum dissolutiones, 1036, Nullus nonest terminus,sed univers salis termini determinatio, 552. Numerus pentagonus, I, 1124. Numerus heptagonus, I, 1120, Numeri imparis divisio, I, 1092. Numerus omnis ex contrariis con- gtat, 1, 1139. Numerusomnis inaequalis ad eequa- lem quo pacto reducatur, I, 1113. Numerus quid ? I, 1083. Numerus multiplex, 185. ) Numerus secundus ei. compositus, I, 1093. Numerus superparticularis, I, 1101. Numerus omnis aut par, autimpar., 256. Numerus parte alia longior, I, 1134. Numerus superpatiens, I, 1106. Numerus linearis, L, 1121. Numerus Trinitatis impar, 754, Numerus actu infinitus,non est, 383. Numerus duplex, 1251. Numerus solitus, I, 1129. : Numerus primus, I, 1092. Numerus incompositus, bid. Numerus hexagonus, I, 1125. Numeri triangulares, I, 1129. Numeri quadrati, ibid. Numeri quadra qui, eorumque speculatio, 1, 1199. Numeri perfecti generatio, 1098. Numeri quadrati ejusdem sunt na- ture, 1144, : Numeri substantia, I, 1083. Numeri pyramidales, I, 1129. Numeri impariter imparis proprie- tates, I, 1089. Numeri pariter impares proprieta- tes, I, 1087. Numeri latereuli, I, 1137. Numeri paris proprietates, I, 1585. Numeri paris divisio, bid. Numeri proportionales, I, 1145. Numeri sapharici, 1, 1137. Numeri divisio, l, 1083. Numerorum pariter parium et pari- 1614 ter imparium tabula et ejusdem expo- sitio, 1091. Numerorum proportio, I, 1203. Numerorum vis summum philoso- phiv€ acumen continet, I, 1338. Numerationis modi diversi, 1276. Numeris de variis, I, 1132. Octochordi deseriptio, I, 1993. Orestes a Tantalo prognatus, 88. Omnis non est terminus, sed uni- versalis termini determinatio, 552, Opinio eontraria non suscipit, 198. Opera manuum ratione ducuntur, I, 1195. Oppositio contradietionis quc? 882. Oppositio propositionum, 799. Oppositio contradictoria, 4TT. Oppositio affirmationis et negatio- nis, 271. Oppositio secundum privationem et habitum, 268. Oppositio nominum per definitiones deprehenditur, 361. Oppositionis figura, 4T0. Oppositionis figura, 320. Oppositiones quatuor, 280, 881. Oppositionum differentic sex, ?bid. Opposita quoties opponantur, 264. Opposita quid ? zbid. Opposita eidem simul inesse non possunt, 637. Opposita qua ? 458, 459. Opposita idem subjectum et predi- catum requirunt, 459. PR: sunt maxime coniraria, -Oppositorum regule, 476. SR dicet propositionum quot, iic Oppositorum regule, 324. Oppositorum cognatio, 516. Opposita quie ? 31T. Orator rhetorices effector est, 1208. Oratoris offieium, &óid. Oratoris deffinitio, 572. Oratio secundum :equivocationem multiplex, 889. Oratio quid ? 434. Orationis partes extra aliquid signi- ficant, 430. Oratio simplex, ióid. Oratio composita, ibid, i Oratio vera non est causa ut res sit, sed res orationis verc: causa est, 285. Oratio rhetorica partes sex hahet, 1208. Oratio acuta qua ? 1038. Oratio facilis qua ? ihid. Oratio difficilis qui? Zbid. Nu simplex et composita quid ? 316. Oratio quadrifaviam prohibetur quo- minus concluduntur, 989. Oratio contrariorum non est susce- ptibilis, 198. Oratio quatenus in quantitate, 211, Oratio omnis quantitas est, 399. Oratio falsa dicitur quatuor modis, 1004. Oratio quantitas cur, 203. Oratio positione significat, 766. Oratio ad nomen et ad intellectum eadem, 1017. Oratio quid ? 310, 313. Oratio una quid ? 447, 150. Orationis divisio, 395, 44T. Oratio imperfecta quz, ibid. Orationis perfecte sunt quinque partes, ibid. ——— ] Oratio enuntiativa continet partes duas, bid. Orationis species multe, 441. Orationes perfectee quie, ibid. Orationis perfectze species, ibid. Oratio qu&& ad diaecticos ae phila- sophos, quae item ad poelas et ora- tores spectet, Zbid. Orationis species multe, 313. 1615 Oratio deprecativa, ibid. Oratio optativa, £6:d. Oratio vocativa, ibid. : Orationes inculpationes quoietqua? 1003. Orationes partes apnd dialect. due, 166. Orationis partes apud grammaticos octo, sunt, ibid. Orationis enuntiativee divisio, 313. Oratio enuntiativa ex quibus fiat, 314. Orationis species quinque, 796. Orationis termini qui? Z/id. Orationis structura, 795, Oratio tribus rebus perficitur, 402. Oratione sensa animi proferuntur, 48T. Orationes secundum placitum qua? 440. Orationes qua in disciplinissunt,an ad intellectum referend:, 1017. Orationes dialecticorum, 1029. Orationes tres (quarum una scribi, altera proferri, tertia cogitatione re- tineri potest) sunt, 407. Orationes imperfectum intellectum habentes, orationes non sunt, 437. Orationum disputabilium genera quatuor, 1009. Orationes doctrinales, dialectice, tentativi, et contentiose que ? 2bid. Orationum quinque principales dif- ferentie, 296. Orationum species tres, 1038. Ostensio circularis quid ? 692. Ovum animal, et non animal est, 125. P Pallor quo pacto fiat, 246. Paret impar praedicantur de nume- ro, 265. Par quid ? I, 1083, 1084. Paries cur caecus dicatur, 269. Participiorum significatio, 398. Participium verbi locum obtinet, 796. Partitionis definitio, 1057. Partitione quo pacto utendum,1108. Particularia signa, 321. Particulares propositioneset indefi- nite propositiones ejusdem potesta- tis sunt, 802. Partieulares indefinite propositio- nes qua& ? 464. Particularitas omnis,aut substantia aut accidens, 173. Partium enumeratio, 1059. Parvum magno opponitur 265. Passio non cadit in Deum, 1991. Passibilis qualitas et passio, 245. Partes non dividuntur intotum, sed econtra, 877. Pater Deus est, 1249. Pater alter est a Filio, 1293. Pater et Filius secundum substan- tiam praedicantur, 220. Pater generationis principium, 89. Pater juxta Arium solus Deus, filius autem creatura, 1256. Patri nasu a filio ablatus, 1997. Patria cujusque generationis prin- cipium, 89. Pati solissensibilibus convenit,1399. Pati reeipit magis et minus, 260. Pati et facere possunt omnia cor- porea, 1363. Pati multis modis dicitur, ibid. Parium nulla est discretio, 1162. Peecatum in Christo non fuit, nec peccandi voluntas, 1353, 1408. Pecus rationale et mortale, 123. Peripateticorum de orationesenten- tia, 406. Peripatetieorum secta posterior., Persona preter naturam esse non potest, 1342. Persona et natura differunt, 1345. INDEX GENERALIS Persona cireumstantias habet unde- cim, 1212. . Persona (juxta Nestorium) in Chri- sto duplex, 1379. Person: nomen quibus rebus con- veniat, 1369. Persone definitio, 1343, 1372. Persona Trinitatis tres Deus unus, 1262. Personisex duabus nihil fieri potest, 1345. Persona in Christo una, ibid. Pacto (quo) fiat. 1015. Phantasia quid? 19. Phlegmatico proprietates, 1230. Philolaus Phythagor., I, 1299. Philosophorum studium, 313. Philosophia Latine quo pacto nomi: netur, 1313. Philosophie variae partes, 1315. Philosophia doctorum contentioni- bus crevit, 1151. Philosophia in tribus versatur, 72. Philosophia sapientie amor est, I, 1081. Philosophiain maximis rebus versa- tur, 1044. Philosophia quid ? 10. Philosophia duplex, 11. Philosophi: summum acumen in numerorum vi consistit, I, 1333. Philosophema et syllogimus de- monstrativus idem, 1003. Pindarus Thebis :editus, 89. Py branchiis non voce. sonant, 3. Planum quid ? I, 1537. Plato Athenis natus, 123. Platonis de corporibus ccelest, sen- tentia, 123. Plotinus philosophus gravissimus, 6 et unde dicta, Pluvio a pluendo dicta, 1112. Porphyrii stylus et mos, 14. Portio circuli quz ? I, 1312. Positio quid ? 217. Possibile esse et non esse potest, 607. Possibile tribus modis dicitur, 840. Possibile duas principales partes habet, 597. pair non semper in actu est, 364. Possibile variis modis dicitur, 616. Possibile quid ? 510. Possibilitatis sententie tres, $bid. Possibile et ad esse et ad non esse, facillime convertitur, 377. Possibile variis modis sumitur, 380. jEoSnbIS et contingens idem valent, 611, Possibilem propositionem sequitur necessaria contradictio, 603. Possibiles propositiones que ? 599. aeu in geometria quinque, I, 1310. " Potestas aclu, tempore prior est, 83. Potentia naturalis et impotentia, 244. Potestas sola et non actus in qui- busdam rebus dominatur, 620. Potus studiosi mediocris et tenuis esse debet, 1225. Practica philosophia triplex, 11. Pravus quo pacto melior fiat, 976. Praeceptor a discipulo verberatur, 1221. Preceptoris officia, 1235. Predicabilium definitiones, 94. Predicabilium quisstiones, 127. Preedicabilium communia, 56. Predicabilium inter se relationes, 134. Predicabiium scientia in omnes philosophis partes se infundit, 12. Predicabilia utilitatem in gramma- tica habent maximam, bid. 1616 Preedicabilia rhetoribus utilia, 25/4. Predicabilium viginti differentisz, 146. Predicabila quo pacto differant, ostenditur, 147. Preedicabilium cognitio necessaria, 14. Pridicabilia quomodo a Porphyrio inventa et excogitata, 9. Predicabilia ad definitiones ac di- visiones utilia, 119. Predicamenta quoniam genus non habent, neque divisionem, sed enu- merationem habebunt, 180. Predicamenta majora, majores,mi- nora minores definitiones requirunt, 34. Predicamenta genera, 160. Predicamenta paria semper inter se convertuntur, 35. Pradicamenta et univoce et s&qui- voce dicuntur, 293. Predicamenta non res, sed voces proprie nominantur, 181, 993. Pradicamenta cur sie nomina a,102 Predicamenta absque cognitione generis et speciei non discuntur, 78. Predicamenta decem, 1252. Praedicamenta ab Aristotele reper- ta, 15. Predicamenta accidentis novem, ibid. et 78. Predicamenta absque generis et speciei cognitionenon discuntur,ibZd. Pradicamentorumintentio qua?2395. Praedicamentorum oranium nomina et exempla, 189. 1 Praedicamentorum divisio, 1282. Praedicamentorum divisio maxima 169. Praedicamentorum nomen commu- ne, 75. Pridicamentorum definitiones non inveniuntur, 181. Predicationum differentiw,, 1252, 1253. Predicatio a primis ad secundas substantias procedit, 185. Predicantur ad invicem qua sibi invicem substantiam donant, 923. Predicatio aut de singularitate aut de pluralitate fit, 91. Pradicatio seeundum accidens,357. Predicatio ab c&qualibus ad c&qua- lia, e& & majoribus ad minora proce- dit, 144. Predicari de ómni, 640. Preedicatum quid ? 1129. Predicativi syllogismi, 1182. Predicari de subjecto quid, 176. Predicatio duplex, ibid. Principii principium quod, 760. Prineipii peritio, 702. Principia quatuor, 87. Principia propria et communia de- monstrationum, 721. Principiorum cognitio, 760. Principiorum habitus quis, íbid. Privatio et habitus equali ratione opponuntur, 271. : Privari et privatio quid, 268. Privatio quid ? 344. Privatori& propositiones quid? ibid. | Privantia quz ? 983. - A privatione ad habitum non fit per mutatio, 276. Privationis differentia ad generis divisionem utilis, 882. ; Privari et habitum habere non est habitus et privatio, 269. Prius modis quatuor dicitur, 283. Prioris modus quintus priscis phi- losophis incognitus, 284. Problema indefinitum, 939. Problema dialecticum quid, 915. Problematis et propositionis diffe- rentia, 911. ] Problemata universalia et particula- : infinitarum vocum 1611 ria que ? 923. Problematum loci, 933. Probabilia quce ? 909. Probabile et verisimile idem, 85. Prodigium unde dictum, 880. Procmii natura, 1042. Prolegomena qu: in quovis opere sint considerauda, 9. Propositio dialectica quid ? 915. Propositio absque verbo esse non potest, 1129, 1173. Propositio dialectica, que, 997. Propositio quid ? 454. Propositio aut vera aul falsa esse debet, sin minus, propositio non erit nominanda, 180. Propositio simplex qua ? 447, 1052. Propositio composita qua ? 447. Proposiliones hypothetiec, 448. Propositio simplex duas habet par- tes, 1049. Propositio significationis sua pro- prietatem ex subjeclis capit, 454. Propos:tio quemadmodum,fiat, 318. Propositio categorica qu: ? 520. Propositio praedicativa 1n duas par- tes dividitur, ibid. Propositio syllogismis prior, 794. Proposi*io simplex, 342. Propositionis secundum qualitatem divisio, 1051. Propositionis secundum quantita- tem divisio, ibid. Propositiones maxime, 25id. Propositionis definitio, 639. Propositio universalis quid ? i5i4. - Propositio particularis quid, bid. Propositio definita quid, iid. Propositio demonstrativa a dialec- tica propositione differt, i524. Propositio syllogistica quid ? i5id. Propositionis conjuncta vis in con- jauctione lecum habet, 44T. Propositionis simplicis vis in pre&- dicato consistit, 446. Propositionis quatuor species, 349. Propositionis veritatem rei necessi- las sequitu, 334. Propositionis species duze, 1173. Propositionis simplicis divisio, 797. Propositiones finitum subjectum el infinitum praedicatum habenles et e contra, 548. — Propositiones ex infinito subjecto et praedicato constantes, 549. Propositiones cum infinito nomine tribus modis efferuutur, 530. Propositiones privatorie, i5id. .. Propositiones tribus terminis con- stantes, 525. Propositiones conditionales, 834, 838, 859. npositiones bifariam proferuntur, U£ Propositiones disjunctive, 834. Propositiones predicalivee circa qui versentur, 492. Propositiones subalternze quie? 778. Propositiones composite ex praedi- caticis oriuntur, 1129. Propositiones necessarie quse ? 370. Propositiones autsimplices aut com- posite sunt, 1129. Propositiones du& et non plures in syllogismo esse debent, 668. Propositiones universales contrarie quze? 475. Propositiones particulares quae?319. Propositiones possibiles, 461. Propositiones quatuor conirarieta- les habent, 468. Propositiones veras necessarius se- quitur eventus, Us, Propositibnes copulativize, ibid. . Propositiones praeedicativee, quze et eur ita dicantur, 1129. Propositiones aut. secundum qual. aut secundum quant. diflerunt, 519. Propositionum simplicium, privato- IN OPERA. BOETII. riarumet indefinitarum tractatio, 539, 542 seq. Propositionum absolutarum con ver- sio, 640. Propositionum modi qualuor, 552. Propositionum qualitates tres, 954. Propositionum conditionalium mo- dus diversus, 832. Propositionum quc maxim«e vocan- tur, plurimee sunt, 1185. Propositionem abundantia, 669. Propositionum constructio et des- tructio, 668. Proposiliones necessari quae? 993. Propositionum oppositio, 799. Propositionum consequentia, 369. Propositionum participatio, 787. Propositionum formatio, 363. Propositionum consequenti, 597. Propositionum centum et qua ra- ginta qualitates, 554. Propositionum infinitarum significa- tio, 352. Proportio arithmetica, I, 1147. Proportio quid ? 52, 632. Proportio sesquitertia, I, 1227. Proportio super particularis, L, 1223. Proportiones qua consonantiis mu- asicis aptantur, Ll, 1175. Proportiones consonantiarum quo- modo a Pythagorainvestigatee, L, 1476. Proporiionum (secundurn Pythago- ricos) numerus, 1, 1289. Proportiones vocum, T, 1189. Proportionalitas harmonica, arith- metica et musica, I, 1166. : Porphyrii introductionis liber in Aristot. Preedicam. cur sic inscriptus, 7^, '16. Proprium quid ? 912. Proprium speciebus semper adest, 151. Proprium unam tántummodo spe- ciem habet, 144. Proprii tractatio, 129. Proprium quadrifariam dividitur, ibid., 53. Proprii et accidentis communia et propria, 69. Proprii utilitas, 12. Proprii loci, 953. Propria et species eequalia sunt, et invicem predicantur, 153, 154. Proprii et speciei discrimen, ibid. Proprii et accidentis differentia, 157. Proprii modi, 954. Propria vere qua dicantur, 55. Propria per absolutionem qu& di- cantur, 138. Prudentia eine justitia parum aut nihil prodest, 1226. Ptolemeus Aristoxeni et Archite tetrachordorum divisiones reprehen- dit, I, 1299. Ptolemaei de sonorum ditferentiis sententia, I, 1288. , Pubescere solius hominis proprium, 91. Pugil quid ? 245. Punctum quid ? 1487. Punctum linez pars non est, 204. Pyramis quid ? I, 1129. Pythagoras Socrate senior, 283. Pythagore de philosophia senten- tia, I, 115. Pythagorica mensa, I, 1333. Quadrupes de quibus dicatur, 131. Quadrupes non est differentia, 20. Quadratum quid ? I, 1310. Quale variis modis dicitur, 238. Qualitas magis et minus recipit, 19T. Qualitas quid significet, 194. Qualitas cur relationes sequatur, 938. Qualitas quid ? 240. Qualitatis species tertia, 945, 950. Qualitates magis ct minus susci- piunt, 235. 1618 Qualitatis species secunda, 244. Qualitatis species, 240. Qualitatis species tertia quid a se- cunda distet, 249. Qnualitatum contrarietas, 254. Quaestionum genera duo, 1170. Quiestio omnis partes dubitabiles habet, 1049. Questio unde constet, 1258. Quaestio de libero arbitrio vel casu voluntatis, 404. Quisstio omnis duo in se continet, I, 1303. Quiestio etl. argumentum diversa, 1055. Quiestio cognitionis, 1170. Qusstio actionis, 25id. Qusestio duas habet partes, 1048. Quaestio ex contradictionibus con- stat, ibid. Qusstionis dux species, 1176. Qusstionia dialecticee per species quatuor, 1178. Qusestiones disciplinarum, 743. Quaestio omnis medii, 25id. Qusestiones quid ? et qualis, quas responsiones petant, 779. Qusestiones alie quee sint, 81. Quiescentibus omnibus rebus nul- jus sonus fieret, I, 1245. Quies motui contraria, 290. Quando predicatio sine tempore non potest esse, 262. Quantitas quid significet, 194. Quantitas quid ? 79. Quantitates propric, 208. Quantitas non suscipit magis et mi- nus, 215. - Quantitatis proprium, ibid. Quantitatis divisio, 200. Quantitas continua quid?ibid.et 201. Quantitas discreta quid ? ibid. et 201. Quantitati nihil contrarium, 209. Quantatis relate differentie, L 1197. Quantitati terminate nihil contra- rium, 195. Quantitatis differentie, 206. Quantitas definita quid? 211. Quantitatem differentiz, I, 1196. R Rara antecedunt vulgaria, 1161. Ratio divinz intelligentie modum non potest comprehendere, 157. Ratio multis modis dicitur, 161. Ratiocinatio falsa, 704. Ratiocinatio ex oppositis in prima, secunda et tertia figura, 701. Rationale et probabile quid diffe- rant, 86. : pong de Deo et homine dieitur, 52. Recordatio triplex, 1266. Rectum quid ? I, 1337. Redargutionum falearum infinitus numerus, 1017. Jp detkU panes vera et false qui, ibid. Rhetores circa hypothesim versan- . tur, 1205. Rhetorica circa orationem perpe- tuam versatur, 1206. MU. enthymematibus utitur, 1010. Rhetorica quid a dialectica differat, ibid. Rhetorice materia, 1207. Rhetoricze partes quinque, 1208. tres facultatisinstrumentum, ibid. Rhetories effector, ibid. Rhetorice genus, 1207. Rhetoricze generisspeciestres, ibid. Rhetorice opus atque finis, 1208. Relatio ad seipsam referri non po- test, 1297. Relatio Trinitatem multiplicat,1295. Relatio omnis aut per casus aut absque casibus fit, 219. 1619 Relationes simul oriuntur et inte- 1eunt, 1253. helationes simul oriuntur et pe- reunt, 228. Relativa non omnia natura eadem, (^id. Relativa quaedam naturalia, 281. Relativa convertibilia aequalia esse üebent, 227. Relativa quid ? 216. Relationis praedicamentum cur qua- litat, praecedat, 25id. helativa ad convertentia dicuntur, 219. Relativa recipiunt magis et minus, 222. Relativorum natura, 236. Relationum contrarietas, 220. Religio requiritmetum et caritatem, £261. Religio requirit fidem, ^id. heligionis Christiana auctoritas, bid. ! Repugnantia non suntcontraria,sed tonirariorum consequentia, 1297. Repugnantium dus partes, 1224. Repugnantia convenire non pos- gunt, 1077. A Res omnes, aut nomine aut defini- lione monstrantur, 163. Res tres comitanlür babitum, 269. Res vocibus designantur, 405. — — Res una de pluribus, et. plüres de una praedicari possunt, 567, 568. Res quedam preedicatione converti possunt, 285. " Res omnis aut corporea aut incor- porea est, 82. À Res intellectum praecedit, intel]e- ctus vocem, vox litteras, sed non e con- tra, 402. Ées omnes vel ex maleria vel forma consistunt, 127. MENTI Res omnis per causas spectanda, 1079. Res diverse dividuntur, 201. Res omnes in decer categoriis in» veniuntur, 168. 1 Res omnis in duas partes dividi po- test, 19. r Res simplices priores compositis sunt, 160. Res certa definitione non opus ha- bet, 891. : Res omnes ex materia et forma con- gistunt, 52. ] Rei cireumstantiee, 1291. Rei unius infinita contraria esse non possunt, 385. Rerumnaturalium naturalia sunt in- strumenta, 440. ] Rerum genera prima decem, 162. Rerum omnium forme dus, 4l. Rerum omnium divisio, 98. Rerum initium et origo, 1265. Respondens quo pacto solvere de- beat, 1026. Responsionibus simplicibus non inest periculum, 1035. Respublieg medietatibus eompara- ice, T, 1152. Ridere solius hominis est, 10, 14, 16, 11, 20, 29. Rhombus quid ? I, 1310. Rhomboides quid ? ibid. Romani a Romulo orti, 22. Sahelliani propria figmenta theolo- Kicis rebus immiscuerunt, 1955..— Sanguinei proprietates, 1230. Sapientia qualis requiratur in philo- &ophia, 10. , Sapientisopus est non mentiri, 1009. Sceyola pontifex, 1103. Schemata geometrica, I, 1313. 249. . Schisma quid ? I, 123 P Bl sine usu parum prodest, Scientia non est simplex, 260. INDEX GENERALIS Scientia dignus non est qui contra magistrum scientide insurgit, 1227. Scientia ab opinione quid differat, 744. í Scientia verum genus est, 760. Scientic elartes omnes ex praexi- stente cognitione fiunt, 711. Seienlie non sunt virtutes, 276. Scientice infinitae, 1017. Scientiam Dei necessitas eventuum subsequitur, 505. Scibile scientia prius est, 230, Seire quando dicamur, 711. Scipiade a Scipione prognati, 89. Seripta in rhetoricis quinque modrs perpenduntur, 1209. Secundum naturam quz dicantur, 286. Sector circuli quid ? I, 1313. Sedere accidens hominis, 30. Semiecirculus quid ? I, 1308. Semitonium minus, majus est tribus comatibus,minus vero quatuor,lI, 1240. Semitonium in quibus minimis nu- meris constet, T, 1218. SemiLonium quo pacto sumendum, I, 1235. : Semitonium in quibus primis nume- ris constet, T, 1181. Semitoniiintervalla minora, T, 1232. Senia qua dicantur, 288. Sensusomnium gentium pares sunt, 420. Sensibus qua percipiuntur eadem sunt, ibid, Sensus elintellectus natura diversa, 405. Sensibus quousque credendum, I, 1285. Sensile sensum precedit, 232. Separantur multa cogitatione, qua actu non possunt separari, 1312. - Sermo obscurus prolixam explica- tionem requirit, 601. Servus bilinguis domo expellendus, 1231. Servus dominum bene meritum in- terficit, ibid, Sesquitertia proportio, I, 1297. Signum tripliciter sumitur, 709. Significationesin voces non dividun- tur, ged econtra, 877. Simile et dissimile qualitates reti- nent, 250. : Simile omne: alii a se simile est, 1326. Similitudo — amica, odiosa est, I, 1168. Similitudinum duo genera, 1115. Similihus rebus eadem conveniunt, 1072. Simplicia omnia vel natura yel actu conformia sunt, 1294. Siugulare quid ? 461. Singularibus (a) ascendimus in uni- verealia, 756. situs in predicamento relationis non est, 261. Situs in Deo non est, 1291. Xotvyía et conjugata idem, 1868, Socrates Aristotele senior, 283. Sol unus actu est et preter eum nullus vel est, vel fuit, yel erit actu, 18312. Sol semper lucidus actu, 379. P actu et non potestate movetur, 382. : Solem et eztera corpora celestia immortalia esse Peripatetici asserunt, 597. 1 Solertia quid ? 742. Solidum quid ? T, 1377. , Solecismi, captiones et exempla, 1022. ! Soleecismi dilutiones, 1036. Solum duobus modis dicitur, 163. Sonus quid ? I, 1173, 1175. Sonus a voce quid differat, 419. dissimilitudo 1620 - Aristoxeno, a Pythagoricis in quanti tate ponuntur, I, 1989. Sonorum juxta Ptolemaeum diffe- rentia, 26id. Sophisma ef syllogismus contentio- sus idem, 1003. PORT d à contentioso quid differat, Sophistica occultatio, 1023. Sophistica redargutio quid ? 1016. Sophistici redargntiones in redar- gutionisignorantiam revocantur,1013. Sophistic:e fines, 1009. Sophisticus syllogismus quid ? 1016. Sophist. decept. cause, 1014. Sophisticarum orationum cognitio utilis, 1025, Sophisticze oraiiones quomodo di- luendz, ibid. Species multis modis dieitur, 37. Speciesunius cujusque hominis for- ma dieitur, bid. Species pulchritudo dicitur, ibid. Speciei nomen zequivocum, oid. Speciei definitiones plures, ibid. Species specialissima quae ? 38. Speciessubalterne qus dicantur,39 Species vera nullas alias sub se ha- bet species, 30. Species magis substantia quam ge- nus est, 186. M eue preedicatur ad res plurimas, Species unde oriatur, 85. Species non dividunturin genus,sed econtra, 877. , Species pars generis est, 47. SE s ante individua subsistunt, Species facilius definiuntur genera, 756. Species qnid ? 85, 99, 101. Speciei a significationes, 98, 99. Speciei cognito plurimum valet, 75. Speciei et accidentis communia at- que propria, 68. Speciei et proprii communia, 66. Et eorum propria, 2bid. Specie de una que dicuntur, in aliam non conveniuot, 1070. . Speciebus ablatis intereunt et indi- vidua, at non econtra, 59. Specialissimum genus quid ? 18. Specialissima species quid ? 102. Speculatio rationis aetu operandi non eget, I, 1195, - Speculativie tres partes, 1950. - Speculationàm ordo, I, 1179. Spiritus sanctus Deus est, 1249. Stenelus filius Capanei, 402. — - Stoiei in judicatione tantum versali, 1044, 1047. Mes Studiosus quo pacto et cibis et vesti- menlis pravisus esse debeat, 1925, Studiosussideralem scientiam debet scire, 1229. : Stylus Aristotelis obscurus, 396. Subcontrarie simul verae esse pos- sunt, 555. T MEE Subscriptivi rationes quid ? 26. Subjectum quid ? 1129. . Substantia Trinitatis unitatem con- tinet, 1255. a Substantia Dei et materia et motu caret, 1250. N:ige oc Substantia suscipiens contraria per- mutatur, 199. - Substantia per definitionem nan monstratur, 748. "A Substanti? prims quee ? 181. Substanti: secunde quz ? 181,489. Substantice curinter decem predica- menfa primum obtineant locum, ibid. Substantie prima portie alaren, se- cunde universales sunt, 182. — Substantia maxima quse, zózd. Substantia omnis propria specie Sonorum differentice in qualitate abcontinentur, 156. quam. ib dis 1621 Substantia non recipit magis et minus, 195. Substantia sine accidente non vi- detur, 9. Substantie sineerge quatuor, 1266. Substantie maxime non recipiunt magis nec minus, 187. Substanti:€ secunde sunt in rela- tione, 233. Substantie prime non dicuntur ad aliquid, zbid. Substautie& demonstratio definitio est, 1186. Substantisce tres, 184. Substautic'e arbor sive figura, A1. Substantiales partes qui ? TTT. Substantiarum communia, 189. Substantiarum partes in subjecto sunt, 121. Substantiis primis manentibus, se- cunda etiam manent, 190. Substantiis nihil contrarium, 19. Summitas quid ? I, 1332. Summitatum genera duo, ibid. Surditas ab auribus non recedit,268. Superficies quid ? I, 1307. Superficies fines ? ibid. Superficies plana quid ? I, 1302. Superiora de inferioribus predi- cantur, 138. Super particularis in equa dividi non potest, I, 1223. Superparticularis proportio in zs- qualia dividi nequit, I, 1236. Syllabarum divisio, 208. . Syllogismus quid ? 638, 909. Syllogiesmus perfectus et imperfec- tus quid ? 2?id. Syllogismus litigiosus, 909. Syllogismus ex quot et qualibus constet, 730. A oviemaos per impossibile, 697, 8. Syllogismus per impossibile con- verso similis, ^id. Syllogismus falsus secundum quam- libet artem, 737. 'Syllogismus (Platonis) ex puris ne- gativis, 550. Syllogismus conversus figura, 694; in secunda, tertia, ibid. Syllogismus aliquid de aliquo per medium monstrat, 745. ] Syllogismus physiognomicus, 711. in prima 605; in Syllogismus apodictiei dialeetiei syllogismi genus, 13. Syllogismus ex propositionibus constare debet, ibid. Syllogismus contentiosus, 788. Syllogismus dialecticus quid? 909. Syllogismus certis propositionibus constat, 831. &yllogismus propositionibus cons- tat, 710. Syltogismi assertorii, 672, Syllogismi ostensivi et ejus qui est ad impossibile differentia, i62d. Syllogismorum principia, 673. Syllogismorum — in propositiones resolutio, 674. Syllogismorum in terminos reso- lutio, 676. Syllogismi ex terminis fiunt, 1006. Syllogismi partes quinque, 1129. Syllogismi absoluti figure terlig, 644. &yllogismi absoluti secunde figure, 642. Syllogismi hypothetici tractatio, 831 Syllogismi ad doctos pertiment,1006 Syllogismi eontengentes, 652. Syllogismus ostensivus, 664. Syllogismus ex hypothesi, 665. . Syllogismi indireeti trium figura- rum, 647. ji Syllogismi necessarii, ibid. Syllogismi mixti omnium trium fi- gurarum, 648, 049. IN OPERA BOETII. Syllogismi categorici tractatio, 793. Syllogismum (per) et. inductionem omnia eredimus, 708. Syllogismorum resolutiones impossibile, 680. Syllogismorum ex una figura in aliam reduetio, ibid. Syllogismi infiniti, 681. Syllogismorum anadiplosis, Syllogismorum thesis, obid. Syllogisiporum non eadem prin- cipia, 741. Syllogismorum instrumenta, 9106. Synaphe quid ? I, 14191. T: ad 619. Transpositorum nominum sigoifi- catio, 352. Tempus quantitascontinua est,904. Temporalia omnia mutabilitati ob- noxia sunt, 1303. Temporum varietates in predica- mento quando sunt, 263. ''empora duo sunt, 418. Tepor inter calidum et frigidum medietas est, 267, 268. Terminus quid? 911, 639, I, 1308. Termini faciunt syllogismos, 1006. Termini proprias definitiones re- quirunt, 1065. Termini communes, 642. Termini in geometria ante theo- remata ponuntur, 103. Termini sorationis qui, 796. Termini per se augmenta possunt, 1054. Termini hypothetici, 837. Termini per divisiones prolatio,156. Terminorum conversiones, 707. Terminorum thesis, 676. Terminorum ectesis, ibid. Termingrpm compositorum ectesis, 7 " esse Termini syllogismorum obliquo- rum, ibid. , quergiperum qualitas et quantitas, 665. H Terminorum syllogisticorum nu- merus, 668. " Terra depluta vapores fiunt, 753. Terra in medio spera, 212. Testimonium vulgi, 1169. Testimonium quid ? 1166. Testimonia divisa, 1169. Testimonia hominum, ^id. 'estimonii vis in auctoritate con- stat, 1057. Tetrachordorum deseriplionum ex positio, I, 1259. Tetraehordi (juxta Architam divi- sio, I, 1297. Tetrachordi (juxta Ptolemeum) divisio, I, 1300. : Tetrachordorum divisio, I, 1294. Tentative orationes que? 1009. Theodosius vir doctissimus, 21. Theodosii de sommo Scipionis li- ber, ibid. Theologia naturales leges non om- nes probat, 1303. Theologia vera philosophia, 10. Theologicà sine motu abstracta sint, 1250. Theologicis (in) absoluta necessi- tas est, 1804. Theologicis (in) yenit, ibid. — Theophrastus substilitatis artifex, fides rationem Theophrastus vir doctissimus, 585. Theoria continet sub se species, 10. 'Thimotheus musicus, I, 1169. i hesie seu positio syllogismorum, 619. hesis philosophis attribuitur,1176. Timiditas fortitudini contraria,399. Tonus major quam octo commata et minor quam novem, I, 1243. Tonus ex duobus semitoniis ae commate constat, I, 1231. 1622 Tonus in equales partes non po- test dividi, T, 1223. Toni juxta Aristoxenum divisio, I, 1891. (Tonus in duodecim parles dividi- tur, 1295. Toni partes per consonantias su- menda, I, 1233. Toni secundum Philolaum divisio, 1, 1229. Tonorum figure, I, 1180. Tonitruus quid ? 749. M apud Pythagoricos quid? 92. Topica inseniendi facultatem sub- ministrat, 1173. Topicorum intentio, 4181, Tlotnm multis modis dicitur, 887. Totum partes sequitur, 1105. Totum absque partibus non con- jungi potest, 1414. Totum duobus modis dicitur,1188. Toti quod convenit, idem et par- tibus, iàid. ; Ha dividitur, non conjungitur, 061. Totius in materiam et formam di- visio, 749. Totius in partes divisio, 876. Trebatius yir prudentissimus,1226. g piangniom equilaterum quid? I, 1909. Triangulum isosceles quid? ibid. Triangulum scalenum quid ? ibid, 'Triangulum ortbogonium quid? ióid Triangulumoxygonium quid ? bid. Triangulum ambligonium quid?ibid ''riangulum z&quilaterum ad datam rectam lineam constituere, I, 1305. Trianguli latus longins angulo ma- jori oppositum est et vice versa, I, 1302. "Prigonorum genera sex, I, 1337. Trigonus isopleurus quid ? ibid. Trigonus isosceles, I, 1138. "Trigonus scalenus, I, 1339. Trigonius orthogonius, I, 1339. Trigonus ambligonius. T, 1343. Trigonus oxygonius, i6 d Trinitas substantialiter de Deo non praedicatur, 1302, Trinitas unus Deus, 1251. Trinitas sacrosancta quoniam in- corporalis est, locis nil distat, 1254. Trinitatis relatio similis, 1299, 'l'rinitatis omnia communia, nam qua de patre, eadem et de Filio, et qu& de Filio, eadem de Spiritu san- cto preedicantur 1299. Trinitatis una essentia, 13717. Trinitatis numerus impar, 754, Trinitatis ratio indifferens, 1249, Trinitate (de) varie hereticorum sententice, 1256. Tussi3 quid ? 392. Ubi praedieamentum síne loco non potest esse, 261. Ulysses Polyphemum vino inebriat, et telo immisso in oeulos exezeat, ibid Universale infra se reliqua continet et ipsum non continetur, 86. niversalia signa, 324, Universale quid ? 316, 461, 716. Universalis affirmatio quid ? 316, Universalis propositio indefinitam sub se continet, 480. Unitas in numeris primum loeum obtinet, 1085. Unitates tres pluralitatem numeri non faciunt, 1251. Unum in dialecta quid ? 354. Unum. de omnibus praedicamentis pradicatur, 108. " Unum plures vincere posse estim- possibile, 1003. Unum duobus prius est, 284. Univoeum quid, et quid ab sequi- voce differat, 22. 1623 Univoci termini in affirmatione et negalione positi, simul veri esse possunt, 459. Univoci termini non faciunt, ?bid. Univoce dicuntur omnia quae a substantiis et differentiis sunt, 193. Univocis (ex) fiunt &quivoca, 164. Usus absque scientia prodest, 1226. Utilitas libri Porphyrii de predi- camentis conscripti, 76. Uxorum forma duse, 1070. V Valentiniani non credunt corpus Christi sumptum ex Maria, 1408. Vapores terra depluta fiunt, 753. Varro Latinorum peritissimus, I, 1353. Verbum semper significat qua: de altero pradicentur, 306. Verbum infinitum quid ? z£&id. Verbi proprietates, 308. Verborum casus, ibi. Verbum quid ? 305. Verbi et nominis differentie, ibid. Verbum infinitum quid ? 341. Verba infinita in propositionibus negationem perficiunt, 521. Verba ejusdem generis, 245. Verba infinita per se vera aut falsa non sunt, 560. Verba et nomina intelleclum abs- que compositione consimilia sunt, 413. Verba negationem et affirmationem contradictionem ORDO RERUM QUZE IN HOC TOMO CONTINENTUR. faciunt, 520. Verborum et nominum trausposi- tio apud rhetores et. oratores non idem valet, 564. Verborum natura triplex, 406. Verecundia quo pacto fiat, 246. Veritas et falsitas circa quee ? 298. Veritas quando in compositione et divisione sit, 415. Veri falsum non syllogizatur, 685. Veri et falsi divisio, 277. Visus omnibus mortalibas adest, I, 1167. . Visus est, 268. Visu atque dentibus quaedam gene- ratione carent, 269. Visu carentia, non omnia caca dicuntur, £bi4. Vita et anima non idem, 1013. Vitiom quid ? 220. Vitiis (a) ad virtutes transire dif- ficile, 276. Vocabula quo pacto rebusindita,159 Vocabula cum et sine prolatione quid? 168. Vox naturaliter nihil desigsat,422. Vox sensa animisequitur, 298, 622. Vox una litteris diversis scribi potest, 402. Vox a sono quid differat, 419. Vox quid ? 392, 393. Vox a voce differt, 920. Vox sola dictio non est, 440. in oculo et circa oculum 1624 Vocis divisio, 877. Voces quaedam nil significant, 794. Voces ut non egdem, sic non ea- dem litterae sunt, 410. Voces vel unisonse, vel unison& non sunt, I, 1292. Voces uuisoug qua ? ibid. Voces squisone qus ? ibid. Voces consonz qua ? ibid. Voces Emeles qua ? ibid. Voces dissons qus ? ibid. Voces Ecmeles quie ? ibid. Voces mobiles et stantes, I, 1213. Voces ad harmoniam apte, 1,1289. Voces sunt passionum animae no- tae, 405. Vocum aliz scribi, aiiz& acribi non possunt, 423. Vocum scriptarum cant, alie non, 25i. Voeum differenti:& in quantitate consistunt, I, 1245. Vocum divisio, I, 1177. Vocum proportiones, 1, 1189. Voluntas nostrorum actuum domi- na, 505. Voluptatis juxta Prodicum divi- sio, 929. alie signifi- Z ZenonL ucretii filius prodigus,1227. Zenon cruci affixus parenti suo nà- eum morsusecuil, 2bid. ORDO RERUM QUAE IN HOC TOMO CONTINENTUR. OPERUM BOETI CONTINUATIO. DIALOGI IN PORPHYRIUM a Victorino translati. ^9 Dialogus primus. Ibid. Dialog. II. 47 luta in secunda figura. BOETII COMMENTARIA in Porphyrium a se transla- tum. 71 Liber primus. Ibid. Lib. Il. 85 Lib. III. 91 busin prima figura. Lib IV. 115 Lib. V. 133 IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIBRI otia 1 Liber primus. 9 ma figura. Ibid. soluta in prima figura. ' Car. X. — De mixtisex una necessaria et altera abso- Cap. XII. — De contingenti non necessario, Car. XII. — De syllogismis ex ambabus contingenti- contingente in prima figura. : Re Car. XV. — Mixtio necessarii et contingentiis in pri- Ibid. 649 Car. XI. — De syllogismis mixtis ex altera necessaria et altera absoluta 1u tertia figura. 650 651 653 Car. XIV. — De syllogismis ex uua absoluta et altera 654 657 Cap XVI. — De syllogismis ex ambulans contingenti- Lib. Il. 2001 bus in secunda figura. . 659 Lib. III. 239 Car. XVII. — Mixtio absoluti et contingentis in se- Lib. 1V. 263 ^ cunda figura. 660 IN LIBRUM DE INTERPRETATIONE LIBRI. 293 Car. XVIII. — Mixtio necessarii et contingentiis in EprrroNIS PRIME —— Liber primus. lbid. ^ gecuuda figura. 661 c Lib dL con 341 Car. XIX. — De syllogismis ex ambabus contingenti- EpirlONIS SECUNDE Liber primus. 393 bus in tertia figura: 662 pex A Lib. II. 433 Car. XX. — Mixtio contingentis et inesse in tertia — -—. Lib. iT. fpurn, 663 "ER MET. Lib. IV. n Car. XXI. — Mixtio necessarii et contingentiis in ter- ma ran Ya E tia dera : s TRINDME : : Cap. XXII. — De syllogismo ostensivo. 665 INTERPRETATIO EIIORUM. ANALYTICOBUM US 2 rcu EIE De ivlgismo ex hyDoheo 666 A ENIMUS Ibid Cae. XXIV. — De qualitate et quantitate terii EG P uu ; d syllogismi. | id. . oues ERU UN ep De pEopotUeno, tete Se n Y XXV. — De numero terminorum syllogismi. 667 Cap. II. — De conversione absolutarum prop 4 Cap. III. — De conversione propositionum de modo. lbid Car. IV. — De modis syllogisticis et asyllogisiis prie ma figura. 641 Cap. V. — De syllogismis absolutis in seeunda ic Á UP. VI. — De syllogismis absolutis tertiz figurz.645 Car. VII. — De tribus figuris et indirectis syllogismis ad iuvicem. 64T Car. VIII. — De syllogismis ex necessario in tribus figuris. 648 Car. IX, — De mixtis ex una necessaria et altera ab- Car. XXVI. — De numero propositionum et prossyllo- ismis. - Ibid Car. XXVII. — De problematis, hoc est, propositis in unaquaque figura facile et difficile construendis et de- - struendis. 668 Car. XXVIII. — De abundantia propositionum. 669 Car, XXIX. — Mediisyllogismorum inveniendi dr 6 Cap. XXX. — De syllogismis assertoriis ad impossibi- le, et reliquis qui ex hypothesi. 672 Car. XXXI. — Quod omnium scientiarum syllogismi superioribus praeceptis efficiantur. . 613 Car. XXXII. — De divisione ejus et syllogismo. 674 . 1625 Car. XXXIII. — De resolutione syllogismorum in pro- positiones. 615 Car. XXXIV. — De resolotione in terminos. 616 Cap. XXXV.— De necessario etthesi Lrerminorum. Ibid. Cap. XXXVI. — De ecthesi terminorum. 611 Car. XXXVII. — De ecthesi terminorum composito- rum et obliquorum syllogismi. Ibid. Cap. XXXVIIL.— De anadiplosi et thesi syllogismorum hoe est, de geminatione el positione. 619 Car. XXXIX. — Pro debita resolutione precepta. 680 Cap. XL. — De resolutione syllogismorum ad impos- sibile et ex hypothesi, 681 Car. XLI. — De reciproca reductione syllogismorum unius figure in aliam. Ibid. Cap. XLII. — De syllogismis infinitis et regulis conse- quentiarum. 685 LIBER SECUNDUS. 685 CAPUT PRIMUM. Ibid. Cap. II. — Quod ex falsis, in prima figura, verum coi- ligatur. 686 CAP. III. — Quod colligatur verum ex falsis in secun- da figura. 689 Cap. IV. — Quod ex falsis verum identidem colligatur iu tertia figura. 690 Car. V. — De circulari ostensionein prima figura. 692 Car. Vl. — De eadem circulari ostensione in secunda figura. 693 Ca». VII.— De cycliea ratiocinatione in tertia figura. 694 Car. VIII. — De syllogismo conversivo. 695 Car. IX. — De syllogismo conversivo in secunda figura. €96 Cap. X.— Desyllogismo eouversivo intertia figura./5i7. Cap. XI. — De syllogismo per impossibile. 691 Car. XII. — De syllogismo per impossibile in secunda figura. 699 Cap. XIII. — De ostensione per impossibile in tertia ura. . Ibid. CA». XIV. — Quo differunt justa et que ad impossibile ducit demonstratio. 700 Car. XV. — De ratiocinatione ex oppositis. 701 Car. XVI. — De ratiocinatione ex oppositis in secunda figura Ibid. Car. XVII. — De syllogismo ex oppositis in tertia figura. 702 Cap. XVIII. — De petitione principii. 703 Ca». XIX. — De non propter hoc accidere. falsum. 704 Cap. XX. — Dec falsa ratiocinatione, catasyllogismo,hoc est, corratiocinatione et elencho. "105 Car. XXI. — De fallacia secundum opinionem. 7106 Car. XXII. — De conversionibus terminorum. 707 Cap. XXIII. — De epagoge, id est inductione. — 708 Car. XXIV. — De paradigmate sive exemplo. 109 Car. XXV. — De apagoge deductioneque. Ibid. Car. XXVI. — De instantia, quam enstasin dicunt.710 Cap. XXVII. — De eicote, id est, consentaneo signo, jndicio et entymemate. 114 Car. XXVIII. — De syllogismo physiognomieo. 712 INTERPRETATIO POSTERIORUM ANALYTICORUM ARISTOTELIS. Ibid. LIBER PRIMUS. Ibid. CAPUT PRIMUM. — De pre&cognitis. Ibid. Cap. Il. — De modis sciendi, et demonstratione. 713 Car. III. — Quod non omnium sit demonstrativa scientia. 715 Car. IV. — Quid de omni, quid perse, et per univer- sale. 716 Car. V. — Quo pacto contingat allucinatio cirea universale primum. "7A Car. VI. — Demonstrationem ex necessariis et pro- positionibus per se esse. TAS Car. VII. — Demonstrationes ex iis quce per se sunt et ex perpetuis esse. 120 Car. VIII. — De principiis tum vagis communibusque, tum propriis ac addietis. 721 Cap. IX. — Cujusque diseiplinze proprietas, accommo- datasque esse interrogationes. T23 Car. X. — De demonstratione propter quid et quod est. 125 Car. XI. — Primam figuram maxime seienlis esse accommodatam. 126 Car. XIL. — De ignorantia et syllogismo imperitia eo- rum qua pfimo immediateque insunt. Nope qn . Car. XIII. — De syllogismo imperitie eorum qua mediate insunt 129 Car. XIV. —S8i seusus a natura deficit, et scientiam propriorum sensibilium illum deficere. 730 Car, XV. — Ex quot et qualibus constat syllogismus,et ORDO RERUM QUAE IN HOC TOMO CONTINENTUR. 1626 an sursum deorsumve fiat in infinitum abitio. Ibid. Car. XVI. — Determinatis extremis, summo imoque, media non esse infinita. 134 Car. XVII. — Propositionis negativ:e mediale media, quibus revocetur ad immediata, non esse infinita. I6id. Cap. XVIII. — Propositionis affirmative mediate me- dia non esse infinita. 132 Cap. XIX.—Elementa monstrandarum mediatorum non infinita esse. 135 Ca». XX. — Quod demonstratio universalis prasstantior sit particulari. 136 Car. XXI.— Quod demonstratio affiemativa prestantior evadat negaliva. « Cap. XXII. — Demonstrationem ostensivam potiorem esse ea quae ducit ad incommodum. 139 Cap. XXIII. — Qus scientia certior, qu&& una, qus al- tera, et ejusdem plures esse posse demonstrationes. 740 Cap. XXIV. — Non esse scientiam fortuitorum,neque in sensuum functione. ]bid. CAP. —XXV.—Non omnium syllogismorum eadem prin- cipia esse posse. 744 Cap. XXVI. — Quod scientia et scibile ab opinatione et opinabili discrepent. 742 Car. XXVII. — De solertia. 144 LIBER SECUNDUS. Ibid. CapUT PRIMUM. — Quot queri solent in disciplinis. Ibid. Cap. II. — Omnem quaestionem medii esse. Ibid. Cap. III. — Discerptatio quod demonstratio el definitio non ejusdem sint. 745 Car. IV. — Syllogismo duplante non demonstrari quid est de eo cujus est. 146 Cap. V. — Neque idem effici posse per divisionem ey logismo. 4T Car. VI. —Non monstrari definitionem sumendo defini- tionem definitionis, neque definitione contrarii. ^ 748 Car. VII. — Quid est, non posse monstrari. lbid. Car. VIII. — Quid est monstrari per aliud quid est 1749 Car. 1X. — De quid est et quod est. Ibid. Cap. X. — De ditinitione quid est et propter quid. 750 Car. XI. — Per quodlibet genus cause demonstrari posse. 154 cAP. XII. — De fieri et facto esse. 793 Car. XIII. — In iis quee circulo gignuntur demonstra- tionetn esse circularem. 194 Cap. XIV. — Quo pacto definitio vestiganda sit. Ibid. Cap. XV. — Species facilius quam genera definiri. 757 Cap. XVI. — Anatomen et analogiam terminandis pro- blematis momentum habere. 1bid. Cap. XVII. — De causis et effectis, et an unius plures sint causas. 158 Car. XVIII.— Quomodo principia cognoscantur, et quis principiorum sit habitus. 160 INTRODUCTIO ad syllogismos categoricos. 764 DE SYLLOGISMO CATEGORICO LIBRI DUO. 193 Liber p'imus. Ibid. Lib. II. 809 DE SYLLOGISMO HYPOTHETICO LIBRI DUO. 821 Liber primus. Ibid. Lib. Il. 879 LIBER DE DIVISIONE. 875 LIBER DE DIFFINITIONE. 891 INTERPRETATIO TOPICORUM ARISTOTELIS. 909 LIBER PRIMUS. Ibid. CapuT PRIMUM. Primi Topicorum libri Aristotelis que intentio et quz ratiocinandi species. j Ibid. Cap. II. — Ad quot utilis dialectica disserendique disci- plina. : ; 911 Car. III. — Ex quibus et quot disceptatio dialectica constet. 912 Cap. IV. — De termino, proprio, genere et accidente. Ibid. Cap. V.—Quod caitera priedicata aliquid claudanteorum qui definitio continet. 913 Car. VI. — De eodem. 914 - Cap, VII. — Omnem disputationem dialecticam esse ex termino, proprio, genere, aut accidente, et ubi illa jog riantur. 15 Car. VIII. — De propositione dialectica. Ibid. Cap. IX. — De problemate dialectico et positione dia- lectica. 2 916 Cap. X.— De speciebus disserendi dialecticeeque dispu- tationis. 911 Cap. XI. — De instrumentis quibus syllogismorum co- piam nobis ad disserendum suppeditamus. 918 Cap. XII. — De sumptione propositionum. Ibid. Car. XIII. — De multiplicis distinctione. 91 Car. XIV. — De differentiarum inventione, similium consideratione, et utilitatibus instrumentorum. 92 1621 LIBER II. 925 CaPuT PRIMUM. — De problematis universalibus et in quibus predieatis inesse et esse convertuntur. — bid. Car. 1l. — Loci problematum quod quidquam iusit vel non insit. 924 Ca. III.— De eisdem terminandis problematis loci alii, 929 Car. IV. —Ex similibus, appositione,magis, minus,sim- pliciter et secundum quid, loci. 932 LIBER III. 933 Capur eüiuUM.—De meliorum eligibiliorumque proble- matum locis. Ibid. Car. Il. — Alii pro eisdem problematis loci. 935 Car. III. — Alii meliorum eligibiliorumque loci. 937 Cap. IV. — De eligendis et fugiendis documenta, loci communes. 938 LIBER IV. 941 Capur pniMUM. — De quo diseutiendum,et prohlematum generis loci decem. Ibid. Car. II. — De genere loci alii. 948 Car. HI. — De genere loci alii. 945 Car. IV. — De genere loci alii. 947 Cap. V. — De re eadem loci alíi. 949 Cap. VI. — De genere loci alii. 951 ' LIBER V. 953 CapuT PRIMUM, — De modis proprii. Ibid. Gap. II. — De locis proprii. 955 Car. IIf. — De proprio loci alii. 959 Cap. IV. — De proprio loci alii. 963 Cap. V. — De proprio loci alii. 967 LIBER VI. 969 CapruT PRIMCM. — De locis definitionis. Ibid. Car. II. — De definitione loci alii, 910 Car. III. — De definitione loci alii. 972 Car. IV. — De definitione loci alii. 980 Car. V. — De definitione loci alii. 082 Cap. VI. — De definitione loci alii. 985 LIBER VII. 987 Gapvr PüiuUM. — De eodem et diverso loci. Ibid. Car. IT, — De eadem definitione loci alii. 990 Cap. IIT. — De constructione et destructione pradica- iorum loci. 992 LIBER VIII. 993 CapUT PRIMUM. — Loci ad instruendum ila jn d ; Ibid. Ga». II. — Pro instructione respondentis loei alii. 996 Car. IIl. — Loei pro respondente. 999 Cap. IV.— Loci communes pro interrogante et respon- dente. 1002 Car. V. — Pro opponente et respondente loei coommu- nes. i 1005 INTERPRETATIO ELENCHORUM SOPHISTICORUM ARISTOTELIS. 1001 LIBER PRIMUS. Ibid. Capur pnIMUM. — Quid intendit, et aliquem eyllogiemum sophisticum esse. lbid. Cap. II. — De generibus disputationum. 1009 Cav.III. — Fines sophiste, et loci sophistioi in dictione. Ibid. Car. IV.— De locis redargutionum sophistiearum éxtra dietionem. ELS 1011 Cap. V. —Omnessophisticas redargationes in ignorau- tium redargutionis revocatum iri. 1014 Cap. V]. — Causse deceptionum. 1015 Cap. VII. — Ex quibus locis captiones falese. 1016 Car. VIII. — De veris et falsis redargutionibus. 1047 Cap. IX. — Orationes ad nomen et ad intellectum non bene diduci. 1018 Car. X. — De interrogatione tentatives, et quid inter ceontentiosum sophistieumque intersit. 1019 Cap. XI. — Orationes dialectieorum tentativorumque non esse ad determinatum genus. 1020 Cap. XII. — Loei sophistici interrogantium ad falsum aut inopinabile. 1021 ORDO RERUM QU/E IN HOC TOMO CONTINENTUR. 1628 Car. XIII. — De captionibus nugationis et solccismi- : 1022 Car. XIV. —- De oecultatione sophislica, et contra moleste respondentes. 1024 LIBER 1I. 1025 CapUT PRIMUM, — De utilitate cognoscendi Ssophisticas orationes et apparatu ad eas diluendas. Ibid. Car. II. — De apparenti solutione respondentis. Ibid. Car. HI. — De reeta solutione loci. 1028 Car. IV. — De diluendis argutiis accidentis, 1032 Car. V. — De solutione sex ultimorum locorum extra dictionem. 1034 Car. VI. — Diluiiones nugatiouis et soleejsmi. 1036 C^», VII, — De oratione facili, difficili et acuta. 1037 Ca». VIII. — Epilogus octo praeeedentium et duorum presentium librorum. 1039 Car. IX, — Peroratio. 1040 COMMENTARIA IN TOPICA CIGERONIS. Ibid. LrszR PniMUS. Ibid. Lingn Il. 1063 Linxn IIT. 1083 LisEn IV. 1107 LisER V. 1129 Liszn VI. 1155 DE DIFFERENTIIS TOPICIS. 1173 LisER PRIMUS. Ibid. Lisgn II. 1181 Lanzn III. 1195 LisgR IV. 1205 DE RHETORICA COGNATIONE. LOL LOCORUM RHETORICORUM DISTINCTIO, 1921 APPENDIX AD OPERA PHILOSOPHICA BOETHII. DE DISCIPLINA SCHOLARIUM. 1928 ^ COMMENTARIUS in lib. III, met. ix, de Consolatione philosophis. 1239 OPERA THEOLOGICA, DE UNITATE TRINITATIS. 4241 CaPUT PRIMUM. — Senlentia catholica de trinitate et unitate Dei. 1249 Car. II. — Substantia divina forma est. 1250 Car. IJI. — In divina substantia non estnumerus,1251 CAP. IV. — Quomodo Deus sit in pradicamentis,4252 Cap, V. — Qnnpada Deus in relatione. 1253 Car. Vl. — Quomodo unitas et trinitas in Deo. — 4954. Gilberti Porretz jn librum praecedentem com i HE 1255 UTRUM PATER ET FILIUS ET SPIRITUS SANCTUS DE DIVINITATE SUBSTANTIALITER PRZEDICENTUR. 1299 Gilberti Porreie commentaria. 1301 QUOMODO SUBSTANTLZE BONAE SINT. 1311 f3ilberd Porretz commentaria. 1313 BREVIS FIDEI CHRISTIANZE COMPLEXIO. 1333 LIBER DE PERSONA ET DUABUS NATURIS. 1397 CaPUT PRIMDOM. — Quid sit natura. 1341 Cap. II. — Quid sit persona. 1342 Car. III. — Differentia nature et persone, 1343 Cap. IV. — Contra Nestorium, unam esse peropuu. CAP. V. — Contra Eutychen, corpus Christi ex Maria vere assumptum. 1341 Car. VI. — Quod nec divinitas in humanitatem, nec humanitas in divinitatem translata est, nec utraque permixta. à 1349 Car. VII. — Christum in utrisque et ex utrisque natu- ris eonsgistere. 1351 Cap. VIII. — Quis fuerit status vite Christi. 1353 Gilberti Porretz commentaria in librum praecedentem. : 1355 APPENDIX AD OPERA BOETII. HISTOIRE DE BOECE, sénateur romain, avec l'analyse de tous ses ouvrages, des notes et des dissertations his- toriques et théologiques, par l'abbé Gervaise, 144 - FINIS TOMI SEXAGESIMI QUARTI. Saneti Amandi. — Ex Typis DESTENAY. P ve 2 E N 1 " H Li ; BL SN, UR és : e " - Ey D " D M ; (dett : Lu n4 * 2E 1 X -T * E e Y N ANM Aceh 3 pls s NE. Em 1 s he ia 5 39 6 : - CR o x ETT. f or) t " Su , yat. : pm 1949. 3 1 ^h Ht j rr: ea E " 2 Dp ^ ; " rn VV se | á 2 oss z d Scy pP c ^5, M PN 3€ edt art eae EL ROT POM. " mI Cie de al 1 " Vi Pado (6e Het etai, : e vn : ' SUSAN Fnit Téltce rx ur as ier tho AN TUE : I mr Le! - ! ; En dye A vIow: e Ad d 3 FORE No SOS ACE 5 6x OSETAE ^ E à j à im UNXNTINGSAELUEM uj » EO VE E 1 E v3 UM 9 NE Towzs LXXXVII-LXXXVII TER. n2 b 2. t V'roeope de Gaza, rhéteur chrétien d'Herméneua, en 520. Jean WÜosehus, moine et ermite, en 620. S. Sophronius, patriarche de Jérusalem, en 640. Alexandre, le moine, au vi* siécle. à 3 vol. Towg LXXX VIII. €osmas indieopleustes, d'Alexandrie, moine en 535. "Constantin, diacre de Constantinople, en 535. S. Jean Climaque ou le Sinaite, en 380. ET jathias, de Myrinée, historien, en 590. P AMorothée, archimandrite, 596. " Grégoire, óvéque d'Antioche, en 593. n le Jeüneur, patriarche de Constantinople. 4 vol. - TouwE LXXXIX. a Auastase le Sinaite, patriarehe d'Antioche, Ls en. 561, mort en 599. | Amostase A, évéque d'Antioche, en 599. | stem. abbé de Saint-Euthymius, en Palestine, en 637. E tace IV, óvéque d'Antioche, au vr* siecle. Antiochus, abbé de Saint-Saba, en 614. Towgs XC, XCI. | S. NMiaxime, dit le 'Théologien, abbé, de 580 |. à 602, | "Fhalassius, moine en Libye, en 618. 4 "Fhéodore, prétre et moine de Raythu, en 650. 7€ vol. TowE XCII. | €hronicon Paschale, au vu* siàcle, . George ll"isida, diacre de Constantinople. 1 vol, mcd S eru ciu6 c ND EE - ÉTAT DE QUELQUES PUBLICATIONS DES ATELIERS CATHOLIQUES. PATROLOGIE GRÉCO-LATINE m Tovg XCVIII, TowE XCGII, Olymplodere, Apad: d'Algsandrim vers Mss vers 630. Léontius, évéque de Naplouse, en Chgpese eni 4 vol. TowEgs XCIV-XCVI. S. Jean Bamascéne, moine et prétre, mor 196. Jean, patriarche de Constantinople, en T8. Jean, archevéque de Nicée, vers l'an 145, - Jean, moine et prétre d'Eubée, vers l'an 3 vol. Towg XCVII. Jean Malalas, historien byzantin, en 670 S. André, archevéque de Créte, en 615 ' Elie, métropolitain de Créte, au vn* sióel '"Whéodore Abueara, évéque. de Cara 1 vol. S. Germain, archevéque de Const an en 115. Cosmas, de Jérusalem en 7/25. S. Grégoire IE, óvéque d'Agrigente, s Anonyme, vers 701, : P'antaléon, diacre de Constahtinople, ve Adrien, moine, au vri? siàcle. M Kpiphane, diacre de Catane, en "187, IPPaeóme, moine, année incertaine, S. Tarasius, archevéque de Constanti $06. ^- vol. TowE XCIX. S. Théodore Studite, né en 759, abbé " nastére de Studium, à Constantinop ' mort en exil en 896. 4 vol. 60 M52, v.64