praṇamya sārvaṃ sarvajñaṃ manovākkāyakarmabhiḥ kāvyālaṃkāra ityeṣa yathābuddhi vidhāsyate // dharmārthakāmamokṣeṣu vaicakṣaṇyaṃ kalāsu ca prītiṃ karoti kīrtiṃ ca sādhukāvyanibandhanam // adhanasyeva dātṛtvaṃ klībasyevāstrakauśalam ajñasyeva pragalbhatvam akaveḥ śāstravedanam // vinayena vinā kā śrīḥ kā niśā śaśinā vinā rahitā satkavitvena kīdṛśī vāgvidagdhatā // gurūpadeśādadhyetuṃ śāstraṃ jaḍadhiyo 'pyalam kāvyaṃ tu jāyate jātu kasyacit pratibhāvataḥ // upeyuṣāmapi divaṃ sannibandhavidhāyinām āsta eva nirātaṅkaṃ kāntaṃ kāvyamayaṃ vapuḥ // ruṇaddhi rodasī cāsya yāvatkīrtiranaśvarī tāvatkilāyamadhyāste sukṛtī vaibudhaṃ padam // ato 'bhivāñchatā kīrtiṃ stheyasīmābhuvaḥ sthiteḥ yatno viditavedyena vidheyaḥ kāvyalakṣaṇaḥ // śabdaśchando 'bhidhānārthā itihāsāśrayāḥ kathāḥ loko yuktiḥ kalāśceti mantavyāḥ kāvyahetavaḥ // śabdābhidheye vijñāya kṛtvā tadvidupāsanam vilokyānyanibandhāṃśca kāryaḥ kāvyakriyādaraḥ // sarvathā padamapyekaṃ na nigādyamavadyavat vilakṣmaṇā hi kāvyena duḥsuteneva nindyate // nākavitvamadharmāya vyādhaye daṇḍanāya vā kukavitvaṃ punaḥ sākṣān mṛtimāhurmanīṣiṇaḥ // rūpakādiralaṃkāras tasyānyairbahudhoditaḥ na kāntamapi nirbhūṣaṃ vibhāti vanitāmukham // rūpakādimalaṃkāraṃ bāhyamācakṣate pare supāṃ tiṅāṃ ca vyutpattiṃ vācāṃ vāñchantyalaṃkṛtim // tadetadāhuḥ sauśabdyaṃ nārthavyutpattirīdṛśī śabdābhidheyālaṃkārabhedādiṣṭaṃ dvayaṃ tu naḥ // śabdārthau sahitau kāvyaṃ gadyaṃ padyaṃ ca taddvidhā saṃskṛtaṃ prākṛtaṃ cānyad apabhraṃśa iti tridhā // vṛttadevādicaritaśaṃsi cotpādyavastu ca kalāśāstrāśrayaṃ ceti caturdhā bhidyate punaḥ // sargabandho 'bhineyārthaṃ tathaivākhyāyikākathe anibaddhaṃ ca kāvyādi tatpunaḥ pañcadhocyate // sargabandho mahākāvyaṃ mahatāṃ ca mahacca yat agrāmyaśabdamarthyaṃ ca sālaṃkāraṃ sadāśrayam // mantradūtaprayāṇājināyakābhyudayaiśca yat pañcabhiḥ sandhibhiryuktaṃ nātivyākhyeyamṛddhimat // caturvargābhidhāne 'pi bhūyasārthopadeśakṛt yuktaṃ lokasvabhāvena rasaiśca sakalaiḥ pṛthak // nāyakaṃ prāgupanyasya vaṃśavīryaśrutādibhiḥ na tasyaiva vadhaṃ brūyād anyotkarṣābhidhitsayā // yadi kāvyaśarīrasya na sa vyāpitayeṣyate na cābhyudayabhāktasya mudhādau grahaṇastavau // nāṭakaṃ dvipadīśamyārāsakaskandhakādi yat uktaṃ tadabhineyārtham ukto 'nyaistasya vistaraḥ // saṃskṛtānākulaśravyaśabdārthapadavṛttinā gadyena yuktodāttārthā socchvāsākhyāyikā matā // vṛttamākhyāyate tasyāṃ nāyakena svaceṣṭitam vaktraṃ cāparavaktraṃ ca kāle bhāvyārthaśaṃsi ca // kaverabhiprāyakṛtaiḥ kathanaiḥ kaiścidaṅkitā kanyāharaṇasaṃgrāmavipralambhodayānvitā // na vaktrāparavaktrābhyāṃ yuktā nocchāsavatyapi saṃskṛtāsaṃskṛtā ceṣṭā kathāpabhraṃśabhāk tathā // anyaiḥ svacaritaṃ tasyāṃ nāyakena tu nocyate svaguṇāviṣkṛtiṃ kuryād abhijātaḥ kathaṃ janaḥ // anibaddhaṃ punargāthāślokamātrādi tatpunaḥ yuktaṃ vakrasvabhāvoktyā sarvamevaitadiṣyate // vaidarbhamanyadastīti manyante sudhiyo 'pare tadeva ca kila jyāyaḥ sadarthamapi nāparam // gauḍīyamidametattu vaidarbhamiti kiṃ pṛthak gatānugatikanyāyān nānākhyeyamamedhasām // nanu cāśmakavaṃśādi vaidarbhamiti kathyate kāmaṃ tathāstu prāyeṇa saṃjñecchāto vidhīyate // apuṣṭārthamavaktrokti prasannamṛju komalam bhinnaṃ geyamivedaṃ tu kevalaṃ śrutipeśalam // alaṃkāravadagrāmyam arthyaṃ nyāyyamanākulam gauḍīyamapi sādhīyo vaidarbhamiti nānyathā // na nitāntādimātreṇa jāyate cārutā girām vakrābhidheyaśabdoktir iṣṭā vācāmalaṃkṛtiḥ // neyārthaṃ kliṣṭamanyārtham avācakamayuktimat gūḍhaśabdābhidhānaṃ ca kavayo na prayuñjate // neyārthaṃ nīyate yukto yasyārthaḥ kṛtibhirbalāt śabdanyāyānupārūḍhaḥ kathaṃcitsvābhisandhinā // māyeva bhadreti yathā sā cāsādhvī prakalpanā veṇudākeriti ca tāṃ nayanti vacanādvinā // kliṣṭaṃ vyavahitaṃ vidyād anyārthaṃ vigame yathā vijahrustasya tāḥ śokaṃ krīḍāyāṃ vikṛtaṃ ca tat // himāpahāmitradharair vyāptaṃ vyometyavācakam sākṣādarūḍhaṃ vācye 'rthe nābhidhānaṃ pratīyate // ayuktimad yathā dūtā jalabhṛnmārutendavaḥ tathā bhramarahārītacakravākaśukādayaḥ // avāco 'vyaktavācaśca dūradeśavicāriṇaḥ kathaṃ dūtyaṃ prapadyerann iti yuktyā na yujyate // yadi cotkaṇṭhayā yattad unmatta iva bhāṣate tathā bhavatu bhūmnedaṃ sumedhobhiḥ prayujyate // gūḍhaśabdābhidhānaṃ ca na prayojyaṃ kathaṃcana sudhiyāmapi naivedam upakārāya kalpate // asitartitugadricchit svaḥkṣitāṃ patiradvidṛk amidbhiḥ śubhradṛgdṛṣṭair dviṣo jeghnīyiṣīṣṭa vaḥ // śrutiduṣṭārthaduṣṭe ca kalpanāduṣṭamityapi śrutikaṣṭaṃ tathaivāhur vācaṃ doṣaṃ caturvidham // viḍvarcoviṣṭhitaklinnacchinnavāntapravṛttayaḥ pracāradharṣitodgāravisargahadayantritāḥ // hiraṇyaretāḥ sambādhaḥ pelavopasthitāṇḍajāḥ vākkāṭavādayaśceti śrutiduṣṭā matā giraḥ // arthaduṣṭaṃ punarjñeyaṃ yatrokte jāyate matiḥ asabhyavastuviṣayā śabdaistadvācibhiryathā // hantumeva pravṛttasya stabdhasya vivaraiṣiṇaḥ patanaṃ jāyate 'vaśyaṃ kṛcchreṇa punarunnatiḥ // padadvayasya sandhāne yadaniṣṭaṃ prakalpate tadāhuḥ kalpanāduṣṭaṃ sa śauryābharaṇo yathā // yathā.ajihladadityādi śrutikaṣṭaṃ ca tadviduḥ na tad icchanti kṛtino gaṇḍamapyapare kila // sanniveśaviśeṣāttu duruktamapi śobhate nīlaṃ palāśamābaddham antarāle srajāmiva // kiṃcidāśrayasaundaryād dhatte śobhāmasādhvapi kāntāvilocananyastaṃ malīmasamivāñjanam // āpāṇḍugaṇḍametatte vadanaṃ vanajekṣaṇe saṃgamāt pāṇḍuśabdasya gaṇḍaḥ sādhu yathoditam // anayānyad api jñeyaṃ diśā yuktamasādhvapi yathā viklinnagaṇḍānāṃ kariṇāṃ madavāribhiḥ // madaklinnakapolānāṃ dviradānāṃ catuḥśatī yathā tadvadasādhīyaḥ sādhīyaśca prayojayet // etad grāhyaṃ surabhi kusumaṃ grāmyam etannidheyaṃ dhatte śobhāṃ viracitamidaṃ sthānamasyaitadasya mālākāro racayati yathā sādhu vijñāya mālāṃ yojyaṃ kāvyeṣvavahitadhiyā tadvadevābhidhānam // === dvitīyaḥ paricchedaḥ === mādhuryamabhivāñchantaḥ prasādaṃ ca sumedhasaḥ samāsavanti bhūyāṃsi na padāni prayuñjate // kecidojo 'bhidhitsantaḥ samasyanti bahūnyapi yathā mandārakusumareṇupiñjaritālakā // śravyaṃ nātisamastārthaṃ kāvyaṃ madhuramiṣyate āvidvadaṅganābālapratītārthaṃ prasādavat // anuprāsaḥ sayamako rūpakaṃ dīpakopame iti vācāmalaṃkārāḥ pañcaivānyairudāhṛtāḥ // sarūpavarṇavinyāsam anuprāsaṃ pracakṣate kiṃ tayā cintayā kānte nitānteti yathoditam // grāmyānuprāsamanyattu manyante sudhiyo 'pare sa lolamālānīlālikulākulagalo balaḥ // nānārthavanto 'nuprāsā na cāpyasadṛśākṣarāḥ yuktyānayā madhyamayā jāyante cāravo giraḥ // lāṭīyamapyanuprāsam ihecchantyapare yathā dṛṣṭiṃ dṛṣṭisukhāṃ dhehi candraścandramukhoditaḥ // ādimadhyāntayamakaṃ pādābhyāsaṃ tathāvalī samastapādayamakam ityetat pañcadhocyate // sandaṣṭakasamudgāder atraivāntargatirmatā ādau madhyāntayorvā syād iti pañcaiva tadyathā // sādhunā sādhunā tena rājatā rājatā bhṛtā sahitaṃ sahitaṃ kartuṃ saṃgataṃ saṃgataṃ janam // sādhuḥ saṃsārādbibhyadasmādasārāt kṛtvā kleśāntaṃ yāti vartma praśāntam jātiṃ vyādhīnāṃ durdamānāmadhīnāṃ vāñchañjyāyastvaṃ chindhi muktānayastvam // na te dhirdhīra bhogeṣu ramaṇīyeṣu saṃgatā munīnapi harantyete ramaṇī yeṣu saṃgatā // sitāsitākṣīṃ supayodharādharāṃ susaṃmadāṃ vyaktamadāṃ lalāmadām ghanāghanā nīlaghanā ghanālakāṃ priyāmimāmutsukayanti yanti ca // amī nṛpā dattasamagraśāsanāḥ kadācidapyapratibaddhaśāsanāḥ kṛtāgasāṃ mārgabhidāṃ ca śāsanāḥ pitṛkramādhyāsitatādṛśāsanāḥ // anantaraikāntarayor evaṃ pādāntayorapi kṛtsnaṃ ca sarvapādeṣu duṣkaraṃ sādhu tādṛśam // tulyaśrutīnāṃ bhinnānām abhidheyaiḥ parasparam varṇānāṃ yaḥ punarvādo yamakaṃ tannigadyate // pratītaśabdamojasvi suśliṣṭapadasandhi ca prasādi svabhidhānaṃ ca yamakaṃ kṛtināṃ matam // nānādhātvarthagambhīrā yamakavyapadeśinī prahelikā sā hyuditā rāmaśarmācyutottare // kāvyānyapi yadīmāni vyākhyāgamyāni śāstravat utsavaḥ sudhiyāmeva hanta durmedhaso hatāḥ // upamānena yattattvam upameyasya rūpyate guṇānāṃ samatāṃ dṛṣṭvā rūpakaṃ nāma tadviduḥ // samastavastuviṣayam ekadeśavivarti ca dvidhā rūpakamuddiṣṭam etattaccocyate yathā // śīkarāmbhomadasṛjas tuṅgā jaladadantinaḥ niryānto madayantīme śakrakārmukavāraṇāḥ // taḍidvalayakakṣyāṇāṃ balākāmālabhāriṇām payomucāṃ dhvanirdhīro dunoti mama tāṃ priyām // ādimadhyāntaviṣayaṃ tridhā dīpakamiṣyate ekasyaiva tryavasthatvād iti tadbhidyate tridhā // amūni kurvate 'nvarthām asyākhyāmarthadīpanāt tribhirnidarśanaiścedaṃ tridhā nirdiśyate yathā // mado janayati prītiṃ sānaṅgaṃ mānabhaṅguram sa priyāsaṃgamotkaṇṭhāṃ sāsahyāṃ manasaḥ śucam // mālinīraṃśukabhṛtaḥ striyo 'laṃkurute madhuḥ hārītaśukavācaśca bhūdharāṇāmupatyakāḥ // cīrīmavatīraraṇyānīḥ saritaḥ śuṣyadambhasaḥ pravāsināṃ ca cetāṃsi śucirantaṃ ninīṣati // viruddhenopamānena deśakālakriyādibhiḥ upameyasya yatsāmyaṃ guṇaleśena sopamā // yathevaśabdau sādṛśyam āhaturvyatirekiṇoḥ dūrvākāṇḍamiva śyāmaṃ tanvī śyāmālatā yathā // vinā yathevaśabdābhyāṃ samāsābhihitā parā yathā kamalapatrākṣī śaśāṅkavadaneti ca // vatināpi kriyāsāmyaṃ tadvadevābhidhīyate dvijātivadadhīte 'sau guruvaccānuśāsti naḥ // samānavastunyāsena prativastūpamocyate yathevānabhidhāne 'pi guṇasāmyapratītitaḥ // sādhusādhāraṇatvādir guṇo 'tra vyatiricyate sa sāmyamāpādayati virodhe 'pi tayoryathā // kiyantaḥ santi guṇinaḥ sādhusādhāraṇaśriyaḥ svādupākaphalānamrāḥ kiyanto vādhvaśākhinaḥ // yaduktaṃ triprakāratvaṃ tasyāḥ kaiścinmahātmabhiḥ nindāpraśaṃsācikhyāsābhedādatrābhidhīyate // sāmānyaguṇanirdeśāt trayamapyuditaṃ nanu mālopamādiḥ sarvo 'pi na jyāyān vistaro mudhā // hīnatāsambhavo liṅgavacobhedo viparyayaḥ upamānādhikatvaṃ ca tenāsadṛśatāpi ca // ta eta upamādoṣāḥ sapta medhāvinoditāḥ sodāharaṇalakṣmāṇo varṇyante 'tra ca te pṛthak // sa mārutākampitapītavāsā bibhratsalīlaṃ śaśibhāsamabjam yadupravīraḥ pragṛhītaśārṅgaḥ sendrāyudho megha ivābabhāse // śakracāpagrahādatra darśitaṃ kila kārmukam vāsaḥśaṅkhānupādānād dhīnamityabhidhīyate // sarvaṃ sarveṇa sārūpyaṃ nāsti bhāvasya kasyacit yathopapatti kṛtibhir upamāsu prayujyate // akhaṇḍamaṇḍalaḥ kvenduḥ kva kāntānanamadyuti yatkiṃcitkāntisāmānyāc chaśinaivopamīyate // kiṃ ca kāvyāni neyāni lakṣaṇena mahātmanām dṛṣṭaṃ vā sarvasārūpyaṃ rājamitre yathoditam // sūryāṃśasaṃmīlitalocaneṣu dīneṣu padmānilanirmadeṣu sādhvyaḥ svageheṣviva bhartṛhīnāḥ kekā vineśuḥ śikhināṃ mukheṣu // niṣpeturāsyādiva tasya dīptāḥ śarā dhanurmaṇḍalamadhyabhājaḥ jājvalyamānā iva vāridhārā dinārdhabhājaḥ pariveṣiṇo 'rkāt // kathaṃ pāto 'mbudhārāṇāṃ jvalantīnāṃ vivasvataḥ asambhavādayaṃ yuktyā tenāsambhava ucyate // tatrāsambhavinārthena kaḥ kuryādupamāṃ kṛtī ko nāma vahninaupamyaṃ kurvīta śaśalakṣmaṇaḥ // yasyātiśayavānarthaḥ kathaṃ so 'sambhavo mataḥ iṣṭaṃ cātiśayārthatvam upamotprekṣayoryathā // puñjībhūtamiva dhvāntam eṣa bhāti mataṅgajaḥ saraḥ śaratprasannāmbho nabhaḥkhaṇḍamivojjhitam // atha liṅgavacobhedāv ucyete saviparyayau hīnādhikatvāt sa dvedhā trayamapyucyate yathā // avigāhyo 'si nārīṇām ananyamanasāmapi viṣamopalabhinnormir āpagevottitīrṣataḥ // kvacidagre prasaratā kvacidāpatya nighnatā śuneva sāraṅgakulaṃ tvayā bhinnaṃ dviṣāṃ balam // ayaṃ padmāsanāsīnaś cakravāko virājate yugādau bhagavān brahmā vinirmitsuriva prajāḥ // nanūpamīyate pāṇiḥ kamalena vikāsinā adharo vidrumacchedabhāsā bimbaphalena ca // ucyate kāmamastīdaṃ kiṃ tu strīpuṃsayorayam vidhirnābhimato 'nyaistu trayāṇāmapi neṣyate // sa pītavāsāḥ pragṛhītaśārṅgo manojñabhīmaṃ vapurāpa kṛṣṇaḥ śatahradendrāyudhavānniśāyāṃ saṃsṛjyamānaḥ śaśineva meghaḥ // śaśino grahaṇādetad ādhikyaṃ kila na hyayam nirdiṣṭa upameye 'rthe vācyo vā jalajo 'tra tu // na sarvasārūpyamiti vistareṇodito vidhiḥ abhiprāyātkavernātra vidheyā jalaje matiḥ // ādhikyamupamānānāṃ nyāyyaṃ nādhikatā bhavet gokṣīrakundahalināṃ viśuddhyā sadṛśaṃ yaśaḥ // ekenaivopamānena nanu sādṛśyamucyate uktārthasya prayogo hi gurumarthaṃ na puṣyati // vane 'tha tasminvanitānuyāyinaḥ pravṛttadānārdrakaṭā mataṅgajāḥ vicitrabarhābharaṇāśca barhiṇo babhurdivīvāmalavigrahā grahāḥ // grahairapi gajādīnāṃ yadi sādṛśyamucyate tathāpi teṣāṃ tairasti kāntirvāpyugratāpi vā // ityukta upamābhedo vakṣyate cāparaḥ punaḥ upamāderalaṃkārād viśeṣo 'nyo 'bhidhīyate // ākṣepo 'rthāntaranyāso vyatireko vibhāvanā samāsātiśayoktī ca ṣaḍalaṃkṛtayo 'parāḥ // vakṣyamāṇoktaviṣayas tatrākṣepo dvidhā mataḥ ekarūpatayā śeṣā nirdekṣyante yathākramam // pratiṣedha iveṣṭasya yo viśeṣābhidhitsayā ākṣepa iti taṃ santaḥ śaṃsanti dvividhaṃ yathā // ahaṃ tvāṃ yadi nekṣeya kṣaṇamapyutsukā tataḥ iyadevāstvato 'nyena kimuktenāpriyeṇa te // svavikramākrāntabhuvaś citraṃ yanna tavoddhatiḥ ko vā heturalaṃ sindhor vikārakaraṇaṃ prati // upanyasanamanyasya yadarthasyoditādṛte jñeyaḥ so 'rthāntaranyāsaḥ pūrvārthānugato yathā // parānīkāni bhīmāni vivikṣorna tava vyathā sādhu vāsādhu vāgāmi puṃsāmātmaiva śaṃsati // hiśabdenāpi hetvarthaprathanāduktasiddhaye ayamarthāntaranyāsaḥ sutarāṃ vyajyate yathā // vahanti girayo meghān abhyupetān gurūnapi garīyāneva hi gurūn bibharti praṇayāgatān // upamānavato 'rthasya yadviśeṣanidarśanam vyatirekaṃ tamicchanti viśeṣāpādanādyathā // sitāsite pakṣmavatī netre te tāmrarājinī ekāntaśubhraśyāme tu puṇḍarīkāsitotpale // kriyāyāḥ pratiṣedhe yā tatphalasya vibhāvanā jñeyā vibhāvanaivāsau samādhau sulabhe sati // apītamattāḥ śikhino diśo 'nutkaṇṭhitākulāḥ nīpo 'viliptasurabhir abhraṣṭakaluṣaṃ jalam // yatrokte gamyate 'nyo 'rthas tatsamānaviśeṣaṇaḥ sā samāsoktiruddiṣṭā saṃkṣiptārthatayā yathā // skandhavānṛjuravyālaḥ sthiro 'nekamahāphalaḥ jātastarurayaṃ coccaiḥ pātitaśca nabhasvatā // nimittato vaco yattu lokātikrāntagocaram manyante 'tiśayoktiṃ tām alaṅkāratayā yathā // svapuṣpacchavihāriṇyā candrabhāsā tirohitāḥ anvamīyanta bhṛṅgālivācā saptacchadadrumāḥ // apāṃ yadi tvakchithilā cyutā syāt phaṇināmiva tadā śuklāṃśukāni syur aṅgeṣvambhasi yoṣitām // ityevamādiruditā guṇātiśayayogataḥ sarvaivātiśayoktistu tarkayettāṃ yathāgamam // saiṣa sarvaiva vakroktir anayārtho vibhāvyate yatno 'syāṃ kavinā kāryaḥ ko 'laṅkāro 'nayā vinā // hetuśca sūkṣmo leśo 'tha nālaṃkāratayā mataḥ samudāyābhidhānasya vakroktyanabhidhānataḥ // gato 'stamarko bhātīndur yānti vāsāya pakṣiṇaḥ ityevamādi kiṃ kāvyaṃ vārtāmenāṃ pracakṣate // yathāsaṃkhyamathotprekṣām alaṅkāradvayaṃ viduḥ saṃkhyānamiti medhāvinotprekṣābhihitā kvacit // bhūyasāmupadiṣṭānām arthānāmasadharmaṇām kramaśo yo 'nunirdeśo yathāsaṃkhyaṃ taducyate // padmendubhṛṅgamātaṅgapuṃskokilakalāpinaḥ vaktrakāntīkṣaṇagativāṇīvālaistvayā jitāḥ // avivakṣitasāmānyā kiṃciccopamayā saha atadguṇakriyāyogād utprekṣātiśayānvitā // kiṃśukavyapadeśena tarumāruhya sarvataḥ dagdhādagdhamaraṇyānyāḥ paśyatīva vibhāvasuḥ // svabhāvoktiralaṅkāra iti kecit pracakṣate arthasya tadavasthatvaṃ svabhāvo 'bhihito yathā // ākrośannāhvayannanyān ādhāvanmaṇḍalai rudan gā vārayati daṇḍena ḍimbhaḥ sasyāvatāraṇīḥ // samāsenoditamidaṃ dhīkhedāyaiva vistaraḥ asaṃgṛhītamapyanyad abhyūhyamanayā diśā // svayaṃ kṛtaireva nidarśanairiyaṃ mayā prakḷptā khalu vāgalaṅkṛtiḥ ataḥ paraṃ cāruranekadhāparo girāmalaṅkāravidhirvidhāsyate // === tṛtīyaḥ paricchedaḥ === preyo rasavadūrjasvi paryāyoktaṃ samāhitam dviprakāramudāttaṃ ca bhedaiḥ śliṣṭamapi tribhiḥ // apahnutiṃ viśeṣoktaṃ virodhaṃ tulyayogitām aprastutapraśaṃsāṃ ca vyājastutinidarśane // upamārūpakaṃ cānyad upameyopamāmapi sahoktiparivṛttī ca sasaṃdehamananvayam // utprekṣāvayavaṃ cānye saṃsṛṣṭimapi cāpare bhāvikatvaṃ ca nijagur alaṃkāraṃ sumedhasaḥ // preyo gṛhāgataṃ kṛṣṇam avādīdviduro yathā adya yā mama govinda jātā tvayi gṛhāgate kālenaiṣā bhavet prītis tavaivāgamanāt punaḥ // rasavaddarśitaspaṣṭaśṛṅgārādirasaṃ yathā devī samāgamaddharma maskariṇyatirohitā // ūrjasvi karṇena yathā pārthāya punarāgataḥ dviḥ sandadhāti kiṃ karṇaḥ śalyetyahirapākṛtaḥ // paryāyoktaṃ yadanyena prakāreṇābhidhīyate uvāca ratnāharaṇe caidyaṃ śārṅgadhanuryathā // gṛheṣvadhvasu vā nānnaṃ bhuñjmahe yadadhītinaḥ na bhuñjate dvijāstacca rasadānanivṛttaye // samāhitaṃ rājamitre yathā kṣatriyayoṣitām rāmaprasattyai yāntīnāṃ puro 'dṛśyata nāradaḥ // udāttaṃ śaktimān rāmo guruvākyānurodhakaḥ vihāyopanataṃ rājyaṃ yathā vanamupāgatam // etadevāpare 'nyena vyākhyānenānyathā viduḥ nānāratnādiyuktaṃ yat tatkilodāttamucyate // cāṇakyo naktamupayānn andakrīḍāgṛhaṃ yathā śaśikāntopalacchannaṃ viveda payasāṃ kaṇaiḥ // upamānena yattattvam upameyasya sādhyate guṇakriyābhyāṃ nāmnā ca śliṣṭaṃ tadabhidhīyate // lakṣaṇaṃ rūpake 'pīdaṃ lakṣyate kāmamatra tu iṣṭaḥ prayogo yugapad upamānopameyayoḥ // śīkarāmbhomadasṛjas tuṅgā jaladadantinaḥ ityatra meghakariṇāṃ nirdeśaḥ kriyate samam // śleṣādevārthavacasor asya ca kriyate bhidā tatsahoktyupamāhetunirdeśāttrividhaṃ yathā // chāyāvanto gatavyālāḥ svārohāḥ phaladāyinaḥ mārgadrumā mahāntaśca pareṣāmeva bhūtaye // unnatā lokadayitā mahāntaḥ prājyavarṣiṇaḥ śamayanti kṣitestāpaṃ surājāno ghanā iva // ratnavattvādagādhatvāt svamaryādāvilaṅghanāt bahusattvāśrayatvācca sadṛśastvamudanvatā // apahnutirabhīṣṭā ca kiṃcidantargatopamā bhūtārthāpahnavādasyāḥ kriyate cābhidhā yathā // neyaṃ virauti bhṛṅgālī madena mukharā muhuḥ ayamākṛṣyamāṇasya kandarpadhanuṣo dhvaniḥ // ekadeśasya vigame yā guṇāntarasaṃsthitiḥ viśeṣaprathanāyāsau viśeṣoktirmatā yathā // sa ekastrīṇi jayati jaganti kusumāyudhaḥ haratāpi tanuṃ yasya śambhunā na hṛtaṃ balam // guṇasya vā kriyāyā vā viruddhānyakriyābhidhā yā viśeṣābhidhānāya virodhaṃ taṃ vidurbudhāḥ // upāntarūḍhopavanacchāyāśītāpi dhūrasau vidūradeśānapi vaḥ santāpayati vidviṣaḥ // nyūnasyāpi viśiṣṭena guṇasāmyavivakṣayā tulyakāryakriyāyogād ityuktā tulyayogitā // śeṣo himagiristvaṃ ca mahānto guravaḥ sthirāḥ yadalaṅghitamaryādāś calantīṃ bibhṛtha kṣitim // adhikārādapetasya vastuno 'nyasya yā stutiḥ aprastutapraśaṃseti sā caivaṃ kathyate yathā // prīṇitapraṇayi svādu kāle pariṇataṃ bahu vinā puruṣakāreṇa phalaṃ paśyata śākhinām // dūrādhikaguṇastotravyapadeśena tulyatām kiṃcidvidhitsoryā nindā vyājastutirasau yathā // rāmaḥ saptābhinat sālān giriṃ krauñcaṃ bhṛgūttamaḥ śatāṃśenāpi bhavatā kiṃ tayoḥ sadṛśaṃ kṛtam // kriyayaiva viśiṣṭasya tadarthasyopadarśanāt jñeyā nidarśanā nāma yathevavatibhirvinā // ayaṃ mandadyutirbhāsvān astaṃ prati yiyāsati udayaḥ patanāyeti śrīmato bodhayannarān // upamānena tadbhāvam upameyasya sādhayan yāṃ vadatyupamāmetad upamārūpakaṃ yathā // samagragaganāyāmamānadaṇḍo rathāṅginaḥ pādo jayati siddhastrīmukhendunavadarpaṇaḥ // upamānopameyatvaṃ yatra paryāyato bhavet upameyopamāṃ nāma bruvate tāṃ yathoditam // sugandhi nayanānandi madirāmadapāṭalam ambhojamiva vaktraṃ te tvadāsyamiva paṅkajam // tulyakāle kriye yatra vastudvayasamāśraye padenaikena kathyate sahoktiḥ sā matā yathā // himapātāviladiśo gāḍhāliṅganahetavaḥ vṛddhimāyānti yāminyaḥ kāmināṃ prītibhiḥ saha // viśiṣṭasya yadādānam anyāpohena vastunaḥ arthāntaranyāsavatī parivṛttirasau yathā // pradāya vittamarthibhyaḥ sa yaśodhanamāadita satāṃ viśvajanīnānām idamaskhalitaṃ vratam // upamānena tattvaṃ ca bhedaṃ ca vadataḥ punaḥ sasandehaṃ vacaḥ stutyai sasandehaṃ viduryathā // kimayaṃ śaśī na sa divā virājate kusumāyudho na dhanurasya kausumam iti vismayādvimṛśato 'pi me matis tvayi vīkṣate na labhate 'rthaniścayam // yatra tenaiva tasya syād upamānopameyatā asādṛśyavivakṣātas tamityāhurananvayam // tāmbūlarāgavalayaṃ sphuraddaśanadīdhiti indīvarābhanayanaṃ taveva vadanaṃ tava // śliṣṭasyārthena saṃyuktaḥ kiṃcidutprekṣayānvitaḥ rūpakārthena ca punar utprekṣāvayavo yathā // tulyodayāvasānatvād gate 'staṃ prati bhāsvati vāsāya vāsaraḥ klānto viśatīva tamogṛham // varā vibhūṣā saṃsṛṣṭir bahvalaṅkārayogataḥ racitā ratnamāleva sā caivamuditā yathā // gāmbhīryalāvaṇyavator yuvayoḥ prājyaratnayoḥ sukhasevyo janānāṃ tvaṃ duṣṭagrāho 'mbhasāṃ patiḥ // analaṅkṛtakāntaṃ te vadanaṃ vanajadyuti niśākṛtaḥ prakṛtyaiva cāroḥ kā vāstyalaṅkṛtiḥ // anyeṣāmapi kartavyā saṃsṛṣṭiranayā diśā kiyadudghaṭṭitajñebhyaḥ śakyaṃ kathayituṃ mayā // bhāvikatvamiti prāhuḥ prabandhaviṣayaṃ guṇam pratyakṣā iva dṛśyante yatrārthā bhūtabhāvinaḥ // citrodāttādbhutārthatvaṃ kathāyāḥ svabhinītatā śabdānākulatā ceti tasya hetūn pracakṣate // āśīrapi ca keṣāṃcid alaṅkāratayā matā sauhṛdayyāvirodhoktau prayogo 'syāśca tadyathā // asmiñ jahīhi suhṛdi praṇayābhyasūyām āśliṣya gāḍhamamumānatamādareṇa vindhyaṃ mahāniva ghanaḥ samaye 'bhivarṣann ānandajairnayanavāribhirukṣatu tvām // madāndhamātaṅgavibhinnasālā hatapravīrā drutabhītapaurāḥ tvattejasā dagdhasamastaśobhā dviṣāṃ puraḥ paśyatu rājalokaḥ // girāmalaṅkāravidhiḥ savistaraḥ svayaṃ viniścitya dhiyā mayoditaḥ anena vāgarthavidāmalaṅkṛtā vibhāti nārīva vidagdhamaṇḍanā // === caturthaḥ paricchedaḥ === apārthaṃ vyarthamekārthaṃ sasaṃśayamapakramam śabdahīnaṃ yatibhraṣṭaṃ bhinnavṛttaṃ visandhi ca // deśakālakalālokanyāyāgamavirodhi ca pratijñāhetudṛṣṭāntahīnaṃ duṣṭaṃ ca neṣyate // apārthamityapetārthaṃ sa cārthaḥ padavākyayoḥ arthavān varṇasaṃghātaḥ suptiṅantaṃ padaṃ punaḥ // padānāmeva saṃghātaḥ sāpekṣāṇāṃ parasparam nirākāṅkṣaṃ ca tadvākyam ekavastunibandhanam // kramavṛttiṣu varṇeṣu saṃghātādi na yujyate buddhau tu sambhavatyetad anyatve 'pi pratikṣaṇam // dhīrantyaśabdaviṣayā vṛttavarṇāhitasmṛtiḥ vākyamityāhurapare na śabdāḥ kṣaṇanaśvarāḥ // atrāpi bahu vaktavyaṃ jāyate tattu noditam gurubhiḥ kiṃ vivādena yathāprakṛtamucyate // samudāyārthaśūnyaṃ yat tadapārthakamiṣyate dāḍimāni daśāpūpāḥ ṣaḍityādi yathoditam // viruddhārthaṃ mataṃ vyarthaṃ viruddhaṃ tūpadiśyate pūrvāparārthavyāghātāt viparyayakaraṃ yathā // sakhi mānaṃ priye dhehi laghutāmasya mā gamaḥ bhartuśchandānuvarttinyaḥ prema ghnanti na hi striyaḥ // upāsitagurutvāttvaṃ vijitendrayaśatruṣu śreyaso vinayādhānam adhunātiṣṭha kevalam // yadabhinnārthamanyonyaṃ tadekārthaṃ pracakṣate punaruktamidaṃ prāhur anye śabdārthabhedataḥ // na śabdapunaruktaṃ tu sthaulyādatropavarṇyate kathamākṣiptacittaḥ sann uktamevābhidhāsyate // bhayaśokābhyasūyāsu harṣavismayayorapi yathāha gaccha gaccheti punaruktaṃ na tadviduḥ // atrārthapunaruktaṃ yat tadevaikārthamiṣyate uktasya punarākhyāne kāryāsambhavato yathā // tāmutkamanasaṃ nūnaṃ karoti dhvanirambhasām saudheṣu ghanamuktānāṃ praṇālīmukhapātinām // śruteḥ sāmānyadharmāṇāṃ viśeṣasyānudāhṛteḥ apratiṣṭhaṃ yadatreti tajjñānaṃ saṃśayaṃ viduḥ // sasaṃśayamiti prāhus tatastajjananaṃ vacaḥ iṣṭaṃ niścitaye vākyaṃ na dolāyeta tadyathā // vyālavanto durārohā ratnavantaḥ phalānvitāḥ viṣamā bhūbhṛtastebhyo bhayamāśu pramādinām // yathopadeśaṃ kramaśo nirdeśo 'tra kramo mataḥ tadapetaṃ viparyāsād ityākhyātamapakramam // vidadhānau kirīṭendū śyāmābhrahimasacchavī rathāṅgaśūle bibhrāṇau pātāṃ vaḥ śambhuśārṅgiṇau // sūtrakṛtpādakāreṣṭaprayogādyo 'nyathā bhavet tamāptaśrāvakāsiddheḥ śabdahīnaṃ viduryathā // sphurattaḍidvalayino vitatāmbhogarīyasaḥ tejastirayataḥ sauraṃ ghanān paśya divo 'bhitaḥ // yatiśchando 'dhirūḍhānāṃ śabdānāṃ yā vicāraṇā tadapetaṃ yatibhraṣṭam iti nirdiśyate yathā // vidyutvantastamālāsitavapuṣa ime vārivāhā dhvananti // gurorlaghośca varṇasya yo 'sthāne racanāvidhiḥ tannyūnādhikatā vāpi bhinnavṛttamidaṃ yathā // bhramati bhramaramālā kānaneṣūnmadāsau / virahitaramaṇīko 'rhasyadya gantum // kānte induśiroratne ādadhāne udaṃśunī pātāṃ vaḥ śambhuśarvāṇyāv iti prāhurvisandhyadaḥ // yā deśe dravyasambhūtir api vā nopadiśyate tattadvirodhi vijñeyaṃ svabhāvāttadyathocyate // malaye kandaropāntarūḍhakālāgurudrume sugandhikusumānamrā rājante devadāravaḥ // ṣaṇṇāmṛtūnāṃ bhedena kālaḥ ṣoḍheva bhidyate tadvirodhakṛdityāhur viparyāsādidaṃ yathā // udūḍhaśiśirāsārān prāvṛṣeṇyān nabhasvataḥ phullāḥ surabhayantīme cūtāḥ kānanaśobhinaḥ // kalā saṅkalanā prajñā śilpānyasyāśca gocaraḥ viparyastaṃ tathaivāhus tadvirodhakaraṃ yathā // ṛṣabhātpañcamastasmāt saṣaḍjaṃ dhaivataṃ smṛtam ayaṃ hi madhyamagrāmo madhyame pīḍitarṣabhaḥ // iti sādhāritaṃ mohād anyathaivāvagacchati anyasvapi kalāsvevam abhidheyā virodhitā // sthāsnujaṅgamabhedena lokaṃ tattvavido viduḥ sa ca tadvyavahāro 'tra tadvirodhakaraṃ yathā // teṣāṃ kaṭataṭabhraṣṭair gajānāṃ madabindubhiḥ prāvartata nadī ghorā hastyaśvarathavāhinī // dhāvatāṃ sainyavāhānāṃ phenavāri mukhāccyutam cakāra jānudadhnāpān pratidiṅmukhamadhvanaḥ // nyāyaḥ śāstraṃ trivargoktir daṇḍanītiṃ ca tāṃ viduḥ ato nyāyavirodhīṣṭam apetaṃ yattayā yathā // vijigīṣumupanyasya vatseśaṃ vṛddhadarśanam tasyaiva kṛtinaḥ paścād abhyadhāccāraśūnyatām // antaryodhaśatākīrṇaṃ sālaṅkāyananetṛkam tathāvidhaṃ gajacchadma nājñāsītsa svabhūgatam // yadi vopekṣitaṃ tasya sacivaiḥ svārthasiddhaye aho nu mandimā teṣāṃ bhaktirvā nāsti bhartari // śarā dṛḍhadhanurmuktā manyumadbhirarātibhiḥ marmāṇi parihṛtyāsya patiṣyantīti kānumā // hato 'nena mama bhrātā mama putraḥ pitā mama mātulo bhāgineyaśca ruṣā saṃrabdhacetasaḥ // asyanto vividhānyājāv āyudhānyaparādhinam ekākinamaraṇyānyāṃ na hanyurbahavaḥ katham // namo 'stu tebhyo vidvadbhyo ye 'bhiprāyaṃ kaverimam śāstralokāvapāsyaivaṃ nayanti nayavedinaḥ // sacetaso vanebhasya carmaṇā nirmitasya ca viśeṣaṃ veda bālo 'pi kaṣṭaṃ kiṃ nu kathaṃ nu tat // āgamo dharmaśāstrāṇi lokasīmā ca tatkṛtā tadvirodhi tadācāravyatikramaṇato yathā // bhūbhṛtāṃ pītasomānāṃ nyāyye vartmani tiṣṭhatām alaṃkariṣṇunā vaṃśaṃ gurau sati jigīṣuṇā // abhāryoḍhena saṃskāram antareṇa dvijanmanā naravāhanadattena veśyāvān niśi pīḍitaḥ // na dūṣaṇāyāmudāhṛto vidhir na cābhimānena kimu pratītaye kṛtātmanāṃ tattvadṛśāṃ ca mādṛśo jano 'bhisandhiṃ ka ivāvabhotsyate // === pañcamaḥ paricchedaḥ === atha pratijñāhetvādihīnaṃ duṣṭaṃ ca varṇyate samāsena yathānyāyaṃ tanmātrārthapratītaye // prāyeṇa durbodhatayā śāstrād bibhatyamedhasaḥ tadupacchandanāyaiṣa hetunyāyalavoccayaḥ // svādukāvyarasonmiśraṃ śāstramapyupayuñjate prathamālīḍhamadhavaḥ pibanti kaṭu bheṣajam // na sa śabdo na tadvācyaṃ na sa nyāyo na sā kalā jāyate yanna kāvyāṅgam aho bhāro mahān kaveḥ // sattvādayaḥ pramāṇābhyāṃ pratyakṣamanumā ca te asādhāraṇasāmānyaviṣayatvaṃ tayoḥ kila // pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhaṃ tato 'rthāditi kecana kalpanāṃ nāmajātyādiyojanāṃ pratijānate // samāropaḥ kilaitāvān sadarthālambanaṃ ca tat jātyādyapohe vṛttiḥ kva kva viśeṣaḥ kutaśca saḥ // tadapoheṣu ca tathā siddhā sā buddhigocarā avastukaṃ cedvitathaṃ pratyakṣaṃ tattvavṛtti hi // grāhyagrāhakabhedena vijñānāṃśo mato yadi vijñānamātrasādṛśyād viśeṣo 'sya vikalpanā // arthādeveti rūpādes tata eveti nānyataḥ anyathā ghaṭavijñānam anyena vyapadiśyate // trirūpālliṅgato jñānam anumānaṃ ca kecana tadvido nāntarīyārthadarśanaṃ cāpare viduḥ // vivādāspadadharmeṇa dharmī kṛtaviśeṣaṇaḥ pakṣastasya ca nirdeśaḥ pratijñetyabhidhīyate // tadarthahetusiddhāntasarvāgamavirodhinī prasiddhadharmā pratyakṣabādhinī ceti duṣyati // tayaiva hi tadarthasya virodhakaraṇaṃ yathā yatirmama pitā bālyāt sūnuryasyāhamaurasaḥ // astyātmā prakṛtirveti jñeyā hetvapavādinī dharmiṇo 'syāprasiddhatvāt taddharmo 'pi na setsyati // śāśvato 'śāśvato veti prasiddhe dharmiṇi dhvanau jāyate bhedaviṣayo vivādo vādinormithaḥ // svasiddhāntavirodhitvād vijñeyā tadvirodhinī kaṇabhakṣo yathā śabdam ācakṣītāvinaśvaram // sarvaśāstraviruddhatvāt sarvāgamavirodhinī yathā śucistanustrīṇi pramāṇāni na santi vā // ākumāramasandigdhadharmāhitaviśeṣaṇā prasiddhadharmeti matā śrotragrāhyo dhvaniryathā // pratyakṣabādhinī tena pramāṇenaiva bādhyate yathā śīto 'nalo nāsti rūpamuṣṇaḥ kṣapākaraḥ // san dvayoḥ sadṛśe siddho vyāvṛttastadvipakṣataḥ hetustrilakṣaṇo jñeyo hetvābhāso viparyayāt // san dvayoriti yaḥ siddhaḥ svapakṣaparapakṣayoḥ abhinnalakṣaṇaḥ pakṣaḥ phalabhedādayaṃ dvidhā // parapakṣānupādāne tadvṛtteścānudāhṛtau kathamanyatarāsiddhahetvābhāsavyavasthitiḥ // sādhyadharmānugamataḥ sadṛśastatra yaśca san anyo 'pyasāveka iva sāmānyādupacaryate // vipakṣastadvisadṛśo vyāvṛttastatra yo hyasan iti dvayaikānugativyāvṛttī lakṣmasādhutā // sādhyasādhanadharmābhyāṃ siddho dṛṣṭānta ucyate tadviparyayato vāpi tadābhastadavṛttitaḥ // sādhyena liṅgānugatis tadabhāve ca nāstitā khyāpyate yena dṛṣṭāntaḥ sa kilānyairdvidhocyate // dūṣaṇaṃ nyūnatādyuktir nyūnaṃ hetvādinātha vā tanmūlatvātkathāyāśca nyūnaṃ neṣṭaṃ pratijñayā // jātayo dūṣaṇābhāsās tāḥ sādharmyasamādayaḥ tāsāṃ prapañco bahudhā bhūyastvādiha noditaḥ // aparaṃ vakṣyate nyāyalakṣaṇaṃ kāvyasaṃśrayam idaṃ tu śāstragarbheṣu kāvyeṣvabhihitaṃ yathā // atha nityāvinābhāvi dṛṣṭaṃ jagati kāraṇam kāraṇaṃ cenna tannityaṃ nityaṃ cetkāraṇaṃ na tat // lakṣma prayogadoṣāṇāṃ bhedenānena vartmanā sandhādisādhanāsiddhyai śāstreṣūditamanyathā // tajjñaiḥ kāvyaprayogeṣu tatprāduṣkṛtamanyathā tatra lokāśrayaṃ kāvyam āgamāstattvadarśinaḥ // asisaṃkāśamākāśaṃ śabdo dūrānupātyayam sadaiva vāri sindhūnām aho sthemā mahārciṣaḥ // rūpādīnāṃ yathā dravyam āśrayo naśyatīti ca iṣṭakāryābhyupagamaṃ pratijñāṃ pratijānate // dharmārthakāmakopānāṃ saṃśrayāt sā caturvidhā jarāmeṣa bibharmīti pratijñāya pituryathā tathaiva puruṇābhāri sā syāddharmanibandhanī // upalapsye svayaṃ sītām iti bhartṛnideśataḥ hanumatā pratijñāya sā jñātetyarthasaṃśrayā // āhariṣyāmyamūmadya mahāsenātmajāmiti kṛtvā pratijñāṃ vatsena hṛteti madanāśrayā // bhrāturbhrātṛvyamunmathya pāsyāmyasyāsṛgāhave pratijñāya yathā bhīmas taccakārāvaśo ruṣā // kāryo 'nyatra pratijñāyāḥ prayogo na kathaṃ cana parityāgaśca kartavyo nāsāṃ catasṛṇāmapi // prāyopaveśāya yathā pratijñāya suyodhanaḥ rājyāya punaruttasthāv iti dharmavirodhinī // āhūto na nivarte 'haṃ dyūtāyeti yudhiṣṭhiraḥ kṛtvā sandhāṃ śakuninā didevetyarthabādhinī // adyārabhya nivatsyāmi munivadvacanāditi pituḥ priyāya yāṃ bhīṣmaś cakre sā kāmabādhinī // atyājayadyathā rāmaḥ sarvakṣatravadhāśrayām jāmadagnyaṃ yudhā jitvā sā jñeyā kopabādhinī // athābhyupagamaprāptiḥ sandhābhyupagamādvinā anuktamapi yatrārthād abhyupaiti yathocyate // kimindriyadviṣā jñeyaṃ ko nirākriyate 'ribhiḥ ko vā gatvaramarthibhyo na yacchati dhanaṃ laghu // kimityayaṃ tu yaḥ kṣepaḥ saukaryaṃ darśayatyasau hetustrilakṣmaiva mataḥ kāvyeṣvapi sumedhasām // anvayavyatirekau hi kevalāvarthasiddhaye yathābhito vanābhogam etadasti mahat saraḥ kūjanātkurarīṇāṃ ca kamalānāṃ ca saurabhāt // anyadharmo 'pi tatsiddhiṃ sambandhena karotyayam dhūmādabhraṃkaṣātsāgneḥ pradeśasyānumāmiva // apṛthakkṛtasādhyo 'pi hetuścātra pratīyate anvayavyatirekābhyāṃ vinaivārthagatiryathā // dīpradīpā niśā jajñe vyapavṛttadivākarā hetuḥ pradīpradīpatvam apavṛttau raveriha // tasyāpi sudhiyāmiṣṭā doṣāḥ prāguditāstrayaḥ ajñānasaṃśayajñānaviparyayakṛto yathā // kāśā haranti hṛdayam amī kusumasaurabhāt apāmabhyarṇavartitvād ete jñeyāḥ śarārayaḥ // asau śuklāntanetratvāc cakora iti gṛhyatām tulyajātāvadṛṣṭatvāt sādhayatacakoratām // uktasyārthasya dṛṣṭāntaḥ pratibimbanidarśanam nanūpamānumaivāstu na hetvanabhidhānataḥ // sādhyasādhanayoruktir uktādanyatra neṣyate mukhaṃ padmamivetyatra kiṃ sādhyaṃ kiṃ ca sādhanam // iti prayogasya yathā kalāvapi bhavāniha śreyān vṛddhānuśiṣṭatvāt pūrve kṛtayuge yathā // yatra dṛṣṭāntamātreṇa vyajyete sādhyasādhane tamāhuḥ śuddhadṛṣṭāntaṃ tanmātrāviṣkṛteryathā // bharatastvaṃ dilīpastvaṃ tvamevailaḥ purūravāḥ tvameva vīra pradyumnas tvameva naravāhanaḥ // kathamekapadenaiva vyajerannasya te guṇāḥ iti prayuñjate santaḥ kecidvistarabhīravaḥ // padamekaṃ varaṃ sādhu nārvācīnanibandhanam vaiparītyādviparyāsaṃ kīrterapi karoti tat // ahṛdyamasunirbhedaṃ rasavattve 'pyapeśalam kāvyaṃ kapitthamāmaṃ yat keṣāṃcittādṛśaṃ yathā // prajājanaśreṣṭhavariṣṭhabhūbhṛcchirorcitāṃghreḥ pṛthukīrtidhiṣṇya ahighnapadmasya jalāridhāmnas tavaiva nānyasya sutasya vṛttam // aṃśumadbhiśca maṇibhiḥ phalanimnaiśca śākhibhiḥ phullaiśca kusumairanye vāco 'laṃkurvate yathā // śubhamarakatapadmarāgacitre saphalasapallavabhūricāruvṛkṣe bahukusumavibhūṣite sa tasthau suramunisiddhayute sumerupṛṣṭhe // tadebhiraṅgairbhūṣyante bhūṣaṇopavanasrajaḥ vācāṃ vakrārthaśabdoktir alaṃkārāya kalpate // viruddhapadamasvarthaṃ bahupūraṇamākulam kurvanti kāvyamapare vyāyatābhīpsayā yathā // elātakkolanāgasphuṭabakulalatācandanaspandanāḍhyo muktākarpūracakrāgarukamanaśilāsthāsakavyāptatīraḥ śaṅkhavrātākulo 'ntastimimakarakulākīrṇavīcīpratāno dadhre yasyāmburāśiḥ śaśikumudasudhākṣīraśuddhāṃ sukīrtim // iti nigaditāstāstā vācāmalaṅkṛtayo mayā bahuvidhakṛtīrdṛṣṭvānyeṣāṃ svayaṃ paritarkya ca prathitavacasaḥ santo 'bhijñāḥ pramāṇamihāpare gurutaradhiyāmasvārādhaṃ mano 'kṛtabuddhibhiḥ // === ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ === sūtrāmbhasaṃ padāvartaṃ pārāyaṇarasātalam dhātūṇādigaṇagrāhaṃ dhyānagrahabṛhatplavam // dhīrairālokitaprāntam amedhobhirasūyitam sadopabhuktaṃ sarvābhir anyavidyākareṇubhiḥ // nāpārayitvā durgādham amuṃ vyākaraṇārṇavam śabdaratnaṃ svayaṃgamyam alaṃ kartumayaṃ janam // tasya cādhigame yatnaḥ kāryaṃ kāvyaṃ vidhitsatā parapratyayato yattu kriyate tena kā ratiḥ // nānyapratyayaśabdā vāg āvibhāti mude satām pareṇa ghṛtamukteva sarasā kusumāvalī // mukhyastāvadayaṃ nyāyo yat svaśaktyā pravartate anyasārasvatā nāma santyanyoktānuvādinaḥ // pratītirartheṣu yatas taṃ śabdaṃ bruvate 'pare dhūmabhāsorapi prāptā śabdatāgnyanumāṃ prati // nanvakārādivarṇānāṃ samudāyo 'bhidheyavān arthapratītaye gītaḥ śabda ityabhidhīyate // pratyekamasamarthānāṃ samudāyo 'rthavān katham varṇānāṃ kramavṛttitvān nyāyā nāpi ca saṃhatiḥ // na cāpi samudāyibhyaḥ samudāyo 'tiricyate dārubhittibhuvo 'tītya kimanyatsadma kalpyate // tasmātkūṭastha ityeṣā śābdī vaḥ kalpanā vṛthā pratyakṣamanumānaṃ vā yatra tatparamārthataḥ // śapathairapi cādeyaṃ vaco na sphoṭavādinām namaḥkusumamastīti śraddadhyāt kaḥ sacetanaḥ // ityanta īdṛśā varṇā īdṛgarthābhidhāyinaḥ vyavahārāya lokasya prāgitthaṃ samayaḥ kṛtaḥ // sa kūṭastho 'napāyī ca nādādanyaśca kathyate mandāḥ sāṅketikānarthān manyante pāramārthikān // vinaśvaro 'stu nityo vā sambandho 'rthena vā satā namo 'stu tebhyo vidvadbhyaḥ pramāṇaṃ ye 'sya niścitau // anyāpohena śabdo 'rtham āhetyanye pracakṣate anyāpohaśca nāmānyapadārthāpākṛtiḥ kila // yadi gaurityayaṃ śabdaḥ kṛtārtho 'nyanirākṛtau janako gavi gobuddher mṛgyatāmaparo dhvaniḥ // arthajñānaphalāḥ śabdā na caikasya phaladvayam apavādavidhijñāne phale caikasya vaḥ katham // purā gauriti vijñānaṃ gośabdaśravaṇādbhavet yenāgopratiṣedhāya pravṛtto gauriti dhvaniḥ // varṇabhedādidaṃ bhinnaṃ varṇāḥ svāṃśavikalpataḥ ke śabdāḥ kiṃ ca tadvācyam ityaho vartma dustaram // dravyakriyājātiguṇabhedāt te ca caturvidhāḥ yadṛcchāśabdamapyanye ḍitthādiṃ pratijānate // nānābhāṣāviṣayiṇām aparyantārthavartinām iyattā kena vāmīṣāṃ viśeṣādavadhāryate // vakravācāṃ kavīnāṃ ye prayogaṃ prati sādhavaḥ prayoktuṃ ye na yuktāśca tadviveko 'yamucyate // nāprayuktaṃ prayuñjīta cetaḥsammohakāriṇam tulyārthatve 'pi hi brūyāt ko hantiṃ gativācinam // śrautrādiṃ na tu durbodhaṃ na duṣṭādimapeśalam grāmyaṃ na piṇḍīśūrādiṃ na ḍitthādimapārthakam // nāpratītānyathārthatvaṃ dhātvanekārthatāvaśāt na leśajñāpakākṛṣṭaṃ sa hanti dhyāti vā yathā // na śiṣṭairuktamityeva na tantrāntarasādhitam chandovaditi cotsargān na cāpi cchāndasaṃ vadet // kramāgataṃ śrutisukhaṃ śabdamarthyamudīrayet atiśete hyalaṃkāram anyaṃ vyañjanacārutā // siddho yaścopasaṃkhyānād iṣṭyā yaścopapāditaḥ tamādriyeta prāyeṇa na tu yogavibhāgajam // iyaṃ candramukhī kanyā prakṛtyaiva manoharā asyāṃ suvarṇālaṃkāraḥ puṣṇāti nitarāṃ śriyam // vṛddhipakṣaṃ prayuñjīta saṃkrame 'pi mṛjeryathā mārjantyadhararāgaṃ te patanto bāṣpabindavaḥ // sarūpaśeṣaṃ tu pumān striyā yatra ca śiṣyate yathāha varuṇāvindrau bhavau śarvau mṛḍāviti // yathā paṭayatītyādi ṇicprātipadikāttataḥ ṇāviṣṭhavaditīṣṭyā ca tathā kraśayatītyapi // prayuñjītāvyayībhāvam adantaṃ nāpyapañcamī tṛtīyāsaptamīpakṣe nālugviṣayamānayet // tiṣṭhadguprabhṛtau vācyau naktaṃdivasagocarau yathā vidvānadhīte 'sau tiṣṭhadgu ca vahadgu ca // śiṣṭaprayogamātreṇa nyāsakāramatena vā tṛcā samastaṣaṣṭhīkaṃ na kathaṃcidudāharet // sūtrajñāpakamātreṇa vṛtrahantā yathoditaḥ akena ca na kurvīta vṛttiṃ tadgamako yathā // pañcarājīti ca yathā prayuñjīta dviguṃ striyām napuṃsakaṃ tatpuruṣaṃ puruhūtasabhaṃ yathā // sarvebhyaśca bhṛśādibhyo vadelluptahalaṃ yathā priyonmanāyate sā te kiṃ śaṭhābhimanāyase // tṛtīyaikavacaḥ ṣaṣṭhyām āmantaṃ ca vadet kvipi yathoditaṃ balabhidā surucāṃ vidyutāmiva // asantamapi yadvākyaṃ tattathaiva prayojayet yathocyate 'mbhasā bhāsā yaśasāmambhasāmiti // puṃsi striyāṃ ca kvasvantam icchantyacchāndasaṃ kila upeyuṣāmapi divaṃ yathā na vyeti cārutā // ibhakumbhanibhe bālā dadhuṣī kañcukaṃ stane ratikhedapariśrāntā jahāra hṛdayaṃ nṛṇām // śabalādibhyo 'titarāṃ bhāti ṇijvihito yathā balākāḥ paśya suśreṇi ghanāñchabalayantyamūḥ // śiśirāsārakaṇikāsadṛśaḥ setugandhavāṭ tvāṃ vījayati suśreṇi ratikhedālasekṣaṇām // evaṃ ṇicaḥ prayogastu sarvatrālaṃkṛtiḥ parā liṅgatrayopapannaṃ ca tācchīlyaviṣayaṃ ṇinim // tasya hārī stanābhogo vadanaṃ hāri sundaram hāriṇī tanuratyantaṃ kiyanna harate manaḥ // tācchīlyādiṣu ceṣyante sarva eva tṛnādayaḥ viśeṣeṇa ca tatreṣṭā yuckurajvarajiṣṇucaḥ // ktinnantaṃ ca prayuñjīta saṃgatiḥ saṃhatiryathā śākārau jāguriṣṭau ca jāgaryā jāgarā yathā // upāsaneti ca yucaṃ nityamāseḥ prayojayet lyuṭaṃ ca kartṛviṣayaṃ devano ramaṇo yathā // aṇantādapi ṅībiṣṭo lakṣmīḥ paurandarī yathā añmahārajanāllākṣārocanābhyāṃ tathā ca ṭhak // ḍmatubiṣṭaṃ ca kumudād yatheyaṃ bhūḥ kumudvatī ṭhak cāpi tena jayatīty ākṣikaḥ śāstriko yathā // hitaprakaraṇe ṇaṃ ca sarvaśabdāt prayuñjate tataśchamiṣṭyā ca yathā sārvaḥ sarvīya ityapi // vadedimanijantaṃ ca paṭimā laghimā yathā viśeṣeṇeyasunniṣṭo jyāyānāpa kanīyasīm // dvayasajdaghnacāviṣṭau pramāṇaviṣayau yathā jānudaghnī sarinnārīnitambadvayasaṃ saraḥ // matupprakaraṇe jyotsnātamisrāśṛṅgiṇādayaḥ inacca phalabarhābhyāṃ phalino barhiṇo yathā // iniḥ prayuktaḥ prāyeṇa tathā ṭhaṃśca manīṣibhiḥ tatrāpi mekhālāmālāmāyānāṃ sutarāṃ matau // abhyastājjheradādeśe dadhatītyādayo 'pi ca roditi svapitītyādi saheṭā sārvadhātukam // abhyasteṣu prayoktavyam adantaṃ ghubhṛñoḥ śatuḥ asau dadhadalaṃkāraṃ srajaṃ bibhracca śobhate // [na tavargaṃ śakāreṇa kvacit saṃ]yoginaṃ vadet yathaitacchyāmamābhāti vanaṃ vanajalocane // naikatraikārabhūyastaṃ gato yāto hato yathā sāvarṇyavajjhayo hasya brūyānnānyatra paddhateḥ // sālāturīyamatametadanukrameṇa ko vakṣyatīti virato 'hamato vicārāt śabdārṇavasya yadi kaścidupaiti pāraṃ bhīmāmbhasaśca jaladheriti vismayo 'sau // vidyānāṃ satatamapāśrayo 'parāsāṃ tāsūktānna ca viruṇaddhi kāṃścidarthān śraddheyaṃ jagati mataṃ hi pāṇinīyaṃ mādhyasthyādbhavati na kasyacitpramāṇam // avalokya matāni satkavīnām avagamya svadhiyā ca kāvyalakṣma sujanāvamayāya bhāmahena grathitaṃ rakrilagomisūnunedam // iti śrībhāmahālaṅkāre ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ ṣaṣṭyā śarīraṃ nirṇītaṃ śataṣaṣṭyā tvalaṅkṛtiḥ pañcāśatā doṣadṛṣṭiḥ saptatyā nyāyanirṇayaḥ // ṣaṣṭyā śabdasya śuddhiḥ syād ityevaṃ vastupañcakam uktaṃ ṣaḍbhiḥ paricchedair bhāmahena krameṇa vaḥ //